Luigi Speranza -- Grice e Sanctis:
la grammatica ragionata e la ragione
conversazionale dello stile filosofico – scuola napoletana – filosofia
campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Napoli). Filosofo
Italiano. Napoli, Campania. Essential philosopher. He considers philosophy as a
branch of the belles lettres and his field of expertise is when stylists stop
using an artificial Roman, and turned to ‘Italian.’ Grice: “I really do not
like de Sanctis; when an author becomes philosophical, he says that he has been
infested of the philosophical pest!” – Disambiguazione – Se stai cercando
l'omonimo architetto, vedi Francesco De Sanctis (architetto). Francesco de Sanctis Ministro della pubblica istruzione del Regno
d'Italia Durata mandato17 marzo 1861 – 12 giugno 1861 MonarcaVittorio Emanuele
II di Savoia Capo del governoCamillo Benso di Cavour PredecessoreTerenzio
Mamiani, Regno di Sardegna Durata mandato12 giugno 1861 – 3 marzo 1862 Capo del
governoBettino Ricasoli SuccessorePasquale Stanislao Mancini Durata mandato24
marzo 1878 – 19 dicembre 1878 MonarcaUmberto I di Savoia Capo del
governoBenedetto Cairoli PredecessoreMichele Coppino SuccessoreMichele Coppino
Durata mandato25 novembre 1879 – 29 maggio 1881 Capo del governo Benedetto
Cairoli PredecessoreFrancesco Paolo Perez SuccessoreGuido Baccelli Governatore
della Provincia di Avellino Durata mandato1861 – 1861 SuccessoreNicola De Luca
Deputato del Regno d'Italia LegislaturaVIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV
Gruppo parlamentareSinistra Coalizioneconnubio, opposizione, governo della
Sinistra storica Incarichi parlamentari Ministro dell'Istruzione del Regno
d'Italia Sito istituzionale Dati generali Partito politicoDestra storica
(1861-1862) Sinistra storica (1862-1883) Titolo di studiolaurea
ProfessioneDocente universitario FirmaFirma di Francesco de Sanctis Francesco
Saverio de Sanctis (Morra Irpina, 28 marzo 1817 – Napoli, 29 dicembre 1883) è
stato un critico letterario, saggista e politico italiano, tra i maggiori
critici e storici della letteratura italiana nel XIX secolo e più volte
ministro della pubblica istruzione.
Biografia Francesco Saverio de Sanctis nacque nel 1817[1] a Morra Irpina
(Avellino) da una famiglia di piccoli proprietari terrieri, figlio di
Alessandro De Sanctis (1787-1874) e Maria Agnese Manzi (1785-1847). Il padre era dottore in diritto e due zii
paterni, Giuseppe e Carlo, uno sacerdote e l'altro medico, vennero esiliati per
aver preso parte ai moti carbonari del 1820-21.
Celebre è la sua frase: "Se Morra è il mio paese, Sant'Angelo è la
mia città" (Sant'Angelo dei Lombardi, che si trova vicino a Morra e che,
al tempo del De Sanctis, era il punto di riferimento per i paesi vicini). «I critici pedanti si contentano d'una
semplice esposizione e si ostinano sulle frasi, sui concetti, sulle allegorie,
su questo e su quel particolare come uccelli di rapina su un cadavere… Essi si
accostano ad una poesia con idee preconcette: chi di essi pensa ad Aristotele e
chi ad Hegel. Prima di contemplare il
mondo poetico lo hanno giudicato: gl'impongono le loro leggi in luogo di
studiar quelle che il poeta gli ha date. […] Critica perfetta è quella in cui i
diversi momenti (per i quali è passata l'anima del poeta) si conciliano in una
sintesi di armonia. Il critico deve
presentare il mondo poetico rifatto ed illuminato da lui con piena coscienza,
di modo che la scienza vi presti, sì, la sua forma dottrinale, ma sia però come
l'occhio che vede gli oggetti senza però vedere se stesso. La scienza, come
scienza, è, forse, filosofia, ma non è critica.» (Francesco De Sanctis, Saggi critici, Morano,
Napoli, 1874) Formazione scolastica Nel
1826 lasciò la provincia per recarsi a Napoli, dove frequentò il ginnasio
privato di uno zio paterno, Carlo Maria de Sanctis. Nel 1831 passò ai corsi liceali, dapprima
presso la scuola dell'abate Lorenzo Fazzini, dove compì le prime letture
filosofiche, e nel 1833 presso quella dell'abate Garzia. Completati gli studi liceali, intraprese gli
studi giuridici, presto però trascurati per seguire, già dal 1836, la scuola
del purista Basilio Puoti sul Trecento e sul Cinquecento, lezioni che il
marchese teneva gratuitamente presso il suo palazzo, dove il De Sanctis avrà
modo di conoscere il Leopardi e dove avvenne la sua vera formazione. Insegnamento Trascorso un breve soggiorno a
Morra, ritornò a Napoli dove iniziò ad insegnare nella scuola dello zio Carlo
che si era ammalato, per interessamento dello stesso Puoti, venne nominato
professore alla scuola militare preparatoria di San Giovanni a Carbonara
(1839-1841) e in seguito al Collegio militare della Nunziatella (1841-1848),
dove ebbe come allievo tra gli altri Nicola Marselli. Contemporaneamente egli teneva in una sala
del Vico Bisi, per gli allievi del Puoti, corsi privati di grammatica e letteratura,
avendo tra i suoi allievi alcuni di quelli che sarebbero poi diventati tra i
principali nomi della cultura italiana: i meridionalisti Giustino Fortunato e
Pasquale Villari, il filosofo Angelo Camillo De Meis, il giurista Diomede
Marvasi, il pittore Giacomo Di Chirico, il letterato Francesco Torraca e il
poeta Luigi La Vista, suo allievo prediletto, che avrebbe trovato la morte
durante l'insurrezione del 1848. Le
lezioni di quella che fu chiamata la "prima scuola napoletana"
(1838/39-1848) furono raccolte ed edite solamente nel 1926 da Benedetto Croce
con il titolo Teoria e storia della letteratura. Distanze dal purismo Alla Nunziatella il De
Sanctis iniziò a trattare problematiche di carattere letterario, estetico,
stilistico, linguistico, storico e di filosofia della storia, prendendo le
distanze dal purismo di Puoti dopo aver scoperto alcuni testi dell'Illuminismo
francese (d'Alembert, Diderot, Hélvetius, Montesquieu, Rousseau e Voltaire) e
di quello italiano (Beccaria, Cesarotti, Filangieri, Genovesi, Pagano). De Sanctis passò così da una prima fase
intrisa di sensibilità romantica e leopardiana, di forte polemica
anti-illuministica e di convinta adesione a un programma cattolico-liberale,
giobertiano, di restaurazione civile e morale, ad una seconda fase, nel
costituire la quale ebbero grande parte la lettura di Hegel e le esperienze
drammatiche del 1848. Partecipazione ai
moti del 1848 «Napoletani, siamo fieri di questo nome che abbiamo fatto
risonare dovunque alto e rispettato. Vogliamo l'unità, ma non l'unità arida e
meccanica che esclude le differenze ed è immobile uniformità. Diventando
italiani non abbiamo cessato d'essere napoletani.[2]» ([senza fonte] Francesco De Sanctis) Nel maggio del 1848, come membro
dell'associazione "Unità Italiana[3]" diretta dal Settembrini,
partecipò con alcuni dei suoi allievi ai moti insurrezionali e, in seguito a
questa sua iniziativa, nel novembre del 1848 venne sospeso
dall'insegnamento. Prigionia Nel
novembre del 1848 egli preferì allontanarsi da Napoli, recandosi
nell'entroterra calabrese, ospite prima nella città del Guiscardo di San Marco
Argentano (CS) presso il seminario vescovile, poi nel vicino borgo di Cervicati
(CS) dove aveva accettato un incarico di precettore propostogli dal barone
Francesco Guzolini. Qui scrisse i suoi primi "Saggi critici", cioè le
prefazioni all'Epistolario leopardiano e alle "Opere drammatiche" di
Schiller, ma nel 1850 venne arrestato e recluso a Napoli nelle prigioni di
Castel dell'Ovo, dove rimase fino al 1853 quando, espulso dal Regno dalle
autorità borboniche e fatto imbarcare per l'America, riuscì a fermarsi a Malta
e quindi a rifugiarsi a Torino. Durante
il periodo di prigionia il De Sanctis si diede allo studio approfondito di
Hegel, facendo lo sforzo di apprendere il tedesco e compiere così la traduzione
del "Manuale di una storia generale della poesia e della logica" di
Hegel, oltre a cercare di approfondire i motivi mazziniani della propria
ideologia, come testimonia il carme in endecasillabi con auto-commento intitolato
"La prigione". Dal carcere
uscì indubbiamente un De Sanctis diverso, al quale la realtà aveva distrutto le
illusioni e al pessimismo e misticismo giovanile era subentrata una moralità
più eroica e alfieriana e che, grazie alla lettura di Hegel, aveva maturato una
diversa concezione del divenire della storia e della struttura dialettica della
realtà. Attività letteraria a Torino A
Torino la cultura moderata gli negò una cattedra, ma De Sanctis riuscì comunque
a svolgere un'intensa attività letteraria. Trovò un incarico di insegnante
presso una scuola privata femminile dove insegnò lingua italiana, diede lezioni
private, collaborò a vari giornali dell'epoca come "Il Cimento",
divenuto in seguito "Rivista Contemporanea", "Lo
Spettatore", "Il Piemonte", "Il Diritto" e iniziò a
tenere conferenze e lezioni, tra le quali quelle famose su Dante che, per la
loro originale impostazione e per l'analisi storica e poetica, gli fecero
ottenere, nel 1856, una cattedra di letteratura italiana presso il Politecnico
federale di Zurigo. Anni di Zurigo Francesco De Sanctis nel periodo zurighese
(1856-1859) A Zurigo, dove insegnò dal 1856 al 1860, il De Sanctis tenne
lezioni su Dante, sui poemi cavallereschi italiani e su Petrarca. Zurigo, che
in quegli anni era sede di grande confronto intellettuale, diede a De Sanctis
l'occasione di elaborare meglio il proprio metodo critico, di approfondire le
proprie meditazioni filosofiche e di raccogliere il materiale documentario, tra
il quale assai importante risultano essere le conferenze petrarchesche del
1858-1859 che saranno la base del saggio pubblicato nel 1869 a Napoli
dall'editore Morano. Ebbe anche l’occasione di diventare membro attivo del
Circolo degli Scacchi della Città: “Ieri sono stato eletto membro della società
degli scacchi, pagando il diploma quattro franchi. È la prima società tedesca
di cui faccio parte. Qui tutto si risolve in società” [4] Ritorno in patria Intanto, con l'unione nel
1860 del Regno delle Due Sicilie al Regno di Sardegna per la costituzione del
Regno d'Italia, il De Sanctis poté tornare in patria, dove portò avanti,
contemporaneamente alla sempre fervida attività letteraria, anche l'attività
politica. Nel 1860 conobbe Giuseppe
Mazzini e, dopo aver interrotto il ciclo di lezioni sulla poesia cavalleresca,
sottoscrisse il manifesto del Partito d'Azione per caldeggiare l'unificazione e
per combattere le idee estremiste dei repubblicani. Da quel momento egli si immerse di slancio
nella nuova realtà politica italiana, ritrovando nell'azione la possibilità di
rendere concreto l'ideale appreso da Machiavelli, Hegel e Manzoni e cioè quello
dell'uomo totalmente impegnato nella realtà.
Attività letteraria e attività politica Si dedicò pertanto
ininterrottamente, ora all'attività di politico e ministro, ora a quella di
giornalista, ora a quella di critico e storico della letteratura e infine a
quella di professore. Cariche politiche
In seguito alla conquista di Garibaldi, il De Sanctis venne nominato
governatore della provincia di Avellino e per un brevissimo periodo fu ministro
nel governo Pallavicino, collaborando per il rinnovamento del corpo accademico
napoletano. Nel 1861 venne eletto
deputato al parlamento nazionale, aderendo alla prospettiva di una collaborazione
liberal-democratica, e accettò il ministero della pubblica istruzione nei
gabinetti Cavour e Ricasoli per cercare di attuare la difficile opera di
fusione tra le amministrazioni scolastiche degli antichi stati. Nel 1862 passò però all'opposizione e, in
collaborazione con il Settembrini, promosse una "Associazione unitaria
costituzionale" di sinistra moderata, che ebbe come voce il quotidiano
"Italia", diretto dallo stesso De Sanctis dal 1863 al 1865. In questo
ambito espose la sua visione politica nello scritto Un viaggio elettorale del
1875[5]. Intenso impegno di studi «Come
critico e storico della letteratura, [De Sanctis] non ha pari.» (Benedetto Croce, Estetica come scienza
dell'espressione e linguistica generale, II, 15[6]) Il fallimento nelle elezioni del 1865
coincise con il ritorno del De Sanctis a un grande impegno di studi concentrato
sulla struttura di una storiografia letteraria che fosse di respiro nazionale,
questione che affronterà nei saggi sulle Storie letterarie del Cantù in
Rendiconti della R. Accademia di Scienze morali e politiche di Napoli del 1865,
e sul Settembrini, Settembrini e i suoi critici, in Nuova Antologia (marzo
1869). Nel frattempo De Sanctis stava
già lavorando a una Storia della letteratura italiana che, nata come testo
scolastico, si sviluppò assai presto in un'opera di ampia e complessa
portata. Dal 1872 De Sanctis insegnò
letteratura comparata presso l'Università di Napoli e quell'anno accademico
iniziò con il discorso su "La scienza e la vita". I corsi da lui
tenuti in quegli anni si intitolano a Manzoni (1872), la scuola
cattolico-liberale (1872-'74), la scuola democratica (1873-'74), Leopardi
(1875-1876). Questi scritti, che svolgono tutti quei temi di letteratura
contemporanea che nella storia della letteratura non ebbero spazio per esigenze
editoriali, furono raccolti da Francesco Torraca e solo in parte rivisti dal De
Sanctis. Ultima fase della vita Nel
1876, prevalendo la Sinistra, De Sanctis si dimise da professore e accettò da
Benedetto Cairoli un nuovo incarico ministeriale (1878-1880), mentre il suo
interesse critico si rivolgeva al naturalismo francese, come testimonia lo
Studio sopra Emilio Zola che apparve a puntate sul "Roma" nel 1878 e
lo scritto "Zola e l'assommoir" pubblicato nel 1879 a Milano. Intervenne in Parlamento dopo il tentativo di
attentato al re Umberto I da parte dell'anarchico Giovanni Passannante,
manifestando la sua contrarietà di sincero democratico ad ogni tipo di
repressione: «Io, signori, non credo
alla reazione; ma badiamo che le reazioni non si presentano con la loro faccia;
e quando la prima volta la reazione ci viene a far visita, non dice: io sono la
reazione. Consultatemi un poco le storie; tutte le reazioni sono venute con
questo linguaggio: che è necessaria la vera libertà, che bisogna ricostituir
l'ordine morale, che bisogna difendere la monarchia dalle minoranze. Sono
questi i luoghi comuni, ormai la storia la sappiamo tutti, sono questi i luoghi
comuni, coi quali si affaccia la reazione.[7]»
Ritornato a Napoli, si dedicò alla rielaborazione del materiale
leopardiano, che fu pubblicato postumo nel 1885 con il titolo Studio su G.
Leopardi, e alla dettatura di ricordi autobiografici che arrivano fino al 1844,
pubblicati da Villari nel 1889 con il titolo La giovinezza: frammento
autobiografico. Colpito da una grave
malattia agli occhi, De Sanctis morì a Napoli nel 1883. In suo onore la città
natale, Morra Irpina, è stata ribattezzata Morra De Sanctis. De Sanctis fu membro della Massoneria[8][9]. Post mortem Nel 2007, in suo nome, viene
istituita la Fondazione De Sanctis, ente che dal 2009 organizza annualmente il
Premio De Sanctis per la saggistica ed altri eventi di carattere culturale[10]. Opere De Sanctis enunciò i suoi principi
critici in diversi scritti di carattere non esclusivamente teorico e il suo pensiero
non è esposto in opere autonome e organiche di poetica e di estetica. Il
problema dell'arte non divenne mai per De Sanctis oggetto di un discorso
rigorosamente filosofico, tuttavia le sue sparse meditazioni su di esso
contengono i principi fondamentali dell'estetica moderna e rivelano quanto
fossero solide le fondamenta del suo pensiero critico. Storia della letteratura italiana Storia della letteratura italiana, volume I,
riedizione del 1912 (testo completo) Lo
stesso argomento in dettaglio: Storia della letteratura italiana (Francesco De
Sanctis). La Storia della letteratura italiana deve considerarsi il capolavoro
critico del De Sanctis. In essa l'autore ricostruisce in modo mirabile lo
sfondo storico critico-civile dal quale nacquero i capolavori della letteratura
italiana. In quest'opera compare la frase "il fine giustifica i
mezzi" che De Sanctis usa come esempio errato di come riassumere il
pensiero di Niccolò Machiavelli, e che è stata successivamente attribuita
erroneamente proprio al pensatore fiorentino.
Altre opere Tra gli studi del de Sanctis spicca il Saggio critico sul
Petrarca del 1869 mentre tra i lavori inclusi nei Saggi critici del 1866 e nei
Nuovi Saggi critici del 1869 meritano di essere menzionati quelli su episodi
della Divina Commedia, su L'uomo del Guicciardini, su Schopenhauer e Leopardi
oltre Il darwinismo nell'arte e quelli su Emilio Zola. Da ricordare ancora è il discorso La scienza
e la vita del 1872 nel quale egli, sostenendo la necessità di non separare la
scienza dalla vita, prese posizione nei riguardi dell'allora dilagante
positivismo. Scrittore vivace e
singolare in una "prosa parlata che ha la spontaneità del discorso
vivo", il De Sanctis si rivela un piacevole narratore nel frammento
autobiografico La giovinezza del 1889 e nelle quindici lettere che
costituiscono il resoconto di Un viaggio elettorale scritto nel 1876. Pensiero In un periodo in cui l'entusiasmo
per lo storicismo idealistico era scomparso e la critica, sia europea che
italiana si era spenta e si orientava verso la ricerca filologico-erudita, si
trovano ancora nel pensiero di De Sanctis i motivi più significativi e vitali
della cultura romantica. De Sanctis
stabilì nella sua Storia della letteratura italiana il legame tra il contenuto
e la forma con lo scopo di ricostruire quel mondo culturale e morale dal quale
sarebbero nate in seguito le grandi opere.
Egli considera l'arte come il "vivente", cioè la "forma",
ritenendo che tra forma e contenuto non esista dissociazione perché esse sono
l'una nell'altra. Nelle pagine di De
Sanctis vi è una felice vena di scrittore. Egli infatti scrive con una prosa
antiletteraria, fervida e mirabile per l'immediatezza del pensiero. Il pensiero del De Sanctis venne contrastato
dal positivismo della scuola storica. Sarà solamente con Croce che avrà inizio
la rivalutazione del pensiero desanctisiano che troverà, attraverso Gramsci,
importanti sviluppi nella critica di ispirazione marxista. Giuseppe Galasso ha scritto, citando tra gli
altri Delio Cantimori, che De Sanctis, esprimendo un giudizio negativo sul
Cinquecento in relazione al Rinascimento, vede un rapporto di continuità tra il
Quattrocento e il Cinquecento. Nel Quattrocento è compiuta la separazione tra
borghesia e popolo rispetto al «blocco compatto dell’intuizione, delle
concezioni, della fede, della moralità proprie del Medioevo», ma, mentre il
Quattrocento è un secolo vivo, creativo, aperto, dove c’è «ancora un magistero
reale rispetto all’Europa», nel Cinquecento non si può che constatare, parole di
De Sanctis, «la separazione da tutti i grandi interessi morali, politici e
sociali che allora commuovevano e ringiovanivano molta parte
dell’Europa».[11] Metodo Il metodo della
critica desanctisiana nasce, oltre che da una geniale elaborazione
intellettuale, da una forte esigenza di intraprendere una battaglia
culturale. La critica di De Sanctis fu
quindi una critica militante, il tentativo di superare per sempre il distacco
tra l'artista e l'uomo, tra la cultura e la vita nazionale, tra la scienza e la
vita. Lo scrittore non è mai per De
Sanctis un uomo isolato e chiuso in sé stesso, ma inquadrato nel contesto che
lo circonda, cioè la sua civiltà e la sua cultura. Estetica Discepolo del Puoti, De Sanctis
inizia fin dalla sua prima scuola (1839-1848) la critica del formalismo
puristico e retorico e si pone sia contro la poetica del Cinquecento sia contro
quella del Settecento, accademica e neoclassica. In quegli anni a Napoli iniziò a penetrare la
filosofia di Hegel e il De Sanctis agli inizi studiò e aderì all'estetica del
grande filosofo tedesco anche se era in lui già latente la ribellione che
divenne esplicita in occasione della pubblicazione del suo "Saggio sul
Petrarca". Hegel sosteneva infatti
che l'arte fosse "l'apparenza sensibile dell'Idea" e quindi che
l'opera d'arte fosse simbolo del concetto filosofico e quasi una forma
provvisoria di esso. Una simile dottrina conferiva carattere teoretico
all'arte, ma ne comprometteva l'autonomia, tant'è vero che Hegel prevedeva alla
fine dell'epoca romantica la morte dell'arte.
Il De Sanctis contrappose all'estetica hegeliana, l'estetica della forma
intesa come un'attività originaria e autonoma dello spirito, per mezzo della
quale la materia sentimentale si realizza in figurazione artistica. In questo
modo essa non è un'elaborazione di un contenuto astratto, ma unità di contenuto
e forma. Su questi fondamenti si basa la
critica del De Sanctis che fu una vera rivoluzione nella tradizione letteraria
italiana. Specchietto cronologico 1817 -
Nasce a Morra Irpina il 28 marzo. 1826 - Frequenta la scuola privata dello zio
Carlo. 1831 - Passa nel liceo dell'abate Fazzini, poi nello "Studio"
del Garzini. 1834 - Nella scuola superiore di Basilio Puoti. 1839 - Fonda la
scuola privata superiore al Vico Bisi, mentre sostituisce lo zio Carlo nella
sua. 1841 - Viene nominato insegnante nel Collegio militare della Nunziatella.
1848 - Il 15 maggio combatte alle barricate. Viene sospeso dal Collegio della
Nunziatella. 1849 - Si ritira in Calabria, a Cosenza. 1850 - È arrestato il 3
dicembre e incarcerato in Castel dell'Ovo. 1853 - Viene liberato ma deve andare
in esilio: in Piemonte, a Torino. 1856 - È a Zurigo, insegnante di Letteratura
Italiana al Politecnico. 1860 - Il 6 agosto ritorna a Napoli. Eletto
Governatore della provincia di Avellino. Nel settembre è nominato da Garibaldi
Direttore dell'Istruzione pubblica. Provvedimenti per rinnovare l'Università.
1861 - Deputato del Regno d'Italia e dal 20 marzo ministro dell'Istruzione.
1865-1876 - Torna agli studi: è il periodo della sua più intensa attività
letteraria. 1878 - Ministro dell'Istruzione. 1879-1882 - Di nuovo Ministro
dell'Istruzione 1883 - Muore a Napoli il 29 dicembre. Note ^ L'atto di nascita
è disponibile sul Portale Antenati ^ Da notare che all'epoca con "napoletani"
(o "napolitani") sovente non si intendevano solo gli abitanti della
città di Napoli e dintorni, ma più ampiamente gli abitanti dell'intero Regno di
Napoli, consistente nell'attuale Sud Italia continentale. ^ Unita italiana, in
Enciclopedia Italiana, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. URL
consultato il 15 agosto 2017. ^ Francesco Saverio De Sanctis, lettera inviata
all’amico Camillo De Meis, Zurigo 19 luglio 1856. ^ Vincenzo Barra, Aspettando
De Sanctis: le origini del Viaggio elettorale e il collegio di Lacedonia nel
1874-75, in "Le Carte e la Storia, Rivista di storia delle
istituzioni" 2/2021, pp. 49-62, doi: 10.1411/102909. ^ Benedetto Croce,
Estetica come scienza dell'espressione e linguistica generale, 3 voll., a cura
di Felicita Audisio, vol. 1, Napoli, Bibliopolis, 2014 [1902], p. 439, ISBN
978-88-7088-629-0. «E, come critico e storico della letteratura, egli non ha
pari» ^ Francesco De Sanctis, Scritti politici - raccolta di discorsi e
scritti, su books.google.it. ^ Scrittori, poeti e letterati massoni Archiviato
il 26 maggio 2016 in Internet Archive. sul sito della Gran Loggia d'Italia
degli Alam. ^ Paolo Mariani - Massoneria e letteratura italiana (PDF), su
centroculturaleilfaro.it. ^ Premio De Sanctis per la saggistica, su beniculturali.it.
^ Giuseppe Galasso, De Sanctis e i problemi della storia d'Italia, sta in
Archivio di storia della cultura, a. II - 1989, Morano Editore, Napoli 1989.
Bibliografia Opere Saggi critici, Rondinella, Napoli 1849. La prigione,
Benedetto, Torino 1851. Saggi critici, Morano, Napoli, 1869. Storia della
letteratura italiana, Morano, 1870. Nuovi saggi critici, Morano, Napoli, 1872.
Un viaggio elettorale, Morano, Napoli 1876. Studio sopra Emilio Zola, Roma, XVI
1878. Zola e l'assommoir, Treves, Milano 1879. Saggio critico sul Petrarca,
Morano, Napoli 1883. Studio su Giacomo Leopardi, a c. di R. Bonari, Morano,
Napoli 1885. La giovinezza: frammento autobiografico, a cura di Pasquale
Villari, Morano, Napoli 1889. Purismo illuminismo storicismo, scritti giovanili
e frammenti di scuola, lezioni, a cura di A. Marinari, 3 voll., Einaudi, Torino
1975. La crisi del romanticismo, scritti dal carcere e primi saggi critici, a
cura di M. T. Lanza, introd. di G. Nicastro, Einaudi, Torino 1972. Lezioni e
saggi su Dante, corsi torinesi, zurighesi e saggi critici, a cura di S.
Romagnoli, Einaudi, Torino 1955, 1967. Saggio critico sul Petrarca, a cura di
N. Gallo, introduzione di N. Sapegno, Einaudi, Torino 1952. Verso il realismo,
prolusioni e lezioni zurighesi sulla poesia cavalleresca, frammenti di estetica
e saggi di metodo critico, a cura di N. Borsellino, Einaudi, Torino 1965.
Storia della letteratura italiana, a cura di N. Gallo, introd. di N. Sapegno, 2
voll., Einaudi, Torino 1958. Manzoni, a c. di C. Muscetta e D. Puccini, Einaudi,
Torino 1955. La scuola cattolica-liberale e il romanticismo a Napoli, a cura di
C. Muscetta e G. Candeloro, Einaudi, Torino 1953. Mazzini e la scuola
democratica, a cura degli stessi, Einaudi, Torino 1951, 1961. Leopardi, a cura
di C. Muscetta e A. Perna, Einaudi, Torino 1961. L'arte, la scienza e la vita,
nuovi saggi critici, conferenze e scritti vari, a c. di M. T. Lanza, Einaudi,
Torino 1972. Il Mezzogiorno e lo Stato unitario, scritti e discorsi politici
dal 1848 al 1870, a c. di F. Ferri, Einaudi, Torino 1960. I partiti e
l'educazione della nuova Italia, a c. di N. Cortese, Einaudi, Torino 1970. Un
viaggio elettorale, seguito da discorsi biografici, dal taccuino elettorale e
da scritti politici vari, a cura di N. Cortese, Einaudi, Torino 1968. Un
viaggio elettorale, Edizione critica a cura di Toni Iermano, Cava de' Tirreni,
Avagliano, 2003. Epistolario (1836-1862), a c. di G. Ferretti, M. Mazzocchi
Alemanni e G. Talamo, 4 voll. 1956-69. Lettere a Pasquale Villari, a c. di
Felice Battaglia, Einaudi, Torino 1955. Lettere politiche (1865-80), a c. di A.
Croce e G. B. Gifuni, Ricciardi, Milano-Napoli 1970. Lettere a Teresa, a cura
di A. Croce, Ricciardi, Milano-Napoli 1954. Lettere a Virginia, a cura di
Benedetto Croce, Laterza, Bari 1917. Mazzini, a cura di Vincenzo Gueglio,
Genova, Fratelli Frilli, 2005, ISBN 88-7563-148-4. Scritti e discorsi
sull'educazione, La Nuova Italia, Firenze 1967. Edizioni in linea Saggio
critico sul Petrarca, Napoli, Morano, 1869. Saggi critici, Napoli, Morano,
1888. Storia della letteratura italiana, Scrittori d'Italia 31, vol. 1, Bari,
Laterza, 1912. Storia della letteratura italiana, Scrittori d'Italia 32, vol.
2, Bari, Laterza, 1912. Saggi critici, Scrittori d'Italia 203, vol. 1, Bari,
Laterza, 1952. Saggi critici, Scrittori d'Italia 204, vol. 2, Bari, Laterza,
1952. Saggi critici, Scrittori d'Italia 205, vol. 3, Bari, Laterza, 1952.
Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia 209, vol. 1, Bari,
Laterza, 1953. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia 210,
vol. 2, Bari, Laterza, 1953. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori
d'Italia 211, vol. 3, Bari, Laterza, 1961. Poesia cavalleresca, Scrittori
d'Italia 212, Bari, Laterza, 1954. Lezioni sulla Divina Commedia, Scrittori
d'Italia 214, Bari, Laterza, 1955. Memorie, lezioni e scritti giovanili,
Scrittori d'Italia 223, Bari, Laterza, s.d.. Saggi critici su Francesco De
Sanctis Emiliano Alessandroni, L'anima e il mondo. Francesco De Sanctis tra
filosofia, critica letteraria e teoria della letteratura, introduzione di
Marcello Mustè e postfazione di Romano Luperini, Quodlibet, Macerata 2017.
Ettore Bonora, L'interpretazione del Petrarca e la poetica del realismo in De
Sanctis. Modelli di critica stilistica in Francesco De Sanctis e Per e contro De
Sanctis, in Manzoni e la via italiana al realismo, Napoli, Liguori, 1989, pp.
121–82. Antonio Carrannante, Francesco De Sanctis educatore e ministro, in
«Rassegna Storica del Risorgimento», gennaio-marzo 1993, pp. 15–34. Antonio
Carrannante, Note sull'uso di 'galantuomo' nell'Ottocento, in «Otto/Novecento»,
maggio/agosto 2010, pp. 33–80, e particolarmente pp. 59–60. Gaetano Compagnino,
Forme e Storie, («Quaderni del Siculorum Gymnasium»), Facoltà di Lettere e
filosofia dell'Università di Catania, Catania, 2001. Gianfranco Contini,
Varianti e altra linguistica. Una raccolta di saggi (1938-1968), Torino,
Einaudi, 1970 pp. 499–531 (il saggio era già uscito come introduzione a
Francesco De Sanctis, Scritti critici, Torino, Utet, 1949). Benedetto Croce,
Gli scritti di Francesco De Sanctis e la loro varia fortuna, Bari, Laterza,
1917. Carlo Dionisotti, Geografia e storia della letteratura italiana, Torino,
Einaudi, 1967, pp. 12–15 e 27-30. Mario Fubini, Francesco De Sanctis e la
critica letteraria, in Romanticismo italiano. Saggi di storia della critica e
della letteratura, Bari, Laterza, 1971, pp. 295–319 (pubblicato per la prima
volta in francese nei Cahiers d'Histoire Mondiale, VII, 1963, 2). Toni Iermano,
Introduzione a F. De Sanctis, Lettere a Teresa, Atripalda, Mephite, 2002. Toni
Iermano, Introduzione a F. De Sanctis, Un viaggio elettorale, Cava de' Tirreni,
Avagliano, 2003. Toni Iermano, La prudenza e l'audacia. Letteratura e impegno
politico in Francesco De Sanctis, Napoli, L'Ancora del Mediterraneo, 2012. Toni
Iermano, Francesco De Sanctis. Scienza del vivente e politica della prassi in
Francesco De Sanctis, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, 2017. Sergio Landucci,
Cultura e ideologia in Francesco De Sanctis, Milano, Fsstrinelli, 1963. Paola,
Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, Luciani, L'«estetica applicata» di Francesco
De Sanctis. Quaderni napoletani e lezioni torinesi, Firenze, Olschki, 1983.
AA.VV., Francesco De Sanctis nella storia della cultura, a cura di Carlo
Muscetta, Bari, Laterza, 1984. Attilio Marinari (a cura di), Francesco De
Sanctis un secolo dopo, vol. I, Roma-Bari, Laterza, 1985. Mario Mirri,
Francesco De Sanctis politico e storico della civiltà moderna, Messina-Firenze,
D'Anna, 1961. Carlo Muscetta, nel vol. Francesco De Sanctis, Pagine sparse,
Bari, Laterza, 1944. Carlo Muscetta, Francesco De Sanctis, in Letteratura
italiana Laterza, VIII/I, pp. 355–462. Carlo Muscetta, Francesco De Sanctis
nella storia della cultura, Roma-Bari, Laterza, 1958. René Wellek, Storia della
critica moderna, traduz. ital., IV, Bologna, Il Mulino, 1969, pp. 123–74.
Arnaldo Di Benedetto, Francesco De Sanctis e le feste ariostee del 1875, in
Sekundärliteratur. Critici, eruditi, letterati, Firenze, Società Editrice
Fiorentina, 2005, pp. 25–30. La nuova scienza come rinascita dell'identità
nazionale. La Storia della letteratura italiana di Francesco De Sanctis
(1870-2010), a cura di Toni Iermano e Pasquale Sabbatino, Napoli, Edizioni
Scientifiche Italiane, 2012. "Studi Desanctisiani". Rivista
internazionale di Letteratura, Politica, Società, Fondata e diretta da Toni
Iermano, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore 2013/2014/2015/2016/2017/. Lorenzo
Resio, Chiara Tavella, Bibliografia desanctisiana (1965-2020), prefazione di
Gerardo Bianco, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, 2020. Voci correlate Storia
della letteratura italiana (Francesco De Sanctis) Schopenhauer e Leopardi,
dialogo composto da De Sanctis Francesco Muscogiuri, letterato minore che fu
allievo di De Sanctis Giovanni Lanzalone, letterato minore che fu allievo di De
Sanctis Antonio Fogazzaro Attilio Marinari Fondazione De Sanctis Altri progetti
Collabora a Wikisource Wikisource contiene una pagina dedicata a Francesco de
Sanctis Collabora a Wikiquote Wikiquote contiene citazioni di o su Francesco de
Sanctis Collabora a Wikimedia Commons Wikimedia Commons contiene immagini o
altri file su Francesco de Sanctis Collegamenti esterni De Sànctis, Francesco,
su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
Modifica su Wikidata Walter Maturi e Francesco Formigari -, DE SANCTIS,
Francesco, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1931.
Modifica su Wikidata De Sanctis, Francesco, in Dizionario di storia, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana, 2010. Modifica su Wikidata De Sanctis, Francesco,
in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2009. Modifica
su Wikidata De Sànctis, Francésco (critico e storico della letteratura), su
sapere.it, De Agostini. Modifica su Wikidata De Sanctis, Francesco, in
L'Unificazione, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2011. Modifica su Wikidata
(IT, DE, FR) Francesco de Sanctis, su hls-dhs-dss.ch, Dizionario storico della
Svizzera. Modifica su Wikidata (EN) Francesco De Sanctis, su Enciclopedia
Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. Modifica su Wikidata Attilio
Marinari, DE SANCTIS, Francesco, in Dizionario biografico degli italiani, vol.
39, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1991. Modifica su Wikidata Francesco
de Sanctis, su BeWeb, Conferenza Episcopale Italiana. Modifica su Wikidata
Opere di Francesco de Sanctis, su Liber Liber. Modifica su Wikidata Opere di
Francesco de Sanctis / Francesco de Sanctis (altra versione), su MLOL, Horizons
Unlimited. Modifica su Wikidata (EN) Opere di Francesco de Sanctis, su Open
Library, Internet Archive. Modifica su Wikidata (EN) Opere di Francesco de
Sanctis, su Progetto Gutenberg. Modifica su Wikidata Francesco De Sanctis, su
storia.camera.it, Camera dei deputati. Modifica su Wikidata Mario Fubini, De
Sanctis, Francesco, in Enciclopedia dantesca, Roma, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, 1970. URL consultato il 14 novembre 2018. Andrea Battistini, De
Sanctis, Francesco, in Il contributo italiano alla storia del Pensiero:
Filosofia, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2012. URL consultato il
14 novembre 2018. Critica:De Sanctis, su spazioinwind.libero.it. Concordanze
della Storia della letteratura italiana, su valeriodistefano.com. URL
consultato il 14 aprile 2007 (archiviato dall'url originale l'8 ottobre 2007).
Opere di Francesco De Sanctis PDF - TXT - RTF V · D · M Idealismo V · D · M
Romanticismo V · D · M Dante Alighieri V · D · M Alessandro Manzoni Controllo
di autorità VIAF (EN) 29550332 · ISNI (EN)
0000 0001 2125 8789 · SBN MILV041882 · BAV 495/85309 · CERL cnp00397977 · LCCN
(EN) n80040587 · GND (DE) 11867790X · BNE (ES) XX1041520 (data) · BNF (FR)
cb12035617n (data) · J9U (EN, HE) 987007271889705171 · NSK (HR) 000033336 · NDL
(EN, JA) 00746422 · CONOR.SI (SL) 9781859
Portale Biografie Portale
Filosofia Portale Letteratura Portale Politica Portale Storia Portale Storia d'Italia Categorie: Deputati
dell'VIII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della IX legislatura del Regno
d'ItaliaDeputati della X legislatura del Regno d'ItaliaDeputati dell'XI
legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XII legislatura del Regno
d'ItaliaDeputati della XIII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XIV
legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della XV legislatura del Regno
d'ItaliaCritici letterari italiani del XIX secoloSaggisti italiani del XIX
secoloPolitici italiani del XIX secoloNati nel 1817Morti nel 1883Nati il 28
marzoMorti il 29 dicembreNati a Morra De SanctisMorti a NapoliPolitici del
Partito d'AzioneMinistri della pubblica istruzione del Regno d'ItaliaInsegnanti
della NunziatellaGoverno Cavour IVGoverno Ricasoli IGoverno Cairoli IGoverno
Cairoli IIIIdealismo italianoMassoniProfessori dell'Università degli Studi di
Napoli Federico IIProfessori del Politecnico federale di Zurigo[altre] La crisi
della GRAMMATICA RAGIONATA IN
ITALIA non puo mancare
: ed è veramente risolutiva. Di GRAMMATICA RAGIONATA si finisce,
dopo una colluvie
d’aride o elementari
produzioni di epigoni ritardatari, col
non parlarne più,
e d’essa non
restano tracce che
nell’esercitazioni
scolastiche di analisi
logiche e grammaticali ancora in
uso nelle nostre
scuole e sulle
quali talvolta rispunta
come fungo qualche
compendio di grammatica
logica rivestito di pompa
scientifica. La crisi
è determinata da
un duplice ordine di
fatti, tra i
quali non so se veramente
corra un'intima relazione.
L’uno che riguarda
direttamente il corpo,
dirò così, della
GRAMMATICA RAGIONATA, ed è il non
difficile né tardivo
avvertire in esso
un vuoto sostanziale
e perciò tutta
la sua infecondità sotto ogni
rispetto, scientifico e
didattico. L’altro che si
riferisce allo stato
in che venne
a trovarsi la
lingua italiana sotto la
bufera dell'enciclopedismo, ed è
la naturale quanto
però anti-filosofica reazione
al gallicismo, che
doveva richia- [Borsa,
nella Dissertazione del
decadimento della lingua
in Italia, Mantova, l'anno in
cui è pubbl.
il Saggio di Cesarotti)
già incolpa appunto
di quel decadimento
il neologismo gallico
e il FILOSOFISMO enciclopedico.] mare, come
facile conseguenza di
una premessa sbagliata,
alla religiosa osservanza,
alla maniaca adorazione
degl’antichi i puristi inorriditi al
novissimo strazio d'Italia.
Le vicende di
questa crisi si
possono molto chiaramente
osservare, da una parte,
in quel che
accadde a SANCTIS (si veda)
scolaro e co-operatore di
Puoti, e che
egli narra non
senza il lume
d'una critica sempre
nuova e originale
e acuta, anche
se, come in
questo caso, non
definitivamente superatrice.
Dall'altra, nella critica
e nella pratica
di Manzoni, che
con stringenti argomenti
colpi a morte
LA GRAMMATICA RAGIONATA,
sebbene non muove
da un punto
di vista estetico.
SANCTIS (si veda), quando
accorse alla scuola
di Puoti, ha già
compiuto gli studi
di grammatica, rettorica
e FILOSOFIA, che
oggi corrispondono al
ginnasio e al
liceo, i primi (ginnasio)
sotto suo zio
Carlo, i secondi
(liceo) sotto Fazzini, non
avendolo voluto ricevere i
Gesuiti per la sua impreparazione. Un grand 'esercizio di
memoria era in
quella scuola dello
zio, dovendo ficcarci
in mente i
versetti del Portoreale
che s'impara in
certi suoi manoscritti,
come le antichità
e la cronologia, la grammatica
di Soave, la
rettorica di Falconieri,
le storie di
Goldsmith, la Gerusalemme
di Tasso, le
ariette di Metastasio. Alla fine del
corso scrive l'italiano
con uno stile
pomposo e rettorico,
un italiano corrente,
mezzo gallico, a modo
di Beccaria e
di Cesarotti, ch'erano
i suoi favoriti. La
scuola di Fazzini è quello
che oggi si dice
un liceo. Vi s'
insegna FILOSOFIA, fisica e
matematica. Il corso si puo fare
in due anni. Quell'è l'età
dell'oro del libero
insegnamento. Un uomo
di qualche dottrina
comincia la sua
carriera aprendo una
scuola. La scuola di
Puoti, su cui
è stata scritta
recentemente una degna
monografia da un
discepolo di Salvadori
(Caraffa, Puoti e la
sua scuola, Girgenti),
si svolge in
tre periodi, l’ultimo dopo due anni
d'interruzione causata dalla
pestilenza scoppiata a
Napoli. SANCTIS (si veda) - Frammento
autobio- grafico pubblicato «fo
Villari ; Napoli. I
seminari sono scuole
di LATINO e di
FILOSOFIA, le scuole
del governo erano affidate
a frati, la
forma dell' insegnamento
era ancora scolastica. Rettorica
e FILOSOFIA sono
scritte in quel
LATINO convenzionale ch’è proprio
degli scolastici. Le
scienze vi erano
trascurate, e anche
LA LINGUA NAZIONALE.
Nondimeno un po’di
secolo decimottavo è
pur penetrato fra
quelle tenebre teologiche, e
con curioso innesto,
vedevi andare a
braccetto il sensismo e
lo scolasticismo. Nelle
scuole della capitale
v'è maggior progresso negli
studi. IL LATINO PASSA DI MODA.
Si scrive di
cose scolastiche in un italiano
scorretto, ma chiaro
e facile. Gl’autori
erano quasi tutti
abati, come l'abate
GENOVESI (si veda), il padre
SOAVE (si veda), l'abate TROISE (si veda). Allora è in
molta voga l'abate
FAZZINI (si veda). Questo prete
elegante, che ha
smesso sottana e
collare, veste in abito
e cravatta nera,
è un sensista;
ma pretende conciliare
quelle dottrine coi
principii religiosi. Accanto
alla scuola, per
chi ha voglia
d' imparare, c’è naturalmente la biblioteca. Corsi alla
biblioteca e mi ci seppellii.
Passano dinanzi a me come
una fantasmagoria Locke,
Condillac, Tracy, Elvezio,
Bonnet, La Mettrie...
Mi ricordo ancora
quella STATUA di
Bonnet, che a
poco a poco,
per mezzo dei
sensi acquista tutte
le conoscenze. Il professore
dice che il
sensismo è una cosa
buona sino a
Condillac, ma non
bisogna andare sino a La Mettrie
e ad Elvezio.
Ragione per cui
ci anda SANCTIS (si veda) con
l'amara voluttà della
cosa proibita. Compiuti
così gli studi
filosofici, avvezzo a una
vita interiore, avevo
pochissimo gusto per
i fatti materiali,
e badavo più
alle relazioni tra le cose,
che alla conoscenza
delle cose. La
scuola ci ha non
piccola parte, perchè
è scuola di
forme e non
di cose, e
si attende più
ad imparare le
parole e le
argomentazioni, che le cose
a cui si riferivano. Ma
si avvicina il [Ha
già conosciuti altri
filosofi, naturalmente. «Il professore
fa una brillante
lezione sull'armonia prestabilita di Leibnizio.
E questo Leibnizio
divenne il mio
filosofo E come l'una
cosa tira l'altra,
Leibnizio mi fu
occasione a leggere
Cartesio, Spinoza,
Malebranche, Pascal, libri
divorati tutti e
poco digeriti. Questo
è il mio
corredo d’erudizione filosofica
verso la fine
dell'anno scolastico, quando zio
ci dice. Ora bisogna
cercarvi un maestro
di legge. Si
batte già alle
porte dell'Università.]
tempo in
cui il sensismo,
male accordato col
movimento religioso, doveva
cedere il passo
a nuova filosofia. Si annunziava
al mio spirito
un nuovo orizzonte
filosofico; mi bollivano in
capo nuovi libri
e nuovi studi.
Si apparecchiavano i
tempi di Galluppi
e dall'abate Colecchi,
de' quali l'uno
volgarizzava Hume e
Smith, e l'altro,
ch'era per giunta
un gran matematico,
volgarizza Kant. Fazzini è
caduto di moda.
Per questi insegnamenti
e in queste
condizioni intellettuali il
De Sanctis, invano
iniziati gli studi
di legge, passava
alla scuola del
marchese. È proprio
di questi tempi
che la grammatica
del sensismo condillachiano, che
vedemmo trionfare concentrata
in estratti per
gli stomachi degli
scolaretti italiani, si
vienne a trovare
a fronte di
due ben forti
e agguerriti avversari,
il kantismo e
il purismo. Questo,
dalla restaurazione linguistica
di Cesari, iniziata con la
famosa dissertazione coronata
dall'Accademia livornese,
era venuto sempre
più guadagnando terreno
nelle forme in
cui l'aveva circoscritto
Cesari, nonostante gli
attacchi della Proposta
monti-perticariana e dell’anti-purismo tortiano,
e nonostante l'esempio
pratico del romanzo
manzoniano in cui
fin dalla prima
sua edizione s'
era voluta incarnare
tut- t'un'altra dottrina
linguistica. La reazione
al gallicismo è tanto
più vasta e tenace
della tesi temperata
del classicista Monti
e del modernismo
del romantico Manzoni,
quanto più compromessa sembrava la
gloria d'Italia nella
dilagante corruzione dell'aurea favella un dì sì
onorata. Ne furono
rocche meno facilmente espugnabili la
Romagna e Napoli
e organi di
gran voce alcuni
giornali, come la
Biblioteca di Milano,
il Giornale Arcadico di
Roma e la
Rivista enciclopedica di
Napoli. Ma tra
i puristi, non
per sola virtù di dottrina,
sì bene anche
per le qualità
della persona e
i modi dell'insegnamento, il
più autorevole, quegli
che veramente esercitò
una più vasta
e duratura efficacia
sulle menti, sulle
scuole, sui metodi,
sui (') Op.
cit., pp. 51-2.
("} V. Tkahai.za,
Della vita e
delle opere di
/•'. Torti cit.,
p. 79 sgg.
L'ha dimostrato Morandi
ne' suoi noti
saggi sull'unità della
liaeua.] libri, è il
marchese Puoti, maestro,
autore di grammatiche
e di arti
del dire, annotatore
di testi di
lingua, pedagogista. Alla
scuola del Puoti,
dice SANCTIS (si veda), «
lasciai studi di
FILOSOFIA e di legge,
e letture di
commedie, di tragedie
e di romanzi e
di poesie, e
mi gittai perdutamente
tra gli scrittori
dell' aureo Trecento»^). M'era
venuta la frenesia
degli studi grammaticali.
Avevo spesso tra
mano Corticelli, Buonmattei,
Cinonio, Salviati, Bartoli,
Salvini, Sanzio, e
non so quanti
altri dei più
ignorati. M'ero gittato
anche sui Cinquecentisti, sempre avendo
l'occhio alla lingua.
Si trova in
quel tempo a
dover sostener sulle
proprie spalle il
peso della scuola
dello zio. La
sera anda sempre
alla scuola di
Puoti. Ma tutta la
giornata è spesa
a spiegar grammatiche e
rettoriche e autori
latini, a dettar
temi, a correggere errori. Ma quei
cari studi mi
riuscivano acerbi, non solo
per la fatica,
ma perche non
sono più d'accordo
con la mia
coscienza. Quel Soave,
quel Falconieri li fanno
pietà. Nelle classi
superiori puo elevarsi
un po' più.
Cominciai a fare
osservazioni sopra i
sensi delle parole,
sul nesso logico
delle idee, sulla
espressione del sentimento,
sulle INTENZIONI e sulle
malizie dello scrittore.
Momenti più deliziosi passa alla scuola
del marchese, dove
egli ben presto
si distinse specie
nelle cose della
grammatica, tanto da
meritarsi l'appellativo di
grammatico, ed è sollevato all'onore
di coadiuvare il maestro
nell'insegnamento, quando, dopo
l'interruzione cagionata dal
colera, Puoti, cominciatosi
a stancare dei
novizi, ne lascia
tutta la cura a
SANCTIS (si veda). Il marchese
che lavora a
una grammatica, attende
pure alla pubblicazione di alcuni
testi di lingua
più a lui
cari, come i
Fatti d' Enea, i
Fioretti di S.
Fra?icesco, le Vite
dei Santi Padri.
Questi studi [Sulla scuola
del De Sanctis,
v. le belle
pagine del Cenno
biografico di Nicola Gaetani-Tamburini in
De-Sanctis, Scritti vari,
li, ed. Croce,
già cit. nell' Introduz. Di quella
che è stata
chiamata la seconda
scuola di SANCTIS (si veda) si
sono occupati degnamente, come è
noto, Torraca e
Mandalari.] di lingua si sono
già divulgati nelle
scuole, e si
sente il bisogno di
grammatica e di
libri di lettura
pei giovanetti. Anche in
questi lavori l'allievo
aiuta il maestro.
Di questo tempo
fa intima amicizia
con Amante, che
è un infatuato di VICO (si veda). In una
visita onde Leopardi onora
la scuola del
Puoti, — che
cita spesso con
lodi l'abate Greco,
autore di una
grammatica, il marchese
di Montrone, Gargallo,
Cesari e sopra
tutti essi Giordani, si
sentì dire dal
Poeta che aveva
molta disposizione alla
critica. In quell'occasione Leopardi, cui
non poteva sfuggire
la rigidezza di
Puoti, dice che nelle cose
della lingua si
vuole andare molto
a rilento, e
cita in prova
Torto e Diritto
di Bartoli. Leopardi dice
anche che l'onde
coli' infinito non gli
pareva un peccato
mortale, a gran
maraviglia o scandalo
di tutti noi.
Il Marchese era
affermativo, imperatorio, non
pativa contraddizioni. Se
alcuno di noi si
è arrischiato a
dir cosa simile,
anda in tempesta;
ma il conte
parla così dolce
e modesto, ch'egli
non dice verbo. Gli
è anche che
ormai quel rigido,
implacabile purismo comincia
a dover piegare
o almeno ad
ammollirsi . Alla ripresa
della scuola dopo
il colera il
marchese se n'era
venuto d’Arienzo, con
certi grossi quaderni
scritti di suo
pugno. È una specie di
nuova rettorica immaginata
da lui, e
che egli battezza
Arte dello scrivere.
C'è una divisione
dei generi dello
scrivere, accompagnata da regole
e da precetti.
Aristotile, CICERONE (si
veda), Quintiliano, Seneca sono
la decorazione. O
mi metteranno alla
berlina, o questo è
assolutamente un capolavoro,
così dice, narrando per
quali vie era
giunto alla grande
scoperta. A quel
tempo sono in gran
voga gli STUDI FILOSOFICI, e
il marchese, seguendo
la moda, vuole
filosofare anche lui, e da alle
sue ricerche un
aspetto e un
rigore di logica,
ch'è veste e non
sostanza. E non
gli è mancata la
berlina. Ma lo salva
un certo suo
naturai buon senso. Ma
chi dai bassi
fondi [deep berths – Grice]
della grammatica prende il
volo filosofico, è SANCTIS (si veda), specie
quando, trovandosi al
sicuro dallo sguardo
del marchese nella
scuola preparatoria, puo lasciarsi
trascinar dal suo
genio a quell'onda
di ribellione, che
fa naufragare il
senno del Maestro.
Ed è nella scuola
preparatoria, che nelle
lezioni private o
nell'insegnamento del
Collegio militare, al
quale è assunto per
la stima che
godeva presso Puoti,
che n'è ispettore, il Maestro
intede soprattutto a
rinnovare l'insegnamento grammaticale. Ne uscirono,
con la liquidazione
della GRAMMATICA RAGIONATA, un
abbozzo di GRAMMATICA FILOSOFICA
e storica e un
saggio di una
storia dei grammatici. Quelle maledette
regole grammaticali io le
ridussi in poche,
moltiplicando le applicazioni e gl’esempi,
e sempre lì
sulla lavagna. Mi persuasi
che quello resta
chiaro e saldo
nella memoria, che
è ordinato sotto
categorie e schemi,
logicamente. Così nasceno
i suoi quadri
grammaticali. Si sbriga della
grammatica, e capii che
lo studio della
grammatica così come
si suol fare,
per regole, per
eccezioni e per
casi singoli, è
una bestialità piena di
fastidio Posi da banda
le analisi grammaticali
e l'analisi logica, noiosissime,
e fa l'analisi delle
cose, a loro
gustosissime. Questo al
Collegio. Nella scola
al Vico Bisi,
il lunedì e
il venerdì, quand'è solo,
l'insegnamento grammaticale
si eleva
ancora di più.
Parecchi anni è a
leggicchiar grammatiche,
lavorando intorno a
quella di Puoti. Così si
mette in corpo
i Dialoghi della
volgar lingua di
BEMPO (si veda)... m'inghiottii VARCHI (si veda), FORTUNIO (si veda) e i
sottili avvertimenti di SALVIATI
(si veda) e la
prosa dottorale di CASTELVETRO (si veda) e BARTOLI (si veda) e CINONIO (si veda) ed AMENTA (si veda) e
SANZIO (si veda) e non
so quanti altri
autori, con approvazione
del marchese Puoti,
il quale mi
vanta sopra tutti gli
altri Corticelli e
Buonmattei. Seccatosi presto
della parte riguardante
le origini della
lingua e delle
forme grammaticali, perchè
non ha, fondamento
sodo, infastidito di quel
pullular perpetuo di
regole e d’eccezioni,
stordito da tutte
quelle DISSERTAZIONE SOTTILI E
CAVILLOSE SULLE PARTI DEL DISCORSO e
sulle forme grammaticali,
ritorna ai suoi
antichi studi di
FILOSOFIA. Quei Salviati e quei Castelvetri
le pareno addirittura pigmei
dirimpetto a quei
grandi, mia delizia
un giorno e
mio amore. Perciò
si getta con avidità sopra
i retori e
i grammatici con
un segreto che li cresce l'appetito, vedendosi
sempre addosso gli
occhi del marchese. Lessi tutto
il corso che
Condillac compila a
uso di non
sa qual principe
ereditario. Studia molto
Tracy e Du
Marsais. Il Marchese, sapido
dei miei studi
MI perdona, a
patto che non
valica i confini
della grammatica, e
m'indica un tale,
che SANCTIS (si veda) non ricorda,
come un buon
scrittore di grammatica
generale. Il buon Marchese
fa anche di più:
rivide le prolusioni del professore
mettendoci quello stampo
tutto suo di
classicità ideale. Le prime
lezioni sono una
storia della grammatica.
In quei discorsi
prende 1’aria di
un novatore, e
trova che tutto
va male, che
tutto è a
rifare. Ecco qui
un ritratto, come
mi venne in quei giorni
sotto la penna.
Niuna pratica dell'arte
dello scrivere; niuna
cognizione de' nobili
scrittori; malvagio gusto;
pensieri non italiani;
un predicar continuo
purità, correzione; esempli
contrari di barbarismi
ed errori. Così la
grammatica moderna ricca
di stranieri trovati
splendidi in astratto,
ma nella pratica
o falsi o
di poco profitto,
per difetto della parte
storica molto è
discapitata di quella
perfezione in che
è al cinquecento.
In malvagio stato
trovasi LA SINTASSI:
squallida e incerta
è l'ortografia; le
regole del ben
pronunziare dubbiose e
mal ferme. Niente di
certo. Niente di determinato
intorno alla dipendenza de’tempi,
al reggimento delle
congiunzioni. Principii opposti. Opinioni contrarie. Nelle lezioni
vuole fare una storia
delle forme grammaticali – cf. Grice, ‘or’, ‘other, ‘not,
‘ne aught’. Ma al
pensiero gigantesco mal
risponde la cultura, attesa
la sua scarsa grecità e
l'ignoranza delle cose
orientali. Perciò quella ideata
storia delle forme
grammaticali, dopo vani
tentativi appresso a VICO
(si veda) e Schlegel, si
riduce nei modesti
confini di una
storia dei grammatici
da se letti. Parla
dei grammatici che
TUTTO DERIVANO DAL LATINO. Poi
venni a quelli
che sono studiosi
della [Alcuni brani di
essi furono pubblicati
ne' Nuovi saggi
critici, col titolo
Frammenti discuoia, dell'ed.
di Napoli. Il periodo
tra parentesi quadre,
che qui è
sostituito dai puntini,
l'ho tratto da
un brano integro
de' Nuovi saggi
critici.] lingua, copiosi di
regole e d’esempli,
che moltiplicano in
infinito. Molto s’intrattenni
su Corticelli, Buonmattei, Salviati
e Bartoli. Censura quel
moltiplicare infinito di
casi -- cf. Grice, the search for
principle of generality -- e di regole
che si riduceno
in pochi principii. Quella tanta
varietà di forme
e di significati
(massime nel Cinonio),
che era facile
ricondurre ad unità.
Facevo ridere, pigliando
ad esempio Va,
il per-, il
da, irti di
sensi e che
pur non avevano
che un senso
solo. La mia
attenzione andava dalle
forme al contenuto,
dalle parole alle
idee; sicché, sotto
a quelle apparenze
grammaticali, variabili e
contraddittorie, io vedeva
una logica animata,
e tutto metteva
a posto, in
tutto discerneva il
regolare e il
ragionevole, non ammettendo
eccezioni e non
ripieni e non
casi arbitrari. Con
questa tendenza filosofica,
corroborata da studi
vecchi e nuovi,
io conciavo pel
di delle feste
i Cinquecentisti, e
facevo lucere innanzi
alla gioventù uno
schema di grammatica
filosofica e metodica, quale appariva
negli scrittori francesi.
Dicevo che costoro erano
eccellenti nell'analisi delle
forme grammaticali, risalendo alle forme
semplici e primitive
: così amo
vuol dire io
sono amante. La
ellissi era posta
da loro come
base di tutte
le forme di
una grammatica generale.
Questo non mi
contentava che a
mezzo. Io sosteneva
che quella decomposizione di
amo in sono
amante m'incadaveriva la
parola, le sottraeva
tutto quel moto
che veniva dalla
volontà in atto.
I giovani sentivano
quei giudizi acuti
con raccoglimento, e
mi credevano in
tutta buona fede
quell'uno che doveva
oscurare i francesi
e irradiare l' Italia
di una scienza
nuova. E in
verità io sosteneva
che la grammatica non era
solo un'arte, ma
ch'era principalmente una
scienza: era e
doveva essere. Questa
scienza della grammatica,
malgrado le tante
grammatiche ragionate e
filosofiche, era per
me ancora un
di là da
venire. Quel ragionato
appiccicato alle grammatiche
era una protesta
contro la pedanteria
passata, e voleva
dire che non
bastava dare le
regole ma che
di ciascuna regola
bisognava dare i
motivi e le
ragioni. Paragonavo i
grammatici o accozzatori
di regole agli
articolisti, che credevano
di sapere il Codice,
perchè si ficcavano
in capo gli
articoli, parola per
parola, e numero
per numero. Ma
quel ragionare la
grammatica non era
ancora la scienza. Così
il De Sanctis,
erudito primamente sul
Soave in un'atmosfera filosofica, passato
poi per il
purismo del Puoti,
ritornato con maggior maturità
alla scienza, veniva
a una generale
liquidazione di tutti
i grajnmatici antichi
e moderni, cioè
della grammatica ragionata
in ispecie, e
della grammatica precettiva
in genere, ma non della
grammatica come scienza.
Che nella sua
critica negativa superasse
la grammatica ragionata e
creasse veramente la
scienza non si
può dire: interamente, come s'è
visto, non si
appagò dei migliori
grammatici filosofici di
Francia, come il
Du Marsais ;
ma egli, almeno
nel periodo del
suo primo insegnamento,
secondo quanto narra
lui stesso, rimase
sempre sotto la
loro influenza. Anche
nella parte pratica,
nel metodo, egli
arieggia molto davvicino
il Du Marsais ('),
superandolo nella abilità
di trasformar la
grammatica in critica
concreta dell'opera d'arte.
La sua concezione
della grammatica, o meglio
del linguaggio, pur
avendo egli concepito
una grammatica scientifica
o estetica, è
la medesima. Va
però subito detto
a lode del
De Sanctis, che
egli stesso ebbe
coscienza, negli anni
maturi, della manchevolezza
del sistema. Racconta
infatti : «
così trovavo nella
logica il fondamento
scientifico della grammatica ;
e finché mi
tenevo nei termini
generalissimi di una
grammatica unica, come la
concepiva Leibnitz, il
mio favorito, la
mia corsa andava
bene. Ma mi
cascava l'asino, quando
veniva alle differenze
tra le grammatiche,
spesso in urto
con la logica,
e originate da
una storia naturale
o sociale, piena
di varietà e
poco riducibile a
principi fissi. Per
trovare in quella
storia la scienza,
si richiedeva altra cultura
e altra preparazione.
Nella mia ricerca
dell'assoluto, avrei voluto ridurre
tutto a fil
di logica, e
concordare insieme
derivazioni, scrittori e
popolo; ma, non
potendo sopprimere le
differenze e guastare
la storia, ponevo
1' ingegno a
dimostrare la conformità
del fatto grammaticale
con la logica,
della storia con la scienza.
Quell'avvertita
irrudicibilità delle differenze
tra le varie
grammatiche e principi
fissi dimostra chiaramente che SANCTIS (si veda) intuiva
dov'era la soluzione
del problema : e
a lui non
filosofo di professione
ciò non è
scarso titolo d'onore;
il dissidio egli
lo compose, e
in grado eccellente,
insuperato, nella critica,
nella quale la
parola viva, la
grammatica parlata dall'arte,
fu da lui
illustrata in tutta
la sua forza
espressiva :
scientificamente toccò, in
quegli stessi anni,
il risolverlo a
Guglielmo di Humboldt,
col quale e
col suo seguace
e correttore Steinthal si
può veramente affermare
che la grammatica
sia esclusa dall'orbita
della filosofìa, sebbene
non avvenisse ancora l' identificazione della
linguistica generale con
l'estetica, che è
stata fatta solo
recentemente. Nelle difficoltà
in cui si
dibattè il De
Sanctis di conciliare
la grammatica generale
con le grammatiche
particolari, si trovarono impigliati quanti,
anche per impulso
della Critica della
ragioyi ptira del
Kant, intesero «
alla ricerca delle
relazioni fra pensiero
e parola, fra V
unicità logica e
la molteplicità dei
linguaggi » (l)j ricerca
che, per altro,
non era nuova,
ma che aveva
già dato origine
in Francia alla
grammatica generale. Il
primo tentativo «
di applicare le
categorie kantiane, dell'
intuizione (spazio e
tempo) e dell'intelletto» al
linguaggio (") (riassumo,
non potendolo qui
integralmente riferire, dal
paragrafo XII della
parte storica de\V Estetica
di Croce), fu
compiuto dal Roth
(1815), mentre sullo
stesso argomento, verso
il primo decennio
del secolo, avevano speculato
il Vater, il
Bernhardi, il Reinbeck,
il Koch :
pensiero dominante de'
quali era la
differenza « tra
lingua e lingue,
tra la lingua
universale, corrispondente alla
logica, e le
lingue storiche ed
effettive, che son
turbate dal sentimento,
dalla fantasia, o
come altro si
chiami l'elemento psicologico
della differenziazione ». Si distingueva
una linguistica generale
da una linguistica
comparata (Vater) ;
la lingua, allegoria
dell'intelletto, •si considerava
organo della poesia
o organo della
scienza (Bernhardi) ; si
ammetteva una. grammatica
estetica e una
grammatica logica (Reinbeck) ;
si proclamò persino
che l' indole della
lingua si deve
desumere dalla psicologia,
non dalla logica
(Koch). Residui intellettualistici s'avvertono
ancora nell'Humboldt pel
quale logica e
linguaggio sembrerebbero identificarsi
sostanzialmente e
diversificare solo storicamente,
e il linguaggio
stesso (') Croce,
Estetica. Recentemente G. Piazza
ha tentato dimostrare
che La teoria
kantiana del giudizio
era stata già
intuita e fissata
nella sintassi de'
Greci (Roma. 1907);
ma è stato
confutato da CROCE (vedasi), in
La Critica. parrebbe un
qualcosa fuori dell'uomo
che l'uomo fa
rivivere con l'uso.
Ma il grande
filosofo trovò il
vero concetto del
linguaggio. La lingua —
egli pensò —
nella sua realtà
è un prodursi
e un divenire,
non un prodotto
; è un'attività
(èvegyeia), non un'opera
(ègyov). « La
lingua propria consiste
nell'atto stesso del
produrla nel discorso
legato: questo soltanto
bisogna pensare come primo
e vero nelle
ricerche che vogliono
penetrare l'essenza vivente
della lingua. Lo
spezzettamento in parole
e regole è
il morto artificio
dell'analisi scientifica»^). Il linguaggio
nasce spontaneo da
un bisogno interno.
Esiste perciò —
ed ecco la
vera scoperta dell'Humboldt
di fronte ai
grammatici logici universali, una
forma interna del
linguaggio (innere Sprachform), che
non è il
concetto logico, né
il suono fisico,
ma la veduta
soggettiva che l'ìiomo
si fa delle
cose. Questa forma
interna « è
il principio di
diversità proprio del
linguaggio, oltre il
suono fisico: è
l'opera della fantasia
e del sentimento,
è l'individualizzazione del concetto.
Congiunger la forma
interna del linguaggio
col suono fisico,
è l'opera di
una sintesi interna
: e qui,
più che in
altro, la lingua
ricorda, nelle più
profonde ed inesplicabili
parti del suo
procedere, l'arte. Anche
lo scultore e il
pittore sposano l'idea
alla materia, e
anche la loro
opera si giudica
secondo che quest'unione,
quest' intima compenetrazione sia opera
del genio vero,
o che l' idea
separata sia stata
penosamente e stentamente
trascritta nella materia
con lo scalpello
e col pennello. Ma
linguaggio ed arte
nell'Humboldt non s' identificano
: e questo
è il difetto
della sua dottrina,
che tirò seco
non tenui contraddizioni, come
quella circa il carattere
differenziale della poesia
e della prosa.
L'Humboldt non vide
esattamente « che
il linguaggio è
sempre poesia, e
che la prosa
(scienza) non è
distinzione di forma
estetica, ma di
contenuto, sebbene intorno
a questi due
concetti, compresi in
senso filosofico, abbia
manifestato profonde vedute.
La teoria linguistica dell'Humboldt fu
integrata dal suo
maggior seguace, lo
Steinthal il quale,
nella polemica sostenuta
(M Ueb. d. Verschiendenheit d.
menschl. Sprachbaucs, opera
postuma (2M ed.
a cura di
A. F. Pott,
Berlino), in Croce. Croce.
Croce. coll'hegeliano
Becker, «autore degli
Organismi del linguaggio,
uno degli ultimi
logici della grammatica
», dimostrò, pur
tra affermazioni talvolta eccessive,
« che concetto
e parola, giudizio
logico e proposizione
sono incomparabili. La
proposizione non è
il giudizio; ma
è la rappresentazione ( Darstellung) di
un giudizio: e non
tutte le proposizioni
rappresentano giudizi logici.
Parecchi giudizi possono
esprimersi in una
proposizione unica. Le
divisioni logiche dei
giudizi (i rapporti
dai concetti 1
non hanno corrispondenza nella
divisione grammaticale delle
proposizioni. " Parlar di
una forma logica
della proposizione è
una contraddizione non
minore che se
si parlasse àttW angolo
di un cerchio
o della periferìa
di un tria?igolo
". Chi parla,
in quanto parla,
non ha pensieri,
ma linguaggio»!1). Senza
entrar ora nel
merito degli altri
problemi trattati dallo
Steinthal, come quello
circa l'identità deWorigine
e della natura
del linguaggio che
esattamente risolvette, e
l'altro delle relazioni
tra poetica, rettorica
e linguistica, cioè
tra linguaggio e
arte che interessa
propriamente l'estetica, e
che purtroppo Steinthal
lascia insoluto, perchè
non arriva mai
ad affermare che
parlare è parlar
bene e bellamente,
o non è
punto parlare, a noi
basta l'osservar, qui,
conchiudendo, il nostro
discorso che con Humboldt e
Steinthal, in quanto
l'uno integra l'altro
e lo rende
coerente nella parte
linguistica, si ha
un primo notevole
superamento della grammatica,
non essendo questa
soluzione pregiudicata dalla
mancata identificazione di
arte e linguaggio:
la liberazione del
linguaggio dalla logica,
la riconosciuta completa
autonomia del linguaggio
da categorie di
qualsiasi altra specie
che non siano
la sua forma
interna essenziale,
rappresentano la prima
vera vittoria della
critica negativa della grammatica.
La dissoluzione della
quale viene così
a coincidere perfettamente
con l'avvento della scienza. La
ribellione e la
reazione alla GRAMMATICA RAGIONATA quale si
è venuta sistemando
in Italia, se non assunsero
dovunque quel grado
e quel tono
che ebbero in S.,
seguirono, [Croce] però, su
per giù, il
medesimo sviluppo e
i medesimi motivi:
da una parte
riusce difficile specie
a letterati di
più largo ingegno,
come vedremo accadere,
p. es., a
Giordani (Puoti stesso
abbiamo visto concedere a
Sanctis uno studio
discreto di quella
grammatica), il chiuder
gl’occhi a quelle
ELEVATE E SCINTILLANTI (alla Grice) INVESTIGAZIONI logiche che
sulle lingue avevan
condotto i galli, incomparabilmente più
geniali e profondi
dei loro epigoni
italiani. L’aria è impregnata di
logicismo, tutto suona FILOSOFIA, il
secolo era chiamato
dei lumi: chi
può sottrarsi alla
forza delle cose
e del tempo?
dall'altra, la vacuità
di quel nuovo
formalismo, pel fine
pedagogico che ora
s'impone, non richiede
tanto un troppo
ELEVATO SPIRITO FILOSOFICO per
essere avvertita, quanto
il fatto stesso
dell'esperienza dello studio
linguistico. Si puo credere, ancora,
nella grammatica generale,
raccomandarne l'utilità (e
come si potesse
fare anco per
ispirito d' imitazione e
per servilismo verso
la moda corrente,
non occorre dire); ma,
già, anche a
tacer d'altro, con
la grammatica generale
eravamo già fuori
del campo de’bisogni
pratici. La grammatica generale
è come un'estetica
logica della lingua,
quindi FILOSOFIA, e
noi sappiamo che
la scienza non
è espediente didattico,
mentre il motivo
principale dell'interesse linguistico è
ora in Italia
più pratico che
teorico. L'assoluta inefficacia
inoltre della GRAMMATICA
logica a dirigere
l'apprendimento della lingua
e l'esercizio dello
scrivere dove essere
tanto più fortemente sentita, quanto
più dilaga il
gallicismo nella lingua
e nello stile:
il ritorno alla
vecchia pratica grammaticale
e all' osservazione dei
lodati scrittori, dove apparire
come una urgente
necessità; e vi
si ritorna infatti
con fede rinnovellata
e sotto la bandiera
del più rigoroso
purismo inalberata dal Bembo
dell'Ottocento, Cesari,
coronato alfiere dall'Accademia livornese,
qual s'è mostrato degno
d'essere con la
nota Dissertazione sopra lo
stato della lingua}; e,
in ogni modo,
con o contro
Cesari per gli scrittori
o pel popolo,
la pratica dove prevalere sulla
teoria astratta; perfin
nella grammatica em- [In
Opuscoli linguistici e
letterari di Cesari, raccolti,
ordinati e illustra/i
ora la prima
rolla da Guidetti,
Reggio d'Emilia, Collezione
storico-letteraria presso il
compilatore.] pirica, normativa, tradizionale,
presso non gli
scapigliati ma i
pedanti, la vecchia
fede se non
scossa, certo fu
illanguidita. La tradizione
puristica, peraltro, non
era stata interrotta
nella seconda metà
del Settecento, neppur
quando più imperversò
la bufera del
filosofismo francese. Già
prima che il
rappresentante più
autorevole di esso
in Italia, il
Cesarotti, fosse stato,
appunto in nome
della vecchia grammatica,
contraddetto — ricordammo già, tra
gli altri, l'ab.
Velo — «
con uno stile
forbito e piccante
», come dicono
i suoi editori,
si sforza Rosasco
« di rivendicare
ai Fiorentini il
tanto contrastato primato
intorno all'origine ed
al governo della
favella », introducendo
nei suoi Dialoghi
sette della Lingua
toscana a pontificare il
Corticelli su lesecolari
questioni, sull'autorità dei grammatici,
sulla necessità imprescindibile dello
studio della grammatica,
di contrastare al
nuovo sistema de'
letterati propugnanti l'uso
d'un'altra lingua diversa
dalla fiorentina, con
tutto il bagaglio
de' vecchi argomenti
grammaticali e rettorici
in favore della
purità, della armonia
e dolcezza della
pronunzia fiorentina, dell'elegante
stile, e con
le vecchissime distinzioni
di discorso impensato
e di discorso
pensato. « Eh
via, la legge
che ne obbliga
a studiare la
grammatica, è giustissima,
e chiunque brama riportar
gloria dal materiale
della scrittura, dovrà
o bere o
affogare, siesi chi
egli si vuole
». E cita
in sostegno il
Salviati, Quintiliano e
altri. Va notato
peraltro che il
Rosasco non solo
propugna la necessità
di uniformarsi anche
all'uso moderno, ma
giudica ancora, sebbene
coi soliti argomenti
estrinseci, che « non
dobbiamo per conto
alcuno desiderare la perfezione
delle grammatiche, si
perchè non si
può questo desiderio
avere, senza desiderare
insieme la estinzione
della lingua ;
sì perchè quando
siamo obbligati a
scriver solo secondo
le regole e'
precetti dell'arte prescritti,
non è mai
possibile rendere le
nostre scritture eccellenti
»(') : residui,
come ognun vede,
delle dottrine estetiche
prevalenti nel senso
che volevano conciliare
il rigore grammaticale
col criterio della
libertà individuale : temperato
purismo, che, mentre
per un lato
moveva dall'antica tra
(') Ed. della
Bibl. scelta, Milano,
Silvestri] dizione grammaticale
del classicismo, per
l'altro era reso
possibile dal non essersi
ancora la lingua
italiana inoltrata pel declivio
della cosiddetta corruzione
francesistica. Quando questa
si accentuò maggiormente,
era naturale che
l'iniziativa del riparo
partisse dalla Crusca
custode gelosa del
patrimonio linguistico: e
già il ricordato
Borsa nel 1785
prote- stava contro il
decadimento della lingua,
e nel 1798
da Losanna un
suo Accademico, Federico
Haupt, scriveva la
Lettera dun tedesco
stili' infranciosamento
dello stile, com'è
naturale che la
rifioritura linguistica fosse
più di vocabolario
che di gramma-
tica ; lo stesso
lavorìo grammaticale, il
più notevole dei
primordi del secolo
XIX, s'aggirò, come
vedemmo, intorno a
quella parte della
grammatica che è
più intimamente connessa
col vo- cabolario, i
verbi, di cui
sorsero parecchi prospetti
e teoriche. E
a studi di
lingua, ossia di
vocabolario, si era
volto nel 1806
l'Istituto lombardo, fondato
dal Bonaparte e
convocato a Bologna,
di cui era
segretario quel Muzzi
che già incontrammo
quale autore del
curioso libro sulle
Permutazioni dell' italiana
orazione, e che,
dopo essersi divertito
e gingillato intorno
a problemi filosofici
secondo la moda
d'allora pe' quali
non era affatto
portato, si immerse
talmente negli studi
gram- maticali e lessicali
e con si
vero spirito di
devozione alla Crusca,
che il Monti
doveva titolarlo più
tardi « il
più fatuo pedantuzzo
che mai facesse
imbratti d'inchiostro »
(l). Partecipò nel
1809 al concorso
dell'Accademia livornese con un lavoro
Dello siato e
del bisogno di
nostra lingua, ma il manoscritto,
per ragioni regolamentari, non
fu accettato. Come
sappiamo, di quel
concorso il trionfatore
fu Antonio Cesari,
odiatore quanto il
Giordani, delle dottrine
del Cesarotti, che,
se avevano ancora
seguaci dal Romani
al Nardo, andavano
però perdendo terreno
sempre più :
quegli stessi che
le propu- gnavano —
si avverta inoltre
— erano assai
più temperati del
maestro e si
guardarono meglio di
lui dall'esser accusati
di gal- lofilia :
verso l' italianità era
un desiderio e
un moto generale,
cui favoriva la
ridesta coscienza nazionale:
cesariani e pertica-
riani o mondani,
neopuristi della prima
maniera (cioè anteriore) e
della seconda, tutti
concordavano non solamente
nel- (') In
Mazzoni, L'Otl.] l'avversare i
criteri troppo licenziosi
de' cesarottiani, ma
ne! volere —
auspice la Crusca
per la quinta
volta rimessosi nel
1813 alla ricompilazione del
Vocabolario — che
alle sottili fantasti-
cherie sulle ragioni delle
lingue si sostituisse
il lavoro concreto
e modesto del
raccogliere e del
vagliare voci e
locuzioni del buon
uso e a
riprendere l'osservazione grammaticale
secondo le migliori
tradizioni del Cinquecento.
Balbo scrive al Vidua una
lettera sulla lingua
italiana per muover
lamenti intorno le
tante esagerazioni e
confusioni pratiche e
teoriche del filosofismo
che non giovavano
punto alla causa
della lingua: e Vidua raccomandava
a un compatriotta
che, an- dando a
Firenze come avevan
fatto già l'Alfieri
e il Goldoni,
e avrebbe fatto
il Manzoni e
avrebbero consigliato al
Cavour, non trascurasse
di recarsi la
mattina in Mercato
Vecchio ad ascoltar
il pizzicagnolo e
le contadine. E
alla Crusca stendeva
la mano l'Istituto
lombardo per proseguire
concordi all'opera d'amplia-
mento del Vocabolario: né
le ripulse dell'Accademia orgogliosa
e gelosa delle
sue secolari tradizioni
né i risentimenti
e le irri-
tazioni, causa di tante
guerre anche personali,
che esse provo-
carono nel Monti, poterono
mai dividere gli
animi concordi nella
comune avversione al
logicismo, alle metafisicherie di
provenienza
franco-cesarottiana,
nonostante che, per
quanto riguarda i
criteri particolari dell'uso
linguistico italiano (pratica,
dunque, non scienza),
facilmente potessero incontrarsi
col Cesarotti in
un vivo desiderio
di libertà, e spesso inconsciamente (come
sarà av- venuto al
Leopardi) (' ),
non soltanto gli
antipuristi come il ce- sarottiano
Torti di Bevagna,
ma letterati meno
bollenti nella se-
colare battaglia. N'è prova
l'atteggiamento assunto dal
capo riconosciuto de'
classicisti, il Giordani,
nelle contese tra
il Cesari, Monti e
Perticari : «
richiesto del vero
valore di alcune
voci tolte dal
greco, rispose [al
Monti] e colse
quell'occasione per lodare
l'opera e il
suocero e il
genero, ma anche
per addimostrare al-
cune sviste di essi
due correttori degli
altri, e per
augurare che gli
avversari si riconoscessero invece
compagni, come quelli
che insomma avevan
un fine medesimo
e uno stesso
desiderio. Cfr. F. Colagrosso,
La teoria leopardiana
della lingua, Na-
poli, 1905 (Estr. d.
Rend. Accad. Arch.
Lett. e B.
A. in Napoli. Mazzoni. Pure, il
Giordani è appunto
uno di quei
puristi che racco-
mandavano ai giovanetti il
Du Marsais e
il Beauzée. «
I volumi della
Enciclopedia Metodica ne'
quali è trattata
la grammatica e l'
eloquenza ti possono
essere utili. Gli
articoli rettorici di
Marmontel non mi
paiono più che
mediocri ; quelli
di Jancourt assai
meno che mediocri.
Ma bellissimi i
grammatici di Du
Marsais, e di
La-Beauzée. E il
conoscere e adoperare
filosofi- camente la lingua
è gran virtù
di eccellente scrittore.
E pron- tamente si
applica alla nostra
quel che è
notato della francese
»(1). Ma che
cosa significa adoperare
filosoficamente mia lingua
? specie quando
la si consideri,
come fa il
Giordani, cosa diversa
dallo stile? Interrompi,
consiglia, con la
lettura di quegli
arti- coli, « lo
studio che devi
far della lingua,
e preparati a
quello che poi
farai dello stile.
Perchè io giudico
che quello della
lingua debba precedere.
Non si dee
prima sapere qual
sia la materia
de' colori ;
poi imparare ad
impastarli e mescolarli
; poi esercitarsi
a collocarli, e
accordarli ? »
(io). Tutto lo
scrivere sta nella
lingua e nello
stile; due cose
diversissime egualmente necessarie.... I
vocaboli e le
frasi sono i
colori di questa
pittura; lo stile
è il colorito.
— Ora persuaditi,
caro Eugenio, che
l'ac- quisto de' colori
sia fatica della
memoria : l'uso
del colorito sia
esercizio d'ingegno, disciplina
di buoni esempi,
di pochi pre-
cetti, di moltissima osservazione,
di molta pratica. Ho
letto molti antichi
e moderni che
vollero esser maestri
: ho perduto
tempo e acquistato
noia, senza profitto.
Veri maestri ho
trovato gli esempi
de' grandi scrittori.
Tra i mo-
derni consiglia, tuttavia «
il breve trattato
del Condillac, Art
d'écrire. Di tutto
quel libro abbastanza
buono, m' è
rimasto in mente
questo solo principio,
molto raccomandato da lui =
de la plus
grande liaison des
idées .... Vero è che
quel legame delle
idee non deve
esser sempre logico
; ma secondo
la materia che
si tratta, dev'esser
pittorico o affettuoso;
di che i
moderni intendon pochissimo
: gli antichi
vi furono meravigliosi
» (pa- gine 153-4).
In questo guazzabuglio
di vedute, d'idee
e di prin-
cipi, c'è tutto, meno
lo spirito filosofico
: dal che
si vede quanto
(') A un
giovane italiano -
Istruzione per l'arte
di scrivere, in
Scritti di Giordani,
ed. Chiarini, in
Firenze.] poco fosse compresa
e con quanto
poca convinzione raccoman-
data la grammatica generale
del Du Marsais
e del Beauzée.
Il nume che
agitava interiormente il
Giordani e i
degni suoi com-
pagni d'arme non era
la filosofia, ma
lo spirito italiano
che si rinnovava,
rinnovamento che alla
coscienza di molti
si presen- tava come
un problema di
lingua : donde
il calore con
cui si davano
a questi studi.
Il Giordani, mosso
dall'invito dell' Acca-
demia italiana, « non
per rispondere »
ad essa, per
ciò che «
questa materia non
sia d'ozio letterario
.... ma importi
non poco all'onore
d'Italia », si
dà ad abbozzare
una Storia dello
spirito pubblico d' Italia
per 600 considerato
nelle vicende della
lingua e alcuni
anni più tardi,
discorrendo in una
lunga lettera al
Capponi di una
raccolta in trenta
volumi che intendeva
fare delle migliori
e men note
prose della nostra
letteratura, allargando e
colorendo le linee
di quel primitivo
ab- bozzo, esprimeva l'opinione
che l'ordine escogitato
lo menerebbe «
quasi per una
storia della nazione
e della lingua,
e che dalla
somma dei particolari
discorsi introduttivi ne
sarebbe de- rivato «
quasi un ritratto
filosofico delle menti
italiane per quat-
tro secoli ». «
Perciocché io considerando
la lingua come
uno specchio, nel
quale cadano tutti
i concetti da
tutti i pensanti
della nazione, e
dal quale nella
mente di ciascuno
si riflettano i
pensieri di tutti
; volli con
diligenza di storico
e sagacità di
filosofo esaminare il
vario corso del pensare italiano
per le ve-
stigia che di mano
in mano lasciò
impresse nel variare
delle lingua; della
quale i vocaboli
e le frasi,
o nuovamente intro-
dotte, o dall'antico mutate,
fanno certissimo testimonio
(a chi '1
sa interrogare) d'ogni
mutamento nella vita
intellettiva del po-
polo. Così il
Giordani si riallaccia
al Napione. Tra
il Napione e
il Giordani spicca
anche per questo
ri- guardo il Foscolo, che
nella celebre orazione,
recitata a Pavia
Opere, t. IX:
« Scritti editi
e postumi pubbl.
da Antonio Gus-
salli », Milano.
f;) Scritti, ed.
Chiarini. Per l'eccellente posizione
che occupa il
Foscolo nella storia
della critica, oltre
che le note
pagine del De
Sanctis, vedi Croce,
Per la storia
della critica ecc.,
già cit., p.
9 e 27,
Trabalza, Studi sul
Boccaccio, e Borgese,
Storia della critica
romantica, libro —
è superfluo avvertirlo
— per l'inaugurazione degli
studi, Dell' origine
e dell'uf- ficio della
letteratura e nelle
Lezioni di eloquenza
che le tennero
dietro, e particolarmente in
quella del 3
febbraio 1809 su
la Lingua italiana
considerata storicamente e
letterariamente, e ne'
sei Discorsi sulla
lingua italiana parlava
della nostra lingua
coi medesimi spiriti
e intendimenti d'italianità,
in modo vera-
mente vivace. « Nella
sua Prolusione »,
ripeteremo col De
San- ctis, «
tenta una storia
della parola sulle
orme del Vico,
censu- rata da parecchi
in questo o
quel particolare, ma
da' più am-
mirata, come nuova e
profonda speculazione. Il
suo valore, anzi
che nelle sue
idee, è nel
suo spirito, perchè
non è infine
che una calda
requisitoria contro quella
letteratura arcadica e
acca- demica, combattuta da
tutte le parti
e resistente ancora,
contro quella prosa
vuota e parolaia,
e contro quella
poesia che suona
e che non
crea. Nessuno ha considerato,
» scriveva il
Fo- scolo, « filosoficamente le
origini, le epoche
e la formazione
di essa [lingua
italiana], affine di
conoscere per via
d'analogia i principi,
i progressi oscurissimi
delle formazioni e
trasformazioni di tante
altre lingue. La
storia d'una lingua, ecco
il suo preciso
punto di vista, non
può tracciarsi se
non nella storia
letteraria della nazione
; né la
storia può somministrare
fatti certi e
fondamentali a trovare
in materie intricatissime il
vero, se non
per mezzo di
epoche distinte, in
guisa che le
cause non diventino
effetti, e gli
effetti non sieno
pigliati per cause
»('). che dev'esser
tenuto sempre presente
per tutto questo
periodo, perchè, se le idee
sulla lingua de'
vari critici che
vi sono criticati poca
luce diffondono sulle
loro teorie poetiche,
utilissimo è invece
conoscere la portata
critica di esse
per chi fa
la storia della
lingua. In Opere edite
e postume di
Ugo Foscolo, Firenze,
Le Monnier. In T.. È
evidente l'affinità tra il metodo
del Foscolo e
quello del Napione;
ma com'è più
profonda la visione
del Fo- scolo, così
essa in certo
senso precorre ancor
meglio il principio
moderno onde si
vorrebbe indagata la
storia della cultura
nella lingua, special-
mente in quanto si
serve del metodo
monografico per periodi
di af- finità spirituali. Notevolissima
sotto questo rispetto
è una pagina
della Lez. II
di Eoa. (è
la 82 del
voi. II) dove
illustra il principio:
La let- teratura
è annessa alla
lingua. Capitolo quindicesimo
485 Nel fatto,
il Foscolo intravvede
così in confuso
l'identità di lingua
e pensiero, e
nell'evoluzione linguistica uno
svolgimento spirituale, mostra
cioè una vaga
coscienza del problema
lingui- stico, e il
suo sforzo di
risolverlo, anche se
non felice, è
già un progresso.
Particolarmente notevoli, anche
per la ragione
pedagogica, in cui
però, come sappiamo,
ben si riflette
la scienza teorica,
son le pagine
che scrive sulla
dottrina dantesca del
Volgare illustre. Ne
riferiamo volentieri un
brano che ci
tocca davvicino. «
Su ciò che
Dante previde con
occhio sicuro egli
fondava pochi principi
generali intorno alla
legislazione gram- maticale. Erano inerenti
alla condizione e
alla natura della
lingua, onde operarono
sempre e quando
vennero applicati da
parecchi scrittori, e
quando vennero trascurati
da altri, o
negati ostinatamente da
molti ; ed
operarono fin anche
negli scritti di
chi li negava ed
oggimai l'esperienza ha
convinto la più
gran parte degl'Italiani, che la loro
lingua letteraria non
può pro- sperare senza
l'applicazione dei principj
di Dante»: principi
metafisici, dice Foscolo, annunziati in
tempi ne' quali
la filosofia, l'arte dialettica,
e la teologia
erano tutt' uno, e tali da
intricarsi a vicenda,
e perciò un
po' oscuri forse
allo stesso ALIGHIERI (si veda). Al
qual punto il
pensiero di Foscolo corre
a Locke che facilita
lo studio delle
analisi delle idee,
e quindi della
natura delle lingue – Grice: way
of things, way of ideas, way of words -- e
a Condillac che
illustrò questa difficilissima parte
della metafisica. De Sanctis. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e de
Sanctis," per Il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa
Grice, Liguria, Italia. Sanctis.
Keywords: storia della filosofia, il saggio filosofico, il poema filosofico, il
tema filosofico. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanctis” – The Swimming-Pool
Library.
Grice e Sanseverino: la ragione conversazionale del segno
naturale -- la logica scolastica -- filosofia
campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Napoli). Filosofo napoletano. Filosofo campanese.
Filosofo italiano. Napoli, Campania. Considerato uno fra i massimi precursori
del neo-tomismo (AQUINO, si veda). Si trasfere a Nola per frequentare la scuola
dove suo zio è rettore. Studia filosofia con l'intento di confrontare i vari
sistemi filosofici, fra cui gode particolare credito in Italia, all'epoca,
quello razionalista. Lo studio comparato dei vari sistemi gli permite una
conoscenza più approfondita della scolastica, soprattutto d’AQUINO, e del
legame intimo tra la scolastica e la [atristica. Restaura la filosofia
scolastica. Insegna a Napoli. Venne incaricato da Ferdinando II di preparare un
manuale ufficiale per le scuole del regno delle due Sicilie. Scrive allo scopo
il manuale "I principali sistemi della filosofia del criterio”. Profondo
conoscitore di AQUINO da alle stampe interessanti saggi sui filosofi moderni. Inizia
ad occuparsi più specificamente di AQUINO con “L’origine del potere e il
diritto di resistenza, cui fa seguito “In difesa dell'angeologia contro i
sofismi”. Esce il ponderoso “I principali sistemi della filosofia del criterio”
un'ampia e dottissima disquisizione sulla filosofia illuminista e su quella a
lui contemporanea -- fra cui quella dello stesso GIOBERTI -- confutata sulla
base della logica. Il suo capolavoro. Si tratta del celebre saggio, “Philosophia
antiqua” che ha per oggetto la storia della logica. “In compendium redacta ad
usum scholarum clericalium. Venne pubblicata a Napoli “Elementa”, “Antropologia”,
“Teologia. Altre saggi: “Sopra alcune
questioni le più importanti della filosofia” (Napoli); “Il razionalismo”
(Napoli); “I razionalisti” (Napoli); “L'origine del potere e il diritto di
resistenza, (Napoli, Giannini); “In difesa dell'angeologia contro i sofismi”
(Napoli, Manfredi); “Elementa philosophiae theoreticae” (Napoli, Manfredi); “Philosophia
antiqua” (Napoli, Manfredi); “Institutiones seu Elementa philosophiae antiquae”
(Napoli, Manfredi); “In compendium redacta ad usum scholarum” (Napoli,
Manfredi); “Le dottrine de' filosofi antichi” (Napoli); Dovere, Tentativo di
ricostruzione, in Doctor communis, P. Naddeo, Le origini del aquinismo” (Società
italiana, Torino); Orlando, Aquino a Napoli e S., in Asprenas, Orlando, Vita e
opere di S. secondo i documenti, in Aquinas, Orlando, L'Accademia d’Aquino a
Napoli, storia e filosofia, in Saggi sulla rinascita d’Aquino, Roma, Ed.
Pontificia Accademia teologica romana, Matarazzo, Per una rivoluzione del cuore.
La visione dell'umano in Leopardi nella lettura critica di S. tra antropologia
e istanze pastorali (Polidoro, Napoli). Dizionario biografico degl’italiani,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana. PHILOSOPHIÆ COMPENDIVM OPERA ET STVDIO NVNTII CAN.
SIGNORIELLO LVCVBRATVM ad usum scholarum
clericalium Consentaneum est,
ut ancillæ quætlam Reginæ
serviant. Hanc igitur
assumere doctrinam non
pigeat, quæ veritati
famulatur. S. Ioann. Damasc. Dialect.
c.LOCVPLETIOR ATQVE EMENDATIOR NEAPOLI APVD OFFICINAM
BIBLIOTHECÆ CATHOLICÆ
SCRIPTORVM in Via
TuIgO SAH-GlOTA.NNI-MAGGIORE-Pttl"ATEt.I.I ædibus Fibrenianis 1 Huius Operis
ius proprietatis in
Leguni tutela est
NEAPOLI TTPIS FRATR. MANFREDI in
Yia yulgo Sannicandro PHILOSOPHIÆ
ALVMNIS EDITORES Lhristianæ Philosophiæ Compendium
hisce duobus voluminibus
inclusum idem est,
quod, Episcopis et
quamplurimis doctis viris
suasoribus, Caietanus Sanseverino,principisEcclesiæ neapolitanæ
Canonicus, perficiendum susceperat.
Sane, postquam is
edidit priora volumina
percelebris illius operis,
cui titulus: Philosophia
christiana cum cmtiqua
et nova comparata,
ac in studiosorum
adolescentium utilitatem, in
quam revera omne
suum otium contulit,
Elementa seu Institutiones
Philosophiæ christianæ condere
aggressus est, omnes
ferme Neapolis atque
Siciliæ sacrorum Antistites
hortatores habuit, ut
quamprimum, et, qua
pollebat, diligentia, philosophicas
Institutiones tam docte
ac eleganter exarari
susceptas in compendium
redigeret. Elementa quidem
ampla et erudita
forma, qua nunc
(4 voll.) gaudent,
haud illi brevitati
consulunt, quæ necessaria
est, ut unius
anni curriculo adolescentibus tradantur.
At iuvenes in
sortem Domini vocati,
nisi e fontibus
sanctorum Patrum et
Scholasticorum Doctorum prima
philosophiæ rudimenta hauriant,
impares prorsus sunt,
qui naviter studeant
dogmaticæ theologiæ ceterisque
sacris disciplinis, tali
amico foedere philosophicis
consociatis, ut philosophia
theologiæ ancilla iure
meritoque appelletur et
sit. Accedit, quod
iis, qui ecclesiasticæ
militiæ nomen dederunt,
opus est philosophandi
norma latine exarata,
præambula ad sacras
scientias, hac præsertim
tempestate, qua protestantium
placita, per studiorum
universitates, lycea, scholas
pervadentia, latinum sermonem
ab omni, etiam
sacræ, disciplinæ institutione
cogunt exsulare. Hæc
omnia animo reputans
amantissimus ille studiosæ
iuventutis Caietanus Sanseverino,Nuntio Signoriello,
tunc in archiepiscopali neapolitano
Iyceo logicæ et
metaphysicæ antecessori suorumque
studiorum ac elucubrationum constantissimo conlegæ,
ac postea Ganonicatu
in eadem Metropolitana
Ecclesia adaucto, provinciam
demandavit eiusmodi Compendium
exscribendi ex his,
quæ fusius in
inchoatis voluminibus ab
iis pertractabantur. Utinam
potuisset opus suum,
tam bene inceptum,
absolutum conspicere !
Verum, ex quo
tempore Deus solertem
sui administrum e
terra sustulit, fidissimus
eius adiutor, Nuntius
Signoriello, nec labori,
nec industriæ parcens,
Philosophiæ Christianæ institutionis
compendium eo perfectionisj
adducere nisus est,
ut non modo
famæ consuleret primi
sui Auctoris, verum
etiam esset philosophiæ
alumnis perquam accommodatum. Totum
igitur opus in
duo volumina dispescitur,
quorum unum subiectivas
philosophiæ theoreticæ partes,
alterum obiectivas refert.
Quæ secundum Scholasticorum, in
primisque sancti Thomæ
argumentationes e r olvuntur, ita
tamen ut hæ
ex iis, quæ
a Patribus dis)utata
f uere, obfirmentur, atque
inde recentium philojophorum
errores refellantur. Iam
in Scholæ doctrina
pertractanda, consulto nulla
ilicuius momenti theoria
tacita præteritur, tum
quia lisciplinas, maxime
philosophicas, ea tantum
lege in x)mpendium
colligere licet, ut
in levem non
desinant ;ermonem, tum
quia, si Philosophiæ
scholasticæ insrtauratio idcirco
hac nostra ætate
maximopere comnendatur, ut
contra insolentem, lubricamque
philosoDhandi rationem veluti
aggerem struat, integra
pro'ecto, et absoluta
perspiciatur oportet. Neque
inde in lifllcultatum
laqueos iuvenes inducuntur,
immo vero atior
eis ad scientiæ
adeptionem via sternitur;
siquilem ea est
Philosophiæ scholasticæ indoles,
ut unum >ius
pronuntiatum alterius explicationi
inserviat, et :ere
nullum existat, quod
metaphysicis, et theologicis
iogmatibus explanandis magno
usui non sit.
Porro Philosophiæ Christianæ
Compendium hac dijestum
ratione iuvenibus edocendis
apprime idoneum lestimatum
fuisse illud minime
obscurum indicium est,
luod in plerisque
non solum Italiæ,
sed etiam Gernaniæ,
Galliæ, Belgii, Hispaniæ,
et Americæ Schois
adhibitum iam fuerit,
adeo ut eius
sex, brevi tem)oris
intervallo interiecto, satis
copiosæ editiones exlaustæ
sint. At vero
Compendium istud, philosophiæ
tantum heoreticæ partes
complectens, tractationem philoso)hiæ
moralis, quæ hac præsertim ætate
maximi motienti est,
adhuc desiderandam relinquebat.
Hinc ut nstitutiones,
quæ philosophicam scientiam
ex toto exhiberent,
proderemus, scholarum clericalium
præceptores nobis institerunt.
Ad iuvenum igitur
commodum, atque religionis
et scientiæ augmentum
contendentes, bac septima
editione, quæ tum
ob varias emendationes,
tum ob quædam
additamenta, tum ob
clariorem, qua nonnulli
articuli explicantur, methodum
superioribus præstat, Compendium
nitidis typis excudendum
iterum curavimus. Quod
procul dubio, ob
Ethicæ elementa ei
adnexa, ab eodem
peritissimo antecessore Nuntio
Signoriello elaborata ac
tomis duobus comprehensa,
quæque tertia iam
editione gaudent, et
eamdem, ac in
illo, disciplinæ rationem
præseferunt, nostrique Aquinatis
doctrinam adversus veteres,recentioresque errores
evol\untyPhilosophiæ Christianælnstitutiones ad
fastigium perducere nobis
videtur, et communi
expectationi satisfacere. Neapoli
die Sancto Hieronymo
Doctori dicato M0NITVM
Utatim ac, quæ
diu ab omnibus
concupita, et exoptata
fuere, tum Philosophia
Christiana cum antiqua
et nova comparata,
tum Elementa seu
Institutiones, et Gompendium
eiusdem Philosophiæ Christianæ,
Caietani Sanseverino ac
Nuntii Signoriello nominibus
inscripta, in publicum
prodiere, omnes qui
scientiarum periti habentur
et sunt, et
Auctorum in illis
conficiendis diligentiam, et summum iuvenes
veras disciplinas docendi
studium mirari coepere.
Exinde gratulationes factæ,
laudes tributæ; quarum
quanta ad ipsum
Sanseverino, cum adhuc
in vivis ageret,
nec non Signoriello
conlegæ, copia pervenerit,
vel ex una
ephemeride neapolitana La
Scienza e la
Fede abunde colligi
potest. At licet
hæc magni facienda
sint, laus enim
fuit quæ ab
iis proficiscitur, qui
in magna laude
vixerunt; maximi tamen
ducenda illa, quæ
nulli unquam fuitsecunda,
utpote a prima
Sede tributa, quaque
revera summa immortalis
PIUS IX P.
M., literis losepho
Sanseverino datis, volumina
Philosophiæ Sanctitati Suæ
offerenti, Caietani Sanseverino,
quem S. S.
magno aureo numismate
iam donaverat, atque
Nuntii Signoriello memoriam
cumulabat. Ambigere itaque
haud fas est
lectores hanc non
esse commendationem vulgarem,
si literas a
Pontifice Maximo datas
hic, post nuncupatoriam
epistolam, exscribimus: SANCTISSIMO
DOMINO NOSTRO PIO PAPÆ IX BEATISSIME PATER
Homam Vuæ ad
sanctos Pedes Tuos
sisto volumina, multis
abhinc annis Tibiperquam
humillime offerre cupiebat
Caietanus Sanseverino, Metropolitanac Neapolitanæ
Ecclesiæ Canonicus, ac
mei amatissimus patruus.
Ille scilicet sacerdotio
vix initiatus, cum
philosophicas disciphnas ad
suos puriores fontes
revocandas esse intelligeret,
nec labori nec
industriæ pepercit, ut
qua voce, qua
scriptis iuvenes præsertim
in sortem Domini
vocatos christianæ philosophiæ
placitis imbueret. Hinc
neapolitani Archiepiscopalis Lycei
antesessor renuntiatus in
cathedra Logicæ et
Metaphysicæ, et postea
Ethices professor suffectus
in regia studiorum
Universitate Neapoli constitutus,
ac regalis Bibliothecæ
Borbonicæ Scriptor adscitus,
totus in eo
fuit, ut experimento
probaret Sanctorum Ecclesiæ
Patrum, et Scholæ
Doctorum, præcipue autem
Divi Thomæ Aquinatis,
philosophiam omni veteri
novoque philosophorum systemati
longe præstare. Mitto
labores ab eo
exantlatos ad opus
conscribendum, cui nomen
Philosophia Christiana, quod
prodiit nondum absolutum,
ceterosque libros ad
rectam huius scientiæ
instaurationem, quos ipse
composuit. Unum ipsi
in votis erat,
totis viribus doctrinam
propugnare, quam Apostolica
Sedes semper tradidit,
hominis rationem in
philosophicis disquisitionibus ancillam
fidei esse; necnon
seipsum suaque omnia
scripta Tibi, BEATISSIME
PATEB, Tuoque irreformabili
iudicio prompte libenterque
subiicere. Verum quod
patruus morte inopinata
præventus absolvere nequivit,
eius fratris filius,
minimus inter Neapolitani
Cleri Presbyteros, audet
implere, Tua summa
benignitate confisus. Quæ
autem in opere
Philosophia Christiana inscripto
desiderabantur, magna ex
parte præstitit Nuntius
Signoriello, presbyter, et
Gaietani Sanseverino in
cathedra Logicæ ac
Metaphysicæ Neapolitani Archiepiscopalis Lycei
successor, eiusque fidissimus
interpres. Qui vestigia
magistri premens, ipsam
Philosophiam Christianam in
compendium redegit, omnium
huius scientiæ cultorum,
cum intra, tum
extra Italiam, suf fragio
probatum. Munusculum, qualecumque
demum sit, Tu,
BEATISSIME PATEB, dignanter
excipe, atque Apostolicam
Tuam Benedictionem quam
in suffragium animæ
mei Patrui etiam
atque etiam imploro,
ipsi Nuntio Signoriello,
mihi ac toti
meæ familiæ paterna
Tua charitate largire,
dum ad Tuos
sanctos Pedes provolutus,
eos omni cordis
affectu deo SCUl0r BEATITVDINIS
TVÆ Neapoli in
Festo Immaculatæ Conceptionis
B. M. V. Humilhmus m
Christo filius losepn
Sanseverino Presb. Neap. Cui
studiose admodum et
animo paterno SANCTITASSVA
rescripsit: Dilecto Filio Presbytero
Iosepho S. Neapolim PIVS
PP. IX. Dilecte
Fili, salutem et
Apostolicam Benedictionem . Quan tum
adlaboraverit doclissimus patruus
tuus veræ philosophiæ
restituendæ, quantasque curas
impenderit iuveni Clero
fingendo ad sanæ
religiosæque scientiæ principia,
sicuti ceteris, sic
Nobis adeo exploratum
erat, ut eum
plurimi faceremus, et
doleamus adhuc, ipsum
Nobis et severiorum
disciplinarum incrementis fuisse
subreptum. Eo tamen
solatio recreamur, quod,
cum solidæ doctrinæ
accuratoque iuventutis excolendæ
studio iungeret eam
mentis aciem et
prudentiam, qua variam
ingeniorum indolem facile
discerneret; non huius
tantum aut illius
peculiaris partis, sed
universæ philosophicæ ac
theologicæ scientiæ provectui
per alumnos suos
prospicere potuerit, uti
patet ex illorum
lucubrationibus, qui ab
ipso instituti, Neapolitanum
Clerum in præsentiarum
exornant. Qua de re, etsi
ille, dum in
humanis agebat, pleraque
sua scripta Nobis
obtulerit, acceptissimam habuimus
omnium collectioncm a
tc Nobis nuper
cxhibitam; eo vel
magis, quod amplissima
de christiana philosophia
tractatio ab auctoris
obitu intercepta nunc
absoluta profcratur, opera
discipidi olim cius,
hodic vero meritissimi
de scientia profcssoris
sacerdotis Nuntii Signoriello.
De quo sanc
obscquii ct amoris
officio crgapracstantissimitm pracccptorem
dum illi gratulamur,
pergratum tibi profitemur
animum ob munus,
cum pretio suo,
tum præclari auctoris
memoria Nobis carissimum.
Omnia vero tibi
fausta adprecantes, cælestium
donorum auspicem, et
paternæ benevolentiæ Nostræ
pignus Apostolicam Benedictionem
tibi peramanter impertimus.
Datum Romæ apud
S. Petrum die
22 lanuarii 4870.
Pontificalus Nostri Anno
XXI V PIVS PP.
IX. Verum non minori
laude dignatus est
loqui de operibus
hisce, PU IX
Successor, LEO XIII,
feliciter regnans. Ipse
enim pro summa
sollicitudine, ex qua
extimulatur, ut Clerus
Catholicus ad studia
philosophica et theologica
recte informetur, quo
facilius contra ho~
diernos Fidei Christianæ
hostes possit depugnare,
nullam dimittit occasionem
Episcopis insinuandi et
commendandi Aquinatis doctrinam.
In suis vero
familiaribus sermonibus Institutiones
philosophicas nostri Canonici
pluries laudibus cohonestavit; Episcopo
Lyciensi aliisque viris
ecclesiasticis illius Dioecesis
aiebat: Bramo
che sieno introdotte
ne' Seminari le
Istitu zioni filosofiche
del Canonico Sanseverino.
L' e questa
una gloria del
Clero Napolitano che
cercd efficacemente di
ridurre e richiama
re le scienze
filosofiche alla vera
e sicura norma,
alla loro forma
e satta ch'
e appunto la
Tomistica. Ci compiacciamo
che nel Semina
rio di Lecce
se ne sieno
introdotte le Istituzioni,
come e Nostro
de siderio, che
in tutt' i
Seminari si segua
il metodo stesso
e la stessa
dottrina dell'
Angelico. Fu certo
una sventura che
il Sanseverino morisse
cosi presto, ma
egli lasci6 buoni
e zelanti discepoli
che seguiron 1'
opera sua. Quæ
verba satis superque
sunt, ut Compendium
Philosophiæ Christianæ, ac
Ethicæ elementa ei
adnexa, magno laudum
præconio digna per
omnes habeantur. INTRODVCTIO
AD PHILOSOPHIAM Philosophiæ elemenla
scribere aggredientes tria
in primis investigemus
necesse est :
1° quænam sit
huius scientiæ natura,
et qua in
re a reliquis
scientiis differat; 2°
quot in partes
dividatur ; 3° quænam sit
eius præstantia, et
utilitas. 2. Quod
attinet ad primum,
naturam philosophiæ perspicere
idem est, ac
eius definilionem traderc.
Philosophia ex vi
nominis studium vel
amorem sapientiæ significat,
id enim innuunt
illa verha yiXog,
et o-ccp/a ex
quibus constat '.
Iam antiqui definiebant
philosophiam, scientiam rerum
divinarum, atque humanarum,
causarumque, quibus hæ
res continentur. Ipsi
enim nomine philosophiæ
omnium scientiarum complexionem
designabant, sive universam
humanam sapienliam, et
philosophos appellabant eos,
qui omnium rerum
rationes reddere callebant.
3. At vero
apud recentiores philosophiæ
nomine non universa
cognilio humana, sed
peculiare quoddam genus
cognitionis denotatur. Etenim
ipsi philosophiam pro
prima scienlia habent,
sive, quod idem
est, pro scientia,
quæ finem sibi
præstiluit tradendi ea, quæ scitu
necessaria sunt, ut
mens humana cognilionem
perfectam rorum in
diversis scientiis assequalur.
Hæc autem sunt
ultimæ raliones, quæ
ad explicandum valent
lum ipsam cognitionem,
qua mens verum
in scientiis speculatur,
tum obiectorum, circa
quæ scientiæ versantur.
Iam ultimæ rationes
sunt suprema principia,
seu causæ, siquidem
causæ, quatenus a
nobis cognoscuntur, rationes
appellantur, et causæ
supremæ, quippc quac
poslremo a nobis
1 Hoc nomen
a Pythagora, qni
D cireitcr ante
Christam nafnni obiit,
invectum fuit. Antc
illum philosophia appeliabatur
sophia, et philosophi
dicebantur sophi. cognoscuntur, rationes
ultimæ vocantur. Quæ
cura ita sint,
philosophia prout hodie
accipitur, definiri potest
hoc modo: Scientia,
quæ agit de
supremis principiis tum
cogniiionis humanæ, tum
rerum, quæ humana
ratione co gnosci possunt
f. 111 a
verba, agit de
supremis principiis cognitionis
humanæ, significant philosophiam
de iis omni bus
tractare, quæ ad
cognitionem humanam, prout
hæc in cæteris
scientiis assequendis evolvitur,
pertinent. Hu iusmodi sunt
leges, quibus mens
humana actiones cogno scendi
exercet, facultates, quibus
ipsas peragit, vis,
quæ ipsis ad
certitudinem in nobis
gignendam inest, et
notio nes universales, quibus
celeræ scientiæ innituntur.
Illa autem verba,
quæ sequuntur, nempe
agit de supremis
principiis rerum, denotant
philosophiam tractare de
Deo, de mundo
universe spectato, et
de homine ;
nam hæc sunt
suprema obiecta, ad quæ reliquarum
scientiarum obiecta referuntur,
et ideo eiusmodi
sunt, ut sine
ipso rum notitia nullius
rei perfecta scientia
existere possit. Reliqua
verba, quibus definitio
clauditur, nempe, quæ
humana ratione cognosci
possunt, eo consilio
in definitione posuimus,
ut philosophia a
scientiis theologicis, quæ Di
vinæ revelationi innituntur,
distingueretur. 4. Ex his
facile intelligitur philosophiam
a ceteris scientiis
in eo differre,
quod in ceteris
scientiis aliquod obiectorum
genus cognoscendum suscipitur,
philosophia autem statuit
suprema principia, quibus
omnes speciales scientiæ
innituntur, quia, ut
diximus, inquirit ipsa
cognitionis humanæ principia,
et supremas causas
rerum in omnibus
scientiis cognitarum. 5.
Quod spectat ad
divisionem philosophiæ, monendum
Hæc
definitio ab etymologia
Philosophiæ minime discedit;
nam, aiente s.
Thoma, ille
sapiens dicitur in
unoquoque genere, qui
considerat causam altissimam
illius generis »;
I, q. I,
a. 6 c: quocirca scientia
illa, quæ cognitionem
humanam, et res,
quæ humana ratione
cognosci possunt, secundum
suprema principia, investigat,
philosophia, sive amor
sapientiæ recte appellaturest
nos hic agerc
de philosophia theoretica,
in qua tradunlur
ea, quæ in
conlemplatione rerura versantur,
non vero de
philosophia practica, quæ
appellari solet ethica,
et tractat de
iis, quæ ad
operalionem pertinent, sive
de legibus universalihus
morum, ad quas
homo actiones suas
accommodare dehet,ut finem
ultimum sihi a
Deo præstitutum assequatur.
6. Iam philosophia
theoretica complectitur logicam,
dynamilogiam, ontologiam, cosmologiam,
anthropologiam, et theologiam
naturalcm. Logica exponit
naturam aclionum nostræ
mentis, leges, quihus
ipsæ exercendæ sunt,
et ordinem, quo
sunt adhibendæ in
inquisilione veritatis. Dynamilogia
tractat de facultatibus
animæ, atque in primis expendit
ipsarum naturam, obieclum
singulis earurn proprium,
et modura, quo
suas actiones exercent;
deinde ex horum
investigalione viam sibi
sternit ad duas
maximi momenti tractationcs,
in quarum prima,
quæ dicitur ldealogia,
inquirit quomodo facullatum
subsidio primas cognitiones
rerum nobis comparemus,
in altera aulem,
quæ dicitur Criteriologia, disputat
de vi, quam
ipsæ habent ad
veritalcm rcrum nobis
patefaciendam. Ontologia versatur
circa illas universales
noliones, quibus ceteræ
scientiæ innituntur. Cosmologia
de mundo universe
spectato disseril. Anthropologia
naturam hominis expendit.
Thcologia naturahs
de Deo, Eiusque
attribulis ex naturali
lumine rationis disputat,
quantum infirmitas ræntis
huraanæ sinit. 7. Dcnique præstanlia, et
ulililas huius scientiæ
ex ipsa, quam
explicavimus, eius natura
perspicitur. Eniinvero illa
scientia ceteris hurnanis
scienliis præstat, ct
raaximain ulililatem in eas confert,
quæ de iis
agil, quibus mens
noslra opus habet,
ut perfectam cognitionem
in ceteris scienliis
adipiscatur. Atqui
huiusmodi, ut diximus,
cst philosophia. Ergo
inaxima est philosophiæ
pracstanlia, ct utililas.
Neque scientiæ dumtaxat,
scd eliam artes
ingenuæ, ut, c.
g., rcthorica, poesis,
graramalica, subsidio philosopbiæ
indigent. Nam regulac,
quæ in qualibct
arte traduntur, ut
quoddara opus rccle
pcrficiatur, tutæ, et
reclæ csse non
possunt, nisi deriventur
ex principiis rerum,
ad quas referuntur.
Atqui huiusmodi principia
non nisi philosophus
cognoscere potest. Ergo
non nisi philosophus
ingenuis artibus perfeclissime
uti potest. Immo
philosophia, etsi longe
inferior Theologia revelata
sit l, tamen
talibus famulatus officiis
erga istam fungitur,
ut ipsi quodammodo
necessaria sit. Has
famulatus partes s.
Thomas exposuit his
paucis: In
sacra doctrina philosophia
possumus tripliciter uli.
Primo ad demonstrandum
ea, quæ sunt
præambula Fidei, quæ
necessaria sunt in
Fidei scientia, ut
ea, quæ naturalibus
rationibus de Deo
probantur, ut Deum
esse, Deum esse
unum, et huiusmodi
de Deo, vel
de creaturis in
philosophia probata, quæ
Fides supponit. Secundo
ad notificandum per
aliquas similitudines ea, quæ sunt
Fidei, sicut Augustinus
in libris de
Trinitate utitur multis
siroilitudinibus ex doctnms
philosophicis sumtis ad
manifestandam Trinitatem. Tertio
ad resislendum his,
quæ contra Fidem
dicuntur, sive ostendendo
esse falsa, sive
ostendendo non esse
necessaria ».
i Potiora capita,
quorum gratia Theologia
philosophiæ, ceterisque scientiis
humanis antecellit, secundum
s. Thomam, hæc
sunt. Theo logia humanis
scientiis antecellit primo
ob præstantiam sui
obiecti, quia ipsa est
principaliter de his,
qua sua altitudine
rationem transcendunt. Aliæ
vero scientiæ considerant
ea taritum, quæ ra
tioni subduntur. Secundo,
ob effectum, quem
in animis discentium
producit, quia aliæ scientiæ
certitudinem habent ex
naturali lu mine rationis
humanæ, quæ potest
errare, hæc autem
certitudinem habet ex
lumine Divinæ Scientiæ,
quæ decipi non
potest». Tertio, ob
nobilitatem finis, ad
quem homines ducit,
prout practica scientia
est; nam finis
huius doctrinæ, in
quantum practica, est
beatitudo æterna, ad
quam, sicut ad
ultimum finem, ordinantur
alii fines scientiarum
practicarum »; I,
q. I, a. 5 c. Hæc adnotavimus,
ut in ipso
vestibulo adolescentulos ab
errore Rationalistarum amove remus,
qui putantes dogmata
Theologiæ non esse
aliud, quam præ cipuas
veritates philosophiæ rudium
captui accommodatas, philoso phiam
ipsi Theologiæ anteferre
non dubitant; unde
illam cum Cou sinio
(Introd. d Vhist.
de laphilos.; Oeuvr.
t. I, p.
10, Bruxelles) fontem
omnis lucis, ac
auctoritatem omnium auctoritatum
salutant. 2 Super BOEZIO
(vedasi) de Trinitate,
Prooem. Logica definiri
potest cum AQUINO (vedasi). Scientia, quæ
cst directiva ipsius
actus rationis, per
quam scilicet homo
in ipso actu
rationis ordinate, et
faciliter, e( sine
errore procedat ». Hæc
definitio in logicam
adquisitam quadrat, quæ
prohe distinguenda est
a Jogica, quarn
mturalem vocant. Est
autem logica naluralis
quædam dispositio animis
insita, pcr quam
facullatihus ad cognoscendum
destinatis recte utimur.
Circa hanc scientiac
logicæ definitionem explicare
oportet quinam sit
ille actus rationis,
in quo eius
obiectum consistit. Porro
mens nostra per
tres diversas actioncs
ad rerum cognitionem
pervenit. Hæ sunt
notio, qua mens
res simpliciter apprchendit;
iudicium, quo mens
aliquam notionem de
alia aflirmat, vel
negat; ratiocinium, (juo
cx duohus iudiciis
alterum eruit, atque
ita ex notis
ad ignotorum notitiam
progreditur. Huiusmodi actiones
ita inler se
comparantur, ut prior
posteriori contineatur, eique
inserviat; nam iudicium
ex notionihus, et
ratiocinium ex iudiciis
conflatur. 3. lamvero
cx his nostræ
mentis actionihus tcrtia
cst proprium ohiectum
logicæ. Re quidem
vera, fiuis logicæ
est mentem dirigere,
ut ipsa in
scienliis assequatur verum
sine errore, facilc,
et certo ordine.
Atqui mens noslra
in scientiis assequitur
verum ope ratiociuationis. Ergo
linis logicæ est
mentcm in ratiocinando
dirigere, ac proinde
ratiocinatio est proprium
ohicclum logicæ2. Quod
si in logica
eliam dc notionihus,
et iudiciis tractatur,
hæc ad examen
revocanlur, non prout
per se, scd
prout elemenla ratiocinationis sunt. Etenim ratiocinatio,
ut diximus, ex
notionihus, et iudiciis
constat; quapropter logicus
1 ln lib.
l Poster., Jcct.
I. Hanc ob
rationem logica a
nonnullis definitur scientia
ratiocinaaonts;
ctabipsoD.Thoma, rationalis scicnUa;
In lib.l Anal.,
lcct. I. perfectam notitiam
ratiocinationis acquirere non
potest, nisi seorsum
intelligat hæc elementa,
ex quibus ipsa
conflatur. 4. Diximus
autem logicam esse
scientiam, non vero
artem, quemadmodum visum
est Auctori Artis
cogitandi , aliisque. Et sane, scientiæ,
ut suo loco
dicemus, proprium est
colligere naturam, et
affectiones rei ex
principiis internis eiusdem.
Atqui logica ex
principiis, quæ ratiocinationem constituunt,
colligit, quomodo ratiocinationes componendæ
sint, ut liceat
progredi ex noto
ad ignotum. Ergo Logica
est scientia2. 5.
Sunt alii philosophi,
qui logicam non
esse specialem scientiam,
sed cum aliis
scientiis confundendam esse
docent. Nimirum ipsi
considerant logicam velut
instrumentum scientiarum, quia
tractat de ratiocinatione, quæ
est instrumenlum, per
quod scientiæ acquiruntur. At isti philosophi
a vero aberrant.
Et sane, scientiæ,
ut suo loco
explicabimus, inter se
distinguuntur ratione obiectorum,
circa quæ versantur.
Atqui obiectum logicæ
ab obiectis reliquarum
scientiarum distinguitur; nam
logica modum conficiendi
ratiocinationes generatim tradit,
non vero conficit
syllogismos, seu ratiocinationes, quarum
ope quælibet scientia
circa propriam materiam
assequitur verum. Ergo
logica a reliquis
scientiis distinguenda est.
Ex his perspicitur
logicam, etsi agat
de ratiocinalione, qua
ceteræ scientiæ utuntur,
tamen ipsam potius
scientiam instrumenti scientiarumj,
quam instrumenlum scientiarum
dicendam esse. 6.
Cum hæc sit
logicæ natura, ipsa
immane quantum utilitatis
in reliquas scientias
confert Etenim, quemadmodum
artifex eo perfectiora
opera concinnare valet,
quo i Ars
cogitandi, p. 1,
Lugduni 1703. ^
Hlud vero tacendum
non est, logicam,
quemadmodum s. Thomas
monuit {Super Boet.
De Trin., lect.
II, q. I,
a. 1 ad
3), ad artem
quodammodo accedere, quippe
quod, cum ipsa
modos conficiendi enunciationem, syllogismum,
aliasque, quæ ab
his oriuntur, et pendent, cogitationis
formas, secus ac
ceteræ scientiæ, tradat,
quodammodo circa opus
versatur. Etiam
in ipsis speculabilibus, alibi
ait, est aliquid
per modum cuiusdam
operis; puta constructio
syllogismi, aut orationis
congruæ, aut opus
numerandi, vel mensurandi.
Et ideo quicumque
ad huiusmodi opera
rationis habitus speculatrvi
ordinantur, dicuntur per
quamdam similitudinem artes
»; la 2,
q, LVII, a.
3 ad 3. molius
instrumenla artis suæ
novit; ita quisque
eo faciJius, et
rectius scientias assequitur,
quo penitiorem habet
notitiam instrumentorum, quibus
illæ utuntur. Atqui logica
suppeditat perfectam notitiam
huiusmodi instrumentorum. Ergo
Logica ad scientiarum
perfectionem magno adiumento
est '. 7. Tractationem
huius scientiæ trcs
in partes dividemus.
In prima de
iis, quæ ad
formamt seu structuram
ratiocinationis pertinent, agemus
; quare primum
exponemus elementa, quæ
syllogismum efticiunt, nempe
notiones, et iudicia,
sive enunciaiiones ;
deinde investigabimus leges,
secundum quas ratiocinatio
conficienda est, ut
per illam ignotum
ex noto inferri
queat. In altera
parte explicabimus quidquid
spectat ad diversas
species syllogismi ex
divcrsitate materiæt sive
enuncialionum, ex quibus
conclusio eruitur. Denique
in tertia partc,
quæ Melhodologia dicitur,
inquiremus, a quibusnam
principiis studioso cuiusque
scientiac proficiscendum sit,
et quonam ordine
in suis argumcntationibus progrediendum, ut
obiectum suæ scienliæ
consequi possit. 1
Hanc ob rationem
Logica diseiplina disciplinarum
a s. Augu
stino appellatur; De
Ord.t lib. II,
c. XIII. rrior Logicæ
pars, ut innuimus,
tres investigaliones complectitur,
quarum una circa
notiones, altera circa
enunciationem, et tertia
circa ratiocinationem formaliter
sumtam versatur. Quapropter
ipsam tribus capitibus
comprehendemus. De notionum
speciebus, quæ ad
Logicam spectant NOTIO – cf. NOTA (Grice) -- est mentis
actus, quo ipsa
aliquid simpliciter apprehendit,
quin de eo
ullam proprietatem affirmet,
aut neget1. Variis
modis ipsa accipi
potest2, sed in præsentiarum explicandum
dumtaxat nobis est,
quid sit notio
universalis, quidque a
particulari, atque a
singulari differant. 2.
Notio universalis ea
esl, quæ exhibet
aliquid unum, quod
mullis attribui potest;
e. g., notio
animalis, homi i
Apud recehtes nomen
ideæ, aut conceptus
etiam habet. At
non satis accurate.
Nam idea significat
vel exemplar in
mente existens, cuius
instar artifex opus
conficit {Qq. dispp,,
De Ver., q. III, a. 1
c); vel forma
seu species aut
imago rei apprehensæ
in mente existens,
ex qua mens
ad rem cognoscendam
determinatur (I, q. XV, a.
1 c). Conceptus
autem est ipsum
obiectum apprehensum, prout
a mente et
in mente exprimitur
(I, q. XXXIV,
a. 1 ad
2). Quæ tamen
magis perspicua fient
ex dicendis in
Dynamilog., c IV,
aa. 4 et
7. 2 Præcipue
maior, vel minor
perfectio consideratur, qua
mens nostra res
sibi obiectas apprehendit.
Secundum hanc rationem
notio esse potest
clara, vel obscura,
prout mens rem
percipit vel ita,
ut illam ab
aliis quibuslibet distinguat,
vel non. Rursus
notio clara in
distinctam et confusam
dividitur. Confuse aliquid
cognoscitur, cum omnium
proprietatum, quæ eius
essentiam constituunt, propria
notitia non habetur:
e contrario, distincta
est notio, quæ
proprietates eius essentiam
constituentes singillatim exhibet.
Denique notio distincta,
qua naturam ipsarum
proprietatum rei cognoscimus,
cum totam rem
omnimocle exhibeat, dicitur
adæguata, secus, inadæquata.
Vid. s.
Thom., In lib.
1 Post., lect.
XIX, et I, q. LXXXV, a.
3 c nis
ctc. Cum notione
universali confundenda non
est notio collecliva.
Notio collectiva
illa vocatur, quæ
exhibet plures res
singulares aliquo ordine
comprehensas. Huiusmodi est
notio exercitus, quæ
pluribus hominibus belli
socns convenit. Iam
notio collectiva ab
universali differt 1
quia universalis atlribuitur
omnibus rebus sin^ulanbus,
quac ad aliquod
genus, vel ad
aliquam speciem pertinent
; collectiva autem
pluribus, sed non
omnibus; l quia
illa unicuique rei
singulari seorsum sumtæ
convenit ; hæc
vero nonnisi omnibus
simul sumlis tribui
potest. E. g.,
de unoquoque homine
dici potest esse
hominern, sed non
item de unoquoque
milite esse exercitum.
d. Nolio autem
smgularis est ea, quæ repræsentat
aliquod individuum. Jam
individuum est id,
quod ex proprielatibus ita
determinatis constat, ut hæ omnes
eædem alu convenire
non possint ,
puta Socrates. 4.
Noho universalis dicitur
abstracta, quia mens
apprelicndit ahquid commune
multis rebus ex
co quod illud
cons.dcrat seiunctim a
proprielalibus, ex quibus
in ipsis rebus
deteraunatur. E. g.,
nolio hominis repræsentat
humanitatem absquc proprielatibus, quibus
hacc in Socrate,
naione elc. determmatur.
E contrario, notio
singularis Ucitur concreta,
quia ipsa exhihct
rem, prout in
se deter»»V,l>i existit;
pata notio Socralis
denotat humnnitatem 'omunctam
cum omnibus proprietatibus, quihus
hæc deerminatur m
Sucrate., -> Denique
particularis aliqua notio
dicitur, prout reertur
ad universale, cui
subiieitur, quia notio
consideala, prout alicui
universali subiicitur, deootat
ipsum uniersale non
universe, sed ex
parte. Ouocirca particularis
st lum notio,
e. g., aliquorum
hominum relata ad nol0?em homxms,
tum notio hominis
relata ad notionem
ntmalis. j). Ex
nolionihus universalibus aliæ
ad aliqua genera
ei ahquas species
rerum referuntur, puta
uotiones ontWxtatis, et
humanitatis, aliæ, quæ
dicunlur supremæ, ei
generahssimæ, referuntur ad
illud, quod diversis
irenemis rerum est
commune, cuiusmodi est
nolio substan di V.e/uit
individuum ' '»•
in plura talia,
qaale ipsmn est,
ditiæ. Iara dumtaxat
notiones universales supremæ
ad Logicam spectant.
Etenim Logica non
est sc.cntia huius,
vel illius generis
rerum, sed est
scientia, quæ tradit
modum generalem, quo
scientia cuiuslibet gener.s
rerura acqu.ri potest;
quanropter ipsa exphcare
non debet not.ones,
quæ Swersaruni scientiarum
obiecta sunt, sed
dumtaxat notiones, ad
quas diversæ notiones
d.versorum obiectorum scientiarum
revocanlur. Atqui humsmodi
notiones, aa nnas
notiones pertinentes a"d
diversas scienUas revocanSr,
illæ sunt, quæ
supremæ dicuntur. Ergo
dumtaxat notiones supremæ
ad Logicam spectant.
•j^.-j 7. Advertendum
aulem%st in Log.ca
non cons.derar. notiones
supremas, prout repræsentant
has, aut illas
res, sed prout
habent ordinem cum
alus nof.on.bus, hoc
est, nrout attribui
possunt aliis notiombus,
quas s.bi sub.ectTs
habent. E.Pg., Logicus
tractat de not.one
J non ut
consideret res, ad
quas hæc referlur,
sed ut co
gnoscat modura, quo
illa notio alns
noUorabus attrlbu Ltest
». Exinde fit,
ut notiones supremæ,
prout consuleLntur in
Logica, appellentur categoriæ,
teH nam attribulre
aliquid ahcui in
Schohs dicitur prædi
CCLTB • 8.'
Sed advertendum præterea
est log.cum ; non
posse cognoscere, quomodo
notiones supremæ de
aliis ^Wn bu"s prædicentur,
nisi iam cognoscat
coramunes modos quibus
aliquid de aliquo
præd.car. potest. N .tiones,
qua. exhibent communes
prædicand. modos, "™ca?™^
f tegoremata, seu prædicabiha. Quarc
tractation. de præ
dicamentis tractatio de præd.cab.l.bus præm.ttatur
ne cesse est.
Itaque notiones, circa
quas Log.ca præp.pu
versatur, sunt prædicabilia,
et prædicamenta. t
Hanc ob rationem
notiones, prout considerantur
in Logica a,
pellantur secundæ. Ad
quam rem scicndumcstnot.onesd.nd.inpr mas,
elsecundæ. Notio prima
est not.o rei
specUMe n se
e. g notio
homims, prout hæc
ipsum esse hom.n.
repra es ta t. Not .o s
cunda cst notio
rei non spectatæ
m se, sed
relate d ™od
ab intelleeto cognoscitur,
puta notio hormms,
prout horno cog.tat
velut quædam species,
ad quam Plato,
Socrates et ah. reIerunW Vocantur
secundæ, quia notiones
primas lam formatas
expostula. Definiuntur notiones,
quæ prædicabilia dicuntur
9. Prædicabilia, ut
diximus, sunt illac
notiones universales, quæ
exhibcnt communes modos,
quibus aliquid de
aliquo enunciari potest.
Hæ notiones sunt
quinque, nempe genus,
differentia specifica, species,
proprium et accidens.
10. Species
est notio universalis,
quæ de pluribus
individuis secundum essentiam
completam prædicalur. E.
g., homo de
Socrale, de Piatone,
aliisque singulis hominibus
prædicatur, ct denotat
eorum essentiam non
inchoatam, et imperfectam,
scd determinatam. et
perfectam. 11. Gcnus
est notio universalis,
quæ de pluribus
speciebus sccundum cssentiam
incomplctam prædicatur. E.
g., animal de
hominc, de equo,
aliisque animalium speciebus
prædicatur, et eorum
essentiam non quidem
determinatam, et perfectam,
sed inchoatam, atque
imperfectam denotat. DIFFERENTIA
SPECIFICA est illa notio
universalis, quæ repræsentat
qualis sit essentia
rei ; nempe
per differentiam essentia
rei non indeterminatc, uti
per gcnus, exhibetur,
sed qualis ipsa
sit, dcterminatur. Huiusmodi
est esse ratione
præditum. Ita interroganli,
quid sit homo,
primo rcspondetur esse
animal, dcinde pergenti
interrogare, quale animal
sit, respondetur esse
ratione præditum. Dicitur autem
dilTcrcntia specifica, quia
pcr ipsam u na
spccics ab altera
differt. Q13. Iamvero
proprietatcs diflerentiæ specificæ
hæ sunt: 1
Ipsa dividit genus
in plures spccies,
seu istud aptum
reddit ad plurcs
species efliciendas. E.
g., sine illa
differentia, quac dicilur
ratio, animal, in
rationale ct irrationale
dividi non possct.
2° Differentia actu
addita generi ipsum
dcterminat. E. g.,
animal, quatenus genus
est, hominem, atque
belluam indeterminate significat ;
at cum antmah
ratio adiicitur, inde
nalura hominis dumtaxat
significatur. 3 Differentia
cx hoc ipso,
quod dclcrminat genus,
ahquam dctcrminatam specicm
constituit. E. •
species homo constituitur
ex ratione addita
generi animalis'. Uuapropter
spccics cx gcnere,
et diffci;entia constare
EssenHa ut suo
Ioco dicemus, significat
id, quo res
est, atque a
cetcns rebus distinguitur. dicitur, seu
essentia uniuscuiusque speciei
est ipsa essentia
generis curn detenninatione, quara
habet per differentiam. 14.
Proprium est notio
universalis, quæ de
pluribus rebus singularibus
prædicatur, et denotat
illam qualitatem >
quæ est extra
essentiam rei, sed
tamen necessario illi
advenil. Huiusmodi est
esse risibile in
homine '. 15.
Denique accidens est
notio universalis,' quæ
de pluribus rebus
singularibus prædicatur, et
denotat illam qualitatem,
quæ non solum
extra essentiam rei
est, sed etiam
contingenter ab ea
fluit, ita ut
sive de re
affirmetur, sive negetur,
essentia rei non
destruatur. Huiusmodi est
esse philosophum in
homine2. 16. Itaque
notiones universales, per
quas, veluti per
quasdam notas, cognoscimus
quomodo aliquid de
aliquo prædicari potest,
repræsenlant vel proprietates,
quæ essentiam rei
constituunt, et sunt
genus, species, et
differentia; vel proprietates,
quæ essentiam rei
non ingrediuntur, sed
ab ea promanant,
et sunt proprium,
et accidens. Inter
genus, speciem, et
differentiam hoc extat
discrimen, quod species
lotam essentiam complectitur,
genus autem, et
differentia partem eius
tanlum exprimunt, et
quidem genus exprimit
partem communiorem, et
universaliorem, qua res
ipsa cum aliis
convenit; differentia autem
partem minus communem,
per quam res
ab aliis omnibus
distinguitur. Inter proprium
autem, et accidens
discrimen est, quod
illud cura essentia
necessario coniungitur, hoc
vero essentiæ contingenter
advenit 3. Hoc proprium,
cum necessario consequatur
essentiam rei, dicitur
convenire omni speciei,
hoc est omnibus
individuis, quæ ad
illam speciem pertinent,
soli, et semper.
Quocirca distinguitur tum
a proprio, quod
soli speciei inest,
sed non omni,
ut in homine
Geometram esse, tum
ab illo, quod
omni quidem speciei
inest, sed non
soli, ut bipedem
esse, tum denique
ab illo, quod
omni et soli
inest, sed non
semper, ut canescere.
2 Sunt aliquæ
qualitates, quæ, etsi
actu a subiecto
separari nequeant, tamen
inter accidentia numerantur.
Huiusmodi est nigredo
in corvo. Cum
enim hæ qualitates
ab essentia rei
contingenter promanent, intellectus
potest illas qualitates
negare, quin essentia
rei destruatur. Hinc hæ qualitates
actu quidem inseparabiles, sed cogitatione separabiles
a subiecto sunt.
;} Adnotandum est
nomen accidentis etiam
proprio attribui posse. De gcnerum et
specierum distinctione. Differenliæ, ut
diximus, determinant genus.
Hinc, prout plures,
vel pauciores differentiæ
adduntur generi' ipsum
magis, ve! minus
determinatur. Pula, si
generi' substantia, quod
indifferens est ad
substanliam sive corpoream,
sive incorpoream signiftcandam, differentia
corporis addatur, ipsum
coarctatur ad genus
substantiæ corporeæ. Præterea
genus substantiæ corporeæ
amplectitur lum corpora
viventia, tum corpora
non viventia ;
at si diffcrentia
viventis ipsi addatur,
cfficitur genus substantiæ
viventis. Item substantia
vivens, quæ ampleclitur tum
viventia sensu prædila,
nempe animalia, tum
sensu carentia, ncmpe
vcgetabilia, per differentiam
sensus ad genus
animal dctcrminatur. Denique
genus animal, in
quo species hominis,
et belluæ continentur,
per differenliam rationis
spcciem hominis dumtaxat
repræsentat. Exinde orilur
distinctio gencrum, et
specierum in suprema,
media, atque infima.
Gcnus supremum est
illud, quod omnibus
pracest, et nulli
alii generi subiicitur.
Genera
mcdia sunt illa,
quæ subiiciuntur superiori,
et simul præsunt
inferioribus. Denique genus
infimum est illud,
quod nullt generi,
sed solis speciebus
præcst. Ita in
allato excmplo subslantiu
est genus supremum;
animal vero est
genus mlimum; (I(mikjuc
corpus, ct vivcns
sunt genera intermedia.
quia mtcr supremum,
et inlimum intercedunt.
18. Genus supremum
numquam efficitur species,
quia nul h subiicitur;
sed genus medium,
ct infimum sunt
simul genus, si
comparentur cum speciebus
sibi subiectis, et
species, si ad
genus superius rcferantur.
E. g.,corpus respectu
substantiæ est species,
et respectu viventis
est genus, (jiua
corpus potest esse
vivens, aut non
vivens. Item ammal
relatum ad vivens
est species; rclatum
autem ao uctluam
et honuncm est
genus. 19. Ad bæc genus
dicitur proximum, si refertur
ad species, quæ
sub eo immediate
ponuntur, et rcmotum,
si reiertur ad
species mediate, hoc
est, per alias
species. qnatenus proprium
significat aliquid, quod
advcnit essentiæ rci.
(Juia vero propnum
necessario advenil csscntiac
rei ita dicitur
æcidens speciei, et
hoc modo distingnitnr
ab accidente, qaod
cst quintum pracdicabilc,
quodque accidcns individm
appellatur. Ita genus proximum
hominis, et belluæ
est animal, quia
homo, et bellua
animali immediate subiiciuntur:
remotum vero vivens,
quia homo, et
bellua vivenli mediate
subn ciuntur. 20. Quod
attinet ad species,
suprema est, quæ
supra se aliam
speciem non habet,
ut corpus ;
media aulem, quæ
tam supra se,
quam infra se
habet aliam speciem,
ut animal; infima
denique, quæ sub
se non habet
ullam speciem, scd
tantummodo res singulares,
Quocirca species infima
eiusmodi est, ut
numquam sit genus.
Art# iv. De nolionuua
coraplexione, et arabilu
21 In qualibet
notione invenitur quidam
complexus, et nuidam
ambitus. Complexus consistit
in iis elementis,
ex quibus notio
efficitur. E. g.,
in notione homims
complexus consislit in
eo, quod homo
est substantia vita,
sensu et ratione
prædita. Ambitus est
numerus subiectorum, ad'quæ
notio porrigitur1. Iam
complexus, et ambitus
sunt in ratione
inversa, nempe, quo
maior est alicuius
notionis complexus, eo
minor est ambitus;
et quo maior
est ambitus, eo
minor est complexus.
E. g., complexus
hominis maior est,
quam animalis, qu.a
ln ammah non
continetur ratio, sed
minor est ambitus,
quia homo dumtaxat
ad animalia ratione
prædita, animal vero
ad homines, et
ad belluas porrigitur.
2 2. Ex
quibus facile est hæc colligere:
1 In sene
universalium genus supremum
habet maximum ambitum,
sed minimum complexum;
e contrario, species
infinia minimum ambitum,
et maximum complexum
continet. 2 Uuidquid in
notione superiori continetur,
m notione intenon
etiam invenitur, sed
non vicissim, quia
m notione superiori
minor, et in
notione inferiori maior
est complexus. E
i? quidquid in
genere animalis contmetur,
mvenitur etiam' in
homine, et quidquid
invenitur in homme,
cuilibet individuo homini
etiam inest; sed
non omnia, quæ
sunt in homine,
sunt etiam in
animali, neque quidquid
est in bo-.
crate, est etiam
in homine. Quocirca
a gencre ad
speciem, atque a
specie ad individua,
sed non item
ab mdividuo ad
speciem, atque a
specie ad genus
concludi potest. i
Cartesiani, et Woltiani
pro complexu comprehensionem, et
pro ambitu extensionem
dixerunt. Quinara sint
terraini univoci, æquivoci,
et analogi, explicatur
23. Mos in
Scholis est ante
tractationem prædicamentorum quædam
explicandi, quorum cognilio
ad illorum cognitionem
valde conferl,quæque idcirco
Ante-prædicamenta vocanlur. Ex
his ea, quæ
ad terminos univocos,
æquivocos, et analogos
spectant, præsertim nola
esse volumus. 24.
Univocum dicitur illud
nomen, quod plurihus
communiter altrihuitur, secundum
eamdem suam significationem. Huinsmodi
est nomen animal,
quod homini, et
hruto convcnit. Æquivocum est illud
nomen, quod de
plurihus secundum diversam
significationem cnunciatur; e. g., canis,
quo et canis
terrestris, et canis
marinus denolantur. Iam nomina
æquivoca in duo
genera distinguuntur, nempe
vel sunt pure æquivoca, vel
analoga. Nomen pure æquivocum dicilur
illud, quod plurihus
atlrihuitur, quin sit
in eis aliquod
fundamentum, per quod
illud nomen commune
sortiuntur. Huiusmodi est
nomen canis, cum
animali, et sideri
trihuitur. Analogum autem
appellatur illud nomcn,
quod datur plurihus,
quia in eis
est aliqua ratio,
ex qua illud
communc nomen accipiunt.
Huiusmodi est nomen
sanitas, quod cum
corpori, tum medicinac,
tum pulsui trihuitur
oh ordincm, quem
ad sanitalem hahent;
corpus enim dicitur
sanum, quia sanitas
ei, tamquam suhiecto,
inhæret, medicina dicitur
sana, quia in
causa est, cur
corpus sit sanum,
et pulsus vocatur
sanus, quia corpus
esse sanum patefacit.
25. Ratio, oh
quam horum terminorum
explicatio hic redditur,
ea est, ut
inlelligatur 1° quamlihet
caleroriæ specicm prædieari
univoce de iis,
quæ sihi suhiiciuntur;
e. g., suhstomtia
tum suhslantiæ incorporeæ,
lum corporeæ eadem
ratione allrihuilur, utraque
enim, quatenus suhstanlia
esl, aliquid significat,
quod hahet csse
non in aho
; 2° cns
dc singulis categoriis
prædicari analoge; siquidem
unaquælihet earum, ut
infra dicemus, peeuliarem
modum entis significat
•: Ita nomine
suhstantiæ exprimitur quidam
spccialis modus esscndi,
scilicet per se
ens 2'; ^ Ua de
aliis generihus »;
3° ens ipsum
comparatum ad J Cf S. Thom., In
Ub. I Sent.,
Dist. XXII, q.
I, a. 3
ad 2. b
rationem quantitas continua
dicitur dimensiva. lam,
ctsi hæ tres
dimensiones simul iunclæ
in corpore semper
existant, tamen licot
nobis cogitare longitudinem
sine hitituaine, et
profunditate, atque longitudinem
ct latitudinem smc
protunditate. Longitudo sinc
latitudine, et profunditate
est ea guantitas,
uuæ dicitur linea;
longitudo autem, et
latitudo sme prolundilatc
efficiunt illam quantitatem,
quæ Nocatur superfictesi
quanlitas vero, quæ
longitudinem, lantudinem et
profunditalem habet, rrancupatur
corpus . '''"'ft
nomi,u> M intelligitur
non corpus physicum,
oempe prai est
substant.a composita ei
materia ei forma,
æ proinde qaod
">n soiam quantitate,
sed etiam qualitatibus
sensUibas esl præditam
seacorpus mathematicum, quod
est guantum præcise
samtam, hoc Quantitas
ob tres dimensiones,
quas in ea
esse vidimus, non
nisi subsiantiæ corporeæ,
quæ ex partibus
contlatur,propria est.At sensu
translato tribui potest
etiam substantiis spiritualibus, quæ
sunt expertes partium;
et prout ipsis
tribuitur,non dicitur dimensiva,
sed virtuahs, quia
denotat aliquam illarum
perfectionum, quæ ad
earum vel naturam,
vel esse, vel
durationem, vel vim
agendi pertinent. RELATIO in
universum sumta illud
proprie denotat, per
quod unum ad
aliud quemdam ordinem
habet. Quare in
relatione tria distinguuntur, scilicet
subiectum, nempe illud,
quod habet ordinem
ad aliud; termxnus,
seu lllud, ad
quod subiectum habet
ordinem, et fundamentum,
seu princinium, cuius
ratione subiectum ad
terminum comparatur. Ita
si cycnus similis
columbæ propter albedinem
dicatur, cycnus erit
subiectum, columba terminus,
albedo autem fundamentum
huius relationis. Subiectum,
et terminus vocantur
etiam extrema. . 36. Relatio
autem esse potest
ve\propne, et strxcte
realis, vel loqica,
vel mixta. Relatio
realis est ea,
quam intellectus deprehendit
inter res vere
existentes, quæ naturalem
ordinem habent ad
invicem. Huiusmodi, e. g., est
re atio, quæ
inter patrem, et
filium intercedit. Hæc
relatio vocatur mutua,
quia eius fundamentum
m ambobus extremis
realiter existit. Puta,
mutua est relatio,
quæ inter patrem,
et filium intercedit,
quia pater ad
nlium, et tilius
ad patrem ordinem
naturalem habet. 37.
Relatio autem logica
exurgit ex eo,
quod intellectus ordinem
ponit inter suos
conceptus, atque ita
unum ad alterum
refert. Quocirca
est ea, qua
aliquid ad aliud
refertur, non secundum
rationem existendi, sed
secundum rationem intelligendi
4. E. g.,
intellectus, si comparat
conceptum lapidis, quem
actu in se
considerat, cum conceptu
lapidis, quem antea
sibi confecit, et
unum esse eumdem
cum alio advertit,
relationem identitatis inter
utrumque ponit. 38
Denique relatio dicitur
mixta, quoties ordo
mter eiusextremahuiusmodi est,
ut in uno
eorum fundamen est, quantum,
in quo dimensiones
quantitatis a natura
et essentil cor'poris,
atque a qualitatibus
sensilibus seiunctæ mtelliguntur.
i S. Bonav.,
/n lib. I
Sent., Dist. XXVIII,
dub. tum sit
naturale, in altcro
autem ab intellectu
ponatur Hæc relationis
species dicitur etiam
non mutua, quia
iii ea unum
extremorum dumtaxat ordinem
ad aliud reipsa
habet. Id genus
est relatio creationis,
quæ intercedit inter
Deum, et res
ab Eo creatas;
nam relatio crealionis
in rebus creat.s
realiter invenitur, quia
ipsæ, quidquid sunt
a Deo per
actum creationis accipiunt;
in Deo autem
invenitur tantum secundum
rationem, quia Deus
a rebus creatis
nullo modo perficitur.
39. Termini, seu
extrema relationis mutuæ
sunt simul nalura;
siquidem non potest
eorum unus poni,
quin et alter
ponatur, ncc unus
tolli, quin et
alter tollatur! E
g est qui
dicitur pater, oportet
etiam esse, qui
dicatur fiIius; et
s. esl, qui
dicitur filius, necesse
est patrem aliquem
esse; pariterque, si
pater non est,
non erit filius,
et si non
est filius, nec
erit patcr. Hoc
autem intelliffendum est
de esse ipsarum
relationum, quæ in
subiectis sunt, non
vero de esse
subiectorum, in quibus
sunt relationes E.
g., esse patris,
et esse filii,
prout homines sunt,
non sunl simul
natura. 40. Rursus
termini relationis mutuæ,
si spectentur prout
sunt relati, sunt
simul cognitione, quippe
quod conceptus unius
conccptum alterius, et
vicissim, expostulat fc.
g., pater jntelligi
non potest, quatenus
est pater, nisi
et falius simul
mtelligatur. Quod si
spectentur non prout
sunt quædam res
rclatæ, sed prout
simpliciter sunt quæaam
ros, cognitio unius
non expostulat cognitionem
alterius. l g.,
s. Petrus, pater
Pauli, specletur non
prout pater est,
sed prout bomo
est, potest intelligi,
qu n simul
mtelligatur Paulus. 6 H
41. In relatione
autem non mutua
termini non sunt
simul naura nam
illud extremum, in
quo fundamenlum Donitnr
k • f i1.
n?quit ?ine Ill
in fIU() ^ndamentum
pon.lin ab mtellectu,
sed non vicissim.
E. g., existentia
S^Snto^nU™.hab?S ne quæinmundosunt, mentem
nostram V ]n),U'qn,,,n Dei;
Sed conceP^ Dei
nos baud Ki
s s L
?oncePtum rerum, quæ
in mundo sunt,
quia I ionis
o,S. °X,S,,MT P°te,st
At ™r°> >j
terminiV 10" mutue>
Pwut relali sunt,
spectentur, simul '"" sil
poni scientiam, tamen
non po^u.d JHffarK1
eM cXrfef sqec m
SK^ '? : "erum^creatarum, tLen
Deus -teih^uou potest,
tamquam creator, msi
ad res extra
se reie.atur. IX. De
qualitate 42. (Mto
est accidens quod
per se induc
in^substantiam, spec.aleu, moduu essenj' e.
^ ^, tiam
?W W^^^IXa.V indcerein
ahus modi subsidio
moa»lc^ ", reddunt non
per ^SnonK^ ex
eo quod partes,
quas minatur, ut
bene yel ™le ^ ^
DoperanduID. E. g.,
sa ant SgL-t».
^ocatur habitus s.
e.usmod. e t
„t d .ffi sksekw
s»a»» e., bPS0SrnifqnSSrspecieS afficit ^J^Jg" qna
substantia pollet, atque
cons.stit in P™cl,v ale/
J Xecilli.ate, quæ
ipsi inest ad æ"d™ VliuTee1
obiectnm snnt, et
ad res.ste ndum ., quæ
II, us ex tationem
impedire possunt. • Proclw.ta,
vocatur po imbecillitas autem
impotenlia. E. g.,
N>cr al es P" V mTm potenliæ
naturaliter comparatus erat
ad ph.losoph.a morum
addiscendam. Tertia
qualitatis species est
illud accidens, quod
in substantia transmutationera sensibilem
producit, vel a
transmutatione sensibili producitur.
Huiusmodi est metus,
qui statum hominis
perturbat, vel pallor,
qui ex metu
efficitur in vultu
hominis. Hæc tertia
qualilatis species vocalur
passio, si est
levis, et fugax,
e. g., pallor,
qui ex metu
^ignitur; vocatur nutem
passibilis qualitas, si
est constans, E?t
diuturna, e. g.,
pallor ex longa ægritudine ortus.
46. Denique quarta
qualitatis species dicitur
illud acciJens, quod
rcsultat ex dispositione
partium quantitatis. Hacc
postrema species qualitatis
vocatur figura, prout
deaotal id, quod
claudit quanlitatem, vel
forma, prout denotat
id, quo una
quantitas ab alia
discriminatur. X. Dc definitione,
et divisione 47.
Definitio est oratio,
quæ quasi involutum
evolvit id, ie
quo quæritur1. Duplicis
autcm cst generis,
nominis lempe, et
rei. Definitio nominis
ea est, quæ
explicat, quid icr
aliquod nomen significetur;
puta, cura aliqua
vox ex)lanatur per
dictiones, a quibus
oritur, seu per
eius etynologiam ;
vel cum disputantes
patefaciunt, quo sensu
oces usurpare velint
3. Definitio aulem
rei ea est,
quæ issentiam rei
per aliquam vocem
significatæ delerminat; [uare
ipsa conficitur, cum
proprietates, quæ essentiam
ei exhibent, recensentur,
e. g., cum
homo definitur, aumal
ratione præditum; vcl
cum assignantur causæ
inernæ, scilicet maierialis,
et formalis, quæ
rem constiuunt, e. g., cum
homo definitur, substantia
constans ex orporc,
et anima rationali
4. 1 De
his hoc loco
agimns, quatenus ad
notionum perfectionem iol>is
comparandam ipsæ inserviunt.
Cic, Topie.,
c. 2. Dc
dcfinitione cf Alb.
M., Topic, lib.
VI, r. 1, c. 1,
et passiin. 3
Qq> dispp., De
Per., q. II,
a. 1 ad
9. 4 Definitiones
a descriptionibus distinguendæ
sunt. Etenini in
his on solum
proprietates recensentnr, quæ
essentiam rei constituunt,
''ii etiam illæ,
quæ ab essentia
necessario, vcl contingenter
fluunt. • J.,
descriptio lit hominis,
cum dicitur esse
animal providum, sa"r,
multiplex, acutum, plenum
rationis ct consilii.
Item, non defiitur,
sed potius describitur
res aliqua, cum
eius causæ eiternat,
empe efficiens, exemplaris,
el finalis, assignantur;
puta si dicatur:
romo cst a
Deo in sui
similitudinem creatus propter
beatitudinem. 22 LOGICÆ
48. Ut definitiones
rite conficiantur, hæc
observanda sunt : 1°
Definitio debet neque
pauciores, neque plures
notas enumerare, quam
quæ necessariæ sunt
ad rem definitam
ab omnibus aliis
discernendam. Perperam faceret,
e. g., qui
hominem animal bipes,
vel, animal bipes
ratione præditum definiret
. 2° In
definitione genus proximum,
et differentia specifica
adhibeantur oportet: hoc
enim pacto tota
rei natura quam
brevissime exhibetur, atque
a ceteris omnibus
secernitur. Ideo autem
genus proximum, non
vero remotum adhibendum
est, quia genus
remotum non complectitur
omnia, quæ generis
inferioris notione continentur
2; ac proinde
si definilio fiat
per genus superius,
aliqua, quæ spectant
ad genus proximum,
differentiam ingrediuntur. Ita,
si triangulum rectiangulum
definiatur per figuram
planam tribus lineis
circumscriptam, cuius unus
angulus est rectus,
non apparet, utrum
ternarius numerus laterum
spectet ad genus,
an ad differentiam.
At si definiatur
per triangulum, cuius
unus angulus est
rectus, luculenter cognoscitur
ternarium numerum laterum
esse omnibus triangulorum
speciebus communem, et
differentiam trianguh rectianguli
in eo positam
esse, quod angulorum
unum rectum habeat.
3°
Oportet ut definilio
sit clara, nempe
fiat per notiora,
quam res definita,
siquidem ignotum per
ignotum manifestari nequit.
Atque ob eamdem
rationem docent Logici,
cavendum esse a
definitione in orbem,
quam circulum vitiosum
appellant, scilicet quando
in definienda ahqua
re adhibetur vocabulum,
in cuius definilione
occurnl illud ipsum,
quod priori definitione
explicandum erat. Hoc
vitium peccaret, si
quis diceret, horam
esse vicesi; mam
quartam partem diei,
diem autem tempus
vigmti qualuor horarum
3. i Id
s. Thomas docuit,
cum inquit oportere,
ut definitio denote
aliquam formam de re, quæ
per omnia ipsi
respondet. Hinc lntelli
gis cur Logici
doceant, definitionem, si
recta sit, cum
re defimta re
ciprocari. Revera æque
dici potest: Quisquis
est homo, est
ammc ratione præditum,
et, Quidquid est
animal ratione præditum,
ei homo. Vid.
s. Aug., De
quantitate animæ, c.
25. 2 Cf
p. 13. s Hæc autem
regula in relatis
locum non habet,
siquidem natui cuiusque
relati a natura
termini, ad quem
refertur, efficitur. Deiinitio
verbis neganlibus fieri
nequit, quippe quod
ipsa non (am
quid res non
sil, quam quid
res sit, cxplicare
dcbet '. 49.
Divisio autem est
totius in partes
distribulio. Totum, quod
in partcs dividitur,
divisum audit, et
partes, in quas
tolum dividitur, membra
dividentia dicuntur. Si
qua divisionis pars
complexa sit, suasquc
in partcs et
ipsa solvalur, subdivisio
existil. Denique plures
divisiones eiusdcm rei,
quæ diversis modis
consideratur, condivisiones a logicis dici
solent. 50. Totum,
quod dividitur, triplicis
generis csl, nempc
intcgrale, universale, et
potcntiale 2. Tolum
intcgrak iilud est,
quod ex partibus
coalescit, quac re
ipsa ab se
invicem abscindi possunt,
cuiusmodi est domus,
quac ex fundamcnto,
pariele, tecto exurgit
3. Totum vero
universale illud audit,
cui partes, lamquam
species, subiiciuntur, veluti
animal, quod in
hominem, et belluam
dividitur. Denique totum
potentialc nominatur illud,
cui plures potentiæ,
seu facullates inter
sc distinclæ insunt,
vcluti anima humana,
quæ, ctsi una
el simplex sit,
tamen in intellectivam, sensitivam
et vegetativam dividi
solet. 51. Regulac
reclæ divisionis sunt
præcipuac tres. Prima
vetat, quin divisio
fiat in partcs
pauciorcs, aut plurcs,
quam oporlcl, quia
partes tolum æquare
debent. Contr.i hanc
rcgulam pcccaret lam
qui angulum in
reclilineum, ct curvilincum,
quam qui lincam
in rectam, curvam,
et mixtam divideret.
Secunda præcipit,
ut pars una
allam non includal;
sccus enim eadcm
pars bis sumeretur.
E. »m
quo ipsa proprietas
significatur. E. g.,
idcm esl cere,
convalescit, ac est
convalescens. Unde verbum
esse mncupan solet
primitivum. 1 I, »l UI,
a. 4 ad
2. Iam verbum
in enunciatione modi
indicativi, et temporis
præsentis sit oportet.
Et primo, verbum
modi indicativi esse
oportere probalur hoc
brevi argumento :
Enunciatio est oratio
indicativa, quia verum,
aut ialsum significat.
Atqui enunciatio sumit
ex verbo vim
sigmncandi verum, aut
falsum. Ergo verbum
in enunciatione non
nisi modi indicativi
esse potest. Secundo,
verbum esse oportere
temporis præsentis evincitur
hoc aho argumento:
Verbum in enunciatione
significat actum intellectus,
quo aliquam proprietatem
cum subieclo coniungit,
aut ab illo
separat. Atqui huiusmodi
actus m tempore
præsenti efficitur. Ergo
verbum in enunciatione
tempons præsentis esse
debet. Quod si
multæ enunciationes occurrunt,
in quibus præteritum,
vel futurum tempus
adnibetur, præteritum, et
futurum non referuntur
ad verbum, sive
ad copulam, sed
ad statum, in
quo subiectum repræsentatur
fuisse, vel futurum.
E. g.,
si dicatur, lapis
\uxt, vel erit
calidus, perinde est,
ac si diceremus:
lapis, quem nunc
cogitamus, is est,
qui fuit, vel
erit cahdus. II. De nominis,
et verbi natura
58. Duo, ut
diximus, sunt elemenla
enuncialionis logice spectalæ,
scilicet nomen, et
verbum. Horum natura
hic exp plicanda nobis
est. . Grammatici
definiunt nomen, icl
quocl substantiam, aut
qualilatem rei significat.
Secundum Logicos autem
nomen est vox
simplex, ad aliquid
sine varietate lempons
sigmjicandum instituta. Quarum
definitionum differentia ex
eo oritur, quod
grammaticus considerat voces,
non prout denotant
conceptiones intellectus, sed
prout denotant ipsas
res; logicus autem
considerat voces, prout
signihcant non ipsas
res, sed conceptiones
intellectus. 59. lam
nomen logice spectatum
dicitur vox ad
aliquid significandum instituta,
sive adhibita ad
aliquem conceptum intellectus
denotandum ; nam
nomen est una
ex præcipuis partibus
orationis, quæ ad
conceptiones mtellectus patefaciendas
spectat . Præterea
nomen dicitur vo5
simplex, quia destinatur
ad significandum conceptun
i Oratio, secundum
Aristotelem (De Interpr.,
c. 4, §
1), aliqui significat
ex consensu. unius rei,
illius nempe, de qua aliquid
enuntiatur. Denique dicitur
nomine aliquid significari
sive varietate temporis.
Re quidem vera
lempus, ut suo
loco explicabimus, sine
mutatione prioris et
posterioris inlelligi nequit,
ac promde illud,
quod cum tempore
significatur, tamquam ahquid
fixum et permanens
significari non potest.
Atqui nomen, cum
significet subiectum, aliquid
tamquam fixum, et
permanens significat. Ergo
nomen est vox,
quæ aliquid sine
lempore significat 2. 60.
Nomen ex eo,
quod significat aliquid
sine tempore, a
verbo differt. Etenim
verbum non solum
rem, sed etiam
tempus, m quo
res existit, significat.
Quocirca
verbum definitur: vox
simplex, quæ id,
quod significat, cum
aliqua differentia temporis
significat. E. g.,
vox valetudo est
nomen, quia quidquam
aliud, præter valetudinem,
non significat; contra,
vox valet est
verbum, quia non
modo valetudinem, sed
etiam tempus, quo
valetudo alicui mest,
significat. 61.
Nonnulli Philosophi, inter
quos Galluppius 3, contendunt, essentiam
verbi in eo
positam esse, quod
aliquid affirmat. Ast hæc sententia
falsa esse ex eo perspicitur,
quod affirmatio, cum
significet aliquid alicui
inesse, non ex
solo verbo, sed
cx verbo, et
nomine efficitur; siquidem
lpsa expostulat illud,
quod affirmatur, ncmpe
verbum, alque lllud,
de quo aliquid
affirmatur, nempe nomen.
62. Alii autem
opinantur verbum a
nomine discriminari ex eo quod
actionem, et passionem
significat. At hæc
etiam sententia reiicienda
est. Etenim est
quidem proprium verbi,
quatenus ad subiectum
refertur, significare aliquid
pcr modum actionis
et passionis, siquidem
verbo significatur proprietalem
aliquam subiecto inesse,
vol quia ipsum
subiectum illam in
se producit, vel
quia ab aliqua
causa in subiecto
producitur; e. g.,
in hac enuncialione
tetrus amat Paulum,
amor de Petro
pracdicatur, quia, VOX. stimPlex distinguitnp
a voce complexa,
quæ plures conceptus
mter se colligatos
significat, e. g., homo
iustus. Advertito lllis
etiam nominihus, quæ
nomina temporis dicun X^
l>ora, (ies, mensis,
aliquid sine tempore
significaH; si pnuu Vt
ten^ms tCmPUS'
Pr°Ut CSt qUaCdam
rCS' non ™
5 Lezz., lez.
XLH, t. I,
p. 222, Napoli in
ipso producitur per
principium sibi naturaliter
insitum, in hac
altera enunciatione, paries
est albus, albedo
de pariete enunciatur,
quia ab aliqua
causa extenori in
pariete producitur . At vero
non est propr.um
verbi siJrnificare ipsam
actionem, aut passionem,
actio enim, et
passio per se,
seu, ut s.
Thomas inquil, in
abstracto sicut quædam
res\ significantur per
nomina, ut cum
dicitur, actio, passio,
cursus, amor etc. ^RT UI. De diversis
speciebus enanciationum ex
parle forraæ 63
Enunciationis divisio ex
duplici capite repetenda
est scilicet a
materia, sive ah
elementis, ex quibus
jpsa constat, atque
a forma, sive
a modo, quo hæc elementa
concurrunt ad efficiendam
enunciationem . 64 Si
forraæ ratio habeatur,
spectan m prirais
potest ipsa convenientia,
vel discrepantia attributi
cum sub.ecto, atque
inde oritur divisio
enuncialionis m affirmantem,
atque neqantem 4.
Enunciatio affirmans ea
est, quæ ahquid
alicui inesse significat,
e. g., homo
est raiione præditus,
negans autem, quæ
significat aliquid alicui
non inesse, e z, bellua
non est ralione
prædita. 6d Ab
enunciationibus tum affirmantibus, tum
negantibus distineuendæ sunt
illæ, quæ infinitæ
appellantur. Huiusmodi enunciationes
illæ sunt, in
quibus quodcumque aliud
subiecto tribuitur, quam
quod significatur præcticato
E. g., brutum
est non homo.
Vocanlur intinitæ, quia
in eis aliquid
indeterminatum subiecto tribuitur.
"T^oc secus ac
sensit Arnaldus (Grammaire
gentrale, et raison
\ n6e, parl
2, c. 8), locura quoque
habet in ^
y^"U^. ' a
grammaticis dicuntur. E.
g., in hac
en7unc^at,0°e;rft7^u^. mit, in
qua verbum neutrum
invemtur, dormire Socrati
per quam dam
actionem inhærere intelligitur,
quia ex aliquo
pnncipio, quod est
in Socrate, efficitur,
ut ipse dormiat.
2 In lib.
I Perhierm., lect.
IV. 5 De
enunciationis veritale et
falsitate, quippe quæ
non : speeta ad ea, e
quibus enunciatio constituttur,
sed po us cogmno
nem, quæ per
ipsam eihibetur, prout
nempe illa eonsentaneo
est naturæ rei
eognitæ, aut ab hæ dissentit,
opportun.or. loeo m
Criteriologia sermonem habebunus.
;„„•„„:_ „„rtinet Hæc divisio
ad qualitatem essent.alem
enunc.at .onis Pe^nrt, quia
essentia enunciationis in
coniunctione præd.cat. cum subie
cto, aut separatione
unius ab altero
consist.t. Iamvcro enunciatio
infinita differt aJb
affirmante, quia affirmans
denotat aliquid determinatum inesse
subiecto, sed infinita
significat aliquid indeterminatum subiecto
inesse. Præterea, diffcrt
a negante, quia
negans significal aliquid
determinatum non inesse
subiecto, infinita autem
dum significat aliquid
determinatum in subiecto
non inesse, simul
significat ei aliquid
indeterminatum inesse, atque
ideo in ea
negatio e copula
verbaii, nempe ex
verbo est, transfertur ad vocem,
quæ rem prædicatam
significat. At si
enunciatio infinita proprie
non est aiens,
aut negans, ipsa
utriusque est particeps.
ld cx dictis
facile intelligitur; nam
enunciatio infinita est
quodammodo asserens ex
ea parte, quatenus
aliquid indeterminatum de
subiecto prædicat; et
est quodammodo negans
ex ea parte,
quatenus aliquid detcrminatum a
subiecto removet. E.
g., si quis
dicat brutum est
non homo, negat
quidem brutum esse
hominem, sed simul
asserit aliquid aliud
bruto convenire. 67.
Circa enunciationes afiirmantes
et negantes hæc notatu digna
sunt: 1° In
enunciatione aflirmante prædicatum
accipitur secundum totum
suum complexum, nequit
enim aliquid cum
subiecto coniungi, nisi
omncs eius proprietates
subiecto conveniant. E. g., dici
non posset triangulum
esse figuram, nisi
omnes liguræ proprietates
triangulo convenirent. 2°
In eadem enunciatione
aflirmante prædicatum non
accipitur secundum totum
suum ambitum, qnia
prædicatum magis universale,
quam subiectum, plerumque
est ', ac
proinde non solum
illi subiecto, sed
etiam aliis convenire
potest. 3° In enunciatione
negante prædicalum accipitur
secundum totum suum
ambilum. E. g.,
in hac enunciatione,
trtangulum non est
quadratum, denotatur nullum
possc esse quadratum,
quod sit triangulum,
alioquin triangulum non^essc
quadratum absolule dici
nequit. 4 In
eadem enunciatione negante
prædicatum non ac 1
Divimus plerumque, quia
aliquando prædicatum æque
universale s(, ac
subiectum, ncmpe quando
dcclarat notionem subiecti,
Vel est aliquid
ita ei proprium,
ut cetera excludat.
E. g.,
Tlomo est anunal
ratione præditum, aut
homo est animal
capax ridendi . 30
LOGICÆ cipitur secundum
totum suum complexum.
E. g., illa enunciatio, triangulum
non est quadratum,
haud signincat omnes
proprietates quadrati triangu lo
repugnare; nam ad
removendum aliquod prædicatum
a subiecto satis
est, ut unum
eorum, quæ prædicatum
constituunt, subiecto non
conveniat. In forma
enunciationis spectan etiam
potest Hle snecialis
modus, quo convenientia,
vel discrepantia inter
attributum, et subiectum
determinatur Ex hoc
capite enunciationes constituuntur, quæ
modales appeliari solent.
69 Itaque enunciationes modales
sunt lllæ, m
quinus modus quidem
specialis significatur, quo prædicatum ad
subiectum refertur. Harum
enunciationum quatuor species
recensentur, nempe, possibilis,
contingens, necessana, %mvossibilis.
Enunciatio possibilis
ea dicitur, m
qua sigmlcatur prædicatum
actu in subiecto
non esse, sed
esse uosse e
alis accepta universe,
hoc est secundum
totum suum ambitum,
c. g., Omnes
homines sunt ratione
præditi. Deni^ue dicitur
particularis, si cius
subiectum est notio
uni^ersalis accepta ex
parte, nempe ita
ut non complectatur
minia, quæ eius
ambitum constituunt, e.
g., AUqui homines
sunt philosophi. 73.
Ut patescat utrum
subiectum universe, an ex partc
iccipiatur, ac proinde
utrum enunciationes sint
univcrsæs, au parliculares,
aliquæ notæ subiecto
adiiciuntur. 9æ sunt
pro cnunciatione universali
omnis, nullus ;
pro larticulari autem
aliquis, vel quidam.
Cum huiusmodi lota
nun proferlur, enunciatio
indeterminata vocatur, quip)e
quod ipsa, prout
exprimitur, non commonstrat
utrum imverse, an ex parle
accipienda sit, sed
ut hoc cognoscatur,
expendendum est, utrum
atlributum ad subiectum
Jssentiahler, an contjngenter
referatur. Si primum,
enuniiatio est univcrsalis,
e. g., homo
est ratione præditus;
an alterum, est
parlicularis, e. g.,
homo est sapiens.
74. Ratione autem
illius, quod termini
enunciationis Mgnifacant, ipsa
dividiturin unam, et
multiplicem. Enunciauo multxpUx
ea est, quæ
ex narte subiecti,
aut præOicati, aut
utrmsque plura signifieat,
quæ nullum ordiMW
inter se habent,
ita ut ad
unicum conceptum subieBU,
aut prædicali reduci
nequeant. E. g.,
Socrates, ct Plato
ambulant, vel, Socrates
ambulat, et philosophatur, vel,
Socrates et Plato
ambulant, et philosophantur . Hinc
videshuiusmodi enunciationem multiplicem
appellari, quia non
est unica enunciatio,
quæ ex pluribus,
quasi ex partibus
suis, conflatur, sed
est enunciatio, quæ
diversas enunciationes exhibet.
75.
Enunciatio autem una
duplicis generis esse
potesl; nempe vel
est una simpliciter,
vel est una
per coniunctionem. Una
simpliciter dicitur ea, quæ unum
de uno absolute
significat, e. g.,
homo est ratione
præditus. Una autem
per coniunctionem vel
est ea, quæ
ex parte subiecti,
aut prædicati, aut
utriusque plura significat,
quæ ad unicum
conceptum subiecti, aul prædicati reducuntur,
e. g., Animal
rationale mortale currit;
vel est ea,
qua significatur coniunctio
plurium enuncialionum, quæ
ita inter se
referuntur, ut unam
enunciationem constituant; e. g., Si
dies est, lux
est. Enunciationes, quæ
sunt unæ hoc
altero modo, nempe
per connexionem plurium
enunciationum, dicunlur hypotheticæ,
atque hoc nomine
a ceteris omnibus,
quæ vocantur categoricæ,
distinguuntur. Præstat earum
naturam clarius exponere,
variasque species numerare.
76. Itaque enunciatio
hypothetica differt a
categorica, quod huius
partes sunt nomen,
et verbum, iliius
autem sunt enunciationes
categoricæ, quarum secunda
per aliquam coniuuctionem
ad primam refertur.
E. g., hypothetica
est illa enunciatio,
Si dies est,
lux est, quia
cius partes sunt
duæ enunciationes, dies
est, lux est,
atque hæ coniunguntur
per narticulam n, quæ officio
copulæ fungitur. Hinc
perspicitur enunciationem hypotheticam
re ipsa esse
unam, quia non
significat ea, quæ
enunciationes categoricæ ipsam
componentes denotant, sed dependentiam, quæ
inter categoricas intercedit;
hæcautem dependentia non
nisi tamquam unum
intelligitur. E. g.,
illa enunciatio, Si
dies est, lux
est, non significat
diem esse, et
lucem esse, sed
lantum connexionem harum
dua-. rum enunciationum. Tres
autem sunt species
enunciationis hypotheticæ, scilicet
connexa, coniuncta, et
disiuncta. Enunciatio connexa ea
est, in qua
enunciationes categoricæ coniunguntur
per particulam si,
e. g., Si
dies est, lux
est. Ex duabus
partibus, ex quibus
enunciatio connexa constat,
ea, quæ collocatur post
coniunctionem si, antecedens;
ea vero, quæ
sine coniunctione est,
consequens dicitur, quia
illa rationem huius
complectilur. Ex ipsa
huius enunciationis natura
patet eius veritatem
non pendere a
veritate partium, sed
ex ipsarum connexione.
Hinc enunciatio connexa
potest esse vera
etiamsi enunciationes, ex
quibus constat, sint
falsæ, et esse
falsa, etiamsi enunciationes
sint veræ. E. g., vera
est hæc enunciatio
connexa, Si cerebrum
tuum cogitat, aliqua
materia cogitat, eliamsi
et cerebrum cogitare,
et matenam cogitare
sit falsum ; e contrario,
quamvis verum sit
hominem esse tum
animal, tum ratione
præditum, tamen falsa
est hæc enunciatio
connexa, Si homo
est animal, ratione
pollet. Ratio est,
quia in priori
enunciatione adest connexio
inter antecedens, et
consequens, in altera
autem hæc connexio
deest. Porro ut
cognoscatur utrum extet
conncxio consequentis cum
antecedenti, inspiciendum est,
utrum contrarium consequentis
repugnet antecedenti, necne.
Si primum, connexio
inter utrumque existit;
e. g., in
illa enunciatione, Si
dies est, lux
est, adest conncxio,
quia tenebræ, quæ
luci opponuntur, diei
etiam adversantur. Sin
alterum, connexio deest,
uti in hoc
exemplo, Si dies
est, Socrates ambulat,
quia oppositum consequcntis,
ncmpe Socratem non
ambulare, antccedenti, nem\mjsscdiem, non
adversatur. 79. Enuncialio
coniuncta illa cst,
in qua enunciationes
catcgoncac connectuntur per
particulam Non, atque
ita unam enunciationem
efliciunt; c. g., non dies
est, et nox
est vel, Nonest
mortuus Plato, et
vivit Plato. Ut
vera sit hacc
enunciatio, oportet ut
enunciationes, ex quibus
constat, sibi invicem
opponantur, ita ut
simul exislere nequeant.
Hinc falsa est hæc enuncialio,
Non kgit Plato,
et ambulat Plato,
quia, cum legere,
et ambularc sibi
invicem non opponantur,
nihil prohibet, quin
Plato simul legat,
et ambulet. 80. Deni(|ue
enunciatio disiuncta cst
illa, in qua
enunciationes calcgoricæ efficiunt
unam cnunciationem per
particiilam aul; c.
g., Aut dies
est, aut nox
cst. Ad verilatem
huios cnunciationis duo
cxposlulantur; nempe 1° oppositio inter
partcs, quia hacc
enunciatio innuit ut, posila una
parte, aliac excludendæ
sint, quod profecto
non msi in
ns, quæ sibi
inviccm adversantur, locum
habere Philos. Curist.
Compend. L0 GICÆ potest;
2° integra partium
enumeratio, alioquin statui
non posset, ut
una præter alias
admittenda sit. Hinc
falsa est hæc
enunciatio, Triangulum est
aut rectangulum, aul
acutangulum, nam potest
etiam esse obtusangulum
!. 81. Ex iis, quæ
diximus circa enunciationem
unam, et multiplicem,
perspicitur quid re
vera sint illæ
enunciationes, quas recentes
Philosophi complexas vocant.
Enunciationes complexæ, eorum
sententia, sunt eæ,
in quibus vel
subiecto, vel prædicato,
vel utrique alia
enunciatio adnectitur ;
e. g., Homo,
qui est iustus,
laude dignus est
; vel, Homo
est animal, quod
rationem habet; vei,
Animal, quod rationem
habet, actiones exerit
quæ præmium xel
poenam merentur. Enunciatio,
cuius vel subiecto,
vel prædicato, vei
utrique alia assuitur,
principalis ab eis
dicitur; enunciationes vero,
quæ eius terminis
adiunguntur, incidentes appellantur.
Hæ enunciationes incidenles
in explicativas, et
restrictivas, seu determinativas dividuntur.
E. g., in
illa complexa, Homo
est animal, quod
rationem habet, incidens
esl restrictiva, quia
delerminat subiectum enunciationis
principalis. In hac
autem complexa, Socrates,
qui est philosophus,
disputat, incidens est
explicativa, quia hæc
tantummodo declarat, sive
explicat subiectum. Iamvero
ex dictis facile
perspicitur 1° enunciationem
complexam, in qua
incidentes sunt restriclivæ,
esse unam ;
e. g., unaj
est hæc enunciatio,
Homo est animal,
quod capax scientiæ
est, incidens enim,
quæ adnectitur attributo,
cum determinet essentiam
ipsius attributi, illud
multiplex non efficit;
2° omnem enunciationem
complexam, in qua
incidentes sunt explicativæ, 1
Plerique recentes Logici
unam enunciationem, quam
vocavimus connexam, appellant
hypotheticam. At perperam,
nam enunciationes coniuncta,
et disiuncta sunt,
non secus ac
connexa, hypotheticæ. Etenim ipsæ nihil
affirmant, aut negant,
sed tantum quamdam
hy| pothesim, seu
suppositionem statuunt. Ita non solum
cum inquimus, Si
dies est, non
est nox, sed
etiam cum inquimus,
Non dies est,
et nox est,
atque, Aut dies
est, aut nox
est, nec asserimus,
nec negamus esse
diem, vel noctem,
sed dumtaxat alterutrum
esse statuimus. Inde
fit, ut enunciationes
coniuncta, et disiuncta
ad formam enunciationis
connexæ, quæ secundum
recentes hypothetica est,
nullo negotio revocentur.
Revera hæ enunciationes, Non
dies, est, et
nox est, et,
Aut dies est,
aut nox est,
efferri possunt hunc
in modum. Si
dies non est,
nox est, et, Si nox
est, dies non
est. csse multiplicem; e.
g., multiplex est
illa enunciatio, Socrates,
qux est philosophus,
disputat, quia incidens,
quæ addilur subieclo,
non pertinet ad
essentiam subiecti, ac
proinde lpsum multiplex
efficit. V. De
opposilione, et conversione
enunciationum 82. Oppositio
consistit in affirmatione,
et negatione eiusdem
prædicati de eodem
subiecto secundum eamdem
rationem. Hinc oppositæ
sunt duæ enunciationes, quæ
habent ldem subiectum,
et idem prædicatum,
et qualitate inter
se diflerunt, ita
ut una sit
affirmans, altera negans.
83. Iam enunciationes
oppositæ dicuntur contradictoriæ, si
una earum est
universalis, altera particulnris,
e. g., Umnis
homo est iustus,
Aliquis homo non
est iustus, vel
contrariæ, si ambæ
sint universales, e.
g., Omnis homo
est tustus, Nullus
homo est iustus.
Quod si enunciationes
quarum una est
affirmans, altera negans,
sint ambæ particulares,
ipsæ dicuntur subcontrariæ;
e. g., Aliquis
homo est tustus,
Ahquis homo non
est iustus. At
eiusmodi enunciationes, quemadmodum
monuit s. Thomas
\ si proprie,
et stricte considerenlur, non
sunt oppositæ, quia
subiectum cum m
ambabus ex parte
sumatur, non estidem,
sed divcrsum 2.
84. lam quod
spectat ad enunciationes
contradictorias, Dihil medii
mter ipsas est,
sed si una
ipsarum est vera,
ailera ialsa esse
debet. E. g.,
harum duarum enunciationum, Omnis
homo est animal,
Aliquis homo non
est animal, 'um
prmia sit vera,
altera falsa esse
debet. E eontrario,
tiarum duarum, Nullus
homo est iustus,
aliquis homo est
>ustus, quoniam sccunda
est vera, prima
pro falsa habenda
1 In lib.
I Perhierm., lect.
XI. JL?,0" PaUd
rccentes inter enunciationes
oppositas enumerant etiam
™"™as, eas nempe,
quæ qualitate secum
conveniunt, et diffeZ
!!|lv?li[ftC' e' 8.,Omni8
homo est iustus.
Aliquis homo est
minri.Vi, l h°moest
iust»> Ali(mh homo
non cst iustus.
At d nn
w! subaltcrnæ
^uILa ratione oppositæ
dici possunt. Nam
•enth Zl\ ZTn cnunciationn»n constituendam
expostulatur diffeir e f.,r
.,,1M! (]ua,ltatcin> l
nt in »na
ipsarum de subiecto
af atnriSii m q,l°d
dC e0dem Subiect0
in a,tera cnunciatione
man ;.,.' I1 ™nnationcs subalternæ
qualitate secum haud
pu>nant, crgo ipsæ
sibi oppositæ minime
dicendæ sunt. LOGICÆ
est. Ratio est,
quia si quoddam
attributum vere de
toto universe affirmatur,
non potest negari
de parte, quæ
in toto continetur;
et, si quoddam
attribntum vere de
parte affirmatur, non
potest in universum
de toto negari,
alioquin idem de
eodem simul affirmaretur,
et negaretur. 85.
Enunciationes contrariæ simul
veræ esse non
possunt ; nam,
cum in una
illarum attributum de
subiecto universe affirmetur,
in altera universe
negetur, non nisi
alterutra potest esse
vera, quia idem
de eodcm aut
affirmetur, aut negetur
oportet. Eæ autem
vel sunt ambæ
falsæ, si nempe
attributum sit contingens,
uti in hoc
exemplo, Omnis homo
est iustus, Nullas
homo est iustus;
vel, si attributum
sit essentiale, una
illarum est vera,
altera falsa, uti
in hoc alio
exemplo, Omnis homo
est ratione præditus,
Nullus homo est
ralione præditus. 86.
Denique, quod ad
snbcontrarias attinet, hæ
simul falsæ esse
non possunt, nam
vel sunt ambæ
veræ, idque evenit,
si attributum est
contingens, e. g.,
Ahqui homines sunt
sapientes, Aliqui homines
non sunt sapientes;\e\
una earum est
vera, et altera
falsa, idque evenit,
si prædicatum est
necessarium, e. g., Aliquis homo
est ratione præditus,
Aliquis homo non
est ratione præditus.
87. Conversio autem
enunciationis est eius
mutaiio effecta per
transpositionem terminorum, nempe
subiecti m locum
prædicati, et prædicati
in locum subiecti.
E. g., hæc
enunciatio, Nullus homo
est lapis, convertitur
ln hanc, Nullus
lapis est homo.
Perspicuum autem est
m conversione enunciationis
qualitatem mutandam non
esse, alioquin non
conversio, sed oppositiohaberetur. Ahquando
autem, ut enunciationis
veritas maneat, quantitas
mutanda est, idque
evenit, cum prædicatum
latius patet, quam
subiectum. Inde oritur
duplex species conversionis,
nempe simplex, et
per accidens. Conversio
simplex ea est,
m qua eadem
quanlitas relinetur, e.
g., Nullus circulus
est quadratum, Nullum
quadratum est circulus,
vel Ahqua votuptas
est bonum, aliquod
bonum est voluptas.
E
contrano, conversio per
accidens illa est,
in qua quantitas
mutatur e. g.,
Omnis homo est
animal, Aliquod ammal
est homo RATIOCINATIO, sive
græca voce ‘syllogismus,’ est illa
actio nostræ mentis,
qua ex duobus
iudiciis tertium elicit.
Ipsa motus, et
discursus, sive progressio
quoque nominatur, quia
in ea mens
nostra a notis
ad ignota progredilur.
89. Discrimen
inler iudicium, cl
ratiocinationem hoc est:
In iudicio mens
nostra perspicit convenientiam, aut
discrepantiam alicuius prædicati
cum aliquo subiecto
immcdiale, nempe ex
sola comparatione terminorum.
In ratiocinatione autem
illam perspicit mediate,
nempe per aliquam
tertiam notionem. Id
autem fit hunc
in modum: Inlellectus
adnilens cognoscere convenientiam, aut
discrepantiam duarum notionum,
sumit aliquam tertiam
notionem; deinde cum
hac comparat duas
priores. Si comperit
has cum illa
tertia convenirc, concludit
eas inler se
etiam convenire. E.
g., cognoscit convenientiam
notionis esse immortale,
cum nolione, anima
humana, per lertiam
nolionem, esse immateriale,
cuius ope ita
ratiocinalur : Substantia
immatcrialis est immortalis
; atqui anima
humana cst substantia
immaterialis ; ergo
anima humana est
immortalis. Huiusmodi ratiocinalio vocalur
aiens. Sin COmperit
unam duarum notionum
cum tertia convenire,
alleram ab ea
dissentire, inde concludit
ipsas secum non
[•onvcnire. E. g.,
cognoscit discrepantiam inter
has duas noliones,
substantia materialis, ct
anima humana, per
terLiam nolionem, substantia
cogitans, cuius opc
ita ratiocinaLur: Substantia
cogitans non cst
materialis', alqui anima
humana est substantia
cogitans; ergo anitna
humana non est materialis l.
Ratiocinatio, quæ fit
hoc modo, vocalur
negans. 90. Ex
iis, quæ circa
naturam ratiocinalionis diximus,
Facile intelligitur quodnam
sit fundamentum, quo
ipsa 1 Pieri
potest ut intellectus
confercns duas notioncs
cuin tertia, >erspiciat
neutram eum illa
tcrtia convcnire. Iam,
si hoc cvcnit,
ntellectus nihil inde
colligit, quia intclligit
tcrtiam notionon non
^ssc communem mensuram
duarum priorum. quocirca
nullam ra;iocinationcm conficit.
superstruitur, et quænam
elementa, ex quibus
compo nitur. Sane, fundamentum
ratiocinationis aientis est il
lud axioma : Quæ conveniunt
uni tertio, ea
sibi quoque conveniunt;
negantis vero illud:
Quorum unum cum
tertio convenity alterum
ab eo discrepat,
ea inter se
etiam discrepant. 91.
Quod autem spectat
ad elementa raliocinationis, com pertum
est nullam ratiocinationem sine
tribus notionibus fieri
posse. Hæ sunt
notio alicuius subiecti,
notio præ dicali, de
quo quæritur, utrum
illi subiecto insit,
an non; et
tertia, cum qua
notiones subiecti, et prædicati com parantur. Terminus,
qui tertiam notionem
significat, di citur medius
; terminus, qui
exhibet notionem subiecti,
minor, atque ille,
qui notionem prædicati,
maior dicitur, quia
nolio prædicati plerumque
latior est notione
subie cti '. Perspicuum
aulem est, terminum
maiorem, et mi norem
cum medio ita
connecti oportere, ut
inde tria iu dicia
existant, duo nempe,
in quibus notiones
attributi, et subiecti
cum medio conferuntur,
et tertium, in
quo earum convenientia, aut
repugnanlia colligitur. Quapropter, si
ratiocinatio verbis exprimatur,
tres in ea
enunciationes inveniuntur. Harum
illa, in qua
terminus maior cum me
dio confertur, vocatur
propositio, vel propositio
maior; alj tera,
in qua terminus
minor cum medio
comparatur, di citur assumptio,
vel propositio minor;
tertia autem enun ciatio,
in qua staluitur
relatio inter terminum
maiorem, i et
terminum minorem, complexio,
vel connexio, vel
con clusio nuncupatur. Ita
in hoc exemplo
: Omne metallum
j est ductile;
atqui aurum est
metallum; ergo aurum
est du~ ctile,
prima enunciatio est
propositio, quia continet
pro nunciatum universale, omne
metallum esse ductile;
secunda est assumptio,
quia pronunciatum universale
assumit, sive ad se trahit,
et declarat aurum
sub metallo contineri;
tertia est conclusio,
quia in ea
concluditur: Si ductile
omni me tallo convenit,
etiam auro convenit.
Duæ priores enuncia tiones præmissæ,
vel antecedens etiam
vocitantur, quia conclusioni
præmittuntur, et conclusio
2 designatur etiam
1 Cf p.
29. Terminus maior
et minor vocantur
etiam extrema. 2
Monendum est conclusionem,
antequam ex præmissis
eliciatur, vocari quæstionem;
nos enim primum
quærimus, an aliquod
prædicatum insit alicui
subiecto; deinde, postquam
novimus in præmissis
relationem illius prædicati,
et subiecti cum
quodam tertio, unum
alteri inesse, aut
non inesse concludimus. nomine consequentis,
quia consequitur ex præmissis. Antecedens,
et consequens, hoc
est tres enunciationes
seorsum consideratæ, constituunt
materiam ratiocinationis. Nexus,
qui inter antecedens,
et consequens existit,
et cuius graliahoc
ab illo infertur,
consequentiæ nomen habel,
et efficit formam
ratiocinationis, quæ, si
desit, ratiocinatio prorsus
evanescit, etiamsi enunciationes
sintveræ. Duæ sunt
ratiocinationis species, syllogismus
et inductio. Quod
si vox ratiocinatio
secundum vim nominis
græci adhibeatur, prior
syllogismus deductivus, posterior
sylloqismus inductivus dici
potest. Syllogismus
est illa ratiocinatio,
qua mens nostra
a toto ad
partes, sive a
genere ad speciem,
vel a specie
ad individua progr^ditur.
E. o\,
Omne animal præditum
est sensibus; atqui
equus est animai;
ergo equus præditus
est sensibus. Inductio
autem est illa
ratiocinatio, in qua
mens progreditur a
partibus ad totum,
nempe ab mdividuis
ad specicm, aut
a speciebus ad genus. E.
g.,Bos, equus, canis,
leo, ceteraque bruta
prædita sunt sensibus;
atqui bos, equus,
canis, /eo, cetcraque
bruta sunt omne
animans brutum ;
ergo omne animans
brutum præditum est
sensibus. 93. Porro
inductio, acque ac
syllogismus, constat ex tribus terminis,
et ex tribus
enunciationibus; ast illa
ab isto ex
utroque capite discriminatur, ita
ut harum argumentationum forma
sit diversa. Enimvero,
quod ad terminos
attinet, ille, qui
est terminus medius
in inductione, ut
in allato exemplo,
bos; equus, etc,
est terminus minor,
sive subieetum in
syllogismo; etcontra, terminus,
qui est minor
in llla, ut
in eodem exemplo,
omne animal, est
medius in syllogismo.
Ratio est, quia
inductio a particularibus ad
umversale progreditur, idest
in eius consequenti
enunciatur de toto,
nempe de genere,
vel de specie,
illud.quod m antecedenti
smgulis cius partibus,
idest speciebas, vel
individuis, convenire compertum
esl; ac proinde
singulæ partes sunt
terminus medius, et
totum est subiectum,
sive terminus m.nor.
E contrario, syllogismus
ab universali aa
particulare descendit, hoc
est, in eius
consequenti de auqua
specie, vel de
aiiquo individuo enunciatur
a!i(|iod a i ri bn
inn ex eo,
quod compertum est
in anleeedenti istud
aitriDutum convenire generi,
vel speciei, cui
subiectum refertur; ac proinde
in syllogismo terminus
medius consistit in
toto, idest in
genere, vel specie,
et terminus minor,
sive subiectum, in
parte, idest in
specie, vel mindividuo.
Præterea, terminus medius
in syllogismo a
termino minori luculenter
distinguitur, quia genus
a specie, et species reipsa
distinguitur ab individuo.
In inductione autem
terminus medius, etsi
diverso modo concipiatur,
ac terminus minor,
tamen reipsa ab eo non
distinguitur, quia partes
unum idemque sunt,
ac totum, quod
ex iis conflatur.
94.
Quod autem pertinet
ad enunciationes, harum
ordo quodammodo immutatur;
nam, ut ex
allatis exemplis constat,
ea, quæ est
conclusio in inductione,
fit maior in
syllogismo. Præterea minor,
etsi in utraque
specie ratiocinationis iisdem
vocabulis exprimatur, tamen
diversam vim habel;
nam in inductione
significat terminum medium
efficere terminum minorem,
e. g., homo,
canis, leo etc.
efficiunt omne animal;
sed in syllogismo
significat lerminum minorem
contineri in medio,
e. g.,homo, canis,
leo etc. continentur
in animali. 95.
Cum syllogismus, et
inductio sint diversæ
formæ ratiocinationis, sequitur
ipsas, præter principium
commune, quo, ut
diximus , ratiocinatio
universe spectata innititur,
habere proprium principium,
ex quo veritas
formæ unicuique propriæ
enascitur. Hoc principiurn
in syllogismo est:
ld, quod subiecto
universe sumto, seu
toti convenit, aut
repugnat, cunctis partibus
notione eius comprehensis
convenit, aut repugnat.
In inductione autem:
ld, quod cunctis
notione subiecti comprehensis
convenit, aut repugnat,
toti, sive subiecto
universe sumto convenit,
aut repugnat. III. De regulis
in syllogismo servandis
96. Ad syllogismum
rite condendum oclo
traduntur regulæ, quæ
omnes illuc speclant,
ut inter conclusionem,
et præmissas ea
servetur connexio, sine
qua syllogismus existere
non potest 2. 97.
Prima regula prohibet,
quin plures tribus
terminis in syllogismo
sint. Nam omnis
ratiocinalio in eo
sita est, 37.
2 Hæc connexio
in eo consistit,
quod una præmissarum
conclusionem contineat, altera
conclusionem in ea
contineri declaret. quod duæ
notiones subiecti, et prædicali cum
una quadam terlia
m præmissis comparentur,
ut earum convenienlia,
aut discrepantia in
conclusione coJligalur. Atqui
si qualuor termini
essent in syllogismo
notiones subiecti' et prædicali non
compararentur in præmissis
cum eadem notione.
Lrgo in syllogismo
non plures, quam
tres termini sint
oportet \ 98.
Secunda vetat, quominus
quidam terminus in con;Jusione Jalius
sumatur, quam in præmissis. Nam
id quod 3St
magis umversale, in eo, quod
est minus universale
xmtinen nequ.t; quapropter,
si terminus in
conclusione nagis universahter,
quam in præmissis,
acciperetur illa n
lstis non contineretur,
ac proinde illa
ab istis coIlice
acci • •
Huiusmodi cst Ule
syllogismus: Mus est
syllaL; atqui stjl\oa
non rodit caseum;
crgo mus caseum
non rodit ™™™
re»la™ Peccat ille
syllogismus: Quod ego,m,
tunon es atqm
ego sum homo;
ergo tu non
es homo; nam
homo mmdo accpitur
particulariter, quia esf ttributum enundattonls
-""^ir„;^n[;ronc
amcm lati,,s pMet'
quu mus'efi
flzLw Sy,,0Ssmo: Aliauod
ratione poUet; atqui
n s uSL"mTl; er9°.eauu> raHo
sunt qiatuor, "
n,0!1,l,s tcrminos, animal,
in propositione maiori
♦ In I
; ';,;,,,0tl CSt
h°TK m minoH
an,'ma1' nod esl
bi u.um. 'uui
t ; LJZ v V0Vt"'U
hlC Alexander
fuit dux; /'
Alexandei fuU parvus;
ergo Ahxander fuit
parvus dux ctum, neque
prædicatum cum termino
medio convenire, |
et, quoties hoc
evenit, nihil inde,
ut iam adnotavimus,
de convenientia, aut
discrepantia subiecti et
prædicati colligi potest1.
102. Sexta
prohibet, quominus ex
duabus aientibus conclusio
negans colligatur. Nam præmissæ sunt
aientes, si tam
subiectum, quam prædicatum
cum termino medio
consentiunt. Atqui, quoties
subiectum, et prædicatum
cum termino medio
consentiunt, conclusio enunciare
debet convenientiam subiecti,
et prædicati inter
se. Ergo ex
duabus aientibus conclusio
non negans, sed
aiens elicienda est.
103. Septima ita se habet:
Conclusio partem debiliorem
semper sequitur, hoc
est, si præmissarum
altera fuerit vel
negans, vel particularis,
conclusionem negantem, aut
particularem esse oportet.
Et sane, 1°
si una præmissarum
est negans, et
altera affirmans, id
argumento est unum
extremum convenire cum
medio, alterum minime;
ergo, secundum principium
iam statutum2, in
conclusione deducendum est
extrema inter se non consentire.
2°
Si una præmissa
est particularis, id
argumento est unum
extremorum ex parte
convenire cum medio
termino; ergo, secundum
illam regulam, qua
statuitur conclusionem magis
universalem, quam præmissæ,
esse non posse,
extrema in conclusione
non universe, sed ex parte
secum coniungenda sunt.
104. Octava
regula prohibet, quominus
ex duabus particularibus aliquid
concludatur. Et sane,
illæ præmissæ particulares
vel sunt aientes,
vel illarum una
est aiens, altera
negans. In prima
hypothesi ipsæ nullum
terminum universalem exhibent,
quia, cum enunciationes
sint particulares, subiecta
nequeunt esse termini
universaliter sumti s,
et, cum sint
enunciationes aientes, prædicata
ex parte suæ
extensionis sumuntur. Inde
fit ut medius
terminus in illis
præmissis, sive subiecti,
sive prædicati munere
fungatur s, numquam
universaliter accipi possit;
1 Hinc perperam
quis ratiocinaretur hoc
modo : Homo
non es æternus;
atqui animal non
est æternum\ ergo
homo non est
animal 2 P.
37-38. 3 Cf p.
31-32. Cf p.
28-29. s Terminus
medius in præmissis
diversimode cum extremis
ro ligari potest.
Scilicet, vel est
subiectum in propositione
maiori, cnm SS
sarum allera sit
affirmans, altera negans,
conclusio n regula
scpHma negans sit
oportet, et proinde
a Ur hutum m
ea universaliter est
accipicndum. At vero
lerS™ particuhns"- T mSS!S TT™
^^ deno™ °e t „,' "r,mn
dUal,Uf Præmiis particularihus, quarum
una cst aflirmans,
altera negans, unus
lerminus auifs^hic ZTT''
SCi'iCCt a»rihugtu præm sæ ne\T!ULZrZlermm^ "0n
e?» ttributun. conclusiorcffuhterih tCr,Tl'nuS.
me,dlus1uia terminus medius,
ex debet
C rTi '"
allCrUtr-a enun'ione uniyersalis
.ffirminle aK Jl ^ Prænnssis Prticularibus, allera
uiirmante, altera neganle,
conclus o e
iceretur hær lilinr
præmissis foret. r' næc lauor IV.De
sjllogismo hypothetico •£?."•
Q°e]na.d1m°duni
cnunciationes in calecoricas
ef bv SS
tl'dlTl !ta syll0^ismus
ettegSsM fc 'e
catejtoricam ^Tk q", tC"US
Primam e™ncialionem IUO.
Uuoniam enunciationis hvpolhcticac tros,n»f;„c
t, nempe eonnexa,
coniuneta, l\ disiSa, s^Fsmus
nbiectum n utroone
['" t''1>es;
"9°
"u""s
cete™e sunt falsæ,
et Akt. V. De
arguræntationibus, quæ ad
syllogismum accedunt 10.
Sunt quædam argumentaliones, quæ
ad syllo$; ergo
est nox. n i
„„","
""' r1"80 /"
conclnsion0 non nisi
„„ '»»; »r.o
Ml est ZZl, ', "'
er90 quodlibet corpus
est mobih1 Xismor
SrTatZ ^ ess7'uamdam
^adSneni /omfcctUur Sos
Vres L?sm™ •' 7S'1,
aUulimuS> mest esse
in alio spafio,
fotest mutZspali^Tatali iod
tstZZJTs^z t iz^r°ri&^ nobilc
ataui SS" (
P^e5' mw'are ^», es iX8. Ut sontes nte
concludat, illud sedulo
cavere onnr æc °Z„r:Cla,i0 amb!&ua'
a,,,! ™r,„i .
""ecl", ttributodi
' 0"'"' ia
0 P o„°,'
n0"Se:,taneU,n CSl '1Uid
illi, "'»'•. rorpori
°io, ° essc
LZ? ""? Sna"U'"' idc0'lc
»e 2 Plutarch.,„
mZS ln°b,,e C°nVen,re
dcoc!ltsmns, seu apparens
syllogismus, quia, ut
alibi adnotamnus ,
forma essentiam ratiocinationis constituit,
adeo nt, si
ipsa dcsit, nulla
existat ratiocinatio. 5.
Possunt autem sophismala
extrui vel a
vocibus, quæ ffl
argumentatione adhibcntur, vel a rebus
significalis per 'occs;
unde dislinguuntur in
sophismata, sive fallacias
in lichone, et
extra dictionem. Illa
fundamenlum habent in
ipparenti identitate vocis,
aut orationis, nempe
in eo, |Uod
vox, aut plures
voces, quæ diversas
res denotant, rtHnbentur,
quasi unam rem
significent; ista in
apparenti 1 Acad.,
lib. II, c.
32. 2 Quare
sophista omne confert
studium, ad hoc
quod videatur sci^
quamvis neseiat\ S.
Thom., In lib.
IV Met., lect.
IV. 3 Hanc
ol) rationem argumentatio
sophistica dicitur elenchus,
sive eaargutto, quia
thcsim ab adversario defensam
redarguit. Vid.
A.ag., Contra Crescon.,
lib. I, c.
XV, n. 19. Cf
p. 39-40. 52
L 0 G
I C A
E identitate rerum,
nempe in eo,
quod res significata
ab aliqua voce
eadem ratione accipitur,
dum diversa ratione
accipienda est. 6.
Cum sophisma spectet
ad falsum sub
specie veri insinuandum,
duo ad eius
effectionem concurrant oportet,
quæ causæ sophismatum
dicuntur, nempe causa
apparentiæ, et causa
non existentiæ. Causa
apparentiæ est aliquid,
ex quo id,
quod falsum est,
quamdam speciem veri
mutuatur. Causa autem
non existentiæ est
aliquid, quo id.
quod speciem veri
præ se fert,
re ipsa falsum
est. Patet autem
diversas species sophismatum
constitui ex diversitatc
causarum apparentiæ, non
vero ex diversitate
causaruw non existentiæ,
quia sophisma non
eo spectat, ut
ostendaJ falsum esse
id, quod speciem
veri habet, sed
ut sub spe
cie veri exhibeat
id, quod est
falsum l. II.—
De sophismatis in
dictione 7. Sophismata,
quæ in dictione
versantur, hæc sunt
Figura dictionis, homonymia,
sive æquivocatio, accentus
amphibolia, compositio, et
divisio. 8. Sophisma
figuræ dictionis existit,
quoties duæ di
ctiones, quæ diversam
significationem habent, propter
si militudinem desinentiæ
sumuntur, quasi idem
significent E. g.,
ex eo, quod
operari, et amari
similiter desinunt hoc
sophisma construi potest:
Amari est pati;
ergo etian operari
est pati; vel,
Vapulare est pati;
ergo amari est
patt 9. Sophisma
æquivocationis committitur, cum
una, ea demque
vox, quæ sine
ulla variatione plura
significat tamquam univoca
in argumentatione adhibetur.
E. g., sc
phista eum, qui
nullum sidus lalrare
asserit, redarguer potest
hac fallacia : Quoddam
sidus est canis;
sed canis Iti
trat; ergo quoddam
sidus latrat. 10. Fallacia
accentus habetur, cum
aliqua vox, quæ
o variationem accentuum
plura significat, tamquam
unur significans in
argumentatione accipitur. Hoc
genus sophii matum
præsertim apud Græcos
obtinuit, usus enim
are hoc sophisma:
Duo, et tria
sunt paria et
imparia: qui quinque
sunt duo, et
tria ; ergo
quinquc sunt paria,
imparia. AriyIH. De sopliismatis
oxtia dictionem 14.
Sophismata in re,
sive extra dictioncm,
sunt: Fallacia eidentisy
transitus a dicto
secundum quid ad
dictum sim | Blenchorum
libri duo, lib.
I, tract. I,
c. 3. Hoc
genere constructionis Apollo,
ut fertur, Pyrrhuni
uVlusit 9eitantem, num
bellum Romanis ioferre
deberet; sic enini
ei reind.it: Aio
te, Æacida, Romanos
vincere posse. 54
LOGICÆ pliciter, ignorationis
elenchi, petitionis principii,
consequeni tis, non
causæ pro causa,
plurium interrogationum. 15.
Fallacia accidentis existit,
quoties ex eo
solum, quod individuum
alicui speciei subiicitur,
deducitur ipsum præditum
esse aliqua proprietate,
quæ ad speciem
per accidens perlinet.
E. g.,
Homo currit; atqui
Socrates est homo;
ergo Socrates currit.
16. Fallacia transitus
a dicto secundum
quid ad dictum
simpliciter committitur, cum
ex eo, quod
aliquid convenit alicui
secundum aliquam rationem,
ipsum ei secundum
omnem rationem convenire
colligitur; e. g.,
Anabaptistæ ex eo
quod Paulus vetus
Testamentum abrogatum fuisse
scripsit, conficiebant ipsum
omnino non valere.
Quo modo a
dicto secundum aliquam
rationem ad dictum
simpliciter progrediebantur; Paulus
enim non sibi
voluit vetus Testamentum
abrogatum fuisse omnino,
sed aiiqua ex
parte, sive non
in iis, quæ
ad substantiam, sed
in iis, quæ
ad accidentia spectant.
17. Fallacia ignorationis
elenchi, seu redargutionis, ex
eo originem habet,
quod sophista obiicit
adyersario aliquam contradictionem, quæ
reipsa non existit1;
unde sophista adversarium
redarguere videtur, sed
reyera non redarguit.
E. g., hoc
sophisma commiltunt hæretici,
cum ita argumentantur
: Christus est æternus ;
atqui Christus natus
est in tempore;
ergo Christus est æternus, et
non æternus. Hæc
contradictio, quam ipsi
obtrudunt, non existit,
nam esse æternum,
et esse natum
in tempore non
pertinent ad Christum
secundum eamdem, sed
secundum diversam naturam.
18.
Petitio principii habetur,
quoties idem
assumitui ad probationem
sui ipsius sub
alio vocabulo 2
». In ho(
sophisma incurreret quisquis
probaturus animam huma
nam esse immortalem
argumentaretur hoc modo:
Anim humana est
superstes corpori; ergo
est immortalis. 19.
Fallacia consequentis duos
modos habere potest.
Pri mus est,
cum, posito consequenti
alicuius enunciationi connexæ,
ponitur et antecedens.
E. g., Si
homo est, ani
i Inde intelligis
hoc sophisma ignorationem
elenchi, seu redai
gutionis vocari, quia
sophista, qui illo
utitur, patefacit se
ignoran quomodo adversarius
redarguendus sit. 2
S. Thom., Opusc.
XXXIX, De Fallaciis,
c. 12. se Ba, quam
sophista uppomt ncmpe
animas in suo
esse a corporibus
pendere. iterroYa tionlt ^T Merro9a'ionum
cxistit, cuni plures
™7 fuJ componuntur,
ut sive responsio
sit ens sue
negans, respondens semper
falsilatis redareua el .rnm
'T J° PJSta' "'
aPu,1Gellium est, te
inter m '.ipnT' ^1^"'0
wore prtiiutt, habeas,
sive negando, iTe :
aiendo responder.s,„ captionem
incides. tfam si
M modnn^ereSa0d no"
?•, ipse te
redarguet "ft verd^.
qmd ^, Perd%di>ti' non
haoes> "tquiocllos uod
nnn, VaT0™/os™ ; n dixeris
te habere m Z/
7 a 'f''
l° r,HlarSuet hoc
alio modo: Qmdquid
7a hab '
atqm COrnua non
Perdidis'i\ ergocor VI. De
sophismaluin solulionibus 22Modi,
quibus sophismata verc
solvuntur 3, sunt
vel ' Cf quæ diiimus
p. 44. 2 jy generales, vel
speciales. Quod ad
modos generales spectat,
memoria revocandum nobis
esl syllogismum posse
esse falsum vel
quod in materiam,
vel quod in
formam peccat. Si
peccat in maleriam,
utraque, vel alterutra
præmissarum neganda est,
siquidem syllogismus nequit
falsus esse quoad
materiam, nisi utraque,
vel alterutra præmissarum
sit falsa. Si
peccat in formam,
distinctione, aut divisione
opus est. Etenim
syllogismus in formam
peccat, vel quia
aliqua propositio æquivocam,
ac proinde multiplicem
significationem habet, vel
quia præmissæ debitum
ordinem cum conclusione
non habent. Iam, si
primo vitio formæ
laborat, distinguenda est
illa propositio æquivoca
; ^sin altero,
dividendæ sunt præmissæ
a conclusione, sive
ostendendum est conclusionem
cum præmissis non
con necti. 23.
Quoad autem modos
speciales, quibus sophismata
vere solvi possunt,
eos singulos exponere
ratio huius operis
haud sinit. Quare
unum, aut alterum,
exempli instar, dumtaxat
innuemus. Fallacia compositionis, et
divisionis, quæ est
in dictione, solvitur,
si ea, quæ
sophista sensu composito
accipit, a nobis
sensu diviso, et quæ ille
sensu divis o, a
nobis sensu composito
explicentur Ita si
quis cavilletur hoc
modo : Apostoli
sunt duodecim atqui
Petrus, et Ioannes
sunt Apostoli ;
ergo Petrus, e,
loannes sunt duodecim,
neganda est conclusio,
quia ess( duodecim,
quod de Apostolis
simul coniunctis dumtaxa
verum est, de
iis etiam separatis
prædicatur. Si sophisfc
fallaciam ignorationis elenchi
adhibens, ita arguit
: Dut sunt
duplum unius; atqui
non sunt duplum
trium; ergo sun
duplum, et non
duplum; respondendum est
conclusionen a præmissis
haud fluere, quia
in præmissis non
dicitu idem esse
duplum, et non
duplum, prout ad
idem, sesæntia, in
qua quæstio, quid
sit, consistit, complectitur
principia, ex quibus
res constituitur, sive
causas, propter juas
ipsa ad hanc,
et non ad
aliam spcciem pertincl:
quapropter qui novit
causas rei, nempe
propter quid, is es>entiam rei,
nempc quid res
sit, simul discit;
et vicissim. E.
g., si quis
cognoscit causam, per
quam luna dcficit,
sse interpositionem terrac
inter lunam, et
solem, simul pognoscit
defectionem lunæ esse
privalionem luminis ex
interpositione terrac inter
lunam, et solem
effectam; quocirca essentiam
cclipsis una cum
causa eius cognoscit.
3 Quacstiones, an
res sit, et
quaJis res sit,
cum rcspicitnt existentiam
rei, cognitionem vulgarcm;
quæstionrs, juid res
sit, et propter
quid sit, cum
inquirant causam. et essentiam
rei, cognilionem scientificam
in nobis progignunt;
siquidem cognitio vulgaris
a scientifica in
eo differt, quod
illa tantum rem
esse, hæc autem,
cur ita esse
debeat, exhibet. At
vero, quæstio, an
res sit, ad
scientificam cognitionem rei
efficiendam plurimum confert,
quia mens nostra,
cum apprehendit existentiam
rei, cuius causam
ignorat, naturaliter trahitur
ad ipsam causam
investigandam, ut quid
res sit, cognoscat.
Idem dicatur de quæstione, qualis
res sit, nam,
perspectis affectionibus, quæ
rei msunt, haud
difficulter cognoscitur, qua
ex causa ipsæ
rei insint. Aax.
II. Quænam sint quæstiones
dialecticæ, exponitur 27.
Quæstionum theoria in
universum explicata, exponere
e re est,
quænam sint quæstiones
dialecticæ. In primis
manifestum est quæstiones
quid res sit,
et curA et
unde sit, ad
dialecticam non pertinere,
quia illæ, ut
diximus, certam, et
scientificam cognitionem rei
pariunt, dum e
contrario dialectica probabilem
cognitionem dumtaxat sectatur.
Hinc, quando rem
esse innotescit, quæstio
dialectica alia esse
non potest, quam
quæstio, qualis res
sit, nempe, num
aliquid rei insit.
28. lam circa
quæstionem, num aliquid
rei insit, dialectice
institutam non pertinet
quidem ad Logicam
tradere, num hæc,
vel illa proprietas
huic vel illi
rerum speciei msit,
sed tantum modum,
quo insit, argumentis
probabilibus1 investigare. Hic
autem modus quadruplex
esse potest, nempe
investigari potest, utrum
aliquid insit rei
uti genus\ e. g., num
hominis genus sit
esse animal, vel
uti proprium, e.
g., utrum proprium
hominis sit esse
rir sibile', yel
uti definitio, e.
g., utrum hominis
definitio sit esse
animal rationale ;
vel uti accidens
e. g., utrum
accidens hominis sit
esse album. Hanc
ob rationem quatuor
numerantur quæstiones dialecticæ,
nempe de genere,
de proprio, de
definitione, ct de
accidente"1. 1 Syllogisrni,
qui in dialectica
adhibentur, sunt enthymema,
et epichirema; nam
hi syllogismi, ut
in prima parte
diximus, cum ex
probabilibus præmissis proficiscantur, probabiles
conclusiones habent, ac
proinde ad solvendas
quæstiones dialecticas, quæ
circa probabilia versantur,
pertinent. 2 Quæstiones,
num aliquid alicui
insit uti differentia,
e. g., num Ex his
conficitur etsi genus,
et definitio, quid
res sit, empe
definitio essentiarn totam,
et genus ex
parte deno21U, tamen
quæstiones dialecticas de
genere, et de
definilone ad quæstionem,
qualis res sit,
spectare; in iis
enim ayestigatur argumentis
probabilibus, num aliquid,
quod ei inesse
constat, insit ipsi
uti genus, vel
uti definitio. 30. Jllud autem
animadverlendum est, quæstiones
non sse instituendas,
quæ vel impiæ
vel manifestæ sensui,
el nimis faciles,
aut nimis dijjiciles
sunt. Impiæ, e. g., um
Deus sit colendus,
quia qui huiusmodi
quæstiones intituunt, potius
sunt poena coercendi,
quam argumentis efutandi.
Tum manifestæ sensui,
c. g., sitne
nix alba, an
on, nam quisquis
de his dubitat,
sensu carere dicendus
st. Demuin nimis
faciles, aut nimis
difficiles, quia nimia
acilitas omnern locum
dubitationi eripit, et
nimia diftiultas exercitationcm, quæ
assecutioni scientiæ valde
tilis est, insuavem,
ac infructuosam reddit.
Aut. III. — De usu
dubitdtionis, et historiæ
ad investigationem veri Dialectica, uti
diximus, viam ad
verum inveniendum adicare
debet. lam investigatio
veri a dubitatione,
eiusque olutione initium
suinere debet. Sane,
qui aliquam quætionem
instituit, de eo,
quod quacrit, dubitat.
Etenim
[uacstio circa aliquam
rem institui non
potest, nisi ab
o, qui illam
ita sc haberc,
vel ita se
non habere certo
on cognoscit, sed
inter utramque partem
contradictionis acillat. Atqui slalus menlis
inter utramque contradictiois partem
vacillantis dubitatio vocatur.
Ergo qui aliquam
[uæstionem instituit, de
eo, quod quærit,
dubitat. 32. [am
ista dubitatio oritur
ex eo, quod
contrariæ philosophorum
opiniones circa rem,
quam quærimus, e istunt,
vcl ex eo,
quod præiudicatas opiniones
circa psam temere
imbibimus. Quapropter quæstionem
solvenlam suscipimus, ut
certam inter contrarias
sententias co[noscamus, vel
ut animum nostrum
præiudicatis opinionbus expohemus.
Quod
cum ita sit,
manifestum est ei,
omo ratione polleat,
vel uti species,
e. g., utrum
bucephalm sit Mua,
inter quæstiones dialecticas
non numerantur, quia
ipsæ naiectice consideratæ
aliquid, quod de
pluribus prædicatur, delotant,
ac proindc ad quæstionem de
genere revocantur. qui
rite, utiliterque quæstionem
dirimere vult, a
solutione dubilalionis initium
sumendum esse. Enimvero
quænam inter contrarias
sententias cerla sit,
statuere non possumus,
nisi illas hinc
inde excutiamus, et
quid de his
admittendum, quidve reiiciendum
sit, perspiciamus; item
animum nostrum præiudicatis
opinionibus expoliare non
possumus, nisi, harum
examine instituto, veras
a falsis discriminemus. Atqui
in his solutio
dubitationis consistit. Ergo
quæstio rite solvi
nequit, nisi dubitatio
in primis solvatur.
Td s. Thomas
sequenti exemplo declaravit.
Quemadmodum ligatus non
potest ambulare, nisi
vinculum solvat, quo
constringitur, ita, cum
homo, rem ignotam
quærens, a dubitatione,
yeluti quodam vinculo
mentis detineatur, in cognitione rei
progredi non potest,
nisi dubitalionem solvat
'. 33. At
vero hæc non
ita accipienda sunt,
ut de omnibus
dubitetur. Etenim, si
de omnibus dubitetur,
nulla dubitatio exsolvi
potest, quia dubitatio
nonnisi per ea,
! quæ omnino
certa sunt, ac
proinde nulli dubitationi
obnoxia, excluditur. Hinc
sapienter Aristoteles monuit 2,
dubilationem instituendam esse
vel de iis,
quæ a sapientibus
nondum investigata sunt,
vel de iis,
circa quæ plures,
ab seque discrepantes
sapientum opiniones extant
3. 34. Hæc,
quam commendavimus, dubitatio,
appellatur methodica, atque
a dubitatione sceptica
maxime differt, 1
quia is, qui
dubitationem, methodi gralia,
inslituit, eo usque
dubitat, donec ad
dubitationis solutionem perveniat,
dum scepticus ea
mente dubitat, ut
in dubitatione maneat;
2 quia sceptica
dubitatio circa omnia
versatur, nihilque esse
ex se perspicuum
statuit, dum in
dubitatione methodica multa
ex se perspicua
admittuntur, de quibus
ne possibile quidem
est dubitare, et
quorum ope dubitationes
exsolvere licet. 35.
Quæstionem dirimere aggredienti
valde etiam utile
est illius historiam,
seu sapientum, qui præcesserunt, opiniones
nosse. Namque ea, quæ circa
rem a nobis
quæsitam maiores nostri
invenerunt, vel vera
esse a nobis
perspiciuntur, vel falsa.
Si primum, mens
nostra nova In
lib. III Met.,
Iect. I. 2 Met.,
lib. II, c.
I, § 1.
5 Inde patet
Gartesium hanc dubitationem
longius, quam par, æquumque est,
provexisse, siquidem ipse
de omnibus, præter
existentiam sui ipsius,
dubitare instituit; De
methodo, cognitione veritatum
locupletatur, quin in iis ex
se ipsa nquirendis
tempus frustra terat.
Sin alterum,
efllcitur ut rrores,
in quos alii
ante nos inciderunt,
vitemus, alias|ue vias
ad verum inveniendum
ingrediamur f. IV. De locis,
ex quibus argumenta
dialectica hauriuntur 36.
Locus a Teophrasto,
discipulo Aristotelis, ita
definiur: Propositio omnium
maxime universalis, quæ
per diwrsa genera
rerum determinata solutioni
quæstionum dia~ ecticarum
inservire potest3. E. g.,
si quæratur, utrum
anitas melior potione
sit, solutio peti
potest ab hac
pro>ositione: Finis est
melior iis, quæ
ad finem destinantur;
lam ex vi
huius pronunciati licet
ita argumentari: Finis
st melior iis,
quæ ad finem
destinantur; atqui sanilas
esl inis, ob
quem potio desideratur
; ergo sanitas
melior poione est.
37. Quoniam quæstionos
dialecticæ sunt, ut
diximus el generis,
vel defmitionis, vel
proprii, vel accidentis,
fuadripartita est divisio
locorum, quia alii
eorum a generef
ln a definitione,
alii a proprio,
alii denique ab
accidente urnuntur. Ex plurimis locis,
qui ab his
singulis sumi K)8Sunt,
unum, et alterum,
exempli instar, exponemus.
38. Ad loca,
quæ ab accidente
sumuntur, pertinent hæ
)ropositiones : 1°
Contrariorum contraria sunt
attributa, i cmns
Ha arguitur: lustus
est laudandus; ergo
iniustus st vituperandus.
2°
Eidem subiecto contraria
attributa ines non
demonstrentur in ea
scientia, cuius sunt
principiH possunt tamen
demonstrari in alia
scientia superiori. I
xemplo sit illud
principium, a puncto
ad punctum lineai
rectam ducere; hoc
enim principium, ut AQUINO
(vedasi) inquii supponit
Geometra, et probat
Naturalis, ostendens quo
inter quælibet duo
puncta sit linea
recta media s
». II. De
termino medio syllogismi
demonstrativi 50. Terminus
medius syllogismi demonstrativi
est caus rei,
quæ demonstranda suscipitur.
Et sane, syllogismu i demonstrativus gignit
in nobis scientiam
rei. Atqui sciei
tia, uti mox
dicemus, est cognitio
rei per causam
6. Erg causa
rei est medius
terminus in syllogismo
demonstratix 51. Iam quælibet causa,
nempe sive efficiens,
sive m; terialis,
sive formalis, sive
finalis % medii
termini munei fungi
potest. E. g., quandocumque,
ut ait s.
Thoina aliquid demonstratur
de toto per
partes, videtur esse d monstratio
per causam materialem;
partes enim se
habei ad totum
secundum rationem materiæ
8 ». Si
demonstr Vulgo
axiomata, sive dignitates
nuncupantur. 2 Ad hæc principia
propria revocantur prænotiones
circa subi ctum,
quæ, ut paulo
ante diximus, sunt
definitio nominalis, suppositio.
s Cf
s. Thom., In
lib. I Poster.,
lect. XIX. lbid.
5 Op. cit.,
lect. V. 6 Cf
interim p. 57.
1 De his
causarum speciebus in
Ontologia disseremus. 3
In lib. II
Poster. Anal., lect. ^eris
hominem esse capacem
scientiæ ex eo,
quod est •ationalis,
causam formalem pro
argumento sumes Ex
:ausa efficienle in
mundo esse ordinem
demonstratur mia Deus,
qui mundum condidit,
non potuit, quin
orlinem inter omnes
eius partes adhiberet.
Denique ex :ausa
iina i Anstoteles
demonstravit post coenam
utile sse ambulare,
quia deambulatio, cum
ciborum diffestioni nservial,
valetudini prodest. 52. Duo
autem de hac
re monere par
est: I.° Causa,
quæ amquam medium
adhibetur in syllogismo
demonslrativo, iebet esse
1 per se,
et necessaria, 2°
propria, non vero
ommunis, 6 proxima
sive immediata. Enimvero
in sylloismo demonstralivo
conclusio cognitionem gignit
necesariam, ita ut
oppositum eius haud
sit possibile; omnino
erlam, et adæquatam,
nempe eiusmodi, ut
nulla alia atione
ad iliam cognoscendam
opus sit. Elenim
si quid orum
deesset, scientiam rei
pcr syllogismum demontrativum non
assequeremur. lam si
conclusio probatur er
causam, a qua
illa non per se, sive
necessario, vel aturaliter,
sed per accidens
promanat, ipsa non
esset ecessana, quia
id, quod per
accidens oritur a
causa on semper
orilur ab ea,
ac proinde oppositum
eius' uod probatur,
non erit impossibile.
E. g., aliquem
pro' um csse
ex eo, quod
cum probis frequenlissime affit
JUd necessano demonstralur. Jnsuper
causa communis jn
solum ad rem,
cuius scientia quæritur,
sed etiam i
al.as spectat; ac
proinde si conclusio
probaretur non .r
causam propriam, quæ
rem constituit, sed
per caum communem,
ipsa probabilis, non
vero omnino certa
»se Hinc eruditionem
aliquid honum esse
ex eo, quod
ao.lis est, apodictice
non demonstratur. Denique
com.o adæquata rei
non obtineretur, si
eius probatio mn»
Peri CaUSam remot.am
i non proximam
; nam causa
mota adæquatam rationem
rei haud exprimit
E ff minem
respirare adæquate non
cognoscitur, si ex
causa niota, nempe
exeo, quod est
animal, non vero
ex causa ox.ma,
nempe ex eo,
quod habet pulmones,
colligitur; int i.nini
ammaha, quæ non
respirant, sicut pisces.
Ex L2™T-h8 PersP,cllur».
(luam recte syllogismus
demonraiivus illc dicatur,
cu.us præmissæ sunt
necessariæ, In Ub. I Poster.,
lect. XXIV. Philos.
Christ. Compend. 1.3
66 LOGICÆ ce rtæ, atque
evidentes, sive syllogismus
mcessitalem in ducens,
in quo non
est possibile esse
veritatis defectum. II.0 Medius
terminus in syllogismo
scientifico ad defini
tionem rei reducitur.
Porro definitio rei,
sicuti adnotavi mus1,
est illa brevis
oratio, quæ essentiam
alicuius re determinat,
seu, ut s.
Thomas scribil, quæ
denotal aliquan formam
de ipsa re, quæ per
omnia ipsi respondet 2.
E. g. definitur
homo, cum dicitur
esse animal ratione
prædituml Hoc præstituto,
quatuor causæ, quas
recensuimus, a unicam,
nempe ad causam
formalem, quæ essentiam
re efficit, tandem
redeunt. Enimvero munus
fini s est causai
efficientem ad formam
gignendam movere, unde
ipse no nisi
in forma iam
perspecta conspicitur; causa
autem et fectrix
id agit, ut
materia a forma
determinetur; materi denique per
formam suam habet
esse, et actionem;
qu(| circa finis,
vis effectrix, et
materia ad formam
referuntui t Ex
quibus consequitur causam,
sive medium terminui
1 in syllogismo
apodictico consistere in
eo, quod essentiai
rei denotat. Atqui
definilio, uti vidimus,
est oralio, qu£
essentiam rei significat.
Igitur medius terminus
in syll rem
per eiusrlem causas
roprias, necessanas, et
proximas evidenter nrobat
uuioue enc nlii
Z ° demonslrall°
cum penes Arislolelem,
lum enes alios
antiquos, et recentes
non solum illo
slriclissi lSismoSUaT,,,fUU'
SCd ime,;dl,ra au0('Ue
"» P-i s
ncceTs^ ''f f
Umq,Ue m°a°">clUsionem cX præmis'"
eC4!S s" 10 lnfert> vel
pro cuiuscumque generis
nrobaone,,ta ut demonstrare
idem sil, ac
probare. Ex his
inlelol U;'JUr/rætCr i,"am
dro-ra.?onem, quæ ab
ArL ma dieM
fmF»l!fl a e'US
dlscl.Pnlis Principalis, vel
potisma dicla luii,
aliæ demonstrat.onis species
recenseantur. 54 Itaque
in pr.m.s demonstratio
dislineuitur in de
onstrat.onem propter quid,
et demonslration°em quia
De DfeicCnSins!,n„0Pe/r "TCaUSa' CUr
affeCtio ln fPS0
insit>»» est,7c 0
ni" ionf . qU P'am
P°SUum eXlra iPsumIta
frustra uui s ca dc.i. itron d J Unæ,CaUSam ?•"'
cur luna deflciat,
atque rem defl
„nrf /c, US
1UUa° C°n,icerc studcrctCUUI
eausa, quam »0 1,MV ™'
SCd,nteriectns 'erræ inter
solen. et lu sam,ui
h.hPn, He'n°nS rat,oncm aTectionum,
qoæ in subiecto
edicn „tCnt' mCdlUm
•"•io est delinitio
subiccli, aliquando c.usa
nroZ» CaUSa' qUaC
CSt medium syllogismi
scientifici, iiecto o, !, '
D°n re'"°ta' prima
affecti0> > nnmediate
e i c°„,1r!,Percrde',n't,0nem suMccti
"etnonstritur, unaquæque s
causr„ " "
affcct,onum P°r delinilionem
illius affeetionis, quæ
io subicc P
„,,,C,"nmCa ata CStAt
^er.enduro est, cum
dcfi r! SUmr'tUr.' ipsam
non I,er se'
scu q Jer.nitio
co aincr,, L
CaUSa affcction,'ssumiNam i„
syllogismo scien nect, V,,,
?' PCr qUam
affccti0 subiect0 incst.
non per quam
i n, f
„ „CSi '" qU°C,rCa
dcr'niti0 Subiccti Pro
mcdi0 •»'"•'• i,s
S^ qp unæadcmquc est
simul cssentia subiecti,
et emncr ^no
int" qU° coll,S,tur
eflnitlonem prædicati cssc
rea pe paucis i„
" ' '
SJ„llc°"!smo scicutieo, proptcrea
quod ctiam in
nonaUC S','" Iu
bus defin.tio subiecti
pro mcdio sumitur,
adhibe ioZZs !\t 1,"„°
SUb,eCrti' Scd ouia
cst causa nffeetionis,
uti dinsa Itt
CSt '°"nn.,s Jforn,a'
""ibetu, tamqnam ter.n
nus Vid T Cl,!
r "'S d°°ilitat™,
qu'a l.uius causa
proxin.a fnl loleuo'
Comment. cit.-m co».
ril lib. II
Post r 291
r-t ftM;r- in 0,°- ad
m- n L °--"
"tv^ monslratio
propter quid est
illa, quæ propriam,
proxij mam, et adæqualam ralionem
rei demonstratæ continet;
I uti habere
pulmones, quemadmodum paulo
ante dictum I
est, causa est
respirandi ; quocirca
hæc demonstratio ad
i syllogismum apodicticum
reducitur. Demonstratio quia
diI citur illa,
quæ remotam, et
minus adæquatam rei
de-1 monstratæ causam,
seu rationem affert,
scilicet, quæ determinatam
radicem, propter quam
res est, haud
præsefert ; uti
esse animal est
causa minus adæquata
respirandi; vel illa,
quæ sumit effectum
ad probandam causam;
e. g., demonstraiio
existenliæ Dei, quæ
ex rerum contingentium
existentia conficitur, est
demonstratio quia. cum
ipsa per effectus
fial. 55. Ad
has duas demonstrationis species
illæ facile re
vocari possunt, quæ
vulgo demonstrationes a
priori, atque a
posteriori dicuntur ',
Demonstratio a priori
ea est, quæ
fit per causam,
et demonstratio a
posteriori est ea,
quat fit per
effectus, et proprietates.
Hinc patet demonstratio
nem a posteriori
esse demonstrationem quia,
et demonstrationem a
priori, si fiat
per causam propriam,
proximair et adæquatam,
eamdem esse, ac
demonslrationem proptei quid;
sin per causam
remotam, vel inadæquatam,
ad de monstrationem
quia revocari. 56.
Distinguenda etiam est
demonstratio directa a
de monstratione indirecta,
quæ dicitur etiam
deductio ad ab
surdum. Demonstratio directa
ea est, in
qua aliquod ve
rum deducitur ex
alio vero, cum
quo connectitur. Indi
recta autem demonstratio
ea est, in
qua aliquid verun
esse evincitur, ex
eo quod, illo
negato, aliquod absurdun
oboriretur; vel falsum
redarguitur, quia, si
esset verum aliquod
absurdum existeret. Ita
animam esse immortalen
demonstralur directe ex
eo, quod spiritualis
est; indirect ex
eo, quod si
immorlalis non esset,
nulla poena vitium
nulloque præmio virtus
afficeretur. 1 Origo
duplicis huius generis
demonstrationis, nempe a
priori, e a
posteriori, ex eo
repetenda est, quod
interdum causa effectu,
inter dum effectus
causa notior est.
Cum enim demonstratio
a noto ad
i gnotum progredi
debeat, liquet demonstrationem vel a causa
ad ei fectum,
vel ab effectu
ad causam progredi
oportere, prout vel
caus notior nobis
est, vel effectus
notior causa. Si
primum fiat, demot
stratio dicitur a
priori, sin alterum,
a posteriori. Cf
s. Thom., /
lib. I Poster.,
lect. Magnam vim
ad refellendum adversarium
habet illa lemonstratio,
quæ ex datis,
vel ad hominem
dicitur. Hæc irincipiis
ab adversario concessit
nititur, nempe in
eo onsistit, quod
adversarius, si verum
quodpiam faleri reuset,
admitterc cogitur alia,
quæ ipsemet falsa
esse non iffitetur.
Exemplo sit argumentum
illud, quo Paulus
adersarios resurrectionis mortuorum
redarguit. Si verum
lon esset mortuos
resurrecturos, consequeretur 1°
Ghrilum non resurrexisse,
2° inanem esse
suam prædicatioem, 3°
inanem esse illorum
fidem; atqui hæc
tria ipsiæt falsa
esse fatentur ; ergo necesse
est, ut fateantur
uoque veram esse
mortuorum resurrectionem .
58. Denique tacendum
non est de
demonstratione, quæ egressiva
nuncupatur. Ea est,
in qua primum
per ar^ulentationem a
posteriori a cognitione
effectus ad co
Dist XLV, q. I,
a. 3 ad
5. Ille
scit, inqmt Aristotcles,
proprie, ac sirapliciter,
qui causara mr
T S fc>
Ct/1,i"S CaUSam CSSe'
et alitese habfrc
n £, S. ii,
?.n?! „;. i98 Poster- m- h
c- 7- cf s- opposito dubitare
possit. Opinio, AQUINO (vedasi) inquit, significat
actum intellectus, qui
fertur in unam
partem contradictionis cum
formidine alterius '».
Quapropter scientia j
ex demonstratione efiicitur,
opinio autem ex
syllogismo | dialectico;
ex quo fit,
ut illa firma,
hæc infirma sit.
Iam i ex
demonstralione ideo res
certitudine firma, et
absoluta cognoscitur, quia
per causam, quæ
eius essentiam con
stituit, probatur. Ex
syllogismo diaiectico infirma
rei cognitio obtinetur,
quia rationibus extra
rei essentiam sumtis
probatur 2. Inde
exurgit aliud caput
differentiæ inter scientiam,
et opinionem, nempe,
scientia circa necessarium,
et immutabile versatur,
quia essentiæ rerum,
ul suo loco
dicemus, sunt necessariæ,
et immutabiles; opinio
vero circa contingens,
et mutabile. 61.
Fides autem definitur:
Mentis adhæsio alicui
rei, quam quis
non videt, sed
alteri dicenti credit 3.
Ex hac definitione
patet præcipuum discrimen
inter scientiam, et
fidem ex eo
repetendum esse, quod
certitudo scientiæ; ut
s. Thomas ait,
consistit in duobus,
scilicet in evidentia,
et firmitate adhæsionis;
certitudo autem fidei
consi stit in
uno tantum, scilicet
in firmitate adhæsionis
. Etenim in
iis, quæ scientia
cognovimus, nos ipsi
conclusio nem ex
principiis fluere perspicimus
; id quod
non con tingit
in iis, quæ
fide tenemus. Fides
autem in divinam
et humanam distinguitur,
quia ad assentiendum
rebus quas ex
nobis ipsis non
cognoscimus, movemur ab
au ctoritate divina,
vel humana. V. De scientia
latiori sensu accepta
62. Scientia, de
qua in præcedenti
articulo locuti su
mus, significat perfectam
notitiam alicuius rei,
quæ pe eius
causam adquiritur. At
vero nomine scientiæ
vulg 9uæ Proprietates
genericas alicuius m ?nvpjJ
l'afCle iaS subiectas
habn' g"' PersPectiva> i'"
qualitatem praioicato signihcatam
inesse ; unde
ipsæ, si relatc
ad naturan,, considerenlur, hypothelicæ
dicunlur. E. g hæc enunc.at.o,
Omnes radii circuli
sunt æauales. minfme
de lcs sed ?dUeMn,i,lreUlUm-Cxifere' cuius?radii
snnt Tequa esse £nSlif ir
Sl.,clrcul"s vere est,
omnes eius radios
r m
!•' 'dcaC an,mac
innatæ cum non ab
n nositum T™
'" an!m». foducanlur, aliquid
in ex it
m.n?ff'.~n Ver°. oaUld
' OUod extra
animan> tum Pr
ncini /. ^T^
H°C Præmiss> ™
argumencmco3 ";.?AmbuSi SCCUndM
melhodum idealisti ionis mere
ahs,^nt,,fiCa C,duJC'lUr' neraPe
P™nuntiata raon s
me.e abstracta, vel
ideæ innatæ, obiectivam
exi cr 3S„? Pnnc'P'a.
vim habere nequcunt.
Ergo •tivam r
1,1 ?,, '
qUa° SUnt C0&"itiunes scien
ificæ, obie ;am assen
rCrUm' secundum methodum
idealisti arn, assequi non
possumus. Qoænam sit
melhodus
psychologico-rationalis
exponitur 15. Methodus
psychologico-rationalis
medium Jocum tenef
m rhi°ndUm emPirT™>
el melhodum ideJSm;ell
Aim ea, m
qua scentia tum
ex faclorum observatione
um ex pronuntiatis rationalibus conficitur.
Scil cc undum
hanc methodum mens
nostra co^ni tionem scien
ficam a,icuius •
adipiscitur hoc ^.
^ ^g hencfit
Z9 n qUam
ref-^æsita pertinet, sensibu
a™ oSne^ ITr,a
rCtmet; al(ue ita
^ comparat ^n.t.onem
scnsitivam, quæ cxperientiam eonstituit . I Experientia
circa facta interna
fit per vim
reflexivam inteUo "e
m^SPcXtdiUstem faCta TrDa
°PUS £SJ^ ef.one
auæ nnn ?n
' exa,n,nand,sa.ue ^nsistit,
atque eaper! int
eiaTnin^ Ja u
6° SG cont,net>
ut "s, prout
sibi occur nt, examinet,
sed substantias substantiis
subdit easque inter
sese. Deinde illud, quod
per experientiam cognovit,
ope in ductionis reddit
universale, atque ita
ad propositiones universales
progreditur, quas tamquam
principia demon strationis adhibet.
Denique ex his
principiis ila compa ratis
conclusionem scientificam ope
syllogismi deducit1. Exemplo
rem declaremus : Si quis
cognitionem scienlifi cam huius
veritatis, Homines libertate
gaudent, adipisci velit,
ita secundum leges
methodi
psychologico-rationalis
progredi debet. Primo
Socratem, Plalonem, Aristotelem, aliosque
observans, deprehendit eos
libere agere, et
statuit hanc experientiam:
Plures homines libertate
gaudent. Quia autem
in cunctis hominibus,
qui sibi occurrunt,
idem constanter perspicit,
ex propositione particulari
progre ditur ad hanc
universalem: Omnes homines
libertate gau dent. Eadem
ratione sibi comparat
hanc alteram proposi tionem universalem:
Omnes homines sunt
intelligentia præ diti. Deinde
expendens, unde in
hominibus libertas oria tur,
facile perspicit causam,
cur homines libertate
fruan tur, in eo
positam esse, quod
intelligentia sunt præditi
Hac causa, tamquam
medio termino, utitur,
ut syllogismurr conficiat,
unde cognitionem scientiikam
libertatis homi num
eruit, ratiocinando hunc
in modum :
Omnia, qum intelligentia sunt
prædita, libertate fruuntur;
atqui homine. sunt
intelligentia præditi; ergo
homines libertate frui
debent Aliud exemplum
affert s. Thomas
his verbis : Puta
diu medicus consideravit
hanc herbam sanasse
Socralen febrientem 4
et Platonem, et
multos alios singulares
ho mines :
cum autem sua
consideratio ad hoc
ascendit quod talis
species herbæ sanat
febrientem simpliciter, ho
''" qibus oflicio
fungitur 3 Etsi
experientia non sit
pronrie caiisn ri»nf;..
^da scientiam
ducit. Etenim
scientia ex principiis
\ In lib.
II Post., loc. cit. ™g.
39 et 48. De
regressu. gignitur,
principia autem, seu
pronuntiata universalia al
intellectu per inductionem
efformantur, atque inductic
i nonnisi ope
experientiæ institui potest.
Experientia igitu
est, quæ materiam
præbet, unde scientia
efformari potest a
Dicitur acquiri per
sensum, quantum ad
distinctionen j principiorum,
non quantum ad
lumen, quo principia
co i gnoscuntur
». 4°
Ad scientiam efficiendam
secundum hanc metbodur
inductione, et syllogismo
opus est; siquidem
inductio pe experientiam
principia parat, syllogismus
autem ex prin
cipiis inductione comparatis
conclusiones scienlificas dc
ducit. Nibilominus mens
humana scientiam proprie
syllc gismo, non
inductione assequitur; siquidem
scientia no in
eo consistit, quod
principia cognoscuntur, sed
in ec quod
ex principiis iam
cognitis res quæsita
deducitui Quapropter secundum
hanc methodum scientiam
non adi piscimur,
cum ab effectu
ad causam, sive
a sensilibus a
intelligibilia ascendimus, sed
cum a causa
acl effectun sive
ab inlelligibilibus ad
sensibilia descendimus. Quo
ut accuratius explicetur,
advertendum est mentem
nostrai in comparanda
sibi scientia duplex
terere iter, nemp
progressus, et regressus,
quippe quod ipsa
in initio sciei
tiæ ab effectu
ad causam progreditur
; in complemenl
autem scientiæ a
causa ad effectum
regredilur, ut ipsii
effectus cognitionem scientificam
acquirat. 5° Exinde
consequitur in methodo
psychol ogico-ratn nali scientiam
per analysim, et
synthesim acquin, H
quidem ut analysis
sit eius inilium,
synthesis autem pe
fectio. Etenim secundum
illam methodum mens
nostr ut paulo
ante diximus, primum
ab effectibus, vel a con
positis ad causas,
vel ad simplicia
ascendit, deinde simplicibus,
vel a causis
profecta ad composita,
et effecti descendit.
Quapropter methodus psychologico-rational analitico-synthetica vocari
solet. IV. Utrum hæc methodus
ad scientiæ adeptionem
opportuna sit, investigalur 17. In methodo, uti
diximus2, ratio habenda
est tu i
In lib. III Sent., Dist.
XXIII, q. III,
a. 2 ad
1. Et /n lib.
i Dist. XXIV,
q. II, a.
3 c. Qui
(habitus intellectus, seu
pnn piorum) ad
determinationem eorum (principiorum) sensu
et n moria
indiget. principiorum ex quibus
mens proficiscitur, tum
modi |uo procedi,n
investigatione rerum. lam
melhodum psv^hologico-rat.onalem ex
utroque capile spectatam
un 11 .pportunam
esse ad scientiæ
adeptionem his duabus
nro(OSitiombus a^nobis demonstratur: P
18. Prop. la. Principiu,
ex quibus mens
in comparanda th
sctenUa proficuci debet,
nonaliæsse possunl, ITauæ
n melhodo psychologico-ralionali adhibentur.
° Probalur. Pr.ncipia,
ex quibus mens
scientiam rerum £' /
JP81"8 men,,s na,ura
consentire debenf nam
o,SdUnisid„"'en^aC
adePliouem PPonuna nonalia
es„ otest, n.s
quæ cum natura
menlis humanæ consenlit
. tu ment.s
natura, ut suo
loco demonstrabilur expoulal,
ut sænt.a a
sensibus, quemadmodum s.
Augustinus ^hoelr, atque
ab in.ellectu perficialur
'. Ergo prin
»P"seqdeben(m„C::
n°S-ra ^ ""V™ rerum
P°™S mTaranfnr \,auæ J,rlmum
cxperientia, deinde ralione
1P,1 } |,V
huiusmofl' principia ea
sunt, auæ ;
me.hodo
psychologico-rational! adhil enlur;
nam m ea
e usdem sancf
Doctoris verbis u.amur,
mens humana
.mmuue 'Sr f"Cta
^ per SenSUS
eorPoris peritur inde qaLl
"am Pr° •nfi-imilatis
suæ modulo capit,
et u "i0;™ causas' Ergoprincipia, cx
quibu ens I
umana in comparanda
s.bi scienlia proficisci
debel Inlr essePossuut> nisi
quæ in methooo
psycholoeicolionali
adhibeiilur. l=j^uuiogito ™,„/P/°P;'28-. Modus>
?"» » procedere
debet in comranda
slb, scientia rerum,
ille est, gui
adhibetur inme'rfo Psychologico-rationali. rrobatur.
Ad scientiæ adeptionem
tum analysi, tum
^rixdi diximus' prLdii me'ho°nsS 'i!iii|Psr0lnllrl"i. mai°r
qU°ad |)n'mam par,ftmScienlia, uti
" us, pcr
cogn.lionem causarum, ex
quibus res est
'i lsc;rH!,r°P,er ad
SCienliæ adcptionem "ccesse
esi,noscere et causam
esse, et connexionem
rei eum illa
peTnnVU° ab TSa
CnaSci,UrAl'lui ana•, c.
4, „. 2.
_ 2 De
Gen. ad Htt. tur
causam esse ;
synthesi autem cognoscitur
quomodf ilUus phænomeni
causam, quam quæ
sumta est. lum, sive
a scientiæ natura
pelitis inniti debet.
Ataui llis moment.s
rationum quæ Ontologi
ad suæ methodi
ationem reddendam a
logica hauriunt, nulla
vis inest,rgo methodus
onto og.ca esse
ad scientiæ adeplionem
nice opportuna nullo
mre dicitur 25.
Minorem probamus refellendo
argumenta ab Onto>gis
obiecta. Ilaque Ontologistæ
conflciunt hoc anrumenjm.
Si scientia rerum
efficitur ex cognitione
causarum cr quas
ipsæ res fiunt,
consequitur illam methodumesse
d ipsius adeplionem
unice opportunam, quæ
a causis cffectus,
sive ab intelligibilibus ad
sensihV progreditur tqui
Deus est pnma
Causa, et primum
IntelligibFle. Er-o la
melhodus est unice
opportuna ad scientiæ
adeptionem jæ a
Deo ad res
creatas progreditur. 26.
At huiusmodi argumentum
nihil præsidii ad
Ontogismi tutamen affert,
quippe quod eius
maior æquivo.tionc laborat.
Emmvero ipsa ita
dislinguenda esl: I||a
ethodus ad scientiæ
adeptionem unice opportuna
est iæ progred.tur
a causis ad
effectus in via
regressus ^descensus, conc
mau ; in
via progressus, sive
ascen, neg. mai.
Psychologislæ concedunt mentem
humanam m. 7'
sc'e.n!|am assequi, cum
a causis ad
effectus, sive '
mtelligibilibus ad sensibilia
descendit, hac enim
via ra Der
causam cognoseit .
At vero mens
nostra, secun" ipsos,
immediata cognitione causæ
haud potitur, sed
cam per effectus
ascendit, neque Deum,
PrimamCaum omnium rerum,
potest aliter, quam
per res ipsas,
ueuectus suæ Omnipotentiæ,
cognoscere. Ex co
hntur scienlia est
cognitio rei per
causam, sequitur scienira
a hcuiua > rei confici
non posse, nisi
huius causa cooscatur;
sed quia cognitio
causæ per effectus
obtinetur, SUnf scient!ac
a cognilione effeclus
sumendum est. .
iistant 1 Onlologislæ: llla
melhodus ad scientiæ
•und,,mmi.},mCe °PPorluna est'
(iua res cognoscuntur
du I, -lum ordræm, quem
ipsæ inter se
habent. ' uinsmodi
ordo ex eo
constituilur, quod prirao
sit (US, et
dein res ab
Eo creatæ, hoc
est, primo Intelli if~ret dGinde
Sensibi,ia' Ergo^Lusid emiæ
adeptionem opportuna illa
est, quæ ab
intelli ^Mibus ad sens.biha
etiam in m progressus
procedU Resp., Dist.
mai. ; si
cognitio rerum consideretur
relata ad ipsas
res, quæ cognoscuntur,
conc. mai. ; sin consideretur
relata ad modum,
quo mens in
rerum co gnitione progreditur,
neg. mai.; conc.
min. Neg. cons.
Et sane, si
cognitio rerum priori
modo spectelur, procul
dubio cognitio vera
esse non potest,
nisi mens rem
in eo ordine
esse cognoscat, quem
in rerum universitate habet,
quia cognitio tunc
vera est, cum
conformitatem habet cum
re, prout hæc
in se est.
E. g., cum
causa sit j
natura sua prior
effectu, cognitio causæ
vera non est,
nisi tamquam prior
effectu cognoscatur. Item Deum, et
res ab Eo
creatas vere non
scimus, nisi intelligamus
Deum esse Primam
Rem, et Primum
Intelligibile. At si cognitio
rerum posteriori modo
consideretur, maior est
falsa. Nam ordo,
quo mens in
rerum cognitione procedit,
consenta neus esse debet
naturæ ipsius cognoscentis, non
vero naturæ ipsarum
rerum cognitarum, quia
cognitio non est
affectio rerum cognitarum,
sed mentis cognoscentis. Atqui
mens nostra ita
natura sua comparata
est, ut non
possit cognoscere id,
quod est prius
natura, nisi ex
eo; quod est
natura posterius, quia
hoc magis notum
ipsi est, quam
illud. Ergo ordo,
quo mens in
cognitione rerurr progreditur,
contrarius esse debet
ordini, quem ipsæ
res tenent. Ex
quo consequitur mentem
nostram primum eo
gnoscere effectus, et
ex horum cognitione
ad cognitioneir causæ
pervenire, et proinde
ad Dei notitiam
non nisi pei
res ab Eo
creatas assurgere. Neque
dici potest hanc
in versionem ordinis
impedire, quominus mens
cognosca verum ordinem,
quem res inter
sese habent. Namquc
mens, postquam ex
cognitione effectus ad
cognilionen causæ progressa
est, potest intelligere
causam esse natun
sua aliquid prius,
quam effeclum, et
postquam mens pei
creaturas ad Dei
cognitionem pervenit, facile
intelligi Deum esse
Primam Rem, et
res reliquas esse
Eo poste riores;
atque ita verum
ordinem, quo res
inter sese col
ligantur, cognoscere potest.
29. Inst. 2°:
Res sunt intelligibiles ex eo, per
quo £$&£%& arf"
sunl nnn^r 1 Ur
rcS 6SSe »"lelligibiles ex
eo quod auam
inMMo ' •"
S1&nificat &ms Abt.
I. _ Dc
methodo cclectica 31.
Methodus eclectica, quæ
eclelismus quooue dicitur
;" ' m
et e.peditam viam
ad scienLe^consecu o ^^
'^^?,eUsrw' onæ in »SK
''''» scientia conBcih
r H~BeBM!_ -tqUe
I,ldo Perfecta msinium
usu,^rl ? °C
methodus> noslra ælale,
'ius sta ui
1» LL,, _|,Ul0S
pr.°Pu»atmus pro falso
habetur, non quod
materiam esse adslruit,
ed quod ullos
spiritus esse ncgat;
et idealismus in
errore ^ersatur, non
quod spiritus esse
asserit, sed quod
corpora isse negat.
Hinc, si idealismi,
et materialismi pronuntiata
unxens, non efficietur
systema, quod utrumque
complectiur, sed quod
ipsum sibi repugnat,
ncmpe, quidquid exnstit,
est spirituale, et
materiale. II. De
ræthodo auctoritatis 34.
Methodus auctoritatis, si
in universum spectetur,
in ;o posita
est, quod scientia
confici dicitur non
ex notiiis ab
ipsa mente comparatis,
sed extrinsecus, hoc
est a ievelalione
acceplis. 35Prop. Methodus
auctoritatis absurda est.
rrobatur Inter methodi
auctoritalivæ defensores non•uili
uti liotemus1, contendunt
scientiarum principia ex
ievelat.one sumenda esse;
alii, inter quos
Lamennaisius % ocent
nos ipsas veritates,
de quibus agitur
in scientiis, Kcvelatione
accipere. Alii dcnique,
uti p. Ventura
3, enliunt philosophi
munus non esse
veritates intellectua-5, et
morales invenire, quia hæ ab
educatione domestica, a
tradilionibus generis humani
apprehenduntur, sed Wiam
illas demonstrarc, hoc
est ab erroribus
discernere, oiwmv, ac
contra illarum adversarios,
aut corruptores æri. Hinc sanciunt
veram philosophandi melhodum
esse '-monstrativam, non
inventivam, sive inquisitivam. De
v enseignement de
la phil. au
XIX siecle. s
Zssai sur V
indifference en matidre
de religion, c.
12. Ve methodo
philosophandi, Dissert. prelim. Iam
contra illos, qui
primam sententiam tenent,
hoc adstruimus argumentum:
Scientiæ naturam suam
sumunt ex principiis,
quæ in eis
adhibentur. Atqui principia
omnium scientiarum secundum
eos Philosophos sunt
revelata. Ergo omnes
scientiæ revelatæ dicendæ
sunt; ac proinde,
admissa illa sententia,
omnis scientia humana
destruitur. 37. Illos
autem, qui alterum
docent, perstringere licet
hoc dilemmate: Vel
mens nostra cognoscit
propriis viribus principia,
ex quibus veritates,
de quibus in
scientiis agitur, promanant,
vel non cognoscit.
Si hoc alterum
admittunt, sese scepticos
esse profitentur, seu fa
teri coguntur nullam
veritatum cognitionem scientificam
menti nostræ suppetere,
siquidem cognitio, quæ
ex rei principiis
non deducitur, vulgaris,
non autem scientifica
est . Sin primum,
ipsi sibi contradicunt,
nam cum mens
nostra principia ex
se perspicere possit,
et polleat ratione,
qua ex principiis
conclusiones deducere valet,
certe cognitio veritatum
est naturalis, proindeque
ex Revelatione repetenda
non est. 38.
Denique contra sententiam
p. Venturæ ita
arguimus: 1° Mens
nostra, ut ipse
p. Ventura fatetur,
verum a falso
discernere valet; quod
idem est, ac
cognoscere quid verum,
quidve falsum sit.
Atqui cognoscere quid
verum, quidve falsum
sit, idem est
ac invenire verum.
Ergo, secundum eiusdem
p. Venturæ principia,
mens nostra verum
invenire posse dicenda
est. 2° Per
demonstrationem illud, quod
ignotum erat, deprehenditur, vel
iliud, quod erat
minus notum, notius
efficitur. Atqui cum id, quod
ignotum erat, deprehenditur, aut
id, quod est
minus notum, notius
efficitur, certe aliquid
invenitur. Ergo ipsa
natura demonstrationis expostulat,
ut per illam
verum inquiratur; ac
proinde discrimen illud,
quod Ventura invexit
inter methodum inquisitivam,
sive inventivam, et
demonstrativam, prorsus absurdum
est. IV.
Utrum diversæ scientiæ
diversis methodis tractandæ
sint 39. Jam
demonstravimus mentem nostram
primas cogniliones scientificas
rerum nonnisi methodo
analytico-synthegj
'teoacquirere posse. At
scientia, utdiximus', potest
etiam lation significatione accipi,
ita ut denotet
quodcumque syste.na cogni
.onum, quæ ad
certum quemdam ordinem
rerum att.nent, atque
scientiæ, si hoc
sensu accipiantur sunt,
ut quoque diximus
\ inter se
diversæ. prout sont
d.versa genera rerum,
de quibus ipsæ
tractan. Quapropter nquiramus
oportet, utrum cunctæ
diversæ scientiæ un.ca
methodo, an d.versis
melhodis tractandæ sint. I. Vera
sententia adslruilur 40.
Nos s Thomam
3 secuti, scientias
omnes eadem me Prnn0n,VCtan MB
P°SSG lUemUP" Statuimus
hTnc rroposilionem: "^
Scientiæ aliæ aliis
methodis tractandæ sunt.
Jil '!', Me"S ^versis
viis in cognitione
rerum proced, prout
insæ,n se d.versæ
sunt, et diverso
modo ad ilhus
facullates cognoscentes referuntur.
At.iui res in
quibus sc.enfæ versantur,
sive considerentur n sui na"
lura, sivc prout
referuntur ad vires
cognoscentes animæ l^LtriT
?r°jil? diversis viis
mens eog, oscZe:
cesse est. Atqui
melhodus via est,
qua mens in
cognitione entatis progrednur.
Ergo illas dlversis
methodis mens nfre°St.n
^T T ^l1
id a,ifluo emplo
confirinarc. In scientns
physics alia sane
methodus, ',nm,n, .•
V,tlca llac">ndæ dicunlur,
id non esse
de sin»ulis .» r
z r;T,r^en"r' cv n,,ib,,s
^ ssfisffl : -,, °„°-'
q °,'a SCnCS
d»>onslrationum incipit, et
nrol-rcditur 21
esoe,;u0tC,,1nniCæ' ^ fJ'ntUesi
innft™r, >%££ ium
rcsolutione non raro
analysi utunlur. Eudides,
cl vetcres Defensores
adversæ sententiæ refutantur. Philosophi, qui
unicam methodum in
cunctis scientiis adhibendam
esse pugnarunt, ex
diversis momentis ad doctrinam suam
excogitandam permoti sunt. Nonnulli, ut
Cartesiani, in cunctis
scientiis methodum geometricam
commendant, quia arbitrantur
certitudinem, quæ scientiarum
mathemalicarum propria est,
perinde quærendam esse. Alii, ut
Lockiani, et Gondillachiani, unicam
methodum inductivam probant,
quia orar.es scientias
nonnisi eodem instrumento,
nempe inductione, acquiri
putant. Denique alii,
inter quos Germaniæ
Philosophi Transcendentales præcipue
recensentur, unicam methodum
in cunctis scientiis
tenendam esse docent
ex eo, quod
unicum esse principium
omnium scientiarum sibi
persuadent. Hæc omnia
falsa esse evincemus
sequentibus propositionibus. llla certitudo,
quæ propria Mathematicæ
est, in omnibus
scientiis quærenda non
est. Probatur.
Gertitudo cognitionis respondeat
oportet naturæ rei,
circa quam versatur.
Ad hominem
bene instructum, ait
s. Thomas, pertinet,
ut tantum certitudinis
quærat in unaquaque
materia, quantum natura
rei patitur. Atqui res,
circa quas scientiæ
versantur, sunt diversæ.
Ergo certitudo diversi
generis in diversis
scientiis sit oportel;
ac proinde eadem
cerlitudo, quæ propria
mathematicæ est, quærenda
non est in
omnibus scientiis. Et
sane in Mathematicis,
ut idem sanctus
Doctor inquit, certissima
ratio requirenda est,
quia versantur in
iis, quæ sunt
abstracta a materia,
et tamen non
sunt excedentiaintellectum nostrum.
Ast eadem cerlitudo
in iis disciplinis
quærenda non est,
quæ circa materiam
sensilem versantur, materia
enim sensilis mutationis
est obnoxia; neque
in illis, quarum
obiecta humanas vires
cognoscendi prætergrediuntur, cuiusmodi
sunt substantiæ mere
intellectuales ; illa
enim, quæ omnino
immaterialia sunt, non
sunt certa nobis
propter defectum intellectus
nostri 2. Geometræ
in universum methodo
synthetica demonstrationes conficiunt;
recentes methodum analyticam
syntheticæ anteferre solent.
1 In
lib. I Ethic,
lect. III. 2
In lib. II
Met., lect. 2a.
Inductio unicum instrumentum omnium
scientiarum esse non
poiest. Probalur. In
quolibet genere rerum,
ut iam ostendimus,
ad cognilionem scientificam
alicuius rei assequendam
induclione, et syllogismo
opus est. Atqui, si
sola inductio nullam
alicmus rei scientificam
cognitionem ner se
nobis lag.ri potest,
multo minus omnium
scientiarum unicum mstrumentum
esse potest. Ergo.
U. 3a.
Unicum esse nequit
principium omnium scientiarum.
Probatur . Mens nostra
cognilionem veram tunc
assequitur, quum hæc
cum re, quam
repræsentat, adamussim consenlil;
quapropter scientiæ, quippe
quæ derivantur a
cognitione pnncipiorum, ex
quibus res existunt,
non possunl veram
cognitionem rerum nobis
præbere, nisi oarum
pnncipia cum principiis
ipsarum rerum omnino
cohæreant. Quæ cum
ita se habeant,
argumentamur hunc m
modum: Pnncipia scientiarum
consentanea sint oportet
pnncipns obiectivis, et
realibus ipsarum rerum.
Atqui species rerum,
quæ sunt obicctum
cognilionis humanæ, d.vorsæ
sunl. Ergo diversa
sint oportet principia
coffniUonis humanæ Non
tamen, ait s.
Thomas, est possibile,
quori ex sohs
al.quibus taliter communibus
possint omnia svUogizan,
quia genera enlium
sunl diversa 2
». Ex quo
nrgumento colhgitur unitatem
principii omnium scientiarum
cum pantheismo, in
quo unitas entis
adslruitur, conærere; siquidcm,
cum principia scientiarum rebus,
de quibus in
scienlns agitur, consentire
debeant, necesse est \ Cf
p. 78, ct
81-82. /».. /
Poster., lect. XLIII.
Monere hic præstat
ab unico, nnC1p,o
contradictionis, nempe, Non
potest idem simul
esse, et m
esse, omnes scientias
derivari non posse.
Et sane, principium
ontrad.ct.on.s procul dubio
est supremum principium
logicum, inippe quod
rationcm reddit, cur
principia communia omnium
scienlarum vera s.nt;
si quis enim
invcstigare velit, cur
de illis prinipns
ne m.nimum quidem
dubitari possit, statim
deprchendit id x
eo (•vcnire, quod,
si falsa essent,
idem simul affirmaretur,
et rorctur. At
vcro inde haud
fluit illud principium
esse huiusmodi •r
ncipium suprcmum, ut
ex ipso, velut
ab unica causa,
universa wenua promanet.
Etenim principium contradictionis cst
principium mmunc; ex
pr.ncipio autem communi,
utpole quod circa
nullam peualcn, matenam
versatur, nullius obiecti
cognitio erui potest.
-i s. Tnom.,
in cit. lib. I Poster.,
ibid., et lect. ut,
si unicum esset
principium omnium scientiarum,
unicum ens re
ipsa existeret. De methodo
docendi Quid sit
docere, declaratur Docere,
secundum AQUINO (vedasi), non
aliud est, quam causare
scientiam in alio
operatione rationis naturalis
illius ' ».
Sane mentes humanæ
sunl in potentia
activa ad scientiam,
quia ipsæ per
lumen naturale intellectus
co"noscunt principia, quæ
sunt quædam semina
scientiarum; proindeque docenlis
non aliud munus
est, quam mentem
discipuli per signa
exteriora adiuvare, ut hic ex
principiis ei notis
conclusiones, quæ principiis
continentur, ratione sua
eliciat. Ex his
vides a magistro,
non tamquam causa
principali, sed tamquam
causa adiutrice, scientiam
in discipulo progigni;
quia quantavis mediaad
discipulum erudiendum magister
adhibeat, semper discipulus
ratione sua scientiam
in se efficit,
et tum vere
scientiam addiscere dicitur,
cum considerat utrum
ea, quæ a
magistro explicata sunt,
vera sint, necne.
Exemplo hanc rem
idem sanctus Doctor
illustrat, et confirmat.
Quemadmodum medicus corpus
ægrum ad sanitatem
revocat, non quod
ipse per se ægritudinem a
corpore repellit, sed
quod cibos, et
medicamenta corpori suppeditat,
quibus natura corporis
ad ægritudinem expellendam
adiuvatur; ita magister
scientiam in discipulo
gignit, non quia
eandem scientiam suam
ei tradit, sed
quia per signa
quædam mentem eius
revocat ad considerationem principiorum,
quæ naturaliter cognoscit,
et conclusionum, quæ
principiis continentur 2. II. Quacnam
sit ræthodus, qua
scientiæ tradendæ sunt
46. Non pauci
philosophi, inler quos
nuperrime A. Garnierius 3, non
aliud discriminis inter
methodum analyticam, et
syntheticam ponunt, quam
quod illa inventionem,
Qq. dispp.,
De Ver., q. XI, a.
1 c. Ibid.
3 TraiU des
famlUs, lib. VIII,
c. 2, § 3. SlausCsec:iPu0enl(iOI,em "
PM ^ SCntentiam
"» traLZZs?atnt{aS meth°d°>
0Ua inventæ .
Probatur. Magisler, ut
iam diximus, non
aliter docet fe
U„mmeqnU,aimnq„"0d """• ni])usuam.
nempetrl ' niam
argumenlalionem, qua ipse
verum coffnosci, rW!
pulo manifes.at; ct
discipulus non sermone?sed
ar.im atione, quam,
ope illius sermonis,
menle sua rS
scienliam adquirii. Atqui,
si discipuhu acientfam^non ioncma
Zgh!ro diSCi'-' q"am
1o eamdem argumcnTalionem, qua
hic scientiam invenit,
mente sua rcnclii
li qncl scentias
non alia me.bodo
radendas csse^ab illa
qua mventæ sunt.
Ergo. Id ipsum
s. Thomas '
hoc fa Hi
Kri °æCO„onPr0,bar^ d™
'-.hoZ invemion u
uocinnæ non aliud
interest, quam inter
naturam m locinnæ
autem est artificiosa.
Atqui artis nronrinm
^t r clr^metfj0
met^di >^mK •£
.ioccssus, ac melhodi
invendonis. cicn,i"m CU18S
aUtCm',('U.aC VU'S° "reditur, addiscendi
iui scienti lr°° ""enlionis, nu||a
est. E(e„im ivereasaue
v.pa " P
/eJ,C 'nvenit' Pkrumque
plures, wram nrinilnS,ngred' •
CDCt ' Ut quænam llarum
ad lud inieres
„„^ )n,etn0d0'(|Ua "'venluni ab
co csl, iaorem
„, 'i „T
',ntCr v'alorem' ? sine ullo duce,
e '» mih^vl'
UCCal,qU0 ltCr KRrcdilup.
Hic cnim, cum
lu pech ne^i,
gT'at' .qaat ad
me,am oputam ducil,
onec viamP ngI
; 'Jle autcm
hac illac wcurrere
debef igpedia tu '
qUa° ad mCtam
Perducit' dtegt. -Ilamque
1 Loc. cit.
gg Prænotiones de
arte critica 49
Ouoniam ad alicuius
scientiæ adeptionem veros
!ibrorum auctores cognoscere,
eorumque loca obscura m"erpretari plurimum confert, nonnullas
de Arte crihca
no iones ad calcem
huius Logicæ exponere
visum nob.s est.
Criticæ, nempe iudicatricis
nomen habu.t ars
de aho rum scriptis
iudicandi, eiusque pars,
quæ de .nterpreta lione librorum
regulas tradit, pecul.are
nomen Hermeneu ticæ sive
Interpretativæ habet. 50 Atque ut
a definitionihus verborum
ord.amur, genuinus est
liber, qui eum
habe. auctorem c».»s,ej
nræsefert, suppositus vero,
s.ve spurius, si
alium quam cu.?
trihui ur, auctorem
habet. Porro xnteger
aud.t l.ber, nu
non aliud continet,
quam quod auctor
scr.ps.t; s, quui
quam illi additum,
aut demtum sit,
corruptuseU spec.at.u
nlerpolalus, si quidquam
add.tum, muHlus, s>
demtum 51 Ut
genuini a spuriis,
atque mtegr. a
corrupt.s li bris
secernantur, tria' præ
oculis taWa ^
1» styte, nam
certe spur.us est
liber. si stjlus
dij ersu sit a
slvlo auctoris, cuius
nomen præs efert; 2
eesi aclus essent.æ,
agere autem est
actualilas potentiæ. go
si esse et
actio realiter distinguuntur, necesse
quoque > ut
essentia, et potentia,
a quibus, tamquam
a princi- Mi actus
promanant, inter se
realiter distinguantur 3.
iiismodiCn0nPOribl!S
an.i,nantium dicuntur principium
vitæ ; ast msmodi
non sunt, nisi
per animam. Esspntia
animæ illud est,
secundum quod per
eam et in
ea habet nadirZ
aUlem s,SmT,cat ipsam
essentiam, quatenus habet
ordi \ op.t iTbmiiTTnew' cf s Thom'' De ente
etessentia> c- S^ sa tonsutuuntur,
prius cognoscat. Ms
fil^M nabi!USp0teSt alia
signincatione dici natudis,
scihcet prout v.m
facultatis, et modum
onerandi »1 naturalem
non excedit. Si
habitus hac raTione
nntu ;;.eie:[urab illa
specie babitus • srx± 29.
Habitus infitsus ille
est, qui vel
facultatern humanæ esienCail,CU,USmr,i S,Unt
FideS' SPeS' et
^riK i, etsi
naturah virtute aliqua
rat one aconiri
nnscii men ex
.mmediata Divina actione
sine natura K
' rip0, irare„m' efom"
: ^T "
Ap°St0'iS " ripiurarum,
et omn.um I.nguarum,
quam homines ner
t Srfecto,8COnSUetudinem cquirere^possunt, licet
nl 30. Quod
si hahitus considerentur relati
ad notentia Mbus
insun,, i„ intellectuales et
morales dividunlur pro„'t
rt.nent vel ad
inlellectum, uti scientia,
velad volunta .
uU temperanlia. Cuius
divisionis ral o hæc es°
Ilhe eiitiæ ind.gent
habitu, quæ diversimodepossUnlor!t njl
agendum; quia, cum
huiusmodi potentiæ ex
sui • ad
dotcrm.natam, sive complelam
opera ionem or
Seta"baA,ri,„rnniSi Per babitUS
evadnnt ToZtiL J.'etæ
. Alqui potentiæ,
quæ diversimode ordinantur
$, TlC t^T^"
V°CatUr '•""» prinapionan;
vid. ^o^ir^ S£s£s^f
^s^^~ ^v^^r A.si.r^,, atque
definitur,Ulud principiZ Z
.orpus vivens per animam
nutritur, augetur, et
propaqatur 3uare tres
ut diximus \
complectilur facuItfteT tt
rum, nutntivam, augmentativam, et
gcnerativam. Vegetaivum,
inqu.t Doctor noster,
habet pro obiecto
ipsum corms v,vens
per an.mam; ad
quod quidem corpus
triplex mimæ operatio
est necessaria. Una quidem,
per ouam sse
acqu.rat : ct
ad hoc ordinatur
potentia genem"™ lVe.r°;
P.er. 1uam forpus
vivum acquirit debitam
quanitatcm; ct ad
hoc ordinatur vis
augmlntativa. Alia vero r quam
corpus viventis salvatur
et in esse,
et in quanitate
debita: et ad
hoc ordinalur vis
nutritiva 3 ' t; 1?,?,asnutritiva est
M"vu,qua vivens alimentum
uisi nu iæ duæ
desfrviunt generat,° est
ul"ma °Peratio, cui
' se comnlecliiur n ..'. ^0'^ 'PSaS
°Uodam modo ntimnc
P Quare nos
a Gregorio Cuvierio
dis i" ^
esVprirn/one 7 nUtrit,'°ne
defini»1 • &™
"U" •inde ; iL™ °Peratl°
> qnæ in
vivenle annaret \t
ni attrhni nmtaSat
consequit»r, vilam a
noTs nulri n
am CSSe-'si0niLer0 6X
"Utritione notm"em vitæ
tra ffimperfeXr m,
l|Utr,„,°' CUm sitoPeralio
vilalis wneriecuor, nullam
harum complectitur. •
I». Invetigator otroni
opera.iones vi.ales in
horoine smt rationa.es,
an nalura.es od
nI?i'lVjIUti exPloratum. certumque
sumentes illud rion
de70nstrauimus, nempe prineipium
a „, 0
01 usmodi „ a,e°r,UnlUr' esse
animam. a q-e
n hominc Si
r,nC,P,um esse eamdem
animam rationalem -st.gamus
utrum, nec ne
admitli possit Perrahullii', Uectum,
imo in ivia
intn/,> • ?.em
lIIo> Vul est
secundum erfecior,i, 5&X£^fZ2Z7 ""^
T o,
et ultima perfeetio
vitæZLi' qu'» |" "o.
// /)e
^lntm., Ject VI
' L"Iy,;C V„~'
reV8 "»"'""'»•.
» pnysique, Des
sens exterieurs. DYNAMILOGIA Sthalii
», aliorumque sententiam,
qui, Scaligeri vesti
giis insistentes, animam
rationalem per rationem,
et vo luntatem
cunctas operationes vitales
corpons producer opinati
sunt. Operationes vitales
hominis non sunkanationa
les, sed naturales,
hoc est, similes
operationibus rerum o
mnis coqnilionis expertium.
Probatur. Etsi, ut
suo loco videbimus,
amma, quæ irr
formatcorpus humanum, sit
rationalis, tamen non
largi tur corpori
esse suum, prout
est rationalis 3,
sed esse ns turæ vegetaniis,
quam in se
continet. Atqui operationei
quas anima in
corpore edit, consentaneæ
esse debent m turæ roO
esse, quod ipsa
anima corpori largitur.
Ergo illa
operationes debent esse
tales, quales sunt
operat.ones v modo
spectant. i Theor. medica
vera, Physiol. Exoticarum
exercitationum liber de
subtilitate ad Hieron.
L danum, Exercit.
307, n. 3.
i nn rliinr)
a un. De
Anim., a. M
aa n. O» c
it ibid. ad
6. Hoc certe
sibi voluit s.
Basilius, cum it
anTmam corpoH vitam
impertiri suapte natura,
non vero vA
te; vid. Constitutiones Monasticæ,
c. 2, n.
2. 's i
q. LXXVII, a.
1 ad 3.
e Gf s.
Thom., 2a 2æ, ,
a. 3 ad
1. De
facnltate sentiendi I. Qaædam notiones
præslituuntur 42. Facultas
sentiendi illa est,
per quam anima
unita orpori res
mater.a Ies, quatenus materiales
sunt, percipit læc
facultas complect.tur sensus
externos, et internos
-xlern., quorum actus
sensatio nuncupatur, ex
eo nomen nmunt,
quod versantur circa
res exteriores, hoc
est circa es
quæ ips.s extnnsecus
obiiciunlur. Sensus autem
in n7lrn°mlne donantur.> 1uia
spectant res sensiles,
quæ n.mam per
sensus exteriores ingressæ
sunt. > til"?
•enS.US utriusque generis
non in anima
sola, sed >
amma s.mul, et
corpore existunt, ac
proinde ad actioessuasexerccndas.nd.gent quibusdam
partibus corporis cuhar.
quadam structura donatis.
Hæ^ partes oraam,
Zl'nStrUmenta d,c,a suntqia
inserviunt animæ ad
'' '„ sens '"es exercendas.
Organa sensuum internorum
r i Z,l °S
Cc0r.P0rA,'. et orana
externorum in di 2rJ
US suPe-fic.ei illius
resident. Sensuum autem
lCr,°.rUm organum; quod
odoratui inservit, nares,
quod od heinT0'
qU° aud'tU'' aures'
quod visioni id>
qnd eognoscitur, non
„°si rporeun, esse
possit. Atqui facuUas°sentiendi non
nis s riffn na
corP°rea exercetur ; omnes
enim experimur n!„T
unquam sent.re, n.si
ope alicuius organi,
ita ut quod
organum corpori desit,
aut vitio aliquo
aboret i.oSZætar'bvUeSr qUaCPer
ir'Ud ^»™ fiun ^
EitaiU J,,-' P.crPeram
aic.atur. Ergo
obiectum ^in.iitatis est
ahquid corporeum. '."'™
Pfoprie est organum
tactus activi, tota
autem nellis e
Paaos. Christ.
Compend. I. ? o 45. 2a.
Anima per sensus
una cum qualitatibus
sensilibus eliam substantiam
percipit. Hæc propositio
demons tratur contra Reidium,
Rosminium, Giobertium, aliosque,
qui docuerunt animam
per sensus percipere
dumtaxat qualitates sensiles,
e. g., colorem,
saporem, odorem etc,
non vero ipsam
substantiam corporum. 46.
Probatur. Nos per
sensus percipimus qualitates
non in universum,
sed determinatas, et
concretas. E. g.
nos non percipimus
colorem in universum
spectatum, sed determinatum,
hoc est, aliquid
coloratum, e. g.,
album, aut nigrum.
Atqui qualitates
non sunt concretæ,
et determinatæ, nisi
prout huic, vel
illi subiecto inhærent.
Ergo nos non
solum qualitates sensiles,
sed etiam subiectum,
cui inhærent, hoc
' est, substantiam
sentire pro certo
habendum est. 47.
Illud autem concedendum
est, quod substantia,
cui qualitates sensiles
inhærent, confuse, non
vero distincU per
sensus percipitur, quia
illa ad sensus
non nisi per
accidens refertur. 48. Ut
id facile intelligatur,
explicanda nobis sunt
diversa sensilium genera.
Hæc sunt propria,
communia et per
accidens. Sensilia propria
sunt qualitates, quæ
ad sensus referunlur
eo quod ipsæ
determinant sensum ad sentiendum. Hæc
dicuntur sensilia per
se, etprimo, quia
reducunt sensus ad
actus suos. Sensilia
per accidens sunt,
quæ per se
nihil agunt in
sensus, sed ab
ipso apprehenduntur ex
eo quod cum
sensilibus propriis coniunguntur.
E. g., in
lacte albedo est
sensibile proprium visus,
quia visus ex
ipsa albedine ad
eius visionem determinatur;
dulcedo autem est
sensibile per accidens
ipsius visus, quia
refertur ad visum
ex eo quod
cum albedine in
eodem lacte coniungitur.
Item, substantia corporum est
sensibile per accidens
cuiuscumque sensus, quia
refertur ad sensus
ex eo quod
est subiectum sensilium
propriorum. Denique sensilia
communia sunt, quæ
per se, sed
non primo agunt
in sensus. Per se, quatenus
actiones sensilium propriorum
quibusdam modis afficiunt,
sive, ut aiunt,
modificant. Non autem
p rimo, quia nihil
in sensus seorsum
a sensilihus propriis
agunt f. Hæc
sensilia sunt qualitates
Cf s. Aug., De
lib. arb., lib.
II, c. 3,
et s. Thom.,
I, q. LXXVIH
a. 3 ad 2. U5 quæ ex
quantitate exislunl, e. g., magnitudo,
figura motus. Sane
hu.usmodi qualilates, etsi
non agant in
senTuS scorsum a
sens.li bus propriis, tamen
ad "producendam sensat.onem
al.quid agunt, quia
modificant ip am
actionem sens.l.um propnorum.
E. g. oculus
aliler a ZkmZX.
n.vis, al.ter a
parva afflci.Sr. [am
sensu sens™ Tprop • a et
commuma d.sl.ncte cognoscil,
sensilia aatem per
accl iens confuse,
qma j||, per
se senlit hæc
au7em ex eo
solum, quod cum
illis coniungunlur. Abt.
Iir.— De nnmero
sensuum externorum 49.
Lockius dubilavit an præter aspeclum,
auditum aulum odoratum,
et tactum alii
sensus in homine
laTa/t Jod.ern. fautores
magnetismi animalis contendunt
ani-' nam .n
sommo magnetico sensationes,
ac alias a" iones
ognoscenles exerere, quæ
ad nullas am
comnerL fa ultates
revocari possunt. Denique
BnlmesTuT? a| iaue
-n t fien posse,
ut homo novul
sensum temp'o^ .ect^r,o(
po Ha,r!S',qUæ ad
se"^bilitatem externam iones
aU10 Tr M
' ^0' SUU'
SpeCi"Ce diversæ a",.°,nr qj
P,llas exercentur, et
actiones sentientes •ec.fice
diversæ sunt, prout
specifice diversa sunt
ob e .
ad quæ referuntur
e int. hnm.,
lib. H, c.
2, § 3.
'nk°rC„Srle'na n°'nCn mai>^tismi
animalis habet, guia
pr0 cert0 nes„,,srPr°rC,CSSe cognitio
sensitiva efflcilur ^•^SSi.1"' ^^
SenSati0 haberisineorganoproProbalur. 1»
Obiecta sensilia sunt
coroora Ainni ™
cxcipiendas SSffiSSr ftS^SSL?^!?!^
ST " B
C r P/iu™/^»"Pecia"1 eCsseqUe
""^
losonhn°'"r COnt,ra Rei dium
'• et fere
omnes recentes phiosophos.
Cogn.lio est actio
immanens, sive aclio »»trm.num habet
.n ipso suhieclo
cognoscenTe auba' nH t,(0sci°
K°tUm' '|U°d c»enoscitUrfsed 8ub ieciuu,,^ ofse
nUi^hqU,° conse(luitor cognitionem
haher '"on •osse,
n.s. ob.ectum cognitum
cur£ facuKale cognosceTte
s.^ismi ^W P^nSrr eMe
Senlentiam fantornn> idere
non per ocu los
sed „ 'n S°mn°
ma8ne'ieo animum S
f.caltatem laten.em fn ,v,
PartCS COrporis> vel
d, in. es eo „,„»,''
U tates,alentes in
anima esse neoueiint
. Wal^.TO.r? vi-,lere
per aiias partes
e": •eclat, si
vis viden, i„ T
eenferant. Quod autem
ad alterum structuraVt
it VXK" 2??transfe"e'n'', s,,u,,u mP
m „mmTlTi „Crn°,r
StætranSfcrri diennt. Pæ"
"> Possc fieri
„ „ " m,
U ! T
CV,ncit hanc 'nutationem
iorpus hnm„, 1
II" strnct,,ra ad
"turam corporis hnm.ni
faZt£zmZ TZXlUr»» 1836; Caro,i
™ echerches
sur V entend.
hum., c. 2.
quodammodo coniungatur
l. Atqui obiectum
sensibile noB potest
coniungi cum sensu,
nisi per suam
speciem, sive simililudinem. Ergo
cognitio sensitiva fit
per species rerum
sensilium. 56. Minor
demonslratur hunc in
modum: Obiectum sensibile,
ut cum facultate
sentiente coniungatur, atque
ita notitiam sui
in animo gignat,
debet in ipsam
facullatem sentientem, sive
in ipsam animam
ingredi. Hoc
posito, obiectum vel
per seipsum, hoc
est, per eadem
prineipia, ex quibus
constituitur, animam ingredi
dicitur, vel per
sui speciem, sive
similitudinem. Atqui obiectum
non potest per
seipsum ingredi in
animam, alioquin unum,
idemque cum hac
fieret ; id, quod
proprium panlheistarum commentum
est. Resiat igitur,
ut per speciem,
seu similitudinem sui
in animam ingrediatur
2. 57. 3a.
Species efficiuntur ab
ipsis obiectis, non tamen ex
eo quod aliquid
substantiale, vel accidentale
a cor poribus
distrahitur, sed ex
actione obiectorum sensilium
it animam. Probatur.
1° Species ab
ipsis obiectis efficiuntur.
Ete nim experientia
nobis testatur obiectum
ipsum, quod sen
timus, e. g., solem,
esse simul causam
cognitionis sensi tivæ.
Si ergo cognitio
sensitiva non fit
nisi per specien
obiecti sensilis, hoc
ad illius productionem
tamquam cau sa
concurrere debet 3.
2° Nihil substantiale
a corporibus avulsum
in animar illabi
potest. Et sane,
anima est incorporea.
Atqui fiei non
potest, aiente s.
Augustino, ut
incorporeus animu I
adventu, atque contactu
corporearum imaginum cogitet
) Ergo. 3°
Neque aliquid accidentale
a corponbus distractnr
in animam ingredi
potest. Revera si id fieret,
acciden in actu
migrationis sine subiecto,
ac proinde per se ex
steret. Alqui accidens
per se existere
nequit. Ergo. i Cognitio
contingit secundum quod
cognitum est in
cognosce; te »;
I, q. XII, a. 4
c. Cf s.
Aug., Soliloq., lib.
I, c. 6.
2 Cf s.
Bonav., In lib.
IV Sent., Dist.
XLIX, p. 2, a. 3, qresol., et
De reduct. art.
ad Theol. 3 Sensus,
ait s. Augustinus,
accipit speciem ab
eo corpor quod
sentitur »; De
Trin., lib. XI,
c. 8. Epist.
CXVIN, c. 3. 4°
Quod ! si species
non est aliquid
neque substanthlp inTeediatCurdei' T°t , °biec!o
-Sffi JffSSi r ucl
F l
0b,ectum aclione sua
illam in anima
producat. fct sane,
sensus est intrinsecus
indifferens ad pemp.endum
hoc aut illud
obiectum, ac proinde
ali cS inlrin^00' et
n0n aliud obiectum.
Inm hoc prinecus
sensn neCUm, non
Potest esse res,
quatenus exlrinecti a\Z^
TT Erg° Satis
non es P™ducat
in eo rTtefarSJl
U "^" semitiva
a'»' rei efficialur,
ensum f^Z '
?"" ° v^To
eXUrius Peciem suam
™ s;rsjr:v? mscipiendo in
? » a
'specie rtpraZZit' MW
^™ ^™ ctus1enTuslaADarS SuscePtio
sPeciei est quidam
vitalis ronri,, pc
• ^qU' aC,US
Vltal,s non nisi
earum rerum otes.
!. ' q Se'pSaS
.movent ad agendum
', et nihil
SieJo in .m°Vere'
n,S',0Vid c»ius species
similitudo est: •d Tum^T
n°U .eS.1 terminns.
in quem cognitio
fertur, ereipffim PrinCT'Um'
CX q-U0 Sensus
detcrminatur ad tis
non pT, ' ab,pSa specie
repræsentatam ». Ergo
K IibXI> c2» sThoi»-> Quodlib.Ym,
ii 'odar9;' s'
av' /w m'
7 SenL> Distrn.
• "!
; Cf B
Alb. M., In
Eth.f tract. II, c. 18. sThom., I,
q. xil, a.
9 c, et
q. XIV, a.
5 c. 1
analogiam secundum naturam,
conc. ant., non
habent analogiam secundum
repræsentationem, neg. ant.
Neg. cons. Et
sane, ut aliquid
repræsentet aliud, non
requiritur convenientia inter
ea secundum naturam,
sed sufficit convenientia
secundum repræsentationem. E. g., statua
Herculis Herculem optime
repræsentat, etsi forma
Herculii non habeat
tale esse in
statua, quale esse
habet in carnibui
et ossibus %.
Iam, etsi species
immateriales nullam habean
convenienliam secundum naluram
cum rebus sensilibus,
ta men habent
cum eis convenientiam
secundum repræsenta tionem
2, quia nihil
prohibet quominus aliquid
incorpo reum contineat
in se repræsentative illud
ipsum, quod ii re corporea
est realiter. Igitur per
species incorporea possunt
res corporeæ a
nobis percipi. 65.
Inst. Simile simili
cognoscitur. Ergo per
species in corporeas
res corporeæ percipi
non possunt. 66.
Resp., Dist. ant.,
ita ut medium
cognitionis simi litudinem
naturæ habeat cum
subiecto cognoscente, conc
ant., cum ipso
obiecto cognito, neg.
ant. Neg. cons.
E sane, cum
cognitio sit affeclio
subiecti cognoscenlis, no
vero obiecti cogniti,
medium, quo aliquid
cognoscitui simile sit
oportet non iam
obiecto, quod cognoscitur,
se subiecto cognoscenti.
Quocirca, cum anima
sit immat( rialis,
nonnisi per species
immaleriales potest res
coi poreas cognoscere.
Illud igitur effatum,
simile simili c n»e operaliones
suas i°nes '.. cqU
enSUS commu»'s non
cognoscit opera;,,'n °Perat'ones
sensuum exle°rnorum. Ergo
•^quam sensus commun.s
exercct, est directa,
non ?'i.Hi1rC;V,,;niUS facul,atis
ohfactam, nataram, et
modum, 1° Sens.aC
In SUaS eXC.rCet'
hæc adnotanda sunt:
Sensus com.nun.s eo,pso,
quod scnsaliones sensuum propriorura,
sive externorum, earumque
differentias sen tit,
ipsa obiecta sensilia
percipit, quia sensationes
ab ob iectis
suis seiunclæ esse
nequeunt, et ipsæ
sunt diversæ prout
ad diversa obiecla
referuntur; si ergo
sensus com munis
percipit sensationes, earumque
diversitalem, diver sa
etiam sensationum obiecta
sentire debet. Quapropte
duplex obiectum sensus
communis distinguitur, unur
proprium et directum,
nempe sensationes, quæ
per sensu externos
habentur, et earum
differentiæ ; alterum
ind\ rectum, et
secundarium, nempe obiecta
sensuum propric rum 2°
Cum sensus communis
sit facultas senliens,
organur sui proprium
in corpore habere
debet. Hoc organum
vc catur sensorium
commune, et est
encephalum, sive, u
aiunt, systema cerebro-spinale, quod
cum organis sensuur
propriorum per systema
nerveum coniungitur ; unde fil
ut sensus communis,
qui illi alligatur,
affectiones sensuur propriorum
excipiat, et cognoscat.
3° Hæc
facultas dicitur sensus
communis, eiusque or
ganum sensorium commune,
quia est velut
centrum sensuur propriorum
2. Scilicet, sicut
centrum est principium,
quo proficiscuntur, et
terminus, ad quem
lineæ deferun tur;
ita sensus communis
est principium, sive
radix, v( fons,
a quo vis
sentiendi transfunditur in
organa sensuui propriorum,
et est terminus,
ad quem affectiones
sensuui propriorum deferuntur
3. Quocirca
diversæ sensilium sp..„j
."a&V,ls 'cimere, et
sibi repræsenlare 'tcst
. Quod si
amma per phantasiam
percipit Z? rei,
non rem ipsam,
opus ei non
estSenlh ?f ' . na!„u'rag:?etUrI.; qUare
PerPhantasiara ?ef um
etiam laginamur, cum hæ a
sensibus remotæ sunt
dnm ZX: VenS'buSPr.°Priis •
et sensn communi
'res non prehend.mus,
nisi hæ nobis
adsint, quh per
istls fa llales
res ipsas cognoscimus.
4 P l,a~ ^roL^' i"'
Phantasia "t ficultas
sentiens.
fett,".FaCU,ta-8-'('uæci'rca
res sensiles versatur
£ non est
in,X,e?erCetUr' 6tauæ '"
bel,uis e'iara si,
non est intellectnx,
sed sentiens: quh
res sensilo t
ob.ectum sensus; in
statu somnii autem
intellec tus 5 TJZSZT be"uæ
denia-ue hSfc-KST ari
nnr "i enS','.a,raaS'nari, præterea
res ima s doninnn cura1v'g'laraas. sed
etiam cum dorrni aVin-,nd? nnll.
m°d° uh°minC.S ' Sed eliara
belluas vi ac°sen
"nH;P C '
U,am hæ '
nisi vi Pollerent
sibi re cscntandi rcs
sensiles a sensibus
su.s remotas „„„
zl ?Li:qize-' quaita'robatur. Non
possumus aliquid imaginari,
nisi qua Cf !"
ll°°y' ComP^d. theol. vtr.. lib.
II c 3fi tenus
aliqua figura induitur:
quod quidem conslat
tum ab experientia,
tura ab ipsa
significatione vocum phantasma1
tis, ac imaginis.
Atqui
figura ad quantitatem
corporis pertinet. Ergo
res sensiles ad
phantasiam per quantitatem
proprie, et per
se referuntur. Diximus
autem proprie, et
per se, nam
qualitates rerum sensilium
etiam ad phanlasiam
pertinent, ex consequenti
tamen, et per
accidens. Etenim, cum
qualitates sensiles a
quantitate seiungi nequeant,
sequitur phantasiam eo
ipso, quod fertur
in quan-, titatem,
ferri etiam in
qualitates rerum sensilium.
81. 3a.
Phantasia sine sensibus
propriis, et sensu
' communi exerceri
nequit. Probatur. Phantasia
versatur circa obiectum,
non prout in
se est, sed
prout in anima
existit, quia phantasma,
sive obiectum phantasiæ
est repræsentatio obiecti
sensilis facta in
anima. Atqui obiectum
sensile existit in anima, prout
sensibus apprehensum est.
Ergo actio phantasiæ
sine actione sensuum
existere nequit f.
Expenentia idem confirmat;
compertum enim est
quemquam sensu aliquo
carentem nihil posse
imaginari de sensilibus,
quæ illius sensus
propria sunt; e.
g., nec cæcus
colorum, nec surdus
sonorum ullas imagines
habent. 82 Quod
si cura Garnierio
2 obiiciatur nos
multa imaginari quæ
nuilo sensu fuerunt
a nobis apprehensa,
e. ff., montem
aureum, in promptu
s. Thomæ responsio
est: Etsi phantasma
rei, quam ante
non percepimus, sit novum secundum
speciem totius, tamen
non est novum
secundum partes, ex
quibus componitur. Ita
species montis aurei
est nobis nova,
sed non sunt
novæ duæ species
montis, et auri,
ex quibus unica
illa montis aurei
spe cies existit 3.
. k;£ 83.
Duo denique circa
phantasiam explicanda nobu
sunt: 1° Quid
sit, quod interdum
per phantasiam non imaginem obiecti,
sed ipsum obiectum
repræsenlare no bis
videamur; 2° quomodo
fiat, ut phantasia
ex imagini bus
rerum, quas e
sensibus hausit, novas
imagines et formet.,
. . j
84. Quod attinet
ad primum, præmonendum
est iuar i
Cf s. Aug., De vera
Relig., c. 10.
2 Op. cit.,
c. 3, sect.
4, et c.
8, sect. 1.
s Qq. dispp.,
De Malo, q.
XVI, a. 11
ad 9. bio
intellectus opus esse,
ut cognoscamus utrum,
necne •es, quas
.mag.namur, reales sint.
Quare quidquid impe IU,
quom.nus intellectus iudicium
illud exerceat, in™au a
est, quamobrem non
imagines rerum, sed
res insas >ob,s
repræsenlare videamur. lam
huiu modi 1mpPedi
nentum even.re qu.t
lum ex parte
animæ, lum ex
p^arte orpons. Ex
parte animæ evenit,
quoties ipsa in
nhan asma.e confingendo
omnem vim suaTr,
intendft; siqufdem" l .
alibi d.ximus ',
anima, quoties omnem
vim suam Tn
l.cuius facultatis exercitalionem inlendit,
reliquas fecri ftes exercere
non potest. Qnapropter,
quotiesYnTma "b ehementem
al.quam affectionem, totam
vim sua.n inf
baginem ob.ect, convertit,
inlellectus non potest
iudicTum Nhibere, ut
d.stinguere valeat imaginem
al "psa T nam
repræsen.at. Ex parle
corporis° autem dem
evel l, quia
vel ob soporem
sensuum, uli fit
in somniU !|
I» morbum a liquem
corporis, uti'in ægr"
et phreneti S ætio inlellectus
impeditur 2. S
pnreneti &>.Quod ad altcrum
spectal, phantasia, ut
diximn "umSrSeeduc,U.l-retinet: '^
aUtem' e,si non
p"d . mota
Z \ , Se"SU
TVe,atUr',amen> Postquam ab
». mola est,
polesl ex se
sola aliquid agere,
auia in nm
a ™™eTr>dZoym ^^.cesLnt^se^uMr se
rc.in! „•• Quoc,rca'
" Phantasia imagines
rerum se ret
net, eiusque actio
cum aclione sensuum
non ces ere^ur
a?r'e ""^, •'
aUOminns fPsa ""p" imagine s
nihi h,°Ue ex.
mnl,,s> variisque novas
conflet/quls n.h.l hu.usmodi
m rerum natura
respondet. IX,—
De Æslimaliya, seu
Cogilativa S6. Æstimativa
est,11, facullas, qua
in rebus sensili
s apprehend.mus aliquas
qualitatcs, quæ ner
sen s ZTl0^
v" innotescnnt. cg,
illasessePnobsuti ^ aUt
• X'aSVoCa,.ur au,em
Mstimativa, quia per il
eTmardS'JeUI,U(IiCamUS ali1ui0 in
-2us sPensi '
esse quod sensibus
non apprchendimus. tiens
P' Æsttmatlm non t faultas
intellectiva, sed •,10fbrxH,Cfe.%2AUg' °e
THn> IibIX• ^,
et De ctThom.,',,,.
LXXVIII(,. 4 c.
e, q LXXXIv>
^ ^ ^
^ Gen. DYNAMILOGIA Probatur.
Facultates, quæ homini,
atque belluis communes
sunt, nonnisi sentientes
esse possunt. Atqui æstimativa communis
est etiam brutis;
certum enim est
ipsis inesse facultatem
quædam de rebus
sensilibus iudicia conficiendi,
quibus ad vitæ
conservationem opus illis
est; e, g.,
ovis lupum inimicum
et canem amicum
iudicat, atque inter
plures foetus, qui
obviam ipsi fiunt,
erga proprios tenero
matris affectu trahitur;
avis paleas ad
nidificandum accommodatas a
ceteris discriminat '. Ergo æstimativa est
facultas sentiens. 88.
Ut huius propositionis
veritas magis perspiciatur.
advertendum est
aiiædam iudicia particularia
circa re et
rccognoscendi I robatur.
Proprium obieclum memoriæ
esl nræteritnm rout
prælerilum est. Hoc
posito, præteri um
nronr t rac,er„um,
est obiectum sensile,
non vero intXibil1
p-Vd etlrZZT dPraCteritUm "
•^SSftSl,j ' "s
?elerm'natum, dum e
contrario intellieibile est
"lclcrminatum, ac universale,
proindeque ex n
om„ ',vl;,mmdnS,dera,,UrAtaui natura
faoJtads ex obieX
';' quod yersatur,
sumenda est. Erjro
memoria enm hifrod
r C VerSCt,,r>
fæ"^ senTicnse .
Acce s cJmunif
CU t8S cog"osee"f!i' M"e
bomini cum belis
communis es, non
msi sentiens esse
quit. Atqui bel
.™™ pollere colligitur
ex iis, quæ
ipsaTagun . Habent,
s. Auguslinus ait,
memoriam et pecora
et, al oqn.n
non cubilia, nidosque
repeterenf, non alfa
"e
"S„;fDCSC""t;
neaue enim assuescer;
valeW ™fisZ;Zl PCr
memorian'2 »• Memoria
igitur est Si
"n^Mi,fn Pr0P\fr°Ul esl
1™tdam specialis faW,
nam eliam ad
mtellcctum memoria pcrlinet
sed craLl0C° eXP',Cabimus'
du">. 4 c. • Om/W.,
lib. X, c.
!7. iiLos. Christ.
Compend. I. : (| æstimativæ, quæ
imaginem rei antea
apprehensæ ii phantasmate
deprehendit; siquidem anima
cognoscere noi potest
phantasma, prout imago
huius rei, et
non alteriu esl,
nisi similitudinem eius
cum ipsa recognoscat,
han autem similitudinem
non nisi æstimativæ
subsidio co gnoscere
potest . Insuper,
cum memoria sit
facultas sen tiens,
ac proinde sine
organo corporis exerceri
nequeat illud etiam
ad eius actum
expostulatur, in organo
corpo ris, per
quod anima vim
suam ræmorandi exercet,
aliquoi vestigium rei
produci, cum res
primum percipitur2. 94.
Ad explicandum progrediamur
ea, quæ ad
reraini scentiam spectant.
Aliquando rem antea
perceptam cognoscere non
possu mus; aliquando
vero aliquam eius
partem agnoscimus, € ex hac
integram præteritæ cognitionis
recordationem es suscitare
nitimur. Si prius fit,
oblivisci rei antea
perc( ptæ; sin
posterius, reminisci dicimur.
Hinc s. Thoma
reminiscentiam definivit, et
explicuit hunc in
modun Reminiscentia
nil aliud est,
quam inquisitio alicuiui
quod meraoria excidit.
Et ideo reminiscendo
venamui idest inquirimus
id, quod consequenter
est ah aliqu
priori, quod in
memoria teneraus, puta
si quærit mem
ac memoria, sed
tanim ut s.t quædam dos,
quæ memoriara perficit,
earaie belluina præstantiorem
reddit. Re quidem
vera £it.cog. tativa propter
virtutem comparativan qna
ob a ?en oJ, i
^™ ^1' n°"
tamen facu,ta diverab
ea cst, ita
remimscentia excellit super
memoriam fluarum, sed
eiusdem naturæ, ac
in ipsis, est. CAPVT IV.
De facultate intelligendi
Aw.I.-Cuiusnam naturæ sit
intellectus, et quanam
ratione res ad
ipsum referanlur 97.
Intellectus est illa
facultas, cuius est
apprehendere h Prout
sunt immaleriales. Quaproptcr
incoritioM Wlecfva secus
accidit, ac in
cogoWoe seositiRqai! imm.i!
'• r sPec,es.'
Per n"»1» obiectum
percipitur, mmatenalis, tamen
ipsum obieclum a
specic renr™ 'la>.n
cst aliqoid materiale;
in illa anjpc
albmid,,r ," »,Tes'
Prout ad •nlellectum
referunlur di Ssa?t.i.br
ra,io "»»»' £-4
-W # '
'"'e,lectus esl facultas
inorganica. Walur duobus
argumentis ex ipsa
natura animæ Cf»"\^
'"^" i"m-' part2c.
» „a(ra rfawe,
quia, postquam eogaovimn.
ua DYNAMILOGIA 1° Anima
humana supremum locum
inter substantia sensitivas,
et infimum inter
substantias intellectuales tenet ; quamobrem
tum facultates propriæ
substanliarun sensitivarum, tum
facultates propriæ substantiarum
in tellectualium, quæ
sunt intellectus, et
voluntas, ei iness
?"xls::"one materiali
Snecies a S
reSete,:utratnh ab, inte"eCtU "
Der ^em,.,,: txercet
super phantasma, in uuo essenlia
rpi ,,.. ciniUS
mafe»f' b^oblegitur.' Hæ'c
spec es TteZZ Ts 2Zhb,ntellectu PO^ibili,
qui et ea
specie ro esentT
' S'Ve 'PSe
Sibi elTorulat similituainem1 rei Præsentatæ a
specie inlelligibili, et sic rem
ipsam in spcciem intelliaihilem J,?„,
• \ El8:0
Potest cognoscere "e"'™ sibi
propriam Lt^hLtf. pnnc,Pium
• 9-0
cognoscit '•. 1. I».,
C,S,.' i,„? V '•>".
~» P„J ',.
"£,",, ct »•
'-.... q. ii, .. i u ..telligit. Hæc
omnia in præsenti,
et sequentibus articulis
singillatim explicabimus. Atque in
primis, sicuti species
sensibiles ad sensilivam
cognitionem, ita species
inlelligibiles ad mtellectionem
efficiendam expostulantur. Dicuntur
species intelliqibiles, quia
repræsentant essentiam rei
a qualitatibus materialibus
seiunctam, in qua,
ut diximus, ob.ectum
in tellectus consistit. Intellectus sine
speciebus mtelhgibihbus res
intelliqere non potest1.
. . Probatur.
Cognitio, ut ahbi
demonstravimus, sine coniunctione
obiecti cum facullate
cognoscenle effici nequit,
atque hæc coniunclio,
nisi fieri dicatur
secundum simihtudinem obiecti,
certe secundum ipsam
eius naturam tien
deberet2. Atqui prorsus
absurdum est obiectum
secundum suam naluram
coniungi cum intellectu,
quia per huiusmodi
coniunctionem obiectum fieret
unum, idemqu cum
intellectu, omnisque realis
distinctio inter utrumqu.
tolleretur, id quod
et per se
absurdum est, et
pantheismt adfine est.
Ergo omnino repugnat
intellectum intelliger res
sine speciebus inteiligibilibus. 112
Circa naturam harum
specierum lntelligibihum næ
duo pro certis,
exploratisque habenda sn>- .Prl^
" quod species
intelligibiles a speciebus
sensilibus differnnl nam
species intelligibilis est
immateriahs non solum
proi in intellectu
est, sed etiam
prout refertur ad
obiectum rc præsentatum,
quia ipsa repræsentat
obiectum condjnou^ bus
materiæ exutum; species
autem sensibihs est mm J>
q. LXVII a 1 r s
P' ', 2'
q re°'
a c' 3 h
q. LXXXV,
a. 1 ad 4 obiectum
non iam in
potentia, sed actu
intelligibile, nempe essentiam
rerum sine conditiombus
matenalibus 118. Circa
huiusmodi actionem inteliectus
agentis hæc tria
adnotanda sunt:, 1°
Species, quas intellectus
agens abstrahit ex
phantasmatis rerum, exbibent
obiectivas, sive reales
essentias rerum. Nam
res, quæ eodem
genere, aut eadem
specie continentur, reipsa
consentiunt in essentia
omni conditione materiali
exuta, ita tamen,
ut hæc essentia
diversis modis determinala
existat in rebus
smgularibus. h g.,
natura humana, abstracta
a conditiombus individualibus, ea
est, quæ reipsa
omnibus hommibus convenit,
atque in unoquoque
eorum secundum diversas
determinationes existit exisiit
. •• 2°
Distinguenda est duplex
abstractionis spec.es, nem pe
abstractio per modum
simplicitatis, et abstractio
per mo Vdum composilioms,
et divisionis. Pnma
abstractio eadi citur, quæ
efficit ut inlelligamus
unum sine aho,
sive s cob sideremus essentiam
seiunctam ab acc.dentibus. Alter.
consistit in eo,
quod intelligimus aliqmd
non esse xn
aho vel esse
separatum ab eo \ lam
vero pr.ma, non
vero al tera
abslractio est ea, quæ f.t
per intellectum agenlem
Quæ quidem abstractio
per modum simphcitatis, ut
e. eius definitione
patet, non expostulat,
quemadmodum fa so
ponit Rosminius', cognilionem,
et col laUonem terw
norum circa quos
ipsa fiat, sed
dumtaxat expostulat, u
fpsi præcedat^phantasma, in
quo intellectus agens
essen tiam rei
a conditionibus material.bus
expoliet. 3» Ex
eo quod notiones
per abslract.onem .ntellectu
agentis' efformatæ exhibent
essenliam rerum exutam
cot dftionibus materiæ,
quibuscum revera coniung.tur,,
sæ falsæ dicendæ
non sunt. Re
sane vera, potesl
es. fa sitatt
locns in abstractione
per modum componU^
et divisionis, e.
g., cum intellectus
ncga mesM - essenti»
rei aliquod accidens,
quod e. reapse
inesl, at non
in aD tractione
per modum simplicilatis, qua
considerajur e sentia
ab aliquo, aut
ab omnjbus ac cntibæ
Miunet nam essentia
rei, elsi cum
accident.bus re ipsa
conun tur, tamen
ab his re
ipsa quoque dist.ngu.lur,
quapr 1 Cf
s. Thom., De
ente et essentia,
c. 4. I,
q. LXXXV, a.
1 ad 1.-3
2V. S., sez.
X, c. 1,
a. l/. J4J
pter nihil prohihet,
quominus intelleclus ad
illam sine his
His, quæ circa
notioncm intellectus agenlis,
eiusoue actionem a
Scholast.cis staluuntur, explica.is,
duo S denda
nobis sunt: "»ien 1°
hanc facul.alem, quæ
nomine intellectus aqenlis
desig a.ur, reinsa
ex.stere; 2» ipsum
intellectum agen.em n„„
esse ahquid extra
animam. 6 on
119. la. Admittendus
est intellectus aqens
Frobalur Essenliæ rerum materialium,
quæ sunt ob
•eetum mtellectu humano
proportiona.um, non ex"
tunt exlra animam,
n.si in materia
concrelæ, et in
phanta mæ, a
quo, ut diximus,
cognitio intellec i
a fni him
.umit non nisi
prout in maleria
concretæ sunt kIx^,.
ipsias phantasma.is maret,
qu.a corporeum in
incorporeum converterel. At m
absurdum est naluram
alicuius rei mulari.
Ergo bSmS. ™£ T'; r°nCmin-'^9cons. Etenim
Mr,,ctio illa non
est realis, seu
materialis, sed est
inlen JgJ». s.ve logica,
scilicet intellectus agens
spe em n MeJui,
nhf, Phantasmate ^"rmat,
non qualenus re li
. di
J )nantasma eondit.onibus materiæ,
sed quatenus '
l.t ad nudam
essentiam rei sine
conditionibus ma se uonm
.im „"f '"
Phantasmate obvolvitur. Quocirca
wam Zd iffirf f"™? corPoream
Pha"tasmatis in incor>ream, sed
efficit umversale, et
mtelligibile illud ouod
phantasmate est singulare,
et sensibife '
° oTreVin^r :,!"letleetus a9ens>
sivelumen intelligibile, ^res
xntelhgibihs efficit, extra
animam esse nonpotest.
\ Cf
s. Thom., loc.
cit. Vid. p.
132. U s. Thom., I,
q. LIV) a.
4 c, et
q. LXXIX, a. 3 c. Hanc
propositionem demonstramus tum
contra Neoplatonicos, Averroem,
Cousinium, qui contendunt
lumen illud esse
aliquam facultatem in
se subsistentem separatam
ab anima1, tum
contra Ontologos, qui
asserunt lumen lllud
esse ipsum lumen
intelligibile Dei. Probatur.
Actio, qua species
intelligibilis a phantasmate
abstrahitur, est actio
propria uniuscuiusque homims.
Atqui non potest
aliqua actio esse
propria cuiquam, nisi
a principio ipsi
intrinseco proficiscatur ; nam prmcipium
extrinsecum potest movere
aliquid ad operandum,
sed numquam efficere
potest, ut illud,
cui nullum agendi
principium intrinsecus inhæret,
actionem sibi propnam
exerat. Ergo intellectus
agens, quo species
intelhgibihs a phantasmatis
abstrahitur, aliquid intrinsecum
animæ esse debet a.
123. Contra
Ontologos præstat etiam
hoc adnotare: DeuPler
anima noslr. 3
po est ier um. 'nte"'f "d.! ProSrediturAtqui anima
mimnm illfus a tffi
fapCU,tatena.> UUæ est
P"ncipium •eSE nuncupatur.
fcrgo intellectus possibilis
re ipsa aoimæ
S^-S-iJSsxjsr^ esl facultas' »
mrSemffi1hn}e,leCtUS agens sua
actione eBcit obiectum
u intclhgibile, quia
species ntelligibilis nuie
nhi» :STlal' 6l'
efrCC,US actiO" quami;,
dle0 us" ^Mffartaav
$?£? ver° possibi,is fert pa
snva fi!!"',:: r,qT,
Potcntia "• reipsa iatelfectus
pofsinilis ' aCU'US CSt
In,e,,ectus »A W
"lad autem advertendum
est, actionem abs.racti '.
qLXXIX, ». 2
c. _ 2 Cf p
9g ^
SK-Tci, J .
"ft m,,.,, „.
9. CfP-^-t,,a:a^d'/:q';Sia.4eio^
vam
intellectus agentis, et
actionem receptricem intellectus
possibilis eodem tempore
fieri, quia ipsæ
concur runt ad
productionem eiusdem actus
intellectivi ; causat autem,
quæ ad eiusdem
effectus productionem concur
runt, simultaneæ esse
debent, VII. De
verbo intellectus 128. Verbum, sive
conceptio a s.
Thoma , post
s. Au gustinum
2, nuncupatur repræsentatio
obiecti, quam m
telleclus possibilis in
se efformat, et
qua veluti m
speculo cernit obiectum
a specie intelligibih
repræ8enUtam.y catur conceptio,
quia est illud,
quod in te llectus
inj eip est a,iquiu
'1'i'is, ut obiectumTmaua mT ^,
Species inte,li Præsens
intellectui lt s?t
COenosciblle. Slt intrinse"vcat ad
intellectionem' ;,,
pr,nciP,Ium ' qaod
iHum M cfformet
sibi almm sp'ec em
P°StUlatUr,' Ut intelletn
cognitum sibi repraCat
V.m.^fc ob,ecIt.um ve,uti
cst quæ dicilur
wi sw Atqui
bæc a,la species
tu cogni.um, "in
rinsecus nf, "'
obiectnm' tamquam •latur
verbum. lntrlnsecus Præsens
intellectui, espo
SfintlllectTo
e^iUSctPsr°vSi0niS-eXe0
connrmatur, is 3: quapropter obt
nerl „on VZ
'nte"eCtUS possil », q^æ efflcitur
aMnXcKLF" Tctm 8'm • W, quæ
produnSrCtab%?ii^ JE 33.
Haclenus de illa infn, '•
qna ipse obiectum !?'
peratione disputavi
"» materialiu„rcond,UonmhP.r0pr,r' "empe
essentias "^cdiate apprehendit
A ;US i?"?"".6 eXUtas'
Primo ltus alias
exerit operatio^ "
CCtUS 'am in
actu concosnitiones, ind°caT
',;?,,• ' T^6 coSnoscit
suas ipationes exnlirw '
ra(l0ci,natur, recordatur. Ad has Consckn fci"8 Progreniai?ur
necesse est 0 ^quæS æ?n?nt,buS
aCC,pitur' est co"
os> lum in.^llectivosUsatur MCa°gn,t
V°S' tUm Sen scnsu,
est cogniiio S , Cpta
proPrio' et '•
suasque inte Ilec°inn °
t?ras scire dicitur, etiamsi
de litteris actu
non cogitef (
Mens sui notitiam
habitualem habet, qua
poss, perc uere
se esse 3
». Conscientia autem
actua .s ea
est, qn
aHquis considerat se in actu
animam habere »,
vel,, s Tugust"nus inquit,
ea, qua anima
adse cogxtandam qu
dammodo 'red.V.ltque se
aote conspectum suuu,
se pomt 136
Iamvero hæc conscentia
actua is lta ab Aquina
nosfro explicatur. ln
primis anima obiectum
intell.g.b: sibi proprium,
nempe quidditatem in
mater.a corpor, existentem
apprehendit ; deinde actum
cognosc.t, quo lud
ob iec™um apprehendit; et
in illo actu
se.psam cogn Icit
In hoc
aliquis percipit se
esse,quod perc.p.t se in
teU eere1 ».
Inde esplicatur, cur
an.ma setpsam per
Smcognoscere dicatur, seu
per ipsam sui
pr^sentm STdem ex
ipsa mente est ei, unde
poss.t .n actu
Zdire quo se^actualiter
cognoscat, perop.endo se,
L° et alibi:
Ad primam
cognitionem (?a nempe
liauis vercipit se
habere animam) de
mente habendam ficU
ipsa mentis præsentia,
quæ est pr.ncip.um
æU „ 'Uo mens
percipit se ipsam;
et ideo d.ctur
se cog, scerqe pefsuailn
præsentiam» ». Sane
anima, ope c,
. Cf p. 123.
Cf
s. Aug., De
Trin., lib. XIV,
c. 6, n. 8. Qq. dispp., De
Yer., qX, a. 8 ad 1. Ibid.
c. s Op. cit.,
lib. X, c.
5, n. 7.
6 Ibid., lib. XIV, c.
6, n. 8.
1 . Qq.
disPP.,De Ver., q.
X a^ • ^
• ?•
H, M 3 Ibid.
ad 1 in contr.
9 I,
q LXXXVli, d.
Gent., l ^7
cientfæ actualis, se
non in alia
M n.i™ •
# ssentiam suam
mediaTst Vd Vse
1~ J?.2S onvers.onem
supra seipsam inspicit
smiplicem H.s præstitutis in
primis definienrlum nobis
est ., •um
consc.ent.a sit specialis
facultas dislincU at i Intei-" UnlellZ.
C°mcimtia
non esl °P°
J... • V?
a an,ma> ?"s.;;:,';;,j-f •••••
.-•. . Q
de re Aquinas
noster statuit animam
mtelbgere cc se i i Intellectus
cognoscit seipsum, et
suum intelligere »; veniLet ouod
»"i ., -j,ICUI
rel ' Per accide>^
ei e esse
sem ner '
"fn acc,denS' a'enle
sThoma, non °Per,
nec oZYum '?,
°mni,,US " Er?0
iulc'leclus non W
. omn.um acluum
suorum conscientia actuali
Perceptio haKi:?E, '
P d,r,menda est
hoo modo: "I»
an ma habetnr
nh T °T,am PerccPti°num
scm positionh attS,.', eamdem>
ooam in prima
parle 'lis e,°rum
on"
um'hXrem/PpC,'CePti0 auf"m a •es
a nohis perdnTunh,
" COdem temP°ris
omento, dub2"',
HI). II, c.
34 5» Gf eodem
temporis momento, quo
res percipimus, rerum
^epS appercipimus. It
vero non habemus
actua [em apperceptionem omnium
percepUonum seos.tivarum iuw
&m adepti sumus.
Nam ut habeatur
hæc apperce Suo, °Pus
cst phantasiam reproducere
spec.es, qu n t
retinet, et memoriam
reproductas recognoscere; atqu.
uhantasia non semper,
et continuo percept.ones
reprodu, S nec
semper mcmoria illas
reproduc.as recognoscU ergo
anima non semper
habet appcrcept.oneu, ac tualen
omnium perceptionum sensitivarum,
quas lam adepta
est 145 Prop
3\ lntellectus per
illum actum, qui
concten tiadicitur^non solum
actus suos, sed
etiam aclus volunla
US pZaTui l\M, quod
est in votanUte,
etiam .quodarn modo in
intellectu est, sive
intelhgibthter est in amm ^uU
intellectus in eodem
subiecto, ac voluntas,
mhærel ^t nteUectus
uti suo loco
demonstrabitur, est pr.nc.p.un,
?e quod vountas
aliquid vnlt. Atqui
illud, quod,ntel Sibiliter
est in intellectu,
sive in sutæcto
intell.gente, a lo
inteUigi potest Ergo
inleUectus non ^ sotam ^
se.psu et actus
suos, sed etiam
voluntatem, et eius
actus,nu ligU6 PProp
V Anima habilualem
corporis sui cognitione
habet et ver
tactum passivum etiam
cogmlionem acluale, Probalur
T pars. frabituali
cognitione an.ma compar
tufad seipsam"non aliter,
quam,n se est,
cognoscenda. itqui antaTcuidam
corpori copulatur, cum
quo comnv i^Le
habet. Ergo anima
seipsam corpor, copu
atam bitualiter cognoscit,
ac pro.nde cogn.tione
hab.tual, . rnrnoris
frui concludendum est. C
\W Probatur V
pars. Corpus per
lactum pass.vum mutatur
tum a rebus
exterioribus, tum ab
intenor.t T^ his
intelligitur teneri non
posse opinionem Leibnitii,
qui K eepttones
sine apperceptione existere
po»e doco. H • ^
> 1),
neqæ opinionera Galluppn
qu, oontend.t nullam
he n p I
centionem sine apperceptione
(Lezz. etc, lez.,
fi'.J, niuio Leibniui
vera est, si
de apperceptione actual
•n^Ugatur, sa si
de apperceptione habituali.
E contrano, op.mo
G»UePPgnit.onem su. corporis
habet ex eo,
quod corooH in
mus, per tactum
passivum actu experitur
„"muta iones '
atio^ibu0, Cv°3r "Unt-At(|Ul h-æ
^ESR ratiombus vitalibus
max.ræ consislunt. Ergo
anima Der ctum
pass.vum quamdam coguitionem
experimenAlem •erationum vilalium
act.u etiam habet.
P Abt.IX. — De
actu iudicandi 150I„tellectus humanus
natura sua ita
comparatus est, I
JBi- 'Principe vital, et
V ame pensante,
c. 23
pf.xz:t j^^cff--» -.»
s\ I T VPf itUr vUam
in "Peribus vitæ
»•' 1» 2æ
a CYU ">•>», lua
aniu a r„r n.
f "S"m
""" tam1'""» specialem
V »>odi enim »??",.. T"6
0Derali°nes vi.alcs cognoscat;
en.m co„n.Uo, ut. ostend.mus, per
taclum passivum ob
ut unico, et
primo actu nequeat
cognoscere qualitates simul
cum essentia rei. Quare
ipse primum notiones
rei, et qualitatum
adipiscitur, dein convenientiam, aut
discrepantiam uniuscuiusque qualitatis
cum essentia rei
cognoscit . Hoc
modo ipse de
rebus iudicat. Quid
sit iudicium, explicavimus
in Logica 2. Quæstiones autem
dynamilogicæ, quæ circa
naturam iudicii versantur,
hæ præcipuæ sunt:
1° Utrum iudicium
intellectui, an voluntati
tribuendum sit; 2°
utrum omnia iudicia
fiant per comparationem
terminorum, an aliqua
iudicia fiant ex
instinctu; 3° utrum
essentia iudicii in
comparatione, an in
affirmatione, aut negatione
consistat. 151. la.
Iudicium non est
actus voluntatis, sedintellectus. Probatur
contra Cartesianos. Actiones,
quæ sunt specifice
diversæ, reduci non
possunt ad eamdem
facultatem 3. Atqui
iudicium, et volitio,
nempe actus voluntatis,
sunt actiones specifice
diversæ, quia iudicium
refertur ad verum,
volitio autem ad
bonum. Ergo si
yolitio pertinet ad
voluntatem, iudicium non
potest pertinere ad ipsam, sed
debet pertinere ad
illam facultatem, cuius
obiectum est verum,
nempe ad intellectum.
152. Obiic. In
quolibet iudicio mens
vel assentitur alicui
verilati, vel dissentit
ab aliqua falsitate,
quod idem est
ac dicere mentem
in iudicio aliquid
amplecti, vel respuere.
Atqui amplecti,
et respuere sunt
actus voluntatis. Ergo
iudicium est actus
voluntatis. 153. Resp.
Conc. mai.; dist.
min., amplecti, et
respuere sunt actus
voluntatis tantum, neg.
min., sunt actus
cum Yoluntalis, tum
intellectus, licet diverso
modo, conc. mm.
Neg. cons. Et
sane amplecti, et
respuere non solura
ad voluntatem, sed
etiam ad intellectum
pertinent, quia sicut
voluntas amplectitur bonum,
et respuit malum,
lta intellectus, cum
iudicium conficit, amplectitur
verum, et respuit
falsum. At ex eo,
quod amplecti, et
respuere mveniuntur non
solum in iudicio,
sed etiam in
voluntate, inde inferendum
non est iudicium
ad voluntatem revocari
posse; nam amplecti,
et respuere diverso
modo locum habent
in iudicio, quam
in volitione. Elenim
anima Cf
s. Thom., I,
q. LVIII, a.
4 c. 2 24. 3 cf
p. 103. in
iudicio aliquid asserit,
aut negat, quia
cognoscit nræ dicalum
cum sub,ecto convenire,
vef ab eo
discrenaro in
vol.t.one autem aliquid
vult, aut non
vul°, qu ffi ^PZ°lPCr
lnte"eCtUm PP-hendit/elesibibt 154. 2a.
ludieia ab intellectu
per comvaratinnem ;
ermtwum, „0„ vero
per instinetum fiunt,
ne2e ea sTmul
mstmctiva, et eomparativa
esse possunt. ? .fc??rjma parS
Contra Reidim. qia
iudicia »„•M^to, e.
g ejro SMW
corpora existunt etc,
non ner com
puta vi°nemiuddUi:-Um te.™™. seu
per Sffi Puavt
ludicia instinct.va,
cuiusmodi illa sunt
onæ con^nte^ri eXerU.ntUr'
qU,> c^scatur' ZTo
autem su„ 1'
;" rTgRant,æ te™inorum;
comparativa "catum cu
' ' h;
et a. 9. ' M.
// 5., Dist.
I, q. i,
'a. s ad 11. parare
non possuraus, nisi
eos iam cognoscamus. Ergo
simplex apprehensio terminorum
iudicio præcedat neces se
est. 157. 3a.
Essentia iudicii non
in comparatione terminorum,
sed in affirmatione,
aut negatione proprie
con ^isttt Demonstratur
contra Lockianos, qui
iudicium proprie in
comparatione terminorum situm
esse autumant: Intel lectus
per comparationem ponit
unum terminum ante
al terum, sed eorum
convenientiam, aut repugnantiam
non cognoscit. Atqui
sine huiusmodi cognitione
nullum iudi cium efficitur.
Ergo iudicium non
in comparatione ter minorum
situm est, sed
in actione, qua
intellectus termi norum comparatorum
convenientiam, aut discrepanliam perspicit.
Atqui intellectus cum
perspicit aliquarn pro prietatem
subiecto convenire, tunc
affirmat, atque e con
trario, cum cognoscit
aliquam proprietatem subiecto
re pu gnare, tunc negat.
Iudicium igitur
ex affirmatione, aut
negatione proprie constituitur,
et comparatio terminorum
est dumtaxat medium,
quod ad illud
constituendum con currit. X. De ratione
158. Anima humana,
quippe quæ infimum
locum inter substantias
intellectuales tenet, ad
perfectam rerum cognilionem
assequendam, præter simplicem
apprenen sionem, non
modo actione complexa
mdicn, sed etian:
actione magis complexa,
nempe ratiocmatione lndigcf;
quapropter ipsa pollere
ratione dicitur. 159.
De natura ratiocinationis in
Logica disseruimus Hic
tria circa rationem
investigemus oportet : scilicet
1 utrum intellectus,
et ratio sint
una, an duæ
facultatc intelligendi; 2°
utrum ratio speculativa
a ratione practia
differat; 3° quid
de ratione superion
et inferion dicen
dum sit. .
. D, •
160. Ad primum
quod spectat, non
pauci nuperi FW
losophi post Kantium
3 admiserunt specificam
distinctio nem inter
intellectum, et rationem.
Contra eos demon
stramus sequentem Qq.
dispp., De Ver.,
q. I, a.
3 c. % I,
q. LXXVI, a.
5 c 3
Critique etc, Introd.
161. lntellectus,
et ratio non
sunt duæ facultates
mtelligendi, sed duæ
denominationes eiusdem facultalis
Probatur. Ratio
tamquam facultas distincta
ab intelie | ctu
habenda esset, si
obiectum, et actus
eius ad obiectum
et actum intellectus
reduci non possent,
sive specifice in ter
se d.fferrent \
Atqui obiectum, et
actus rationis ad
lob.ectum, et ad
actum intellectus reducuntur.
Ergo
non eSLai'arfa?ltaS lnt.eI,iSendi
ratio, aiia autem
intellectus. • ;ra?r
Prima Pars minoris.
Obiectum rationis est
intelligibile, æque ac
intelligibile est obiectum
intel lectus. Ratiocinari,
inquit s. fhomas, est
procedere de uno
mtellecto-ad aliud, ad
veritatem intelligibilem coffno scendam3». Atqui
intelligibile, sub ratione
intelligibilis spectatum, est
specie unicum, quia
intelligibile refertur ad
nostram virtulem intellectivam
sub unica ralione
im matcr.al.tatis. Ergo obiectum
intellectus, et rationis
est specifice unicum.
163. Altera pars
minoris ita demonstratur
: Differentia mooi,
quo intellectus, et
ratio verum intelligunt,
in eo consistit,
quod intelleclus immediate,
sive intuitive, ratio
autem mediate, sive
dtscursive verum cognoscunt4;
ex quo lluit
inter modum, quo
intellectus, et modum,
quo ratio verum
cognoscunt, eamdem esse
differentiam, ac inter
jquietem et motum,
quia intelligere per
intuitum est quætlam
quies menlis humanac,
et intelligere per
discursum est qu.dam
molus eius. Atqui
quiescere, et moveri
ad uiem prmc.p.um
pertinent ; quia
per eamdem naturam
aliquid quiescit, et
movetur. Ergo actio
intellectus, et raUon.s
ad idem prmcipium
reducuntur, sive specifice
inter se non
differunt6. 164. Itaque
intellectus, et
ratio non sunt
potentiæ ve.sæ sed
sunt eadem intelligendi
facultas, quæ luabus
voc.bus des.gnatur, quia intellectus
nomen de>umitur ab
mtima penetratione veritatis,
nomen autem |
Cf s. Aug
De lib. arb.,
lib. II, c.
6, n. 13.
" U quæ
diximus p. 103.
I !,' ™. a8 V. 4 I, qUX, a.
1 ad 1. r .dElocume»ri'U2»: ^ST,!; l0C».P^™
»-oba &J?pp-' De Ver-'
9xv>'1 c.' >
2», q. LXXXIII,
a. 10 ad 2. rationis ab
inquisitione, et discursu
». Nihilominus
hæc unica facultas,
per quarn mens
humana res intelligit,
polius ratio, quam
intellectus dicenda est,
quia mens humana
scientiam rerum non
nisi per ratiocinationem assequi
potest. 165. Quod
attinet ad secundam
quæstionem, explicandum in
primis est, quænam
dicatur cognitio theoretica,
quænam practica. Theoretica
vocatur illa cognitio,
quæ yersatur circa
verum, prout verum
est, sive considerat
in rebus rationem
veritatis, non rationem
operabilitatis. Practica autem
est cognitio, quæ
versatur circa verum,
accommodatum ad operationem,
nempe circa verum,
prout norma operationum
est, ita ut
potius rationem operabilitatis, quam
veritatis consideret 2. Ex duplici
hac cognitione oritur
distinctio intellectus, sive
rationis, in theoreticarn,
et practicam. Ratio
theoretica, sive speculativa
dicitur, cum in
simplici apprehensione veri
se continet; practica
autem, cum porrigit
ad operationem verum
iam apprehensum. 166.
Iamvero intellectus practicus
applicans principia universalia
ad operationes, iudicia
particularia conficit, quibus
decernit aliquid agendum
esse, aut aliquid
recte, vel secus
actum esse. S.
Thomas explicans modum,
quo anima conficiat
hæc iudicia particularia
circa suas actiones,
docet eam adhibere
quemdam syllogismum, cuius
maior est principium
universale ; minor
est apprehensio proprietalis
singularis alicuius obiecti,
in qua, ope
cogitativæ, deprehendit quamdam
simililudinem cum principio
universali ; conclusio denique
est iudicium particulare,
quo intellectus applicat
principium uniyersale ad cognitionem illius
proprietatis singularis, sive
illam proprietatem singularem
ad principium universale
redacit, atque ila
aliquid agendum esse
decernit. E. g.,
Filius tenetur patrem
honore prosequi; at ego sum
filius, Petrus est pater; ergo
ego Petrum honore
prosequi teneor. Quo
in exemplo, maior
exhibet principium universale
; minor complectitur
apprehensiones proprietatum concretarum
filiationis in me,
et paternitatis in
Petro, quæ per
cogitativam fiunt ; denique
conclusio est iudicium
particulare, quo i
Ibid., q. XLIX, a. 5
ad 3. 2 Qq. dispp.,
De Ver., q.
III, a. 3
c. irincipium
universale applicatur proprietatibus concretis
ipprehcnsis in me,
et in Petro . 167.
His præmissis, contra
Kantium, qui rationem
spe:ulativam et rat.onem
praclicam, taraquam duas
diver;as facultates habuit
\ hanc demonstramus
Prop. Baho theoretica,
et ratio practica
non sunt duæ
aadtates speafice diversæ.
Probatur. Differentia,
quæ accidentaliter advenit
obieto non constiluit
facultatem diversam ab
illa, ad quam
lud obiectum refertur.
Atqui applicare ad
opus coSnilonem ventatis,
quod est proprium
intellectus pracfic on
pert.net essentiahter ad
cognitionem veri, circa
quam ersalur,„ ellcctus
speculalivus, sed est
aliquid accidenta"e isi
cogn, t,on, Ergo intellectus
practicus non est
facuUas itell.gend, d.st.ncta
ab intellectu 'speculalivo,
sed est quæZ-XT°
'n.tellec'^. speculativif nempe
i psam faculU:m
inlelhgcndi extendit, sive
applicat ad opus
3. 108. Kcstat,
ut distinctionem rationis
in superiorem et
ifenorem, qnarum penes
celcbriores Scholasticos pos
s ugustmum ment.o
occurrit, explicemus Katio
infenor est quæ
considerat veritates rerum,
prout i rebus
temporabbus, mulabilibus, et
contingentibus^ex"unt,
supenor, quæ considerat
veritates rerum, prout
re1 I-i-h '?
veri.ta.tes æl,crnas, necessarias,
et immutabis Intcllcclus
D,v,n, ad quarum
exemplar naturæ re ?at2?Z
?" COnd"æ •SU"tE
rati0 inferior ''cH.i0
fj ? w6
re?' ex eo
' auod incolumitas
so ctat.s id expostulat;
ratio autem superior
ex eo «uod
cus soc.etat.s auctor,
et custos, hoc
iubet. Illa appella.
Henor qu.a res
intelligit, et diiudicat
secundum a|um, quod
est ea lnfenus,
nempe per principia
nuæ ^ntemplatione rerum
sibi eJrJ, ;
Lec dicUur1 su°
w,, quia res
.ntell.g.t, et diiudicat
secundum aliquid, n
ut 1 ilh
SUrnUS ' nemPe- Per
DrinciPia æterna et
dWntur qUæ Pnnc,p'a
ex 'P8'8 rcbus
CHormata 169. Illud
autem cum s.
Thoma advertendum est,
ra J I, q.
LXXXVI . 1
ad 2. 2
0p. cit., sect.
II, § 1.
Cf s. Thom.,
/„ l,b. III
Sent., Dist. XXIII
o II a
3 iol 1 «t
s. Bonav., Centil.,
tionera superiorem,
etsi ob dignitatem
sit prior ratione
inferiori, tamen ob
operationem esse posteriorem
; nam mens
humana ex sensilium
cognitione proficiscitur, ac proinde æterna
intelligere nequit, nisi
prius intellexerit temporalia,
quæ sensibus hausit
'. 170. His præstitutis, demonstrandæ
nobis sunt propositiones
sequentes: la.
Ratio superior, et
ratio inferior non
sunt duæ facultates
speciflce diversæ. Probatur.
Obiectum rationis superioris,
et obiectum rationis
inferioris spectata materialiter,
hoc est in
sua natura, specie
ab se differunt;
nam ratio superior
versatur circa illud,
quod est necessarium,
immutabile, et æternum
; ratio autem
inferior suam cognitionem
ex rebus contingentibus, mutabilibus,
et temporaneis attingit.
At vero spectala
formaliter, hoc est,
prout ad facultatem
mtelligendi referuntur, inter
sese conveniunt, quia
in aliquo intelligibili
consistunt, cum res
illæ contingentes, mutabiles,
et temporaneæ a
ratione inferiori cognoscantur
non secundum earum
conditiones materiales, sed in suis
essentns, quæ sunt
quodammodo necessariæ, æternæ,
et immutabiles. Atqui
obiecta, quæ formaliter
considerata inter sese
conveniunt, ad earndem
facultatem spectant. Ergo
ratio superior est
eadem facultas, ac
inferior 2. 171.
Præterea, quemadmodum mens
nostra ex cognitione
effectus ad cognitionem
causæ progreditur, et
ex causa iam
cognita ad effectum
regreditur, ut penitiorem
huius cognitionem sibi
comparet ; ita ex
veritatibus cognitis per
principia, quæ ex
contemplatione rerum temporalium,
et mutabilium sibi
efformavit, ad causam
earum extollitur, nempe
ad veritates cognitas
per principia æterna,
et immutabilia ;
et ex his
regreditur ad ventates,
quas cognovit in
rebus temporalibus, et
mutabilibus, ut de
ipsisrectum iudicium pronuntiet.
Quapropter in
exercitatione rationis inferioris,
et superioris non
nisi quidam progressus,
et regressus obtinet.
Atqui progressus et re i
Qq. dispp., De
Yer., q. X,
a. 6 ad
6. 2 Cf
s. Aug., De
Trin., lib. II,
c 4, n. 4; et
s. Thom., I, qLXXIX,
a. 9 ad
2. gressus,
quibus cognitio noslra
perficilur, ad eamdem
ral.onem spectant. Ergo ratio superior,
et inferior unam
facultatem conshtuunt. 172. 2a.
Ratio superior non
est extra. vel
supra ommam \
r Probatur contra
Cousinium, qui contendit
rationem super.orem esse
medium, per quod
Ratio Divina se
cum ratione humana
communicat 2, et contra
Ontologos, secunJum quos
rat.o superior est
ratio absoluta, nempe
ipsa Ra.0 D.v.na.
In pr.mis, ratio
superior eadem est
facultas, ac •atio
inter.or ; ergo
sicut ista, ita
etiam illa non
est extra, el
supra an.mam. 173.
Practerea, Philosophi, quos
hic refutamus, ideo
:ontendunt rat.onem superiorem
esse extra, aut
supra aiimara, qu.a
op.nantur immutabile non
posse coLnosci >er
ral.onem humanam, quæ
est mutabilis. Atqui nedum
epugnat, necesse est
animam humanam per
facultatem nutab.Iem cognoscere
immutabile. Ergo horum
philoso'horum senteut.a falso,
et absurdo fundamento super
174. Probatur mmor.
1» Non repugnat
animam humaam cognosccre
immutabile per medium
mutabile, nuia psa,
cum res cognoscit,
earum proprietates, et
relalioes non creat,
sed dumtaxal investigat,
et dete P' 36 ct
37. Ci p.
137.-4 Cfs. Aug.,
De Trin., lib.
XII, c. 7, n. 12,
et alibi. sa
non modo res
intelligit, sed etiam
illarum intellectiones revocat,
et agnoscit. S. Bonaventura distinxit
duplicem actum memoriæ
intellectivæ, unum, quo
anima speciem rei
intellectæ in se
retinet, alterum, quo
reminiscitur rei per
speciem repræsentatæ. Primus,
aiente eodem sancto
Doctore, est in
anima instar habitus,
quia potius statum,
quam actionem significat,
alter instar usus,
quia per ipsum
anima habitu memoriæ
utitur. Præterea ille
sine voluntatis nutu
efficitur, hic fit
ope reflexionis, et
a voluntate pendet1.
176. Memoria intellectiva
non est facultas,
quæ ab intellectu
specie differt, sed
est quædam ipsius
intellectus affectio 2.
Probatur contra fere
omnes recentes philosophos.
Memoria intellectiva non
est facultas ab
ipso intellectu distincta,
si duo, quos
innuimus, eius actus
ab ipso intellectu
repeli possunt. Atqui
illi duo actus
memoriæ intellectivæ ab
ipso intellectu suam
repetunt originem. Ergo.
177. Probatur minor.
1° Retentio specierum
intelligibilium, uti ab
Aquinate observatum fuit,
intellectui maxime convenit,
quia, cum
intellectus possibilis sit
stabilioris naturæ, quam
sensus, oportet, quod
species in eo
recepta stabilius recipiatur
; unde magis
in eo possunt
servari species, quam
in parte sensitiva
3 ». 2° Intellectus
vi supra se
suasque actiones reflectendi
pollet ; hæ
autem actiones in
aliquo tempore existunt;
ergo sicut cognoscere
potest se in præsenti aliquid
intelligere; ita cognoscere
potest se atttea
aliquid intellexisse 4.
178. Ex his
perspicitur, cur memoria
sensitiva sit quædam
specialis facultas s,
et non item
memoria intellectiva. Nam
specialis facultas constituitur
ex obiecto, quod
per se, et
non ex obieclo,
quod per accidens
ad illam refertur.
Atqui præteritum, prout
est præteritum, cum
sit particulare, et
determinatum, refertur per
se ad facultatem
sentiendi ; ad facultatem
autem intelligendi, cuius
obiectum est indeterminatum, et
universale, refertur dumtaxat
per accidens, nempe
quatenus ipsa supra
suas actio i ln
lib. II Sent.
Dist. VII, part.
2, a. 1,
q. 2 resol.
2 I, q. LXXIX, a.
7 c. 3
Qq. dispp., De
Ver., q. X, a. 2 c. I,
q. LXXIX, a.
6 ad. 2. 1A,
zs^ivj&rs? sensiii? sit jnem
ete „„„ es'se,
^S&S^S01^ ioSufoUsæSnCdei^!ematiS abn°rmitas
1-SS proposij JS"
^ ^^ • sensus,
est facuhas inor ^z^r^t^T^ aræ ne
aturas omnium rerna ma
eriaM nTT,nte,,ieere posset !»ectus
est inlellisere »„.;,
m' £,taui Proprium
in e in materi _rgo
i„ ellectnm"^ l^ ''' qUæ
habet sse pro
ccrto habenflum est
facuitatem rnorganicam 181.
Probalur maior. Facultas
m.a» no~ „
•um exercetur, ad
onnm „ reram^m,?
?a?-Uln T00" "natur,
e. jr., visus
aH ™i7, £ materialium deter '•Itasorganiea adc„„n„-^' ug°' S'
in,el|ectus esset rnm
matSun et Ce"e t? hanC ^
illain na'nram Rprrorr2.^ri^ ehet
t nisHoafc8 "
rT\Tl a,ind Per
se ap^2S%SffZtt ei
corpor™, ',»-. eos
d,.pB„Tit s. ThomaSj
præcipue PP131-182. Cf p.,33-136.
_ Cf
p 4 p">.os. CnwsT.
Compend. l .1 P"
sensus non nisi
singulare, et corporeum
apprehendere potest1 E
contrario, intellectus cognoscit
essentiam qualita tibus
sensilibus exutam 2,
et ideo obiectum
eius est im
materiale 3, et
universale4; quinimmo ex
notiombus cssen tiarum
rerum, quæ habent
esse in materia
ad not.one: rerum,
quæ supra materiam
sunt, assurgit \ Ergo
obie ctum intellectus
ab obiecto sensus
ommno ditlert. 183
Probatur 2a pars.
Anima res intelligere non,
po test, nisi
ope alicuius vis
activæ, qua$ res
actu intelhgi biles
efficit, quia essentia,
qualitatibus sensilibus exuta
non actu, sed
dumtaxat potentia in
rebus est6; e
contra rio anima
ad res sentiendas
non indiget ulla
vi sentiend activa
quæ res actu
sensibiles efficiat1. Præterea,
intel lectus,' cum
aliquid intelligit, pati
dicitur dumtaxat qui
ab obiecto intelligibili
reducitur a potentia
ad actum; ser
sus autem, cum
aliquid sentit, pati
dicitur etiam quia
lrr mutatur organum,
in quo facullas
sentiens est. Insupe
vehementia obiecti sensibilis
sensum corrumpit; at
veh -» tigemas. exP°siulat,
ut facultates appelendi
in ABT.I.-De appetitu in
universum spcclato £
sub r^JfaT'^""^0 appeti
malum> "O" PPe,
Ut n?Ta Sed
'^, sive^,acwoW, iOBBitur
mJV. L ^35' fIualenus
"onum, cum quo
W? J rramilunraraag,E"Tt,|Ur' "T
bouum' ouod "lil
cihnm 7, fc\
&• leo occidens
cervum in ;88 I ann
t?tuiU°nCOn,,UnSi,l,r
°Ccisi0 a"ima "
>peciraiumPfaCI?l,a,.nqUatT
constitu't quoddam ge rinRuilur b "S,„
;• d,C,,tUr "
' V "omfue an
appetatu simphnter naturali.
Appelitus elicitus
est ille, quo
anima ex cognitione
sibi propria se
movet, sive inclinat
ad bonum1. Hinc,
aiente s. Ihoma,
desiderium in
rebus cognoscentibus sequitur
cogmtionem 2 ».
Appetitus simpliciter naturalis
est, quo res,
quæ cognitione destituuntur,
tendunt ad finem
suum 3 per inclinationem sibi
propriam, quam Deus,
auctor naturæ, unicuique
illarum indidit ; ita ut cognitio
obiecti, quod appetunt,
non sit in
ipsis, sed in
Deo, qui ipsas
m proprium finem
ordinavit . Hic
appetitus naturalis non
est in anima
quædam specialis facultas,
sed, ut alibi
diximus5, est communis
omnibus animæ potentiis,
prout hæ sunt
quædam res naturales,
et efficit, ut ipsæ ad
exercitium actionum sibi
propriarum naturaliter lnchnent.
189. Appetitus eliciti
duæ species sunt,
scihcet sensi tivus et
intellectivus, quia cognitio
obiecti, ex qua
appe titus elicitus exoritur,
nonnisi sensitiva, vel
intellectiva esse polest.
Appelitus sensitivus est,
quo res obiectum
lta appetunt, ut
ipsum percipiant, nec
tamen rationem, pro pter
quam appetibile sit,
cognoscant. Appetitus autem
tn tellectivus, sive
rationalis dicitur, quo
res in obiectuu
ideo inclinant, quod
apprehendunt non solum
ipsum, sec etiam
convenientiam eius cum
sui natura6. Ex
his colli gitur
1° appetitum sensitivum
esse proprium ammalium.
quia ipsa appetunt
illud, quod apprehendunt
sibi utile; et
delectabile, ita tamen,
ut minime cognoscant
rationem ob quam
ipsum appetunt ;
2° appetitum rationalem
ess( proprium naturarum,
quæ ratione pollent,
quia hæ co
enoscunt non solum
id, quod appetunt,
sed etiam ratio
nem, ob quam
illud appetunt ;
3° in homine
utrumqu aut turbatur.
MM. Ex his,
quæ diximus circa
naturam appetitus iracibil.s,
consequ.tur illum spectare
ad defendendum ea,
m quæ appetitu
concupiscibili trahimur. Etenim,
uti ex am
dictis patet, cum
concupiscimus aliquam rem
dele ;">»lem, cuius assecutio
ardua est, exurgit
appetitus rasc.bil.s ad ea amovenda,
quæ illius conseculioni
impe\ mento sunt,
idque eo vehementiori præstat
impetu, uo ma.or
est cupiditas, qua
in illam rem
rapimur! Ea ropter appetitio
irascibilis originem ducit
ab eo, quod
ppetitu concupiscibili expetimus,
et desinit in
tranquil loo11 m
adePtionem, vel fruitionem
3. iJd. Appetitus
sensitivus, sive concupiscibilis, sive
ira ^1 Qq. dispp.,
De Ver., q. XXV, a.
2 ad 2.
" /»q/';LX^XI1' a'
5 C> Cf s' AuSEPadNebrid., Ep.
IX n. 4 / Itb.
III Sent., Dist.
XXVI, q. I,
a. 2 sol.
l scibilis,
brutis, atque hominibus,
ut iam diximus
, communis est.
Attamen, prout in
hominibus est, rationis
imperio subditur; siquidem
quilibet in seipso
experitur, e. g.,
iram ex diversis
rationis momentis concitari,
vel augeri, vel
comprimi2. Quapropter huiusmodi
appetitus, prout in
homine est, obediens
rationi, atque participare
aliqualiter libertatem voluntatis
dicitur3. Illud autem
advertendum est, rationem
non omnino pro
suo arbitratu appetitum
sensitivum moderari posse, tnm
quia in illius
actum influit organum
corporeum, cuius conslitutio,
atque habiludo non
pendent a ratione,
tum quia interdum
actus huiusce appetitus
ex apprehensione sensitiva
subito concitatur, ac
proinde antevertit regimen
rationis . III. De appetitu
rationali, sive de
voluntate, et primum
de eius obiecto
194. Appetitus rationalis
est, uti diximus,
inclinatio ad prosequendum
bonum ratione apprehensum.
Iam hæc facultas ea
est, quæ voluntas
nuncupatur. Voluntas,
inquit s. Thomas, est appetitus
quidam rationalis5 ».
195. Girca obiectum
voluntatis, nempe bonum
rationt apprehensum, hæc
adnotanda sunt :
1° Obiectum
proprium voluntatis est
bonum absolute 6
», nempe universe
acceptum, quia universale
est illud, quod
proprie a ratione
apprehenditur. Hinc voluntas
non inclinat ad hoc, vel
ad illud determinatum
bo num, sed
ad quodlibet ens inclinare
potest, quia omne
ens ex eo,
quod est, parliceps
estcommunis rationis boni
2° Gum dicitur
obiectum voluntatis esse
bonum rationt apprehensum,
illud etiam significatur,
quod bonum, cui
voluntas adhæret, ita
percipitur, ut in eo deprehendatui i 163.
I,
q. LXXXI, a.
3 c. 3
In lib. III
Sent., Dist. XII,
q. I, a. 1
sol. la 2æ, q.
XVII, a. 7
c. 3 Ibid.,
q. VIII, a. 1 c. Hæc definitio
voluntatis a plerisque
nu peris Philosophis
reiicitur, quia putant
omnem appetitum esse
neces sarium, ac
proinde voluntatem, si cum appetitu
rationali confur-da tur,
necessariam, non liheram
dicendam fore. At
nos omnino nega
mus omnem appetitum
esse necessarium, quia
appetitus rationalis e.
eo, quod est
rationalis, liber est,
cum ratio, ut
mox oste ndemus, si
radix libertatis, sive
in causa sit,
cur voluntas libertate
gaudeat 6 Qq.
dispp., De Ver.,
q. XXV, a.
1 ad 6.
M jipsa
ratio bonitatis, sive
convenientiæ, quam habet
cum propria natura.
cc Si aliquod
bonum, inquit s.
Thomas, Iproponatur, quod
apprehendatur in ratione
bonl, nonau|lem in
rat.one convenientis, non
movebit voluntatem ».
6 Uonum, in
quod volnntas fertur,
reale, vel adparens
psse potesl, volunlas
enim interdum fertur
in aliquid veliiit.
bonum quod revera
malum est, quia
intellectus illud veluti
bonum ipsi exhibet.
Quare dicendum non
est pum Saisselo
3, voluntatem interdum
ferri versus malum,
forout rnalum est,
sed potius voluntatem
interdum fcrri taftos
malum, quod sub
ratione boni apprehenditur. 4
Voluntatis obiectum non
solum in fine
\ sed etiam
n medns ad
finem consistit; e. g., possumus
non solum elle
samtatem, sed et.am
deambulationem, tamquam me lum
ad assequendam sanitatem.
Medium
autem dicitur yoktum
secundarium, et finis
volitum principale, et
causa ytendt, qu.a
finis est causa,
cur media velimus.
Rursus ! ausa
quæri potcst, cur
ipsos fines veiimus,
e. ff., cur
elimus sanUatem; quocirca,
ne infinitus progressus
cau arum sine principio
existere dicatur, admittendus
est fi »is,, qui
ad alium referri
non potest, sed
simpliciter, et bso
ule propter se
appetitur, et rationem
continet, cur etera
omn.a appetantur. Hic
finis ultimus nuncupatur
6. Art. IV. De
aclu voluntatis \}^'nt^\S
volun!atis> .nemPe voluntarium, ita
definitur: ictto ab
mterno pnnapio procedens
cum cognitione finis
' 13 c'b
mterm Pnneipio procedens
significant actum ?m
vppK. CX Pr°Pr,a
vo,untatis inclinatione. Illa
au n erba cum
cognitione finis denotant
actionem volun i vol.
?i"Vn ?b,ectum> 9uod
apprehenditur veluti finis,
V/, l qUOd
aCt,° SDectat' et
cuius gratia fit8
W. Voluntano oppon.tur
involuntarium et £on
™/tm. Involuntar.um dicilur
illud, quod non
solum non Met
a voluntate, sed
etiam huius inclinationi
repuguat 5 $'J!SPP\?°
mal0> VI>
• unic. c.
l" 2æ, q.
XIII, a. 5
ad 2. 1K&^J& "a
Tll'Z' l ad 3' Gt
C°ntr' • Iib' • '» a., c Huiusmodi,
e. g., est
actio, quæ fit
per violentiam, sive
coactionem, hoc est,
ab exteriori principio
oritur, obsistente voluntate,
cuiusmodi est motus
illius, qui ab
equo rapitur, ut
in vincula coniiciatur.
Non voluntarium autem
dicitur illud, quod
a voluntate non
proficiscitur, sed tamen
voluntas ei non
adversatur; e. g.,
non voluntarii sunt
actus facultatum vegetanlium
; hi enim,
cum sine ulla
prævia cognitione fiant,
a voluntate non
proficiscuntur, nec tamen
voluntas ipsis adversatur.
Voluntas, prout refertur
ad involuntarium, dicitur
nolle, idest velle
non aliquid. Nolo
hoc, idest, volo
hoc non esse
l »; prout
autem refertur ad
non voluntarium, dicitur
non velle, nam
non voluntarium in
mera negatione voluntarii
consistit. 198. Ex
definitione, quam tradidimus,
actus voluntarii facile
est intelligere, quid
inter voluntarium, et
spontaneum intersit. Spontanea
dicitur actio, quæ
ab interno quidem
principio proficiscitur, prævia
cognitione, qua apprehenditur
obiectum, ita tamen,
ut non cognoscatur
relatio inter obiectum,
atque actionem, quæ
ad illud ordinem
habet. Voluntaria autem,
si prævia cognitio
eiusmodi est, ut
non solum apprehendatur
res, quæ est finis, sed
etiam cognoscatur ratio
finis, et proportio
eius, quod ordinatur
ad finem 2
». Ex his
colligitur 1° discrimen
inter voluntarium, et
spontaneum ex eo
oriri, quod cognitio,
quæ actui præcedit,
perfecta, aut imperfecta
est; 2° Spontaneitatem in
actibus quoque appetitus
sensitivi sine concursu
voluntatis locum habere,
et actionibus quoque
brutorum attribui, e. g., canis,
audita heri voce,
sua sponte ad
eum accedere dicitur;
3° turpiter errasse
Cousinium, qui actiones
spontaneas non solum
liberas, sed maxime
iiberas esse contendit3;
cum enim acdones
spontaneæ etiam brutis
conveniant, ipsæ perfecfe
voluntariæ esse non
possunl; tantum abest,
ut omnium maxime
liberæ sint. 199.
Denique actus voluntarius
in elicitum, atque
imperatum distinguitur. Actus
eliciti sunt, qui
per se ad volunlatem pertinent,
ab eaque tamquam
actiones eius pro
1 In lib. I Sent.,
Dist. VI, Exposit.
text. 2 4a 2æ} q
VI a> 2
c# 3 Vid.
Fragm., Pref. et la lre
edit. Cousinio adstipulatus
est Saissetus, Diction.
phil., art. Libertd. Jgg
; priæ immediate
producuntur ; e.
s., velle eliære
m sentire. Imperati
dicuntur illi qui%'er
alias Sates a'
voluntate motas perficiuntur,
'ita ut%d volunUtem
SDe: ctent non
prout ab ipsa
producuntur, sed prouT
psa movet al,as
potent.as ad exerendos
aclus sibi proprios '
V. De
causis, quæ Toluntatem
ad suum actum
raovent 200. lllud
moveri dicitur, quod
cum sit in
potentia ad plura,
reduc.tur .n actum
p\r aliquid, quod
est ac tf
larn voluntas, æque
ac quælibet animæ
flcultas es in potenna
tum quoad exercitationem actus,
scilicet prout es"
n potenha ad
agere, vel non
agere, tum quoad
mrtfe itionem, s.ve
determinationem aclus, nemp^e
prouTe 1 "„"
-potenha ad agere
hoc, vel illud.
Quare volunUs
ind t ahquo,
quod eam moveat
tum ad exercitationem, umad
determinat.onem actus2. ™
eS?mJdr7niS,',°bieCtUm ab intdleet
apprehensum illud I
Probatur Appetitus
non est nisi
boni, ouod sibi
ner preS mTstPr°POnitUr3 >>!
W™° et bonEm
Tneinm,; m°u?"S aPP,e"(»m »;
alqui aclus, ut æpe nnu.mus
ex obiecto, ad
quod fertur, speciem
suam sum.t, ergo
ob.ectum, sive bonum
cognitum est fflo?
imoiTaflr|Tna.,Ur,.actus
voluntatis,8sive voTun. tem
i 209 p
deter,m'nat.onera actus. »nr^„L0i)'.,2a' Volunlas
in quibusdam suis
actibus ab appetilu
sensilivo movetur ex
parte obiecti. Ilnnr°a'"[' Voluntas
movetur ab apprehensione obiecti,
TTnyZtTi Cl eonvenien.tisA.qui apprenhensio
bon ivi VZ v '
P.°teSt mUlari CX
motibus PPCtitus sensiPclUu
senshS ' ^"
m°VCri Potest
ab »P" loS"
fxtTrn,miTC°gni,i0 boni' ct onvenicn.is non
1i ."..d V°
ble,Ctl natu,ra' auam
intelleclus deprehen», sed
et.am ex d.versa
habitudine hominis pendet.
Al 1
i," 2M' '•
'• • 1
ad 2. 1 2æ n
IX a 1 c, V qp., />e
F.r., q. XX.V,
a. 2 c.
Cf 'p. 163.
Wpp. cu., q.
XXII, a. 2 c. qui
motus appetitus sensitivi
habitudinem hominis variant.
Ergo ex ipsis
efficitur, ut cognitio
boni, et convenientis
mutetur. E. g.,
illud, quod videtur
conveniens ei, qui
ira flagrat, huiusmodi
non iudicatur ab
eo, qui pacato
est animo 1. 204. Diximus
1° in quibusdam
actibus; nam sunt
multi actus voluntatis,
in quibus appetitus
sensitivus nullam habet
partem. Huiusmodi sunt,
e. g., amor
iustitiæ, amor veritatis,
aliique id genus.
Diximus 2° ex
parte obiecti, ut
intelligatur appetitum sensitivum
nihil in voluntatem
directe agere, quia
ipse est potentia
voluntate inferior2. 205. 3a.
Voluntas ad exercitationem actus
tum a seipsa,
tum a Deo
movetur 3. Probatur
la pars. In
volitionibus finis est
illud, in quod
voluntas primo intendit;
quapropter in volitionibus
finis merito comparatur
cum eo, quod
in iis, quæ
ab intellectu cognoscuntur,
dicitur principium. Atqui
intellectus ex assensu
principiorum seipsum movet
ad assentiendum conclusionibus. Ergo
voluntas ex volitione
finis seipsam movet
ad volitionem eorum,quibus
finem consequi potest4.
206. Ex qua
argumentatione deducitur nullam
repugnantiam in eo
agnoscendam esse, quod
voluntas seipsam movet,
quasi sit simul
in actu, prout
se movet, atque
in potentia, prout
movetur; nam, ut
inquit s. Thomas,
cc non secundum
idem voluntas est in actu,
et in potentia,
sed in quantum
actu vult finem,
reducit se de
potentia in actum
respectu eorum, quæ
sunt ad finem,
ut scilicet actu
ea velit 5 ».
207. Quod si quæratur, quid
sit, quo voluntas,
in aliquem finem
intendens, seipsam moveat
circa ea, quæ
sunt ad finem,
respondetur illud consistere
in eo, quod
voluntas inlendens in
aliquem finem, vult,
ut intellectus institttat
consultationem, sive illam
actionem, qua intelleetus
media investigat, eorumque
utilitatem ponderat. Et
sane, cum voluntas
aliquem finem sibi
præstituit, e. g.,
sanitatem, opus ei
est eligere medium
ad illius consecutionem
opportunum, e. g.,
potionem; et hæc
electio, ut postea
di la 2æ, q. LXXVII,
a. 1. 2
i, q. CXI, a. 2
ad 3. 3 ia 2æ,
q. LXXX, a.
1 c. 4
Qq. dispp., De
malo, q. VI, a.
unic. c. s
ia 2æ, q.
IX, a. 3
ad 1.cemus, haberi
non potest sine
præcedenti consullalione intellectus.
Alqu. hæc consultatio
intellectus a voluntate
imperatur. Ergo voluntas
est, ex qua
aclio circa electionem
med.orum exordium habet,
ac proinde seipsam
ad ea, quæ
suntad finem, movere
iure fticilur. Voluntatem
acc.p.end. pol.onem præccdit
consilium, quod quidem
proced, ex voluntate
volentis consiliari .sl
^luntas ad primum
actum seipsam mnverel,
hæc vol.t.o præviam
consultationem intellectus lT
alia0nvoU H tl0.?liam
^T"^ ^iuia^, et . ursu nliM? . v,a'!am
consultationem, ct hæc
alia con ^o ie
consail|ni(?J,t,0nem1' et sic,
iv, '., Qldispp.,
De malo, loc. cit. ' ' '
clinatio naturalis.
Solus autem Deus
est, qui potentiam
volendi tribuit creaturæ:
quia ipse solus
est auctor intellectualis naturæ
». VI. —
De libertate voluntatis
huraanæ, et primum
de libertate a
coactione 210. Libertalis
nomine hic venit
illa voluntatis proprietas,
per quam ipsa
in suis actibus
exerendis a necessitate
est immunis. Duplex
autem, cum de
libertate voluntatis humanæ
quæstio est, necessitas
distinguitur, scilicet externa,
atque interna. Necessilas externa,
sive coactio, est quæ ab
externo principio infertur
alicui contra propriam
ipsius inclinationem. Necessitas
autem interna consistit
in quadam propensione,,qua agens
impellitur ex propria
sua natura ad
aliquid prosequendum, unde
necessitas naturæ etiam
appellari solet. Hinc duplex libertas
dislinguitur, nempe libertas
a coactione, et
libertas a necessitate
naturæ. Illa tantummodo
externam vim excludit,
qua voluntas hominis
invita, ac reluctans
contra propensionem suam
ad actus impelli
possit. Hæc autem
excludit quamcumque vim
tum externam, tum
internam, ita ut
voluntas prorsus domina
sit actuum suorum;
unde etiam libertas
arbitrii, vel liberum
arbitrium appellari solet.
His præstitutis, inquirendum
in primis est,
utrum voluntas libertate
a coactione gaudeat.
211. Voluntas in
singulis actibus sui
propriis, et intrinsecis
libera est a
coactione. Probatur. Si
actus proprius voluntatis
fieret per coactionem,
nempe a vi
extrinseca cogeretur, ipse
secundum, et contra
inclinationem voluntatis simul
esset ; scilicet
esset secundum inclinationem
voluntatis, quia actus
proprius volunlatis in eo consistit,
quod voluntas in
aliquid inclinat, perinde
ac quidquam naturale
alicui rei esse
dicitur, si inclinationi
naturæ eius sit
consentaneum; esset autem
contra inclinationem voluntatis,
quia id, quod
per coactionem fieri
dicitur, inclinationi voluntatis
adversatur 2. Atqui
aliquid secundum, et
contra inclinationem volunlalis
fieri repugnat. Ergo
actusproprius voluntatis a
quadam vi extrinseca
cogi repugnat, ac
proinde voluntas in
actibus sui propriis
libera est a
coactione 3. 1 I, q.
CVI, a. 2 c— Cf
p. 167.— 3 Cf
s. Anselm., De
lib. arb. c. 6. 212.
Hanc veritatem intima
cuiusque experientia conl
firmat; siquidem quisquis
vel plebeius conscius
sibi est se
I a nulla
vi extrinseca impelli
posse, ut velit
quod non vult
aut noht quod
vult. 213. Diximus
in actibus sui
propriis, et intrinsecis;
nam violentia mferri
potest in actus,
qui a voluntate
imperantur, et sme
membris corporis perfici
nequeunt. At vero
violentia in hos
actus infertur, non
quatenus ipsi actus,
qui a voluntate
promanant, efficiuntur per
coactionem, sed quatenus
membra corporis
impediuntur, ne voluntatis
lmpenum exequantur ».
E. g., sume
aliquem ad supplicium
trahi; certe tota
vis, et coactio
trahentis numquam etticiet,
ut ille velit
ad supplicium trahi,
aut nolit id,
' quo opus
est, ut ad
supplicium non trahatur2.
Quod si reus
ahquando suppliciorum immanilate
defatigatus conhtetur crimen
ab se patratum,
voluntas eius revera
non cogitur, quia
ipse reipsa vult
hanc confessionem, quum
lllam mstar boni
apprehendat, nempe tamquam
opportunam fmiendis tormentis.
Hinc fit, ut
reus, etiamsi permulta,
et exquisita tormenta
patiatur, tamen possit
numquam suum animum
inducere ad illam
confessionem, si nullam
boni rationem in
ea deprehendit 3. VII.—
Declaratur nalura libeitatis
arbitrii 214. Libertas
arbitrii, ut s.
Thomas inquit, eonsistit
in potcstate ahquid
eligendi ; nam
libertas arbitrii, ut diximus, reddit
voluntatem immunem a
quavis naturali neccssitate,
ac proinde cfficit,
ut ipsa dominetur
suis actiuus ;
voluntas autem suis
actibus dominari diciturex
eo quod potest
hoc, vel illud
eligere0. 215. Ex
eo autem, quod
libertas arbitrii consistit
in electione, sive,
ut idem s.
Thomas inquit, in præacceptione unius
respectu alterius\ deducitur
contra Waddigtonumtvastum, ahosque,
libertatem arbitrii, prout
homini conven,^c potest,
expostulare momentorum consultationem, seu
deliberationem, quæ constituitur
exeo, quod volun 1
l!.fe' q' VI'
a' 4 c' 2 Ibid;
loc cit. iW., q.
cit., a. 6
ad 1. I,
q. LXXXIII, a.
3 c. )
ia &e172' 6 !^LXXXII, a.
i ad 3.
1 ^, q.
XIII, a. 2 c— De
V ame humaine,
c. 5, sect.
2. tas, cum intendit
in aliquem finem,
investigat naturam mediorum,
eorumque utilitatem ad
illum finem assequendum.
Et sane, non
potest unum præ
alio medio eligi,
nisi natura mediorum,
eorumque utilitas ad
finem assequendum agnoscantur.
Atqui homines hæc
nonnisi per ratiocinationem, ac
proinde per deliberationem cognoscere
possunt. Ergo deliberatio
est accidens necessarium
libertatis humanæ .
216. Libertas arbitrii
vocatur etiam libertas
indifferentiæ, quo nomine
significatur eum, qui
agit libertate arbitrii,
non esse delerminatum
ad unum, sed
dum unum agit,
aliud quoque agere
posse. 217. Hæc
autem indifferentia versari
potest vel circa
actum, quatenus voluntas
potest velle, vel
non velle; vel
circa obiectum, quatenus
voluntas velle potest
hoc, vel eius
oppositum, vel aliud
quidpiam2. Hinc exurgit
distinctio libertatis indifferentiæ
in libertatem contradictionis, contrarietatis, et
specificationis. Libertas contradictionis, vel
exercitii consistit in eo, quod
in potestate voluntatis
est elicere, vel
non elicere aliquem
actum, e. g.,
amare vel non
amare aliquid ;
libertas contrarietatis consistit
in eo, quod
voluntas potest velle
aliquod obiectum, aut
eius oppositum; libertas
specificationis consistit in
eo, quod voluntas
potest velie hoc,
aut quidpiam aliud.
218. At vero,
indifferentia, quæ contradictionis dicitur,
ad libertatis essentiam
constituendam sufficit ; nam,
etsi voluntas non
possit agere contrarium,
vel quidpiam aliud,
tamen, dummodo possit
actiones suas elicere,
vel ab eis
abstinere, sui iuris
est, et dominium
in actiones ipsas
exercet 3 219.
Præterea, indifferentia considerari
potest etiam ex
illa parte, quatenus
actiones ad ultimum
finem spectant, nempe in
quantum voluntas potest
appetere id, quod
secundum veritatem in
debitum finem ordinatur,
vel secundum apparentiam
tantum 4 ». Si indifferentia
ex hac 4
ln lib. I
Sent.y Dist. XI, q. I, a. 2
sol. Exinde magis
patescit error Cousinii,
qui, ut diximus
(p. 168), actiones
spontaneas cum liberis
confundit. 2 Qq.
dispp., De Ver.,
q. XXII, a.
6 c. 3
Contr. Gent., lib.
II, c. 47. Qq.
dispp., De Ver.,
loc. cit. parte
considerctur, inde illa
liberlas cxurgit, quæ
in n0testate rccte,
aut prave agendi
consislit. h 9
P 220. Hæc
autem indifferentia recte,
vel nrave asendi
p' :::,,beri arbitrii,?°n
n™il™ -•• »VS£
sP. nnLr^dnYii 've peccandi
a fine, ad
quem liber.as debertatl''pH
Lt? |,r,°lnde n°"
SPectal ad senliam
li "t 0,n'rP Lr,-,amT(l"am Vl.t,um
libertatis habenda esi . yuare
lpsa, uti s.
Thomas inqu (,
non nisi aliauod
Hgnum hbcnatis est,
sicut acgriludo esl
signum vilal" Abt.
Vlll.-lnquirilur, an sit
in hominc libertas
indifferenliæ Declarata natura
liberlalis indifferenliæ, inquirendum
esl, ntrum ea
voluntali humanæ concedenda
si. i&y frop.
1 . Vohmlas
non est libera
liberlate indiffi ezf
bonum universate' et ^oizT^tat
pr1till!rnmC,U
nonbet.natUraC PrJ°prium eSt
au -clo ?o,a
S 1 .possibihtas,
sive eapacitas subditur
>. Ergo voluntas
. .1 m;rm.U,mnerSa,e' Ct
Perfec,um nnNun^domi um
^r^^ff„s3£ po,est- ac
proiude I ">
Ub. II Sent.
Dist. XXV, q. I, a.
i ad 2.
Cf s. Anseln,.,
]>e lib. arb.,
c. 1. '
CfSs TAu"Inf1' m'
"v8 ad,n-4 Q(lWDe
^">. 2a.
Voluntas circa bona
particularia gaudet libertate
indifferentiæ. Probatur. lllud
obiectum ex necessitate
voluntatem movet, quod
est ipsi adæquatum,
nempe in quo
nulla ratio mali
apprehendi potest . Atqui huiusmodi
non sunt bona
particularia, quia in
omnibus particularibus bonis
potest [intellectus) considerare
rationem boni alicuius,
et defectum alicuius
boni, quod habet
rationem mali ».
Ergo bona particularia
voluntatem ex necessitate
movere non possunt ;
ac proinde voluntas
ita ea vult,
ut potestatem ea
non volendi habeat 2.
224. Præterea, voluntas
tendit ad bona
particularia non per
modum naturæ 3.
Atqui voluntatem tendere
ad aliquid non
per modum naturæ,
idem est, ac
ipsam non esse
determinatam ad illud,
eo modo, quo
causæ naturales sunt
determinatæ ad unum.
Ergo voluntas circa
bona particularia gaudet
vi electionisf seu
libertate indifferentiæ. 225.
Maior ita demonstratur.
Voluntas per modum
naturæ tendit ad
beatitatem, et ad
media, quæ cum
illa necessario coiligantur.
Atqui bona particularia
non constituunt beatitudinem,
ipsaque vel non
sunt media, quæ
cum illa necessario
colligantur, vel, etsi
quædam eorum ad
illam necessario referantur,
tamen hæc relatio
evidens nobis non
est, quia omnes
quidem norunt beatitudinem
esse perfectum bonum,
sed nemo, dum
in hac vita
versatur, naturaliter apprehendere
potest obiectum illud
reale, quod beatitudinem
reipsa constituit, nempe
Deum, uti in
seipso est, perfectum
bonum. Ergo voluntas
ad bona particularia
non tendit per
modum naturæ .
i la 2æ,
q. XIII, a.
6 c. Ibid.,
q. X, a.
2 c. 3 Qq. dispp.
De Ver., q.
XXIII, a. 4
c. I,
q. LXXXII,
a. 2 c.
Exinde intelligitur, cur
voluntas hominis, dum
homo in hac
vita versatur, non
ex naturæ necessitate,
sed ex propria
determinatione ad Dei
amorem feratur. Etenim Deus,
ut inquit Caietanus
(in cit. 2
q. 82), etsi
sit in se maius, et
eminentius universale bonum,
quam beatitudo in
communi tamen non
est evidens, et
apparens nobis sub
tali ratione, sicu
beatitudo ». Ex
quo fit, ut
iudicium, quo ratio
decernit Deum a
mandum esse, fiat
cum indifferentia, scilicet
ita ut aliter
etian fieri possit ;
quocirca volitio, quæ
consequitur hoc iudicium,
noi determinatur ex
necessitate naturæ. Deus,
inquit s. Thomas,
du pliciter potest
considerari, vel in se, vel
in effectibus suis. In s
quidem, cum sit
ipsa essentia bonitatis,
non potest non
diligi; un Argumenta, quibus
voluntatem liberlale indifferen mæsCUn.Ca, ;°"a
particularia Pudere oslendimus,
adeo fi"ma sunt,
ut rem plane
definiant ; ipsa enim
a pronria ac
inl.ma e.us natura
petita sunt. Sed
quoniam omnibus AVll,
et XVI I,
puta Hobbesio, Collinsio,
Bavleo Helve tm, Lamelno
nihil magis cordi
fuit, quam iit
hoc Capita e
dogma e.hicæ, et
Theologiæ tollerent, a
ia argu.mena ad..cere
luvabit, quæ non
quidem solidius sed
Inculent.us I.bertatis existenliam
patefaciunt. fJ..i,.?S
a,expeJrientia
J"culenter edocemur nobis
inesse tacultalem el.gend.
unum præ alio.
E. g., interna
exnenent.a compertum mibi
est! me ila
velle tleambulafionem ut
possim eam non
vellc, brachium ita
movere TZl i
du|S:erere'.n {? '° ^ ? '
»\J»^™ » sit
otio iiduigcre Jn
hls, sexcentisque aliis
volitionibus tanta e aaue
Zt n°Stra eli?endi
P°tCSlate couscii snmus?
tanomfnio lh;:,a expen,nur
'Psas Ple° uustræ
voluntatis omuuo sub.ic,
ut .n antecessum
eas disponere, et nræ
fe-wn".?^ F,qUi in,
haC eligendl' P°teState
libertas roimi cons.stit.
Lrgo voluntatem noslram
liberlate ar iusdern0?^." Cer'°
CCr,iuSest Accedit 'luod
'eslimonio ins em
inl.mæ exper.ent.æ novimus
animam noslram ob
benc gestas gaudio
perfundi, et si
quando fiaSitium lu,
dam patrar.t, acu.is
slimulis tangi,' tædioque8
labe Mlari. Alqui
an.ma has aflcctiones
voluptalis, aut lædii
;,::nceee.per,reu,r' nisi sfipsam
prorsus ^ en,u i i
',' '
reip,S-a nU}]T tædii
affectionem cxpe'mur s.
pai,.amus .,|lquoc, flagitium
ex ignoranlia, aut
CDroin0! ' ^,0,03"1
«ctl° "on fit
cum deliberalione, } „P0'ulnde
uon est l.bcra.
Ergo.
L>ctaHis cmmVlern/,S,eX ai>SUrdis
°PP°sitæ sententiæ con 1
s comprobatur. Eten.m,
ut s. Augustinus
argu '" .tur, sublata
libertate, doctrina morum
ruil; si enim _necess,late fac.mus
quidquid facimus, nullum rema ab 1
omnibus videntibus Eum
per cssentiam diligitur
et ibi ooan æcent» m'
'T8''" vol"ntati. ^ut
poenæ iUatæ, vel . Aug., De actis
cum Felice Manichæo,
lib. II, c.
8. Philos. Ciirist.
Compend. I.i jg net
discrimen inter virtutem,
et vitium ;
neque legibus, obiurgationibus, laudibus,
poenis, et præmiis
ullus restaret locus
2, quia his
omnibus locus esse
nequit, nisi actus
ita in nostra
potestate sint, ut
illos pro arbitratu
nostro ponere, vel
non ponere possimus.
Insuper ruunt cuiuslibet civitatis
fundamenta, quippe quod,
ut modo diximus,
nullius momenti evadunt
leges, præmia, et
poenæ, quorum præsidiis
civitas munitur; necnon
contractus, et foedera,
quibus cives inter
sese vinciuntur; hæc
enim eadem necessitate
violarentur, qua fuissent
instituta. Demqua ruit
quævis religio ;
nam si homines
libertate carent, nullis
officiis erga Deum
obstringuntur, nullumque illi
culjum exhibere tenentur.
Quamobrem qui hominem
libertate expoliat, eum
simul domo, civitate,
religione destituit, belluisque
prorsus exæquat. 3°
Denique eidem veritati
non parum robons
additur ex universali
hominum consensione. Re
quidem vera, omnes
homines cum docti,
tum indocti in
asserenda hbertate indifferentiæ
mirifice consentiunt; nam
omnes solent consultationes instituere
de rebus agendis,
ineunt pacta, agnoscunt
difFerentiam inter honestas,
et pravas actiones,
aliaque huiusmodi, quibus,
sublata libertate, locus
esse non posset
3. Quod si
nonnulli libertatem voluntati
denegant, hi admodum
perpauci sunt, atque
ipsi, licet hbertatem
verbis denegent, tamen
eam opere docent.
Nam, ut Eusebius
iam advertit \
ipsi libertatis osores
de rebu s faciendis
deliberant, aliorum facinora
aut laudant, aut
vituperant, filios admonent,
poenis afficiunt, et
ad bonam frugem
revocare conantur. Quare
ipsi suam sententiam
operibus destruunt, et
sibimetipsis contradicunt. IX. Quomodo liberi
actus voluntatis ab
intelleclu pendeant 227 .
Tres sunt circa
hanc quæstionem Philosophorum
sententiæ. Sunt, qui
cum Kingio,archiepiscopo Dublinensi,
contendunt voluntatem eligere
aliquod obiectum sine
ullo motivo, nempe
sine prævio iudicio,
quo intellectus bom
1 Lib. De duab. Anim.,
c. 12, n.
17. 2 De
Civ. Dei, lib.
V, c. 9.
5 Cf eumdem
s. Aug., Lib.
De duab. Anim.,
c. 11, n.
13. De præp. evang.,
lib. VII, c.
7. tatem
et convenientiam illius
obiecti pronuntief quinimmo
a.oJ udicum „„„
p„e«,|„;,„d,„M „|„™UZ, „b
ffl!9. lertia senlenlia
eorum esf nni
^..m . tl
.nt e,eClio„em voluntatis
iE",Ar. idico feta
u ab hoc
omnmo determinetnr «i™,,1
™i„ J1,^necius, a
s^treliei Ut^auif^1"'6' qU°d
C^: «minatur, es"]i£nlqU,a 'Ud,C1Um'
a 0U0 vo,u"^
«e 230. la.
Voluntas humana non
potest artv h».
ffir:oXfderm?e ^ w/o ^ ~rj fiuuaiur
contra detensores pnmæ
senfpnfiio Vr,i.. prehenderet
i i oWecto I'1^'
q.u,n inte,,^tus rra
n,,u ! or),ecto
"Ham speciem bonitatis in«
rca nullum ob.ectum
versaretur Afnui hZ
Y i P
•U " in W
5£" versar i. Ergo fieri
"eqaif^ dicio,le boni,ie
e n „ mome,.Uo>
»«™Pe sive pracvio
lerminetur ° convement.a
ob.ecti ad actus
suos . 2a. Posito
iudicio, quo intellectus
aliquid faciendum vel
non faciendum esse
decrevit, voluntas non potest manere
indifferens ad agendum
secundum, vel contra
illud. Probatur contra
propugnatores secundæ sententiæ.
Si postquam intellectus
decrevit aliquid esse
faciendum, vel non
faciendum, voluntas se
determinare posset ad
oppositum, huiusmodi determinatio
destitueretur omni rationis
momento, sive motivo,
quia nulla ratio
foret, cur voluntas
se ad oppositum
determinaret. Neque dici
potest hoc motivum
agnoscendum esse in
eo, quod voluntasita
vult: nam, quemadmodum
s. Thomas apposite
advertit, velle est
quidam motus tendens
in aliquid, ac
proinde stultum est
dicere quod aliquis
appetat propter appetere
S nempe voluntatem
velle propter ipsum
velle. Atqui,
uti in præcedenti
propositione ostensum est,
voluntas non potest
se ad aliquid
determinare sine motivo.
Ergo, posito iudicio,
quo intellectus aliquid
faciendum, vel non
faciendum esse decrevit,
voluntas non potest
se determinare ad oppositum. 233.
Refutatis duabus prioribus
sententiis, (.ertiam propugnandam
suscipimus. Ut autem
perspicuitati consulamus, nonnulla
præmonenda esse censemus,
1° Certum est
voluntatem non posse
eligere quidpiam sine
prævio iudicio rationis,
quia ipsa est
appetilus rationalis, eiusque
obiectum est quoddam
bonum, quod intellectus
iudicat consentaneum esse
nostræ naturæ 2.
2° ludicium, ex
quo voluntas ad
electionem movetur, est
iudicium practicum, non
vero speculativum; nam iudicium speculativum
consistit in apprehensione
veri, ac proinde
non potest movere
voluntatem, cuius obiectum
est bonum, ad
operationem eligendam 3.
3° Huiusmodi iudicium
practicum nequit esse
universale, et indeterminatum, quia
operatio, sive electio
voluntatis est aliquid
determinatum, et particulare,
ideoque ex iudicio
indeterminato, et universali
oriri non potest
. larum actionum
absoluta, et obiectiva
bonitas, aut pravitas
esset agnoscenda :
id, quod philosophiæ
morali prorsus adversatur.
In lib.
III De Anim.,
lect. XV. -'
Cf p. 166. 8 la 2æ, q.
XIX, a. 1
ad 2. In
lib. III De
Anim., lect. Quapropter
iudicium, quod, tamquam
motivum, ad actum
electionis concurrit, est
iudicium particulare, quod
intellectus practicus, ut
antea diximus, efficit
ex applicatione principn
universalis ad proprietatem
concretam, et particularem
ahcuius obiecti '.
4° Electioni voluntatis
plura iudicia præcedere
solent. Iam ex
hisce iilud, quo
intellectus, cunctis libratis,
atque expensis, decernit
hoc tandem eligendum
esse, ad electionem
voluntatis immediate concurrit,
ac proinde ullimum
vocatur 2. 5
Radix, sive subiectum
libertatis est quidem
ipsa voluntas ;
nam voluntas naturaliter
non determinatur, nisi
ad bonum commune,
ac proinde potest
ex sua natura,
nempe, ut inquit
s. Thomas, «
nulla determinatione naturali
in contranum prohibente
4 », ad
diversa particularia bona
iern. 6 At
radix, sive causa
libertatis « est
ratio ; ex
hoc enim voluntas
potest in diversa
ferri, quia ratio
potest naberc diversas
conceptiones boni b
»; nempe ideo
voluntas circa bona
particularia est libera,
quia intellectus porest
»»cre, sive hoc,
vel illo modo,
de bonis particularinus njdicare.
Hinc homo non
nisi ex eo,
quod rationalis est,
hbertale pollere dicitur
6, et discrimen
inter eius operationes,
et operationes brutorum,
atque rerum naturalium
non nisi in
eo consistit, quod
res naturales agunt
absquc ludicio, bruta
ex iudicio naturali,
at non libero,
bomines ex iudicio
libero \ Præstat
dilucidius hanc rem
expheare, nempe iudicia,
quæ ratio circa
operabilia eflormat, esse
libera. Operabilia sunt
quidem contingentia. Atqui
mtellectus libere cxerit
iudicia, quæ versantur
circa contmgentia; nam
intellectus, ut diximus,
ex terminorum comparatione
de rebus iudicat,
unde cum deprebefldit
prædicatum ad essentiam
subiecti perlinere, cogitur
hoc, et non
alio modo iudicare
; e contrario,
cum æprehendit prædicatum
cum subieclo haud
necessario connecli, uti
evenil in iis,
quorum maleria est
contingens, ad utramvis
parlem inclinare polest.
Ergo iudicia Circa
operabilia sunt libera
8. Fatemur ultimum
iudicium o
gie156" ~2 Q
De yi q XVI,
a. 1 ad
15. K ^a oæ' q.[
XVI1» a ad 2~ ContrGent-> h'bIH,
c-48, n. 5.
la 2«e, lbld.
_ c lf
q. lxxxIII, a.
1 c. 7
lbid. i ibid.
practicum esse
determinalum, alioquin, ut
paulo ante diximus,
nulla voluntatis actio
ipsum consequi posset;
sed contendimus non
esse absolute necessarium,
quia intellectus ita
iudicat, ut potuisset
secus iudicare, quemadmodum
in enunciationihus probabilibus
mens ita inhæret
uni parti, ut
alteri etiam adhærere
potuisset. 234. His præstitutis, demonstramus
sequentem Voluntas
non potest quidqnam
agere contra illud,
quod intellectus ultimo
iudicio practico decernit ';
neque id eius
libertati obest. Probatur
prima pars. Motivum,
quo voluntas aliquid
eligit, non nisi
ultimum iudicium practicum
intellectus, uti iam
ostendimus, esse potest;
quapropter, si voluntas
posset eligere aliud
ac illud, quod
per huiusmodi iudicinm
ab intellectu sibi
proponitur, electio voluntatis
sine motivo existeret.
Atqui, uti etiam
demonstravimus 2, absurdum
est electionem voluntatis
absque motivo existere.
Ergo. Probatur altera
pars. Radix libertatis,
sicut causa, invenitur
in prævio iudicio
intellectus; quapropter, etiamsi
voluntas contra ultimum
iudicium practicum sese
deter. minare non
possit, tamen eius
actus sunt liberi,
dummodo consequantur iudicium
liberum, nempe eiusmodi,
ut aliter fieri
potuisset. Atqui, ut
iam ostensum nobis
est, actus voluntatis
consequuntur iudicium, quod
aliter fieri potuisset.
Ergo ex eo,
quod voluntas non
potest quidquam agere
contra illud, quod
intellectus ultimo suo iudicio practico
decernit, nihil, quod
eius libertati obest,
elici potest. ld
ex eo confirmatur,
quod voluntas, ut
s. Bonaventura inquit 3,
« non sequitur
principaliter actum alienum
{nempe intellectus), imo
potius actum alienum
trahit ad proprium ;
videlicet, ipsa voluntas
in consilium adhibet
intellectum, eiusque attentionem
ad hoc potius,
quam ad aliud
contemplandum convertit; atque
ita efficit, ut
intellectus hoc potius,
quam aliud iudicium
practicum pronuntiet. Si
igitur ex voluntatis
imperio in Qq. dispp., De
Ver., q. XXIV,
a. 2 c.
Sanctus Doctor hoc
ii loco quoque
observavit electiones illas,
quæ fieri videntur
contre illud, quod
intellectus iudicat, contrarias
esse iudicio practico
uni versali, at non illi,
quod ultimum dicitur.
2 179. 3 In lib.
II Sent., Dist.
XXV, p. I,
a. un., q.
6 ad arg. tellectus
ultimum iudicium practicum
pronuntiat, dicendum cst
actum voluntatis, qui
illud iudicium conscquitur,
non esse necessarium,
nisi necessitate consequenti,
illa scilicet, qua eo ipso,
quo voluntas aliquid
vult, non potest
simul ipsum non
velle '. X. Obiectiones Fatalistarum
2 exsufflantur 235.
Obiic. 1°
Voluntas non potest
incipere velle quod
antea non volebat,
nisi ab aliquo
agente extrinseco moveatur,
quia nihil a
semetipso incipere potesl.
Atqui, si
voluntas ab aliquo
agente extrinseco movetur,
cius actiones liberæ
dici nequeunt. Ergo.
236. Resp. Dist.
min. ; si
agens extrinsecum moveret
voluntatem necessario, conc.
min., secus, neg.
min. Neg. cons.
Et sane, nomine
agentis extrinseci, a
quo voluntas movctur,
vel intelliguntur obiecta
extrinseca, quæ incurrunt
in sensus, vel
Deus ipse prima
omnium motuum cau
1 Ii, qui
huic circa libertatis
originem sententiæ adversantur,
progressum consultationum, et
volitionum in infinitum
in ea admitti
arbitrantur, quia omni
volitioni aliqua consultatio,
et omni consultationi, quippe
quæ voluntaria est,
aliqua voJitio præcedere
deberet. At ipsi
crrore decipiuntur. Etenim
probe distinguere oportet
ætum, cuius vi
consultatio suscipitur, ab
actibus, qui ipsam
constituunt. Si primum spectetur,
consultatio procul dubio
a voluntatc pendet,
quippe quod hæc
intellectum determinat ad
ea media inquirenda,
quæ ad finem
sibi propositum assequendum
idonea sunt. Ast
hac in re
progressus in infinitum
pertimescendus non est,
quia id, quod
primo movet voluntatem,
et intellectum ad
exercitium actus, est
Deus. (Cf p. 171
; cf
etiam I, q.
LXXXII, a. 4
ad 3, et
la 2æ, q.
XVII, a. 5
ad 3.) Quod
si actus, qui
consultationom constituunt, considerentur, hi
consistunt in variis
iudiciis, quæ circa
media opportuna ad
aliquem finem assequendum
efliciuntur, et quoniam
versantur circa media,
quæ non præseferunt
necessariam cum fine
connexionem, ex sui
natura non vero
ex voluntatis motione
sunt libera, seu
indifferentia (la 2æ,
q. cit., a.
6 c); voluntas
autem, movens intellectum
ad istam potius,
quam ad illam
conditionem perpendendam, aliquod
ex iis iudiciis
determinatum reddit. Neque
voluntas prævia consultatione
indiget, ut intellectum
ad rem sub
illo potius, quam
sub isto respectu '
considerandam moveat, sed
id efficit ex
aliqua occasione, e.
g., ex eo,
quod ad ld
ab appetitu sensitivo
movetur. Cf p.
169. 2 Omnes,
qui liberum arbitrium
homini denegant, Fatalistæ
nuncupantur, quia ipsis
commune est illud
antiquorum Stoicorum pronuntiatum
: omnia fato
/ieri. sa. Si
priraum, illa obiecla
numquam possunt raovere
voluntatem, nisi intellectus
rationem bonitatis, et
convenientiæ in ipsis
deprehendat '. At
bona particularia ab
intellectu apprehensa non
movent necessario voluntatem,
quia non tamquam
universaliter, et secundum
omnem considerationem bona
apprehenduntur 2. Ergo,
etiamsi voluntas ab
obiecto moveatur, eius
acliones non sunt
necessariæ. Quod si
nomine agentis extrinseci
ipse Deus intelligatur,
Deus quidem voluntatem
quoad exercitationem actus,
quemadmodum ostendimus 3,
movet; at nihil
exinde conlra libertatem
inferri potest. Etenim
proprium Dei est,
ut alibi dicemus,
res eo modo
movere, qui earum
naturis congruit. Atqui
voluntas humana eiusmodi
est naturæ, ut
sit libera. Ergo potius necessitas,
quam libertas actuum
voluntatis cum Divina
motione repugnat . 237.
Obiic. 2° Voluntas
ad aliquid volendum
movetur ab appetitu
sensitivo. Atqui actus
appetitus sensitivi su
necessarii. Ergo idem
de actibus voluntatis
dicamus o portet.
238. Resp. Dist.
mai., semper, neg.
mai., interdum, subd.
mai., ita ut
appetitus sensitivus inclinet
voluntatem ad aliquid
volendum, conc, mai.,
ita ut ad
se necessario trahat
actum voluntatis, neg.
mai. Item dist.
min., actus appetitus
sensitivi sunt necessarii,
ita ut voluntas
eis dominari possil,
conc. min., secus,
ncg. min. Neg.
cons. Re vera
nos iam antea
ostendimus voluntatem non
in cuncti sed
in quibusdam suis
actibus ab appetitu
sensitivo moveri, et
hanc motionem in eo dumtaxat
consistere, quod actus
appetitus sensitivi inclinant
voluntatem ad hoc,
ut moveat intellectum
ad considerandam rem
potius sub isto,
quam sub illo
respectu, et proinde
ad pronuntiandum potius
istud, quam illud
iudicium practicum 5.
At vero tantum
abest, ut voluntas
ab eis necessario
moveatur, ut potius
eis, sicut alibi
diximus 6, dominetur;
ex quo fit,
ut in eius
arbitrio sit prosequi,
aut respuere id,
ad quod ab appetitu sensitivo
allicitur '. 239.
Obiic. 3° Voluntas
ex natura sua
fertur ad bonum.
Ergo libertate indifferentiæ
non gaudet. Cf
p. 166.—'Cf p.
175.— 3 165. la 2æ, q.
X, a. 4
ad 1. Cf
p. 169. 6 160.
Cf la 2æ,
q. X, a.
2 c. I, ^' RcP\P{s,L ?«';
ad nonum in
universum, conc. ant
ad bona particularia,
n^. a« 4
ns. Re quidem
vera, cognitiones boni,
el mali e
iamsf ' lermUnm Sente,ntiam
sThomæ> qna»i nos
s^cu isumus ''
oduTn6."',/0 'Untatem'
non tamen necessario
eius actus roducunt,
qu.ppe quod non
sunt causac necessariænam "
antea ostendimus ,
inlellec.us ita iudicat
Te bonka e'
SnIc^a Zo7c°bieCti' Ut
Potnisse'diveersonmodeo' c.
Accedit quod causa,
cuius effectus imnediri
nnl nctbiPtSaniV0,IUntv 'aCKtUm
V°luntatis "eceSum non
ZntoJS ' co8nlt,onl
hon'> vel mah « potest
per ipsam ^ntatem
impedimentum præstari, vel'
removendo T j^Cf
8. Thoill., Qq.
dispp.y De mal^
lQc c.t ^
^ ^ ^
^ ^^ 2 > qL
XXXII, a. 2
ad 1 —3
rr n ~o aa l lem
considerationem, quæ inducit
eam ad ™iendum,
vel considerando oppositum,
scilicet quod hoc,
quod proponitur ut
bonum, secundum aliquid
non est bonum
' >. Ergo
actus voluntatis ex
cognit.one boni et
mah, a qua
Dpndent, necessitatem non
accipiunt. . .
P 247 Obiic.
6° Admissa vera
sententia c.rca ong.nem
libertatis, nempe voluntatem
ex iudicio i?t'°n£
«^ ?rmf nari, voluntas
ex duobus bon.s,
uno ma.ori altero
m.non, non potest
non amplecti bonum
maius ; et, si e
' P»oP?" nantur
duo bona æqualia,
neutrum ehgere posset,
qma Sulta foret
ratio sumciens, ob
quam voluntas m.nus,j£
num maiori, aut
inter duo æquaha
unum allen præier
ret Ergo voluntas
facultate ehgendi dest.tu.tur,
ac pro inde
libertate indifferentiæ non
gaudet. 248 Resn
Neq. ant. Sane,
voluntat. .ntegrum non
esi ehgtre Sid
Juod intellcctus ultimo
suo md.c.o pra
c c nmkavit^se minus
bonum, ac P~i»de
miuus ehgibile, quam
aliud; at vero
potest .psa efficere,
ut iUud quod
in se est
deterius alio, tamquam
mel.us hoc ab
in tellectu iudicetur, quatenus
magis conduc.t ad
finem quem spectamus.
Ita ii, qui
peccant, prosequuutur ^unum quod
est deterius alio,
sed iudicaut hoc
esse mel us,
quan Hlud, quia
videtur eis opportunius
ad oJ>'inendnmdbnAm quem
sibi constituunt. Potest
etiam voluntas es
duobo gonis æquahbus
unum velut præstant.us
altero el.ger nam,
aiente s. Thoma,
« nihil prohibet,
si al qua ^duoa
quaha proponantur secundum
unam considerauonem, qu
Srca aWum consideretur
aliqua cond.Uo, per
quam mineat, et
magis flectatur voluntas
.n .psum quam
aliud ». Quod
si post istam
inqu.s.t.onem in . neuti inveuiat
novam aliquam bonitatem,
potest volunta, ad
num bonum alteri
præferendum moven ex
eo, quod 1 . tellectus exhibet
ei, tamquam bonum,
exercitat.onem pr priæ
libertatis. CAPVT VI.
De facultate locomotiva 249. Facultas
locomotrix est quædam
specialis faculi •
Qq. dispp., De
malo, loc. cit.
ad 18. s
ia 2æ, q. XIII, a. 6
ad 3. Jg7
organica, qua aniraa
movet de loco
in Iocum corpus
cum quo ipsa
comunghur. "us' Lum
Anr. I.-Quodnam sit
principium moluum localium
250. Facultatis locomotricis
existentia demonstrari „„„
potest n.s, pr.ns
definiatur, undenam prmcTnium
(1otio num local.um
> repetendum sit.
P™ noUo P^L/1"'
M0'WSlocaUs soli corpori
atlribui non posmnt
Probatur pracc.pue contra
Cartesium, et LeibniM
m Motus locales
sunt operationes vitales,
et viv en\, csse
debei dlud pnnc.p.um,
a quo ipsi
promanant. AlquTcon)uS prout
est corpus esse
non potest principiuu i
WvensXro toOtus locales
sol, corpori attribui
non possuT g°
»S ita eTerceri
d1T0nstra[ur: Compertum est
motus lonovea tur
auh in ir
lai'a "$". moveant'
non ab aii°
afi ^iprrve0.:!3™ ^
^ tiElEfi lecesse^st
"„;'"' Prlnc'P'um. sui
molus in se
habeant are potest'n\s i
fi? 0Peral!°.ab «liquo subiecto
maal'«i if, per
Princ,P'um . quod
in ipso ope um
moiuf glnW'.Ut an-lmal
in Se na'>eatPprinPcium motus,
quo se de
loco m bcum
transfert Afm.; z
i:^u::t re ?
per ^t^^ti iiS.
«e ilkid nrincinPeraU°
VlUl,S ;,deoaue vivcns
dcbet inl opeTionoTvTl
" q1° promaJna'^rgo
motus locales tfp^^™""81 eSSe
PrinciPium> Wus l?Z lTm demonstra'io"e non
indigel; quia, si
X' P ?Ut
est corPus, esset
vivens, nullum jrenus
cor »3POpreDe2æ epXpCrS V-itæ : id
uuod «Perle eft
falsura. ProbatZvriS nCtptUm
moHo™m localium est
anima. robalur. Pnncip.um
mot.onum localium, uti
in præ W«tru.qdisuLuSr 11
'r 'n l0CU',"
P-«"ditur, tocates «wt,
cuiismod sun, m».
. ' ln
au,bus cor',us Iocu»'
> J« est
vcgctans, eveni,!„t m°l,0neS
' qUæ in
cornore ™">-^> 5 Cf p
?8°m" /"r ^
V" Ph!ls lcctVU.
P»8. I,
q. LXXV, a.
1 c. cedenti
propositione ostensum est,
debet esse illud,
per quod animal
est vivens. Atqui
huiusmodi pnncipium est
anima. Ergo anima
« est fons,
et pnncipium omnis
motus in rebus
animatis ! ».
Ex qua argumentatione mfertur
contra Malebranchium, animam
esse causam non occasionalem, sed
vere effectricem localium
motionum. Etenim anima
est principium huiusmodi
motionum ex eo,
quod vitam animali
impartilur. Atqui «
ea vivunt, quæ
i operantur ex
seipsis2 ». Ergo
anima est causa
vere et-, fectrix
localium motionum. 254. 3a.
Anima per aliquam
facultatem organicam movel
corpus, ac proinde
non ipsa per se, sed
simul cum corpore
est principium motuum
localium. Probatur conlra
Platonem 3. 1°
Anima nihil agere
potest, nisi alicuius
facultatis ope. Atqui
mter actiones animæ
occurrit eliam illa,
qua corpus suum
de loco m
locum movet. Ergo anima
pollere debet facultate
movendi corpus suum
de loco in
locum. Præterea, anima
non potest movere
corpus, nisi ipsum
tangat. Atqui anima,
cum sit partium
expers, non potest
tangere corpus contactu
physico, nempe prout
partes suas partibus
corpons apponit, sed
dumtaxat contactu virtutis
4, nempe prout
aliquid in illud
agit. Ergo oportet
in anima ahquam
tacultatem inesse, cuius
virtute corpus suum
movet. 2° Facultas,
per quam anima
movet corpus, debet
esse organica. Nam anima
per facultatem movendi
corpus, dc loco
in locum aliquid
extra se agit.
Atqui « spintus
hu mani, ut
s. Thomas ait,
cum sint corponbus
uniti, H exteriora
operari non possunt,
nisi medio corpore,
ac quod sunt
quodammodo naturaliter colhgati
». Lrg( facultas
movendi corpus nequit
ab anima exercen
sim aiiquo organo
corporeo. 3° Quod
si anima per
aliquam facultatem organican
corpus movet, ipsa
non per se,
sed simul cum
corpor est principium
motuum localium, quia
ad exercitationer facultatis
organicæ anima simul,
et corpus quidquaL
conferunt6. i In lib.
I De Anim.,
lect. 1. -2
I, q. XVIII,
a. 3 c.
3 Plato (Cratyl,
p. 400, a;
Alcib., p. 150
a, ed. H. S.), ali
que motus locales
uni animæ tnbuerunt.-
I, q. LXXV,
a. l s
Qq. dispp., De
Pot., q. VI,
a. 4 c. « Cf
p. JCQ
A)o. Kesp. JSeg.
ant. et cons
Vt wno c;
GSt Dud omnes
Philosophos me »er 4 JuZ
n-mSI corP°ribus coMvenire.
Ergo motn local
! aturæ animæ
prorsus repuffnat 3
Hinr oi rt
otus exequitur, est,
„t ait s.
Thomas, ea,™'pei auam embra
redduntur habilia ad
obediendum appelUuf' " æc
antem potentia, quæ
exequitur motus ea
esl n„ p
como r,x appellatur,
Hq„ia potentia dicUur
immedia^tum uTTtL^T™' PtCipiUm
^ i™™ZZe?l sæ
am "«» vero
il.ud, a quo IDEALOGIA.
Ad Dynamilogiam, ut
diximus in Introduct.
ad Philosophiom ', IDEALOGIA,
et Criteriologia etiam
spectant. bx ns
enim, quæ circa
naturam, obiectum, et
operationes tacultatum animæ
humanæ statuta sunt,
nullo negotio colligitur,
1° quomodo cognitio
humana per lllas
tacultates evolvatur, sive
quomodo cognitionis humanæ
ongo explicanda sit;
2° quidnam roboris
ad veritatem nobis
patefaciendam ipsis insit.
Harum tractationum pnma
oicitur ldealogia, quia
originem idearum ad
examen revocat, altera
autem vocatur Criteriologia, quia
critena, sive motiva,
ob quæ de
vera cognitione rerum
certi sumus, ex ponit.
. c i_fl
2. Quod attinet
ad Idealogiam, nos quæstionem soivemus
de idearum origine
in universum spectata,
sive cie modo,
quo intellectus noster
primo assequitur cognitionem
rerum 2 ;
atque 1° præcipua
Philosophorum systemata excutiemus
; 2° illorum
Philosophorum sententiam expendemus,
qui humanam cognitionem
sine sermonis ope
evolvi non posse
pertendunt; 3° quoniam
quæstio de ongine
idearum ad notiones
universales spectat, de
celenri illa controversia,
quæ circa vim
notionum universalium penes
Philosophos exagitatur, verba
faciemus. Excutiuntur Philosophorum
systemata circa originem
idearum Art.I.— De Sensismo
3 Sensismus est
illud systema, in
quo origo totius
cognitionis humanæ ex
sensibus, tamquam ex
unica tonte; repetitur.
1 Degsp3ecialibus modis,
quibus anima res
materiales P^tsitf gulares
sunt, vel ea, quæ materialium
rerum ?™VT'™& diuntur,
vel seipsam cognoscit,
iam a nobis
exphcatnm est (
d p. 136 sqq,
et p. 145
sqq). Modum autem,
quo ad Dei
co8niti nem perveniraus,
in Theologia naturali
investigabimus. Sensismus est
systema in se
absurdum, et ad
absurda consectaria ducens.
Probatur prima pars.
Sensistac ideo docent
sensus esse unicam
lontem cognitionis humanæ,
quia cum Condillacho
unicam sentiendi facultatem
animæ attribuunt, et
contcndunt ceteras facultates,
quæ a Philosophis
numerantur, non aliud
esse, quam diversas
sensibilitatis formas, earumque
actiones non aliud
esse, nisi sensationes
transformatas \ Atqui
nos iam evidenter
demonstravimus opcrationes mtellectus
tum ex obiecto,
circa quod versantur,
et ex modo,
quo exercentur, tum
ex ipsis Condillachi
pnncipns non posse
reduci ad sensationes.
Ergo absurdum est
assignare sensus, tamquam
unicam nostræ cognitionis
fontem. 5. Probatur
altera pars. 1°
Homo, ex cognitione
intellechva, qua pollet,
discriminatur a belJuis,
quibus non nisi
cogmtio sensitiva inesse
potest. Atqui, si
sensus essent unica
fons cognitionis humanæ,
et cognitio intellectiva
ad sensationes reduceretur,
nullum extaret discrimcn
inter cognitionem propriam
hominis, et illam,
quæ pertmet ad
belluas. Ergo, posito
sensismo, homo ex di§nitat
.e sua' W
belluis maxime præstat,
excideret. ^cientiarum principia
absoluta, universalia atque
immutabiha sint oportet.
Atqui sensus non
nisi concretum, contmgens,
et mutabile referre
possunt. Ergo, posito
sensismo, scientia prorsus
evanesceret. 6. Hæc
autem absurda consectaria
sensismi haud vitantnr,
si origo idearum
eo, quo docuit
Lockius, modo ['xpi.cctur.
Nimirum anglus hic
philosophus duas facullates
ad rcrum cognitionem
assequendam in anima
admisu, nempe sensahoncm,
per quam anima
res, quæ sive
ijxtra se, sive
m se fiunt,
apprehendit, et reflexionem,
per laam ad
res sensibus apprehensas
vim suam intendit2.
&Zu? jC reflex10'
auam Lockiusprætersensationem « n
tt.t ad sensationem,
ut merito Condillachus
obser ^ayt, reducitur. Nam
huiusmodi reflexio non
exercetur, m .
circa ea, quæ
sensibus percepta sunt,
ac proinde ipsa
?r,I°rrS r.eddlt scnsationes,
atque ad summum
eas in »nes
dissolvit, aut vario
modo componit, sed
numquam Cf p.
161. 2 Essais etc,
lib. II, c.
2, § 1. efficere
potest, ut mens
ad intelligibilia, quæ
ab ipsis sensationibus
specie differunt, adsurgere
possit. 7. Obiic.
Vulgatum est illud
effatum Scholasticorum :
Nihil est in
intellectu, quod prius
non fuerit in
sensu. Ergo cognitio
nostra non nisi
a sensibus repetenda
est. 8. Resp.
Dist. ant., quatenus
cognitio intellectiva evolvi
non potest sine
phantasmatis, quæ per
sensus hauriuntur, conc.
ant., quatenus intellectus
apprehendit illud ipsum,
quod a sensu
percipitur, neg. ant.
Neg. cons. Et
sane, ex illo
Scholasticorum effato coliigi
quidem potest cognitionem
inteiiectivam aliquo modo
a sensibus oriri,
quatenus hi præbent
intellectui phantasma, in
quod inteliectus actionem
suam exercet l;
numquam vero sensitivam
cognitionem esse tolam
causam cognitionis intellectivæ
2; quia intellectus
ex vi sua
sine ope sensuum
ex phantasmate obiectum
sibi proprium, nempe
intelligibile, omnino diyersum
ab obiecto sensuum
efficit, illudque apprehendit
immo multa cognoscit,
quæ per sensus
nullo modo cognosci
possunt 4. II.—
De systemite idearurn
innataruoi in uniyersuui
9. Systema idearum
innatarum illorum Philosophorum
est, qui originem
idearum ex eo
explicant, quod anima
cognitionem rerum saltem
initialem per ideas
sibi naturaliter insitas
habeat. #, 10. Systema
idearum innatarum est
reiiciendum . Probatur. 1° Si
idearura innatarum hypolhesis
admitta tur, consequitur animam
intelligere res per
medium absolute immateriale,
ita nempe, ut ope phantasmatis
non indigeat. Atqui id, ut
iam demonstratum est b,
naturæ animæ humanæ
repugnat, et experientiæ
contradicit. Ergo hypothesis
idearum innatarum reiicienda
est, Hoc argumentum
ex eo magis
confirmatur, quod intelligere
res per earum
species acceptas a
Deo simul cum
intellectuali natura est
proprium substantiarum
intellectualium, quæ sunt
a corporibus totaliter
absolutæ 6, ac proinde
proprium i Cf
p. 133-134.— ^
I, q. LXXXIV,
a. 6 c.
3 Cf p.
135 sqq. Ibid.
ad 3, et
q. LXXXIX, a.
4 ad 4.
Cf p. 136.
Vid. s. Bo
nav., In lib.
II Sent., Dist.
XXIV, p. 2, a.
11, q. 1
ad arg. Pp.
133-134. 6 I, q.
LV, a. 2 c. ;n
ivnVii».' -j i""b'.LU|iur .
Atqui id exp
hcart ncanif,in hypothesi
idearum innatarum. Ergo
idcas rerum Z
i mnalas esse
dici nequit. Huic
eliaml.rgumento mTtas ro i
m» itac'» am
in sev«oSV^T' quodammnu°
sit yinPutis,« indtc sirr;„t
tf «ftis n3an?mamUn1',|i|dne"C !.nnatæ,
qU,'pPe auæ al>
actio"e rerum L in m^r
InZ ° pendenti
aliouid mere »•'«'«,
£a^ rnlVr^Srerur^.e^i0,'. ?
^^JZ clnm fnM(
r • '
fealitate nostræ cognitionis
dvemendum S' M argUme,nti
vis ut clariu
perspidatur S rerum
tccitT 'nnataS vim
repræsentanui reali^ •eesse
dUm.nh,r-Pn? n°"P°sse ex
jPsa anima> cui ;™warum rcpræsen."?^ an'ma'
CUmnon sit causa
rerum, lis ideis
rel« i X
6SSC neau" Nec iu™t
asserere ^ru, lur
nim rJ°l,rPra,eSentari'.auod a
Deo aniraæ '"">ctum nataMlJ
•« taS,.noSiræ eognitionis, cum
sit aliquod -liarSe^ei
•;epeUtænCdaUSeastnatUra,i' ^ ^
V «.III.-De variis
rnodis, quibus sysleroa
idearuu, innalarun, a
rnilosophls propugnatur iam
d^lve0s°sPmon-aUieiaCaS ^,^ admittunt.
senlentiam "lamm svslcmT,
1 ex.Ponunt> unue
diversa idearum in "t
Plato in(mr J,
nU" Ur' quorum
Pr«ecipui auctores !! o mlenelcres,
et ex recentibus
Carlesius Lcib »s, ct
Rosm.nius. Secundum Plalonem
anima «»,« an,
corpon uniretur, exlilit,
atque rerum ideTs'
nuæ" n ubSn"
reP,ra.f eutant etlunt
aliquid e^, j! suosistens,
mtuila est; deinde
in corpus, tamquam
'Wp. .42-143.-2 Cfp.
133. _J 1» 2æ, q.
XXX, a. 4
ad 2. in
carcerem, ob quædain
crimina detrusa, omnium,
quat ante intuebatur,
est oblita. ltaque
anima in hac
vita se cum fert obliteratas
ideas, quas in
anteacta vita contem
plata est ;
sed quoniam res
externæ ad illarum
idearun exemplar conditæ
sunt, efficitur, ut
anima per sensationes
quibus res externas
percipit, illas ideas
in se exsuscitet
atque in præsentia
contempletur. Hinc scientia
rerum quam in
dies adipisci videmur,
non nisi rerniniscentia est
ad quam rem
Plato affert exemplum
pueri, qui etsi
nihi umquam didicisset,
ordine tamen, et
sensim interrogatus etiam
de difficillimis problematibus
protinus, et rect
P™ eins ciuMuid
nauq^tat. IJIud enim
non al ud
innuif nisi n.lfl
jL^ |um na.urali
Kcdtate intelligendi præditnm
fnisse Pua i3r'r,offgan-on0il|I„,rainUS ^«4™».
respondere potes? inl
erroganonibus, quæ gradatim,
et ordine fiunt
'. Lliri! distinguunt
in adventitias, factitias,
blZ\,Z' Anvent,t,a> e°rum
sententia, sunt quæ
animæ .rnaZ in
r'°n-m0tUUm' aui ex
aPPuls« rero,« ex!
oTideT '? °p,S.°.-gan,S
excitantur ; cuiusmodi, e.
^tar « ntt
(f-°tltaæ sunt 1uæ
ab 'Psa mente
eflf: ET.T. "
un'one diversarum idearum,
e. «., idea
hin XU,ide^,qnC,nn!Uæ SUUt' aUæ
eim anim^S. canur,
idest a Deo,n
aclu crealionis in
anima infun !m
M°nira ».nanC Cartes''anorum opinionem
adnotamus am h.s
duobus pronunlialis inniti,
quorum nrimum^sf undnm
anlma° in aCtUali
C°Snitione eonmi sPterm Ham' mem%lThJT
rma essentia-«> ''ta
etiam 'cog"& nlbm \° Ct;
alterum est> auod
'dearum intelle
onu„ma,0"g0faDf SenSUS CXP'icari
neaQitAst P™"» onun
atum faisum est;
nam, ut suo
loco ostendemus rti
n araniCm0Sn,,,° '
-SCa eliam facu,tas
eognoscendræs: e n
nfc "] Const!tuere "equit.
Ex altcrS pronunliato
lem inlern non
potest .deas esse
innatas, sed polius
Vsihi\.,:rama1reatgn0SCendam
e« faCultatCm '
«« C 15.
Præterea, Cartesius hac
in re ambiiruns
est n»m «aodo
pro ideis innatis
uaturalem cognCend facuN
n inn !
f/r- 7^ Ur. • At
si Cartes,'us nomine
ideana arum intelhgit
ipsam naturalem cognoscendi
fa cisdtar? CUm C°n-SenmNihilomioui liccat
nobis ab lin, e c
' n°mneS,. et
'"diviso aclu, qU0
relalio inter subcctum,
et prædicatum perspicitur
; et hæc
relatio hoc nodo
persp.c. non
potest, nisi una,
eademque sit faculM.
quæ sub.ectum, et prædicatum cognoscit.
Alqui in d,l!
',\°JUf C'?, rosminiano
subiectum et prædicatum
«t dnc.sas facultates
perlinent, quia subiectum
est id, uod
per sensat.onem exlrinsecus
animæ advenit, præ M
anTm»" "I e.Sl-,"Iea intellieinilis entis,
quæ int/inseus an.mæ
est. Ig.tur lud.cu.m
primitivum eo modo,
quo uod Ju^,0^CXf)llcatllr' na,luræ
i,ulicii «Pn«nat. Accedit,
uod hoc .ud.cium,
secundum Rosminium, est
simul com «nm,!"'' '
!nsl",c.tlv«m; comparalivum, quia
fit per o
.unctionem .deæ ...natæ
enlis cum elementis
scnsili 1'taDem !. T ',quia iMa
coniuneti !'«• actionem
und "mnTi' -et naturalem
ratio"is ctlicitur. At
nos iam 2 repugnaJe
comParati™m simul, et
instinc.i 1 '
et originem cognitionis
hu si cJu
monstrare student «
Priori, nempe ab
ipsa ana'si cogitat.oms
remotæ ab omni
experientia sive inlera,
sive externa. 21
Ilorum Philosophorum systemata
ortum habuerunt iatfn,?,'
W°t materiam et
formam in quavis
cognitione 3 •
fater,a est mutabilis,
et contingens, atque
ex ns.libus ob.ect.s
sive internis, sive
externis advcnit; forUnrl
ne,Ccssar,a > et
universalis, atque exurgit
ex ipsa nciLr"
•!?CU coSnoscentisIam cogitare,
seu aliquid ncipere
idem est, ac
ludicium de aliqua
rc proferre; (icinrn?æC-g,Utl°nis t0tidem
esse debent, quot
sun 1 ;
' n epecies.
H.nc intellectui nostro
insitæ sunt tn
m;\ormæ> se» categoriac,quac sunt
Unitas, multitutio iU!
r ral,0n° amntitas
iudiciorum, prout uempe
rifo? lll rUi
IT™' aut P,ura'
aut totum complectitur;
TuumaTa"'
citmitat" ratione qualitatis,
nempe reoit i 7 iL]!r
aflu'mantia> negatio quoad
iudicia negan h \s c 7JT?11
1Udic,a indefinita> Substantia
e ac «s, causa
et cffectus, atquc
reciprocatio, sive actio
et passio ratione relationis,
idest ralione nexus
inter subie ctum, et
attributum, nempe, categoria
substantiæ et acci dentis
quoad illa iudicia,
in quibus attributum
absolute convenit subiecto
; categoria causæ
et effectus quoad
illa iudicia, in
quibus attributum sub
aliqua conditione enun ciatur
de subiecto; categoria
actionis et passionis
quoad illa, in
quibus plura attributa
ita de subiecto
enunciantur, ut, uno
eorum posito, cetera
tollantur, et, cetens
omni bus sublatis, unum
reliquum ponatur. Denique forma pos sibilitatis et
impossibilitatis, existentiæ et
non-exxsientiæ,
necessitatis et contingentiæ
ratione modalitatis, sive
ratione modi, quo
subiectum, et attributum
ad mentem nostram
referuntur, nempe prout
consensus inter subiectum,
et at tributum a
nobis concipitur vel ut possibilis,
vel ut rea lis;
et rursus realis
vel contingens, vel
necessarius. Itaque intellectus,
applicans has formas
sibi inhærentes elemen tis
sensilibus, obiecta suæ
cognitionis sibi efformat.
Quarc res a
nobis cognoscuntur ope
iudiciorum syntheticorum c
priori l. Hoc nomine
ea iudicia designantur, m
quibus anima neque
per experientiam cognoscit
prædicatum, ne que
in notione subiecti
illud detegit, sed
haunt lpsum e? subiectivis formis,
quæ sibi inhærent,
et quas ex
quo dam instinctu
materiæ suæ cogitationis, sive
elementi sensilibus applicat.
22. Philosophi, qui
Kantium secuti sunt,
eius system; evolventes,
docuerunt elementa cognitionis
ab obiectis ex
tra mentem positis
derivanda non esse.
Quamvis auten ipsi
sententiam suam diversis
modis explicent, tamen
11 eo consentiunt,
quod animam esse
suæ cognitionis uni
cam causam, immo
suæ cognitionis obiecta
sibi construe re
statuunt. Inter eos Fictheus
eo devenit, ut
animam e. vi
sibi insita obiectum
intelligibile, immo seipsam
crear putaret. i
ludicium, cuius prædicatum
pertinet ad essentiam
subiecti, ii ut
resolventi notionem subiecti
notio prædicati occurrat,
diciti analyticum. E
contrario dicitur syntheticum
illud iudicium, cuius
a tributum non
pertinet ad essentiam
subiecti, sed ei
superaduii Istud dicitur
aposteriori, quia in
eo adiungitur prædicatum
subiec post cognitionem,
quam nobis experientia
præbet. Illud dicitur
priori, quia relatio
inter prædicatum, et
subiectum ex ipsa W rum
collatione patescit. Ut systematis
Kantiani, aliorumque Germaniæ
Philosophorum, quatenus ad
rem hanc spectant,
abnormitas
evincatur^demonstramus
sequentes propositiones 1\ Formæ,
quas Kantius nativas
affectiones intellectus esse
asserit, repugnantiam in se includunt,
eiusque doclrvna de
xudicas syntheticis a
priori naturæ mentis
humanæ aperte adversatur.
Probatur prima pars.
Huiusmodi formæ, Kantii
iudicio, sunt notioncs
inanes, et omni
obiecto expcrtes, ac
proinde sunt notiones,
pcr quas nihil
cognoscitur. Atqui nolio,
qua nihil cognoscitur,
non est notio,
sed potius negalio
notionis, seu cognitionis.
Ergo illæ formæ
sunt notiones non
notiones. Præterea, singulæ
illæ formæ, seu
notioncs, una cum
notionibus sibi e
diametro oppositis ponuntur,
e. g., forma
necessitatis, et contingentiæ,
possibihtatis, et impossibilitatis etc.
Ergo si illac
essent internæ .p.tellectus
affectiones, affcctiones secum
pugnantes intellectui convenirent,
id quod valde
absurdum est li.
Irobatur secunda pars.
Quodlibet iudicium a
priori lest analyticum,
md.cium enim a
priori efformari dicitur,
cum altributum detegitur
ex subiecti analysi
vel imme nale, vcl
med.ate, nempe per
ratiocinationem. Synthetica autem
mdicia sunt natura
sua a posteriori,
quia in iudi cnssyntheticismensnonperspicit intrinsecum
nexum in er prædicatum,
et subiectum, ac
proinde statuit rela lonem
inter utrumque subsidio
experientiæ. Quare si
uoicia synthctica a
priori existere possent,
in iis mens
eque per analysim
subiecti, neque per
experientiam iu icaret, hoc
est ex coeco
instinctu iudicia efformarel.
At jui .(I naturæ
mentis humanac adversatur
\ Ergo doctri unv»nnlll^e,Ud/C,is syntheticis
Priori naturæ
mentis uimanæ adversatur.
ionis
l>r°P' tja' NequU
mima esse unica
causa suæ C09ni ^objitur. Si
anima esset unica
causa effectrix suarum
liea mThUi,n'-t(M,C.nClUm f°ret
sV»»itudines rerum in
eam equc a I,pbIS
robUs, neque ab
alia causa exteriori
in ausV r,! VU,; T' CUmolu?
«"tellectus Divinus sit
^sa reium, Ipse
solus simihtudines omnium
rerum in x
Cf p. 153.
204 IDEALOGIA se
essentialiter habet. Ergo
nequit dici animam
esse unicum principium
efficiens suarum intellectionum, nisi
ipsa unum, idemque
cum Intellectu Divino
esse dicatur, id
quod purus, putusque
pantheismus est. 26. 3a.
Absurdum est animam
cognoscere res ex
eo, quod illas
producit. Probatur. Si
mens res cognosceret
ex eo, quod
illas producit, sane
produceret res, quas
non cognosceret se
producere. Atqui hoc
falsum est; nam,
cum quodlibet ens
quidquid agit, agat
secundum modum suæ
naturæ, anima, utpote
quæ ratione pollet,
nequit aliquid agere,
nisi cognoscat illud,
quod agit, eiusque
notitia, tamquam exemplari,
ad agendum utatur.
Ergo ipsa non
novit res, quia
illas producit, sed
res producit, quia
illas novit. 27. 4a.
Cognitio non potest
dicit ut ait
Fichteus, creatio. Probatur. Anima
non cognoscit res ex eo,
quod illas producit.
Ergo cognitio non
potest dici creatio.
Præterea, omnis actio
cognitrix est perfectio
subiecti cognoscentis, non
vero obiecti, quod
cognoscitur ; e
contrario, actio creatrix
transit in aliquid
posilum extra subiectum
creans, quia ipsa
non est perfectio
subiecti creantis, sed
obiecti quod creatur.
28. 5a. Maximum
absurdum est id,
quod ait Fichteusy
animam eo ipso,
quod se cognoscit,
seipsam creare. Probatur.
Si anima ex
eo, quod se
cognoscit, sibimetipsi existentiam
largitur, sequitur ipsam
se cognoscere, ac
proinde operari, antequam
existat. lam si res ita
se haberet, cognitio
sine subiecto cognoscente,
et operatio sine
subiecto operante admittenda
foret ; quæ
profecto manifeste absurda
sunt '. V. De Ontologismo,
et priuium quid
hoc systema sit,
exponitur 29. Ontologismus,
ut alibi diximus 2,
est illud systema,
in quo statuitur
mentem nostram intueri,
sive immediate cognoscere
Deum, et ab
hac intuitione repetendam
esse cognitionum nostrarum
originem. i Cf
s. Aug., De
immort., c. 8,
n. 14. 2
Log.j 9q
! beisHhua'bu:„sr sær"t .
•> !L !
cnm intimior Deo Tauam "riM™,ebrancb,l"n> mens
nostra, quid in Deo est
^e, e 5 'f .s">
De™> et quidl
sive exemplaria omnium
rJ,U° aM '"
De0 sunt «eæ,
lclligat ex eo
auoS »«„"?' setIu'lur'
u' ipsa res
in. luit Deum
s° „£ ess &?«&",D De°
vide' Hinc stæssc
inteH.gibifa, " si "„
ifo 17' ce,era1ue
omn tum quia
bufus «ew non
potest.neque vcr teE [„'%
0n'm Deum mens
Per Eum'cognoscere potest Cm
rerUm in Eo>
^ SirtSf^? r''4a'e'
Præsertim '»«"•• •»
lib. II, t. II.
tn Dyna»., c.'
IV),. „_ p
^^ ^ ^ ^ ?
^ Declaratur, quid
sibi velit cognitio
immediata, seu intuilio
Dei 34 Goo-nitio
immediata, et directa,
prout hic accipitur,
est ea qua
res cognoscitur in
seipsa. Cognoscitur autem aliqua
res in seipsa,
cum cognoscitur vel
per suam essentiam,
quæ, prout cognoscibilis
est, præsens est
potentiæ co^n tnci,
vel per eius
propriam simihtudinem, a
qua facultas cognitrix
informatur \ E. g., immed.ata
est cognitio lucis,
quæ præsens est
oculo 3; ltem
lapis a visu
immediate cognosci dicitur,
quia hæc cognitio
nt per similitudinem
lapidis in oculo
immediate denvatam ab
ipso laoide ila
ut ipsa species
lapidis resultet tn
ocuto . 35
Huiusmodi cognitio ab
ea distinguitur, qua
res non in
se ipsa, sed
in suo sirnili,
sive in sua
imagine cognoscitur 6,
ita ut cc
similitudo rei cognitæ
non accipiatur immediate
ab ipsa re
cognita, sed a
re aliqaa, in
qua remiltat ^ E
g., huiusmodi est
cogmtio ahcuius homims,
qui iu aliquo
speculo videtur, quia
in hac visione
cc non s\milituaoqhominis immediate
est in oculc,
sed .m^tudo hominis
resultantis in speculo
8 »; quapropter
imme diata est
cognitio imaginis hominis,
at non cognitio
ipsius hominis, quem
illa repræsentat. m
36 Iam, cum
intellectus aliquam rem
immediate co^noscit ipsam
intueri, idest videre
dicitur, atque ipsa
lmmediata cognitio intellectiva
a visione sensitiva
nomen accipiens, intuitus,
seu visio nuncupatur
. 37 Ex
his plane colligitur
ad visionem intellectivam duo
potissimum expostulari :
1°, ut principium
per quo res
cognoscitur, sit proprium
ipsius rei, ahoquin,
resnor in se
ipsa, ac proinde
non immed.ate cognosceretur, l,
ui habeafcum re
perfectam similitudinem, et
conven.entiair "T^f s. Thom., I,
q. XII, a.
9 c. Ibid.,
q. LVI, a.
3 c. 3
Jn Epist. I
ad Cor. e.
XIII, lect. IV.
4 Jhid s I a.
LVI, loc. cit.
T.TTT o llid
q. XII, a.
9 c. Cf
etiam Qq. dispp.,
De Ver., q.
VIII a. 3
ad 17, et in lib. II Sent.
Dist. XXIII, q. II, a.
1 sol. "'
I, q. lVi,
loc. cit. 3 in Ep.
I ad Cor.,
loc. cit. Allff„ctinus
o Contr. Gent.,
lib. III, c.
83. « Visus,
inqmt s AugustiDnj
ad utrumque referendus
est, idest et ad oculos
et «d mentem
Lib De videndo
Deo, seu Epist.
GXLVII
ad Pauhnam, c
IX, n. lin
esse cognoscibili, alioquin
« non diceretur, ut
fnquit |4qmnas, res
illa immediate videri,
sed quædam umbra
38. lamvero, cum de visione
Dei agitur, huiusmodi
prin«pium nequ.t esse
al.quid exlra Deum,
nam quidquid st
extra Deum, mfin.te
distat a Deo,
ac proinde esse
ne[fuit princ.p.um, ex
quo Deus in
seipso intelliffilur. Oua)ropter
princ.pmm, ex quo
visio intellectiva Dei
obtineri ►otest non
aliud esse quit,
nisi aliquid, quod
in ipso Deo
•t, et quoniam
quidquid in Deo
est, unum, idemque
cum im essenlia
re ipsa est,
principium, ex quo
visio intel;ct.va Dei
efiic.tur, est ipsa
Eius Essentia, quæ,
ut ila camus,
yices gerit formæ
intelligibilis, ex qua
intelleim fit actu
mtelligens ». «
Deus, inquit s.
Thomas, non nmediate
v.deretur, nisi Essentia
sua coniungeretur in'lleclu.
• ». Itaque
visio intellectiva Dei
est illa aua
eus per principium,
quod non sit
aliud ab ipso
Deo, inlligitur uti
est in seipso.
! 39. Ontologi
pertendunt principium immediatæ
visios Dc. non
esse ipsam Divinam
essentiam, sed vel
Esse ^ri,; U!
aiU,U, U,baghs '
eius(ue asscc,æ t
^eas ne ssar.as, atque
absolutas, prout concretæ,
et reales sunt
ueo, quæ non
al.ud sunl, nisi
ipsa Attributa Dei.
At
Du^US,l!nrSe,,DS0SrP^CissiniUS
est> EiuS(lue natnræ
pugnat distmclio mter
Essentiam, el Esse,
vel Atlri ila. Quare
si Deus cognosci
dicatur ex rerum
finitarum tari F?n,0nHe'
P?'CSt V^ per
divisos conceptus coan
Eius Lssent.a, vel
Esse vel Altributa;
at sl imme L
Tr1^ 'iCqU,t co^nosci
Ess^ vel aliquod
Attri• :!" E»™Esscntia
simul cognoscatur. Itaque
vel lo,, t°
m?d.° m Se,PS0
el immediate cognoscitur,
vel •m n r1
CS\n SC' ac
secundu™ ipsam Essenliam.
Ceum etiamsi d.st.nct.o,
quam Ontologi comminiscuntur, ei
D i Essent.am
atque Esse, vel
Attributa admitta > tornen,
uti cx d.cend.s
patebit, semper impossibile
.ti ^r&rnnatUrahtCr
iaSSCqui >'isionemDei,sive EstVibuta i
Dei. Pnnc,p,um hu,us
vis,'onis, sive Esse,
vel Quodlib. VII,
q. i, a.
1 c. !bidlbi
IV.Sent:>,Dist XLI> qII, a.
1 sol. "»
hæc. non potestXd
„a_ iral, er
cognoscere, ut. est
in seipso, seu
vidcre Alnni ama
enin"ar De • eSCedit
im!?»'«nalitatem cuiuslibef ubant.æ
inlell.gentis, nam a
Deo, cuius proprium
est esse «m
esse subnstens, quaccumque
compositio, et /««'as
removenda est ;
creaturæ auten/inlelligentfs tam
mpos tio,nenm,rn,aleS' T
^•»»'».?S.S ™ seThahZZ
COnip!eCtUnlUr> 1u''« «•»
"»«ntel,ig-e, sivc vidcre
llfct,fm°tter SeCUU^a parS:
?emDe sPeciatim quoad
i„"eclum bumanum. Jam
a nobis ostensum
est coenitinm m.ellcct.vam,n homine
effici non posse,
nM W. ndTm
Trn-6^1' ^T ^™0
COnfcrat an ^
"ffi^dam, proindeque ob,cclum
proprium intellectui hu m
esse non possc
intelligibil/purum, sed in.el ligibiL Mraclum
a phanlasmatibus 2.
Hinc, « cum
de substan-,.vePrU,'daln,hUSaliauid inteIliSimu> necesse
babcmus I mi?
TnTla COrPorum' licct
ipsarum non sint
masmata ». Hoc præmisso, e„
argumentum • Intel ner"mrS "n
°ei COSnitionem assurgere
Z po, sDC,ri
0UaS sPccless«ve simililudines, quas
ex re d Sbrr'PUit /tqUi C°Snoscere
De™ Pcr huiusn
ufi nu -P
SUS dlversum est,
ac lllum per
se ipræsen,»! "
sc> cnSnoscere; nam
nulla specics creata
-, eM,,°'CStJ)eUm '
Uti est in seEW° ''«npo^i", P '"
el,cct>"n.humanum
naturali.er Deum videre
. a. iræterca, anima
huraana ad Divinam
visionem e Cf s. Thom., I,
q. XII, a.
4 c. J-»
Dynam., c. iV, a. 2, p.
132-135. IqLXXXIV, a.
7 ad 3. « I,
q. XII, a.
li c. rnuos.
Curist. Compend. I.'
..« levari
non potest, nisi
toto conamine intcllectus
in Deurr intendens
a ceteris potentiis,
ac proinde a
potentiis sen sitivis
omnino se abstrahat
; nam, cum
Deus sit intelh
gibile vehementissimum, non
potest noster intellectus
Eun videre, nisi
tota eius intentio
in hanc visionem
colligatur et,
quemadmodum alibi ostendimus
3, quoties anima
to tam vim
suam in exercitatione
alicuius potentiæ mtendit
nullam aliam potentiam
exercere valet. Atqui
in hoc stati
vitæ, in quo
anima cum corpore
coniungitur, naturahte: ' fieri
nequit, ut anima
a potentiis sensitivis
omnino se abs
trahat. Ergo fieri
non potest, ut
anima naturaliter Deuu
videat4. 46. Denique,
si anima humana
gauderet llja perenni
vi sione, quam
Ontologi comminiscuntur, destitui
non pos set
conscientia huius facti
interni. Atqui nemo
consciu sibi est
se hac visione
gaudere. Ergo hæc,
quam Ontc logi
comminiscuntur, visio inter
calentis suæ phantasia
figmenta amandanda est.
Cui argumento maius
robur ac cedit
ex eo, quod,
secundum Ontologos, perennis
visi Dei est
principium, ex quo
cognitionem rerum mens
nc stra adipiscitur.
lamvero illa visio
principium nostrarui cognitionum
esse non posset,
nisi mens eius
conscia e« set,
quia origo cognitionis
per principium menti
ignotui explicari non
potest. VIII. Nonnulla
consectaria Ontologisuii exponuntur
47. Ontologismus ex
eo etiam reiiciendus
est, quod r;
tionalismo, et pantheismo
latissimam viam sternit.
Atque in primis,
rationalismus est illud
systema, m qi
dogmata Religionis Christianæ
ita explicantur, ut
nc aliud exhibeant,
quam quod intra
rationis hmites mcli
ditur. lam ex
principio visionis Dei
facile inferri pote
Deum in se
videri non posse,
nisi videatur eo
modo, qi reapse
subsistit, ac proinde
veritates, quæ mysteria
d cuntur, e.
g., Trinitas Divinarum
Personarum, huiusmoesse, ut
in Deo, æque
ac veritates naturales,
a mente n
stra naturaliter cognoscantur
5. i Qq.
dispp., De Ver.,
q. XIII, a.
3 c. 2
Ibid. ^ Dynam.,
c. I, a.
9, p. 10o. Cf
s. Aug., De
Gen. ad litt.,
lib. XII, c. 27, n.
55. 5 «
Summa Bonitas Dei,
inquit s. Thomas,
secundum modura, q • 4£,Prat'.lerea '
naluralem ordinem cum
supernalurali m Onlologismo
confundi ostendi.ur eliam
eTeo ouod l
T s.o De.
natural.s est inlelleclui
creato, ipsi opus^non
->sset lumtne glonæ,
ut ad bealificam
visionem per/en at
• riiTft . I'S'°
b^lifica "°n esset
««Pernaluralis. Nos c.mus
Onlologos, hunc errorem
eflWere volontes staucre
discnmen inter visionen,
beatificam, e visionem
laluralem De.,n eo,
quod per hanc
obscure, per illam
bus Z illf
°SC,lUr; lei '"
e°' ouod Per
»anc m ino il)us,
per illam maionbus
gradibus Deus videlur
• vel SE5
'ne°' flU0(1 in
visione beatifica Essentia
Dei .(lctur, in
v.sione autem naturali
limites intellectus creati
causa sunt, cur
Esse, vel Atlributa
Dei, non autem
ius Essonlia videalur.
49. At ipsi
ludunl vcrbis. Etenim
quoad primum, vio
ahcuius obiecti consislit
in immediata eius
cognitio Vrir^ '" S'"
«»• n S.nt.,
Dist. X.XIII, Ql.
Hspp., De Ver.,
q. XVIII, a.
1 c.- intellectus
creati impedirent, quominus
ipse in visione
naturali Dei essentiam
videret, intellectus creatus
ne per visionem
quidem beatificam Essentiam
Dei videre posset,
quia ipse, cum
ad visionem beatificam
extollitur, limitibus circumscribi
non desinit. 50.
Præterea, ontologismum cum
pantheismo arcte colligari
evincitur hoc argumento1:
Res sunt intelligibiles, quatenus
sunt; quapropter quidquid
habet esse m
se, intelligibile etiam
in se est,
et quidquid non
est lntelhgibile in
se, non habet
esse in se.
Atqui secundum Ontologos
res non sunt
intelligibiles in se,
sed dumtaxat in
Deo. Ergo earum
esse non est
ipsis proprium, sed,
uti Pantheistæ dicunt,
est quædam derivatio
ipsius Esse Dei.
Quod argumentum ut
clarius perspiciatur, advertendum
est res creatas,
etsi a Deo pendeant, tamen
propria realitate gaudere;
quapropter illæ, si
considerentur prout creatæ
sunt, ab Eoque
pendent, nonnisi per
actum creativum Dei
intelligi possunt; sed
si considerentur in
realitate sui propria,
et distincta a
Deo, dicendæ sunt
intelligibiles ln se, et non
in Deo; quod
si negetur, uti
revera ab Ontologis
negatur, ipsas propria
realitate destitui dicendum
est, ac proinde
pantheismus ab Ontologis
vitari nequit. IX. Argumenta Ontologorum
disiiciuntur 51. Obiic.
1° Intelligibile est
obiectum proprium intel Giobertius
in sua epistola,
cuius titulus, Demofilo
alla giovine Italia,
sine ulla ambage
professus est pantheismum
esse unicam solidam
philosophiam. 2 Gum hæc sint
ontologismi consectaria, Sanctæ
Romanæ, et Universalis
Inquisitionis Congregatio (die
18 sept. 1861)
declaravit tuto tradi
non posse hanc
propositionem, Immediata Dei
cognitio, habitualis saltem,
intellectui humano essentialis
est, ita ut
sine ea nihil
cognoscerepossit;siquidemestipsumlumenintellectuale;etNea\)o\itMi&e Regionis
Episcopi in Epistola
collectiva ad Clerum
sæcularem, et regularem
suarum Dioecesium (die
29 iun. 1862),
illius definitionis mentione
facta, inter absurda
philosophica systemata Ontologismum
numerarunt, atque ab
hoc cavendum præceperunt.
Cf
La Scienza e
La Fede, vol.
XLVI in Append.
p. XXXII. Nullum
autem esse dubium,
quin illud S.
Congregationis decretum ad
ontologismum spectet,ostendit P.
Thomas Zigliara, 0. P. (a
Leone PP. XIII
S. R. E.
Cardinaliurn in Collegio
adlectus), Della luce
intellettuale e dell'
ontologismo, t. II,
lib. III, Della
luce oggettiva, part.
II, c. XI, p. 148
sqq, Roma leclus
humani. Atqui Deus
est sumræ intelligibilis. Ergo
Dcus est obiectum
maxime proprium intellectus,
ac prol inde
immediate ab eo
cognoscitur. 52. Resp.
Dist. min., Dous
est summe intelligibilis in
| se, conc.
mm., quoad nos,
neg. min. Neg.
cons. Et sane,
res sunt intelligibiles in se, quatenus
sunt immateriales ,
ac proinde Deus,
quippe qui est
maxime immaterialis, t
est etiam in
se maxime intelligibilis. At
vero intelligibii litas
rerum, si referatur
ad intellectum, qui
eas intelli git, spectanda
est non ex
natura rerum, sed
ex natura, ipsius
intellectus; nam, ut sæpe diximus,
modus cogno scendi sequitur
naturam cognoscentis. Atqui
immaterialitas jDei est
extra genus cuiuscumque
intellectus creati. Ergo,
etsi Deus sit
in se maxime
intelligibilis, tamen huiusmodi
|non est, si
ad intellectum nostrum
referatur2. 53. Obiic.
2° Deus arctissimo
vinculo cum mente
hujmana coniungitur. Atqui hæc
coniunctio necessario effijcere
debet, ut mens
humana Deum immediate
cognoscat. ! Ergo. 54. Resp.
Dist. mai., ut
causa cum effectu,
nempe, ut sustinens
eam in esse3,
conc. mai.; ut
obiectum immediatum polentiæ
cognoscitivæ, neg. mai,
neg. min. Neg.
cons. Re sane
vera, satis non
est rem esse
menti humanæ præsentem,
ut illam cognoscat,
sed oportet illam
esse præsentem tamquam
obiectum cognoscibile, quod
mentcm ad sui
cognitionem determinat. Hoc
autem modo Deum
esse naturaliter præsenlem
nostræ menti haud
possibile est, quia
Jpse vires intellectus
creati infinite supergredilur4. 55.
Obiic. 3° Deus
est illa Veritas,
per quam ceteræ
vcritates cognoscuntur. Atqui
veritas huiusmodi irametliate
cognoscitur. Ergo.
56. Resp. Dist.
mai., ita ut
sit causa, propter
quam alia cognoscimus,
conc. mai., ita
ut sit obiectum,
quo co£»ito, aha
cognoscimus, neg. mai.;
sub eadem distinctio»e
conc. et neg.
min. Neg. cons. 5
Enimvero res per
Deum | Cf
Dynam., c. IV,
a. I, p. 131.
Cf s. Bonav.,
/n lib. I
Sent., Dist. III,
p. I, a.
1, q. 1
resol. ^ Qq.
dispp., De Ver.,
q. VIII, a. 3 ad
7. Cf s.
Bonav., In lib.
II Sent., Dist.
III, p. 2,
a. 11, q. 2 ad 3
; iJist. x,
a. I, q.
1 ad arg.
« Propter Deum,
ad rem inquit
s. Thomas, alia
cognoscuntur, 214 IDEALOGIA
a nobis intelliguntur, turn
quia Deus res
ita condidit, ut
sint potentia intelligibiles, tum
quia nobis largitur,
et in nobis
conservat lumen, quo
res intelligimus f. At vero inde
haud inferri potest
nihil a nobis
cognosci posse, nisi
primo Deum cognoscamus.
Etenim, sicut res
a nobis cognoscuntur,
quin prius cognoscamus
lumen ipsius nostri
intellectus, quod est
causa proxima nostræ
cognitionis, ita necesse
non est primo
cognosei Deum, qui
est causa prima
nostræ cognitionis, ut
ceteræ res cognosci
possint2. 57. Inst.
Secundum s. Augustinum,
omnia in luce
Primæ Veritatis cognoscimus
et per Eam
de omnibus iudicamus.
Ergo. 58. Resp.
Hunc s. Augustini
locum iam s.
Thomas explicavit. «
Dicendum, ait, quod
omnia dicimur in
Deo videre, et
secundum Ipsum de
omnibus iudicare; in
quantum per participationem sui
luminis omnia cognoscimus,
et diiudicamus. Nam et ipsum
lumen naturale rationis
participatio quædam est
Divini Luminis; sicut
etiam omnia sensibilia
dicimus videre, et
iudicare in sole,
idest per lumen
solis. Sicut ergo
ad videndum aliquid
sensibiliter non est
necesse, quod videatur
substantia solis, ita
ad videndum aliquid
intelligibiliter, non est
necessarium, quod videatur
Essentia Dei 3
». 59. Obiic.
4° Plerique illorum,
qui denegant menli
nostræ immediatam cognitionem
Dei, docent notionem
Dei ex rebus
crealis in nobis
gigni. Atqui haud
fieri potest, ut
notio Dei a
rebus creatis suppeditetur.
Ergo immediata cognitio
Dei admittenda est.
60. Resp. Neg.
min. Et sane,
non solum omnes
Scholæ Doctores, sed
etiam omnes Patres
aperte docuerunt non
sicut propter primum
cognitum, sed propter
primam cognoscitivæ virtutis
causam »; I,
q. LXXXVIII, a.
3 ad 2.
t Cf Dynam.,
c. IV, a. 5, p.
142. 2 I,
q. LXXXVIII,
a. 3 ad
1. — 3 I,
q. XII, a.
11 ad 3.
4 « Nos,
ait s. Thomas,
aliter Deum notum
habere non possumus,
nisi ex creaturis
ad Eius notitiam
veniamus (Qq. dispp.,
De Ver., q. XVIII, a.
2 c; cf.
ibid., a. 1
ad 1, et
I, q. LXXXVIII, a.
3 c). Atque
s. Bonaventura : «
Cognoscere Deum per
creaturam est elevari
a cognitione creaturæ
ad cognitionem Dei,
quasi per scalam
mediam. et hoc
est proprie Yiatorum
»; In lib. I Sent.,
Dist. III, p.
I, a. 1, jmentem
nostram a rebus
creatis ad cognitionem
Dei ascenjtJerc. Satis
sit hæc pauca
s. Augustini afferre:
« In simijlitudine
sua Deum quæramus,
in imagine sua
Creatorem agnoscamus ».
Quomodo autem ex
creaturis in cognitiofæm
Dei deveniamus, in
Theodicea explicabimus. X. De Psychologismo
rationali 61. Hoc
nomine appellatur illud
systema, quo statuitur
Dngincm nostræ cognitionis
ita progredi, « ut primo
in:ipiat in sensu,
secundo perficiatur in
intellectu 2 ».
62. Hoc systema
ab Aristotele profectum
omnes Schoastici post
s. Augustinum 3
propugnarunt . Quomodo au:em nostra
cognitio oriatur a
sensibus, et perficiatur
in ntellectu, lam
explicatum, et ostensum
a nobis est
in Pynamilogia 5.
Hic dumtaxat in
memoriam revocantes ea,
jjuæ ibi statuimus,
demonstramus cognitionis nostræ
raliionem non nisi
in hoc systemate
reddi posse. ^ 63. Origo
nostræ cognitionis non
nisi secundum ^cholaslicorum systema
explicari potest. Probatur.
\\\u& solum systema
ad explicandam originem
jognitionis intellectivæ est
accommodatum, quod responlet
naturæ nostri intellcctus;
nam « oportet,
quod cogniio fiat
secundum modum cognoscentis
6 ». Atqui
intelectus humanus est
eius naturæ, ut
ad primas cognitioics
rerum pervenire non
possit, nisi dicalur
ipsas oriri i
sensu, et per
vim intellectivam perfici.
Ergo origo inellectivæ
cognitionis non nisi
secundum systema psychoogicum
rationale explicari potest.
. 5 resol.
Quam ob rationem
Concilium Vaticanum hanc
edidit d§nitionem: «
Si quis dixerit,
Deum unum, et
verum, Creatorem et
lominum nostrum, per
ea, quæ facta
sunt, naturali rationis
humtæ lumine certo
cognosci non posse,
anathema sit »;
Const. doqmat. e
bide cathol., Sess.
III, Canones, n.
I, S I.
IJn loan. Evang.
c. F, tract.
23, n. 10.
Cf De Civ. Dei, lib.
VIII, .; Confest..
lib. VII, c.
17, n. 23
et alibi passim.
Qq. dispp., De
Ver., q. I,
a. 11 c.
Cf Enchir. ad
Laurent., c. IV,
n. 1; De
vid. Deo, c.
17, n. 42,
4; ^ Genad
litt-> ljl>V, c.
12, n. 28;
De Imm. an.,
c. 10, n.
17. M, præ
ceteris, s. Bonav.,
De septem itin. æt., Itin.
3, d. 4, />c
septem donis Spiritus
S., De dono
intell., c. I.
Cf c. IV,
passim. 8 I>i
Ub. I Sent.,
Dist. XXVIII, q.
I, a. 2
sol. 216 IDEALOGIA
64. Minor huius
argumenti probatur hoc
modo: 1° Na-\
tura nostri intellectus
expostulat, ut eius
cognitio a sen-j
sibus oriatur .
Enimvero unicum est
in homine princi-j
pium, quod res
sentit, atque intelligit,
quia, ut in
A/U/iro-l pologia ostendemus,
una, eademque est
anima, quæ si-l
mul sentiens est,
atque intelligens, idest,
quæ est sub-l
iectum intellectus, et
simul cum corpore
subiectum fa- 1 cultatum
sentientium. Ex hac
coniunctione facultatum intelligentium cum
senlientibus efficitur, ut
obiectum nostro intellectui
proportionatum non sit
intelligibile purum. sed essentia
rerum, quæ esse
suum in materia
habent5. Atqui res,
quæ habent esse
suum in materia,
non nisi per
potentias sentientes apprehendi
possunt. Ergo nalura
intellectus humani expostulat,
ut nequeat assequi
obiectuno sibi proprium,
nisi cognitioni eius
cognitio sensitiva præcedat
. 2° Natura
intellectus etiam expostulat,
ut eius cognitio,
quæ a sensu
initium sumit, ab
ipsa vi intellectiva
perficiatur. Re quidem
vera, etsi intellectus
cum corpore coniungatur,
tamen ipse actiones
suas sine ullo
corporeo organo exercet
5. Ex hoc
consequitur proportionem intei
intellectum, atque obiectum
eius proprium intercederf
non posse, nisi
statuatur, essentiam rerum
apprehendi afc intellectu,
non prout est
in hac, vel
in illa re
singulari. quemadmodum apprehenditur
a sensibus, sed
altiori modo, nempe
prout abstrahitur a
quavis conditione materiali;
ac proinde sub
universali ratione consideratur
6. Atqui. si
res ita se
habet, agnoscenda est
in mente aliqua
virtus superioris ordinis,
quam sensus, ut
per ipsam cognitic
sibi propria perficiatur,
eaque est, quæ
nomine intellectus agentis
designatur 7. Ergo.
65. Obiic. 1°
Intellectus, antequam efformet
speciem iatelligibilem, aut
cognoscit rem, quam
species repræsentat, aut
non cognoscit. Atqui
primum dici nequit,
quia «
Naturale est homini,
ut per sensibilia
ad intelligibilia veniat
quia omnis nostra
cognitio a sensu
initium sumit ;
I, q. I, a. 9
c 2 Cf
Dynam., c. IV,
a. 2, p. 134. 5 Ibid.
Cf ibid.,
p. 132-135, ubi
idipsum ex testimonio
experientiæ etiarr comprobavimus. s Cf ibid.,
a. 1, p.
131-132, et a.
12, p. 161-163.
ispecies rerum haberet,
antequam ipsas efformaret ;
nec secundum, quia
intellectus nequit in
seipso effingere species
lllarum rerum, quas
non cognoscit. Ergo origo
nostræ cogmtionis secundum
systema Scholasticorum exniicari
nequit f. '
66. Resp. Dist.
secundam partem maioris,
aut non co~
\gnoscit, ita tamen,
ut obiectum polentia
intelligibile sit ipsi
præsens, conc, secus,
neg. Dist. item
secundam partem minoris,
nequit effingere etc,
si obiectum potentia
inteiiigibile non sit
lpsi præsens, conc,
secus, neg. Neg
cons IKe qu.dem
vera intellectus agens
efformat speciem intelJligibilem per
abstractionem, quam naturaliter
exercet sujper phantasma,
et hæc abstractio
non est ea, quæ dici\tur
per modum compositionis, et
divisionis, sed ea, quæ lieitur
per modum simplicitatis z
; quapropter, uti'
alibi idnotavimus 3,
intellectus agens ad
efformandam speciem mtelhgibilem
expostulat, ut phantasma,
quod est obiectum
Mentia intelligibile, præsens
ipsi sit, sed
non ut ideam
'ius lam in
se habeat. Nemini
autem negotium facessat,
Jbanlasma, quod ad
facultatem sensitivam pertinet,
esse iræsens intellectui.
Nam, quamvis animæ
facultates in-' er
sese dislinguantur; tamen
una est earum
radix, unum-' [ue
eo, quo explicavimus,
modo, est ipsarum
subiectum •empc essentia
anime 4; ita
ut non facultas,
sed anima »er
lacultatem aliquid agere
proprie dicatur \
Hinc fit, il
anima, cum per
facultatem sensitivam phantasma
per«Pit, per intellectum
agentem exerit actionem abstractiam
m phantasma. 67.
Obiic. 2° Intellectus
essentiam communem ab
indiiau,s abstrahere non
potest, nisi prius
nota communi, e
idea gcnerah potiatur.
Ergo lantum abest,
ut abstra"o^eilormet ideam
universalem, ut potius.
ipsam expo 68. Resp.
Neg. ant. Etenim
abstractio non expostulat,
mCnAdi«r r/T phil'f usum
Semin' Lu^ MetP™ ™
b e "'
a'JFere eodem argumento
usus est ctiam
Rosmi • w ; ' sczIv» e- !» a16' et ?. MDynam.,
c. IV, a.
5, p. 140.-3
lhid p. 140 >id.
Dynam., c. I, a. 4,
p. 101. Cf
s. Thom. Qq.
dispp., De Ver.,
q. X, a.
9 c. 6
Cf Rosmin., loc.
cit. ut anima præviam
cognitionem notæ communis,
sive no| lam
communem cognitam tamquam
communem habeat; \
sed tantum ut
animæ obviam fiat
obiectum, ex quo inj teliectus
aliquid, quod pluribus
commune sit, seiungere
i potest. Hoc obiectum est
phantasma, in quo
essentia, quæ i
pluribus communis sit,
latet. Quocirca abstractioni, ut
j diximus, præcedit
cognitio concreta, quæ
essentiam una i
cum conditionibus individuantibus exhibet.
Intellectus autem ope
abstractionis sibi conficit
notionem illius essen|
tiæ exemptæ a
conditionibus
individuantibus; deinde re1
flectens super hanc
notionem apponit illi
notara communem, sive
rationem universalitatis . Cognitio igitur
notæ communis efficitur
ex reflexione super
notionem, quam intellectus
ope abstraclionis adipiscitur;
tantum abest, ut
\ abstractioni præcedat
2. CAPVT II.
De connexione sermonis
cum cogitatione I. De signis
in universum 69.
Antequam controversias, quæ
circa connexionem sermonis
cum cogitatione agitatæ
sunt, dirimamus, nonnihil
de signis in
universum, et maxime
de natura signorum,
quæ verba appellantur,
in antecessum dicamus
o portet. Signum, ut
s. Augustini verbis
utamur, a est
res, præter speciem,
quam ingerjt, sensibus,
aliqu^MjEaciens \ in
cogitationem venire^»/Ex quo
intellrgifur trm m
quo libet signo
nobis occurrere, scilicet
unum, quod aliquic
significat, aiterum, quod
per ipsum significatur,
et quod dam
principium, cuius vi
e cognitione unius
ad cogm tionem
alterius progredimur. E.
g., in fumo,
prout es signum
ignis, tria occurrunt,
nempe fumus, qui
lgnen significat, ignis,
qui a fumo
significatur, et relatio
intei utrumque,
quatenus fumus ab
igne producitur. 70. Si
signum non ex
voluntate hominum, sed
natur; sua ad
rem, quam significat,
refertur, dicitur natwrale
e. g., fumus est
signum naturale ignis;
sin ad rem
signi i Cf
s. Thom., I,
q. LXXXV, a.
2 ad 2.
^ Alias obiectiones
exsolvimus p. 141-142.
5 De Doctr.
Christ., lib. II,
c. 2, n. 1. icatam referatur
ex hominum instituto,
dicitur arbitratium; e.
g., oliva est
signum arbitrarium pacis
71. lam homo
quibusdam signis, seu
mediis sensilibus |.pushabct,
ut conceptiones suas
extrinsecus proferre posjit.Wam
1 lpse est
« animal naturaliter
politicum et ociale,
ac proinde necesse
est quod conceptiones unius
fominis mnotescerent aliis
« ». 2
Mcdia, quibus homines
-pus nabent ad
cogmtiones sibi invicem
manifestandas, ensibiha esse
debent, quia ipsi
non ex spiritu
tantum ed ex
corpore etiam constant
2. 72. lam
signa, quibus homines
cogitationes suas cum
ttns communicarc valent,
sunt gestus, voces,
et scriptura. fcestus
sunt motus corporis
ad animi cogitationes
patefaktndas comparati^Sl ex
instinctu naturæ fiant,
sunt naUrales; sin
ex conventione inter
homines facta confWan\
ar, artificiosi. E.
g., oculi torvi
naturaliter significant r^^nem,
et motus corporis,
quibus surdo-muti deW h....,0(»ue,æ supplcnt,
cogitationes ipsorum artificiose
73. Gcslibus longe
præstantiora sunt verba.
Verbum ;lZX,'f S /?"S
a?ticulatus ad animi
cogitalioncs expriScoS, Z
L0CUtl° au'em.in verboru,»,
seu vocum 8
Thom^'n Si bel1^.
unt Z "« ^er,-U '
"• '• ».
WSCSSn.C^dr.e didtUr Ctiam "««. 1«ia
deno.a, rong«Uur?a s,TiZ"a
?r ' "T
V°CibuS "P'»«entanlur. Uinc
diees quæ i I \Z,.„,deoral>htm> a™
significantur ideæ, non
voro N ver«lrdrbcu7uPirnS,Cntant-.HaCC ScriD,ura
inogr.phic. potcst a.quainnoce^rner?0 f '
'"'"Z"' VcI s»m6°«ea,
cuiusmodi est,uuainnocentiapercolumbam,velferacitasperspicamsi,-ni.icatur.
Utrum yoces sint SIGNA
NATVRALIA, AN ARBITRARIA [sive NON-NATVRALIA (Grice)]. Nonnulli veteres,
inter quos Heraclitus
, docuerunt verbis
sive ore prolatis,
sive scriptis ex
natura sua, non
ex instituto hominum
res significari. Aristoteles
2 oppositam sententiam
tradidit, quam Scholastici
3 post Ecclesiæ
Scriptores tuiti sunt.
Scilicet nomina, secundum
ipsos. conceptionibus nostræ
mentis oportet quidem
ut respondeant. Elenim,
quoniam « ratio,
quam significat nomen.
est conceptio intellectus
de re significata
per nomen 4
». illud consequitur,
quod « intellectus
. . .,
secundum quod apprehendit
res, ita significat
per nomina 5
». At vero.
quoniam ex variis
nominibus iliud eligere
nobis licet quod
cum ea ratione,
qua rem apprehendimus, magi
Lu&d- Batav««. 2 »; .
I \ tr'
Chrtst- Iibn, c.
2, n. 3.
alesc 2 Phtl°8'
"" U$ premiers
ohJets ds connaissances
mo adhibetur, nisi ad
significandum verbura interius,
quod ræns, rem
concipiendo, efformat f,
et non donatur
nomine verbi, nisi
propter relationem, quam
cum verbo in
teriori habet2. 79.
2° Nomina, uti
iam a nobis
ostensum est, non significant res
ex natura sua,
sed ex arbitrio
hominum : unde
nominibus præcedere debet
cognitio rerum cum
ir. illis, qui
nomina rebus imponunt,
tum in iis,
qui ea audiunt;
in illis quidem,
quia homines, nomina
rebus imponere volentes,
non aliter possunt
denominare res, quair
prout ipsas cognoscunt;
in istis autem,
quia ii, qui
no minarebus iam
imposita audiunt, non
possunt scire, quasnam
res ipsa significent,
nisi cognoscant conceptus,
quoi eorum auctores
significare voluerunt. Apposite s.
Augu stinus: «
Magis signum, re
cognita, quam, signo
dato ipsa res
discitur3 ». Atqui
si cognitio rerum,
quas no mina
significant, expostulatur cum
in illis, qui
nomini instituunt, tum in illis,
qui ea audiunt,
profecto ea noi
sunt necessaria ad
cognitionem rerum adquirendam,
alio quin dicendum
foret causam, sive
conditionem sine qui
non, posteriorem esse
effectu ; quod
perabsurdum est Ergo.
. 80. 2a.
Mens humana ad
cognitionem reflexam e/
ficiendam non indiget
sermone, aut alio
quovis societati subsidio .
Hæc propositio statuitur
contra Rosminium 5,
Giober tium 6,
P. Romanura e
S. I. \
et Scriptores Lovanienses
Hi docent mentem
nostram non posse
reflecti super co
gnitionem rerum iam
sibi comparatam, nisi
a sermon ne,0"g^
quidem, ac exquisitæ
lstitutioms sociahs præsidio,
sed ope Divinæ
Revelationis consequi otest Annales
de phil. chret.,
Ser. 4, t.
VII, et t.
VIII. La tradizione,
e i Semipelagiani
della Filosofia, c.
I, ret \
r " IV. De origine
sermonis 84. Coronidis
loco quæstionem de
origine sermonis inuere
par est \
1° Sententia Rationalistarum, qui
contendunt sermonem ijiomine
sponte sua exsurrexisse
6, omnino absurda
est, «on d,parUiSs
T^l™' Sw V
°Pinion dli Dr
Stuard etc, RefuIkI:-,
5 • Non
Dauca exer"pla surdo-mutorum
hoc com m s VX^
Tdt Deerandum {De
V °duc°«™ •
Pars v> linxviu.
"æc °uæst,Vum altera>
auam antea eicussimus,
logieam Z riT
nT' ETim hæC
duo' nemPe hominum
TnTeK • hominP«
quodammodo sine sermonis
auxilio evolvi, simulum
on ?°n P°SSe
viribus Suis conficere
illuu «»«imi egre
Hanc in,pT Serm°niS
inventione™> secumnon pugnant.
ten^, c! xT
nUpernme ProPu?u^it Renan,
m V origine primo, quia
si sermo sponte
sua in nobis
oriretur, noil tantum
unius labii omnes
homines essent, sed
ne ulla qui }
dein disciplina indigerent
ad sermocinandum, qua
reaps indisere nemo
diffitetur; secundo, quia
firmurn ratumqu est
hominem non Ioqui,
priusquam alioS loquentes
audiat 2° Non
desunt Philosophi catholici,
qui docenl homine
sermocinandi virtute a
Deo donatos et
ratione utentes potuisse
per se invenire
sermonem. Ipsi autem
sententiaii suam adstruunt
hoc modo: In
primis dubitari nequit,
qui aliquis homo
rem sensibus occurrentem
quodam signo alii
communicare potuerit. Gum
autem innata vi
loquendi præ ditus
esset, nihil repugnat
eum protulisse sonum
syllabi quibusdam distinctum
: iam ipse,
cum ratione polleret
potuit determinare illum
sonum ad rem
commonstratar significandam, idque
eo consilio præstare
potuit, ut a
aliis intelligeretur; et
hi, cum etiam
ratione fruerentur potuerunt
intelligere, qua mente
alter sono illo
usus sii Nec
quidquam difficultatis in
significandis rebus spiritu;
libus nancisci potuit;
nam sicut, aiente
s. Thoma, «
sens bilia intellecta
manu^lucunt in mtelligibilia
Divinorum !) ita
ex nominibus significantibtfs res
materiales proceder potuit
ad nomina, quibus
res spirituales denotantur,
prac sertim propter
quamdam analogiam, quam
homo inte utrasque
res percipit. 3°
Quod si historia
consulatur, una cum
loquela ipsur sermonem
primo homini a Deo infusum
fuisse dicimus tum
quod ex pluribus
Sacræ Scripturæ locis
id sat colligitur;
tum quod primus
homo, utpote non
solum ai ctor,
sed etiam institutor
totius generis humani,
a De constitui
debuit ætate perfecta
; iisque omnibus
instn ctus, quæ
ad aliorum instructionem, et
gubernationei pertinent 2, ideoque
etiam sermone, cuius
longe maic necessitas
ingruebat 3., i Qq. dispp., De
Ver., q. X,
a. 6 ad
2. 2 Cf
s. Thom., I,
q. XCIV, a. 3 c.
3 Non desunt
pauci inter ipsos
Catholicos, qui sermonem
a pi mo
homine excogitatum fuisse
opinantur, atque hanc
sententiam s. Gregorio Nysseno
in Orat. XII
Contr. Eunom. traditam
esse p tant.
At de huius
sancti Doctoris sententia
vid. Al. Coletta
in gregio op.
SuW origine del
linguaggio, § III,
p. 44 sqq,
Napoli De vi,
et potestate notionum
universalium Aitr. I. Diversæ
Philosophorum opiniones recensentur
85. Tres sunt
circa vim universalium Philosophorum p.mones
quæ vocari solent
Nominalismus, ColceZt hsmus
et Reahsmm. Nominalismus
in eo consLtUauod
enegat rænt. humanæ
conceptiones universales c
stmuU mversaha vel
esse pura noraina,
seu flatus vocs/tI
eSSe '.oces aut
conceptiones, quæ, si
spectenlur in sc
s„„ ;.ngulares, sed
un versales dici
possunt ex eo quo
d plSres
Hto nf, Tl
d.es,«n.ant' Hæc ^ntentia
prior raodo tvl
kam s Jc xivTS
;,,°ISteri0ri modo a
Guilielmo OMmo sæc.
XV, el, securulum
verisimiliorera sententiara tiam
a Roscelhno, aliisque
Nominalibus sæc XI
os Ar.stoteles, et
post eum præcipui
Scholæ Doclores",nnn,linIS;Jf"m'ni significatione racare.
inte e,,„ '°
if6"' US 'deaS
existere eitra »•"«•.
™ in Deo,
eruduos nulio non
tempore fuit, eaque
adhuc sub iudice
est docuerunt illas habere
fundamentum in re,
sive esse actu
in intellectu, sed
fundamentaliter, et potentialiter
in rebus1. 88.
Ex recentibus Nominalismum
secuti sunt omncs
Sensistæ; Realismum omnes
Pantheistæ, ex eo
quod ipsi blaterant
universalia esse emanationes
Dei; Conceptualismum autem
primo modo acceptum,
omnes, qui originem
idearum vel per
ideas innatas, vel
per formas ipsius
subiecti cogitantis explicarunt;
altero autem modo
acceptum, omnes, qui
s. Thomæ placita
in explicanda origine
idearum sectantur. Nominalismus
et Realismus refelluntur. Nominalium sententiam
a veritate aberrare
ostenditur sequenti Universalia neque
sunt voces, cuiuslibet
conceptionis expertes, neque
sunt voces, aut
conceptiones singulares, quibus
non aliquid universale,
sed plura individua
designantur. Probatur prima
pars. Signum, prout
signum est, ad
aliquid, quod significat,
necessario refertur ;
ac proinde absurdum
est esse signum,
quod nihil significet.
Atqui yoces nihil
aliud sunt, quam
signa, quæ conceptiones
animi significant. Ergo
absurdum est universalia
esse voces, quæ
nullam conceptionem significant.
90. Probatur altera
pars. Singula individua
proprios conceptus habent,
quia singula individua
qualitatibus sui propriis
gaudent, per quas
alia ab aliis
discriminantur, Atqui ea, quæ proprios
conceptus habent, propriis
no minibus designanda
sunt. Ergo fieri
non polest, ut
no mine, et
conceptione singulari plura
individua designen tur.
Attamen, quoniam omnibus
individuis quædam qua
litates communes sunt,
unica conceptio potest
repræsen tare eorum
qualitates communes, atque
unicum nomei potest
illas significare. Itaque
vox, sive conceptus
com munis non
designat plura individua,
sed quidquarn plu
rium individuorum commune.
91. Utraque propositionis
pars confirmatur ex
eo, quod ut
Leibnitius ait, admissa
sententia Nominalium, «
eyer tuntur scientiæ,
et Sceptici vicere
2 ; siquidem
scien i Gonceptualismus, hac
altera ratione explicatus,
realismus ten peratus
etiam vocari solet.
2
Præf. ad JSiz., tiæ,
ut sæpe innuimus,
sine enunciationibus universalibus
cxistere non possunt.
92. Sententiam Realium,
quocumque modo explicelur,
absurdam esse h.s
duabus propositionibus evincitur
1 rop. 1 . Umversaha
nequeunt esse aliquid
actu existens, et
ab ipsis rebus
singularibus omnino separatum.
Irobatur Universalia, e.
g., humanitas, essentias
rerum conslituunt, al.oquin
non possent prædicari
de rebus seicundum
essentiam. Atqui repugnat
essentiam actu esse
bitra rem, cuius
essentia est, quia
res sine essentia
esse iiequ.t. Ergo
fieri non potest,
ut universalia omnino
a rebus discreta,
et seiuncta actu
existant. 93. 2a.
Universalia non existunt
actu in rebus
sinfulanbus. Probatur. Quoniam
universalia, uti diximus,
essentias •crum constituunt,
si ipsa actu
existerent in rebus
sinjulanbus, consequeretur rebus
singularibus essenliam in.versalem
inesse ; et
quoniam quælibet res
per essenlam suam
eflicitur id, quod
est, res singulares,
quippe [uæ essentia
umversali gauderenl, simul
singulares, et in.yersales
dicendæ forent. Atqui
id repugnat. Ergo.
I ^4. ltaque,
etsi essentia universalis
non sil, uti
antea Hemonstravimus, omnino
seiuncta a rebus;
tamen ipsa in
jebus singulanbus actu
non invenitur, prout
est univerlaiis, sed
prout a qualitatibus
singularibus in unaquaque
e determ.natur. Exemplo
rem declaremus. Si
humana !>atura, prout
est universalis, esset
actu in individuo,
puta p .aocrate, Socrates
esset species humana.
Ex quo illud
uam ttuit, quod
S1 tota species
humana esset in
Socrale, ocrates simul
experirelur affectiones omnium
individuouni nominum. Ita,
si tota species
humana esset in So
aie consequitur, ubicumque
est humanitas, esse
etiam ocratem, ideoque
Socratem esse simul
Romæ, Athenis, in
omnibus locis, in
quibus singuli homines
versantur; iuæ omma
sunt manifeste absurda.
Aut. III. De Conceptualismo 9o.
Sententiam Conceptualium non
quidem priori modo secundo
inodo acccptam veritati
esse consentaneam Pm,0?a
'rr °,ie sequeutium
propositionum colligiiur: lUlbtL:
' U™vers?}™ ™n
sunt universales conccptiones
ucllectus, quibus nihil
obiectivi respondct. Probatur. Si
universalibus conceptionibus nihil
obiectivi, et realis
responderet, dicendum esset
conceptiones universales ex
ipsa rerum natura
haud depromi. Atqui
id repugnat. Ergo.
96. Minor ita
demonstratur. Si conceptiones
universales ex ipsa
rerum singularium natura
haud depromeren-i tur,
impossibile foret cunctas
res singulares in
quasdam species, et
genera digerere, e. g.,
Socratem ad speciem
humanam, non vero
ad belluinam, et
contra ea bucephalum
ad belluinam, non
vero ad humanam
referre, atque utrumque
generi animantium accensere.
Si nihil est
in Socrate, quod
eum a bucephalo
distinguat, eccur vel
quilibet e plebe
in Socratem incidens
eum pro homine,
el non pro
bellua habet ?
Non certe ex
conventione, tum quod
experimur in eo
etiam illos consentire,
inter quos nulla
conventio facta est,
tum quod conventio
circa quædam dumtaxat
individua, non vero
circa omnia existere
posset. Necesse igitur
est aliquid esse
in rebus singularibus,
cuius gratia homines
sine ulla conventione
res ac easdem
species, eademque genera
reducunt. 97. Gonfirmatur
propositio ex eo,
quod, posita horun
Conceptualium sententia, nulla
scientia obiectiva existerr
potest. Etenim, cum
scientiæ sine universalibus
conceptio nibus existere
nequeant, vis cuiuslibet
scientiæ vi con
ceptionum universalium respondere
debet. Ergo, si
uni versalibus conceptionibus nihil
realis, et obiectivi
respon det, scientiæ
quoque nihil exhibere
possunt, quod in
re rum natura
sit, ac proinde
intra idearum ambilum
con cludantur necesse
est. 98. Prop, 2a.
Universalia actu sunt
in intellectu, sed
[m damentaliter in
rebus. Probatur la
pars. Natura rerum,
ut s. Thomas
argi mentatur \
vel dicitur habere
rationem universalitatis i se, nempe
absolute spectata, vel
in rebus singularibui
vel in intellectu.
Atqui non
primum, nam quidquid
cor venit naturæ
rerum absolute spectatæ,
e. g., homin
prout homo est,
convenit omnibus individuis
illa corr prehensis
; quocirca si
natura humana, prout
est natur bumana,
haberet rationem universalitatis, universaiiU i
De ente et
essentia. mveniret cuilibet individuo
homini, id quod
absurdum ;t. Non
alterum, quia quidquid
est in individuo,
deterinationes individuales habet,
ac proinde «
non invenitur co
communitas aliqua, scd
quidquid est in
eo, indivijalum est
!». Restat igitur
ut universalia actu
in intelctu existant.
99. Confirmatur. Notiones
universales, ut in
scholis tratiir, fiunt
per abstractionem, et
intentionem universalita; .
Per abstractionem, quatcnus
intellectus avocat cogitionem
ab individuis, in
quibus aliqua natura
invenitur, it invenm
potest, et non
aliud cogitat, nisi
ea, quæ sentiahter
lpsam constituunt. Per
intentionem universaatis, quatenus
mtellectus reflectitur super
abstractam itioncm lllius
naturæ, et cogitat
ipsam ad plura
indidua mdeterminate referri
posse. Atqui abstractio,
et intitio univcrsalitatis non
nisi opus intellectus
sunt. Ergo nversal.a
actu non alibi,
quam in intcllectu,
esse cenndum est
3. 100. Probatur
2a pars. Natura,
quam intellectus abstrami
a conditionibus singularibus,
atque universalem coat,
eadem est, ac
illa, quæ determinata
conditionibus igulanbus m
rebus invenitur, adeo
ut illa vere
præditur de singulis
mdividuis, puta cum
dicimus, Petrus Jiomo
Atqui si ita
se res habet,
liquet intellectum in
>is rebus tundamentum
invenire, ex quo
naturam ipsis mmunem
velut universalem considerat.
Ergo
universa fundamentaliter
sunt in rebus P^T.Vn,"."0™-' ''
q' LXXXVI' "
' cel vel
H?o »ne sul
quod bu.namtas apprebendatur
sine individualibus con s
T,! r?VPSam abStrahi'
ad uod 8e«uitur
« unio n
dU humanitati .
secundum quod percipitur
ab in CRITERIOLOGIA Ad
Dynamilogiam illa etiam,
uti diximus ',
tractatio spectat, qua
inquiritur, quid roboris
nostræ animæ facultatibus
insit ad certam
veritatis cognitionem gignendam.
Hæc, maximi quidem
momenti, tractatio CRITERIOLOGIA nuncupatur, quia
facultates cognoscendi, ut
mox dicemus, prout
veritatem rerum nobis
patef aciunt, criteria veri
appellantur. Philosophi, qui
mentem humanam illis,
quibus prædita est,
cognoscendi instrumentis, veritatem
sine ulla erroris
formidine assequi posse
negarunt, aut nondum
assecutam esse contenderunt,
Sceptici, sive, ut
latine dicitur, Observatores
vocati sunt, eorumque
sententia Scepticismus audiit.
2. Itaque in huiusmodi
controversia hunc ordinem
adhibebimus. Primo, statutis
quibusdam notionibus circa
criteria veri in
universum, singulorum criteriorum
vim tuebimur. Deinde
universam scepticismi rationem
refellemus. Denique, quoniam
facuitates cognoscendi inspici
possunt non solum
in se, seu
absolute, sed etiam
moraliter, idest una cum
illis adiunctis, quæ
illarum usum perturbare
solent, inquiremus, quænam
vis ipsis moraliter
inspectis insit. CAPVT
PRIMVM De criteriis
veri in universum
spectatis I. De
reritate, ac variis
animi circa illana
statibus 3. Investigaturis instrumenla,
quibus veritatis certam
cognitionem assequimur, opus
nobis est in
ant ecessum definire,
quid sit veritas,
et quotuplici in
statu circa eam
mens humana versari
queat. Veritas, prout
refertur ad mentem,
quæ illam cognoscit,
dicitur logica, et
posita est in eo, quod
mens cum re
cognita, prout hæc
in se est,
consentit. Quare a
s. Thoma definitur:
« Adæquatio intellectus,
et rei, secundum
quod intellectus dicit
esse, quod est,
et non esse,
quod 1 3.non
est ». Iam
veritas logica distinguitur
tum a veritate
metaphysica, quæ, uti
in Ontologia dicemus,
est convenientia rei
cum intellectu, a quo producitur
; tum a veritate morali,
quæ est convenientia
vocum cum rebus,
quæ per illas
significantur z . 4. Iam
homines aliquarum veritatum
notitia carent, aliarum
autem notitia potiuntur.
Circa res, quarum
cognitione destituimur, in
ignorantiæ statu versari
dicimur ; in
i iis vero,
quas cognoscimus, animus
noster vel hæret
dubius, vel opinatur,
vel certus est.
5. In dubitationis
statu animus versatur,
cum non magis
ad assensum, quam
ad dissensum inclinat
3. Quod quidem,
ut advertit s.
Thomas, contingit vel
quia animus neutra
ex parte aliquam
rationem advertit, vel
propter apparcntem æqualitatem
eorum, quæ movent
ad utramque par ytem.
Hinc animus in
statu dubitationis instar
libræ esl; f|uemadmodum
enim hæc, si
aut nullum, aut æqualia rn
utraque lance momenta
habet, nullam in
partem declinat, sed
in æquilibrio perstaf,
ita animus, si aut neutra
ex parte, aut æquales ex
utraque parte rationes
advertit, nec alicui
enunciationi assentitur, nec
ab ea dissentit.
Cum animus dubius
hæret, quia neutra
ex parte rationes
advertit, dubitatio dicitur
negativa; sin æquales
utraque ex parte
rationes habet, posiliva
vocatur. 6. Opinio,
sive probabilitas, prout
certitudini opponilur5, est»
ut sThomas inquit,
ille stalus mentis,
io quo ipsa
cc adhæret uni
parti cum formidine
alterius0 ». Adhæret
quidem um parti,
vel quia pro
aliqua ipsarum dumtaxat
Contr. Gent.,
lib. I, c. 59. Hæc definitio
quadrat in veritatem
moralem spectatam secunaum
sui rationem obiectivam.
Quod si secundum
rationem subiectivam consideretur,
in consensu vocum
cum conceptibus, qui
res repræsentant, posita
est; non autem
in consensu vocum
cum remis, quas
conceptus repræsentant. Veritas
moralis secundum rationein
subiectivam veracitas, et
falsitas moralis mendacium
proprns vocibus designantur.
« Dubitatio, inquit
s. Bonaventura, proprie
dicit indifferentiam maicii
rationis respectu utriusque
partis contradictionis, ita
quod neutriim præcligat
alteri ; In
lib. 111 Sent.,
Dist. XVII, dub.
3. • Qq.
dispp., De Ver.,
q. XVI, a.
1 c. J
De opmione, prout
opponitur scientiæ, locuti
sumus in Logica.
p «Ja0;»?1, a4> p- 69cf etiam
ihidp30» not3 6 2a 2æ, q. II a. 1
c. raliones, vel
quia pro una
graviores, quam pro
alia, rationes ei
occurrunt. Cum formidine
alterius, quia rationes
iilæ non sufpcienter
ipsam movent ad
assentiendum illi propositioni
. Ex quo
fit, ut probabilitas
minor, vel maior
esse possit, prout
paucioribus, aut levioribus,
vel pluribus, aut
gravioribus momeniis innititur.
Quod
si hæc momenta
tenuissima sint, probabilitas
proprie appellatur suspicio.
7. Denique certitudo
est ille animi
status, in quo
ipsi alicui enunciationi
sine ulla sollicitudine
adhæret . Certitudo
autem potest esse
vera, aut falsa,
prout iudicium, cui
animus fidenter adhæret,
est rei veritati
consentaneum, aut dissentaneum.
Falsa cerlitudo error
vulgo au dit;
quare error definiri
potest: animi stalus,
in quo ipsi
certo pronunciat aliquod
iudicium rei veritati
minime consentaneum. 8.
Distinguitur autem certitudo
in metaphysicam, pk
sicam, etmoralem. Metaphysica
certitudo existit, cum
meu tis assensus
in rerum essentia
fundatur. Ita metaphysice
certum est radios
circuli a centro
ad peripheriam ductos
esse æquales, quia
intellectus perspicit hanc
proprietatem circuli ab
eius essentia fluere.
Physica vero certitudo
habetur, cum assensus
mentis innititur constantia
legum naturæ, vel
simplici facti observatione.
E. g., physice
certum est omnia
corpora ad centrum
terræ ferri, quia
id colligitur, ope
inductionis, ex constantia
legum naturæ, itemque
certum est corpora
existere, quia ipsa
per immediatam experientiam
percipiuntur. Denique moralis
certitudo obtinetur, cum
assensus menlis fundatur
in hominum testimonio,
ac proinde in
legibus, quibus i
2a 2æ, q. I, a.
4 c. 2
In lib. III
Sent., Dist. XXVI,
q. II, a. 4
sol. Advertito contra
assertores Calculi probabilitatum, posse
probabilitatem ad certitudinem
magis minusve accedere,
sed numquam illam
assequi. Etenim totum
quodpiam confici nequit
ex partibus, quæ
diversæ, ac ipsum,
naturæ sunt; siquidem
collectio efficere non
potest, ut partes
natura sua expolientur.
At certitudinem, et
probabilitatem diversæ naturæ
esse manifestum est,
namque certitudo omnem
dubitationem tollit, probabilitatem autem
aliqua dubitatio semper
comitatur. Quæcumque igitur
sit probabilitas, et
quousque eius gradus
augeantur, numquam in
certitudinem evadere potest,
nisi naturam suam
exuat. Cf s.
Thom., In lib.
I Poster., lect.
I. mores
hominum temperantur. E. g., moraliter
certum est Persas
ab Alexandro fuisse
debellatos. Iam perspicuum
est cerliiudinem metaphysicam
eiusmodi esse, ut
illius oppositum sit
absolute impossibile, quia
res essentiis suis
expohari nequeunt ;
certitudinis vero physicæ,
et moralis propnum
est, ut earum
oppositum sit impossibile
hypothetice, ncmpe salvis
legibus physicis et
moralibus f. N.— Quænam siut
veritatis criteria 9.
fnstrumenla, quibus assequi
possumus certas de ver.tat.bus cogn.t.ones,
post græcos criteria,
scu verorum wdiciorum
regulæ in Scholis
vocitantur \ propterea
auod )orum ope,
quid verum sit
in unaquaque re,
diiudicaur, atque ipsorum
vis rationem, ob
quam de nostroom
.udiciorum ventate certi
sumus, exhibet. z
rw«pssrr eti sd
recwm' prudenlmquc «p»^ 2
Cf Sext. Emp.,
Hypoth. Pyrrh. libri
tres, passim. • In
i hac
cnterii notionc tradenda
veteres politiores philosophi
fa hmur convenerunt.
Sextus enim Empiricus
(HypoL PyTh.] \t'J:
' ?' '
CUm Ph,losoPhorum opiniones
de criterio ve
e nrorn' ^
^T^ ^ C°S
™™ vel Pl™
cri er a ad
s.sse, prout unum,
vel plures eertarum
cognitionum fontes ho mi
suppetere arbitrabantur. Ast non
pauci inter recentes
med?a r.tat.s cognoscendæ
a criterio veritatis
distinguunt ataue hoc
erumaue statuunt i„
evidentia, sive quadam
nota ?psi obiecto
°n ricam 1
o? rnS ^
aSSeDSUm C°gilUrAt non
d«ri nobis yWetar
to tum a^
rmTneiCnteriUm' qU°d coSno^ndi
mediis adiunUtes llq
'• S' facuItates
cognoscendi huiusmodi sunt,
ut vetates certo
arr.pere possint, nuJlo
alio criterio ad
verum ifakn oTulde^Tunt
°aPtUnoerit;HtUm non
P-cac "nitio^s in
illæ comnnUonI0 ?
evidentes. E. g.,
evidentes nobis haud
1 ;, cognit.ones, quibus
obiectum non in
seipso sed ner
sne rehen i
urr.e,ifræ T U1°
qUamdam habet iffidtaJ£
Tpl l r
'qUe lI]æ ' quæ circa
veritates contingentes et
'• t. qu
us'TnnteVl^nC % Th0maS
GVidCntCS -rilues esse
Derfec m vl ^llec
u videntur, nempe
quarum « cognitio
-iiri Pi« prim ^°nauæn:Urg,t '•
SiCUt per,Umen natura,c
^emua us etia.no'
q C cP^noscimiIS
«tatim, ut terminos...:
et ulte £ m d
UuturqUvWeri T F™"
rGSOlVerC P0SMm« P"
' » (/" lm
III Zit £
™l qUaC SCimUS
dc'»°nstrative proUn Uo.
m sent., Dist.
XXIV, q. I,
a. 2, sol. 1 c). Præ Ut, quænam sint
huiusmodi criteria, patescat,
necesse est diversa
veritatum genera præ
oculis habere. Veritates,
quæ a nobis
cognosci possunt, sunt
aut contingentes, nempe
quæ versantur circa
facta nobis com
perta per experientiam
internam, aut externam
; vel ne
cessariæ, nempe quæ
spectant rerum connexiones,
et idea rum
relationes1. Tum veritates
contingentes, tum neces
sariæ sunt aut
primitivæ, aul deductæ.
Primitivæ sun illæ,
quæ nullo medio
demonstrantur; deductæ sunt
illæ in quibus
convenientia attributi cum
subiecto ope ratioci
nationis perspicitur. E.
g., existentia ?ov
ego, et mund
huius adspectabilis sunt
veritates primitivæ contingentes
corpus est grave,
eclypsis fit per
interpositionem terræ in
ter lunam, et
solem, aliæque huiusmodi
enunciationes sun veritates
contingentes deductæ; totum
maius est sua
parte est veritas
necessaria primitiva ;
substantia spiritualis li
bertate gaudet, est
veritas necessaria deducta
2. 11. Iam
1° veritates primitivæ
contingentes cognoscun tur
experientia immediala; nempe
illæ, quæ circa
fact interna versantur,
conscientia; illæ autem,
quæ ad fact
externa spectant, sensibus
externis nobis innotescunt;
2° vc ritates
primitivæ necessariæ cognoscuntur
per intelli gentiam;
3° verilates deductæ,
si sint contingentes,
a nc bis
adquiruntur per inductionem
; et sive
sint contingen tes,
sive sint necessariæ,
per syllogismum 3.
Intelligentic inductio, et
syllogismus unico nomine
rationis appellai solent.
At vero his,
quæ enumeravimus, instrumentis
co gnoscendi veritates
duo alia adiicienda
sunt, nempe me
terea in iis
ipsis, quæ evidenter
cognoscimus, realitas, quæ,
u aiunt, se
nobis manifestat, et
intellectum ad assensum
rapit, e quidem
causa, cur intellectus
necessario illis assentiatur,
seu, i idem
sanctus Doctor inquit,
cogatur (Qq. dispp.,
De Ver., q.
XXVII a. 3
ad 6); sed
non est proprie
causa, cur ea
certo cognoscat. A
cedit, quod si
quemquam e vulgo
interrogaveris, e. g.,
cur certi sit,
se revera existere,
illico tibi respondebit,
quia id mihi
conscie tia testatur
; et si
pergas interrogare, quanam
ex ratione corpo
existere pro certo
habeat, haud hæsitans
reponet, quia sensus
e terni id
renunciant. 1 Veritates
contingentes a posteriori,
vel syntheticæ ;
veritat autem necessariæ
a priori, vel
analyticæ etiam appellantur.
Ideal., c.
I, a. 4,
p. 202, not.
1. 2 Cf
Scot., In lib.
I Sent., Dist.
III, q. 4,
n. 6-11. 3
Cf Scot. noria,
quæ, elsi nihil
novi nobis afferat,
tamen co ratio>
memoria, et au „i2,^-.hii-Criteriisawctoritas dicilur
momenlum exlerium certuudmis,
quia per eam
cerli sumus de
veritate dicu.us rei,
quatenus alii illam
perspexisse nobis testanur.
Celera
cnteria dicuntur momenta
interna certitudi"s, quia
sunl inslrumenta animo
nostro insita, ita
ut •er ca
cert, efliciamur de
verilate alicuius pronun tiat" osSmus5.
'PS1 COnvenientiara attrib«"' cum
subiecto 13. Porro
crileria interna, quemadmodum
ex dictis perpicitur,
nonnis. ipsæ facultales
cognoscendi sunt mins
amma prædita est.
Aucloritas vero, quamquam
s t ocair;Urmn?,XrnUm ',amC"
ad interna n«odam„q,odm r"
ocatur, qu,a s,ne
moment.s intcrnis, idesl
sine cognitriibu an.mac
iacultatibus cxislere non
potest. Et sane
os momentis e
ralione petilis opus
habemus, ut cerHefcamur
eum, qui aliquid
nobisnarral, aut edoce d
osrcc,CdiSeKC,U;,a1SCntiamUrUaLque critcria
suntTpsæeoCl,ii "av!' quatenus
hæ motiva suflicicltia
exM8umuqs " Ur
cert,tudo> 1ua v^ilates
cognoscere De criterio,
quod dicitur Conscientia
Aut. I. — De
vi huius crilerii
us4' MZSfntia CSt
i"-ud crilerium, quo
anima sui ip "mi;,msuiqSeiqdur,n ca
actu sunt s
affectionura e la. Conscicntiæ
vis ad intema
facta nobis patefa1^2UT1TU SUnt>
quia ca> »"
fuerunt i„ nobis,
obie u»n memoriæ
sunt. cienda adeo
ex se est
perspicua, ut neque
demonstrationem admittat, neque
demonstrationis egeat. Probatur la pars,
nempe non admittit
ullam demonstra tionem.
Nulla
est demonstratio, in
qua id, quod
in quæ stionem
adducitur, pro certo
sumitur . Atqui
infallibili tas conscientiæ
demonstrari nequit, nisi
iam pro cert;
sumatur. Ergo. 16.
Minor ita demonstratur
: Si quis
veracitatem con scientiæ
demonstrandam aggreditur, iam
percipere debe quæcumque
demonstrationem constituunt, et
certum ips esse
debet se ea
percipere. Atqui id
non aliter constan
ei potest, quam
ex testimonio conscientiæ.
Ergo vera citas
conscientiæ demonstrari nequit,
quin iam pro
cert sumatur. 17.
Probatur 2a pars,
nempe demonstrationis non
egel Non eget
demonstrationis illa veritas,
quæ admittitur a
eo ipso, qui
eam negat, aut
de ea dubitat.
Atqui huius modi
est infallibilitas conscientiæ
circa nostri, nostrarum
que affectionum existentiam.
Ergo. 18. Minor
demonstratur hoc modo:
Qui se existere
ne gat, sane
affirmat se existere
in statu negationis,
et s dubitat,
utrum sit, se
existere in statu
dubitationis affii mat,
et si dicat
se nescire, an
sit, iam pro
certo sumi se
existere in statu
ignorantiæ. Quod si
addat se dubi
tare etiain, utrum
dubitel, et nescire,
utrum nesciat, uti
que affirmat se
dubitare, ac nescire,
ac proinde se
exi stere in
statu dubitationis, aut
ignorantiæ 2. Quin
imm si quis
obiiciat vitam nostram
esse perpetuum somnium
quemadmodum hac postrema
ætate Fichteus autumavil
iam fatetur nos
vivere in statu
somnii, ideoque existere
', i Gf
Logic, p. II,
c. I, a.
3, p. 53
sq. 2 «
Si fallor, inquit
ad hanc rem
s. Augustinus, sum;
nam qi non
est, utique nec
falli potest ; De
Civ. Dei, lib. XI,
c. 26. tem
s. Thom. (Qq.
dispp., De Ver.,
q. X, a.
12 ad 7):
« Nulli potest
cogitare, se non
esse, cum assensu;
in hoc enim,
quod o gitat
aliquid, percipit se
esse ; Cf ibid.,
a. 8 ad 2. Idem
dicati de internis
animi affectionibus. Nam
qui ponit dubium
testimoniui conscientiæ aliquam
internam affectionem referentis,
simul ponei cogitur
yeracitatem conscientiæ circa
illam animi affectionem,
qu tum actua(i
esse imus PSa
' $lVe reale
' ac ohiectivum
cogno IntZ Pa"C?nscientla habilualis, sicuti
vidiraus', ræsen... "?
«'?nUur' Pmli esseJaum
rca"e cognoscendum habilis
est. maauatr.-M ^v
" prlmis •
anima Per conseienm
hahlfnX 'Um Cl,C,t
actum' in ;
scd ut evincatur
eam nullis scepticorum
cavillationibus latactan posse.
Ita s. Augustinus
primum statuit nos
existere tamam factum
per se notum,
proindeque certum: «
Sine ulla phansiarum,
vel phantasmatum imaginatione
ludificatoria mihi esse
\e\ ~que.nosse» et amare
certissimum est (De
Civ. Dei, lib.
XI, -C). Deinde
adversus Scepticos, obstrepentes
quemquam posse «oc
falli, ostendit, uti
antea adnotavimus, illud
factum ipso erre
asseri: « si
fallor, sum ;
nam qui non
est, utique nec
falli jest, ac
per hoc sum,
si fallor »;
Cf p. 238,
not. 2. 1 237,
not. 1. Pnaos.
Ciirist. Compend. 1. 1
j[6 sæpe testatur
se niulta videre,
et audire, quæ
omnioc nulla sunt.
Ergo conscientia re
ipsa fallitur. 29.
Resp. Dist. ant.,
quæ nulla sunt
extra animam conc.
ant., quæ nulla
sunt in ipsa
anima, neg. ant.
Neg cons. Et
sane, illa, quæ
amentes, et somniantes
putant sn posse
percipere corpora autumant,
his duabus ratio rc
dX!tUn!Ur' Tmpe: r
Simililud° naturæ interce.i,,,„
" • sul),ectum
cognoscens, et obieclum
co«.,' Pr°,nd.e an'ma'
quæ esl spiritualis,
non potKnoscerT ^T?05
commTicare> at'quc hacc'in
seijs s £?!
.?.. a uuldfIuam
cxtra se positum
per pere extra se
opcraretur, quod certe
numqaam fieripot • Atqui
hæ rationes nullius
ponderis sunl. Ergo
nihil « pJr,Sall0neS esscnaluia
s«a obiectivas negatur.
oLn oTLTm°r Simi itudo
in,cr sobiectum cot
no,' v™ T
conn.oscen(l' obiectum intercedere
denilnm .Vn c
lntCr. sub,ectum cognoscens,
et obicctum n
tf0M \J S.DeCtata; qUlan0U
0l,iectum cognitum, sed m tcrhl U,0.C0Sn0SCen,isQuapropter anlma,
et i sit nm Mhs,
potest tamen res
materiales pereipere, dum Ge
a„mraaleria1' m0d0 P^ipiaf.
2» Falsum omjO
es aoimam non
posse res exlernas
percipere, nisi Sr
^" ?C a«at'
Nam c°gu,'>io est
ex'eo g n
re "onum, quac
in anima manent,
non quæ extra
ani '}'/» omnes alii
sensus fundantur\ exploretur;
nam, ut advertit
Nemesius, sensus arcta
quadam communione inter
se continentur, ac
Pr2n a/l errorern
aIterius facile manifestat1.
Jrt). Ad hanc
rem præstat adnotare
vim criterii sensuum
mernorum haud imminui
illis falsis iudiciis,
quæ alijuando mlellectus
ope sensuum, de
rebus sensilibus con in«o
ff"-"1' in h,SC('
iudiciis vel intellectus
iudicat de Mpsa
atleclione sensuum, nempe
sensus hoc, vel
illo mo °ea rebus
aff,ci; ve> iudicat
res eo modo
in se esse,
quo a sensibus
repræsentantur 8. Si
de prima iudiciorum
spe ie agitur, «
sensus intellectui comparatus
semper facit reram
exist.mationem in intellectu
de dispositione proa
», nam «
secundum quod sensus
disponitur, secunium iioc
dispositionem suam intellectui
demonstrat 10 l
lect." niUg'' De vem Relig' '
c 33' "'
61 ; et
s" Thom' '
°P' \ cTni
GenL> "? nc 13>
n' 2-3 Op.
cit., lib. III, c. 108.
r Cf Dynam.,
c. III, a.
2, p. 113-114.
^ I, q XVII,
a. 2 c. 6
i, q. LXXVI,
a. 5 c. • lbidaL
irSfc C8' l!
Qq' >" De
Ver' . h a11 c. Hinc
s. Augustinus aiebat
: « Ne
ipsi quidem oculi
fallunt, non enim
renuntiare possunt animo,
nisi aflectionem suam ». Sin de
altera, dicendum est
illa mdicia esse
vera, quoties facultates
sentiendi rite adhibentur,
quia cum ipsæ
rite adhibentur, perceptio
sensitiva rem, uti
in se est,
manifestat. Quod si facultates
sentiendi nte non
adhibentur, illa iudicia
sunt falsa. At
vero error non
ab ipsa sensuum
natura, sed a
temeritate nostra prohciscitur;
intellectus enim minime
expendens, utrum ea omnia sensibus
suppetant, quibus ad
rite fungendum ofticio
suo opus habent,
illorum testimonium excipit,
falsumque de rebus
iudicium pronuntiat 2. « Si quis,
inquit s. Augustinus,
remum frangi in
aqua opinatur, et,
cum mde aufertur,
integrari, non malum
habet internuncium, sed
malus est iudex;
nam ille pro
sui natura non
potuit aliter in aqua
sentire, nec aliter
debuit, si enim
ahud est ær,
aliud aqua, iustum
est, ut ahter
in ære, ahter
m aqua sentiatur. De
criterio rationis 51.
Ratio, prout est
quoddam criterium triplici
nomine appellatur, nempe
intuitiva, inductiva, et
deductiva, quia, ut
iam diximus 4,
tria complectitur, nempe
intelligentiam, sive intuitionem,
inductionem, et syllogismum.
I. — De ratione
intuitiva 52. Ratio
intuitiva pro criterio
veritatum primitivarum, quæ
necessariæ sunt, habetur.
Hæ veritates immediato
evidentia gaudent, ita
ut « quisque
statim probet audita
b». atque axiomata,
vel dignitates passim
appellantur. 53. Veritas
iudiciorum immediata evidentia
fruentium adeo manifesta
est, ut non
solum demonstrationis nor>
egeat, sed ne
demonstrari quidem possit;
potest tamen ahquo
modo declarari. Probatur
la pars. Demonstratione opus
est, ut convenientia,
aut discrepantia cuiusdam
attributi cum subiectc
i De vera
Relig., c. 33, n. 62.
2 Cf s. Thom., ibid. 3 Op.
cit., c. 33,
n. 62. 23b. /n
lib. III Sent.,
Dist. XXXV, q.
II, a. 2 sol. 1 c. 1 detegatur.
Atqui in enunciation ibus immediate
evidentibus illa convenientia,
aut discrepantia adeo
manifesta est ut
non solum ipsam
detegi necesse non
sit, sed etiam
contranum h.s, inter
quæ illa convenientia,
aut discrepantia perspicilur,
cogitare nemo umquam
possit ». Ergo
54. Probatur2a pars.
Quælibet demonstratio principiis
per se evident.bus
innilitur; acproinde qui
auctoritatem .immediatæ evidentiæ
demonstrare vult, iam
tamquam cerla sumere
debet principia per
se evidentia, ex
quibus hæc demonstratio
proficiscitur. Atqui demonstratio,
in qua pro
certo sumitur id,
quod vult demonstrari,
nulla 3St. Ergo.
55. Probatur 3a
pars. Error ex
eo in mentem
cadere potesl, quod
ipsa ml erdum
medio opportuno non
utitur id rei
ventatem diiudicandam ; hinc, quoties
mens rem »ine
ullo medio, sed
ipsa per se
cognoscit, nullus errori
locus esse potest.
Alqui in enunciationibus, de
quibus hic jgimus,
mens connexionem inter
terminos sine ullo
me- tio cognoscit.
Ergo in huiusmodi
enunciationibus nullus :rron
locus esse potest 2.
II. — De ratione
inductiva 56. Ratio,
prout ex verilatibus
particularibus aliquam eritatem
generalem per inductionem
colligit, inducliva di-
-itur,et habetur pro
criterio veritatum^ductarum con-
ingentium. Hic autem
loquimur de inductFone
incompleta, iam lnductionem
completam nobis largiri
cerliludinem »crspicuum ex
se est ;
siquidem tota eius
vis in eo
po- ita est,
ut toti generi
tribuatur id quod
compertum est mgulis
spec.ebus illo genere
comprehensis convenire s.
>;i",°V' lnduct%° wcompleta,
quæ sufficientem partium
uumerationem exhibet, certitudinem
nobis largitur Irobaiur.
Inductio incompleta, quæ
suflicientem par- ium
enumerationem exhibet, ut
alibi diximus in
fir- mate ordims
mundani innititur. Atqui
dubitari non Pot-
st de hrmitate
ordinis mundani. Ergo. 08. M xnor
demonstratur ex ipsa
rerum mundanarum na- Cf
s. Thom., In lib.
J Post. Analyt.,
lect. XIX. s
p llCnr" Gandav-,
Summa, q. II,
a. 3, n.
8. Cf Log.,
part. I, c.
III, a. 6, p. 48. Log.,
ioc. cit., p. 49. ••
„VA tura. Et
sane, « eo
modo, inquit s. Thomas, aliquid
ope- ratur, quo
est '», sive
« similiter unumquodque
habet esse, et
operationem2 ». Atqui
causæ naturales huiusmodi
sunt, ut electionis
vi destituantur. Ergo
oportet, ut in
ipsis sit «
virtus operativa determinata
ad unum »; ac proinde
quoties causa naturalis
in eadem rerum
conditione ver- satur,
toties eumdem effectum
producit, msi causa
aliqua exterior eius
actioni obicem opponat
4. Atqui ex
uno, eo- demque
modo,quo causarum naturalium
operationes fluunt, firmitas
ordinis mundani exurgit.
Ergo de firraitate
ordims mundani dubitari
non potest. g
59. Huius argumenti
vis haud mmuitur
ex eo, quod
aliquando causæ naturales,
ut diximus, ab
aliqua causs exteriori
impediuntur, quominus effectum
suum produ- cants.
Etenim ad inductionem
spectat non eventus
parti- culares, sed
leges universales naturæ
nobis mamtestare quia
eius conclusio, ut
diximus 6, est
semper umversahs Atqui
causæ naturales etiam
quando impediuntur, quo
minus effectum suum
producanl, virtute producendi
illim effeclum haud
destituuntur ; ac
proinde universalis U»
naturæ, quod nempe
quædam causa ad
quemdam elte ctum
producendum determinata est,
firma, immotaque ma
net. E. g.,
etsi aqua ob
morbum, quo corpus
hydropic laborat, eius
sitim non restinguat,
sed augeat; tamen
ipsi vim restinguendi
sitim non amittit,
ita ut semper
certun nobis sit
aquam vi restinguendi
sitim pollere. Ergo ei
eo, quod impedimentum
actioni causarum naturaliun
obiici possit, nihil
contra veritatem enunciationum, qua
inductione comparantur, inde
conficere licet. 60.
Diximus, quæ sufftcientem
partium enumerationen exhibet
; nam, ut
constat ex iis,
quæ in Logica
diximus si quamdam
qualitatem in paucis,
non vero in
plensqu i I,
q. LXXV, a.
2 c. 2
Ibid., a. 3
c. - - I, q.
XXII, a. 2
ad 4. «
Pertinet ad agens
naturale, ut suum
effectum producat,qui natura
uno, et eodem
modo operatur, nisi
impediatur »; I,
q- XO a. 4 c.
Cf s. Aug.,
De Gen. ad
litt., lib. IX,
c. 17, n.
32. s Huiusmodi
impedimentum acciderc potest
vel secundurn lege:
quibus mutuæ actiones
causarum naturalium reguntur,
vel pote: oriri
ab immediata Dei
actione, et tunc,
ut alias videbimus
( stunt facta
supernaturalia.— Log., loc.
cit., a. 2,
p. 3J-4U. jndividuis
experti sumus, illam
esse ipsis naturalem,
proindeque in ceteris
eiusdem naturæ quoque
inveniri magis, vel
minus probabile, scd
non certum esse
nobis polest. 61.
Ex his colligitur
falsum esse id,
quod Humius au-
tumavil; nempe vim
inductionis incompletæ nullo
firmo principio inniti
f. Etenim, quemadmodum
Scotus monuit2, atque
a nobis iam
ostensum est, veritas
inductionis ab expcrientia,
et a ratione
vim suam sumit.
Experientia bnim ostendit
quamdam qualitatem constanter
in aliqua re
inventam esse; ratio
autem suggerit illam
qualitatem, 30 quod
constanter in illa
re invenitur, ad
eius naturam pertmere;
ex quo consequitur
fore ut illa
qualitas in omni-
bus similibus subiectis
conslanter inveniatur. 62.
Obiic. Leibnitius 3,
Genuensis 4, Rosminius
J: Cer- titudo
perfecta non invenitur,
nisi in iis,
quorum oppo- jsitum
est impossibile. Atqui
fieri potest, ut
id, quod le-
^ibus naturæ adversatur,
eveniat. Ergo certkudo
indu- :tionis, quæ
a constantia Iegum
naturalium pendet, non
ist perfecta. 63. Resp.
Dist. mai.9 est
impossibile vel absolute,
vel naturaliter, conc.
mai., absolute tantum,
neg. mai. Dist.
lariter min.9 fieri
potest absolute9 conc.
min.9 naturaliter 9 ieg.
min. Neg. cons.
Re quidem vera,
certitudo, quemad- nodum
ex s. Thoma
monuimus G, diversa
ratione dicitur >erfecta9
prout diversæ speciei
est; nam certitudo
meta- bhysica pcrfccta
dicitur, quia oppositum
est absolute im-
possibile; certitudo autem
physica est perfecta,
quia op- bositum
est impossibile hypolhetice9
seu inspecto naturæ
prdine 7. Iam
certitudo, quam inductio
nobis largilur, est
bbysica, ac proindc
est perfecta ;
nam etsi id,
quod lekibus naturæ
opponitur, non sit
absolute impossibile, taben
omnino certum est
rem naturaliter secus
evenire fion posse.
1 Essais
sur V entendement
humain, Ess. IV,
part. II, Oeuvr.
'hil., trad.
de 1' angl., t. I, p.
121-138, Lond. 1788.
2 In lib.
1 Sent., Dist.
III, q. IV, Schol. 3
Dissert. De stylo
philos. Marii Nizolii,
§ 32. Artis
Logico-crit. lib. V, c.
6. 1 Trattato
della coscicnza morale,
lib. III, sez.
2, c. 2, a. 3.
c Cf Log.,
part. III, c.
IV, a. 2,
p. 92. "
Cf p. 234-233.
De ralione deductiva
64. Ratio, prout
ex veritatibus generalibus
alias minus generales,
aut particulares per
syllogismum elicit, deductiva
dicitur, et ideo
habetur pro criterio
veritatum deductarum, sive hæ necessariæ,
sive contingentes sint.
Circa huiusmodi criterium
duo nobis demonstranda
sunt, nempe syllogismi
veritas, et utilitas.
65. la. Veritas
sijllogismi sine contradictione negari
non potest. Probalur. Non
potest sine contradictione concedi
aliqua enunciatio, et
simul negari alia,
quæ cum illa
necessario connectitur. Atqui
inter præmissas, et
conclusionem syllogismi necessaria
connexio existit, siquidem
conclusio cuiuscumque syllogismi
tunc dicitur secundum
logicæ regulas derivari
ex præmissis, cum
illa his continetur.
Ergo si quis
præmissas concederet, et
conclusionem negaret, eanidem
enunciationem simul assereret,
et negaret, ac
proinde in contradictionem impingeret.
E. g., in
hoc syllogismo: Omne
animal habet vitam
sensitivam; atqui homo
est animal; ergo
homo habet vitam
sensitivam; si quis
concedat hæc duo,
nempe, omne animal
vita sensitiva frui,
atque hominem esse
animalium speciem, iam
exinde concedit hominem
vi sentiendi pollere
; quocirca si
eani negarel, a
se ipso dissideref.
66. 2a. Syllogismus
ad inveniendam veritatem
imt^ mane quantum
utilitatis confert. Probatur
contra Van-Helmontium ,
aliosque philosophiæ peripateticæ
osores. Mens cum
progreditur ad cognoscendum
actu illud, quod
antea virtute, seu
potentia cognoscebat, novam
cognitionem adipiscitur. Atqui
mens ope syllogismi
sibi comparat actu
illam cognitionem, cuius
adquirendæ virtute dumtaxat
pollebat. Ergo syllogismus
ad veri cognitionern
valde ulilis est.
67. Probatur minor.
Mens, cum præmissas
in se co
gnoscit, conclusionem, quæ
in illis potentia
continetur, potentia, non
actu cognoscit, quia
satis non est
aliquid altero contineri,
ut mens unum
videns, videat et
alterum; sed necesse
est, ut aliud
alio contineri perspiciat.
Atqui mens nonnisi
ope syllogismi conclusionem
præmissis con Log.
inutilis, tract. VIII,
Opp., p. 27,
Lugduni. tineri actu cognoscit.
Ergo mens ope
syllogismi progreditur ad
agnosccndum actu illud,
quod antea potentia
dumtuXiii cou nosceoa t. 68.
Ut hæc clariora
fiant, memoria revocandum
est cognitionem, quam
per syllogismum nobis
comparamus, non esse
intuilivam, per quam
aliquid in alio
cognoscitur, sed esse
deduchvam, per quam
aliquid ex alio
coqnoscitur ' ;
unde conclusio ex præmissis elici
2 dicitur. Atqui
ratio non potest
conclusionem ex præmissis
elicere, nisi duas
exerat ætiones, quarum
una veritatem præmissarum,
altera venlatem conclusionis
cognoscit 3. Ergo nos
ratiocinando conclusionem cognoscimus
non eodem actu,
ac præm.ssas, sed
novo actu, qui
illi succedit; unde
primum myest.gamus, utrum
extrema cum medio
conveniant, oeinde ex
hac investigatione relationem
ipsorum extremorum coguoscimus.
De criterio memoriæ
Veracitas huius criterii
osteDditur I 69.
Etsi memoria, uti
diximus , nihil
novi nos doceat
Umen,psa cognitiones ante
adeptas revocat, Tproinde
conditio est, sine
qua scientia humana
constare non potest
lam prætentas cognitiones,
quas memoria, cum
recte adhihetur, nob.s
suggeril, re vera
olim in nobis
exUUsse demonstratur sequenti
exuusse, Memoriæ
veracitas negari non
potest auin simul
ipsa memoria animo
denegetur P '
q mul lm^-tUr'
^mneS in his
duobus consentiunt: 1°
quod Stea h?h£?8,la
e5 in vi
™~K»o^ndi perccptione», ^aas
notest mV V
2 qU°d memoria
non »[iter nos
decipere C '„?'
9uJle.nus ante «nentem
sislit perceptiones, quas
antea non habuit.
Atqui horum unum
altero des?rui 2 rf
l' lh°m'' Qq'
di$Pp-> De Ver'>
a « c. 5
rin ?"' lH
Ub' U1 Sent'>
Dist XVIII> a . q.
3 ad ara
tu nl "
dlCU.U/' SUbdit sThomas>
aHquid ex al
q2o co-nosct Pp
236-237 m°VetUr iU
aHud >); °p•'•
ibid" L tur,
Ergo oportet memoriam
aut tamquam per
se veracem habere,
aut animo denegare
. 70. Præterea,
nos potestate pollemus
discernendi perceptiones, quas
re ipsa habuimus,
ab iis, quæ
fictitiæ sunt; nam
quoties conamur aiiquid,
cuius obliti sumus,
recordari, species rerum,
quæ nobis sese
offerunt, respuimus, donec
illa, quam quærimus,
nobis occurrent. Atqui
potestas, qua reaie
a fictitio discernitur,
est verax. Memoria
igitur, quæ est
huiusmodi potestas, verax
est 2. II.—
Nonnallæ obiectiones diluuntur
71. Obiic. Nihil
frequentius auditur, quam
memoria nos decipi.
Ergo memoria non
est criterium veri.
72. Resp. Dist.
ant., eo quod sæpe obliviscimur
eorum, quæ antea
cognovimus, conc. ant.,
eo quod revera
non habuimus cognitiones,
quas memoria perspicue
revocat, neg. ant.
Neg. cons. Si
res diligenter expendatur,
facile perspicietur homines
huius rei potissimum
conqueri, quod nonnisi
pauca eorum, quæ
didicerunt, in memoriam
revocare possunt, non
quod perceptiones noyas
pro præteritis accipiunt.
Iamvero illud nonex
memonæ vitio, sed
ex limitibus ipsius
oritur, qui in
causa sunt, cur
non recordemur omnium,
quæ didicimus. 73.
Inst. Atqui re
ipsa homines quandoque
putant ngmenta suæ
phantasiæ esse imagines
factorum, quæ olim
perceperunt. Ergo., 74.
Resp. Dist. ant.;
hoc evenit penes
homines haud sui
compotes, conc. ant.,
apud homines sui
compotes, rce ^mplices
apprehensiones ntellcctus essenl.as
rerum, prout in
rebus sunt, rcpræ•ent.int. Atqu., s. essenl.as
ren.m, prout in
rcbus sunl epræsentant,
consenlaneæ rebus apprehensis
esse denvonih,^0'." S'mp
C' aPPrchensione veritas
logica etiam nvenuur.
At, quon.am mtclleclus
convenienliam sui cum
e»us por s.mphcem
apprehensionem non cognoscil,
veitas log.ca propr.e
et perfecte ad
illam pertinere nequit2
a S. quodammodo veritas
logica in simplici
apprehen ^iJmilT^,n.ea
falsUaS Per Se
num,uam «se polK«V?
Slml,llces.c°nceptus
intelleclus ex eo,
quod ri,nl nm'
T"' '" Se,S,,nt'
cepræsentant, omncs "
ve" fak? lTm' U' m,ullis
W0lfianis visum est™«
tollectus " mX
' ««'"^"f re"
est proprie obiectum
Uus ». nulla autem
facullas cognitrix, uti
antea vi '• 0..,4p1'
m! Ti2Qc"ofpp',De Ym:>
« h aa- 3- ct
12 c nr;,tt. '7
'. T. ',l
l2 cob eamtlein
rat onem ntellectus
« ppp '
c «riee:iP„'n,Ull° m;d?
dCCipUur " ^"
>n.e.lec u se,p
YZ" ': " "" m'od
""'clleclus est principiorum circa
auæ " decpuur
ex eade.n causa,
qua non dec.pitur
circa quod quid dimus1,
circa obiectum sibi
proprium decipi potest.
Di ximus per se
; nam falsitas
per accidens m
pnma opera tione intellectus
inveniri potest, «
scihcet ralione attir mationis, vel
negationis annexæ »,
e. g. cum
mtellectus « definitionem
unius attribuit alteri,
ut si animal
ratio nale mortale conciperet
quasi definitionem asim;
vel in quantum
coniungit partes definitionis
ad inv.cem, quæ
coniungi non possunt,
ut si conciperet
quasi denmtionem asini
animal irrationale immortale;
bæc emm est
talsa, aliquod animal
irrationale est immortale
2 »• Ast,
si pri mum, intellectus
asinum pro homine,
respectu cuius ille
conceptus verus est,
apprehenderet : sin alterum,
ninil intelligeret. Hinc idem sanctus
Doctor : «
In operatione intellectus,
qua cognoscit quod
quid est, potest
esse tat sitas, in
quantum ibi compositio
intellectus adm.scetur. Quod
potest esse dupliciter.
Uno modo, secundum
quod iniellectus definitionem
unius attnbuit alteri,
ut si den nitionem
circuli attribuat homini :
unde defanitio unius
rei est falsa
de altera. Alio
modo secundum quod
parles definitionis componit
ad invicem, quæ
simul sociari non
possunt ; sic
enim definitio non
solum est falsa
respectu alicuius rei,
sed est falsa
in se, ut
si formet ta
em defr nitionem,
animal rationale quadrupes,
falsus est intelle
ctus sic definiendo,
propterea quod falsus
est in torman
do hanc compositionem, aliquod
animal rationale est
qua drupes. Et propter
hoc in cognoscendo
quidditates sim plices
non potest esse
inlellectus falsus, sed
vel est verus
vel totaliter nihil
intelligit 3 ». U.—
Utruai verilas sit
mutationis, et progressus
capax 96. Recentes
propugnatores progressus, seu
perfectibili tatis generis
humani, inter quos
Lerm6"nier, Lamennais Jouffroy,
Sansimoniani, aliique quamplunmi
recensentur est. Nam principia
per se nota
sunt illa, quæ
statim, intellecU terminis,
cognoscuntur, ex eo
quod prædicatum ponitar
in diff nitione
subiecti (I, q.
XVII, a. 3 ad 2 ;
cf p. 250
sq). Quar «
secundæ operationi admiscetur
falsitas etiam per
se; non qmde
quantum ad primas
affirmationes, quas naturaliter
intellectus C( cnoscit,
ut sunt dignitates,
sed quantum ad
consequentes, quia r;
tionem inducendo contingit
errare per applicationem
unius aa « liud »;
In lib. I Sent., Dist.
XIX, q. V,
a. 1 ad
7.-» ^ 2
Qq. dispp., loc
cit. 5 I, q.
XVII, a. 3
c. yeritatcm
numquam immotam, et
fixam existere, sed
pro jualibet ætate
variare, et perfici
arbitrati sunt. Hanc
ab~ lormem sententiam
refellimus sequenti Verilas,
quæ est obiectum
intellectus humani, capax
nutationis, et progressus
esse nequit l. Probatur.
Veritas nostrarum cognitionum
posita est in
;arum convenientia cum
rebus, quas repræsentant 2 ac
)romde m ipsa
realilate rerum fundamentum
habet^At(ui reahtas, s.ve
essenlia rerum, cum
in exemplaribus Jivim
intellectus fundamentum habeat,
immutabilis est (uemadmodum
immutabilis est Divinus
Intellectus En?o eritas,
quæ est obiectum
intellectus, seu illud,
quod veitatis cognitionem
constituit, mutationis, et
pnWessus :apax non
est 3. et 97.
Obiic. 1° Quod in
aliqua re existit,
ab ea re
necesano pendet. Atqui
veritas, quæ a
nobis coffnoscitur st m nostro
intellectu. Ergo veritas,
quæ a nobis
co^nocitur, pcndet ab æstimatione nostri
intellectus, ac proine
niutalionis, et progressus
capax est. 98.
Rcsp. Dist. min.;
si oritur ex
principiis rei, in qua st,
conc. min.; secus,
neg. min. Neg.
cons. Huic difficulUi
lam obviam iverat
s. Thomas hisce
verbis : «
Illud uod est
in aliquo, non
sequitur illud, in
quo est, nisi
uando causetur ex
principiis eius: unde
lux, quæ caultur
in ære ab
extrinseco, scilicet ex
sole, sequitur moim
sol.s magis quam ærem; similiter
veritas, quæ in
rnma causatur a
rebus, non sequitur
existimationem aimæ, sed
existentiam rerum; ex eo enim
quod res est
BLno"e.st> oratio ve™>
vel falsa dicitur
>>. i J9. Obi.c.
2° Veritas logica
sita est in adæquatione in Ueclus
cum rebus. Atqui
experientia quotidiana constat
cont.nuo mutari.
Ergo veritas logica
continuo mutatur. JU.
Kesp. Dist. min.;
si per res
intelli non autem
de intellectu, qui
Uatem cognoscit; mtellectus
cnim potest mutari,
et progredi a
ex errore ad
veritatis cognitionem, vel
ex Ieviori ad
penitio Jl eius cognitionem
gradum facit. _i
Cf p. 233
losofia Controversia consSanseverino, /
principali sistemi della
Wdtspp., De Ver.,
q. I, a.
2 ad 3. rium, et
leges, quibus continentur,
neg. min. Etsi
res singulares sint
assiduis mutalionibus obnoxiæ,
tamen earum raliones,
ut s. Thomæ
verbis utamur, sunt
immobiles^ et necessariæ,
quippe quæ ab
immutabili lntellectu Diyino
originem habenl ;
proindeque scientiæ, cum
non circa qualitates
singulares, sed circa
immobiles rationes versentur,
sunt etiam immutabiles
. Quonam pacto
autem necessilas ac
immutabilitas naturis, et
legibus rerum conveniant,
alias explicabimus. III.—
Utrum certitudo diversos
gradus admittat 101. Certitudo, quam
per criteria veri
nobis comparamus, iam,
ut alibi diclum
est2, in melaphysicam,
physicam, et moralem
distinguitur. Ex notionibus,
quas tradidimus, harum
diversarum certiludinis specierum,
patet certitudinem metaphysicam
ad veritates necessarias
spectare, physicam ad
veritates contingentes, moralem
ad ea, quæ
ex aliorum auctoritate
addiscimus. 102. Disputatur
autem a Philosophis,
utrum his generibus
certitudinis æquale pondus
insit, an una
certitudo sit altera
præstantior. Ut hæc quæstio facile
solvatur, animo reputandum
est certitudinem duo
complecti, nempe omnimodam
dubii exclusionem, et
momenta, ex quibus
perfectio actus adhærentis
alicui rei exurgit.
Si primum consideretur,
omnia genera certitudinis
in eo conveniunt,
quod omnem formidinem
erroris ab animo
expeilunt. Hanc ob
rationem cerlitudo in
puncto quodam indivisibih
posita esse dicitur,
propterea quod si
mensin dubitationem vel
minimam incidit, illico
certitudinem amittit, neque
certitudinem iterum adipiscitur,
nisi illam vel
minimam dubitationem expellat.
Sin alterum, genera
certitudinum non æqualis
ponderis sunt; siquidem
non æquale inest
pondus momentis, ex
quibusea enascunlur, ac
proinde, pro diversitate
huiusmodi momentorum, alterum
genus certitudinis allero
præstantius esse debet3.
In universum autem
certitudo metapbysica, ut
quisquis ex se
mtelligit, physicæ, et
morali, et physica
morali antecelht. i ln lib.
IV Ethic, lect.
III; I, q.
LXXXIV, a. 1
ad 3.-J 234.
• In lib.
III Sent., Dist.
XXIII, q. II, a. 2
sol. 3. Gf
etiam Qq. dispp.,
De Virtut., q. II, a. 9
ad 1. Certitudinem moralem
interdum vi certitudinis metapnysicæ
Quod si cum
his generibus certitudinis
certitudo, quæ ex
Fide Divina efficitur,
comparetur, hæc certiludine
naturali, quæcumque sit,
longe superior existimanda
est f. Elenim, quamvis,
ut iam diximus
2, evidentia, quæ
m scientia obtinetur,
desit in iis,
quæ ex Fide
accipimus8, tamen Fides
Divina est longe
certior quacumque naturali
cognitione, nempe firmius
iis adhæremus, quæ
ex Divina Auctoritate
excipimus, quam iis,
quæ ipsi ex
nobis cognoscimus, quia
Divinam Auctoritatem, qua ad credendum
movemur, vi, et
ponderi cuiuslibet naturalis
criterii antecellere nobis
certum est. IV.—
Utrum verilates rationales
decretis Fitlei adversari
possint 104. Pompanatius
Mantuanus docuit rationem,
tametsi recte adhibeatur,
ea decreta quandoquc
fundere, quæ decretis
Fidei Christianæ adversantur
b. Ad hunc
errorem explodendum statuimus
hanc Numquam
fieri potest, ut
ratiorecte adhibita decretis
Fidei adversetur. Probatur.
Ea, quæ ratio
recte adhibita docet,
adeo vera sunt,
ut nec ea
esse falsa sit
possibile cogitare ;
nec id, quod
Fide tenetur, cum
tam evidenter divinitus
con gaudere, Gerdil (Saggio
d' istr. teolog.,
Della storia umana)
aliique non immerito
docuerunt, quia cum
homines ingenio, opinionibus,
moribus dissidentes nequeant
in idem mendacium
conspirare, lllorum consensio
esset eirectus sine
causa, quod metaphvsice
impossibile est. 1
Cf p. 2o7. 2
Log., p. II,
c. III, a.
4, p. 69.
! Qua in
re monendum est,
evidentiam, qua Fides
destituitur. lllam esse,
quæ intrinseca dicitur,
nempe quæ circa
ipsam veri i tatcm
creditam, ac proinde
in se non
visam versatur ;
non autem quæ
motiva credibilitatis attingit,
et extrinseca appellatur;
siqui dem potest intellectus
evidenter cognoscere rationes,
ob quas ali ^quid
dignum sit, cui
tides adhibeatur. Sane,
« Fides non
habet in qnisitionem rationis
naturalis demonstrantis id,
quod creditur: ha ;bet
tamen inquisitionem quamdam
eorum, per quæ
inducitur ho imo ad
credendum (2a 2æ,
q. II, a.
1 ad 1).
Quocirca moliva ioredtbxhtatis « sunt visa
ab eo, qui
credit: non enim
crederet, nisi videret
ea esse credenda
propter evidentiam signorum,
vel propter aliquid
huiusmodi »; Ibid.,
q. I, a. i
c. Cf Conc.
Vatic, Sess. III,
to»uf. Dogm. DeFide,
c. III De
Fide.- Cf s.
Thom. loc. cit. De
tmniortalitate animæ, Bononiæ, BOLOGNA. firmatum
sit, fas est
credere esse falsum
'». Itaque tum
decreta rationis recte
adhibitæ, tum decreta
Fidei vera sunt.
Atqui « solum
falsum vero contrarium
est, ut ex eorum definitionibus manifeste
apparet 2». Ergo impossibile
est decreta rationis
decretis Fidei adversari.
105. Præterea unicus
est auclor rationis,
et Fidei, nempe
Deus. Ergo si
ratio recte adhibita
ea decernat, quæ Fidei adversantur,
Deus nos ea
docere, quæ secum
pugnant, dicendus eril;
id quod impossibile
esse omnibus compertum
est 3. Denique
tantum abest, ut
ratio, et Fides
adversis committantur cornibus,
ut rectus, et
sobrius usus rationis
ad Fidei dogmata
iilustranda, et tuenda
multum utilitatis conferat;
philosophia enim, ut
iam in lntroductione
diximus, multis famutatus
officiis erga Theologiam
fungitur. De scepticismo Postquam
singulis instrumentis, quibus
certam veritatum notitiam
assequi possumus, vim,
auctoritatemque suam vindicavimus,
propositi nostri ratio
expostulat, ul in præsentia scepticismum
in universum spectemus,
diligentique examini subiiciamus. Breyis Scepticismi
historia describitur 106.
Postquam Socrates Sophistas
profligavit, philosophia
copiosius, perfectiusque tractari
coepit, et ad
beali tatis adeptionem
semper spectavit. At
quoniam Socratei potius
philosophandi methodum, et
finem, quam aliquaa
philosophiam tradidit, factum
est, ut Philosophi,
qui e successerunt,
e. g., Plato,
Aristoteles, Epicurus, dum
So cratem ducem
sequi gloriabantur, in
multas, secumqus nobis
urgere licet. Exempli
instar sit David
Humius, qui statuit
•', nisi phoenomena
nobis comperta esse
posse; quare dum
om-, '"certa esse
sancivit, aliquid pro
certo sumpsit. W
s. Aug., De
Trin., Iib. X,
c. i, n.
3. Pbilos. Cbrist.
Compend. I. ? j[§ demonstrationes secundum
Scepticos sunt legitimæ,
et veræ auia
ipsi putant illas
vim habere evincendi
omnia esse' incerta.
Atqui omnis ratiocinatio
expostulat certitudinem principiorum,
ex quibus proficisci
debet, et legunt
Wicarum. Ergo Sceptici,
dum vim ration.s
oppugnant ea utuntur,
et dum omnia
incerta esse demonstrant,
mul ta certa
sumunt . 113
Obiic. 1° Gonsuetudines
populorum, et opinione:
sanientum sæpe sibi
invicem adversantur. Atqui
hu.usmo di oppositio
argumento est certam
ventat.s cognitionem ;
nobis comnarari haud
posse. Ergo. 114
Resp. Nea. min
Neg. cons. Emmvero,
si consue tudines
Gentium,et opiniones Philosophorum
non raro m ter se
dissident, indubium etiam
est Gentes in
multis in stitutis,
etlegibusconcordare,
multaque decreta de
rebus et offic
is esse omnium
Philosophorum communia E.
g. omnes Gentes,
et Philosophi concorditer
tenent ahquaD DeUatem
existere, eamque cultu
quodam nolns proseque
dam esse; animos
esse immortales, ob
idque rel.g.osai seTuIcrorum
curam habendam; alias.
actiones esse : natur
bonas, alias malas,
atque illas præmium,
has poenam m
reri aliaque id
genus quampiurima. Quapropter
s. Scc ptic illa
ob dissidentiam inter
incerta reiic.unt, hæc
o Snsenaionem certa
fateri debent. Præterea
^sidenU Philosophorum, si
Scepticos ipsos exceper.s,
non spec | neque
prima, atque immediata
pronunt.ata cum tact.,
tu rationis, neque
ea, quæ ex
his proxime eliciuntur,
sed Ltummodo1, quæ
aut sine longa
ratiocina ^num ser.e
gnosci nequeunt, aut
circa quasdam abditas
rerum na ras,
et causas versantur.
Ex his autem
postremis pronu, tiatis
plura sunt, quæ
aliquæ ph.losophorum sectæ
p tius ob
libidinem disputandi, quam
ob eorum obscunt,
T^0n minus, quam
Pyrrhonici, Academici sibimetipsis
adverH tur. Re quidem vera,
eo ipso, quod
Academici docebant nu
asc tas nobis^esse
rerum notitias, sed
tantum probabiles c erUtud n
se sequi profitebantur. Nam
pro certis hæc
sumebant 1 notottquas
habemus, de rebus
esse neque omnino
incertas, ™V™™ no certas,
sed'tantum probabiles; 2°
diversa esse P^f^^
nera; 3° certis
regulis nos potiri,
quibus probabihtatis m omen,
et gr^adus metiri
possumus ; 4° argumentationes W™™^
conabantur mentem nostram
numquam consequi posse
cert.ti nem, sed
dumtaxat probabilitatem, certitudine
gaudere. «,
a nobis cognosci
non potest. In Se
Jto. Kesp. DtV.
om., si spectetur,
prout est affpnin
laiem ipsam, quæ
cognoscitur, wca. ant. Nea con
F « nt
non.ab æstimalione inlellectus
pendeat sed ab,n '
pnncpns rei oriatur
». Quamobren?
ex eo, quod
co" 1,110 ventatis
relationem ad subiectum
hnlw i,„ entcm
nuilius certæ cognitioSr^cS^st-Sct iEh?bAta
^0/"'1' °St evide,,S'
et certum si"«
demonatione. Atqui demonstrat.o
non polest confici
sine a a
enunciatione, quæ est
ex se evideni
pi L™ . «.
uon eget Ergo
nibil cert? cognosci
J&E2T 118. Resp.
JVey. »„-., conc,
minNca. cons Lni,«
' inn.s 3, quædam
veritates. quæ ea
luce menti effuhUn?
demonstrationis neque indi'geant,
nequ™ c" paces %Z
' U insd,arenl
'nqUlt S' Tb°mas'
uuæ «aturalTterrationi teles,
ore profern, sed
uullo pacto mente
re,H,tari Cttide%T'.C'• a4P202.
not. 1. £J7g Cum
igitur sint aliqua
pronuntiata adeo ex
se ipsis persoicua,
ut ea in
dubium revocare nob.s
non liceat, liquet
non solum non
oportere illorum demonstrationem exhibere
sed ne ullam
quidem controversiam de
illorum veritate posse
institui Hinc illud
Scholasticorum effatura, Contendenti
principia respondere nefas.
III.— Scepticismus criticus
speciatim refutalur 119
lis, quæ adversus
Rantium alibi observavimus «, hanc
adiicimus propositionem, quæ
ad refellendum eius
sceplicismum propius spectat:
Prop Criticismus tum in exorsu,
tum in methodo,
tum in conclusione
systema sibi repugnans
se prodit. Probatur
la pars; nempe,
Kantius cum in
smecriUcæ exorsu investigare
nititur, utrum cognilio
sit possibilis, absurdam
qualstionem solvendam susc.p.t.
Re qu.dera vera,
qui inquirit, utrum
aliquid sc.re possit,
necne, is certe
tenet se nihil
scire. Atqui ille,
qu. mh.l sot nulam inquisitionem
instituere potest, nam
necesse est, ul
qui aliquid inquirit,
instrumenta, per quæ
inqumt.o fit c^ognoscV
Ergo absurda est
illa, quam Kant.us
solven dam suscipit,
quæstio, an coamlio
sit possibilis. 120
Probatur 2a pars;
nempe absurdus est
modus, qu( Kantius
criticam suam conficere
studu.t. Enimvero .psc
contendit vim cognitionis
a priort mvestigandam
esse.lt. u „1
ipsam experientiam existentiæ
su, a.se abi.
ciat Atqui id
haud possibile est,
tum quod fien
omn.n. nequit ut
homo se ipsum
aliquo modo affectum
not. ex penatur
tum quod qui
se esse non
sc.t, ut.que ratioc.
nari non notest,
quia nisi sciremus
nos esse, qu.
pr.nc.pi; cognosc?mPus con^lusionem
ex iis haud
inferre possemj». Er|o modus, quo
Kantius crilicam conficendam
esse con, fendit
nluribus scatet absurdis.
121
Probatur 3 pars;
nempe nullam v.m
messe posa conclusioni
critices Kantianæ. Etsane
cnUca ratioim c,o nisi
insa ratione fieri
potest, idque exemplo
ips.us Kan tfi
declaratur, qui ope^ationis
evertere conatur cerht
dinem obiectivam ratioms,
et facultatum quæ
ra »o antecedunt
Atqui rat o,
cum sui lpsius
naturam, et v
res^nvestigat, procul dubio
nequit invest.gat.on.hu. sm
i Cf p.
239, et Idealog.,
c. I, a.
4, p. 202
sq vim
maiorem ea, qua
ipsa pollet, largiri.
Ergo si ratio,
Kantu ludicio, obiectivam
certitudinem haud parit,
necesse est, ut
critica, quæ eius
ope instituitur, certitudine
obiectiva careat; ac
proinde conclusioni huius
critices, qua statuitur
naturas rerum nobis
prorsus iatere, nulla
vis messc potest.
Præterea, abnorme est
illud criticismi pronuntiatum,
quo statuitur rationem
practicam nobis largiri
illam obicctivam cognilionem
rerum, quam ralio
theoretica suppeditare haud
valet. Namque imperativum
absolutum ex Kantio
est factum, quod
conscientiæ testimonio nobis
patescit. Si igitur
Kantius consentire sibi
velit, imperativum absolutum
phænomenicum, ideoque minime
accommodatum ad obiectivam
cognitionem rerum producendam
fateri debet. Accedit,
quod ratio theoretica,
et ratio practica
sunt una, eademque
facultas ', et
ratio practica nobis
non largitur rerum
cognitionem, sed cognitionem
comparatam per rationem
theoreticam extendit ad
opus%. Quare absurdum
est rationi practicæ
illam vim >roducendi
obiectivam certitudinem attribuere,
quæ raioni theorcticæ
denegatur. Utrum mens
humana moraliter considerata
verum semper assequatur
Aht. I. — Stalus
quæstionis exponitur, et
vera sententia demonstratur
122. Haclenus investigavimus, quid
vires humanæ menis,
in seipsis, sive
absolute consideratæ, ad
rerum co.nitionem nobis
comparandam valeant. Sed
recolendum nimo est,
menti humanæ multa
et intrinsecus et
extrinecus occurrere, quæ
illarum virium usum
neque sem>er tutum,
neque satis expeditum
efficiunt3. Etenim præadicatæ
opiniones, quas cum
lacte combibimus, vehelentes
affectiones animi, coecum
erga magistros obseuuim,
ahaque id genus
haud raro iudicium
rationis præertunt; et
msuper cum ratiocinationes alias
cx aliis conectimus,
evemre potest ut
sive ob attentionis
defectum, tve ob
aham quamcumque causam
error formæ, aut
\ Cf Dynam.,
c. IV, a. 10,
p. 156-157.- Ibid.
• U s.
Thom., Contr. Gent.,
lib. I, c. 4. materiæ
in illarum seriem
obrepat. Hinc, postquam
novimus quid vires
humanæ mentis absolute
sumlæ valeant, opus
nobis est inquirere,
quænam ad verum
assequendum vis insit
ipsis moraliter sumtis,
sive una cum
iis, quæ illarum
usum perturbare solent.
123. Ad hanc
quæstionem solvendam sequentes
propositiones demonstramus :
Prop la. Animus noster
neque in usu
sensuum circa sensilia
propria fallitur, neque
in simplici apprehensione
essentiæ rerum, quæ
est obiectum proprium
inteltectus . Probatur.
Facultates, quæ circa
obiecta sibi propria
decipiuntur, absurdæ sunt.
Ergo neque sensus
falli pot est circa
sensilia sibi propria,
e. g., visus
circa colores; neque
intellectus in simplici
apprehensione essentiæ re rum,
quæ est proprium
eius obiectum, æque
ac exter na rerum
facies est obiectum
proprium sensuum. Ante cedens
ita demonstratur: Omnes
potentiæ naturam suam
sumunt ab obiecto,
ad quod referuntur
2, ac proinde
na turalem ordinem ad
proprium obiectum habent,
et natu raliter ad
illud assequendum operantur
3. Ergo si
quæ dam facultas cognitrix
circa obiectum sibi
propnum de ciperetur, nempe
obiectum suum non
assequeretur, ips aut formæir niJ^iT^fn?^18' q,bUS
^6"8 humana mora,iter
spectala in veri
myestigatione adiuvanda est,
et primuni de
Divina Reveiatione \JuIr
™ iaim dict,S
PersPicitU1' nostram rationem
moalitcr constderatam cognoscere
non posse sine
ullo erro LS?nCt AtVentate8
' etiamsi hæ
ad ordinem Mturalem
pectent. At vero
externa præsidia ad
illas tuto cogno J}'
2°— fI, q. XVII,
a. 3 ad
2. tt Dt/nam.,
c. IV, a.
10, p. 154.
«ChnniTa 9li?"' 39.-sJn
Kft. jj SenLi
Joc cifc enna
ni 'r,?Uæ in tn'bUS
ProPositionik"s
demonstravimus, exped omn 11
confir,nat Etenim non
solum omnes PhiJosophiL
?? qUe h0l,nncs
Perfectnm usum rationis
adepti con S aiT?0!
Prim^ CXUC'ient-e> tuue
ratiLs',^ r I
h oJnh Iucu,enter
Profluunt. Multæ vero
lites, quæ ind
^ ^^f rSerUnt' m«^æque
præiudicatæ opinionls, quæ
inLln Perva?atæ sunt,
versabantur circa ea, quæ ex pro«ciatis per
se notis non
sine difficili demonstrationededucmUur. scendas
homini non desunt.
Horum præcipuum est
Di Tipro^lSUT..°TeS,n
fa,sitate tradenda conspirent.
Ercro : 161. lllud
autem advertendum est,
veritatum cognitio nem, quam
ex sensu communi
sapientum nobis compara mus,
esse dumtaxat vulgarem,
non scientificam, quia,
ut s. Ihomas mquit, in
scientia «^locus ab
auctoritate, quæ Unootu£
suPer ratl°ne humana,
est infirmissimus 3
». 166. lertium
auxilium rationis nostræ
est consensio omn.um
gentium. Consensio
omnium gentium est
certum veritatis inuicium.
1
J. qI, a.
6 c.-s Dispp.
Tuscul., lib. I,
c. 15. J» qI, a.
8 ad 1. Probatur. Notæ,
quibus opiniones a
consensione omnium gentium
petitæ gaudent, hæ duæ sunt,
nempe, nuod sint
perpetuæ, et universales,
ita ut ostendi
non possit tempus,
in quo non
viguerint, aut natio,
quæ illis :unquam caruerit.
Atqui opinio perpetua,
et umversahs talsa
^lU^inor his D.
Thomæ verbis luculenter
demonstratur cc Ouod
ab omnibus communiter
dicitur, impossibile est'totaliter
esse falsum; falsa
enim opinio infirmitas
quædam intellectus est,
sicut et falsum
iudicium de sensibih
Droorio ex infirmitate
sensus accidit. Defectus
autem per accidens
sunt, quia præter
naturæ intentionem; quod
autem est per
accidens, non potest
esse semper, et
in omnibus; sicut
iudicium de saporibus,
quod ab omni
gustu datur non
potest esse falsum;
ita iudicmm, quod ab
omnibus' de veritate
datur, non potest
esse erroneum ».
135 Præterea, fontes,
ex quibus consensio
omnium ffentium promanat,
alii esse non
possunt, quam evidentia,
et facilis demonstratio
pro iis veritatibus,
quæ perspicuæ sunt
atque primæva traditio
pro iis, quæ
cognitu sunt difficiles
Atqui, si de
veritatibus primi generis
agitur, illæ ex
ipsa humana natura
fluunt, proindeque sunt
homini naturales; id
autem, quod est
homini naturale, verum
esse necesse est;
siquidem, cum natura
uniuscuiusque rei vera
sit, id, quod
naturale est, consentaneum
ve ~Tcontr. Gent., lib.
II, c. 34.
Hac autera in
re caveamus oportet
ab errore Lamennaisii,
qui contendit hominem
individuæ suæ rationi
relictum nullius veritatis
certitudinem assequi posse,
statuitaue consensionem oraniura
hominura esse unicum
ven cnterium ?loc
cit ) Ad
quam sententiam refellendam
satis sit mente
reputare consinsionem omniura
horainura circa aliquara
veritatera ads"ni non
posse, nisi iam
tamquara firma sumantur
critena qmbus singuli
homines pollent, nempe
conscientia sensus exterm
et ratio Neraini
enim exploratum esse
potest, quid de
ahqua re totura
genus huraanura opinetur,
nisi antea ope
conscientiæ, et sensuum
externorum cognoscat se,
et alios existere;
et nisi ope
rationl Tognosca°trfieri non
posse, ut omnes
homines decipiantur e
menianturnisi testimoniura horainura
probe intelhgat ; nisi
ps cTstet nDenm primos
humani generis parentes
V""™™& nisi alia
multa noverit, quæ
recensere longum foret.
Quare sini metins
rrPugnat qui dura
statuit criteriura veri
in genens humam
ronsensione cunct^a instrumenta
menti huraanæ adirait,
per quæ illam
consensionem cognoscere potest.
ritati sit
oportet. Nec de
veritatibus alterius generis
du monstSus ^dT™' ^0'
Uti Pau'° ante
de" m°t jfrgoT
M Revela',one originem
suam su IV. Corollarinm
ex theoriis iam
demonstratis deducitur contra
Rationalistas, et Traditionalislas 136.
Ratiomlistarum nomine hic
a nobis intelliguntur Ui,
qu. contendunt rationem,
etiamsi moraliter specte"ur s.b.,psi
omnmo sufficere, qnin
u||a RevelalioneTndiceat ad
assequenda s.ne ullo
errore omnia dogmata
quæ ad rel.gion.s
cultum, et ad
mores pertinent. q
ld7. At ex
ns, quæ iam
ostendimus, pronum est in
dnS 1PA°S Ver°
vehementer aberrare. Etenim,
quemadmodum demonstralum a
nobis est, facultates
bomuWs lnd.v.duæ, s.
considerentur una cum
iis adiunctis n,-,P
fiæ etefir1maati0n,;,n ^T^"
^uZZ\TdTo re sint'
„A l' ut.oran«bus
verilatibus assequendis,,a™" Z,bnU!,h0m,n.1 °PUS
est ad intellectus
institu ionem'ni„t,S-reg,men' 0«are
confecimus Revelatio suiT in„nna,m
°mn,n0 consu|endam esse
philosopho, u °n
p« 1? u0nlhus
Slne errore Progrediatur. uui>
'"consulta, con.Sr V
l 0,ICæ F,de'
doc"-'"a,
scientias rerum lerroriri
vo,uerunt > «»
modo paganicæ philosophia^ illis
for.,rVaVer,nt-' Sed '
haC P^ertim noslra
ætate? .U.s tortasse
mag.s,mpios, et absurdos
protulerint \ lin\li„,,n
6° aUtem' Uuod
nullus ({sil Pbilosophus,
qui I; s
Crr°re,S n0-n nelde--'t,
Traditionalistæ conclu 'nul L,
em ade°,mbecil'am, et
infirmam esse, ut vel fCT
ventatem, vel nullas
veritates abs raclls
el^altem nullas ver.tates
metaphysicas, et morales
sine obHdunrsi^.H'"'5'"'.' qUaSdam
falsas P»P«'»""» opiniones
nobis proindeo;, '
? ' dCm
ha° DeqUe ^««"e,
neque universales sun
' S Bonav," ,T,T'Um
genti"m min"ne «"»«»«.
Cf «?,"/ V'
; ' Se"L>
Dist XVI", »• «, q
1 "d ara
Pii £'» ' n i._.--
:«»„. r,
nnhie r.nnn.n xCWitur De modo,
quo facultates animæ
a nobis cognoscuntur
De modo, quo
facultates inter se
distinguendæ sunt Quot
sint animæ facultates De potentiarum
distinclione in activas
et passivas, ei
^ de potentia
obedientiali De
conalu potentiis insito g
De habitibus
potenliarum animæ De facultate
vegetativa I. De
natura, et operationibus
huius facultatis Vitæ
veqetativæ definitio tradilur
Invesligalur, utrum operaliones
vitales in homme
sinl ^ rationales,
an naturales De facultale
sentiendi Quædam notiones
præstituunlur De obiecto
sensibilitatis De numero
sensuum externorum De
modo, quo actus
sentiendi, sive cogmtio
sensilxva ^ efficitur D
12( V.
Quædam circa species
sensiles adnotantur Obiectiones
contra specierum theoriam
dissolvuntur De sensu communi De
Phantasia De Æstimativa, seu
Cogitativa De Memoria, et
Reminiscentia JAll I DYNAMILOGIA De
facultate intelligendi I. Cuiusnam naluræ
sil intelleclus, et
quanam ralione res
ad ipsum referanlur PAG |gj
II. Cuiusnam
generis sil immaterialitas rerum,
quæ ab inteUectu
humano, prout cum
corpore coniungilur, cognoscuntur »139 III.
Quodnam sit obiectum
intelleclus ex iam
dictis dedu CttWf • 1
QM De modo,
quo intellectus obiectum
sibi proporiionatum intelligit,
et primum de
speciebus
intelligibilibus. De intellectu
agente De intellectu
possibili De verbo intellectus De aliis
aclibus intelleclus, et primum
de conscientia De actu
iudicandi,1^1 \.De ratione L n
26rens bidei adversari
pos. -Dc Scen, UL ^cepticismo
Rt' Ji £^
" historia describitur
»t' r' Refutatur
Scepticismus. scrwtt'^ 270
lRT I. S/ato quæstionis
exnonitur ot, stratur. fxP°nttur>
et vera sententia
demon lRTII.
Deauxiliis, quibus'men, 'humn^
'' fliwna Revelatione.
' ^r^nw de • »• et nemPe
Pro«t est ens,
disputat '; unl\UuZ,nt',alaue ex.P?nit
n°n iam iHas
notiones, quæ hquem
modum spec.alem entis
repræsentant, sed auæ
otionesU?.lr?al',ter
aCCeptUm SpeCtant 5Iam
huiusmodi UDn.nnS»,SU,,t' qU/e
cak9°riæ dicuntur, hoc
est, illæ eZn
ur« T°^' ad,
qUaS cetera™™ rerum
uotiones reeruntur .
Quocirca obiectum, in quo Ontologitatur. Iam
ens hac rati?ne
spectatum toitur ideale,
et duphcis generis
cst, vel nempe
huiLmodi, ut ex kX^ln^t^T^l SiVG
Pr°dUCi P°SSU' VCYta
ab intclue sino
/ ab
Xll°. S0,° Producatur> in
eoque re^aneat, neZS,ntel,ectu cogitante
ullibi esse possit.
Si ens ideale
hoc bus,nennSU f Clp,atUF'
ms rationis vocari
solet, atque illis
notio mndTl" i.qUaS m
L°9ica (part' '
C-J' a' J> P- 10>
noti. vol. I)
«undas appellavimus. E. g, notio
generis ens rationis
exhibet Mpitur. rCrUm
UatUra P°teSt rcsP°ndere
Seneri, prout genus
ipariCsColPerSi]),litaS n0mine Potenti'æ
^cæ vel obiectivæ
nun g ONTOLOGIA
mini se ipsos
invicem destruunt, e.
g., circulus quadraZ
lllud autem, quod
inlrinsecus est possibile,
dicitur ^W«eu r&»
possibile., si ieralnr ad^ hm
cau sam Der quam
ad actum reduci
potest, a que
extnnsecus, eu VKe
impossibile, si referatur
ad illam causam,
per nuam ad
actum reduci nequit.
Ita intellectui humano
posS est essentias
rerumVitarum ™fi™?^^ res
eius naturales spectentur,
impossibile est cognoscere
Essentiam Dei, prout
in se est.
:„,r:„cpriis im 10 Ex
his facile intelligitur
id, quod est
intrinsecus im nn^ihile
esse quoque extrinsecus
lmpossinile, quia, ui,
Lo o o'os
endemus, ne Deus
quidem efficere potest,
ut ea nuæ
secum invicem pugnant,
in eodem sub.ecto
m nian ur;
Xd, quod e
t Winsecns poss.b.le
esse exIrinsecus possibile,
si est intra
vires causæ, ad
quam re StoTrS
extrinsecus impossibile, si
eius v.res supergreditur
'. II.-De
notione nihili 11. Nihilum est
negatio, sive absentia
«" /' "n« Sc h£ lastici
illud simpliciter non
ens vocare olent
De hoc m
t.ilo lnnuen» s. Augustinus perbelle
ait. « JNitni
nec corpus commun.ss.me accepto
oppomt ur d et m
etiam solet ld,
quod oppoiuiur euu alirnius
momodum determinato, ita
ut denotet f^^SS^fa
rli onlis Nihilum
hac rat one
spectatum distingunur ...
tia alicuius modi
entis cons.derata m s
ipsa, e^
g., no videre,
non habere rationem
; n.h.lum pr.va
t.vuro esl .M sentia alicuius
modi entis cons.derata
in al.quo sub.ecto,
quod ad illam
habendam naturaliter comparatum
est, e. g.,
absentia visus in
animali. j;0„„;m„„ inler
S 13. Ex
his in promptuest.ntel.gere »™™eP
'T negationem, et privationem. Negatio en.m
non al.ud de
"onnullas circa possibile,
et impossibile quæstiooes
in T..lo«to «o«»r«K
attingemus. • Cf
Anst., Me t l.b.
III, c. 2,
f 3
0j). imperf. cont.
Iulian., hb. V, n.
al». notat,
nisi simpliciter aliquid
non esse, qu
w denotet uilum
subiectum, cui illud
aliquid inesse nuturale
est Privatio autem
denotat aliquid non
esse in subiecto,
cuius natura illud
expostulat1. III.— Quædara adnotantur
circa originem notionum
entis, et non
entis 14. Præcipuas
theorias, quæ ad
originem notionum entis,
et non entis
spectant, sequentes propositiones
complectuntur: la.
JSotio entis prima
est cum in
ordine cronolopco, seu
temports, quo intellectus
notiones rerum adquirit
lum %n, ordme
logico, quo notiones
inter se continentur.
15. Pnma pars
huius propositionis illud^sibi
vult, quod intellectus,
essentiam rerum materialium,
quæ est ipsius
>mectum, primo, prout
est ens, concipit2.
Altera pars ngnincat
m conceptum entis
omnes reliquos resolvi 3
lo. Probatur la
pars. Mens humana
ita comparata est,
na notionibus magis
communibus ad notionesminus
comnunes progrediatur. Atqui
nihil in rebus
communius, [uam ens,
intell.gi potest. Ergo
mens humana obiectum
idi proportionatum, nempe
essentiam rerum materialium,
•rmcipio, prout est
ens, intelligit. 17. Minor
huius argumenti facile
ex se perspicitur,
quia [uidquid in
singulis rebus invenitur,
sive substantiale, sie
accidentale, est quoddam
ens . Maior
autem ita denonstratur:
Mens humana ita
comparata esse debet,
ut nncipio cognitionem
rerum imperfectam adquirat,
deine lpsam gradatim
perficiat, quia non
in actu cognitionis,
ea in potentia
ad cognoscendum a
Deo creatur. Atqui
ogmtio, quo magis
communis est, eo
minus est percu,
quia quo magis
communis est, eo
pauciores notas ropnas
obiecti, quod repræsentat,
complectitur 5. Enro
ens humana ita
comparata est, ut
notiones rerum maiscommunes
prius, quam minus
communes, assequatur6. Cf s. Thom
In hb I
Sent., Dist. XIII,
q. 1, a.
4 sol. V\ VrAr
F' dizpr-> De Ver->
» a c t nrim,
i, • a# C'
Exinde intclligitur notionem
entis, prout 'lOTiZnl^r
cronoIoSico> e^ e imperfectam,
ac proinde in S ToL 6
confusa,nPræ^at autem hic
adnot.re ens com mstme
acceptum tamquam indeterminatum intelligi,
quatenus g Itaque
intellectus, essentiara rei
exploraturus, ex variis
rationibus, quibus illam
concipere potest, rationem
entis primo in
ea cogitat. E. g., ex
variis conceptibus, quos
intellectus circa hominem,
qui pnmo ei
occurnt, elformare potest,
puta animalis, corporis,
substantiæ, pnmus est
conceptus, quo illum
velut ens cogitat.
19 Probatur 2a
pars. Notio in
aliam resolvitur, quoties
hæc' illam continet.
Atqui notio entis
reliquas omnes notiones
continet. Ergo in
notionem entis omnes
rehquæ notiones resolvuntur.
Hinc si ab
omnibus notionibus removeantur
cunctæ differentiæ, quibus
ab se invicem
determinantur, remanet ens,
quod omnibus commune
est. 20. Ex hac
propositione tria corollana
consequuntur: 1° Notio
entis, quæ est
prima omnium, est
abstracta, non vero
concreta. Etenim intellectus
non potest inteihgere
essentiam rerum materialium
dumtaxat prout est
ens, nisi in
ea consideret rationem
entis, non^qnsiderando aliquid
ex iis, quibus
ens in ipsa
determinatur. Atqui considerare
in aliqua re
unum, quin cetera
considerentur, constituit illam
actionem intellectus, quæ
abstractio nuncupatur. Ergo
notio entis, de qua disputamus,
ope abstractionis conficitur,
ac proinde est
abstracta . et Entis
notio, quam omnium
pnmam mtellectus aaquirit
cum sit omnium
communissima, tneque essentiam,
neque' existentiam repræsentat, sed
actum essendi, sive actualitatem communem
essentiæ et existentiæ.
non est hoc,
aut illud ens,
et tamen natura
sua ita comparatmr
est ut plures
determinationes accipere, ac
proinde ad hoc
vel ad aliud
determinari queat. Quare abnormis
est sententia Hegheln,
qu ex eo
quod Ens, sive
ut ipse ait,
Ens-Idea, est indeterminatum ipsum
esse purum putumque
nihilum confecit. Nam
nihilum ca nax
non est ullius
determinationis, dum e
contrano ens huiusmod
est ut in
singulis naturis rerum
diversis modis determinan
possintelligatur. Ceterum nihil
est negatio entis;
ac proinde si
ens, si ve
Ens-Idea, est nihil,
dicendum erit ipsum
esse ens, quod
noi est ens,
sive ens, et
non ens. m i Hinc
vides quam turpiter
errent Pantheistæ, qui
ut res, quot
quot sunt, esse
unum ens conficiant,
contendunt ens concretum
et reale in
rebus esse ipsum
ens universale, cuius
ideam inteiie ctus
habet, et quod
velut unum cogitatur.
Item mtelhgis valde
d cipi Ontologos,
cum autumant ens,
quod mens humana
pnncip. apprehendit, esse
ens realissimum, et
concretum, nempe ens,
quo Deus est. 3°
Ens, cuius notionem
omnium primam inlellectus
sii contac.t, est
illud, quod actum
essendi realem, non ve
0 possibilem denotat.
Et sane, ut
intelligatur aliquid esse
oss.b.le, intelligere oportet
primum elementa, ex
quibus psum constat,
et deinde hæc
eiusmodi esse, ut
secum i>mponi poss.nl;
ac proinde notio
entis possibilis nequit
sse pnma omn.um,
quas intellectus adquirit.
Contra ea, us,quod
intellectus primum omnium
cognoscit, est reale,
uia essentia rerum
materialium, quam ipse
sub ratione ntis
pr.mo intell.g.t, est,
ut alibi diximus,
realis ». Hic
fltem advertendum est,
ens, quod primum
omnium intelictus intell.git,
etsi sit reale;
tamen ipsum non
co^nosci t> intellectu,
tamquam reale ;
nam cognitio entis
tanaam real.s, est
reflexa et distincta,
quia intellectus neii
cognoscere aliquid tamquam
reale, nisi super
se re3Ctatur, naturamqæ
entis, quod apprehendit,
expendat2; Jm e
contrano notio entis,
quam intellectus primam
omum adquiril, est
directa, et confusa.
21. Prop 2a.
Nihilum ab intellectu
cognoscitur non per
ipsum, sed per
eius oppositum, nempe
per ens communisme
sumtum. Probatur la
pars. Non
potest per seipsum
intelligi il a, quod
esse sui proprium
non habet. Atqui
nihilum non M
m se al.quod
esse. Ergo nihilum
per seipsum ab
tellectu cognosci non
potest 3. 22. Probatur
2a pars. Intellectus
non potest intelhVere
«entiam cuiusdam specialis
determinationis entis, °nisi
telligat ahquod obiectum,
in quo illa
determinatio en[mvenilur. E.
g., nobis non
licet intelligere absentiam
lionis in bellua,
msi ex eo,
quod rationem homini
inse novimus. Atqui
non ens, seu
nihilum denotat absenim
cnt.s communissime sumti.
Ergo inlcllectus non po
t mtell.gcre nihilum,
nisi per ens
communissime sumna, cui
nih.Iurn opponitur. Quare
s. Thomas statuit
inicctum notionem nihili
sibi conficere ex
eo, quod abntiam
ent.s concipit 4. 1
Ex his illud
magis confirmatur, quod
antca ostendimus (Idea iimti.J
' ' P'
19-7 Sqq' voL
!)' nemPe fa,sam
esse Rosminii tentia,,
qua statult ens?
quod primo ft
nobis cognoscitur5 esse
I Zihf 7
3 Cf S Th0m''
'• 1XYI» •
3 ad 2.
ioia. Ex hac
argumentatione facile perspicitur
error Ad. Fran ^RT>
IV.— Principium, quod
ex notione entis
dimanat, exponitur 23.
Mens humana, postcjuam
assecuia est notiones'
entis, et non
entis, illud iudicium
conficit: Non est
possibile ens esse
simul, et non
essef sive: Non
est possibile idemsimul
esse, et non
esse. Hoc iudicium
vocatur principium contradictionis, quia essey et
non esse, quæ
sunt eius termini,
contradictoria sunt '. Iam
circa hoc principium
duo investiganda a
nobis sunt: 1°
utrum sit primum
principium; 2° utrum,
præter ipsum, aliud
primum principium admittendum
sit. 24. Primam
quæstionem solvimus sequenti
Principium contradictionis est
omniurn primum. Probatur.
Quin hoc iudicium,
idem non potest
simul esse, et
non esse, inter
principia, seu inter
iudicia ex sef
perspicua recensendum sit,
nulli dubium esse
potest. Nanl non
ens tollit ens,
ac proinde nullo
medio opus est
intel-i lectui, ut
intelligat id, quod
est ens, non
posse esse id,
quod est non
ens, sed hoc
immediate intelligit ex
compaJj ratione notionum
entis, et non
entis2. Quod autem
sif principium omnium
primum, ita demonslratur:
Ut aliquor,nc(>. rfe,„
„„,., g ?
„ g illud,
propter quod res ad certo
quodam modo existendum
determinatur, est ratio
sufficiens existentiæ eius.
Ergo nihil sine
aliqua ratione sufficiente
existit. 29
Probatur 2a pars.
Omnes res creatæ
non solum contingentes,
sed etiam necessariæ,
puta non posse
existere hominem, nisi
ratione polleat, ordinatæ
sunt a Mente
Divina cum Deus
infinite sapiens sit.
Alqui ubi est ordo ratio
quoque est. Ergo
non sohim rerum
conlingentium sed etiam
necessariarum rationes sufficientes
sunt. 30' Probatur
3a pars. Omnes
veritaies tam necessanæ,
auam contingentes in
effaturn rationis sufjicientis
resoivi possunt. Atqui
illa veritas, in
qnam aliæ resolvuntur,
est principium earum.
Ergo effatum rationis
suflicientis est principium
veritatum tum necessariarum, tum
contin gentium. Maior ita
demonstratur: Si cuiusque
rei sive contin^entis,
sive necessariæ aliquid
esse debet, per
quod ad °certo
modo existendum determinatur,
consequens est in
resolutione cuiusque veritatis
cum contingentis, tum
necessariæ posse tandem
perveniri ad aliquid,
ex quo, cur
potius uno, quam
alio modo existat,
mtelligatur. Alqui id
est, quod ratio
sufficiens dicitur. Ergo
omnes veritates tum
contingentes, tum necessanæ
m eilatum ra
tionis sufficientis resolvi
possunt. 32. Probatur
4a pars. Illud
principium omnium primnm
dici nequit, quod
in aliud se
supenus resolvitur. Atqui
effatum rationis sufjicientis
in principium contradictio
?iis resolvitur. Ergo
effatum rationis sufficienhs
pnmun] principium dici
nequit. . 33.
Minor probatur hoc
modo: Si mhil
m re est,
pei quod ipsa
ad certum modum
existendi potius determinatur,
quam non determinatur,
consequens est posse
eani dem rem
certo quodam modo
simul esse, et non esse.
Atqui id contradictionem involvit.
Ergo effatum rahoms
suj ficientis in
principium contradictionis resolvitur.
« Deus,
inquit Tertullianus, omnium
conditor, nihil non
ratu ne tractari,'
intelligique voluit »; l)e Poenit.,
c. I. Resolvi
possunt, inquimus, non
debent, quia, quamvis
ceriu sit nihil
esse sine ratione
sufficienti, tamen non
semper rationeniam est
id, quod est,
efficitur, quemadmodum s.
Thomas inimt ut
ipsa per essentiam,
et in essentia
habeat esse: De
Ente et ssentia,
c. i. »;I,HanCr°b ?ausam
dicitur etiam definitio
rei, quia definitio,
ut diumus m
Logic. (part. I,
c. I, a.
10, p. 21
vol. I) denotat
quid res sit.
stituunt; nominales
vero, quæ a
rerum constitutione haud
pendent, sed opus
sunt nostræ mentis,
quæ revocat varias
res ad nonnullas
species, et confingit
generaha quædam nomina
ad illarum discrimen
designandum. Uocuit præterea nominales
quidem essentias, numquam
vero reales a
nobis cognosci l.
Eamdem sententiam tuitus
est Lriobertius ;
hic enim essentias,
quas Lockius nominales
appellavit, rationales vocavit,
atque essentias reales
non solum impervias
nostro intellectui, sed in seipsis
inintelUqibiles, sive inexcogitabiles esse
pertendit. 38. Huiusmodi
sententiæ absurditas hac
evincitur Multarum rerum
essentiæ reales a
nobis cogno cpiiYitur Probatur.
Dubitari nequit, quin
multis in rebus
quasdam differentias coneipiamus,
quæ lllas constituunt
m deterrainato entium
gradu a ceteris
distincto, suntque veluti
fontes, unde earum
attributa pullulant. E. g., quisquis
admittit bruta differre
a plantis, et
plantas a lap.dibus,
eo quod bruta sentiunt, non
vero plantæ, et
plantæ vegetant, non
autem lapides. Atqui
huiusmodi difterentiæ sunt
reales, ipsamque rerum
constitutionem, noc est,
essentiam ingrediuntur; nam
sive cogitentur, sive
non codtentur, sive
his, sive aliis
nominibus iSlæ appellentur
sive ad has,
sive ad illas
species a nobis
revocentur, sem per
verum est bruta
sentire, ob idque
a plantis difterre
Ratum igitur, firmumque
sit reales essentias
rerum a no
bis cognosci 3.
. 39 Præterea,
« res, aiente
Aqumate, per suam
essen tiam cognoscibilis
est, et in
specie ordmatur, vel
in ge nere»rq«apropter, si
realis cuiuslibet rei
essentia noi lateret,
baud possibile foret
nos scientiam rerum
adqui l Essai
sur V entend.
hum., lib. III,
c. 3, §
15-17. Introd.,
lib. II, c.
8, not. 2. Advertito essentias
rerum non raro
non a pnori,
sed a posi
riori a nobis
cognosci, ita nempe
ut non ex
seipsis eas comp
" mus sed
ex earum proprietatibus, et
accidentibus detegamus ^c
rThomV^. displ le
Pot., q. IX,
a. 2 ad
5). Qaod ao
e, cognitione distincta
essentiarum rerum intelligendum
est, si cnii
de cognitione coofusa
agatur, essentia rerum
matenalium ut sæp
diximus, est primum
obiectum intellectus nostri,
ac proind $
iHa primo, et
non ex eius
proprietatibus, et accidentibus
apprehendimu. De
Ente, et essentia,
c. 2. ONTOLOGIA
15 rere, quia
omnis nostra cognitio
non circa ea,
ex quibus res
const.tuuntur, sed circa
ea, quæ de
rebus nobis anparent,
versarctur Atqui id
nonnisi a Scepticis
asseri potj est .
Ergo, si nulhus
rei essentia realis
comperta nobis esset,
purus, putusque Scepticismus
obtinerel 40. Illud
contra Giobertium speciatim
adnotandum est, quod
ex eius sententia
hoc maximum absurdum
etiam lluit, nempe
ne Deum quidem
esscntias rerum cognosce-,
re posse. Etenim
essentiæ rerum, ipsius
Giobertii iudicio, sunt
immutab.Ies. Ergo s. ipsæ obiective
in se inexcozitabiles sint,
numquam potest fieri,
ut intelligibiles evadant.
III.-Nonnullac quæstiones
ad notionera essentiæ
mæis magisque declarandara
valde uliles solvuntur
; 41. Trcs
quæstiones in hoc
articulo investkandas suscp.mus,
nempe 1° utrum
essentiæ rerum s
nSnlices an compos.tæ;
2° utrum esse
essentiæ ab esse
existenliæ rum s.nt æternæ, necessanæ,
et immutabiles. Ouid
cir i ion l^Uæ.
10neS/enl,endum sit' ex
sequentibus propo(sit.on.I)us planum
fiet. l l
Li2'Jr°P-' ia' °mn6S
essentiæ sunt compositæ
ex quibus}dam pincipiis:
quæ tamen ita
inter se cohærent,
ut, aliquo ilbrum
sublato, essentia illico
pereat Irobalur
la pars contra
Cartesianos 2. Quælibet
essen«a e.usmod. esse
debet, ut babeat
tum aliqufd per qZ
riminln C°nSent,t>. tUm
ali«UJd' Der 1uod
a ceterisqdis 'i"T„t n X' S1
PnrnUm deeSSel' res>
auæ in monlo
sunt, nullo nexu
continerentur ; sin
alterum, omnes s
unum, xdemque forent.
Quapropter, cum res
deffi ZximZ ^"T CSSe?t,a.
slSnifi™t»r i adhibetur
genus 7tTcZ\T'f ?m.PieCtltUr
a,i0U«id eommune rei
defiuo rp"m r
' 6t dlITerent^
q«a exhibetur aliquid,
ex cntia? rt fin,ta
a Cet.enS rebus
"iscriminatur ". Ergo esenhæ rerum
ex varns principiis
sunt compositæ. i! 5w1S2,M t
TUyiS rerUm creatarum> esse
-+«-> MLogic,
part. I, loc. cit, p.
22 vol. I. Probatur
2a pars. Essentia
rei constituitur ex
om L nibus
iis, quibus res
est id, quod
est. Ergo, subtracj
vel minimo eorum,
quibus res est
id, quod est,
essenti rei preat
necesse est. Hinc.
Scholastici sap.enter decr ;.
verunt essentias rerum
consistere %n indtvisibih,
et nume rorum
instar se babere,
quia si ex
numer o eel umU
y tantum subtrahatur,
non manet idem
specie numeru . u 44. 2a.
Inter essentiam, atque
existenliam realis a
stinctio admittenda esl . i>i,,-|n«nnlios necessariæ
et immutabiles. „/'.,
P' ' jfessen'oe r«
ad ætum reduTLanZ
T6"1abS°lute neccssar™, et
immutabiles «, Z
ITuh, parS' nempe
non esse aoso/M
nempe esse hypolhelice
necessa1 m£ !>?„, entT
suam sunt iu. qnod sunt.
Ergo, 'n creD,inn.P ° SSet
r6S n0n creare>
tamen. Posita eaaueTdn°,vL,i,Sæ1eSSent,,S.Suis nequeunt
deslitui, no ^Vro&fa a',oqy,,,ni,Tl,essent' et non
essent .„;„' ";"r °,
Pa,s"lud absolute necessarium
dici 'p inctiiPPd°es Z
repUgnan' AtQUi repUgnat
essentiam f esse
P It „„„
' . q-U.,buS
constat' quiPPe quod
si' sTmnlnL „„
6SSet',SC,l'.Cet esset' quate,,us
suuiitur bn co„sqii,ui"on T. qn,a
non, haberet rinciPia' e bus
t L ! g,'-' tr,anguIuni,
quod qualuor la •t
n„fi 7? angul,s
c,onstaret, esset simul,
et non anlulos
hanf,UlU,m-' qU°d plus'
quam tria IaUra,
et si"Ud L;
• ' tr,anSulum
dici nequit. Ergo
essen tur absoP,ZC'P,a pr°X,ma'
ex quibus conslant,
refeSram di™« necessanæ
suntQuod de necessitate
es«rum demonstralum est,
ad earum immutabilitatem ZlltTse
«„ T,ibU[æternitas ™9°tiva,
quatenus nempe ad 2
de«erm,nen«ur ad aKjuod
«em/ms; I, q. XVII, nTnnU»
h'iCU!US rei P°teSt
esse vel «»'«»,
hoc est, eiusmo s,
eiMmodr^n' Se" C°ndUi0nC
PCndea Vel »«Z
3f s. Thl
Vn,', "T "?'
S.ttUta aliqua eonditione,
exista, inom., Contr.
Gent., l,b. II,
c. 30, n.
4. Pbros. Curist.
Compend. II.
7 g 18
ONTOLOGTA quoque spectat,
quia illud, quod
est riecessarium, essel
nequit aliter, ac
est, et ideo
immutabile est . De proprietatibus omnium
entium communibus, et
primum de unitate
51 Tres a
Philosophis maxime generales
proprietates I entis
dMinguuntur, unitas nempe,
veritas, et bonitas,
cuaj qua pulcritudo
arcte coniungitur. Hæ
vocantur transcen-% dentales,
ut distinguantur ab
attributis categonas, ns nempe, quæ
certo quodam genere,
sive categona continentur
I I.— Ea
exponuntur, quæ proprie
ad nnitatem spectant
52 Unum, ut
s. Thomas advertit,
nihil aliud signifi
1 Cat quam
ens indivisum 2
; unde hæc
est vera defamtu
i unius? Unum est
ens, quod non
dividitur \ Exinde
intel i ligitur
unum non addere
enti aliquid reale,
sed tantun aliquam
negationem, quia ipsum,
cum non aliud
signin cet, nisi
ens indivisum, divisionem
entis negat .
Lav tamen ne
inde inferas conceptum
unius esse negativum
Nam unum, cum
significet ens, quod
est mdivisum, si
snificat principaliter ens,
sive substantiam, et
secundan fc negationem
divisionis, ac proinde
eius conceptus non
es negativus, sed
affirmativus 5. 53. His præstitutis,
demonstrandum nobis est
unitater esse proprietatem
omni enti communem.
Omne ens
est unum. Probatur.
Omne ens per
suam essentiam est
id, quo est.
Atqui essentia est
id, quo unumquodque
ens ab aii
distinguitur, et ens
ex hoc ipso,
quod ab alns
distingu i Ex his, quæ
deraonstravimus, facile est
redarguere errore Cartesii,
qui sensit (Repons.
aux sixiim. object.,
§ 6) essentias
rum a libera
voluntate Dei pendere,
ita ut essentiæ
rerum qu Deus
condidit, possent aliter
se habere, quam
se habent. bea
his in Theologia
naturali. Hic tantura
adnotatum voluraus, n Cartesii
sententiara, ut ipse
Baylius (Dict., art.
Spinoza)scn^ ad interitum
metaphysicæ viam sternere.
Nam scientiaruni q
circa rerum essentias
versantur, obiectum non
lam necS?sa"^!° immutabile
foret, sed mutabile
et contingens; huiusmodi
enin id quod
a libera voluntate
Dei pendet. d 2 1
q XI a.
1 c.-8 In
lib. I Sent.,
Dist. XXIV, q. I, a. ^ i)
q.' XI,' loc.
cit.-s Qq. dispp.,
De Pot.% q. IX, a.
7 in i se
sunt indivisa, dividi
possunt. Ita hoSo
est u; un.tate
compositionis, quia anima,
et corpus ex
u" ipse comppnitur
aliquid in se
actu indTv um £E,7 II
!.°d e,,usmoJdi Sl|nt,
ut ab sc
dividi queam?» «onl
ad3, hmfln,dVertendUm eSt'-hanC
un,tatem ™mpartbus 1,
Ua pr°Pr,e,Pert,nere >
quæ constant rperficit'„q
„,Um MUna ab a'tera
' LVeluti P°tentia
»» J, perlic.tur,
quæ idc.rco unicam
substantiam comple Cf s.
Thom., Quodlib. VI, a. 1
c.-» I,, vr
]n. „;, [m-.
/., Dis, „,,.
2. Cf, ££•£; l,in,
£^ssPe^er»n:^. sffi-at supra cns
"^ 1 «PPelLPurm"m Uni,a'em
""^»'»8». « Posteriorem
pftj, tam
constituunt, unamque existentiam
habent. Quare huiusmodi
entibus, æque ac iis, quæ
compositionis partium sunt
expertia, unitas per se convenire
dicitur. E. g.,
homo est unus
per se, quia
ex anima et
corpore in unicam
substantiam perfectam coalescit.
E contrario, illud
ens, quod ex
partibus componitur, quarum
una ab alia
non perficitur, sed
distinctam existentiam habent,
dicitur unum per
accidens. Hoc modo
unus dicitur exercitus,
quia unusquisque militum,
ex quibus componitur,
est per se
substantia completa, atque
existentiam a ceteris
militibus distinctam habet.
II. — Dc identitate,
et distinctione 58.
Identitas in eo
consistit, quod ens
cum seipso con
sentit. Ipsa oritur
ex unitate entis,
nempe ex eo,
quo( omne ens
est indivisum in se, sequitur
omne ens cun
se ipso consentire,
ac proinde esse
idem sibi .
59. Quod si
identitas indivisionem, nempe,
ut Aristo teles
subdit2, unitatem ipsius
esse, in sui
conceptu inclu dit,
patet identitaiem proprie
eam esse, quæ
considera tur in
aliqua re, prout
est in se
ipsa, seu respectu
su ipsius. Quocirca illa
identitas, quæ consideratur
in aliqu; re,
prout cum alia
comparatur, e. g., cum cogitamus
Pe trum idem
specie esse cum
aliis hominibus, et
idem ge nere
cum brutis, non
est proprie, et
stricte identitas, senam,
et Banonam, seu
filium lonæ distinguit.
Interdum ero plura
inter se distinguit,
quæ unum re
ipsa sunt ed
noc unum intellectui
præbet fundamentum plura
in pso distmguendi.
E. g., si
intellectus distinguit in
anima lumana tna
pnncipia, sci licet rationale,
sensitivum, et veetativum,
fundamentum huius distinctionis
in ipsa anima
nycnit, quia anima
humana, quamvis sit
re ipsa unicum
inncipium, tamen triplicem
virtutem exercet, scilicet
ralonalem, sens.tivam, et
vegelalivam. Hæc altera
distin !Lio rationis appellatur
etiam virlualis, quia
obiectum, in uo
mlellectus plura distinguit,
etsi unum revera
sit, taien virtule
multis æquivalet, ideoque
intellectui fundalentum ad
efformandos plures conceptus
obiectivos illius pacbet.
63. Præter has
distinctionis species Scolus
distinctio^ em formalem
invexit. Hæc, secundum
Doctorem Subti>m, intercedit
mter eas entitates,
seu, ut ipse
ait, for 1 Hic
non loquimur de
distinctione reali, qua
Tres Personæ Dinæ
inter se djstinguuntur; ea
enim, ut Theologi
docent, non nisi
opposmone relationis oriri
potest, quatenus nempe
Pater relative 'Pomtur
Fiho, et Pater
Filiusquc relative opponuntur
Spiritui S., iub
unicum principium sunt.
mas, quarum
una concipitur ab
intellectu sine altera,
ita tamen, ut ipsæ neque
realiter, neque dumtaxat
rationt ab individuo,
in quo sunt,
atque inter se
distinguantur. Non realiter,
quia ipsæ una
res cum individuo
sunt. Non ratione
dumlaxat, quia anle
omnem actionem intellectus
ab individuo, atque
a seipsis invicem
distinguuntur. E g.,
esse hominem, et
esse animal in
Petro, non distinguun
tur realiier, quia
neque ab ipso
Petro, neque a
se mutu SGU
exemP'ar^s Intellectus Diviexem nhrfl n qU'
? natura,es accuratissime
respondent auiZil !n
' Secunduin uuæ
De" iHas condidit.
Ergo quidquid in
natura rerum est,
est verum. accunUssil1,a aC1^
de,no»str^r-Si res naturales
non accuratissime responderent
cxemplaribus, secundum quæ
^^ziczxTr iiiud s-
Augustini: f«™ > '
^ripUoInsl t!uT™ ""?
Cr,amPIeus « Wittenbachius, Brevis
de Deus
illas condidit, dicendum
foret Deum aut
nescivisse, aut non
potuisse res condere,
quales in se
intelligit. Atqui
illud infinitæ sapientiæ,
hoc infinitæ potentiæ
Dei repugnat. Ergo
repugnat res naturales
non accuratissime respondere
exemplaribus, quæ in
Intellectu Divino reperiuntur.
83. Hinc scite
a Scholasticis sancitum
fuit verum cum
ente converli ; scilicet
omne verum est
ens, quia veritas
rei, ut diximus,
in entitate rei
fundatur, et omne
ens est verum,
quia omne ens
ordinem ad Inteliectum
Divinum necessario habet
'. . 84.
Ex his intelligitur
nullam falsitatem metaphvsicam
in rebus inveniri
posse, et, si quæ res
falsæ dicuntur, id
veluti improprie dictum
accipiendum esse, nempe,
ut s. Thomas
inquit, in ordine
ad intellectum nostrum,
ad quem res
per accidens referuntur
2. Scilicet si
res referantur ad
intellectum humanum, quodammodo
falsæ dici possunt,
quia sunt quædam,
quæ etsi vera
in se sint,
tamen ita natura
sua comparata sunt,
ut scnsibus nostns
« quæ non
sunt, aut qualia
non sunt »,
apparere queant. Ita
auncalcum per se,
perinde ac aurum,
est verum, quia
natura eius, non
secus ac auri,
exemplari Mentis Divinæ
consentanea est; at
quia speciem, seu
similitudinem aun habet
proindeque occasionem præbet
intellectui nostro, ut
lllud esse aurum
iudicet, falsum quodammodo
dici potest . III.— Utrum
uua sit tantum
veritas, an plures
4 85. Ontologi
docent unam esse
veritatem, nempe Deum,
ceterasque res non
nisi veritate Eius
esse veras; ex
quo colligunt, ut
alibi dictum est,
mentem humanam non
posse ullum verum
cognoscere, nisi Deum
intueatur, quia, cum
Deus sit unica,
eaque summa Veritas,
nulla res vera,
alibi, quam in
Deo, apprehendi potest.
i Cf s.
Thom., Qq. dispp.,
De Ver., q.
I, a. 2
ad 1. 2
Op. cit., q.
I, a. 1 c—
3 I,
q. XIV, a.
1 c. Aliam
quæstionem, quæ circa
veritatem versatur, utrum
nempe dentur veritates,
quæ sint necessariæ,
immutabiles, et æternæ,
nic omittimus; nam
paulo ante ostendimus
contra Cartesianos ventates,
quæ ad essentias
rerum spectant, esse
necessarias, æternas, et lmmutabiles; et
in Criteriologia refutavimusProgressistas,qui ventatem
ab una ad
aliam ætatem progredi
obganniunt. .•„,8h'
^r°P' Sin?ulæ res
nalurahs, singulægue conceptiones
tnleUectus propria veritate
gaudent. r,nZ vr'
n S' esse,
cuiusue rei sit quædam participa™
A.sse De'>.et limen
intelligibile inlellectus humani
SU quædam part.c.pat.o
luminis inlelligibilis Dei ', tamen
nemo, nisi qui
pantheismum profitetur, negare
potest esse cuiuslibet
rei creatæ re
ipsa distingui ab
isse Uei, ct
lumen intelligibile intellectus
humani in se
reip a d.stingu.
ab intelligibili lumine
Dei. Atqui esse
proprium rerum est
fundamentum veritatis ipsarum,
ac concepl.ones nostr.
mtellectus sunt veræ,
eo quod per
pro! !!"Un!lUme-n m^'MC
veritatem, quæ fLdalu^r
JrefeS TT Eng°'
S' \m cuiuslibet
rei reipsa dih
ff • /
Dei'et lumen intelligibile
inlellectus ; humani
re ipsa d.stmgu.tur
ab intelligibili lumine
Dei ! consequens
est quam ibet
rem, et quamlibet
conceptionem propr.a ver.late
gaudere \ Audiatur
D. Thomas: «
Dicen dum, quod
rat.o ventatis in
duobus consistit, in
esse rei, r™Pr^"SIOnC v.rtulis
cognoscitivæ proportionata ad
htlZ : Urumc"ue
autem horum quamvis
reducatur in mS!m,'«
! '" CaU.Slm
efl1cientem> et exemplarem;
nihil"7»,ST auæhbet res
Parjicipat suum esse
crcatum, fiUlI r
l CS,t; et
unusauisque intellectus participa
cxmmnh.P, qUP°d r6Cte
de re iudical
> uuod quiueest
Lam^nmV U,1',ne,nCrCat° Habet
etiamHintellectus El Vnl 1°nKm
'? Se' ex
aua completur ratio
veritanmniVT d,C°' q.UOd
S-Cut cst unum
esse Divinum, quo
"' Sun l>
s,cut «Pnncipio efTcctivo
exemplari; nit.il formnl,,n, reDUS
d'VerS,S est diversunf
esse, quo formal
ter res est;,ta
et.am est una
verilas, scilicet 'di l "rf.
ru'?.omnia vera sunt>
sicutprincipio effectivo exem K,',« H{I TUS
sunt P,ures veritates
in rebus creatis,
qu.bus dicuntur veræ
formaliler ' ».
talHlCrnT„°ninCS rCS' et
vis inMlnCS rCS
naluralcs> omnesque conceptiones
nostri intel SOW.,
lS >\, VlXs eSSC
auoda,nmod° '» Ub
Sent., capite%sse%I'thæ'ism„0'adteqm0 0ntoloismum
v et l»»Kt aoptt bile,
es bonum. Ergo
omne ens est
bonum. Hanc ob
rationem bonum, æque
ac unum, et
verum, cum ente
cmverh dicitur, quia
omne bonum est
ens, e™omne ens
quænus ad appetitum
refertur, est bonum
•. ' »4.
kxindc perspicilur bonitatem,
prout est transrm
lcntalis proprietas rerum,
in eo consistere,
quod res prout
„rn|;naDpet'tl"'P0ni,as'
sl hac "tioneVclet ur T i ".
ekitnr, '"ellfgenl 102.
Ut hæc notio
luculentior fiat, menle
reputandum est tria,n
pulcnludine distingui oportere,
nempe raZ IZlTrtT S,Tf e-SS-mtiam'
(fectum ^fundZentm.
Katio formal.s pulcn
in convenientia partium,
seu svm mcr.a
ob.ect, consistit. Effectus
est delectatio quam
y™. mctr.a ob.ecl,,
lacultati cognilrici in
sua claritale aff,™
IZl ZlcZ0 „«
Hi"C -'^.hominum'^ ffij
vocat pulcrum n.si
id, cuius cognilione
delectatur Fundamentum,n bomtate
ipsius obiecti situm
esf nam an"
mum nostrum illa
rerum cognitio seu
"dspeclus dele" ctare
potest, .n qua
appetilus%uiescil; id au«
n appet.tus qu.escit,
non est, nisi
id, quod tamquam
boimm apprehenditur. Quapropler si
ralio formalinSer, 2? pulcrum
definir, potcst, id,
qnod debitam proporlionemha>bet £%
S \6onum. Al,
quon.am pulcrom a
celeris proprietatibus en-,s
propter proportionem obtecti,
et del'clationem co„no
scentis, llam discriminatur, ipsum
definiri pc tes( id Zod
cum mulMudinem partium
sibi cohæreniiumpra ese tat
mamfestatione sui cognoscentem
delectat P '
' 106 Porro
P«'«rum in naturale,
arlificiosum, et morale
hVC!:tlfi EP"L XVI"
ai C°eleSt' »•
2, et s.
Thom., I, 2
2a 2«, q.
CXLV, a. 2
c. •ensistis autumant
aliquid csse Dulcrum
! n J
' ™? CUm us quac
endam LPnmam Ca"Sam'
ori^^mque pulcri in
ipsis re dividitur.
Pulcrum artificiosum est
illud, quod iu
operibus artificiosis humani
ingenii splendet ; hæc
enim, ut omnibus
experientia compertum est,
si proportionem inter
partes, ex quibus
constant, præ se
ferunt, animum cognoscentis
voluptate afficiunt. Pulcrum
morale m actionibus
humanis invenitur, quatenus
hæ cum æterms,
ac immutabilibus regulis
morum proportionem habent
. Pulcrum autem
naturale, ad quod hæc tractalio
maxime spectat, illud
est, quod tum in singulis
naturis rerum, tum m mundo,
qui ex illis
componitur, effulget. Etemm unaquæque natura
ex pluribus principiis
constat, quæ unitatem
eius efficiunt, omnesque
naturæ ita inter
se colligantur, ut
unus mundus ex
ipsis existat. Hinc
pulcræ dicuntur singulæ
species rerum, et
pulcher mundus, qui
ex ilhs com ponitur.
104. Diximus singulas
species rerum; nam
si res non
m notis suis
singularibus, sed in sui essentia
spectentur, dubitandum non
est, quin pulcritudo
sit omnium rerum
proprietas. Re quidem
vera, cum Deus
sit naturarum auctor,
fieri non potest,
ut in ulla
natura vel aliquod
principium, quod ad
ipsam efficiendam requintur,
vel mter principia,
quæ ipsam efficiunt,
ordo desideretur. Quamobrem
ne fieri quidem
potest ut, quispiam
naturam rei penitus
cognoscat, nec tamen
e coguitione eius
ullam voluptatem sentiat.
At si in
rebus essentiæ non
considerentur per se,
sed prout per
notas singulares mdividuantur,
ipsæ vel pulcræ,
vel deformes esse
possunt. Etenim causæ
proximæ, ac immediatæ
rerum singulanum sunt
aliæ res singuiares,
sive causæ naturales.
Atqui causæ naturales
ita secum colligantur,
ut actio unius
ab actione alterius
impediri, aut saltem
turbari possit \
Ergo neri potest,
ut res singulares
aliqua notarum careant,
quæ aa pulcritudinem
constituendam requiruntur 3. Hinc
s. Thomas de hoc
pulcro loquens, inquit:
« In hoc
consistit, quod conversatio
hominis, sive actio
eius, sit bene
proportionata secundum spiritualem
rationis claritatem. Hoc
autem pertinet ad
rationem honesti, quod
diximus idem esse
vinuti quæ secundum
rationemmoderatur omnes res
humanas»; 2 l,
q.iiL,AT, a. 2
c. 2 Cf
Criteriol, c. IV,
a. 2, p.
251-252, vol. I.
a Mnrme 3
Circa opera artificiosa,
atque actioneshumanas patet
opus acionne evadere,
si artifex illud
non conficiat secundum
leges artis, quæ Iam pulcrum
naturalc in corporeum,
et spiriluale dividitur.
Etcnim nos et
cum in re
corporea multas partes
aflabre concinnatas, et
cum in subslantia
spirifuali plura pnncipia,
quæ ordine inter
se continentur, contemplamur,
quamdam voluptatem persentiscimus. Pulcritudo
corporea vocatur sensibilis,
quia ad res
spectat, quæ ope
sensuum cognoscuntur: spiritualis
vero dicitur inlelligibihs, quia
rerum propria est,
quæ intellectu anprenenduntur f. tl 106.
Deus autem, a
quo, ut s.
Augustinus scribit, omne
pulcrum est \
et qui, sicuti
s. Thomas subdit,
« est universorum
consonantiæ et claritatis
causa 3 »,
pulcherrimus aicitur. Neque
negotium alicui facessat,
quod mulliludo ad
unitatem redacta, quæ
est essentialis nota
pulcritudinis, in Deo,
qui simplicissimus est,
a nobis cogitetur.
Ham, cum nobis
certum sit nullam
compositionem in Deo
esse, lntelhgimus infinitas
pcrfectiones, quæ in
Eo sunt, esse
lpsu„ x Esse Dei,
atque absolutam unitatem
Eius constiluere. Hinc
nos Deum veluti
pulcherrimum intellmmus, Eumque
pulcherrimum nominamus, quia
infinitam multitudmem attributorum
cum absoluta unitate
coniunctam m Eo
mtelligimus 4. De
categoriis in universum
spectatis 107. Hactenus
de iis, quæ
ad ens gcneratim
consideratum pertment, disseruimus.
Antequam de singulis
decem categorns sermonem
aggrediamur, hæc duo
circa ipsas universum
mvestigare oportet: 1°
quomodo ens sit
prin manas, quæ a
pronuntiatis rationis practicæ
discedunt crun nisir a!,Cnl|n-da 0mnin°
CSt °pin,° i,,0rum','
a,US d,°o tnna n°n
Va,d0 ab,usit Giobertius, Saggio
"„ h(ll0> c 1, P39 sqq,
Napoli 184«. JJ ^"^liX'1'c0: 1S> et 1
Cf I, ([. XIII, a.
4 ad 3,
ct Contr. GcnC, lib.
I, c. 31.
cipium, ex
quo categoriæ promanant ; 2°
quomodo ens per
categorias dividatur. Art.
I. — Quomodo ens sit
principium categoriarum 108. Iam innuimus
ens esse
principium, a quo
categoriæ promanant; siquidem
ipsæ ens pluribus,
diyersisque modis determinatum
exhibent. Id magis
perspicuum fit hoc
argumento: Categoriæ sunt
supremæ notiones, ad
quas diversa rerum
genera referuntur, proindeque
supremæ notiones, quæ
de diversis rebus
prædicari possunt 2. Atqui
quidquid de aliqua
re prædicatur, ad
eius esse pertinet,
quippe quod non
potest aliquid cum
aliquo coniungi, nisi
ipsi inesse, scilicet
in eo esse
intelligatur. Ergo categoriæ, cum
sint suprema prædicandi
genera, diversos modos
essendi significant, ac
proinde esse est
principium, a quo
ipsæ promanant. .-'..;
109. At vox
ens tribus diversis
significalionibus accipi potest
. Ipsa enim quandoque
illud esse significat,
quod copulæ officio
in enunciatione fungitur;
e. g., cum
dicimus, Socrates est
philosophus; quandoque autem
essentxam rei, nempe
id, per quod
quælibet res in
sua specie constituitur,
e. g., humanitatem
in Socrate, quia
per humanitatem Socrates
est homo; quandoque
tandem actualitatem, sive
actualem existentiam rei,
nempe id, quo
res actu est
in natura. Ens
hoc tertio modo
acceptum, dicitur ens
actuale. 110. His præstitutis, demonstramus
sequentem Ens, quod
tamquam principium categoriarum
po nitur, non est
illud, quod copulam
enunciationis constituit, neque
illud, quod essentiam
rei simpliciter significat,
sed est ens
actuale. . .
Probatur prima pars
contra Kantium %
et Rosmmium .
Categoriis non quæritur,
an sit res,
sed cuiusmodi sit.
Atqui esse, quod
in enunciatione munus
copulæ obit, significat
quidem aliquid entis
inesse subiecto, sed
cuiusmodi illud sit,
utrum substantia, an
qualitas, an alius
quidam modus entis,
non patefacit. E. g., in
hac enunciatione, i 4._
2 Gf
Logic, par. I, c. I,
a. 6, p. 16 vol.
I. s ln
lib. II Sent.,
Dist. XXXIII, q. I, a. 1
ad 1. Critiaue
de la raison
pure; Log. transcend.,
lib. I, sect.
6, % i"
s Logil, lib.
II, sez. I,
c. 9-11, p.
116-122, Napoli. Socrates
est philosophus, verbum
est significat esse
philosophum Socrati inesse,
sed ulrum esse
philosophum sit substantia
Socratis, an qualitas,
quæ substantiæ inhæret
minime innu.t. Ergo
ens, quod per
categorias dividilur' n°444Sin
Ur ' quod
C0Pu,am enunciationis significat
111. Irobatur
altera pars contra
Heghelium , et Giobertium . Lategoriæ non
significant diversas essentias
rerum, nempe illud,
per quod res
in certo genere,
vel certa specie
constituuntur, sed diversos
modos, quibus essentiæ
rerum determinatæ exislunt;
e. g.,
categoria substantiæ non
denotat essentiam hominis,
sed modum, quo essentia hominis
in rerum natura
existit. Modi autem,
auibus essentia rerum
creatarum determinala in
rerum natura existit,
ab ipsa essentia
reipsa distinguuntur. Hisce
adnotaUs, lta argumentamur:
Si categoriæ ab
ente, quod essentiam
s.mpliciter sumtam significat,
derivare dicunlur, lunc
vel ipsis dumtaxat
essentias rerum exhiberi
vel essent.am, et
modum, quo ipsa
in rerum natura
existit, unum, idemque
esse dicatur oportet.
Atqui utrumque est la sum.
Ergo ens, ex
quo categoriæ derivant,
illud non Vi3n
essenl,am simpliciter sumtam
significat tJlj: Frobatur
tertia pars, quæ
ex iam dictis
facile intellig.tur. Categonæ
sunt notiones supremæ,
ad quas rerum,
quæ in natura
sunt, notiones revocantur.
Atqui not.ones quæ
referuntur ad res,
prout in natura
sunt, exh.bcnt ahquem
modum entis actualis,
sive aliquem moaum,
quo res actu
sunt in natura.
Ergo cateoxmæ repracsentare
debent communissimos modos
entis actualisy s.vc
communissimos modos, quibus
res actu esse
possunt ac Proinde
non n.s. ens
actuale, sive illud,
quo res actu
tsi in natura,
illarum pnncipium esse
potest. H. Quoraodo
ens per categorias
dividatur ou1!?.' Ad
JianC. «I"30^00^ exsolvendam
in primis nobis
est uemonstranda sequens
pr3' tEm ™lUo
m?do ta^quam genus
assignari potest. mi u h
r T GeUUS
eius'nodi est >
"t a ciifTerentiis
delerminetur, hæ autem
differentiæ, etsi potestate
in genere 5
pf/;,Th°m;' l0P' cit—%
E^yclop.y § 86
sqq. Protohg., Saggio
I, et III.
n contineantur
, tamen extra
essentiam generis sunt;
si enim differentiæ
ad essentiam generis
pertinent, notio generis
cum notione speciei
permisceretur, quia species
ex genere, et
differentia conflatur 8. Hoc posito,
en argumentum :
Si ens esset
genus, eius differentias
aliquid reale extra
ens esse oporteret.
Atqui impossibile est
turn dan .
aliquid reale extra
ens, quia extra
ens non est
nisi non ens,
seu nihil, tum
aliquid mente concipi,
cuius conceptus ad
conceptum entis non
reducitur, quia extra
notionem entis non
est alia notio,
nisi non-entis, seu
nihili. Ergo ens tamquam
genus nullo modo
assignari potest .
114. Hac theoria
præstituta, facile est
perspicere veritatem huius
secundæ Ens
per categorias dividitur
non tamquam genus
per species, sed
tamquam per diversos
modos essendi. Probatur
prima pars. Ens
nullo modo tamquam
genus assignari potest.
Ergo ens per
categorias non dividitur tamquam
genus per species.
Quapropter categonæ non
addunt enti aliquid,
quod est præter
essentiam eius, eo
modo, quo species
addunt aliquid generi,
quod extra ipsius
essentiam est, nihil
enim esse potest,
quod sit extra
essentiam entis. 115.
Hoc idem alia
ratione confirmari potest
: Illud, quod
pertinet ad genus,
univoce, nempe eadem
sigmficatione singulis speciebus
est attribuendum ;
e. g., animal
univoce de homine,
et de brutis
prædicatur: quaproptei si
ens genus categoriarum
esset, ipsum de
iis singulis univoce
prædicandum f oret. Atqui
ens de singuhs
categorni univoce non prædicatur ;
nam in singulis
categoms c«« diversis
modis exhibetur, «
unde unicuique [categoriæ)
de betur proprius
modus prædicandi 5»;
e g., in
pnma ca i
Dicitur differentia potestate
in genere contineri,
quippe quo eenus
a differentia perfici
non potest, nisi
sit ita dispositum,
u ab hac
determinari queat.-2 Cf
Logic, par. I, c.
I, a. 2,
p. 11 vol.
1 3 Cf
s. Thom., I,
q. IH, a.
5 c. Nemo
vero existimet ens
ess genus, quia
ipsum in ens,
quod est per
se, nempe substantiam,
e in ens
quod est in
alio, nempe accidens,
dividitur; hæc enim,
ui Boetius (Prædic,
c. 4) monuit,
non est divisio
stricte sumta sci
licet quæ per
species fit, sed
potius quædam enumeratio.
Ct .
Damascen., Dialect., c.
10. Cf
Loqic, par. I,
c. I, a.
5, p. 15
vol. I. In
lib. I Sent.,
Dist. XXI, q. I, a. 3
ad 2. Ens
autem no tegoria, quæ
est substantia, significatur
esse per se, in reiquis novem,
quæ sunt accidentia,
significatur esse in
alio, 3t in
smgulis harum specialis
modus essendi in
alio inTenitur. iLrgo
ens per catcgorias
tamquam genus per
spe3ies non dividitur.
b l l
116. Probatur altera
pars. Unaquæque categoria
certum, 3t pecu.arem
modum entis significat.
Ergo ens
per cate-,'or.as d.viditur
tamquam per diversos
modos, secundum juos
ens et esse,
et intelligi potest. De
categoriis speciatim consideratis 2 I. Notio subslantiæ
declaratur 117. Substantia,
prout categoria est 3, describitur,
ut am m
Logica dix.mus \
res cui convenit
esse in se,
et non n
alio, sive non
m subiecto. Ad
hanc subslantiæ notionem
leclarandam, exphcandum nobis
est 1° cur
substanlia diatur.noP;J^en.s> quod
est in se,
sed res, cui
convenit ss.e.Qin,f' f
(lu,d Slbl veht
esse in se,
et non in
alioA^ 118. Uuod
attinet ad pnmum,
in memoriam revocanjlum
nobis est substantiam,
æque ac quamlibet
cate-oliam, esse quemdam
specialem modum, quo
aliqua ves fctuest
in natura, ac
proinde ipsam intelligi
non posse, | iisi l
iii ea et
al.qu.d, quod quodam
modo est, et
quidam aodus, quo
ipsa aclu est,
distinguantur. Hanc ob
ratioiem substantia dicenda
non est ens,
quod est in
se, aut cr
se, scd res,
cui convenit esse
in se, aut
per se, ut
igmncetur discnmen inter
ipsam rem, et
modum, quo raantiaCatUprf t
Categ0riis a%^ocey sed
analogice, quia ens
de sub.antia et
dc diversis acc.dentibus
non sine aliquo
ordine unius L
ZJ^T^ siuuidera> cu™
«ecidens substantiæ inhæe
suh, ntLUSH -/5Se/Ub!tantiæ pendet'
ac Proindc «"
Primo vZ n
r CU,Ur' d°lnde
de diversis «ccidentibus.
Cf quæ dijmus
in Logica, loc. cit. p. 15
vol. I. '
Cf s. Thom.,
Qq. dispp., De
Vcr., q. XXI, a. 1
c. M Vof.°TrUm
nUmerUm exP0S»»™s in
Logic, loc. cit.,
a. 6, m^Z^ZZ^
categoria est: vo substantiæ
aliquando nidetur ad
significandam essentiam, vel
naturam rci vel
formam Uma^tenam, aut
quidquid ex utraque
quasi confectum esj actu
est in rerum
natura, sive inter
esse essentiæ, et
ess existentiæ f.
119. Quod ad
alterum speclat, in
notione substantiat illa
verba esse per
se, sive esse
in se excludunt
inhæren tiam in
subiecto, sive denotant
illud, quod dicitur
sub stantia, non
habere esse suum
in alio, tamquam
in sub iecto,
sed non removent
a substantia causam
effectncen suæ existentiæ,
sive non denotant
ad notionem substan
tiæ pertinere, ut
esse suum ab
alio non recipiat,
nan substantiæ creatæ
esse suum a
Deo accipiunt. !
120. Iamvero res,
cui convenit esse
in se, non xn aho
substantia ex eo præcipue nuncupatur,
quod est accidec
tium subiectum, ac
proinde sub accidentibus
stare, ho est,
accidentibus subesse intelligitur.
Substantiam autet esse
subiectum accidentium ita
demonstratur: Si subiec
tum accidentium non
esset substantia, oporteret
esse aliu accidens,
et quoniam hoc
accidens, non secus
ac omn aliud
accidens, expostulat subiectum,
in quo insit,
pr( gressus in
infinitum admittendus esset.
Atqui huiusmoc
progressus, omnibus fatentibus,
est absurdus 3.
Ergo sul iectum
accidentium est substantia.
Art.II, — Definitiones substantiæ
a nonnullis Philosopis
traditæ exploduntur 121.
Ex principiis, quæ
in præcedenti articulo
exp nire per
substantiam, cuius est
accidens »; In
lib. I Sent.,
Dist. q. IV,
a. 3 ad
2. . Op.
cit., lib. II,
c. 23, §
1 sqq. Hanc Lockii
opimonem, pn ter
omnes sensistas, David
Humius, utpote scepticismo
suo la\ Neapoli
1881. Nouveau
systeme de la
nature etc, p.
124-127, ed. Erdm.
2 Elementa metaphysica
scientiæ naturæ (germ.),p.42,Riga 17
• 3 Cf
s. Thom., Qq. dispp.,
De Por., q.
X, a. 1
ad 8. Protol.,
Saggio. Notio substantiac uli
paulo ante ostendimus,
alia t a
notione causac. Ergo
substantia in eo
consislere nent, quod
sit causa, sive
principium operationis, per
lam ipsa nihilum
negat. Accedit quod
s/ subslantia conituitur
ex eo, quod
est princip?u_ operalionis?
per lam ipsa
n.hilum negat, diccndum
est substantiam e^se
uisam creatncem sui;
nam, cum productio
rei ex nih
o creatio, subslant.a,
si se ipsan/ex
eo constiluit, " uod
f alttsMmS. SC
ipSam " ^ 2S III
_ Scnlenlia s.
Thomao circa principium,
ex „ao subsla„l,a
lit individua, exponitur,
et probatur |127 •
In primis, in
quo quæstio circa
principium indi Juationis vcrsatur,
declarandum nobis est.
NoUo perfectæ substantiæ,
ut in Logica
diximus \ non
gu eribus, et
speciebus, sed in
individuo invenitur. 'ft1™seu
s.ngu are, secundum
s. Thomam, diurillud,
quod esttn se
tndistinctum, ita ut
in plura di !„T,P°SS.'t' Pr0lnde e>
seeusac universale, lamquam
3_£__ _"
Commuue,u(elli neqneal;aft aliis vero
hnctum S,ta ut
s.t hoc, et
non illud, aut
aliud. LlVJ1-'! •rnentUm,seu
radix' ex p- 16
sq vo1- '— ' '. xx«,
o. i c.
___.Pinrf J. Uæst,one,n vcrsari
circa principium formale,
seu «ScDmV "at,°mS' -n°n
Vero circa P""cipium eflicens,
«m • _nTm '
-? Per SpiCUam est
PrinciPi'>'n _ectivam esse
•T« ni.rZ' •
cu",s v,rtnte ali(I"a
natnra c(nci'"">', M
• n «m Z.I,ntCr utru,t"luc Principiam
iam adnotavit s. ThoZ,
", dlssercns dc
'ndividuatione animæ, inquit:
« Princinium t_liP„^'r
i-Tinsecum, sed impossiMle
„t, ^od mpossibilr
e "" m
rlnsecnm ani,næ, vel
alterius creatu ac.et
inlr „trn .' ^
„_? ' lndivins,
« falsitas sentcnS.I
_rPL ^ ?.
' qU' Huetium
^^rches historiaues, 'ionis
i„ 'iw !,„'•
Gand 1838) Sec,ttus>
asscruit radiccm indivil
!?V___1_. r8S.0.Cat, '""""'• Vid'
^0" etc' hæc est,
quid sit, ex
quo substantia singularitatem sumit,
sive eius unitas
indivisibilis in plura,
et a quocunv
que alio divisa
oritur. Eadem quæstio
huc redit ; quid
sit, quo substantiæ
intra eamdem speciem
solo numerc differant,
et multiplicenlur ; nam unumquodque
individuum a quocumque
alio eiusdem speciei
divisum mtelliffi nequit,
quin individuorum multiplicatio, quæ
numerica dicitur, intelligatur,
ac proinde eo
ipso, quod prmcipium
individuationis exponitur, principium
pateht, e^ quo
multiplicatio numerica existit.
129. Hisce præmonitis,
nos s. Thomæ
doctrmæ ad hærentes,
hanc oslendimus, ln
substantiis materialibus prinapium
individua tionis est
materia, signata quantilate.
'— • •
Probalur la pars/Etsi
principium mdividuationis ne
queat esse aliquid,
quod ad essentiam
rei spectat, qui;
individuatio non pertinet
ad essentiam rerum
creatarum tamen esse
debet aliquid substantiale,
seu quod ad
lpsun esse substantiæ
refertur ; nam
individuatio substantiæ cum
pertineat ad prædicamentum
substantiæ, ad ahqui
° £• -ndividua 1
Contr. Gent., lib. II c 93
2 j «
i « ^d:e/raatumesir,;0rav„pear rcm
forma -^5^ 4
HI, q. LXXVII, a. 2
c. • 7n
(£" f nt-'
D,StXII> 1»a »««•
3 ad 3.
. In hb. II
Sent., Dist. II,
q. i, a.
4 s0,. ar.
IUac"T 07', "%. ^"«titatis «plicavimus
i„ £o^0, idivlrtL'," "
dU° ln,0nere PræslatPrimum
est, quod princioium
»1« ^ vTroeSDSreoud'c"ur ""«". Proat
ordinem\d S •,
p"o„t malrPiaP LT
U8S aC'U el inhæret; tum
«u'a 1uan»e inAwl™
inhæret, iam individuata
est, proinde k»"r .r
es^SLrr"' Mm qUia
auantitas. u'iæ «cta
inhit Fam indiwVn..
° «ccidens, ac
proinde per ipsam
princi Wte^' "•' d'lim"uS' aIiunid
«»I»«»nti«le esse 'WdU»P1
s distne?(Un; ITT
'n,er h0C> et
aliud individuum no„
icubitum J InC t,0'/ed 1,la>
uuæ> e «; inter
bicubitum, et atis
a? CS ',,n,ercederetAUerUm est1uod
dimensiones quan W .b.
™t °riaI prout Pr'"oipium individuationis est,
or H vero prout
'2£ """ SU°,
r» »», prout
termm^n:"hnihl?Pff
l0n!m,C,Um^ua coniuncta compositum
sub-anUæ efformat; vel
ea, quæ existere
non potest, nisi
\nZ I COexistat^
nou qui«em uti
subiecto inhærentiæ, CruLn
•aCC,denV Sed U,i
Subicct0 coexistentiæ. rrioris
genens exemplum est
anima humana, ut
in 4« uXipTm Cem!lS'
qU3e ^61 Per se existere
Possit> naurahter tamen
ordmatur ad physicam
compositionem cum jorpore,
cum quo constituit
illud compositum subslanlianL?^/v.ocatur ^0
: quocirca anima
humana dicitur uostanha
mcomplela in ratione
speciei, licet integra
sit nratione substantiæ.
Alterius generis exemplum
est ania brulorum,
quæ proinde substantiæ
incompletæ dicunK°^,80,umtnraa^V^8ed etiam
tn roturoe ««6 34.
lam subslantiæ incompletæ
sunt quidem per
se, &Ui„JXrU8,^°n.inhæ1rent a,teri>
vc,uti subiecto, iroindeque
ab accidenlibus distinguuntur; sed,
prout to .Hiv'^111, .9
2 ad,3^ Quoniain
substantiæ Angelicæ per
seipsas d,v duantur,
s Thomas inde
confecit ipsas specie
inter se differre!
4
rAngeh1e,usde,n sPcciei inveniri
nequeant (ibid., q.
L ni
? qmde.,n' nt
ideni sanctus Doctor
advertit, non iit ex »,
qnod I natura cuiusque
Angeli per se
spectata in pluribus
esse q ii,
nam « forma,
quantum est de se, nisi
aliquid aliud im ouorl
?n P°tCSt a
Pl"ribus {ihid'> q'
ni, loc. cit.);
sed ex, quod,
cnm « omnis
materiæ sit expers,
non inveniuntur sub i
a Tad? ipliCCt',r >>;
Cf Q9' dispP'>
q" UU De ' f f
1 ^ C?USi'
l6Ct' IX" Sed
hac re in
Theologia nalurali. ^i
nostrum Lexicon peripateticum
etc. ed. cit.,
p. 340. Pnn,os.
Christ. Compend. II.
7 ^ 50
ONTOLOGIA tum substanliale
compositum efformant, non
nisi in ipso
substanliali composito perficiuntur.
Substantiæ autem completæ
non sunt in
aliquo, tamquain in
subiecto, neque in
aliquo, ut totum
quoddam constituant ; proindeque
iure dicunlur esse
sui ipsius, nempe
absolula ratione per
se, et non
in alio existere.
135. Quod si
substantia completa est
sui ipsius, consequitur
proprium quoque illius
esse, quod quidquid
agit, sibi agil.
E contrario substantiæ
incompletæ, quippe quæ
non sunt sui
ipsius, quidquid agunt,
non sibi, sed
subiecto, a quo
perficiuntur, agunt. E.
g., quidquid Angelus
operatur, operatio ei
tribuitur, at, cum
manus hominis percutit
instrumentum, non proprie
raanus, sed homo
per manum agere
dicitur. 136. Actus,
sive perfectio, per
quam substantia completa
exislit, subsistentia appellatur.
Quare subsistentia Ua
definiri solet : Actuaiitas,
seu perfectio, per
quam natura fit
sui ipsius, et
non alterius; vel
etiam, perfectio, per
quam natura ultimo
completur, et terminatur,
ita ut sit,
et operetur, quin
cum altera se
communicet. V. Notiones
suppositi, et personæ
declarantur 137. Subsistenlia
concrete sumta dicitur
>suppositum ; quocirca
supposilum est substantia
individua. et completa
incommunicabiliter
subsistens. Quod si
suppositum intelligentia perfruatur,
digniori nomine personae,
ve! hijposthasi? nuncupatur,
eaque secundum Boetium
vulgo defimtnr :
Naturae rationalis individua
subslantia. 138. Haec
personae definitio ita
explicatur: 1° Persona
debet esse substantia;
accidens enim, cum
nullo modo in
se existat, sed
in subiecto insit,
nequit esse aliquid
subsistens, ac proinde
nequit esse persona
l. 2° Gum
persona dicitur individua,
tria significantur. Scilicet
primo, persona debet
esse quaedam substantia
singularis, ac proinde
non potest, quemadmodum
natura universalis, esse
communis pluribus 2;
unde personalis tessera
in tali modo
existendi consistere dicitur
3. Secundo debet
esse substantia completa;
ita ut non
possit communicari alteri
substantiae, cum qua
compositum substan Cf
s. Thom., Qq.
dispp., De Pot.,
q. TX, a.
2 c. 2 /n lib. I Sent., Dist.
XXV, q. I,
a. 4 ad 7.—
3 Qq.
dispp., ibid. ad
ONTOLOGIA 51 tiale
efficiat «. E
g. « anima
separata est pars
rationalis naturae, hnmanae
? et ^ ^
P ona s
hominiS et ideo
non est pergooa
2 ». Tertio,
debet habere ubs.slent.am
propnam sibi »,
ita „1 persona
dici nequeat ilh
nalura, qoae etsi
singularis, et completa
sit, tamen quia
assumitur a persona
excellentiori, propriam hyTosthas.m
am.ttit, alque in
illa excellentior hyposthasf P
a qunQ assumilur,
subsistit 4. jpusmas.,
a 3 Illa
vox rationalis adclitur,
ut subsistentia cuiuslibel
naturae singulans completae
ab illa, quæ
propria iuiel jqo
naturac est> distinguatur
\ H liam
„««n"?0ne Personæ> uu'»
tradidimus, illud c am
peisp.citur, personam esse
inlegrum operalionum ^nm
pr.ncip.um, quippe quod
nulla natura^aliquid £
1m>^!nrm su,)SlslatHi.nc i,,ud
effatum, Actiones sunt
teer^1' 'T^ GlS1
natUra f°nS Sit'
et Principium I
mtegrum, et completum
pnnc.pium, quod operatur.
VI. Nonnullæ absurdæ
opiniones cuca nolionem
pcrsonæ refelluntur 140.
Aliqui ex hodiernis
Germaniæ Theologis personam
iciniuiit,naturam sui consciam
\ Horum scntentia
valde Uinis ; viflelur
opioiom Lockii, qui
identitatem personæ in
onscient.tvrpropr.arum
actionum, seu in
actu, quo ouis e.LitPr
10mim SUarUm °St
COnscius> Ponendam esse
ontcia Pr°P" ^'
PerSOm PerPeram drfnitur,
natura sui |J/n
lib. I sent.,
loc. cit. l/in^r''
D& P0L'.qIX' a'
2 ad J4— 3
/n »• ' ••. loc. cit. Vcrbo
„«„ L? rnat,on,s '«ystcrio evenit,
quia, cum humana
nntura ipediJh np
hP ' (
sua »ni°ne IV
i >,m,nana natura
propriam personalitatem haberct (III
aaUtaq nl, 3'urndc
« naturac assumptæ
non deest propria
per pc t n^i ? æCtUm a,,'C,UJUS'
aUOd ad P^fectionem
bumanac rac per tineat,
sed propter additionem
alicuius, quod est
supra hu itVtti? qU°d
CSt uni0 ad
div'na«n pcrsonam »;
ibid!, ad 2 ( J>
LCetfriS Zucri^> Defensio
scientifica theoriæ christia5
inmtatis (germ.), Viennæ
184«. °P©., lib.
II, c. 27,
$ 9. Probalur.
1° Conscientia est
actus, quo natura
intelle 'ctrix se, suasque
operationes cognoscit. Atqui,
aiente s. Thoma,
« actus omnis
cst rei subsistentis,
et perfectæ »,
nernpe suppositi, et
personæ. Ergo conseientia
personam iam conslitutam
expostulat, tantum abest,
ut lllam con stituat.
2° Si persona
in conscientia posita
csset, anima etiam
sine corpore persona
esse posset, quippe
quod ipsa eorpore
non eget, ut
sui conscientiam habeat.
Alqui sola anima,
utpole substanlia incomplela,
persona esse nequit
Ergo persona ex
conscientia sui ipsius
exurgere non potest
3° li, qui
hanc novam definitionem
personæ tradunt, s
sibi constare velint,
doceant necesse cst
homines, cum si
ne conscientia sui
ipsius nascantur, minime
nasci ut personas,
sed annorum cursu
fieri personas, proindequminis persona,
sive eædem, sive
diversæ eius operationes
sint. Diximus naturam
singularem, nam quæstio
circa naturam out
essentiam rei significat,
non versatur; si
enim, uti iam
osten M (P lb), existentia
in rebus creatis
ab essentia distinguitur
iDitari non potest,
quin subsistentia quoque
ab ipsa distinguatur
18. Uiom.,
Quodlib. II, a.
4 c). Diximus
etiam in rebus
creatis rium enim
est Divinas Personalitates a
natura ratione tantum
sungui . 2 Unde
s. Thomas monet
singularitatem naturæ efficere,
ut ipsa næc
natura, non vero
hoc subsistens. In
tib. III Sent..
Dist. quemadmodum de
nalura humana Christi
a Verbo assumpta
factum esse docet
Fides. Ergo in
rebus creatis natura
a subsistentia reaiiter
distinguitur. 144. 2a.
Subsistentia est aliquid
positivum, non mera
negatio. Probatur
contra nonnullos Scotistas,
qui putant subsistentiam
idcirco in mera
negatione consistere, quia
ipsa id dumlaxat
efficit, ut natura
cum altero communicari
nequeat. Natura ex
subsistentia valde perficitur,
quippe quod per
ipsam ita sui
iuris fit, ut
ei non solum
non sit opus,
sed ne possibile
quidem sit se
cum allera communicare.
Atqui aliquid perfici
non potest, nisi
per id, quod
est positivum, et
reale. Ergo subsistentia
in mera negatione
posita non est
f. i VIM. De accidente
145. Sicut substantia
est res, cui
esse^ n^nJj^aHo convenit;
ita accidens est
res, cui convenit
esse "in alio, tamquam
in subiecto; siquidem
accidens nuncopaTuTTlle specialis
modus essendi, qui
modo, quo substantia
est, opponitur 2.
146. Accidentia in
absoluta, et modalia
distinguuntur; nempe ipsa
accidenlia, quæ substantiam
afficiunt, absoluta appellantur;
modi autem, secundum
quos accidentia substantiam
afficiunt, accidentia modalia
dicuntur. E. g.,
motus est accidens
absolutum, segnities autem,
vel velocitas motus
est accidens modale
; item, calor
aquæ est accidens
absolutum, intensio autem
caloris est accidens
modale. 147. Ut
notio accidentis penitus
intelligatur, veritatem harum
propositionum, quas Scholastici
docuerunt, et plerique
philosophi recentes inficiantur,
demonstremus oportet. Cf s.
Thom., I, q.
XXX, a. 3
c. Quod si quæratur,
quodnam sit hoc
positivum, quod subsistentia
supra naturam addit,
responderi potest esse
quemdam modum, quo
natura ultimo completur.
sive terminatur, fitque
sui iuris. Hic
agimus de accidente
physico, seH prædicamentali, non
vero de accidente
logico, seu prædicabili.
Discrimen inter utramque
accidentis speciem eiplicavimus
in Logica par,
I, c. I,
a. 6, p.
16, jiot. 1.
yoI. I. j la.
Esse accidentis, etsi
ab esse substantiæ
dependeat, tamen ab
hoc reapse distinguilur. Probatur.
Accidens est aliquid,
quod substantiæ addijtur,
aut ab ea
demitur, unde ex
accidentibus fit, ut subjStanlia aliquem
modum, sive statum
accipiat, vel amiltat
jAtqui impossibile est
unam, eamdemque rem
sibi ipsi addi
(aut a seipsa
separari. Ergo esse
accidentis unum, idemque
cum esse substantiæ
dici non polest,
ac proinde esse
accidentis ab esse
substantiæ reapse distingualur
oous est K
14«. Irop. 2 .
Accidentia absoluta 2
ex virtute Divina
3 fxislere possunt,
quin actu inhæreant
substantiæ. Irobatur. Omnia,
quæ intrinsecus non
repugnant, a Deo
e Iici possunt.
Atqui mtrinsecus non
repugnat, accidens ;absolulum
aclu existere seorsum
a substantia, a
qua naluraliter pendet.
Ergo. 4 149.
Minor probalur hunc
in modum: Accidens,
etiamsi ictu non
inbæreat suæ substantiæ,
tamen propriam ac3ident.s
essentiam non amittit
; nam ad
essentiam accilentis pcrlinet
quidem necessario habere
ordinem ad sub.tantiam,
ila nempe ut
exigat esse in
subiecto, quia esse
iccjdentis ab esse
substanliæ pendet, sed
non pertinet actu
nessa substanliæ, quia
esse accidentis ab
esse substan-,iæ d.slinctum
est. « Accidens,
inquit s. Bonaventura,|uamy,s non
sit in subiecto,
non tamen separalur
a sua liflin.t.one imo
ei convenit, quia
aptum est esse
in subecto ».
Atqu. illud, quo
rei essentia non
destruitur, ntrinsecus non
repugnat. Ergo intrinsecus
non repusnat ccidcns
absolutum actu existere
seorsum a subslantia,
a ua naturahter
pendet s. Lt.l
Sb.A?#;-efi/rt^ ™> ' ' "
2' Ct S'
n«V 2
Ide.n de modis
dici nequit. Etenim,
etsi modns revera
distin 8tBn!/l' C;UUS est
rnodus' tamen sinc neutiq«am
esse po8t qu.a
modus, aiente s. Augustino (De
Gen. ad litt
lib IV •
J, n. i) cst quædam
mensura, quæ rei præfiaitur ac
nroinde pugnat ahquid
esse modum alicuius
rei, quamVevera non
men! irat. a
s. Ihom., In
Ub. IV Sent.,
Dist. XVI, q.
III, a. 1,
sol. •ci£nHnn!, M
rirtUtC DlYina; °mnes
enim in eo
consentiunt, quod cident
naturahter convenit inesse
suæ snbstantiæ, ac
proinde i vfrtnte
naturali non potest
seiunctum ab illa
evistcre ' OocVV6^"
^ XI1' Par'
' a" f' i °9Quod si
al.qua accidentia sint,
quæ sine suis
subiectis actu. Si accidentia
existerent sine subiecto,
re ipsa existerent
per se, unde
essent veræ substantiæ.
Atqui repuffnat accidens
cxistere per se. Ergo
accidens ne virtute
quidem Divina seiunctum
a subiecto existere
potest. 151. Resp.
Neg. mai., conc.
min. Neg. cons.
Et sane nccidenlia,
quamdiu seiuncta a
subiecto existunt, sustentantur
a Deo, ita
tamen, ut eo,
quo diximus, modo
ordinem servent ad
substantiam. Quocirca, cum
sustententur a Deo,
non subsistunt per se, quod
est proprium substantiæ,
et cum ordinem
servent ad subieclum,
naturam accidentium non
amiltunt . Quin
autem accidentia possint
a Deo sustentari,
dubitandum non est;
nam, ut optime
s. Thomas observat,
sicut Deus potest
effectus causarum naturalium
producere sine naturalibus
causis, sic potest
tenere in esse
accidentia, sublracta substantia,
per quam conservabantur in
esse z. esse
haud concipi possunt,
huius ratio non
ei eo, quod
sunt accidentia, sed
ex eo, quod
talia accidentia sunt,
desumenda est. E. g., intellectio
humana non nisi
in intellectu humano
esse potest, non
prout accidens est,
sed prout actio
humana est. «
Gomparatio, inquit idem
Seraphicus Doctor, accidentis,
ad subiectum secundum
aptitsidinem est essentialis,
et hæc numquam
privatur ab accidente
»; Op. et
loc. cit. in
resol. III,
q. LXX.VII, a.
1 c. et
ad 2. Hac
de accidentibus absolutis
theoria Scholastici facile
explicant, quomodo in
venerabili Eucharistiæ Sacramento,
peracta consecratione, species
panis, et vini
permanere non repugnet
(Cf s. Thom.,
Quodlib. IX, a.
5 c, |et
s. Bonav., Jn
lib. IV Sent., loc.
cit.). Nonnulli recentes
Theologi, cum doceant
omnia accidentia esse
modos, ac proinde
fieri non posse,
ut accidentia a
substantia unquam separentur,
contendunt accidentia in
illo Sacramento non
remanere, sed eorum
sensationes a Deo
in nobis excitari ;
Deus enim afficit
organa sensoria eodem
prorsus modo, quo
a pane, et
vino naturaliter affici
solent. Litem istam
dirimere nostrum non
est. Dumtaxat iis
recentibus in memoriam
revocamus receptam a
tota Ecclesia doctrinam
Gatechismi Romani, Tridentinæ
Synodi interpretis, quæ hæc est:
« Quoniam ea
accideniia Ghristi Gorpori,
et Sanguini inhærere
non possunt, relinquitur
ut supra omnem
naturæ ordinem ipsa
se, nulla alia
re nisa, sustentent.
Hæc perpetua,
et constans fuit
Ecclesiæ doctrina »;
Pars II, c.
4, n. 44. De
secunda, tertia, et
quarta categoria «mScw
!; ;:crSiSa a est
vel subsria> tia,
re.iquæ novem cnt^HaS
Sl "££ quæ
acl quantitatem, relationem,
et auaLlem ZVtli
' n.co capite
complectemur, qi»i»ff«'W u"
•» lojfca disputatum
nobisV/lH' pau^a „
L'^ earum nouones
ontologice consideralas Lx me LSnt
modo aduciamus necesse
est. peruncnt, Anr. I. Dc
qu.intitale 153. Circa
quantitatem in primis
illhH nnnrl -nnmmus,
uherius explicandum UK-Wi^
srjasr si aa-aa 'w i~ '
~ e
/>„,., q,,x a
7 c_ extensione
partium ad se
comparatarum posita esse
non potest. 154. Probatur 2a
pars contra Cartesium
, eiusque seclatores.
Extensio partium quantitatis
ad focum est
aliquid, quod essentiæ
quantitatis iam constitulæ
advenire intelligitur. Ergo essentia
quantitatis in extensione
partium in ordine
ad locum ponenda
non est. Antecedens
probatur ex eo,
quod partes quantitatis
ad partes loci
extenduntur, quatenus metiuntur
partes loci, ita
ut pars quantilatis
sit in parte
loci, et totum
quanlum in toto
loco ; id
quod intelligi non
potest, nisi iam
quantitas cum suis
dimensionibus intelligatur. 155.
Probatur 3a pars.
Cunctæ proprietates quantitatis,
omnibus concedentibus, in
extensione partium, sive
prout ad se,
sive prout ad
locum referuntur, fundamentum
habent. Atqui extensio
partium multiludinem ipsarum
subintelligit, multitudo autem
parlium nec esse,
nec intelligi potest
sine divisione. Ergo
divisibilitas est prima
radix omnium proprietatum
quantitatis. Atqui illud,
quod est prima
radix omnium, quæ
in re sunt,
essentiam rei constituit.
Ergo essentia quantitatis
in divisibilitate ponenda
est. 156. Notione
quantitatis iam perspecta,
ad mquirendum progrediamur,
utrum quantitas in
infinitum augeri possit.
la. Quantitatem
conlinuam 3 mathematice
sumtam infinitam in
potentia esse haud
repugnat. Probalur. Quantitas
continua mathematice sumpta
est, uti in
Logica diximus,
abstracta a qualibet
forma sensibili, ita
ut in ea
nonnisi quantitas consideretur.
Atqui « ex
parte quantitatis continuæ
non est aliquid,
quod repugnet additioni
5 »; nihil
enim prohibet, quominus
successivum augmentum partium
sine ullo termino
cogitemus : id
autem sibi vult
quantitatem mathematice sumtam
esse infinitam in
potentia. Ergo quantitatem
conlinuam mathematice sumtam
velut infinitam in
polentia esse non
repugnat. i Les
principes de la
phil., par. 2,
§ 9-13. 2
In lib. IV
Sent., Dist. X,
q. I, a. 1
ad 5. 3 Quænam sit
quantitas continua, et
discreta, explicavimus ip
Logica, par. I,
c. I, a. 7,
p. 17 vol.
I. Loc.
cit., p. 17,
not. 1. - b
III, q. VII, a.
12 ad 1. J.
'££ StSL"!,SSS.'SSS 'ssfr
fferi non notP^f
pv™ ? naDet> In
mfinitum au LnET^; S1^
a>i?«ue a.iam »-««
==: ssssst-s polsft
neaa?addlPnarSSinBmerB' «• in»°''"" esse
L4 "Lfii Z no laTl^riaT^
m in
!".?•• QUOd est An...;
rt„««n y "u
. ia0u> neqne
mmws iritel cri
nofpsf fitum esse
rep^gnat2 '0rErg0nUmerUm ac'"
infi" II. De
categoria relationis sse?diReSecunn,Prn°Ut CateS°ria
est>°enotat illm moclum
br rs laxle -sr in
e° ?f?Vodaa no
kcidentia sed etUam
Pffi,;, sub,?ct0>,nes'> sicutcetera
P ilind referatnr'
' Ut substantia> in
1™ ineat, pomerari;
„an! in'sola reJeiotr.iVCi^°a J Cf
s. Thora., loc.
dt.~2 Quodlib. IX
a 1 c Qq. dispp.,
De Pot. a
VII uui ad
nu"u'u alium modum
Fr.rn J '
sI,ecialem eategoriam
referenda sunt. trgo
ahquem modum qualitatis
esse specialem calegoriam
pro cerlo hahcndum
est. lu.'iJ^"s vcritas
cn"Stal cx iis,
quæ in Logica
inImZL San°' (luanlUas'
^elatio, et alia
actidentia non, TZ i ' °d,c"nse1ue«ler qualificant
subieelum ; siquiJtm
n 1IS quaftficaho
substantiæ consequitur modum
enl'n,l,°,,!V,'1 'am ""lucu"t 3- At
e contrario, sunt
quæ'is inehH ?' m'æ/,?r s«.
»ue ert, quin
alium modum L
n j"11' simPl)nler
7««/« efficiunl. E.
g., scientia, mu
albedo, rcchtudo, curvitas,
aliaquc huiusmodi acww,
sul)lec""n
scientia, aut virtute
præditum, aibum, hS
!« ™™um, «ut
aliis id genus
modis ?»n/C sim>nciter
elhciunt. J Cf
s. Bonav., ln
lib. l Sent.t
Dist. XXX, a.
i, q. 3
resol. Par. I,
c. I, a. 9, p.
20-21 vol. I.-'
Loc cit. De actione, et
passione I.— Explicatur
modus, quo ACTIO – cf. Grice, « Actions and events--
, et
passio inter calegorias
rccensentur 167. Aclio denotat
illud, per quod
aliquid ab aliquo
originem habet. Id,
quod ex alio
producitur, effectus;\a, a
quo effectus producitur,
agens, vel causa
efficicns; ld denique,
in quod actio
terminatur, sive a
quo aclio recipitur,
patiens, et receptio
actionis passio nuncupatur.
168. lam certum
est actionem ab
ipso esse substantiæ
creatæ distingui, et
hanc non semper
agere id, quod agere potest:
quapropter aclio, quatenus
est quoddam accidens,
quo substantia actu
aliquid producens constituitur,
inter categorias recensetur,
quia indicat specialem
modum, quo ens
determinatur. 169. In
actione autem considerare
possumus quemdam motum,
quatenus incipit ab
aliquo, et ad
aliquem terminum tendit
». lam, etsi
actio, et passio
conveniant m uno
motu, cuius origo
est in aclione,
et terminus m passione, tamen
actio, ct passio
ab se invicem
dislinguuntur, quia diversa
est ratio, qua
agens, et paliens
ad eumdem motum
se habent, nempe
« in actione
lmportatur respectus, ut
a quo est
motus in mobili,
in passione vero,
ut qui est
ab alio 2 ». Hoc discrimen inter
actionem, et passionem
luculentius manifestatur in
iis actionibus, quarum
terminus, ut mox
dicemus, est extra
ipsum agens. btenim,
monente Aquinate, si
actio est in
agente, et passio
in aliquo extra
ipsum aojens, actio,
et passio «
non potest esse
idem numero accidens,^
cum unum accidens
nor possit esse
in diversis subiectis
3 ». II.—
De disciimine inter
actionera immanenlem ct
transeuntem 170. Actio
immanens ea est,
cuius effectus in
ipso agenu locum
habet, ita ut
idem subiectum sit
pnncipium, e terminus
actionis; actio autem
transtens est ea,
cuius i i
S. Thom., In
Ub. 1 Sent.,
Dist. VIII, q.
IV, a. 3 ad 3.
2 I, q.
XXVIII, a. 2
ad 1. 3
in lib. II
Sent., Dist. XL, q. I,
a. 4 ad
1. ao
ipsius ?geP„tis tSrnsPamemtpaS,VeS ? £? ... -hquid
intel.igit, perficil sSJ^
^it
exlnde^"^^/^0."15
l™»'' Xntius ii acti^r ^oT si
bani rad„°ccuurLans sa!hurmo iransicns,
non proul esi \r
i t • 2•
acl'° d,c,tur hoc
modo spectata in
fjn ','Ve affecl'°
aSentis> nam «lini,
sive C '"r,
a»en(.e mane!> s«'« raUone
ter lislinclum extra S1',h
"m., ' h'C
S" aliq-uid ab
actio"e ia non
poicst «uidem il
'?1agenS eSSe D0,csl2°
Substa".ccidens' roppiun
1 1™ &'?'
aualenus ali'luod •on
potest ePpcd"esXpr .commun>cet ;
nam accidens cctum
vo iiare nf
alind i°i • ",q"° CSt'"enue ext,a
sub" ri,,;,?; tem
un,us entis in
«Itera. non alin/re -2
"^.«^TsirdSS .«tj-rtar'
sive ut
towctim, mi evenit
in „ : '
' ve per
conlactum 'i per
con,actur,,ttV £•.. vel
spiritnsT corpt ? ™ ^10"6,'»ritM in
S^adL^elrnp8.6 ^^' ^'^
ProPositio»iS jcho transiens
nihil absurdi præsefert
U& "ffi TSst
/ibnitA' acti0 «««ua,
qU,a, si substantw
in alteram agerel,
aliquod --•), • . n P.
261, upt"'^^';;'"'0'
M r-~'
Tæ potissimum tribuitur,
de hac speciatim
disserendum nobis est.
Alque anle omnia
explicemus oportet, qua ratione causa
efliciens prior suo
effectu dicatur, ne
cum JEnosidemo notio
causæ efficientis veluti
absurda traducatur. Elenim
antiquus iste Scepticus,
ut notionem huius
causæ e medio
tollercl, ipsam duo
secum pugnantia com 1
Finis dicitur primus
in ordine intentionis,
postremus in ordine
executionis, nempe finis,
quatenus causam efficientem
ad aliquid operandum
movet, est primus
in ordine intentionis;
quatenus vero non
nis. postquam acdo
completa sit, obtinetur,
est postremus in
ordine executioms. Ex
his vides futile
essc id, quod
post Epicureos a
Spinosa, BufTono, ct
Laplaceo obiicitur, nempe
theoriani de Hne
absurdam csse ex
eo, quod statuit
aliquid esse prius,
et posterius Eten.m,
quamvis finis sit
prior, ct posterior,
tamen id ex
'iiHMs.tate respcctuum, qua
omnis repugnantia tollitur,
contingit. bxinde etiam
aliud argumentum pro
causis finalibus petitur.
EteB»m
in ordine causarum,
quarum una alii
subiicitur, una sublata,
ræ tolluntur (1. 2-, q.
j, a. 2
c.}. At(]lli causa
^ imnm> t
.luu.us, inter causas
locum tcnet. Ergo,
si nullæ causæ
finaies essent, ne ullæ quidem
causæ efficientes darentur.
~ Qq> dispp.,
De Vcr., q.
XXII, a. 2
c. plecti
putavit, nempe, quod
causa existit ante
effectum, secus non
posset illum producere,
et quod non
existit, nisi cum
effectus existit, quia
causa non potest
esse causa, nisi
cum existit effectus
'. 181. lam
distinguendæ sunt causæ,
quæ actione successiva,
nempeper motum producunt
effectum, ab iis,
quæ agunt sine
motu, idest actione
instantanea. Præterea, causa
spectanda est prout
est causa, et
prout est in se, idest
sine relatione ad
effectum. Denique adnotandnm
est discrimen inter
prioritatem temporis, et
prioritatem naturæ. Prioritas
naturæ illa dicitur,
qua aliquid, etsi
simul cum alio
existat, tamen eiusmodi
est, ut alterum
ab ipso quoad
existentiam pendeat. Prioritas
temporis vocatur illa,
qua unum alteri
præcedit duratione, ipsoque
nondum existente, existit.
182.
His præmissis, si
prioritas naturæ spectetur,
indubium est omnem
causam esse natura
semper priorem suo
effectu, quia omnis
effectus a sua
causa necessario pendet.
At si prioritas
temporis consideretur, causa,
secundum diversos respectus,
vel prior effectu,
vel simul cum
effectu esse potest.
Etenim id, quod
aliquid efficit, si
consideretur sud ratione
causæ, certe non
potest esse prius,
quam effectus, quia,
antequam aliquid effecerit,
causa dici nequit;
sed si spectetur
in se, nempe
sine ulla relatione
ad effectum, interdum
simul cum effectu
existit, interdum ipsi
præcedit, quippe quod
causa, quæ effectum
successive producit, effectui
tempore præcedit, ut
pater filium; sed
causa, quæ subito
actionem suam exerit,
simul cum effectu
existit, e. g.,
sol cum luce.
Quæ cum ita
sint, liquet commentitiam
esse illam repugnantiam,
quam ^Enesidemus in
notione causæ delitescere
putavit. Art.VI. — De vi
obiectiva causæ efficientis,
et de principio
causalitatis 183. Principium
causalitatis est illud,
quo ab existentia
effectus existentis causæ
arguitur, atque boc
modo enunciatur: quidquid
fit, sui causam
habet, vel, omnis
effectus subaudit causam.
Iam, secundum David
Humium, experientia, quæ,
ut ipse opinatur,
est unica cognitionis
nostræ causa, vinculum
consecutionis, non vero
conne Cf Sext.
Empir., Hypoth. Pyrrh.,
lib. III, c.
3, sect. 25,
et 26. xionis
inter facta naturalia
palefacit; hinc ipse
vim obiectivam notionis
causæ e medio
sustulit, atque principium
causahtatis, quo dependentia
inter causam, et
effectum statuitur, inter
præiudicia nostræ mentis
amandavit . 184. la.
Notio causæ est
obiectiva. Probatur. Mens
nostra ad notionem
universalem causæ assurgit
ex iis, quæ
ope experientiæ comperit.
Atqui notio, quam
hoc modo mens
sibi comparat, realitate
obiectiva gaudere dicenda
est. Ergo notio
causæ est obiectiva.
185. Mawr probatur
hunc in modum
: Animam nostram
novos modos in
se ipsa efficere
intima, iugique expenentia
edocemur. « Vivere
se, inquit s.
Augustinus, et meminisse,
et intelligere, et
velle, et cogitare,
et scire auis
dubitet ? Insuper,
cum factum sensalionis
expendimus, animam in
se ipsa passivam,
atque ab obiecti
exterions actione affectam
experiri facile agnoscimus
3. Iam lntcllectus,
si in hæc
primitivæ experientiæ facta
vim suam mtendit,
facile advertit quasdam
esse entitates, quæ
ex lnlluxu alicuius
vis activæ originem
habent, atque hoc
pacto notionem alicuius,
quod fit, et
alicuius, a quo
nt, hoc est,
effectus, et causæ
adipiscitur, quas notiones
universales reddit, quatenus
ab ipsis quamcumque
determinalionem, e. g.,
hanc, vel illam
entitatem, quæ producitur,
alque hanc, vel
illam producendi rationem,
abslraiit. Ergo mens
noslra ex iis,
quæ ope experientiæ
compcrit, ad universalem
notionem causæ assurgit.
186. 2a. Principium
causalitatis desumit suam
vitn ''X ipso
principio contradictionis. Probatur.
Principium causalitatis, nempe,
quidquid fit, m
causam habet, est
verum iudicium analyticum
4, in quo )rædicatum ita
cum subiecto connectitur,
ut si habere
cau'am de effectu
negetur, ipse cffectus
evancsceret, ac pro"de
simul esset, ct
non esset effeclus.
Ergo principium 'ausahtatis
ab ipso principio
contradictionis vim suam
'Uniit. Tract. de
nat hum (ang]#j
f Iib IV
^ c 6
m ipsum me
Humium asseruerat Glanwilleus,
Scepsis scientifica adversus
ogmaticorum vanitates, Lond.
1605. \ De
Trin., lib. X,
c. 10, n.
14. Cf Dynam.,
c. III, a. 4, p.
117-120 vol. I.
De his mdiciis
analyticis cf Idealog.
c. I, a.
4, p. 202,
not.l, . Antecedens
ita demonstratur: Effectus,
fatente ipso Humio,
est aliquid, quod
incipit existcre, dum
antea non existebat,
seu quod a
statu possibilitatis ad
statum existentiæ progreditur.
Atqui aliquid «
de potenlia non potest reduci
in actum, nisi
per aliquod ens
actu ! ». Ergo, ut effectus
existentiam accipiat, aliquid
iam in actu
esse oporlet, quod
hanc existentiam ei
largitur. Atqui id,
quod effectui existentiam
largitur, non potest
esse idem effectus,
sed debet esse
aliquid ab eo
distinclum 2. Ergo
notio effeclus expostulat
notionem alterius rei,
quæ sua virtute
existentiam effectui largilur.
Alqui res, quæ
existentiam alteri largitur,
causa illius cst.
Ergo notio effectus
est eiusmodi, ut
notionem causæ necessario
expostulet, ac proinde
si hæc causæ
exigentia ab effectu
auferatur, ipsa notio
effectus evanescit 3. 188.
Obiicit Humius: Experientia
successionem, non vero
connexionem factorum naturalium
nobis patefacit. Ergo
alterum alterius esse
causam colligere nobis
non licet. 189.
Rcsp. Neg. ant.
Perperam Humius contendit
nos ex præiudicata
nostra opinione dependentiam
inter res statuere,
quia ipsas nonnisi
sibi invicem succedere
experimur. Etenim distinguenda
est cognitio dependentiæ
unius rei ab
alia, atque cogniti
o necessitatis huiusmodi
dependentiæ . lam,
quod ad primam
cognitionem spectat, experientia
sæpe nobis patefacit
non simplicem successionem,
sed actionem unius
in aliud, ac
proinde dependentiam unius
ab altero, a quo producilur.
E. g., ipsa
nos edocet sensationes
in anima a
corporibus, sensum doloris
ex suscepto vulnere,
extinctionem famis, et
sitis ex sumptione
cibi, et potus,
combustionem ligni ex
eius proiectione in
ignem effici. Hoc adeo
verum est, ut
ea, quæ sibi
invicem succedunt, ab iis, quorum
unum ab altero
i i, q. II, a.
3 c., «
Nec est possibile,
quod aliquid sit
causa efflciens suis
ipsius, quia sic
esset prius seipso,
quod est impossibile
»; Ibid. 3 Inde
Kantius etiam refellitur,
qui principium causalitatis
intei sua principia
synthetica a priori
(cf Ideal., loc.
cit.), recensuitNam in
principio causalitatis, quemadmodum
ostendimus, ex notione
subiecti notio prædicati
evolvitur, id quod,
secundum ipsum Kantium,
analyticorum iudiciorum proprium
est. Cf
Scot., ln lib. I Sent.,
Dist. III, q.
IV, schol. producitur,
discernamus. E. g.,
nos dicimus ignem
esse causam fumi
; at non
dicimus diem esse
causam noctis, aut
unam tempestatem esse
causam altcrius. Quod
si de cognitione
necessitatis huiusmodi dependentiæ
sermo haheatur, sane
eam experientia non
commonstrat, sed intellectus
perficit, ope illius
pronuntiati, quod Scotus
ita enunciavit. Quidquid evenit
ut in plurihus
ah aliqua causa
non lihera, est
effectus naturalis illius
causæ ». VII. — Refutatur
Occasionalismua 190. Non
pauci Cartesiani post
Malehranchium 2 autumant
Deum esse unicam
causam agentem, res
autem creatas orani
activitate destilui, nihilque
aliud præstare, quam
quod Deo occasionem
agendi præhent. Hæc sententia
Occasionalismus appellatur. Ipsa
autem, quam etiam
hac nostra ætate
ab. Dehreyneus 3,
Buchezius , aliiquc
propugnant, auctores habuit
quosdam veteres 5,
ex quorum opinione
Deus, dum res
in quibusdam circumstantiis positas
intuetur, secundum leges,
quas ad mundi
conservationcm sihi præscripsit,
effectus producit, qui
ab ipsis rehus
produci videntur. 191. Vim
agendi rebus creatis
inesse haud repugmit
G. Probatur. Nulla
ratio, cur rebus
creatis vis agendi
repugnet, sumi potest
neque ex natura
rerum creatarum, m
quihus illa concipitur,
neque ex natura
Dei, qui illam
cum ipsis communicat.
Ergo vis agendi
rebus creatis haud
repugnat. 192. Antecedens
ita demonstratur: 1°
Si res ipsæ
considerentur, vim effectricem
eis inesse absurdum
non est. Etenim
vis agendi, quæ
a causa Prima
pendet, limitibusque definitur,
et pro diversa
creaturarum indole di 1
Loc. cit. Cf
Criteriol., c. IV,
a. 2, p.
254 vol. I. De
inquir. ver., lib.
VI, pars II,
c. 3. 1
Theorie biblique de la cosmogonie,
et de la
gtiologie, Paris 1848.
Introd. d
V dtude des
sciences mddicales, lec.
II, p. 67 sqq, Paris
Joo8. Mlorum mentio
occurrit apud B.
Alb. M. (Phys.,
lib. II, tract.
II, C 8),
ct apud s.
Thomam, Qq. dispp., De Pot.,
q. III, a.
7. Id tantum,
ne Ontologiæ fines
egrcdiamur, demonstrandum obis
hic est. Utrum
autem, necnc vis quædam actuosa
insit re^us creatis,
in Cosmologia investigabimus. versa
est, naturæ rerum
non modo non
adversatur, sed etiam
omnino convenit. Atqui
huiusmodi esl vis
effectrix, quam nos
creaturis adversus Malebranchianos vindicamus;
non enim nobis
volumus huiusmodi vim
rebus creatis convenire,
ut ipsæ quidquam
ex nihilo efficere
valeant; sed solum
contendimus res creatas
posse a Deo
eiusmodi vi ornari,
ut, ipso Deo
ad illarum actiones
concurrente, aliquid ex præexistente materia
efficiant. Ergo vim
effectricem rebus creatis
inesse, si res
ipsæ considerentur, absurdum
non est. 2°
Nec, si consideretur
Deus, qui vim
agendi cum rebus
creatis communicat. Et sane,
Deus potest «
communicare aliis similitudinem
suam, quantum ad
esse, in quantum
res in esse
produxit ». Ergo potest communicare
eis « similitudinem
suam quantum ad
agere, ut etiam
res creatæ habeant
proprias actiones ».
193. Secundum Occasionalistas, creaturas
quidquam operari repugnat,
1° quia, cum
Deus sit causa
perfectissima, aliæ causæ,
præter Deum, admitti
non possunt; 2°
quia si Deus
dumtaxat omnia, quæ
in mundo fiunt,
operari dicatur, iidem
effectus in mundo
existerent, ac proinde
Deus, si vim
agendi cum rebus
a se creatis
communicaret, frustra aiiquid
moliretur, id quod
Divinæ Sapientiæ refragatur.
194. Ast ipsi
longe opinione falluntur.
Etenim quod spectat
ad primum, nos
tuemur alias causas,
præter Deum, admitti
posse « non
ex insufficientia, ut
s. Thomas ait,
Divinæ virtutis, sed
ex immensitate Bonitatis
ipsius, per quam
suam similitudinem rebus
communicare voluit, non
solum quantum ad
hoc, quod essent,
sed etiam quantum
ad hoc, quod
aliorum causæ essent 2
». Iamvero, quemadmodum
infinita perfectio Dei
non impedit, quominus
plurima alia imperfecta
existant, cuiusmodi sunt
contingentia, et finita;
ita non vetat
admittere alias causas,
quæ per virtutem
a Causa Prima,
nempe a Deo
acceptam, agant, ab
Eaque in operationibus
suis pendeant. Quin etiam sicut
perfectio Divina non
esset dicenda infinita,
si Deus non
posset aliis extra
se rebus existentiam
largiri, 1 Ita
argumentatus est s. Thomas,
Contr. Gent., lib.
III, c. 69.
2 Op. cit.,
c. j
ila ne infinila
quidem ipsa dicenda
essef « n.
jrebus a, se
creatis vira a^endiToLn are^os^ i
195. Quodaumet ad
alterura, si Deus
dumtax-n>nn jeCus T^J^oL^^
P^88» lffi «ue cura
Deo iilos^roXS t^t
vero sTeSf qU°;
ART.VIII.-De diversis causæ
efficientis speciebus ;>rincipalis oncris
arliSi 1'. art,fex
est causa litur
ad opus cfficfen^ °n '.
T6,nstrumeu quibus 197
NatuVcSts^ Lr^RSlL cion™^ on
in vir ute
„r f™' secuuum
quam operatur sl u mentaV m
£,£? n,nm -artls
! nou aute>n
perfici WedicuZr rLæCtUS
Prod?c«onem concurrU, «icuntur
. Circa quas
species causarum s. Tho
m "«' riif
"f\Disii' «' '
a' 4 ad "i
q LAII, a. 1
ad 2 ««?inSSateCSSaliaP„- r,CaU!aS Pr01,'maS
' Si ad
Prodnetionem Jus asponant
Tur raaf„ "
' C' 8-'
P'Ures baiuli' «"" ""icu"' '«
«d e umdem
cffc 1, nLP
K, MUSæ Proli"'»« «'"^om
or uem ellectuni produccndum
rcquiruntur, cum ipsæ
mas adnotavit
naturam effectus ex
conditione causæ proximæ,
non vero remotæ
pendere, quia a
causa proxima cffectus
immediate promanat. E. g., «
ex causis proximis
aliqui effectus dicuntur
necessarii, vel contmgentes,
non autem ex
remotis causis ;
nam fructificatio pJantæ
est effectus contingens
propter causam proximam,
quæ est vis
germinativa, quæ potest
impedin, et dehcere;
quamvis causa remota,
scilicet sol, sit
causa ex necessitate
agens. Insuper causa potest
esse vel per
se, siv epropna, vel
per accidens. Causa
per se appellatur,
quæ lllum producit
effectum, ad quem
naturaliter comparata est.
Lausa autem per
accidens duobus modis
præcipue dici potest.
nempe vel ex
eo quod « præler intentionem
llle etteclm a
tali causa sequitur sicut fodiens
sepulcrum ad sepe liendum,
invenit thesaurum præter
lntentionem »; ye
ex eo, quod
est « removens
prohibens, sicut qui
extinguit candelam, vel
exportat ex domo,
dicitur causare tenebras3
», quia actione
sua id removet,
a quo teneora
dispelluntur. 200. Explicandum
etiam est, quænam
sit causa sm
qua non. Hæc,
monente s. Thoma , quandoque
est eius modi,
ut nihil agat,
quandoque eiusmodi, ut
aliquid aga ad
productionem effeclus. Ita
admotio lgms ad
stupan sine qua
ipsa stupa non
comburitur, nihil per
se conter ad
stupæ combustionem, quantum
ad rationem causandi
e contrario, respiratio,
sine qua animal
non vivit, aliqui'
ad vitam eius
servandam per se
agit. Iam, si
primum tiat causa
sine qua non
est causa per
acadens 5; sin
alterum est vera
concausa. incorapletæ sunt,
quia, si completæ
essent, iam aliorum
consoi tium excluderent.
Cf s.
Thom., I, q.
LII, a. 4
c. i Contr.
Gent., lib. III, c.
72. Gf I,
q. XIV, a.
13 ad 1,
et I lib.
I Sent.y Dist.
XXXVIII, q. I,
a. o sol. Oq.
dispp., De Pot.,
q. III, a.
6 ad 6.
Cave tamen, ne
in colligas aliquid
fortuitum in hac
rerum universitate evenire.
Jii nim, «
ea, quæ hic
per accidens aguntur,
sive in rebus
naturdi bus, sive
in humanis, reducuntur
in aliquam causam
præoruina tem', quæ
est providentia divina
»; I, q. CXVI, a.
1 c. 3
In lib. I
Sent., Dist. XLVI,
q. I, a.
2 ad 3. In
lib. V Met.,
lect. VI. s
Cf Clem. Alex.,
Strom., |s.mil.s
ost ipsi causæ
sccundum camdcmra^oZmlccTfl,cam uli
bomo est eausa
univoca hominis, ZZZnfffi
\Æqiiivoca dicitur a
nino r„m „fr™
præseferunl f ' °
' ^™ " \)2.
Porro quælibet causa
præstantior est cffecin
« o, quod
v.rtute acliva illum
produccndi pollet" I"
ve 'Linuum esse
qu.sque ex se
perspicil s. •ostde"
tH uCniV0Ca° n°nnisi
••• speciei suæ
eonsen.a ; Quanam ratione
efTectus a Deo
creati in Vn
Mn.i icabimus in TÆo^ia naft.roK.
contmeantur, cx De
septima categoria, quæ
dicitur « ubi Art.I. Noliones ubi,
et loci declarantur
203. Illud accidens,
quod substantiæ corporeæ
adiacet, atque efficit,
ut ipsa quodam
loco contineatur, et
circumscribatur, nomine ubi
designatur. Hinc,
secundum B. Albertum
M., ubi est
« circumscriptio corpons
a loci circumscriptione procedens
». Ex
qua notione ubi
perspicitur locum, ut
idem Doctor inquit,
esse lllud, «
a quo, sicut
a causa, fit
ipsum ubi ».
Quare notio ubi
ex notione loci
magis declaratur. 204
lam locus secundum
Anstotelem defanitur: lmmobilis
superficies corporis, quæ
aliud corpuspnmo ambit.i
et circumscribit, ita
ut æqualem cum
huius superhcie proportionem
partium, sive mensuram
habeat . >oxpnmo
significat locum proprie
esse illam superficiem,
quæ corpori contigua
est; ipsumque immediate
continet; unde nos
non dicimus hominem
in toto ære
existere, sed solum
in ea parte,
qua circumscribitur. Superucies
autem, quæ corpus
immediate ambit, etsi
secundum se moveri
possit, tamen non
habet rationem loci,
sive continentis, nisi
tamquam immobilis concipiatur.
E. g., etsi,
tlante vento, superficies
talis corporis, puta æns, mutetur,
tamen illa, quæ
priori succedit, eamdem,
quam præcedens, capacitatem
intra sua latera
habere debet; quapropter
ill^a superficiest prout
aliud corpus ambit,
lmmobilis dicitur .
205. Porro ubi
categoricum significat ahquid
esse ln loco
per modum proprium
loci 5. Exinde
intelhgitur pri 1 De
sex principiis, tract.
V, c. 1.
« Ubi, inquit
etiam, non est
]ocus, sed in
loco aliqualiter esse
»; De Prædicam.,
tract. VI, c
l. 2 De
sex principiis, tract.
IV, c. 2.
s Nat. ausc,
lib. IV, c. 4,
§ 12.
Aliud exemplum
affert s. Thomas
hunc m modum:
« Est acc
ipere locum navis
in aqua fluente,
non secnndum hanc
aquam, auæ fluit,
sed secundum ordinem,
vel situm, quem
habet hæc aqua
fluens ad totum
fluvium: qui quidem
ordo vel situs
idem rernanet in
aqua succedente. Et
ideo licet aqua
materialiter præterfluat, tamen
secundum quod habet
rationem loci, prout
scihcet consnieratur in
tali ordine et
situ ad totum
fluvium, non mutatur
», m lib. IV Physic,
lect. VI. ^j^y^
s I, q.
VIII, a. 2 c. iTlud
C Z hm
%t °-riCWm aPPel!etur
'!™_«m>«_«; nam in
to,o socundum comm^l^
nem J",^ %££
hoc «J, nonmsi
substantiis corporeis con^enirc
D0Ssi( »' nam
nonn,SI mediis quantitaliLs
dimens™ auZ Lj WB-.^. diS^i^jrf. w
;erue in cumqne modo ».
Hac e rai ..
„K . ?
"S ^0" aa
e mc0ura"sttVOfiCa[,,r -»•«"•. «nia
cnLluræ TpU ncorporeæ
no„ Psun „ lTJr ?,sl,m?kx> q«ia
substantiæ '«(SM& i,
„, h, a''to
sunt, s Cf
s. Thom., (feotfHo.
vil,,. 8 c -»
I loc cit
b.H,c non loquimur
dc præsentin nei
„.„„;, ? • 1 in
Theologia naturali einli^MM,
°™nibus '° ai'ocinmd.«it?n?nr "'^
quæst,'ones' q°00 circa
corpora i„ '«•
esse possin '"JT
> utrum du0
"rpora i„ Peodc,„
esse,pi„ coiZ"z:s::1 unum
corpus iu p,uribus
De spatio, et
primura sententiæ Philosophorum, qui
vacuum admittunt, refutantur
207 Nos ex eo, quod
conspicimus res corporeas
secundum locum ferri,
et quem locum
una deserit, alteram
occupare, quoddam excogitamus
receptaculum, in cmo
corpora sibi succedunt.
Hoc receptaculum illud
est, quod vulgus
nomine spatii intelligit.
Inquirendum igitur nobis
est, quidnam reipsa
hoc spatium sit.
208 Ex Philosophis
nonnulli tuentur non
ahua spatium esse
admittendum, quam externum,
atque hi sunt,
qui spatium esse
vacuum, nempe aliquid
a corponbus distinctum,
omnisque corporis expers
putant. Hanc opmionem
inter veteres post
Democritum, et Leucippum
Lpicurus vehementer defendit,
quippe qui putavit
nihil aliud esse
in rerum natura
præter inane, seu
vacuum, et corpora
quæ in eo
moventur . Inter
recentes Gassendus, notionem
vacui declarare volens,
dixit spatium esse
ens æternum, independens,
non productum, quod
non est substantia,
nec accidens, sed
quidquam incorporeum sui
generis, nemyt incorporeum,
quod dimensiones longitudims,
lalituclinis, et profunditatis
habet, sed a
dimensionibus corporeis longe
diversas 2. Denique
Newtonus, post Morum
3, docuit spatium
non aliud esse,
nisi ipsam immensitatem, JJei,
quia Deus, ex
eo quod existit
ubique, spatium constituit
eoque usque progressus
est, ut spatium
sensonum De\ nuncuparet4., . 209. At doctrinam
vacui, quocumque modo
exponatur reiiciendam esse
scquentes propositiones evincunt.
la. Vacuum,
sive secundum Epicurum,
sive secun dum
Gassendum intelligatur, absurdum
est. m Probatur
la pars. Yacuum,
si secundum Lpicurum
ln tellieatur, est
purum, putumque nihil;
namque quidquK est,
aliquid vel incorporeum,
ve! corporeum sit
oporte Atqui Epicurus
spatium admittere non
potuit velu U m
corporeum, quia quidquam
incorporeum esse negat,
ne i Lucret.,
De nat. rerum,
lib. I, p.
420 sqq. 2
Phys., lib. II,
sect. 2, c.
1. 3 Enchirid.
metaph., pars I.
Londini 1671. ffpnpral
4 Principia rnathematica
philosophiæ naturalis, bcnoi.
Deuei et Optic,
nq que
uti corporcnm, qnia
corpus ab inani,
seu vacuo rii
lensioms expers; corpora
vero rnm p,.on,
? mnis e.xT
a rcccpiacu/o, quod
Unlum' e^ SS^Ty?
jcuum,ff,iur nequit esse
spatium. P SUtU'
a' U3L
£lT J^Z W
Vacuum > ^cnndum
Gas h Ataui nihll
l^U?>S-a.nt,am' UCaue «-acddeiu
referi.ur. Aiqui nihil
medii inter ulrumiiiie ari
potest !. Ergo vacuum
a fi»3n fj
•' l excoS'"
hino abSurdum.°Pra2~ auiE «, a?m,ssum est «m
&Tmx^ U eSxlteent;Ualc it^l^K^ilT
orporcum m ^,
Gassendus excoSitav" nemnf
n orporcum, qnod
(rinas dimensiones hfbet
notionZ de" otal,
quæ se ipsam
destruit. Denique Gassendus
vnlnl, KhniusmodTr.' ™ ^™1™' SBS-SJ
b-S^V?5^ Erg0 i,k,d baVutcmme;Si
n°" Mt ihi1'"
^ fflS.^SfStt praTtauiCD:on0nutPD0otatn.ri id'-UUOd-eX
P««C£. iqui i/eo,
utpote qui omnino
simplex est, non
' of„S',AuS•, fle
Gen00ntrMan., lib. I c i
j 0?. .«..,
q. un. De
spir. creat. a
ll'c
msi,^s^:iLTvaacuiltncstorceusi1X7icj,lud
• W"» uuod e"
«tiguurn, inde taiuen
T, ul Llr
°'pon aUnd corPus
^sset -voii, nisi
omnia^u?^;^,"^'-0» ft» °«™
eorpus ''/•', lect. X) docet
nersni,!,. h !
' T1>omas /»
H*. /r ndensatione
cornon.,'n • Z
t Ct pni"°
" rai'^ctione, et
«W. nemo nou
vid™ 'nosi" •:"P"a rarcflcri
> ct conde„'sari
ke«ntur: sccundo cv P,,Ua Corum
"10veri * «
partes antcriorcs fluid,
P^ t0tUm
fl"iuum movcri sc'' !-.
m iocum *::";tri^;z:mbit' ad Iatcra
rc solum partium,
sed cuiuslibet etiam
generis compositio repugnat.
Ergo
repugnat spatium esse
attnbutum Dei. Præterea,
quodlibet attributum Dei
est ipsamet Essentia
Dei. Ergo, si
spatium est attributum
Dei, dicendum toret
Essentiam Dei esse
quoddam corporum receptaculum;
et si addatur
cum eodem Newtono
spatium esse sensorium
Dei dicendum etiam
foret mundum esse
Divmum Animal, et
hoc animal esse
Deum. Atqui hæc
nonnisi a Pantheistis
asseri possunt .
Ergo opinio Newtoni
de natura spatii
omnino absurda est.
Art.III. Refelluntur aliæ Philosophorum
opiniones circa naturam
spatii 212. Cartesius
vacuum non solum
reiecit, sed etiam
spatium a corporibus
non distinguens, ipsa
corpora spatium constituere
dixit \ Leibnitius
autcm spatium m ordine, quo
coexistunt res materiales,
posuit . Quocirca,
secundum has opiniones,
spatium non est
aliquid extermm corporibus,
sed internum; nam
vel ab ipsis
corponbus, vel ab
aliqua relatione, quæ
inter ipsa existit,
emcitur. Denique Kantius
spatium esse visionem
a priori sensibilv
tatis externæ docuit4.
213. la. Spatium
non est idem
ac corpus. Probatur.
Spatium non est
aliud, nec ahter
lntelhg i Hinc
inter nuperos Bouillierius
( Thtorie de
la raison imper
sonelle, c. 5,
p. 83 sqq,
Paris 1844) sibi
constitit, quod sententian
Newtoni, quam amplexatus
est, e pantheismi
placitis denvavit. 2
Princip. de la
phil., part. II,
§ 9-12. 3
Recueil de divers.
dcrits etc. passim.
4 Critique de
la raison pure,
trad. par Tissot,
Estetique trar. scend
t. I. Ut hæc sententia
Kantii intelligatur, sciendum
e. Kantium sicut
quasdam ingenitas generales
formas in intellect
(cf Idealog., c.
I, a. 4,
p. 201-202, vol.
I), ita quasdam,
form. sensibilitatis agnovisse,
sive quasdam repræsentationes, quæ
a experientia non
pendent, et manent
in nobis, etiamsi
cogitationei, ab obiectis
avocemus. Hæ ab
eo vocantur visiones
puræ, ut a
stinguantur a visionibus
empiricis, quæ sunt
elementa sensilia p
experientiam nobis manifestata;
reducuntur autem ad
visiones 1« ras
spatii, et temporis,
quarum illa ad
sensibihtatem externan ista
ad sensibilitatem internam
spectat; quia res
externæ nonn prout
in quodam spatio
existunt, et affectiones
rou ego nonnw
pro sibi invicem
succedentes, ac proinde
prout in quodam
tempoi existunt, nobis
necessario repræsentantur. ONTOLOGIA
»1 ! potest,
quam id, quod
corpora continct. Atqui
repusrnat id, quod
corpora continet, cum
eo, quod con
inetur Tm . t-ræterea, Lartesius
in suam senlentiam
ex eo adductus
LeaS!i,qU°d eSSe"lam CorPoris
in extensionc consistere
pu tav.t, ac
proinde spatium, cum
sit extcnsum iJem
ar corpus esse
d.xit. Atqui hæc
ratio futilis ""
' ( uia
ex Iteoi? EUr°gol0CO
°StCnd— > -entiam
2poS"kS l!nt
alZli%StatiUm ^ ^™' U° ~«
~ \JSZf' -
n°" P,ossumus ''ntelligere
duo corpora ^fflere
msi ea in
diversis punctis spatii
existerJ Vi nol,„
elligamos ; nam
corpora, quæ /oex stun
procul fon.nr n
" T^ ^^
' corPora »«tem
disla? d"t.8eh?hif erSa,
SpatU Puncta occupant.
Atqui" si
ta ed cLosinh.
TX,Sten -a corP°ru™
^patium non effici?
itum C tt g°
^™ '" co«""«««« corporum
po \ici%PuT' SpaHUm ViSi°
pUra sensibi'it«tis extemæ
ia^cttniVcrsalis Tt^ ?eCwdam
K™li™> est nccessa hli., j
-l AU|U1 necessanum.et
uoiversale sen I at,
adscr.bi nequit. Ergo
spatium visio pura
sensl i oicm
drenoæoitue, "7 PotestP™eterea, KaSsuTuS
i n.onem ideo
lu.tus est, qu.a
putavit nos non
posse per afam r
C°rpU,S' " si.
"o"onem spatii animo
præfor• am habeamus.
Atqu. id falsum
est, quia nos
reaose po a
pcrc.p.mus, anlequam nolionem
sJatH habeamus He
not.o spat.i est
poslerior perceptione corporls
.Tgo A,u. IV.-Vera
senlentia circa oa.uram
spatii adslrui.ur t
redDif^AZi iNud °f °
intelliSimus' q«od corpora
I recipit. Atqui
receptaculum cuiuslibet corporis,
SSlS?.KP' ^oncePtus,emPons in
nobis exurgit ex eo KLtfT
PnUS' .et.P°sle™ 'n
motu8 seuflu ?S™\: mxpurcicd,pTi"æ numeramr prius Uo
Aristoteles declaravit ^cS^^STSSS
^ uo 1mommlrs;nnon-adver,ere' uuia cum
'Huu Xs; "
lo4«° 72 ^TmUr>
exPe.r^facti coniungamus cum
imu ;u„ ° "
Sfl°mn0 exci'a'"«>-. nullumrdum
dor •n frantii'/^e«0pini0nes circa
sPatium et '«>«Pus
Plos Kleut
o(La fiosofia antica
esposta e difeea-ttei.
vol II %,,,
rv MtaSlrt id
„c.30(Sq°' ?°ma 1867)
S0lidc -f"'a„!u "'
lra"IV' m es
aa» HT!" faCCSSa''
nam> ut a sAugustmo observat
imellil ! „""-)
• C,,npUS CSSC
Dr° ccrt0 h«bont.
valde difliefle s
Hin,. ;n„/ y^L
XVII.— iVaf. auscu/f.,
lib. IV c
11 8 4
r " "
e i„Ud„„S; Ihn°maC
««•"'•'» « Prios
et posteri s
pounnl 'g„Uu "e
„o„P« "u^"'ur i„
motu eI K»
' VA;^"0n SCCUnd,,m,ro(d n>ens«ra„t„r ei
tempore »; .negnit„di„e Ci;„riH„
',CCt pr""J Ct
P0"«r'»' «ntea sunt
uiotue. !!,' spat'°.
1uod corP'»s decurrit
auam « mensu
a,?æ'n m°tU' °Uam
in t0-"P«re ;
siqnidem empus nicnsuralur
tempore, cum idem
non sit mensura
sui ipsius . Circa temporis
notionem, quam tradidimus,
hæc mente reputanda
nobis sunt: 1°
Tempus cum sit
mensura motus, ad
modum entis successivi
intelligitur, quippe quod
non habet in
rebus esse fixum,
sed fluens. Quare partes
tempons lta secum
copulantur, ut una
alteri succedat. Ulud,
quo partes temporis
secum copulantur, aliquod
indivisibile esse mtelligitur,
atque est id,
quod vocatur, nunc,
sive instans; hoc
enim, cum sit
finis præteriti, ac
initium futuri, veluti
utriusque extremum intelligitur,
ideoque, perinde ac punctum, quod
est extremum lineæ,
indivisibile est . 2° Quoniam
ens successivum plures
partes simul habere
repugnat, ideo illud,
quod est reale
in tempore, consistit
in instanti. Hoc autem
instans, ut s.
Thomas monuit2, non
est intelligendum veluti
nunc, quod mvariabiiiter
manet, sed veluti
nunc, quod variabiliter
de prion in
posterius fluit, seu
veluti aliquid, quod,
dum ldem quoad
substantiam manet, in
toto decursu tempons
secundum modum variat.
Hinc tempus ab
eodem sanctc Doctore
dicitur etiam fluxus
ipsius nunc, secundum
quoa alternatur ratione
\ Hanc ob
rationem tempus m
prac senti etiam
invenitur. Scilicet in præsenti, si
in se spectetur,
tempus per se
non invenitur, quia
in eo prius,
el posterius non
numerantur 4, sed
invenitur ex eo,
quoc præteritum, et
futurum in ipso
copulantur ratione mstantis,
quod, cum sit
finis præteriti, atque
initium futurr i « Eiusdem
rationis, inquit s. Thomas, est
tempus componi e>
nunc, et lineam
ex punctis »;
In lib. I
Sent., Dist. XXXVII,
qIII a. 3 sol.
2 Opusc.
XLIV. 3 lbid.
Dicitur secundum quod
alternatur ratione, quia
connexn instantis cum præterito, et
cum futuro ab
intellectu ponitur ;
s quidem inter
id, quod in
rerum natura est,
nempe instans, et
ea quæ in
ipsa non sunt,
scilicet jiræteritum et
futurum, reahs, at que obiectiva
connexio existere non
potest. Hinc idem
sanctus Docto monet
mensurationem prioris, et
posterioris esse actionem,
qua « completur
in operatione animæ
numerantis (In Ub.
I Sent. Dist.
XIX, q. II,
a. 1 sol).
Cave tamen ne
inde inferas notioneD
temporis esse mere
subiectivam, nam res,
quas nos in
tempor esse intelligimus,
in mundo ita
sunt dispositæ, ut
una alteri suc Id
sibi voluit s.
Augustinus, cum ait:
« Præsens, si
sernpc esset præsens,
iam non esset
tempus, sed æternitas
»; Confess. loc.
cit. §7
utruinque coniungit, atque
continuum successivum
ef C A P
V T XII.
De duabus postremis
categoriis, nempe de
« situ et
« habitu I. — De
s itu 228. Quoniam res
corporeæ propter suam
quantitatem locum occupant,
huius partes quemdam
ordinem habeaat jnecessc
est. E g
corpus hominis in
loco est sedendo
vel stando, vel
cubando. Iam illud
accidens, quod ex orJinc partium
ad locum exislit,
appeilatur situsX Diximus
w ordme parhum
quantitatis ad locum,
nam ordo oar
lum quantitatis ad
totum, e. g.,
ordo, qucm caput,
pedes t! 7Vn!mal'?
habent' ^amvis "omine
situs les.gnetur, ad
categonam situs non
pertinet, et nomine
oositionis magis proprie
denotatur. 229. Ex
hac notione situs
perspicilur ipsum non
esse ontundendum cum
ubi; nam corpus
dicitur locatum, prout
V«T Drout hoc>
vel i110 hio5o
in oco est.
lioc s Thomas
ex eo præcipue
demonstrat, quod W
mutato situ, potest
mutari ubi; e.
g., si homo
sedens .ermanente sessione,
ab alio moveretu?,
ipse ubi ^quidem ed
non situm mutaret
5. P 4
uem'
.edlarlrceaditSUCCeSSiVa " UnU'"
a,te" ^ 1 Præstat hic
adnotare, tempus Iato
sensu acceptum in
onera a vif et
crrerurarum inte,,i
nossQ»od ^21: erus
nnLV6rb,S: ((rIntCll6CtUS CSt
SUDra temPus >
T[°nei aCCCpt0,0CUti SU,nus
P 47> "ot. 7.
«• (to. /i
Phys., lect. VII.
230. Nolionem
silus e rebus
materialibus ad spirituales
transferre solemus, atque
his quoque situm
metaphorice accommodamus .
Hinc Deus, aiente
Aquinate, dicitur sedens
« propler suam
immobilitatem et auctoritatem,
et stans propter
suam fortitudinem ad
debellandum omne, quod
aversatur 2 ».
Art.II.— De habitu
231. Inter accidentia,
quæ substantiæ corporeæ
adiacent, ea recensenda
sunt, quæ dumtaxat
instar vestimenti, vel
ornamenli ipsi accommodantur. Huiusmodi,
e. g., illa
sunt, ex quibus
Socratem tunicatum, vel
loricatum denominamus 3.
Iam supremum genus,
ad quod hæc
accidentia referuntur, illam
categoriam conslituit, quæ nomine habitus
designalur . 232. Hæc
categoria a B.
Alberto M. definitur,
Corporum, et eorum,
quæ circa corpus
sunt, adiacentia. Qua
in definitione vox
corporum id denotat,
ad cuius commodum
habitus spectat, e.
g., esse togatum
est hominis commodum.
Voces eorum, quæ
eirca corpus sunt,
sigmfican! materiam, ex
qua habilus constat,
e. g., toga
est materia illius
habitus, qui esse
togatum dicitur. Denique
vox adia centia
denotat ordinem, qui
est circa corpus,
nempe inter habentem,
et quod habetur,
atque illud accidens
constituit, quod habitus
vocatur. 233. Ex
his pronum est
duo intelligere. Pnmum
est quod ad
efficiendam categoriam habitus
duæ substantiat requiruntur,
quarum una circa
aliam versatur; quaprop
ter ex nullo
accidente, quod substantiam
afficit, e. g.,
e^ scientia, et
sciente, categoria habitus
constitui potest 8. Al
terum est, quod
essentia habitus non
consistit in alteru
i « Quod
est, ait s. Thomas, in
corporalibus situs, est
in spi ritualibus
ordo ; nam
situs est quidam
ordo partium corporaliur
secundum locum »;
Quodlib. III, loc.
cit. 2 I
q. III, a. 1-4. 3
Gf s. Aug.,
Qq. LXXXIIl, q. 73. Perspicuum
est habitum, prout
hic accipitur, omnino
diflerr ab habitu,
quem in Logica
(part. I, c. I, 9, p.
20 vol. I.
esse quamdam speciem
qualitatis diximus. s Des sex
principiis, tract. VII,
c. 1. e
Cf s. Damascen.,
Dialect., c. LXI. tra,
aut utraque substanlia,
sed, ut s.
Bonaventura inquit, «
ln adiacentia unius
substantiæ respectu alterius
' ifcxinde etiam
perspicitur habitum, etsi
inter duas substantias
sit, tamen esse
accidens categoricum, quia
posi10 un.us substantiæ
circa alteram, in
qua natura habitus
consistit, est accidens
2. L«£tl'dU Sent"
Dist' VI' a>
f» q3 resoL
Hinc sThom^ ^cnpsit
labitum neque mdumentum,
neque habentem indumentum
esse, sed aliquid
medium inter utrumque
(la 2æ q
XLIX a 1
c ) Ei
quo vides Suaresium
(Dispp. mett., Dist.
LIII, sect. I
n 3) aliosque
vim huius categoriæ
haud probe intellexisse,
cum eius :»sentiam
vestem esse decreverunt;
nam vestis est
materia, ei qua
aabitus constat, sed
essentiam habitus haud
constituit. Cf s.
Thom., In lib.
III Sent., Dist.
VI, q. III,
a. 2 soU COSMOLOGIA idem
valet, ac sermo
de mundo; «
quem enim, ut
Plinius ait, Græci
Kq(J(j,ov nomine ornamenti
ap^ pellavere, eum
et nos a
perfecta, absolutaque elegantia
mundum dicimus '
». Iam mundi
nomine designatur unimrsitas
rerum creatarum, quæ
coelo, terraque continentur.
Ex quo intelligitur,
si nomen Cosmologiæ,
qua late patet,
sumatur, scientiam hominis
illius ambitu contineri,
quia homo inter
res, quæ coelo,
terraque continentur, invenitur.
At
vero scientia de
homine a Cosmologia
segregari solet, atque
speciali nomine Anthropologiæ
appellatur. Neque Cosmologia
cum scientiis physicis
est confundenda, sed
potius ipsa est
velut illarum vestibulum,
sive, ut aiunt,
propedeutica, quia principia
scientiarum physicarum communia,
earuinque studio inservientia
exponit. Quocirca ipsa
definiri potest : Scienlia,
quæ suprema principia,
supremasque rationes mundi
sensilis exponit. 2.
In ea autem
tractanda hunc ordinem
persequemur, ut primo
diversa genera rerum
munduin constituenlia, excepto
homine, qui est
anlhropologiæ obiectum, explicemus
; deinde nexum,
quo ipsa inter
sese continentur, mundique
systema efficiunt, exponamus;
denique de mundi
origine, et perfectione
disseramus. 3. Ad
primam partem quod
spectat, distinguenda sunt
corpora viventia a
non viventibus. Viventia,
uti iam alibi
diximus 2, sunt
quæ sese ab
aliquo principio intrinseco
ad motum, sive
operationem determinant ; et
non mventia illa,
quæ ab aliquo
principio extrinseco ad
motum determinantur. Illa
dicuntur etiam animata,
quia principium vitale,
nempe illud, ex quo corpora
inter viventia numerantur,
anima vocatur; ista
autem inanimata. Insuper
illa dicuntur etiam
organica, ista inorganica,
quia illa organis,
seu instrumentis pollent,
quorum subsidio opera i
Hist. nat., lib.
II, c. 4. Dynam.,
c. I, a.
1, p. 98
vol. I. 9J
tiones vitales naturæ
suæ consentaneas eliciunt,
hæc autem nullis
organis instruuntur. 4. Hoc djscrimen
ex multiplici causa
ostenditur • sed
præc.pue 1 ex
origine, et perpetuitate. Nam
corporum viventium aha
ab aliis sibi
similibus procreantur et
successiva sui generis
propagatione perpetuanlur; no'n
viventia autem, quia
omni semine carent,
ideo sui sirnile
corpus gignere non
valent; quare nec
per generationem orijginem
habent, nec per
successionem generationum perpetuanlur,
sed ex fortu.to
causarum diversi generis
concursu emciunlur, assiduasque
vices subeunt. 2°
Ab exvlicatione, et
modo se conservandi. Nam
viventia ex vi
sibi msita gradatim
succrescunt, donec perfectionem
sui nropriam assequantur,
iacturas suas per
assimilationem eiementorum, quæ
in substantiam suarn
convertunt, resarcmnt vitamque
tandem naturali cursu
amiltunt; at non
viventia ex se
stalum suum mutare
non possunt, atque
taon i nisi accessu
novæ materiæ augentur,
aut recessu matenæ,
quam habent, minuuntur,
et non nisi
aclione .causæ extenons
corrumpuntur. 5. Quæ
cum ita se
habeant, nos de
diversis rerum «-e leribus,
quæ mundum constituunt,
ita agemus, ut pri
num de
natura, et proprietatibus corporum
non viven iurn,n universum,
deinde de natura
et proprietatibus !>mguIorum generum
viventium disseramus. Quænam sint
principia constitutiva corporis,
investigatur 6 Prima
principia intrinseca, quæ
cuiuscumque cor•or s
si.bstant.am efficiunt, vulgo
elementa corporum voantur
. fca autem
pnncipia, ut Aristoteles
ait 3, « onor t
nec ex se
invicem esse, nec
ex aliis, et
ex ipsis esse
ninia ». Lt sane, si
non omnia ex
ipsis constituerentur, ve
Acdn4U tdTnnh°^eS ! C°nn-a ^TrT
^^pologie specula3rihC; V'
' P" 5
Sqq' D,JOn 1843^'
ali«sque, qui cunctis
corJnbus, ahquam vitam
inesse autumarunt. isUnguenda
Tunt.' ^" ^™"
ab eIementis> ut
Post dicemus, 3
iVof. auscult., lib.
I, c. 3;
cf Plat. Parmenid.
et Phædr. non forent
prima omnium principia
; si essent
ex aliis, ne
ullius quidem rei
prima principia essent,
quia principia illis
priora darentur; si
demum ex se
mutuo essent, nullum
eorum esset primurn
principium. Quare
naturam substantiæ corporis
nosse volentibus in eo adlaborandum
nobis est, ut quænam hæc
principia sint, investigemus.
I. — Systema atomicnra,
seu mechanicum de
elemenlis corporum exponitur,
et refellitur 7. De natura
elementorum, ex quibus
corpora componuntur, diversæ
sunt Philosophorum opiniones.
Atque in primis
systema atomicum, seu
atomismus dicitur illorum
philosophorum doctrina, qui
omne corpus ab
aliis exiguis corporibus,
quæ atomos vocarunt,
dumtaxat componi decernunt '.
8. Atomismum
inter veteres post
Leucippum, et Democritum
Epicurus propugnavit, cuius
hæc fuit sententia:
Principia corporum sunt
corpuscula atoma, nempe
insecabilia, quæ, quamvis
partes habeant, in
illas tamen dividi
nequeunt, eaque ita
exigua sunt, ut
omnem oculorum aciem
effugiant, figuraque, magnitudine,
gravitate, aliisque qualitatibus,
quæ quantitatem consequuntur,
sunt prædita. lam
corpora gignuntur ex eo quod
atomi, quæ per
vacuum vagantur, similes
cum similibus cohærent,
atque ita secum
commiscentur; corrumpuntur vero,
cum atomi, ex
quarum coniunctione effecta
sunt, dissociantur; alterantur
denique, si dispositio
atomorum in ipsis
quodammodo turbetur. 9.
Epicuri doctrinam omnino
emortuam inter recentcs
Gassendus, duo, quæ
ille admittebat, reiiciens,
nempe æternilatem atomorum,
atque ex illarum
fortuita concursione mundi
productionem, exsuscitavit 2,
eamque magna ex
parte Cartesius ,
et post eum
diversa ratione Newtonus
longe celebriorem reddiderunt.
Nostra
etiam ætate Hi
philosophi ad hanc
sententiam ei eo
pervenerunt, quod investigationem circa
elementa corporum sola
experientia instituendam esse
sibi persuaserunt. 2 Syntagma phil.,
pars II, Phys.,
sect. I, lib.
III, c. 8.
3 Les princip.
de la phil.,
part. 3, §
44 sqq; et
Traitd du monde,
§ 8-10.— Optices,
lib. III, q.
31. theoriæ
atomorom illi Physici
suffrajrantur, qui omnem
vanetatem corporum non ab aliis
principiis repelunt, quam
ab atom.s, et
a motu, quo
atomi pelluntur '. °
10. A tomismus
dicitur etiam systema
mechanicum ex aliuS,
mofnnien,eS e'US f3"!0^
V post Gassendum,
non alium motum,
nisi mechanicum \
atomis concedunt! Lu
i,UurLi ™™m' ouocum
quibus coUmpon :
u i'va corDornn? T fU"?i
^0 repUg',at PrinciPia
consti" SuamPe«P «.eX
part,UUS co^3^ æqoo
ac repugnat luioquam
esse s.mul ynncyuwm,
et principiatumt eql.e\ruie|aUmaat°p,iiCprrUm,Senlent,'a' m°tUS
eSt nalnraiis a'omis,
?Motus a Phvstofs dicitur™,!" '^ "
CiC> C Fa(0>
c" 10 ^20'
roducitur ct vh, „>„«
1L " "
n,psi corPori insita
Profieiscitur. >os cssc
ver.enS°er;m\nt0m'Smi' non ?««««.
ouippe qai tradunl
ato ' Uinc re^ :
„ ' P"
21 vo)'— e Cf P
91-92. «sc in .i^rt^''
!,C- 2',§ 24>
obscrvavi,, atomos admitt
«Wredila r verum in "
'""'If' nlt".
",0»
analvsis «!»• "o" r,
verum .n metaphjsica
vcluti principia coustitutiva
cor- Probatur 2a
pars: nempe non
posse ab Alomicis
ra- tionem reddi,
quomodo atomi corpora
constituant. Et sa-
ne, omne corpus
quadam unitate per se, et
proprie di- cta
gaudere debet, ita
ut, dum ipsum
in partes divisibile
est, actu sit
indivisum, nempe per
se unum. Atqui
huius- modi unitas
ex contactu atomorum
effici non potest,
quia contactus congeriem,
seu multitudinem atomorum
efformare quidem valet,
sed efficere nequit,
ut illa mul-
titudo atomorum unicum
individuum constituat, siquidem
congeries multarum rerum
constituit unum per
accidens, non vero
per se, cuiusmodi
est corpus. Ergo
ab Atomicis ratio
reddi non potest,
quomodo atomi corpora
consti- tuant. 14.
Præterea intelligi non
potest, quomodo ex
atomis diversæ naturæ
rerum existant, et
quomodo generatione perpetuentur
'. Et sane,
dubitari non potest,
quin res na-
turales secundum substantiam
differant, e. g.,
homo a bel-
lua, bellua a
planta, plantaque a
lapide, et secundum
sub- stantialem generationem
perpetuentur. Atqui ex
fortuita atomorum coitione,
sive conglobatione nulla
in rebus sub-
stantialis diversitas produci,
nullaque nova substantia
ge- nerari potest.
Ergo, si ex
atomis omnia efficerentur,
haud possibile foret
explicare, unde diversæ
naturæ rerum existerent,
et quomodo generatione
perpetuentur. 15. Minor
ex eo evincitur,
quod atomi, antiquorum,
recentiumque Atomicorum iudicio,
eædem secundum sub-
stantiam sunt, nec
nisi motu, figura,
situ, aliisque huius-
modi differunt, quæ
sunt mera accidentia
; manifestum autem
est accidentia nec
diversitatem substantialem in
re- bus, nec
ullam novam substantiam
efficere posse, quia
in effectu nequit
plus contineri, quam
in perfecta et
com- pleta eius
causa continetur2. porum
haberi non posse,
quia, cum ipsæ
quoque ex partibus
com- ponantur, in
metaphysica adhuc quærendum
est, quo modo
for- mentur, et
usque eo quoad
intellectu resolvi possint.
1 Id a
Lactantio [De ira
Dei, c. 10)
veteribus Atomicis iam
obie- ctum fuit.
His argumentis
dedimus Atomicis atomos
posse inter se
co- hærere. At
vero ne id
quidem ab eis
explicari potest. Etenim
cum Epicurus, aliique
veteres Atomici, tum
Gassendus, eiusque secta-
tores docent atomos
inter se coire
ex eo, quod
duplici motu, sci-
licet perpendiculari et
declinatorio, pollent, Non
aliud inter vete-
De systemate chymico
16. Fautores systematis
chymici hæc docent:
Corpora sensihilia in
simplicia, et mixta,
seu composita distin-
guuntur. Simplicia sunt,
quæ in alia
corpora heterogenea, seu
diversæ naturæ adhuc
resoluta non sunt,
e. g., hy-
drogenium, et ferrum
; mixta autem
ea, quæ in
corpora heterogenea resolvuntur,
e. g., aqua,
aut lignum. At
vero et corpora
simplicia, et mixta
in partes, seu
moleculas dividuntur, ita
tamen ut in
corpore simplici non
aliæ moleculæ inveniantur,
nisi quæ sunt
homogeneæ, nempe eiusdem
naturæ, et dicunlur
integrantes, quia corpus
ab ipsis integrum
efficitur; in corpore
autem mixto non
so- lum moleculæ
integrantes, sed etiam
constituentes, quæ sunt
heterogeneæ, et ita
dicuntur, quia ex
ipsis natura corporis
mixti constituitur. E.
g., in aqua
inveniuntur moleculæ integrantes
ex quibus nempe
massa visibilis aquæ
constat, et moleculæ
constituentes, quæ sunt
hydro- genium, et
oxygenium, ex quorum
copulatione natura a- quæ efficitur.
In hydrogenio autem
non alias moleculas,
quam partes ipsius
hydrogenii, nanciscimur. Tum
molecu- læ integrantes,
tum constituentes ex
quadam vi sibi
insita coniunguntur, quæ
attractio molecularis appellatur,
et pro- prie
vis, qua .moleculæ
integrantes uniuntur, cohæsio,
et vis, qua
moleculæ constituentes coniunguntur,
affinitas chymica audit.
Iam ultimæ particulæ,
ad quas in
divisio- ne molecularum
integrantium pervenitur, quæque
humana arte insecabiles
sunt, moleculæ, seu
atomi primitivæ di-
cuntur, corporumque elementa
sunt. 17. Hoc
systema, præter multos
chymiæ cultores, duo
res, et recentes
Atomicos intercedit, quam
quod illi duplicem
hunc motuiu atomis
per se inesse,
hi vero ipsis
a Deo inditum
esse ar- bitrnntur.
At duplici illo
motu explicari non
potest, quomodo ato-
mi inter se
ad corpora constituenda
eoire queant. Non
motu per- pendiculari ;
nam si atomi
gravitate feruntur ad
perpendiculum, evenit profecto,
ut una alteram
perpetuo insectetur, sed
fieri num' quam
potest, ut una
alteram contingat, quia
omnes eadem vi
deor- sum feruntur.
Nec motu declinatorio;
nam declinatio atomorum
non aliter iicri
posset, quam si
una atomus ab
alia depelleretur; id au- tem
haud possibile est,
quia atomi, ut
moto diximus, ob
motum "• ^™
^" fo™aH onus
esse, ut ex
us corpus mixtum
constiluatur Ereo efementa
constKuentia corpus in
systemate chymico pJE
peram explicantur. "j"""» pcr
AnT. III.— De syslemate
djnamico 21. Hoc
svstema in recenli
ætate Leibnitius ex
indus ria exposuit,
et propugnavit. Ipse staluit principia,
seu elemenla corporum
esse subslantias simplices,
et proinde corpora
non aliter esse
substantias compositas, quam
quod "as si?„mn?
lXe'°neS Substantiarui11 ^-Plicium.
kls subs\annoLi,P •?
. ' .CX
qU!bus. corDOra efficiunlur, monades,
tibTn.r t6S aPpel,avit.1uia ex
iis, velut ex
unital res monnTrSH
7"S 5°^ti luilur. Quomodo
autem plu- hoc
rild efficendum corpus
concurrant, explicuit 1»,nm°i„m
Monades' ex «Ulb^
quodlibet corpus constat,
tensfonom p,° r
0CCupant cu°> ^int
simplices, ex^ rma
T2' • fiSuramrn0n habent ;
2° in qualibet
partiSS" |Unt lnfinitæ
' .uuia matcria
est divisibilis m
lntinitum, 3 repræsentatione tolius
mundi gaudent bscura
tamen, et confusa,
hoc est sine
conscienUa; 4» ppetitu,
nempe pnncipio inlrinseco
activitatis pollent, x
quo omncs mutationes
in ipsis fiunt;
5° desliluunlur >mc0enndnn,US ln
aIteram2' Unde non
Possunrad corJSs 2 TotZ
Teg>m eX mutua
in se PS™
actio"«. «cd Pus
eis est aliqua
causa exteriori, ex qua congreffentur iæc autem
causa est Deus,
quia Deuslonades Tta "iHer" comunxit,
ut internæ mutationes
unius cum mutatio ontinct. (Vid.
Ferrariensem, In lib.
III Contr. Genl.,
c. 56). Ouam
i.d ir °"Bm°C r,,nT
7nUnerrime C°ntra ^versariorum
obiectlne™ VII n
M . W
Z'ghara' De mente
Cone ?» n V1
secundum Boschoviummodo occupanl,
ita scse conlmil,
i',,,PUnCtuni s° Eran L n
unicum i»um punctum
coalescant necesse p^
^go ne phoenomenica quidem
extensin L J,
twf monadcs, 's
tse (Canl at!UnloccuPe'Vecesse est.
-e4£^ antiam/ct ord?„em inJftnSS. BoX0-!?1™ Di"
v" ex vi
altrahendi 7»!, «oschovichius
repe W -P«B-at in
eadelr „Pf "t.rricculf ^0"-'vcniri unicam
vim,..,.« j.!
molccula corpons «
ri«. qoia ?tlrTtioq
el rr 1°
attractri?> ™odo repul•posiu
eq E%o non
' 'ips in?
'S'° SUnt V-Ires
"atnrafiter fe?u\Ss\netU"li.teS' SeCUndum
Dr»«mlco., ita dicuntur
i„ . « «s
tcrminus ™ „„i „, ',
UJ,,",.nu«">'.
to tf.^ J&?J£1&»£ • Præterea, etiamsi
sumatur illa »«tensa
dirtantiam inter se
servare, tamen ipsa
m unicum punctum
protecto non coalescerent,
sed phoenomenon conUnu.teUs
efficere numquam possent.
Et sane, cum
nec partes seu .«
extensa quæ corpus
componere d>cuntur, cont.nuæ
sm, nec totom
seu corpus, quod
ab eis compon.
d.c.tur, sit continuum,
omne fundamentum phoenomeno
contmu.ta tis deest
ART IV Quomodo
secundum Scholasticos quæstio
circa pnncipia corpu.
constituentia spectanda s,t,
expl.catur 27. Ut
theoria
AristoteHco-Scholastica
circa Fincjia' ex
quibus corpus constituitur,
probe intell.gatur, hæc
iti antecessum scienda
sunt: ... nflm
rr.r 1° Scholastici,
post Aristotelem, ut
compos.Uonem cor porum
explicarent, causas intnnsecas
umversales eorun rParticularibus accurate
distmxerun . Atque id qu.den sapienter.
Nam quælibet res
mater.ahs cons.derari potes
etPin universum, prout
est corpus et
s.ng.l at.rc, p.ou est
corpus determinatum, nempe
hoc corpus non
ver aliud E e, ferrum,
si in un.versum
specte ur, est
cor p„s, non
mi er ac
aurum, argentum, aut
al.ud e.usjno Si
-\ed si sc-ectetur,
prout esl ns
omnibus præd.tuu popter
quat omnes 'illud
vocitant ferrum, atque
ab aurc "Tllii
dynanusmi propugnatores conlendunt
cum Wol|io phær,.
«nenum exLsionis repetendum
«ss. « con us perc
P_ £_e _ ( dum, ex
quibus corpus conflatur
. nam ex
eo qu r quibus corpus
constat, confuse perc.p.mus,
fi t, n t .ps. T elu continuum
efficientia nobis W>™"-J£^T æte q ua s. q
nades, uti ostendimu, . copnlsn
non possnnt, qu,^
confuse ctum coalescant,
Wolnus pro LUI1^C3
absurdum, q« nobis
percipi, sen sentir,
lam hoe es
P™«« «» 1
est,q„ obiectum facultatum
sent.end. ut ^ suo
loc '™m0, qn „isi
aliquid corporeum esse
potest ; monades _"1
^n'J_e ^sjb sunt
substantiæ simpliees, shqi..d
corporeum ac promd
esse nequeunt. Neque
aud.endus est Ga
oPp.us_, qu • l s.
LXXXIII) docet nihil
proh.bere, qu.n plura
s mplrn», q
_ gula scorsum
sunt insens.l.a, s.mul
con uncta totu m
ciant. Nam, si
repugnat naturæ facul
aM »enuen t.se esse
aliqnid simp.ex eerte
repugna, ; . ™Pl« ^J^ 'nla
sinon seorsum, sed
cum alns muius
tom romI)0Sjt0 non
per plicia,
cum, ipso Galluppio
consentiente in composno
sceantur, naturam suam
amittere non possunt.
101 et
argento discriminant, est
corpus determinatum, nemne
ferrum non vero
aurum, aut argentum,
aut aliud simile
lam J5Cholastici causas
universales rerum principia
et causas particulares
elementa appellarunt. E.
£., hydroæmum, et
oxygemum sunt elementa,
ex quibus corpus
quod dicitur aqua,
exurgit. Quare tum
principia, tum elementa
sunt causæ intnnsecæ
« corporum, sed
illa sunt causæ
univcrsales, hæc autem
particulares, propterea quod
ex lllis natura
omnium corporum communis
constituitur atque ex
his illa natura
singularibus proprietatibus determmata
gignitur. l 2°
Elementa, cum conflentur
ex principiis, ex
auibus jcorpus .n
universum constituitur ,
sunt corpora. Unde
s. Thomas elementa
definivit: « corpora,
in quæ alia
replvuntur, lpsa vero
non resolvuntur in
alia 3 3 i
Cum quæstio metaphysica
de constitulione corporum
instituitur, causæ universales
eorum, non vero
particuares quæruntur, quia
harum investigatio ad
speciales >cient»as physicas,
non vero ad
Gosmologiarn, quæ est
inetaphys.ca physicæ, spectat.
Qua de re
theoriaSchola.iticorum, quam exposiluri
sumus, non de
elementis, sed le
pnncipiis corporum versatur.
Quoniam autem ipsa eementa, ut
diximus, sunt corpora,
hæc quæstio non soum corpora
mixta, sed etiam
simplicia, ex quibus
illa iomponuutur, complectitur.
' Aht.V. Systema Aristotelico-scholasticura exponitur
^ 28. Systemalis
aristotelico-scholaslici
summa hæc esf
Horpus, seu compositum
naturale considerari potest
vei in se,
nempe prout intelligitur
seiunctum ab esse,
quod P accipiL
" m fierh
nCmpe Dr°Ut 6SSe
in ™rum na"
&pmSdnniPUS Primo '11,°do
?pectetur, ad eius
constitufonem duplex substantiale
pnncipium concurrere intellipuw
oportet, eorumque unum
est passivum, ex
quo, ceu •t\in'![rm?r'nin(IUi,nU^Ut iMaS
distinSuaiuus a causis
agente, rnus auo
dnr " in^ed,lintur
compositiooera corporis, sed
extra »rpus, quou
producunt, exislunt. InI,(:iC"r!/rinCip/a' Ut
P°Stea dic«"»us» sunt
materia, et forraa.
mælc0nTT;V,ni^irT?
T\l0mdS> CSt ^mpositioraateriæ,et rmæ»,
Contr. Gcnt., hb.
III, c.23.- In
lib.III De Coelo,
lect.VIII. radice,
extensio corporis exurgit,
alterum vero activum,
ex quo eius
activitas emergit. Primum
vocatur matena, et
alterum forma l.
' . 30. Hæc theoria
ita explicatur: 1°
Materia pro diversis
modis, quibus ipsa
consideratur, \nprimam, et
secundam dividitur. Vocatur
prima, cum consideratur m
se, nempe prout
nullam ex se
habet formam, ob
ldque ad quamlibet
formam in se
recipiendam indifferens est;
secunda autem, cum
consideratur, prout iam
formam in se
recepit, et, ipsam
retinendo, ad alias
determinationes non quidem
substantiales, sed accidentales,
quas nalura, vel
ars in ipsam
inducere possunt, in
se recipiendas apta
est. E. g., fignum,
si consideretur prout
scamnum ex eo etfici&potest> materia
secunda appellatur. Quapropter
materia, quæ, tamquam
principium substantiale, ad
corpus efficiendum concurrit,
est materia, prout
est pnma; siquidem
materia, prout est
secunda, iam quoddam
corpus est, quia
ipsa copulationem formæ
cum matena prima
expostulat. Definiri autem
potest materxa pnma:
Altquid, quod cum
pcr se ab omni essentia,
et proprietate vacet,
in potentia est
ad recipiendam in
se quamlibet essentiam,
aut proprietatem 2.
Id exemplo e
rebus artificiosis Petlt
de_ clarari potest.
Etenim materia prima
ita se habet
ad ens naturale,
ut lignum se
habet ad rem
artificiosam ; quia
sicut li^num, cum
nullam figuram artificiosam
habeat, m potentia
ad omnes recipiendas
est, ita materia
prima, cum i
Theoria de materia,
et forma dicitur
Aristotelico-scholastica, quia ipsam
a Platone inchoatam
Aristoteles ad umbihcum
perdnxit atque Scholastici
perpoliverunt, et illustrarunt.
At ante Doctores
mediæ ætatis ingentem,
ut Moshemius ait,
Doctorum numerum in
primisque s. Augustinum
illa theoria fautores
habuit. In recenti
autem ætate Leibnitius
primum a systemate
atomico ad dynamr
cum gradum fecit,
deinde, hoc etiam
relicto, ad matenam
et lor mam
confugit. Denique hodie
non pauci hoc
systema sectantur inter
quos commemoratione digni
sunt Barth. Saint-Hilaire, ei
ItalisBrentazzolius,
Gontius, Thommasius, Santius,
Liveramus,trai ceschius, et præcipue P. Liberatore, S.
I. 2 Cf
s. Aug., Confess.,
lib. XII, c. 6, n.
6, et De
nat. bon. eontr
Manich., lib. I, c. 18.
Hinc s. Thomas
ait: « Materia
propne lo quendo
non habet essentiam,
sed est pars
essentiæ totius M
dispp., De Ver.,
q. III, a.
5 ad ult.)
Et s. B0»^»1.11^"^? r
ria est indistincta,
et passibilis ad
distinctionem per formam
», / lib.
I Sent., Dist.
XIX, p. II, a.
1, q. 3
resol. nullam
quidditatem, proprietatemque per
se habeat, ad
(juamlibet quidditalem, proprietatemque in
se reciniendam m
potentia est. '
2° Maleria, cum
per se sit
indifferens ad hoc,
vel illud corpus
constituendum, indiget aliquo
principio, ex quo
determ.natur ad hanc,
et non aliam
corporis speciem cfficendam.
Hoc pr.ncpium dicitur
forma' substantialis.
Mater.a inquit s.
Thomas, per formam
contrahitur ad ifiterminatam
speciem • ».
Hinc forma subslantialis defi ii
linrrnif" F""" mat^ePrim°
cum dicitur ætus,
lislingu.tur torma a
materia, quia materia,
ut diximus in
potentia cst ad
quamlibet essentiam in
se recipiendam orma
autem est quæ
reducit materiam ad
actL, nemi .e
ad constituendam actu
hanc, aut illam
speciem, sire ma
er£ COmDOS,tl naturajisQ«apropter essenlia
rei non i
materia, quæ per
se ad omnia
indifferens est, sed
a orma repetenda
est. Exinde eliam
intelligitur materiam e uti pr.ncipium
passivum, et formam
veluti principium c
tivum ad corporis
effectionem concurrere ;
nam forma pnncp.um,
quo efllcilur id,
quod res est,
et mateda t
pr.ncpium quo eff.citur
id, quod res
est. Secundo uin
iorma substantialis dicitur
actus primus, distin"uiur cum
ab aclu exislentiæ,
quo res non
iam essentiam, 1«
suuul. acc'P't> tum a formis
accidentalibus, quTe ssent.am
rei lam constitutam
quibusdam modis afiiciunt
ertio, cum
diclur actus maleriæ,
distineuitur a «uh^'nsseparatis, sive
Angclis ; hi
'enim JTulLu co ia
aJpelklrT deSt",antur' ac
nroiude «'« ««
rnate ' I, qXLIV,
a. 2 c.
Et ibid. (q.
L, a. 2
c.): « Materia
rcrinit nna.n, ut
secundum ipsam constituat'ur
i„ esse ai.cu
„ spec e
1 æris, vei
.gn.s, vel cuiuscumque
alterius,, spec.ei, «
For.na accidentalis a
substantiali diffcrt, quia
forma substan .
.s fact hoc
aliquid, forma autem
accidcntalis advenU rei
am . a l.qu.d
«.stcnt,,,; Qq. dispp.,
q. un. De
s „ «
™ »J» ;>
Al.quando potentia ad
esse, nomine materiæ,
ct actttesse nt
n formæ des.gnantur.
Quocirca, cum formæ
creatæ nUac,„ "!>
Ttu^af^V1
"°le'"iaus aqua conflatur;
quapropter, si substantia
corporis, ex pio
ahud ontur, eadem
ac substantia illius,
quod oritur, jnaneret,
una eademque substantia
proprietatum, quæ ibi
lnviccm opponuntur, principium,
et subiectum esset;
d quod fieri
non potest '.
Atqui, si corpora
per mutatioicm substantialem
oriuntur, tria illa
principia expostuantur, quæ
materiam, formam, et
privationem a Schoaslicis
dicta fuisse vidimus.
Ergo. 34. Minor
quoad singulas partes
probatur hunc in moom: 1
Si ex uno
corpore aliud oritur
per mutationem ubslantialem,
dicendum est in
corpore, quod generatur,
emanere aliquid eius,
quod veterem formam
in se reci•lebat,
quia secus vetus
corpus non transmutaretur, sed
a nihilum reduceretur:
hoc autem, quod
de vetere cor'Ore
in novo remanet,
intelligendum est tamquam
pura otentia, nempe
aliquid, quod, cum
nullam peculiarem )rmam
habeat, est per
se indifferens ad
omnes formas scipiendas,
alioquin plures formas,
unam post aliam,
in J recipere
non posset ;
rursus, cx hoc,
quod de vetere
)rrupto in novo
remanet, quodque ad
quamlibet formam i
se recipiendam indifferens
est, substantia novi
corpos educitur, quia
si non educeretur
ex hoc, educi
debe5t ex nihilo,
seu, quod idem
valet, non generaretur,
sed •earetur2. Atqui
illud, quod de
vetere corpore in
novo (imanet; ex
quo substantia novi
corporis educitur; et
quod omnes formas
in se recipiendas
est per se
indifferens, lua cst,
quod materia a
Scholasticis post Aristotelem
nun Cf s. Bonav., In
lib. IV Sent.,
Dist. XLIII, a.
1, q. 4 resol. s.
Thom., In lib.
IV Sent., Dist.
XI, q. I,
a. 1, sol.
3 c. Id
iam vulgo hominum
persuasum est; omnes
enim, e. g.,
putant iter ceram,
aut lignum mutari,
cum novam induunt
figuram, ær vero
lignum cum in
ignem convertitur, quippe
quod in cera t Ligno
nova accidentia producuntur,
quin ipsa substantia
cormpatur, sed substantia
ligni perit, cum
ignis ex illo
efficitur. « Necesse est,
inquit s. Bonaventura,
aliquo modo formas
nartfes esse in
materia, antequam producantur
»; In lib. IV Sent
st. XLIII, a.
I, q. 4
resol. 10g COSMOLOGIA
cupatum est. Ergo,
si corpus per
generationem oritur, unum
principiorum, ex quibus
ipsum efficitur, illud
est, auod materia
a Scholasticis dictum
iuit1. H 2°
In generatione corporis
præter pnncipium, quod
dicitur materia, aliud,
quod dicitur forma,
admittendum est Et
sane, ad cuiuslibet
rei generationem oportet
con currere aliquod principium,
quo res ad
certam speciem entis
determinatur, quo a
ceteris speciebus entis
distingui tur et ex
quo eius proprietates
emanant, sive, ut
aiunt, resultant. Atqui
hocce principium aliud,
ac matenale, esse
debet. Nam materia,
si in se,
et seiuncta ab
omni alio principio
consideretur, neque principmm
esse potest, auo
res ad certam
speciem entis determinatur,
quia ipsa intelligitur
veluti mera potentia
; neque pnncipium,
quc una res
ab altera secundum
speciem distinguitur, quis
conceptus materiæ aliquid,
quod cunctis speciebus
com positorum naturalium commune
est, denotat'; neque
prm cipium, ex quo
proprietates rei emanant,
quia, aientt s
Bonaventura, (( est
principium passivum s
». Ergo ac
o-enerationem rei, præter
materiam, aliud pnncipium
con currere debet,
ex quo illa
tria, quæ diximus,
in corpor( efliciuntnr:
huiusmodi autem principium
illud est, quoc
a Scholasticis forma,
sive actus materiæ
appellatur. 3°
Generatio sine privatione
intelligi nequit. Etenin
intelliffi nequit, quomodo
subiectum possit aliquod
no vum esse
adquirere, nisi intelligatur
illud actuahter no!
habere, hoc est,
eo privari; quocirca
transitus de non
esj ad esse sine privatione
intelligi nequit. Atqui
generatr est ille
iransitus de non
esseadesse. Ergo generatio
cor poris sine
privatione intelligi nequit.
% 35 Exinde
etiam intelligitur in
corpore lam generatoris
existit secundum realitatem
jiotentiæ, sive per
modum inhoationis entis.
s Quare «
materia, ut s.
Thomas ait, participat
aliquid dc bono,
>cihcet ipsum ordinem,
vel aptitudinem ad
bonum »; I,
q. V, a. 3 ad
3. ma
est tantum in
potentia, in quantum
huiusmodi ) noi ostendit,
quod materia non
sit creata, sed
quod non si
creata sine forma.
Licet enim
omne creatum sit in actu
non tamen est
actus purus. Unde
oportet, quod etiam
ii lud, quod
se habet ex
parte potentiæ, sit
creatum, si to
tum, quod ad
esse ipsius pertinet,
creatum est f ». 41. Neque repugnat
alterum. Etenim, etsi
materia si in
potentia, tamen ad
totum substantiale concurrere
pot est ratione
aptitudinis ad formam
recipiendam. Ut auten
causa materialis ad
totum substantiale constituendum
con currat, non
requiritur, ut actu
ante ipsum existat,
se^; satis est,
ut concomitanter, atque
in eodem instanti
cun forma substantiali
existat ; siquidem
materia cum noi
det esse formæ,
sed recipiat esse
a forma, non
expostu lat esse
in se, sed
solum capacitatem ad
illud, quod pe;
formam recipit 3. 42.
Obiic. 2° Repugnat
in materia, quæ
nullam essen tiam
habet, formas contineri.
Atqui si formæ
in materi non
continentur, profecto ab
ea educi non
possunt. Erg eductio
formæ a materia,
quæ in systemate
Scholasticc rum admittitur,
absurda est. 43. Resp.
Dist. mai.: repugnat
contineri actu, Conc.
mai. in potentia,
Neg. mai. Item
Dist. min., si
non continentu neque
in actu, neque
in potentia, conc.
min., si continen
tur in potentia,
neg. min. Neg.
cons. Et sane,
illud, quo educitur,
debet esse in
eo, a quo
educitur, non actu,
se i I, q. XLIV,
a. 2 ad
3. Id iam
s. Augustinus monuit,
aiei materiam esse
a Deo concreatam;
Confess., lib. XIII,
c 33, n.
41 I Et
ibid., c. 29,
docet materiam præcedere
formam non tempor
4 sed origine,
eo modo, quo
sonus cantum: «
Cum enim cantatu
I auditur sonus
eius. Non prius
informiter sonat, et
deinde form tur
in cantum ».
Cf p. 104,
not. 4. 2
Secus res se habet de
causa materiali, in
qua, tamquam subiecto,
forma accidentalis inest,
e. g., albedo
non potest adv
nire homini, nisi
homo iam actu
eiistat. 3 Hic
etiam cum Origene
advertere præstat materiam
m gen ratione
corporis numquam ita
in potentia manere,
ut non sit
act quippe quod
cum non sit
corruptio sine generatione,
materia ser per
alicui formæ subiiciatur
oportet; De principiis,
lib. II, c.
Et vicissim, cum
non sit generatio
sine corruptione, materia,
el ad generationem
corporis concurrat, prout
est aliquid in
potenti nempe prout
capacitatem habet ad
novam formam, qua
privatu tamen est
aliquid in actu,
habet enim formam
corrumpendam. \\\
poOntia nam educlio
transitum de potentia
in actum deS? L
?• mæ n°"
quidem aclu latitant
in mateTia licIuet
ma.nam ad productioncm
formæ concurrere ex
eo nnnfl sa
adiuval agens naturale
ad productionem formTe
• !uod quidem,
monente s. Thoma , non
est intelli JXm' Ximaitenfa a'iqUid
agat' Sed nt
diximus 2S M
n.ad f°oomr'".«> «cipiendain
apta est. 4 44. Obuc.
3° Privaho denotat
defeclum realitatis Fr ».nonePotest quidquam
conferre ad gcnerationem' ali •
Cf s. Thom.,
I, q. XLV,
a. 8 c.
H.nc s Bonaventura
secundum s. Augustinum
(De Trin., lib.
III iL,,}', ?n,":
" Rat'°nes seminales
omnium formarum sunt
.psa (mater.a) »;
/„ Ub. IV
Sent., Dist. XLIII,
« i „
4 "° uftta a ^lV,h°maS
m°net f0rmaS' secund»m
lud^uttin ten lia, a
Deo materxa concreari
(cf etiam s. Aug. ibid
c 0 16),
ct, secundum quod
sunt in actu,
de potcnHamateriacedu « In
ipsa matcria, inquit
s. Bonaventura, aliquid
est concreaSen qmstagVH
n"™ a^j" 'T'
e SUnt imn'eoia'e
a Deo pro
Ilnl, ad nutum
obed" "aleria, tamqnan.
propriac cau "DW DeusTat7ni,iCand".m,M0ySeS SingU"'S
«P^Tpr.e"?,. n P e
"rbnm Dei"^ ' 9"°
significatnr formatio rc forin»
If" Cla' a
ouo' seeundum Augustinum,
est om tnik et,
c°rap.-"go, et concordia
partium »; L
q. L\V a
4r '» W.
/f « vel
mitmm generatioms est
privatio formæ inducendæ
4 ». De
essentia corporis 46
« In rebus
compositis ex materia,
et forma, ait
s Thomas, essentia
signiBcat non solum
formam, nec soluu
nTateriam, sed compositum
« matena t^
na\Tan »i prout
sunt principia speciei
». Quare ad
naturan corooris intelligendam
satis non est
cognoscere, quid s
forma et quid
sit materia, sed
cognoscere etiam oportet
quid sit corpus,
quod ex utraque
conflatur, sive ir i
qoc consistat essentia,seu
esse essentiale coroons,
quod ex co
pulatione formæ cum
materia constituitur. Aliquorum Philosophorura sentenliæ
de corporis essentia
reiiciuntur 47. Lockius
ratus essentiam corporis
positam esse i:
collectione omnium eius
proprietatum, statuit «™™
cornoris nobis latere,
quippe quod non
omnes eius prc
Sates exploratas habemus
. Cartesius,
cui, præter tqui,
si extensio a
substantia reipsa distinguitur,
sequi | Cf Ontol.,
c. VII, a.
1, p. 42.-2
Ibid c> n
a „ De
corpore physico hic
agimus, nempe spectato
cum qualita•us sensilibus
quibus i„ rerum
natura existit; essentia
enlm corns mathemaUci,
nempe abstracti ab
omni qualitate sensibTli
(Cf fac p.
I, c. I,
a. 7, p.
17, not. 1
vol. I) non
nisi in trina
di| nsione posita
esse potest, quia
nihil aliud in
eo præter tres
di|!nsiones mvenitur. F
l fj[Ontol:, c.
X, a. 3,
p. 80-81. Hoc
inde etiam confirmatur I d
s. spatium et
locus essent corpora,
« cum locus
et locatum I S
Tln lTeivUll duV0rp0ra
GSSe Simu,5 °-uodest
inconveRns », in
lib. IV Phys.,
lect. II. Hima^nHtr08
aU: »po „3'
Ut h.°C ar,Kumenlura
magis perspicuum fia(,
observandum est ex
plunbus non posse
aliqu d, quod
est unum per
se, effic, sine
a iquo principio,
quod Ipsa ita
pervadT ut unum
cx ns existat,
divisibile quidemV^«7n plu
res partes, sed
mdivisum actu. Quapropter
partes corporis non
possunt constiluere corpus
sine aliqua vi
aua ron Unentur,
alque unum efficiunt.
Iam, si præto
paVles £ «
quibus corpus coalescit,
opus est ad
co^rpu effic[endum a liqua
vi, seu pnncipio
activo, ex quo
ipsæ cobæren? ;
alque,n unum coalescunt,
liquet essentiam corporjs ex,
eo constilu, non
posse, quod corpus
ex pluribus substanI
lns compositis, ceu
sui parlibus, conflatur.
A»t. Il.-Vera sentenlia
circa csscntiam corporis
adstraitur .J^ Doctores
mediæ ælatis, si
Ockamum exceperis concorditer
docuerunt corpus tribus
dimensionibus W pe
exlcnsione, nalura sua
præditum esse, corpor,
-,„. ! em
essent.am non esse
positam in acluali
o 0,scd m
exigentia exlensionis, sive,
ul nonnulli a unt
in ext ennone radtcali.
Quocirca dimensiones, ex
eorum sentontia, a corpore
virtutc Divina separari
queunl.Ted si :ex0£;icZuslil,as semP"¥
»t^S corPn,ro,J •
' |U'Ppe quod'
S1,lcet nobis substamiam
corpoream sine actuali
extensione intelli^ere necesse
KæmSusUt illam Ve'UU
a",am °d hanc
^piendTmin! p4rnnVC£latCm UUlUS
sententiæ demonstramus sequenti
tajomposita ad tnnam
dunensionem recipicndam apta.
«Brafes ' r°J'"n
f°rma CSt °rd° ' VCl
comP^i"o "on
snnt res p! lTb. IVf c.
05Um UnUaS P°SSU
°iCi U"UaS naturac
»: Contr. •t/.«(ro0'«uri;CiS hac,.
adquirat. H «"ucnsiones quantitatis 57.
At vero fautores
Dvnamismi nli fcl.hi
„,1 . • extensionem nonnisi
phæ^nomeTc \^ ostendimus
contra ipsos sequentem dammunt
Qure Prop .
Extensio
corporum esl realis.
Use obieclivas in
DynamilogtaVicTZTTrl ^0^ tas,
s.ve cxtensio co/poris
i ^™ B'£da -2? Vnf"'1titas
est fundamentum ceteroru.n
nroiA^,yuan" quia quantitas
est VrirntToTnS^™ XCiaT ''
pons advenire intelliffimii«s« m „,,-V -5
sunstanl'æ cor E iutelligimus,
non S^rou0' Pqe '
(lUt'eds eXditufst prout
est jikwKmot, intell.frere
Dossumn« ' n '
seH fxteosio, seu
quan itas coSS^
>,;,?Uapr°'.ter si Comenic.,
.omnes qualitatef corpo
s no„ a liid
Vis PU°e' mectio
ammi . vel momm
^kJ anud, nisi
mera .. jiivdd qaid,„,,r;„
P r,: jk&^a
'°r R-sxrar^~s£si ««•»..
i. «ricxv^rc4rxr^;re J
4«ad. GWC, lib.
I, c. 6.-2
Vid. p. 99 F
« £?xr dt, drm.rAT
•«'« ». »«• > ». «Ug IMPENETRABILITAS
[Grice: Cf. Humpty Dumpty -- ] est
illa proprietas, qua
omne corpus cetera
expellit ab ipso
loco, quem occupat.
60 Omne corpus
est impenetrahite. Probatur.
Substantia corporea ratione
quantitatis m par tes,
quarum una est
extra aliam, distnbuitur,
sive exten ditur; quod
quidem possibile non
est, nisi quælibet
par tium a liud, ac
ceteræ, spatium occupet;
atque a spatio,
quod occupat, ceteras
expellat '. Atqui
sicut se habet
pars corporis ad
partem loci, quem
corpus occupat, i ta
se ha bet totum
corpus ad totum
locum; nam quodl.bet
corpus est ab
omni alio divisum.
Ergo quemadmodum quæhbet
pars corporis expeliit
alias partes eius
a parte spatn,
quocl occupat ; ita
quodlibet corpus debet
certum spatium sui
proprium occupare, ab
eoque reliqua corpora
expellere . Confirmatur
hæc propositio ab
expenentia, ex qua
com pertum est nullum
corpus posse altenus
locum occupare, nisi
ab eo ipsum
expellat. . 61.
Ut autem notio
impenetrabilitatis clanor fiat,
hæ( ^l^VmpenltVabilitas explicari
non potest, nisi
quædarr vis resistendi
in corpore esse
dicatur Namque unum
cor pus impedire
non potest, quominus
ahud corpus occupe
Focum ei proprium;
nisi quidquam agat.
Atqui hæc acti«rrooaiur. Magniludo
cuiuslibet corporis determina.a esse
debet, quia quidquid
in rerum natura
existft e de ermmatum.
Atqui magnitudo non
aliter delerm nata in
lellig. potest, quam
si uno, pluribusve
LnSSb^S^ hensa concip.atur;
id qnod experientia
confi"^ uam itaui
in h»; T firne
C°rpUS tenninis eomprehenditur. v„T,.
. r figura
corP°ris posita est
». Ergo omne
c? ™ qua
figura Peædilum est.
8 auæ' nM?nife8lu,n
est fi>'™ esse
proprielatem corporis, quæ
a for promanaL Nam
lnaleria' . P,s
KndamnSi.ad
^3"1'1"6'
substau^'» corporeaS const EE™?',ta qU00Ue
e-st Per se
"'differens ad quamlibet
I m na
reM qUant"atiSHinc' Sicut
mate"« a forma
iam itl .h
-!j Tam Certamsubsta"tiam constituenjam,,ta ab
eadem forma quantitas
eius ad unum
nli. que term.nos
in se recipiendos,
ac proinde adK
"am figuram determ.natur.
Quod si figura
corooris a fnr
t&TT' Consequitur %-as
esseSrScundum verSas corpomm
species, quia forma
est principium ne"
|uod corpora ab se specie
differunt. Id, si in corpoHbus
Ita prædU.s, nempe
plantis, atque animalibus S
us ouoaue X"
"S V'tæ cxPertibus> hoc
est mineraHus quoque
observatur, cum a
statu æriformi, vel
linuido wSifi. prantQ/are
diTer?.itaS fi«»ræ nonqn,odo
-centibus Physicis, sed
et.am a Peripateticis
tutius in !n„'„„?U' in
similitudfne corporea illos
Sanctos repræsentabant t
Log., part. I, c. I,
a. 9, p.
20-21 vol. I.
e «'rJLT11' a ad
2' Sensu autcm
improprio hoc nomen
fi-U andum T T
qU0Hbet sino' ^uod ad
aliquid si fnl
andum secundurn ass^imilationem ad
aliud •; /«
lih. ?// £«., 8-cif.^a^Tc': ^11"6
termin°' VGl terminis
comPrehenditur »; I,
1 scd m^
f»'">«e «ub fTectn m T
T' "" 'nstra'n^'»,
quo eausa prineipalis
ad 'cTnatLPel CeDdT
T"' "°n e°
Spcctatnt cfrcctu"> «simi!em
Wr^f ' J
natUraC Cansæ P™eJP««S,
q„ia ab hac om
B \Z nctaT „!!",?•
^,« EI,ectUS non
•«•1« ins.rumenm, >eu
prmc ipali agenti;
sicut lectus non
assimilatur securi sed
»ni luæ est
in mente arlificis
»; III, q.
LXII, a. 1 c primarias,
et secundarias vulgo
distinguunt. Illæ sunt,
queniadmodum Lockius ait,
soliditas, extensio, figura,
motus, quies, et
numerus !; istæ
autem consistunt in
quadam vi, qua
primariæ pollent, producendi
in animo sensationes,
e. g., colores,
sapores, odores etc.
Iam in definiendo,
utrum hæ proprietates
re ipsa inveniantur
in corporibus, ipsi
valde inter se
dissident. Nonnulli, inter
quos idem Lockius,
docent qualitates primarias
esse obiectivas ^ secundarws autem
esse subiectivas, nerape
animi nostri affectiones,
quibus nihil simile
in corpore respondet.
Alii, inter quos
Berkeleyus, omnes qualitates
primarias, non secus
ac secundarias, esse
subiectivas contendunt, atque
inde idealismum eliciunt
. Leibnitius denique
3, Garnierius ,
aliique non solum
qualitates primarias, sed
etiam secundarias esse
reales voluerunt, atque
istis, perinde ac
illis, aliquid simile
in corpore respondere
arbitrati sunt. 73.
Quid de hac
controversia sentiendum sit,
ita breviter declaramus:
1° Certum est
proprietates, quæ a
recentibus primariæ appellantur,
esse reales, sive
tales in corporibus,
quales a nobis
cognoscuntur. Etenim proprietates
primanæ aliquid denotant,
quo extensio in
corpore determinatur, quia
cum quantitas, tum
figura, tum situs,
tum denique motus
extcnsionem exhibent diversis
modis determinatam. Atqui
extensio in corpore,
uti ostendimus, est
realis, hoc est,
talis, qualis a
nobis cognoscitur. Ergo
qualitates primariæ quoque
sunt reales, nempe
tales, quales a
nobis cognoscuntur. i Essai
pkil., etc, lib.
II, c. 8,
§ 9-21. Diximus
secundum Lockium, quia
alii diversis modis
illas enumerant. 2
Galluppius {Saggi o fil.,
lib. IV, c.
4, § 44),
cuius sententiam Saissetus
(vid. Dict. phil.
art. Matiere) nuper
defendit, Berkeleyo concessit
omnes proprietates, quas
nos corpori tribuimus,
non aliud esse,
nisi sensationes nostras,
quibus res extrinsecus
obiectas mduimus, sed
idealismum inde concludi
posse negavit. Ast
perperam. Nam, corporum
naturam nonnisi ex
eorum proprietatibus cognoscere
possumus; quapropter, si
cunctæ proprietates corporum
non sunt tales,
quales in corporibus
a nobis cognoscuntur;
concluiendum est nos
naturam corporum ignorare,
ac proindei dealismus
Berkeleyi, sive scepticismus
circa scientias rerum
naturalium admittendus est.
5 N. E.,
lib. II. c.
8. Qua in re Leibnitius
monadologiæ suæ placitis
parum cohæsit Precis
de Psycologief lib.
I, c. 1,
sect. 2, § 4, Paris
1831. cosmologu 125
sensilSUsunf SnneCUndariæ' Si
sPec'entur relative, prout
u.», idcmqwquc°umpe;coprSu ?l
per spec,em sensi,em
;cst%onu7s„UUnalseeSipSsTsUndat^
abS0,Ute> hoc «««
• s>eipsis, atque
lmpressionem anm ;
Ssti " Fgana
SGnSOria Producnnt^uædariiffido existtt
. Emmvero compertum
est qualitates se
mi 1;, a
corpore animnli pvrmi
™ j 4ua"i
secunaanas dcrc. ur m,l
n C°rp0re animaIi
esse> si »aterial
ter cons derelur,,d
ipSum, quod es,
in quo|ibe, co
" "™« Ke
vera, cnm manun,
igni admovcmus nrorn?
?l • I
SSfcdHr" SCn"'mUS' ;Psamie
"' aft L S^an6 fejjfc
s asrts ™ ca
S& mter aualilates
Secundarias absolute snerinfr.c
„, »m apprehensiones sensibiles
• non exirtfffl
M ''" be'mes-tan?r,
Simili,ud° repraZZfon i KoTeM
1 ro» m
SMn'tUd0 -atUra^ a"ia
1ualita'es sccunda,æ 'Toris,
seu abim csst„ '„„,! II d,s .ngu.tur
ab innnutatione 4
Cf Dynam., c.PI«
p^ voh ? "^"
" °rSan° Producit
pore animali
'; 2° sensationes,
quamvis affec Uones animi
nostri sint, tamen
non esse dumtaxat
ahquid sub.ec . rum,
uti Berkeleyus, et
Humius voluere, sed
et«am ob.ect.ram, quia
in rebus obiectis
aliqu.d rerera est,
quod e.s re
spondet, et quod
ipsarum causa est. De vegetabilibus
75 Postquam corporum
vita carentium naturam,
et proprielates exploravimus,
propositi nostr. ral.o
eiposlulat, ut de
corporibus viventibus, seu
animatis d.sseramus. Ab Hs in
quibus infimus gradus
vitæ viget, hoc
est a yegeabil
bul" eu plantis
ordiamur. Quænam s.nt
operat.one vege ativæ,
e quomodo vita
vegetat.va defimatur, al.b
expHcuimus »; quare.
hic dumlaxat quære n J™
nobis es, utrum
principium vitale, seu
an.ma .ns.t plant.s,
et, s. v Um
™lanti inesse invenerimus,
cuiusnam specie, illa
sit. ABT. I. Vitam
plantis inesse demonstratur
76 Aliqui veteres,
secundum Epicureos, et
Stoicos, alque non
pauci recenlcs, secundum
Cartestum, nul um,
principium vitale plantis
inesse pugnant, alque
ex . s
al.i mo tus
ct effectus plantarum
ex sola part.um
extura t repetunt, ita
ut non alio
discrimine plantæ a
ceter.s corpori bus
quam mcliori, et
nobiliori partium ord.ne
distmguan tur \
rel per vires
physicas, et chym.cas
fier. arb.tran tur
Horum sententiam refellimus
sequent. 77 Prop
Principium vitale, seu
aliqua ammaplanhs tnest
Probatur. Planlæ, uti
s. Augustious inqu.l,
non tantun ex
vi exlrinsecus impellente,
velutt cum ventis
agttantur sed ex
principio sibi intrinseco
moventur, e. g.,
cnmsu cum attrabunt,
quo nutriuntur, et
augescunt,e t fol
a fructus, aliasque
planlas sib. s.m.les
edunt ». Atqui prw cipium
vivens, seu anima
iis conven.t, quæ
se .psa ad
( ~7"cf s. Thom., In
lib. IV Sent.,
Dist. XLIV, q.
H, a. 2 sol. c
et a. 4.
sol. 1 ad
3. C \
cfVam., c. II,
a. 1, et
2, P: 109-111
vol. I. i Præsertim Lamarck,
Philosophie zoologique, t.
I, p. JS, ris
1809, et Histoire
naturelle des animaux
sans vertebres, Inlrod.
p. 85,
ed. 2, Paris
1835. 4 De
Gen. ad litt. pcrandum movent «.
Ergo vila, seu quædam anima
plan ; 78. Prælerea,
plantæ sunt corpora,
quæ ex pluribus,
IVTTT6 °rgan,S ^nflwtur,
siquidem in eis,
aienle B Aberto
M., « sunt
radices ori similes,
et stinites "
tram, et cetera
d.versa officia habentia
« >,.' Atq Pp rincfpinm substant.ale
corporum organicorum debe
e.sse anima qu.a
ipsum efficere debet,
ut corpora se
ex se ipsis
moi veant, alioquin
organa frustranea essent.
Ergo nrincipium substanliale,
quod plantis inest,
est anima 79.
JJenique admissa adversariorum
sententia, princimum, per
quod plantæ constituuntur, et
operantur deberet esse
idem, ac illud,
a quo corpora
non viventia essentian,,
et operationes suas
sumunt/ nempe, ut
ipsi contendunt, leges mechanicæ,
sive vires chymicæ.
Atqui hoc conseclanum
cst absurdum. Ergo
4 J!!hi\fJZJu dem°nS(ratur:
LeSes> ^ecundum quas
veMtabiha constituunlur, et
operantur, ut alibi
diiimus ' ib
ns d.flerunt, quæ
constitutionem,
operationesuue corlorum haud
viventinm moderantur. Atqui
diver has °e 5T„'. IT
r" con1s.tituti.°nem.. et
operationes entium perincnt,
specificam divers.tatem principiorum
arguunt Er 'hiueunaturSl prmCnip,Um'
6X ^^orporanonvivlntiaconhaniri e,'rhl
peranlUr \consi?tat' quemadmodum
Me-hanici, et Chym.ci
contendunt, in legibus
mechanicis, vel iribus
chym.cis, tamen principium" ex
quo vesre tabifia ^nst.tuunlur,
et operantur, diversum
esseTebet « ' ri
?'".';?•• C ' a • P
98 vo1 '•, q
LXXVm; aM'l ?
"> ^ '•
" > "'
°> « "•
"»»•. • f
oTuf/ £ Tbom°9dispp-> «• unD
»•• »•• entia'
e ?"
',bl esPos"!mus. «ddi
potest corpora non
vi-,,»,n'„i g'' Uum'
lapu' 'oms' sub
qualibet figura, et
vcl exi d n
fi"arTT' VirSqUe SUaS
retine'e: sed viventi;
sinc ccru •
Neouc Ur,V °i6
",eC C."Sterc' nec
°Perari Possunt. Neque
d.cas cum P.
Tongiorgio (Instit. phil.,
Psyeh.,lib. I c.
imt.if'^ • P,antarum
naturam dcrivari ex
viribus unæ ex
s P vs'cT,e
irT PnVSieari"net °"5micarum rcsuHant.
N m "
is,»7„, ' C'
ehy|mcao, quocumquc modo
coniungontur et ncrseeantur,
supra condilionem naluræ
mor, J™?£ ner.
", qtbus ZT
VeSetabiliu'usi'e borum opcratioues sivc^le 'rP0qu n7norPSæieiCrUntU; '
sP.ee,averis • valdc
pracs.a't oaturæ P
rum inorganicornm. Ergo
s. non per
vires physicas, et chy Ut
hoc magis perspicuum
fiat, mente repetendum
est plantas non
posse nutriri, augescere,
aut simile s.bi
jrienere' nisi aliquid
in novam substantiam
transmutent . Atcui
partes plantæ, quoad
variæ sint, et
exqu.s.ta slructura ornentur,
hanc transmutationem per
vires phys.cas, et
chvmicas efficere nequeunt;
nam hæ possunl
quidem partes alimenti
aliter, aliterve disponere,
sed nequeunt illas
corrumpere, seu, ut
aiunt, alterare, ut
inde nova substantia
producatur. Ergo, ex
adversar.orum sententia, operationes1
plantarum nullo modo
fien possnnt H.nc
nobiliores Physici, et
maxime nuper. mgenue
fatentur nerennem circuitum
humorum, assimilalionem succorum,
uuibus plantæ nutriuntur,
et augescunt, et
maxime reJroauctionem per
vires pbysicas, et
chym.cas nullo modo
eX89CItraqueSpro certo habendum
in vegetabilibus, nræ
ter vires physicas,
et chymicas, exislere
pr.ncipium h.sc. mulm
præslantius, quod' illisveluti
inslrument.s ut.tu ad
producendas operationes, quæ
v.lales vocantur Hoc
autem principium nos
non latet, quemadmodum
Cuv.erkis" aliique contendunt.
Nam ex i.s,
quæ de principiM
constitutivis corporum statuimus,
patet prmc.p.um .llud
esTe formam illam
substanlialem, quæ mater.am
ad veffetabilium speciem
de terminat, fonsque est
omn.um operationum, quas
in ipsis observavimus
. mira, uti
ostensum est, ne
per harum quidem
combinationem na Sr.
ve"ettW Ham eiplicari potest.
Accedit, quod chym.c,
concor duer SeDntiun
non posse fieri
ullum vegetabile per
comb.nat.one v rium
nhvskarum, et chymicarum,
immo nc unam
qu.dem moleculaT orglnkam;
cf Ber/elins, Traiti
de ckimu, »«
or,.m ^Hæ" tf
dS-n. (Dynam. c. II, a.
1, p. 109
vol. I), suutpra.
cipue^
vegeUbiUum^opcrat.one, ^ ^ ^
^ ^ ^
^ ±> ^,
§
1;3etzftt'neDani,n"',
l.lkLV^ lon oraannation,
in.ro '" ^Ex^hofclnUn^Uquod ^l™
i»"ividnum sit eorpas
inan |29
AaT.n.-Cuiusnau, speciei vita
plantarum sit, inquiritur
Quoniam vegetabilia vivere
norsnptimnc : bportet,
num iJlorum vifn u
Pf.rsPex,mus > mvestigare
83. Plantas
vim sentiendi habere
docuit PJafo •
m.n i Si£S?'
Clmtat SmsibuS ha»dPollent
\ > re mtileASf
fMt,træ "' saPientissi'«us, Eum
um est Ain
; rUStra eg,sse
Pro cert0 haben iH^L
q -VSenSUS,n Planlis
frastraoei forent Plan
s ig.tur sensibus
carere certum esse
debet.,« ™;!TC'tUr h0C
modoSensus viveutibus datur
LStnr exterioribus, quæ
ea destruere adnitun
ur' Kr vRent^n
C0USerVent> hoc est
> «t quæ
sibi no"fa Entar
Atnn; ?afqUe ad
v.,tam necessaria eis
sun" se quide? «6S im oCX nC:PUe
P,antæ S6nSUS exP°s'«Iau
• W immnhilJf0r
P^i. ' nam'
cum 'Psæ ob
radicem telideS„ adbæreant,
et facultate e
loco se moven asibu
uaapns„d j : ips:s/r ^' quæ
noxia sibTs^ allerofZ»'
'• qU a
effugei"e non possent.
Nec '
ia Cf Clem
Alex.( 5(roOT) j.b
^ senpni. h-IpiniumVæ
pZ ' ^e^S
h,b; '«• C'
^ « • iir^
VCT, Jvmacip6 8;At 1818 1«
.. Thom., 2» 2-,. CLXVn7.
^'c?' ^' "
a"b' :„; XCI- a- 3 ad 3.-»
i, „. x'vni>
æ3 e. fHuos.
Cbbist. Compend. II.
7 q 130
cosMOLoaiA bare possumus.
Re vera, plantæ
nobis haud præbent
in se ulia
illorum indiciorum, ex
quibus nos an.maha
sensibus pollere colligimus.
Primo enim in
lpsis non invenimus^organa ad
sensationes apta, sed
organa tantum, quæ
nutritioni, augmentationi ..et.reprod^ ^ mserviunt:
secundo, non observamus
in ipsis illos
motus ex miibus
arguere solemus ammal.a
sensationes, et anecuo
ne quælpsas concomilantur, in
se expennN.hil.gito in
plantis nobis occurrit,
ex quo sensus
in ip».s arguere
possumus «. CApvT
y De brutis
Hactenus de infimo
genere viventium, nempe
planlarum nunc ad
genus, quod iilo
proxime super.us est,
nemp. brutorum, explicandum
accedamus. Abi. I.— Bruta
non esse au.oinata
demonstratur 87 Cartesius
post Pereiram aliquorum
veterum sen tentiamTnstaurans, contendit
belluam esse merum
»« matum, seu
machinam affabre ™^W«J
gium, ita ut
omnes eius operat.ones^
non al.ud s.nt,
ni. mntns aui
leeibus mechanicis fiunt
". 88 Pron Selluæ
non sunt automata,
sed mla gauden
Pwbatur prima pars. Si bruta
essent automata secu.
dum certas/immotasque naturæ
leges moveren tun Atq
belluæ non moventur
secundum has leges.
Belluæ ig.t. non
sunt automata. .
89. M inor demonstratur
ex præcipua lege
ruotus, qu, huiusmodi
est: Corpus in
motu posilum V^sevem
eadt vploritate ataue
in eadem direchone,
msi ab ahqua
extt tclusa^ aut
in alias partes
deterrmnetu TTf Alb.
M., Op. cit.,
lib. cit., c.
3. Qua in
re adyertend, est
contra Robinetum motus
herbæ, quæ a
manu ipsam att
ecta>; M auæaue
idcirco casta vocatur,
et motus herbæ,
quæ v, iXlTY^T^^
°» causara nomen
heliotropn^h S„ullumTndidum sensationis
præseferre, sed ex
pmcipio >nt ib ^ petendos esse,
quod varias leges,
propnetatesque in varns
motum, yel vicissim
transeant; Xpe enuus aTlffl"1
' v.is determinatus,
ut ad hordeum
acceda,, TmediL K" sam
mvenerit, cursum skfii
» &»J ' ai.meuiam
los vens in brutis
agnoscendum est « g
Pr'ncipmm vi
T„STi.\C"^'" ".'» "»'io.ib.. "ffici,S
"d" '«•, q»as,n
bcllu.s compicimu,. E,go
belluæ M ntr».;!.
' s' et
Principi«m est operationum
eius E" au.lem> 9.»as
in belluis obse/vamus
Tmodo :stend.mus, e.usmod.
sunt,
ut naturæ automati
cartesiani 1« Vid
Dynam c. I,
a. 1, p. 98 vol.
I. 3 Cap ^'n,Ua?2 p.
% iUqab^ contr«;
«• 4, n.
4. • omnino
repugnent. Ergo Deus
automata, qualia Cartesius
belluas esse contendit,
condere non potuit.
Il.-Cuiusnam speciei
vila brutorum sit,
investigatur Q4 Inter
illos, qui animam
inesse brutis tuentur,
nemo contendit ipsam
esse dumtaxat vegetativam,
sed cum ^mnes
animam^belluinam esse pnnc.p.um
yegetat.vum faTantur, acriter
disputant, utrum s.t
pr.nc.p.um dumtaxat vegetativum,
et sensitivum, an
et.am .ntelleclivum. Q^
Pron la. Anima
brutorum est sensitiva
. Probatur Brutorum
anatome nos edocet
bruta nsdem exfernis
internisque organis instructa
esse, quæ y.tæ
tnsitWæ hominis cum
externæ, tum mternæ
inserv.unt. Aau Torgana,
ut scite advertit
s. Thomas,.sunt propter
noTnlias ' t
Ergo in belluis
facultates sent.end. sunt
P % Præterea,
bruta actiones exerunt,
quæ facultates sentiendi
expos tulant. Ergo
anima brutorum est
sens.U™ Anlecedel expositkWoperationum brutorum
demonsiratur 3 Et
sane de sensationibus, quæ
referuntur ad res
«Sraas, dubTtandum non
est ; belluæ enim
.Uas.operatfones edunt, quæ
visui, auditui, gustu.,
odoralu., et tactuTtribuun
ur '. Quod
autem belluæ sensat.ones
suas, earumque differentias
sentiant, ex eo
ev.ncitur, quod .psae
Ttilia a noxiis
discriminant s. Phantast.cas vero
operaUones a brutis
exerceri vel sola
illorum somnia ostendnT- '.
Actiones autem memoriae
sensitivae valde persp
cuae in ipsis
sunt. « Memoriam,
s. August.nus inqu.t,
non i Ex
huius propositionis demonstratione sententiae Cartesiana.
abnormitas magis, magisque
confirmatur. I i„
',2 Ms ^erationibus
•»« ^J^gj,„
m,ihns vis sentiendi,
quantum illarum natura
fert, tota evo.yi
ur^ Sunt enim
qnemauldum inferius dicemus,
quaedam sp.c. I,!!!
nuTe cum ad
plantas proxime accedant,
proindeque t fimo
0r,M.ViU. gradu polle.5.,
perpaucas operation.s v.ta
TcfT TuTTloann. c. II, tract.
VIII, n. 2.
Quin etian, .
exercendo hominibus longe
exccllnnt. Irerum
intelligibilium, sed harum
corporearum et besliao
!c£rCbSennulrlUr rNCC fac»"»«».« «»e
«.«.-«Lira d"! citur,
belluae expcrles sunl,
quippe quod «
insae ut Ge
deUreenSprreSdicUan1rr,CmUS' ?". 1oae
3S nam sfS»
f,? 'w ?Se
am,Ca' aut inimica
P™esciunt; nam, s,
amica fuermt, tolae
se comparant, ut
blande a &
exaCsepaeULt„Cr,P;ant;
T" T° ' ™-ca praesagian^
S" sfrl, V q,UC ad\.Proellnm
veluti accingunl, °in au
leva Pt
f ' Prod,turae,2
»• «enique non
sunt mi6"cia I&nim reqUe"
H? ln belluis
aPPetilns S3nsitivi infcra'
So'™ 'PSae,C,b°S' el
ea' auae vilae
snnt "ecesfSnl, q
i 'U,ntur; e.a'
uuae sibi noxia
snnt, cavent; Cio
imnPqH?,bUS,,0n'
sibi,.couve„ientiS
adeptio,'aut p" .essio
'mpeditur, a se
amoliri conantur. ' w r°P'
' AmJna brutorum
rationis est expers
3 tfontir oCOU!ra
Codillachu rationis investigatione el
nstUutione soc.ah, perinde
ac homines, adquirerent
At j ConL Epist.
Fundam., c. 17.
Cf Dynam., ib id.
a 10 n
123 I „0lT;Uam
bCS"æ; obse"'a„te s
Basiiio BelaZ '/llom •
mJri mZ Sn°abcrrantc.
luandoque iter eommonstr.m
ionemleMuk^rfr' T^ VetCrUm
«"»». qul hacreticos
ra m VI n
/£i S vcbcmcntC1'
redargucront. Cf s.
Basil., . ""• V11 w Juexæm.,
n. 2s Orno
TVvcc n„ ^
•/? • i
.' , c.
30; s. Aug.,
De W,' Mfcf^^f -.^5^D' ^0
W 5 QZaniLaiiaTU^
C' '« 2
C' paSSim' Amsterdan.
1753. ' £ ^,
HeTmstad/ms^6 ra"'0'!e ^1"'
melius »"»»«." • Montaigne,
,„, ilb. n,
c. 12, Paris
1725. I er
b» commcmo dus
est Malcbranchius, De
inauir. ve • V..J-11
llbVI>
Pars ". c.
7. :•« obtln
tC'crlPaUCi aI" SCC,,ti
sunlintcr na ««?««sitione
«, et sine
hoc, quod ab
alas doceantur, ut lia
a noxiis discriminant,
qu.a, statim ac
in lucem eduntur,
ea nuæ sibi
consentanea sunt, sectantur,
atque ea, quæ
sunt rontraria, vitant.
Ergo bruta ratione
non pollent. 98
Præterea, si belluæ
ratione pollerent, nec
seroper onerarentur idem,
nec omnes operarentur
s.mi i mouo.
K non operarentur
idem, quia obiectum
rat.on.s non est
aliquod particulare determinatum,
sed universal, et
?udeterqminatum, ac proinde
ratio non ™^™AjT?
determinatum, sed circa
multa, atque oppo
't.a v«rsatu^ Neque
omnes eodem modo
semper operarentur, quia,,
cum ratlnem libertas
consequatur, ipsæ pro
l.bero «ntellectus sui
iudicio operationes suas
diverso modo exererent.
Id n animalibus" quæ
ratione pollent, nempe,n
homin.bu, conspicimus; hi
enim multa, d.versaque
agunt, neque- a, quæ
agunt, simili modo
agunt. Atqut belluæ,
n cu que
exnerientia compertum est,
idem semper operantur,
e quæ unius
speclei sunt, cunctas
suas operat.ones s.m.h ter
exerunt »f Ergo
belluæ ration.s experles
sunt. 99 Exinde
hoc aliud argumentum
conficere lubet. Illu.
nronrium est aniroalium,
quæ ratione pollent,
quod s.ngu ?a
cum a noto
ad ignotum discurrant,
operat.ones suas i
di'es P^rfidunt, et
tota species ex
singulorum progress. sensim
perficitur. Atqui belluæ
nec singulæ suas
opera tiones in
dies perficere valent,
nec unaquæque spec.
ex variarum ætatum
success.one progredi potest,
qui •psæ, ut
diximus, ad quasdam
operat.ones e™nndasJg ural iter
determinantur, et quæ
un.us spec.e. sunt,
illa s"militer exercent ».
Ergo belluæ, cum
nulhus progre ssu peTfectionisque capaces
sint.ralione carere d.cendæ
sum 1 Qq. dispp., De
Yer., q. XVIII,
a. 7 ad
7. 2 /„
lib. II Sent.,
Dist. XX, q.
II, «• 2
ad 5. 3
Qq. dispp., De
Ver., q. XXIV,
«. 1 c. tæ fuTricX "esdem ope^stiones
edere, e»mde=e modou £Jj
edendis tenere, atque
ex historns animabum
de nt dem c on
^ discimus species
brutorum, quse in
prsetentis se a obus
o tæ sunt,
easdem operationes, eodem
modo, ac illas,
qua «Ttti.Trth.8; dimcultate
se e.pediret, contendit
be.lu 100. Accedit quod,
concessa brutis ratione,
nihil certe :etat,
qu,„ loquela, quæ,
aienle s. Thoma,
« e t proi.r.um opus
rat.on.s • eis
concedatur, quia pleraque
Z um organ.s
ad voces edendas
opporlunii instruuntur At
.ruta habent qmdem
signa naturalia, quorum
one afft Uones
suas secum invicem
communicant '; sed ea a ner t aliniens,tirinn,Snnl0nge( d,Stant'
qUia a brut's
«d«nturP„aliis manifes.Pn. "T,
^T n ^,' u
t affectiones suas
ttis man.testent '. Itaque belluæ
nulla vi intelligendi
nolnt. « An.mæ
best.arum, subdit s.
Augustinul, vivun ftd
non mtelligunt ».
' ' I
101. Obiic. Sunt
aliquæ brutorum operationes anw
'"lO™ Xr J"1611^6"^-" ^
commoP„strann Ergo .102.
Resp. Neg. ant.
Et sane operationes
illæ « i„
ioclamTlu^us3,"009 ^^ ^ nerilicelle" loc
lam s.August.nus observaverat
scribens: « Multa
mira nte oculos
nostros de apibus
vera sunt, longe
tamen ab u.usmod,
.rrationabilium animantium, quamffs
m?rabili ensu d.stare
rationem, quæ non
hominibus et uecor
' us, sed
hom.nibus, ange^lisque commum's
es^ »PQuod nonnullac
brutomm operationes quamdam
rat onis st
aUur,nrdiP[rShCfe|rUnt' id ab
Aauinate hac ra S
ex" icatur lud.cia
brutorum, cum sint
instinctiva ac Drn ide
naturaha «, operationibus
rerum naturalium sinfilia,
tate reneetendi carent,
ratio ipsis inesse 'nequu!' ^11"6 f' i,
q. Xtl, a.
3 ad 3.
2 Cf s.
Aug., De Doctr.
Christ., lib. II c 2
n «? „
p-„, • ..
Thomas, habent valde
paucos concep'tus' Jos
pauc ' na~
rahbus signis exprimunt
»; Qq. dispp.
De Ver „
iy f"l !i
"n~ ; «
Etsi bruta animantia
al^uid mnniE^ ^tionem
intendunt; sed naturali
instinctu aliquid agu™t ad
auod amtestationem sequitur
»; 2a 2æ
a CX a
1 ° c'
a quoa J >e Tnn.,
lib. X, c. 4,
n. 5. '
' J />o
gestis Pelagii, c.
VI n 18
Pf c Racn
ct •/ •,,,
Attende tibi ipsi n
2 lL' HomiL
ln llIud: sunt. Quare «
bruta . .
. sequuntur iudicium
sibi a Deo
inditum »;
et proinde ((
habent motus interiores,
et exteriores similes
motibus rationis % », ita
ut (( habeant
principium ordinatum de
aliquibus s ». Aht. III.—
Utrum anima brutoruua
materiaiis, an immaterialis
dicenda sit, inquiritur
103. Animam, eamque
sentientem, belluis inesse
novimus. Iam anima,
quæ in belluis
vegetat, et sentit,
una, et eadem
esse debet. Re
quidem vera, pnncipium,
quod in brutis
vegetat, et sentit,
eorum forma substantialis
esse debet, quia
est illud, ex
quo bruta in
sua specie constituuntur, et
ex quo effectus
sibi propnos producunt.
Atqui,
ut alibi innuimus
4, in quolibet
composito naturali forma
substantialis non nisi
una esse potest.
Ergo unum,
et idem est
principium, quod in
brutis vegetat, et sentit 5.
Quia vero brutum
naturam suam speciiicam
sumit non ex
eo, quod vegetat,
sed ex eo,
quod sentit G, con ~T~Op.
Cit.a
q. cit., a.
1 c.-« la 2æ, q.
XLVI, a. 4
ad 2. 5
Qq. dispp., ibid.
a. 2 c.
Exinde sanctus Doctor
rationem expo nit, qua
bruta quamdam prudentiam
participare, et futura
præ coqnoscere dicuntur. Quod
ad prudentiam attinet,
ita inquit: «
ti hoc contingit,
quod in operibus
brutorum animalium apparent
quæ dam sagacitates, in
quantum habent inclinationem
naturalem ad quosdam
ordinatissimos processus, utpote
a summa arte ordinatos. Et
propter hoc etiam
quædam animalia dicuntur
prudentia, vei sagacia;
non quod in
eis sit aliqua
ratio, vel electio:
quod ex hoc
apparet, quod omnia,
quæ sunt unius
naturæ, simihter operan tur
»• la 2æ
q. XIII, a.
2 ad 3.
Quoad autem futurorum
præ coqnitionem: « Ex
instinctu naturali movetur
animal ad aliquid
tu turum, ac si
futurum prævideret : huiusmodi
enim instinctus es
eis inditus ab
intellectu Divino »;
Ibid.f q. XL,
a. 3 ad
1. rræ stat
etiam cum eodem
sancto Doctore illud
advertere quod nullus
habitus proprie acceptus
in brutis inveniri
potest, quia habitus
pro prie sumti, ut
diximus in Dynam.
(c. I, a.
40, p. 108
vol. I), ra tione
comparantur, « vires
autem sensitivæ in
brutis anmialibas non
operantur ex imperio
rationis (la 2æ,
q. L, a.
3 ad 2).
At quoniam «
bruta animalia a
ratione hominis per
quamdam con suetudinem disponuntur
ad aliquid operandum
sic, vel a»ter;n^
modo in brutis
animalibus habitus quodammodo
poni possunt Ibid.—t
Pp. 105-106. . f s
Hoc magis perspicuum
fiet in Anthropologia, ubi
de unnaie animæ
in homine disseremus.
„-mQi;c »• e
« In hoc,
quod est sensitivum
esse, consistit ratio
animalis », De
sensus et sensato [Grice: Cf.
Austen, SENSE AND SENSIBILITY, Austin, SENSE AND SENSIBILIA] isequens
est illud unicum
principium, quod forma
subistantiahsdicitur, esse principium
sentiens, seu principium
vegetativum, quod ad
altiorem ordinem principii
sensitivi assurgit. Et
sane, nulli dubium
esse potest, quin
principium sentiens pnncipio,
quod mere vegetativum
est, nalura sua
excellat. Atqui «
forma perfectior virtute
continet quidquid est
inferiorum formarum !
». Ergo in brutis una
eteadem anima, nempe
sentiens, per diversas
potcntias, quæ ab
eius essentia fluunt
% non solum
operationes sensitivas, sed
etiam quidquid anima
vegetans in planlis
præstat, exequitur 3.
104. Quænam sit
natura huius principii,
cruod vesretat et
sentit, inter Philosophos
non convenit; ipsi
enim pro suorum
systematum varietate in
diversas sententias dis3esserunt.
At nos secundum
theoriam peripatetico-scholasticam de
pnncipns, quæ compositum
naturale constiuunt, naturam
animæ belluinæ explicamus.
Atque in inm,s
nonnullas notiones, quæ
illius systematis veluti
con.ectaria sunt, in
memonam revocemus oportet
1 hsse materiale
diversa ratione prædicatur
de subtantns completis,
ac de forma,
quæ, uti ex
diclis in ^apite
pnmo colligitur, est
substantia incompleta. Eteiim
substantiæ completæ materiales dicuntur
corpora pæ, cum
actu lam constituta
sint, extensione, divisibiitaie, alnsque
corporum proprietatibus pollenl.
Formæ utem
matenales dicuntur illæ
formæ, quarum «
esse, ut j.
lnomas ait, est
per hoc, quod
insunt materiæ 4
», icrnpe tormæ,
quæ habent esse
concretum in materia
la ut a
materia in esse,
et operari pendeant
5. E contraio, lormæ
immatenales, vel spirituales
dicuntur illæ for™,
quæ a materia
in suo esse
non pendent, proinde«e
abea separatæ subsistere
possunt. Hinc formæ
imlatenales, secus ac
materiales, subsistentes nuncupantur.
j^Jnterme matenale priori
significatione acceptum, et I,
q. LXXVI, a.
6 c. iuV^T
9b 6SS? tia animæ
• in
brutis ' •
• Potentiæ non soim a„!latlVæA
Seletiam sensibi^s; a
quibus dcterminatur eo U
Qq. dtspp., q.
un. De Sp.
cr., a. 3
c. • c
Contr. Gent., lib.
II, c. 30.-3
lhid^,ib> Jy^ c
81 6 PoLa æ lmma'eriaIes
sunt Per se
subsistentcs »; Qq. dispp., esse
immateriale, sive inter
corpus, et spiritum,
nihil i medium esse
potest. At vero si
materiale altera signincatione
sumatur, diversæ eius
species esse possunt.
Nam, cum formæ
sint materiales ex
eo quod a
materia in esse,
et operari pendent,
ipsæ ob diversam
rationem, qua ad roateriam deprimuntur
, magis, vel
minus matenales sunt,
ac proinde minus,
vel magis ad
immatenalitatem acce
"lOo. His præstitutis,
sequentes propositiones demonstrandas aggredimur:,
la. Anima
brutorum non est
materiahs eo moao,
auo materiale est
corpus. m j„.
Probatur. Corpus est
aliquid « ex
materia, et torma
compositum ».
Atqui anima brutorum
est forma.non^ tem
ipsum compositum ex
materia, et forma.
brgo lpsa aliquod
corpus esse non
potest. Præterea, anima
brutorum est principium,
per quod ipsa
vivunt, et sentium.
Atqui principium huiusmodi
non potest esse
corpus, secus omne
corpus viveret, et
sentiret. Ergo . 106
Prop 2a. Anima
belluina non est
forma immatenalis seu quæ per
se subsistit, sed
ad genus formarum
roaterialium pertinet, ita
tamen, ut ad
immateriahtatem pro xime accedat.
. • __
Probatur prima pars.
« Natura uniuscumsque
rei ex Cius
operatione ostenditur s
». Atqui brutorum
operationes huiusmodi sunt,
ut nonnisi m
corpore, et per
corpn. exerceri possint,
quia « operationes
animæ sensitivæ, iiod
complentur sine corporalibus
instrumentis 6 ».
Ergo amma belluina
etiam in suo
esse a corpore
pendet. Atqui tor
ma, quæ a
materia pendet, non
est forma «J"!e,"_ "f
est forma, quæ
esse suum concretum
in materia nabc
ac nroinde genus
formarum materialium non
supergrem tur \
Ergo anima belluina
ad genus formarum
matenalium pertinet. iQq. dispp., De
Virtut., q.I, a.
1 ad4.-2 Contr.Gent
lib. II, c.68
s I q
III, a. 2
sed contr.—1 Contr.
Gent., hb. II,
c. 08. s
i' (j LXXVI
a. 1 c— 6
Contr. Gent.,
lib. IV, c.
11. i «Forma,
quæ uon est
per se subsistens,
non habet alium
m dnm a
modo subiecti, quia
non habet esse,
nisi in q™ntnm
e. actus talis
subiecti, et ideo
mensura compositi »;
In hb. IV
deni. Dist. XLIX,
q. II, a.
3 sol. Idem
argumentum hac alia
ratione exhiberi pojest:
Omnis res secundum
suam formam, sive
secundum uam speciem
agere debet, quia
forma est principium,
x quo acliones
oriuntur; (juapropter, si
anima belluina sset
torma subsistens, proindeque
immaterialis, actiones ognitrices
eius circa immateriale
versari deberent. Atui consequens
est falsum, quia
cognitio brutorum, uti
stendimus, supra sensilia
non assurgit. Ergo
anima beluina genus
formarum materialium non
supergreditur 2. 108.
Altera pars ex
cognitione sensitiva, quæ
bellua;um propria est,
facile colligitur. Enimvero
« ratio comtionis
ex opposito se
habet ad rationem
materialitais ». Atqui
sensus species rerum
sensibilium accipit quiem
cum earum conditionibus
materialibus, sed tamen
sine xaterxa . Ergo, sicut
anima intellectiva ex
eo, quod abstrahit
speciem non solum
a materia, sed
etiam a laterialibus
conditionibus
individuantibus 5 »,
est immænalis; ita
anima sensitiva, in qua «
sunt species rerum
ensibilium, sine propriis
materiis, sed tamen
secundum mgulantatem, et
conditiones individuales, quæ
conseuuntur materiam 6
», non esse
quidem forma immateialis,
sed ad lmmaterialitatem proxime
accedere dicena est
7. IV.— Qua
ratione anima belluina
indiyisibilis sit, explicatur
109. Brutorum anima
spectari potest vel
dumtaxat prout [ Id
iam Gennadius {De
Eccles. Dogmatibus, c.
17, App. ad
Opp. i Aug.
t. VIII) docuerat
hisce paucis :
« Solum hominem
credijius habere animam
substantivam . . .,
animalium vero animæ
non iiint substantivæ
».—2 T) q#
LXXXIV, a. 2
c. lbid.—>> Ibid.—s Qq. dispp.,
q. un. De
Anim., a. 13
c. Exinde perspicitur
animarn belJuinam non
esse materialem, peride
ac formæ rerum
animæ expertium, atque
animæ vegetabium. Etenim
cognitio sensitiva supergreditur
non solum operatioes
rerum vita expertium,
quia hæ sunt
a principio extrinseco,
ia autem a
pnncipio intrinseco ;
sed etiam operationem
animæ egetabihs. Nam
operatio vegetabilis «
fit per organum
corporeum t virtute
corporeæ qualitatis »;
verum cognitio sensitiva
expostuit quidem quasdam
qualitates corporeas, «
non tamen ita
quod lediante virtute
tahum qualitatum operatio
animæ sensibilis proeaat;
sed requiruntur solum
ad debitara dispositionera organi
»• i q.
LXXVIII, a. 1
c. est
in se aliqua
forma, abstracta a
corpore, quod infor
mat, vel prout
actu corpus informat.
Iam, si priori
modc consideretur, nonnisi
veluti indivisibilis cogitan
potest Etenim divisibilitas
est proprietas quantitatis,
atque hætelligi potesl
IZnTTJi v f,m-'
vel P-er eorruptionem
in destructio dumtax. W
„2^?' " F
huiusmodi «rum,'redigit »;,„m
q^innoneTrjSZ^ '" "ihilura tan
potesl, qu0'd esse
sibi, onr um
ha w ^•tUm
^ .Lelluina non
habel alinrf «„ P" et.' -an,ma
autem Per se
corrurnpi dicf nol«,.
^ n,M comPositiNeque ipsa
p alibi diximPus
' noPn fo
mCa°errUP^° enira> et
»e«\««o, [tiali proprie
conveni, Bni^ '
-ed comPos'l° substan animam Uufoam"
ex "E Tunli
Ve Pot-' «• V, a. 4. •.C;t"aoS' caorr0unC,PuAnnt„m « T
a0'1","130'
COrruPto corPn" ear„m
..tX^K."^ "Jum "^
T PCr h°C'
•" "on potest
„; Qq. «7W.,
Oe PolP'' V
". T-iT" Pdilos. Cdrist.
Compend. II. ' gnitione
sensitiva pollet, est
corpus, yel qnælibet
forma I forporea.
Atqui ex sentenlia
Scholaslicorum neque corI
PuTneque quælibet forma
corporea cogn.t.one sens.t.va
pollet ; nam anima
bellnina, cui cogmt.o
sens.t.va altr uitur,
non est corpus,
imo indivis.bilis est,
atque ets. forma
materialis sit, tamen
ipsa a celer.s
form.s matenalibus differt.
Ergo illam sententiam
mater.al.smo v.am s ernere summa
iniuria asseritur. Neque
dicas; »n.mam bellu.nam,
etsi ceteris formis
mater.ahbus anteeellat, l ™n,£
iis non differre,
tum quia est,
per.nde ac f%'^%e.r^'
tum quia per
virtutem corpoream produc.tur
Eten.m quod spectat
ad primum, formæ
mater.ales.ex Scholast^o rum
sententia ',' non
pollent eaden, \.V^lf^™\\Z. III, c.
97. -»»«•- Paf; 5
I a CXVIII
a. 2 ad
3. Cf ln
lib. II Sent.,
D,st. XVIII, q«,
«• d 8
circf" uto um
animam præstat legere
noviss mum opus £ tecriTnue- V
inirnortalit, de V ame de,
»««« W'« "
m Thoma, d'
Aquin, par 1'
abbe J. Beney,
Autun. Igj ARr.I.-Rerura raundanarum
colligatio exponitur Anol'
^ili^nl P°r NenJesium
S Auctorem Librorum
»£ :$£: „p
';TkS^iv^'^-z lium infimn,Mo^
quoniam vita vegetativa
est om SiftSs:; fs
fiecnu„r^r«!su,nuDv ct •"»
unt belluan nnL
-i d,cu.nlur Supra plantas
assur 121 d15/ ?•
eo infusas cognoscunt.
F lt ffii.™
erent,as>. nemPe qualitates
essentialos, „uæ 1
cgui sabTicfuXr^ lamen
SeCU-m consentiunt^er 1
#e naf. Aom.,
c. 1. :
SSSSH'it •« «
Deus ellunt,consideran/æs„„ veZn^!!''
" "S0 hæ'
Pr»»^'i"e alii "a,
qa.nt.im ein fmb cil
ilas »«1° £^5 S
S' PCr q"°S
menS h Comm.,„ ..
m/ceB^^-^^^^-onen.Deiascendit.
j£g rent
tamen in eo
conveniunt, quod utraque
suiit substan tiæ.' Animalia
a vegetabilibus dissident,
quod ipsa sen sum
habent, quo plantæ
carent; at in
eo consenliunt, quod
ambo vivunt. Homiues a
brutis discriminantur quod
ra tfone præditi sunt;
sed, pcrinde ac
bruta, sent.unt. Cum s
int Angeli snbstantiæ
mere intellectuales, d.fferun
ab hominibus; secl
hi cum illis
conven.unt, eo quod,„
eH, gunt. Insuper ex
diversis speciebus una
est altera perfe ctior',
immo in eadem
specie sunt diversi
essenl.ales gra dus perfectionis,
indeque diversæ, ut
recentes, a.unt, clas ses
existunt Ex hoc
fit, ut nobilior
natura per spec.enr
vel cla«sem inferiorem,
quam complectitur, cum
ea, qua et
homiue" Juiumquc sit
gradus perfcctioms vel n planta,
vel in brnln st
connexioUsSmfillOS ^ ^ ££££& si
connexio, sed non
continuatio. At vero
non nv.fi r»
Mtes,,nter quos Bonnetus
«, Leibnitium secmi
K e«t gat.onem
per legem continuitatis explicarc
co > cndun
" mnes speces
rerum, secundum ipsos,
Ha intr se
ve" .continuam Imeam
efforment, quæ a
reeno minerali nd
«etabile, a vegetabili
ad animale, et
ab°ani aiadho mem
progred.tur. Hæc autem
continuat o f
per ste' cs
ac^nvocas, nempe species,
quæ intcr duas
quasJue" 'op^smu.01 Part,C,'PeS
W™™™, q«æ ær
120 Lex
continuitatis absurda esl. £ ner
^T^T et Leibnitius
fassus est nullam
speciem mediam inter
hominem et D(
luam in nostro
terrarum orbe inveniri,
sed contendit nihil
Prohlb^ quin illam
in alio orbe
existere putetur {N.
E., lib. IV,
c. 16, §
U Denique impius
Buchnerus hodie pertendit
Æthiopes esse speciem
a quivocam, per
quam species belluina
cum humana continuatur,
qu ipsi in sua structura
organica præ se
ferunt multa, quibus
ad simia proxime
accedunt {Force et
matiere, p. 75,
et 76, ed. cit.). Sed
na commenta Lockii,
Leibnitii et Buchneri
sunt adeo futilia,
ut vix co
futatione egeant. Et
sane, quod ad
Lockium attinet, sicut,
aiente s. A
gustino, « videmus
infantilem animam nondum
coepisse uti ratior
et tamen eam
rationalem dicimus {De
Gen. ad litt.,\ib.
VII, «• n. 10); ita
homines, qui imbecilles
a nativitate sunt,
etsi ratio quivocam
inler belluam, et
vegetabile. At id
omnino falium est
«. Nam polypus,
etsi, ob structuræ
or^anicæ sim)Iicjtatem, propius,
quam celeræ belluæ,
ad plantam iccedat,
tamen est animal,
et non aliud,
nisi animal; quia
>ennde ac an.mal,
sentit, se ipsum
movet, et nutrit,
manucat et digerit 2.
Art.III.— De ncxibus
djnamico, ct teleologico
rerum raundanarum 130.
Ncxus rerum mundanarum
non solum ex
eo exur 9n utantur
tamen rationales, ac
proinde homines, dicendi
sunt uod ad
Le.bnitium spectat, quidquid
sit de aliis
mundis «uos m
hngit, procul dubio
entia, ei quibus
hic mundus constat
ita ) se
irmcem pendere debent,
ut inde unicum
systema eiurgat TVlTv
rGrUm svstemate> Leibnitii
iudicio, nullus hiatus
se debet. Ergo, si
qua species æquivoca
inter hominem, et belam daretur
hæc m nostro
hoc mundo inveniri
deberet. Denigue ichnerus
dehrat, non philosophatur. Nam,
quæcumque sit simi;udo
quæ, structura organica
spectata, inter simias,
et Æthiopes tercedit,
certum est Æthiopes
ratione pollere, qua
simiæ, perinde rel.quæ
best.æ, carent, eorumque
aliquos ipsam adeo
eicoluisse viri in
primis eruditi, atque
acuti evaderent. Gf Flourens, Histoire
des travaux, et
des idees de
BufTon et ivier,
Histoire des travaux,
etc. ' 2
Magis autem absurda
est opinio illorum,
qui cum Robineto
(Conlcrauon phil. sur
la gradation naturelle
des formes de
V ttre ou
Les wis de
la nature, qui
apprehende d faire
Vhomme, Amsterdam 1768) otquot
sunt in mundo,
diversas naturas, non
esse aliud, nisi
diversa iimenta unius
naturæ, nempe humanæ,
et diversas ætates,
quas ica illa
natura percurrit, usque
dum formam omnium
perfectissim nempe humanam,
assequatur. Sane, si
omnes species sunt
trans tationes unius speciei,
conscquitur unicam esse
omnium rerum, æ
sunt essentiam seu
substantiam, et dumtaiat
accidentia diver Atqui hoc
absurdum est, quia
diversæ naturæ, seu
species ren,U iU,SffSCala
mUndi constituit«r, secundum
essentiam, ut viuas
1 r"' Ergo
absurda est opinio
eorum, qui 'omnes
^uras rerum ab
un.us speciei evolutione
repetunt. Accedit 1°
quod a, quicumque
gradus eius sit,
ei evolutione naturæ,
quæ in pri»
ei cvolutione materia
bruta est, secundum
hanc sententiam, eiurU
d quod de
vita vegetativa et
sensitiva abnorme esse
ostendis, ct mag.s
absurdum esse quoad
vitam rationalem hominis
suo de.nonstrabimus. 2«
Quod si mundus,
uti philosophi isti
conten \ Ura "ZZTT
^^,n-tti ^GCiUS fuisset>
Deus OIUoil"» >
r« o nP SUCt0r
n°n CSSet; id
auod "laximeimpium est w
Z . UinnTT aUtCm
I,UiC VaIdc allini'
oua'u Lamarckiu wm,
aluque hodie propugnant,
in Anthropologia dicemus
git, quod
ipsæ, eo, quo
exposuimus, modo, inter
sese collio-antur, sed
etiam ex eo,
quod muluam in
sese actionem exercent,
atque ex eo,
quod una alteri
inservit. Hinc duo
modi connexionis rerum,
nempe per causarum
efftæntium, et per
causarum finalium colligationem
existunt; quornm primus
nexus dynamicus f,
alter teleologicus 2 ap
peilari solet. . Nexus dynamicus
in mundo invenilur probatur. Nexus
dynamicus in mutua
rerum in se actione consistit.
Atqui res, ex
quibus mundus constat,
vim actuosam in
sese invicem exercent.
Ergo. 132. Minor
ex ipsa contemplalione rerum
evincitur. htenim certum
est res corporeas
aliquid in organa
sensoria corporis nostri
agere, quippe quod,
nisi quidquam m
ea agerent, illarum
sensationes in nobis
fieri non possent.
Certum quoque est
nos in res
corporeas, quibus circumdamur,
multa agere, ut
illas ad nostræ
vitæ utilitatem, oblectationemque accommodemus.
Certum denique est
res corporeas in
se ipsas aliquid
invicem agere; constat
emrc inter omnes
terram, et corpora
coeSestia se mutuo
attrahere vi gravitationis, unde
regularis ille motus
planetarum exoritur, corporaque,
quæ in terra
sunt, sive sim
plicia, sive mixta,
mutuas actiones in
se exerere ob
vim attrabendi, et
repellendi, qua poiient 3.
133. 2a. Nexus,
qui per causas
finales eflicitur, ii
mundo existit .
i Ita dicitur
a vi, seu
energia {Svvapis), quam
res naturales ii
se exercent. .
. . 2
Ita appellatnr a
/me {rekos), cuius
gratia una res
alten inservit 5
Hanc propositionem demonstrantes
pro certo sumsimus,
omne res, quæ
in mundo sunt,
vi actuosa pollere.
Id enim tura
ex us quæ
de viventibus, immo
de ipsis corporibus
manimis lam dict
sunt, aperte coliigitur,
tum ex theoria
de principns constitutivi rerum,
materiali nempe, et
formali; principium enim
formaJe, i suo
loco vidimus, est
principium activum, quia
quælibet res ex
e ipso, quo
constituitur, vim operandi
accipit. Hinc s.
Damascenu! « Actus
est vis, motioque
cuiusque substantiæ, qua
caret lllud .
lum, quod non
est »; De
fide orthod., lib.
II, c. 23.
Argument autem, quibus
cum Malebranchio omnem
activitatem, vel cum
LeiJ nitio activitatem
transeuntem substantiis creatis
repugnare pro tur,
nullum pondus inesse
iam alibi {Ontol.,
c. IX, a.
2, p. e
et a. 7,
p. 71, sq)
ostensum a nobis
est. Philosophis,
quos causis finalibus
infensos esse mnuimus
m unu Probalur
Partes nniversi, ut s. Tbomas
inqnit, ita ordmanlur
admvicem, sicut el
partes exercitus adinvicem'
Atqu, ex.nde nexus
teleologicus exurgit. Ergo
' 134. Mawr
cx phænomenis, quæ
in tota hac
rerum an.versUa c
cernunlur, ea cvidentia
probatur, qua nnl™
ma.or des.derar, potest.
Enimvero sive in
coclum sive m
lerram s.ve in
mare oculos coniiciamus,
in phænonena ...c.d.mus,
quac rerum alias
aliarum finibus.comnodisque ...scrv.re
luculenler commonstrant. E. g. ex
v i/ent.bus plantæ
ad nutrimenlum belluarum,
ct bominum cdum
RoLClJellUæ 'n USUm'
commodumque hominum nodf J
LV|fe exPertes> P«'a
aqua, acr, aliaque
huiusnri ;; :,
l A,rUm' telluarum>
e' hominum bonum
com«rfhn! • AtmosPhera.
resp.rationi, et sustenlandis
vawnbus, qu. ex
aqu.s or.untur, deservit ;
venti vanores n
nubcs cogunt, ct noxias
exhalaliones dissipant; aPqnæ
x mont.bus decurrunt,
ut planlæ, brnta,
et nomines ad
c «s„,(„,„nem lpsls
utantur. To(a ter
corpora. afconcenumTl|SeSe ""'T gravitant
' et 8™^°™
U' n! V m.'
s,ve hi,rmoniam efficiunl,
quæ a ronomos incred.bili
stupore percellit. Hic
vero concen is non
modo inter diversas
naturas rerum, ex
cfuibus rial,', r
? h.°die 'U0ntUr>
necnon Bttchnerus, ajiique
Ma ".„,, uuntA' contra>
cognilio causarum finalium
ad lese phæ :
u0, ZZZTeZT r110 præsidi0
est' lr,ntu,n »bes' nt '«" '» «not :
auæsun, „r CU'"S,!U0 "''
facile cst operationes
; 1'"« 'e«es
phænomcnorum non sunt
r. Co eo/„u'.«
fi„UKdUm qUaS feS
corPorc0° neeesssrio operan-es
„1, 'n,r S
lbus rerl"n •
n""° nc?olio Possunt
cognosci .uui "on
id, quod absolute,
sed id ber
ti« iS ?
suPernaturaIe est>
admittunt. Ut de uno Gio bertiu
dicamus, hic pertendit
quamlibet naturam esse
naturalem si h,s iiZ7
1PSa SnPeriore'n' «supernaturalem, siri aliam
natuTam 384 et
^TrT Jafe:atUF ^eoHea
del ^vrannaturale, not.
XLV, p seriPsi'
quoqu/ pJrsuasione m de
ex C rc
DrotnSre?atUraliS ab ^noratione
™™ profuisci;quonitnr^Hc f
ca«sarum progreditur, ambitus
ordinis super. naturahs
coarctatur. Yid.Filo,. della
Rivel., § 3,
p. 13, Torino
18o( dine
morali, qui circa
humanas actiones versatur,
prout hæ ad
finem hominis spectant;
denique, ne cunctos
enumeremus, ab ordine
politico, in quo
gubernatio civitatis fundatur.
. 139. Normæ,
secundum quas ordo
physicus eincitur, leges
naturæ, vel pkysicæ
vocantur f; et
consecutio eventuum secundum
ordinem physicum, nomine
cursus naturæ designatur.
Art.V.— Ordinis naturalis existentia,
et ordinis supernaturalis possibilitas
adstruuntur His notionibus
praestitutis, inquirendum nobis
est, an ordo
naturalis in mundo
exislat, atque an
ordo supernaturalis sit
possibilis2. . .
140. la. Ordo
naturalis in mundo
existit. Probatur. Deus
mundum ita debuit,
et scivit creare,
ut fini, ad
quem ipsum destinavit,
adamussim respondeat. Atqui
mundus non potest
finem assequi, ad
quem Deus illum
destinavit, nisi ordo
in ipso existat,
quia ordo, ut
diximus, est apta
partium ad finem
assequendum dispositio. Ergo,
si Deus est
auctor mundi, ordinem
m mundo esse
pro certo habendum
est 3. 141. Quod
si res ista
cum iis agatur,
qui Deum esse
auclorem mundi negant,
argumentari adversus lpsos
licet hoc modo
: Ea, quae
in mundo sunt,
ipsis Atheis non
diffitentibus, unicum systema
efficiunt. Atqui ex
pluribus, diversisque rebus,
cuiusmodi sunt mundanae,
aliquod unicum systema
exurgere non potest,
nisi speciales, aiversique
earum fines ad
finem unicum totius
systematis con i Secundum
s. Thomara hae
leges sunt quaedam
impressiones a Deo
factae in rebus
ratione carentibus, ut
hae in certum
finem mclinentur, atque
determinentur ab uno
prae alio modo
operandum: « Sicut
homo imprimit denuntiando
quoddam interius principmm
actuum homini sibi
subiecto, ita etiam
Deus imprimit toti
naturae Drincipia propriorum
actuum; et ideo
per hunc modum
Deus dicimr praecipere
toti naturae »; la 2ae,
q. XG, a.
4 c. Sed
de hac re
fusior sermo erit
in Philos. morali,
p. I, c.
IV, a. 3, ubi de
lege aeterna verba
faciemus. 2 Possibilitatem dumtaxat
ordinis supernaturahs PMlosopnus
10vestigare debet, nam
Theologorum est inquirere,
utrum, nec ne
aliquis ordo supernaturalis a
Deo in mundo
constitutus sit. 3
Gf s. Thom.,
la 2ae, q.
CII, a. 2 c. Ciirrant;
concurrere autem ad
hunc unicum finem
non possunt, nisi
res ipsae inter
se colligatae sint,
nempe nisi ord.ne
inter se contineantur.
Ergo
si cunctae res,
ex quibus muridus
conllatur, unicum svstema
efformant ordo, procul
dubio in mundo
existit1. 142. Advertendum
etiam est ordinem
universalem quo, res
omnes un.cum mundi
systema constituunt, ex
multis ordinibus particulanbus inter
se connexis efformari
Id a s.
Fhoma sequenti comparatione
declaratur: « Oportet
quod omnes particulares
ordines sub illo
universali orchne contineantur,
et ab illo
descendant, qui inveniuntur
10 rebus, secundum
quod a prima
causa dependent Humsmodi
exemplurn in politicis
considerari potest Nam
omnes domestici unius
patrisfamilias ordinem quemdam
ad invicern habent,
secundum quod ei
subduntur. Rursus autem
lam ipse paterfamilias, quam
omnes alii, qui
sunt suæ civitatis,
ordmem quemdam ad
invicem habent, et
ad pnncipem civitatis,
qui iferum cum
omnibus, qui sunt
m re^no, aliquem
ordinem habet ad
regem2 ». 143. 2a. Nihil prohibet
quominus ordo naturalis
in mundo cum
supernaturali coniungatur. Probatur.
Ordo supernaturalis neque
ex parte Dei
ne•que ex parte
rerum creatarum, neque
ex parte ordinis
a Weo creah
aliquam repugnantiam exhibet.
Ergo. Et sane
non repugnat a
parte Dei; nam
sapientia, et potentia
Dei creal.onc naturæ
non exhauriuntur, ac
proinde Deus rebus
a se crealis
perfectionem Iargiri polest
maiorem ea iquarn
earum natura expostulat,
ita ut actiones
na»ivis suis |vinbus
super.ores exercere queant.
Nec mpugnat a
parte \rerum creatarnm;
hæ enim, ut
alibi diximus 3,
potentiam obedientiæ a
Dco acceperunt, ut
valeant ea in
se recipere, vcl
agere, quæ facultates
suas naturales præterorejfliuntur. Nec
demum ex parte
ordinis a Deo
creati; nam ordo
supernaturahs ordinem naturalem
distinctum servat et
lpsum, qu.n perturbet,
perficit, quia naturas
rerum ad «ctiones
supenons ordinis exerendas
aptas reddit •antInme„dUl,°S' 1ul.mala..
1Ⱦ in mundo
conspiciuntur, csagge Zia IJL v'-s
0f: 'I q.
CV, a. 7
ad 3). Rousseavius
(Rousseau, Lettres de
la montagne. Lett.
III), aliique contendunt
nos numquam posse
cognoscere, an aliquod
opus sit miraculosum;
quia, cum non
sint nobis omnes
leges naturæ perspectæ,
cognoscere haud possumus,
utrum, necne aliquis
effectus vires naturæ
prætergrediatur. Ast ii
omnino falluntur. Ei
sane, qnamvis non
omnes leges naturæ
nobis sint exploratæ,
ind( inferri nequit
nobis exploratum esse
non posse, utrum,
necne aliquis effectus
vires naturæ prætergrediatur. Nam nos miracula
dicimusilb opera, quæ
exploratis naturæ legibus
adversantur. Atqui si
non om nes,
certe plures naturæ
leges, eodem Rousseavio,
eiusque asseclis fatentibus,
compertæ nobis sunt. Ergo cognoscere
nobis licet, nurr
aliqua opera sint
miraculosa. Frustra regereres
posse fieri, ut
aliqii: effectus, qui
cum legibus notis
non concordat, legibus
nondum explo ratis
sit consentaneus; repugnat
enim dari in
rerum natura leges
du plicis generis
secum pugnantes; ideoque
duos ordines, quorum
unun alterum tollit.
Cf Bergier, Traite
historique, et dogmatique
de U vraie
rdligion, part. V,
c. I, a.
1, Paris 1784.
2 De falsis
definitionibus miraculi verba
non facimus, nam
e theoria s.
Thomæ, quam hic
exponimus, quisque veram
a fals definitione
miraculi dignoscere potest.
> Contr. Gent.,
lib. III, c.
401. e.
g., est compenetratio
duorum corporum, quæ
in resurrectione I.
Chnsti ex sepulcro
non aperlo alque
in Eius ingressu
ad d.sc.pulos suos,
clausis ianuis, Ivenil
quippe quod, cum
omne corpus sit
naturaliler impenetrab.le, compenelrationem duorum
corporum omnis creala
visnullo modo efficere
polest. .151 Miraculum
vero quoad subieclum
diciluropus, ciuod vires
tolius naluræ crealæ
superal non essentia
sua sed [propler
conditionem subiecti, in
quo /it ; ila
ut causæ fcrcaiac
sim.l.a, il .
efficere valeant, sed
non in subiecto?
W quo illud
eflicitur. Ila certum
nobis esl causas
crea a Pd
vilam, el vis.onem
in rebus producendam
concurrere qma v.vens
a v.venle gignilnr,
alque visio in
animali pc.feclo per
generat.onem oblinelur. At
cerle vilam in
jmortno cxsusc.lare, aut
visionem cæco reslituere
nulla d.a causa
po.esl, sed solus
Deus, 2. Uenique
m.raculum quoad modum
esl opus, ouod
ec propler essentiam,
ncc propler subieclum,
sed pro iredimr hT'qU°
v' y,res,tolil,s namræ
creatac superTCdHur. Huiusmod.
m.racula exislunt, cum ægrolus sine rævi.s remed.is,
et sine olla
crisi cimvalescil, viresque
lorpons sub.lo resum.i,
vel cum tempeslas
in ranqu "iiatem
subilo mulalur '.
h-"" 153. Ex
iis, quæ de
notione, et diversis
speciebus mi-,lo Vffal,,:MU,S'
/aci'e ™\em&™> q«id
mirabileTuZ m !Aatmhh?yem> .iucu'en««Aue
theoriam s. Tho iæ
. Ad efliciendum
mirabile duo requiruntur
: 1° ut
a præter naturam
cum codem Aquinate
dici possinl Mirarnlnm
Cao~c nceo'' oo.d"'
°Um Patet il,Ud
"P-'« "esM,o«™ •odi.,-i
n ' .
° °d. fl,,acv,s
na'»" illiim cffcclum
vel omnino oduccre
non potest, vel
illum producere non
polest in co
subio: »",fluo. P;.od"C.um conspicitur.
Miraculum ero coJa
al m patrar,
d.cHor, si in
rcbus, in quibus
fit,,, rcmanet. „t s.
Tho ;:i,'r": cvntraria2 :d„
TT' qnT Deus
fadt • Cr
n0tUni est i,,,,d
esse eff"tnm, qucm
na odnH qU,dCm
Produeere » s^d non
in illo modo,
quo revera oduc.tur
e. g., Ægyplum
repente ranis scatere
, q. CX,
a. 4 ad 2; cf
s. Aug., De
Trin., lib. III,
c. 7, 8, et 10. Fhilos.
Crrist. Compend. II.?
^ causa eius
sit occulta; 2» ut in
re in qua
fit, aliquid i insi
repugnans esse putetur.
lam utrumque duobus
mod.s conlinge?e potest.
Etenim causa eventus,
quem admiramur, vel
est occulla secundum
se, hoc est,
eiusmodi, u omnes
lateat, vel occulta
quoad nos, hoc
est, eius modi, ut nuosdam
solum lateat. Item
in eventu, quem
adm.ramur vel vere
est aliquid repugnans
in re, ad
quam eventus pertinet,
vel apparet esse,
dum vere non
est. S»i cansa
eventus, quem admiramur,
est secundum se
occulta, atque in
re, circa quam
ipsa versatur, est
contrar.a d.spositto ad
ipsum producendum, eventus
est illud, quod miraculum vocatur;
quia Deus, quippe
qui in rebus
omnib»» »cretissime operatur,
est causa occullissima, eiremotissima
a nostris sensibus,
atque Ipse tantum
in rebus operari
potest aliquid, ad
quod res non
sunt comparatæ. b
causa eventus non
omnibus, sed qu.busdam
dumtasat s t
occulta, neque in
se sit aliquid,
quod e. vere
repugna sed solum
secundum opinionem, seu
apparenter, ellectus mirabilis
vocatur '. VIII. — De miraculorum
possibilitate 154 Miraculorum
possibilitatem negant omnes
ii, qui ob
diversam, ut diximus
\ rationem leges
naturæ absolute necessarias,
et immutabiles esse
tenent. Nec al.a
est opinio Rationalistarum ;
nam ipsi comm.n.scuntur haud
possibile esse ut
facta, quæ leg.bus
exper.ent.a umversim exploratis
adversantur, cont.ngant, et
ideo omn.a nuracula,
quæ Sacræ Litteræ
narraut, veluti mythos
interpretantur 3. T^ou desunt
notæ, quibus miracula
«ri nomiuis a
mirabmbus diseeruantur. Eteuim
illa ab istis
dist.ngu. poss nnt »on
solom « comparatione
eventuum cum explorat.s
nstnrse leg bus sed e t. m
1° ex in»enio,
indoleque eius, qui
miraculum operatur num
su pie tate
nimique demiskne insignis,
necne ; 2»
ex modc, opersnd
scilicet uum omnia,
quæ miraculum concom.tantur, "dolean ^rel gionem,
gravitatem, et modestiam,
n.h.Ique snpemtauosi, etndaml
præ se ferant;
3» ex fine
cum operis, tum
operant.s, hoc est
numopu \i cultnm
Dei promovendum, hominumque
corda amore De.
mua". manda spectet,
et num operans
glor.am De. un.ce
quærat a pro priam
gloriam et Iucrum
aucupetur; 4° ex
.«-^.«'^ effectus, quia
opera Dei sunt
firma, præst.g.aque c.to
evanescu Cf Bened
XIV, Op. cit.,
lib. IV, c.
4. 1
58 sq.
5 Horum commenta
in unum collegit
Strauss, F.e de
Jdsut, trac ^5
1 P.roV-Deus eflicere
potest miracula. n£c°L
ri M,ra?ulu'"> «t.ex
dictis patet, existit
ve! cam ootes,
vJl a'T'.d
"0vi facil' (Iuod
natura efficere non
potest, vel cum
efTectum impedit, qui
ab actione alicuius
causæ natura .,
consequi deberet '. E. g„
si Deus coeco
I mraTr ™lt'
^^ n°vi in
coeco efficit, quod
„a: tara efficere
„o„ potest, quia
coecus visionem quam
a effic ' ut
"n" ^ rUrSUS
aCWirer% non notest;
si autem ! tTlffol, 8
"0n con,l,urat> '"'Pedit
combustionem, quæ n,l5m,US
pr°pnUS 'Sn,sAtuui "eum
i„ rebus utrum
• q !,?.
d,w De Pot
„ vi, a.
1 c et
a 2 a,I
t ua Wv?nr°ad
ali,a hUiUSm°di f«ta'dlendum
est-;'namsi Dcus om 1
v.vent.a ereav.t nonne
potest vitam largiri
vel plantac, ul
rursus 2 '
fr»ciusquo ed«, vel
cadaveri, ut homo
reviviscat V Si
Deus otes" L """' h°m™1™
«tem conficiendi panis
edocuit; nonne oranum„?,rPa,neS,tamultiplieare' ut
non nl0d» quinque
muna mCf rw,",nt'Se,let'am mu,U
illoru,n «>«gment. supcrsint?
Cf Cruerwl, c.
IV, a. 2,
p. 232, not.
8, vol. I. nere,
ut illud vel
quiescat, vel alio
cursum convertat. At
si homo hæc,
aliaque huiusmodi præstare
potest, nemo cerle
negabit Deum, qui
ubique est, et
operatur, cuiusque virtus
humanam infinite excedit,
potuisse hominem e
tecto præcipitem in ære suspendere,
ut eum a
mortis periculo liberaret.
Illud quidem inter
actiones rerum creatarum,
et actiones Dei,
a quibus effectus
causarum naturalium impediuntur,
interest, quod illæ
ordine naturali continentur,
hæ autem vel
quoad substanham, vel
quoad modum \ires
naturæ prætergrediuntur, prout
effectus causæ naturalis
vel a nulla
re creata absolute
lmpediri potest, vel
impediri absolute potest,
sed non in
iis adiunctis, in
quibus a Deo
miraculum efficitur. 158. Confirmalur
propositio ex eo,
quod Deus, ut
iam innuimus1, non
ex necessitate, sed
ex liberrima voluntate
ordinem, qui in
mundo conspicitur, constituit.
Nam, si ordo
mundi non ex
necessitate, sed ex
liberrima Dei voluntate
existit, nihil prohibet,
quin Deus aliquid
præter ordinem naturæ
operari, seu, quod
ldem valet, miracula
patrare possit2. 159.
Obiic. Si miracula
fierent, leges naturæ
essent mutabiles. Atqui
leges naturæ esse
mutabiles repugnat tum ex parte
Dei, quia repugnat
voluntatem Dei, qui
illas constituit, esse
mutabilem, tum ex
parte ipsius naturæ,
quia, cum naturæ
rerum sint fixæ,
et determinatæ, determinatæ
etiam, proindeque immutabiles
esse debent leges,
quibus ipsæ gubernantur.
Ergo miracula fieri
haud possibile est.
. 160. Resp.
Conc. mai. ;
neg. min. Neg.
cons. ht sane,
neque ex parte
Dei, neque ex
parte ipsius naturæ
quidquam prohibet, quin
ieges particulares aliquando
mutentur. Non quidem
ex parte Dei.
Etenim Deus, cum
leges naturæ liberrime
statuisset, illas eadem
voluntate, qua constituit,
mutare, aut suspender e
potest, quoties ordo
Providentiæ id expostulat.
Neque idcirco
mutan Deus dicendus
est. Nara «
Deus, ait s.
Thomas, ab æterno
prævidit, et voluit
se facturum, quod
in tempore tacit.
bic
ergo constituit naturæ
cursum, ut tamen
preordinaretur in æterna
sua voluntate, quod
præter cursum istum
quan i 158 sq. «
Cf s. Aug., De Gen.
ad litt., lib.
VI, c. 43, n. 23
et s. Thom.,
Contr. Gent., lib.
III, c. 99. Jg5
(loque facturus esset '».
Neque ex parte
ipsius naluræ Nam
rebus, quæ a
Deo crealæ sunt,
ab Eoque conser'
z °:;;i?r' r°n. repus,,at' -»«-::
. est ipsas
nutui Dei obedire.
Alqui, cum le«-es
mundi ob immediatam
actionem Dei mutantur,
re frea æ
nutui De,
ipsascreant,s,conServantis,gubernandiSque obediant" mnfarP
Nkf ^T™ T
rePaS™1 leges eius
aliquando Hri^Lmn (l"0SCum leSes "aluræ per
miracu a mutari
dicuntur, putandum non
eSt miraculo lædi
ullam le I Srffen".eralem ',at,Uræ'
1uia' Ul e
all"tis exempt col
t I gitur,
Oeus miracula palrat
non quia leeem
ire, er-ilem •»
se statutam destrui.
s'euia
iu »atura,duci" sensibilem
per se, et
immediate pro CAPVT VII.
De mundi origine
I.— Ulrum mundus
a Deo sit
crealus L..!61' Crefim\S
n0mine intelligitur productio
rei « in
ksc secundum totam
suam substantian, »>,
ita ut «
causaNilas creant.s se
extendat ad omne
illud, quod i
re in E uV ?naClldefini,Ur :
Productio tot?uB«r™eX jHimio,
i ta, ut mhil
antea exlet, ex
quo res ednratnr
iHinc valde distat
creatio ab illa
'actione quæ simplkl'
Qq. dispp.,
De Pot., q.
III, a. i
ad 6. Cf
s. Bonav., In
lib. I Sent.,
Dist. XLII, a.
1, q. 3
ad ara. '
Vid. etiam quæ
adnotavimus p. 159
not 2 is
if^i C"m.1,niracula ™nt™
nataram fieri dicuntur,
id de natuw
particulanbus tantum intelligendum
est ; neuue ita
ut earuin .atun/aji?e;tTe|Ur;,meC enim
i,,Ud tantu" «Postulat qu
d 0 ^ i?P,7e/etUr' n°n
niS/. °Pc™tiones sibi
consentaneas exerere 01
Jes rwum,Vn nilraCUllS
eiFeCtUS Hant COntra
ordines PartiinrpVovirn;Semper secuudl"» ordinem
universalein Di aventurfoif,ff"'"' ^,'.1
'' "' 2 so'« Creali».
inqt.it s. BoSl:; t
i 2,Sq "!
SeCUndUm t0lUm "; ter
effectio dicitur, nempe
per quam subiectum,
quod iam existit,
immutatur. « Duplex
modus est caussandi.
Unus
quidem, quo aliquid
fit, præsupposito altero.
Alio modo caussatur
aliquid, nullo præsupposito.
Et boc modo
dicitur aliquid fieri
per creationem l
». 162. Mundus
a Deo esse
suum habet per
crea tionem 2
Probatur prima pars,
nempe mundum habere
esse suum a
Deo. Omnes res,
ex quibus mundus
constat, non sunt
ex se ipsis,
sive, ut Scholæ
aiunt, non habent
esse ex se.±
Atqui id, quod
non est ex
se, oportet ut
sit ex alio,
seu, ut babeat
esse ex alio,
quippe quod nihil
medii est inter
esse a se
ipso, et esse
ab alio. Quotquot
igitur res sunt,
ex quibus mundus
componitur, esse suum
ab aho habent.
Atqui boc aliud,
a quo res
mundanæ esse suum
repetunt, nonnisi Deus
esse potest; nam
ea, quæ non
sunt a seipsis,
cum habeant esse
participatum, causam sui
esse m eo
agnoscunt, cui esse
essentialiter convenit; Deus
autem i dumtaxat
est Ens, cui
esse essentialiter convenit.
Ergo omnes res
mundanæ a Deo
esse suum habent 3.
163.
Probatur altcra pars,
nempe modum, quo
mundus esse suum
a Deo habet,
in creaiione consistere.
Nequit Deus dare
esse rebus ex
materia præexistente. Ergo
res a Deo
efficiuntur ex nihilo,
seu esse suum
a Deo accipiunt
per creationem. Antecedens
ita demonstratur: A
Deo, quemadmodum ostendimus,
esse omnium entium
onginem habet, proindeque
esse ipsius materiæ,
quæ et ipsa
quoddam ens est,
ita ut haud
possibile sit esse
matenæ existere, antequam
a Deo efficiatur.
Atqui, si res
lta se habet,
compertum est Deum
res non producere
ex aliqua materia
præexistente, sed eas
ex non ente,
sive ex nihilo
educere . Ergo.
i In lib.
De Causis, lect.
XVIII. 2 « Si quis,
ita a Concilio
Vaticano definitum fuit,
non conntea tur
mundum', resque omnes,
quæ in eo
continentur, et spmtua
les' et materiales,
secundum totam suam
substantiam a Deo
e: nihilo esse
productas... anathema sit
»; Sess. III
Const. dogm. D
Fide Cathol., Can. I, n. 5. I
q XLIV a
1 c. Vid.
etiam Contr. Gent., \\b. II,
c. 13. Cf
s. Aug.,' De
Vera Relig., c. 18, n.
36; s. Ansel.,
Monol «. 6,
et AQUINO (vedasi).
Demonstrationi directæ indirectam,
quæ maiorem perspicuitatem habet,
adiicimus. Ut origo
mundi explicetur, hæ
hypotheses fingi possunt.
Nam vel mundus
semper extitit, qualis
nunc est, seu
est æternus tum
ratione matenæ, tum
ratione formæ f;
vel ingenita, et æterna est
matena informis, et
ex ea mundus
effectus est per
ordinem, seu formam,
quam Deus materiæ
in tempore largilus
est 2; vel æternæ
sunt atomi, et
ex iis per inQnitum mane
vagantibus, atque in
diversas combinationes lemere
coalescentibus, mundus, quem
videmus, ortus lest3;
vel mundus ornnino
cst emanatio, aut
evolutio substantiæ Divinæ,
ita ut ab
ipso Deo non
distinguatur, ac promde
sit, qualis Deus
est, æternus ;
vel denique a
Deo e nihilo
eductus, seu creatus
fuit, ab eoque
ordinem, quem præ
se fert, accepit.
Atqui ex his
hypothesibus quatuor priores
sunt absurdæ. Ergo,
secundum leges syllogismi
disiuncti, restat, ut
quinta, quæ creationem
mundi staluit, sit
vera. 165. Minor
probatione eget. In
hac, relicta quarta
hypothesi, de qua
in Theodicea disseremus,
trium priorum rlumtaxat
ratio habenda nobis
est. Iam abnormitas
primæ, et secundæ
hypothesis hoc ar^umcnto
evincitur. Si materia,
quocumque modo conci 1
Præcipuus auctor huius
sententiæ fuit Aristoteles.
Cf Jul. Sinon, de Deo
Aristotelis, Paris 1839.
2 Hæc fuit
Platonis doctrina, de qua dignus
est, qui legatur
H. tfarlin, Etudes
sur le Tim.
etc, Argum., §
7, t. I, c. 27, et not.
.XIV; t. II,
p. 179 sqq.
1 Ita opinati
fuere Leucippus, Democritus,
aliique veteres defen•ores
atornorum. ' Hæc omnium
veterum, recentiumque Pantheistarum
sententia est. )piniones
aliorum recentium, qui
creationem impugnant, ad
primam, |t tertiam
revocantur. Etenim ipsi
cum atheismum vel
manifeste deendant, vel
occulte insinuare adnitantur,
mundum, vel qualis
nunc st, semper
exlitisse, vel ex
vi ipsi materiæ
insita evolutum, sensim[ue
efformatum esse autumant.
Prima
harum opinionum defensa
fuit i multis
Incredulis sæculi proxime
elapsi. Altera valde
probatur Juchnero, aliisque
materialistis Germaniæ. Ipsi
enim, cum teneant
lullam aham vim
existere, quam quæ
matcriæ inhæret, eamque
tonnisi in materia
existere posse, inde
colligunt mundum ex
vi ipsi natenæ
insita evolutum, sensimque
efformatum fuisse, ac
proinde totionem creationis
esse prorsus absurdam,
quia creatio vim
extra nundum positam,
ab omnique materia
seiunctam expostulat. piatur, nempe
vel sua forma
iam prædita, qualis
est mundus, vel
omnis formæ expers,
esset infecta, ac proinde stricto
sensu æterna, ipsa
procul dubio existeret
ex necessitate suæ
naturæ, ideoque immutabilis,
atque ab omni
successione immunis foret;
siquidem id, quod
non est factum,
ex se ipso
esse debet ; id
vero, quod ex
se ipso est,
existit necessitate suæ
naturæ, et quod
necessftate naturæ suæ
existit, mutationi, et
successiom obnoxium esse
nequit, alioquin esset
necessanum, et non
necessarium, nempe necessarium, et
contingens Atqui repugnat,
docentibus ipsis adversariis,
quosbic retelhmus, maleriam
esse necessariam, immutabilem,
atque ab o-i
mni successione immunem.
Ergo repugnat matenam,
quocumque modo ipsa
concipiatur, esse mfectam,
seu stncto sensu
æternam. Secunda autem hypothesis
alns, nsque validissimis
argumentis oppugnatur. Et
sane, Deus non
poterat materiæ ingenitæ
largiri formam, quam
habet, nisi ipsa
ab Eo penderet,
Eique subiiceretur. Atqui
repugnat materiam, quæ
est ingenita, atque
infecta, ab ahqua
causa anteriori pendere,
ullique causæ extenon
subnci. Ergu, si
materia informis esse
infecta, atque ingemta
dicatur, Deum ex
ipsa mundum, quem
modo conspicimus, eftecisse
dici nequit2. Præterea
id, quod est
ingemtum, nullam mutationem
admittit. Atqui nihil
ex eo, quod
est immutabile, fieri
potest, quia perspicuum
est hoc lpso,,
quod ex aliquo
aliquid fit, mutari
id, ex quo
ht. « Matcn?
ergo, ita concludit
Lactantius, si facta
non est, ne
tieri ex ea
quicquam potest 3
». Accedit, quod
Deus inhmt? potentia
pollet, ac proinde
putandum non est
Eum, nor secus
ac homines, non
posse efficere quidquam,
nisi e^ i
Ex quo vides
antiquos Patres philosophis,
hæreticisque æter nitatis
materiæ defensoribus iure,
meritoque obiecisse, quod
lps materiam Deo æqualem facerent,
proindeque duos Deos
commini scerentur; siquidem
esse ei se
ipso, seu necessitate
suæ naturæ immutabile,
et stricto sensu æternum, est
proprium solius natura
summæ, et perfectæ,
scilicet Dei. Inter eos, secus
ac Auctor Syst
natur. (Systeme de
la nature, part.
2, c. 2,
Lond. 1770), impuden
ter asseruit, recensendus
est Tertullianus, qui æternitatem mund
adversus Hermogenem ex
industria impugnavit. «
Cf s. Iustin.,
Ad Gentes cohortatio,
c. 23. 3 De
ira Dei, lateria
iam existente; sed
tenendum est Eura,
sicut nullo rtifice,
ita nulla materia
eguisse, ut mundum
conderet ! 167.
Absurdior est tertia
hypothesis. Enimvero, atomi
bsis Atomicis fatentibus,
etsi insecabiles sint
2, tamen laites
habent, materialesque sunt ;
quocirca si repu^nat
jiatenam esse ingenitam,
repugnat etiam ingenitas
esse .tomos. Atqui
atomi, ex quarum
fortuita concursione munSum
ellectum esse Epicurus,
recentesque Increduli comUiniscuntur, sunt
ingenitæ. Repugnat i^itur
mundum ex ftomis
per æra temere
convolantibus effectum fuisse.
' 108. Præterea,
etiamsi demus posse
dari alomos, certe
•ullo modo evenire
potuit, ut ex
ipsis et singulæ
res c quibus
mundus conllalur, et
ipsa mundi compages
eflcerentur. Hoc m
primis ex eo
demonstralur, quod illæ
omi tamquam ingenitæ
adstruuntur. Etenim plures
a!;mi non possunt
ad aliquam rem
efficiendam coalescere Mi
quodammodo lmmulentur, quia
necesse est ut ipsæ Jiquid
in sese invicem
agant. Atqui id,
quod est in.Alteraai tem
ratione asseritur rem
creatam ordinem habere
ad nih lum,
quatenus ipsa est
natura sua post
nihnum, æqi ac
si dicatur c,
mtel hgenda est de
duratione æternitalis, non
vero pons, vel de æternitale
temporis imaginati non
ve° •eal.s, quatenus
durationem ælernam Entis
increati e sme
successione est, sine
aliqua successione imari nequ.mns. H.nc
commode dici polesl
Deum fnigM |
mundum, qu.n vel
Dcum in tempore
esse, vel tem ante
mundum fu.sse staluatur.
Prius vero, ItmJu,
seu ante, ct
post si considerentur
in ipso tcmCore
»1 dub.o quædam
e.us differentiæ sunt ;
vcrum si' udcrentur
relata ad æternilalem,
non aliud den™ant
rclat.onem temporis ad
ipsam ; siquidem
nos q i
ess.on, assuet, sumus,
concipimus esse immoTunA
mslanhs, quod est
proprium ælernilatis, fu?sse
anam success.o temporis
inceperit, et futu^um
si'suc•o tempor.s desmeret.
Quare dicimus Dcum
fuisse ante ndeV'
mUudum esse P°s«
»eum, non quod
Deum! nde ac
mundum, tempore conlineri
intel igimus sed
. cum Deum
extra omne tempus
esse intfSus «udum
reqUC De-Um fuiSSe
aule muudi ««oKem
lundum esse incep.sse,
cum iam Deus
esset ». i
¥• cit.t ibid.,
c. 23, n.
3. • q.
XLVI, . i
ad 8.- Cf
s. Aug,D0 Civ.DH,
]ib. xh,c. 17, nl
Si Deus
mundum in tempore
creasse ( catur,
illud quoque dicendum
est, fuisse tempus,inqmnium possibihum
optimus, non quod
optimæ sunt sinplæ
eius naturæ, sed
quod ipse, totus
quantus est, a
oono ad mehus
in infinitum progreditur.
Præter Platonem
inter veteres, Abælardum
in media ætate,
minHJ m W uhJecni[\ ætatis
initium, sententia de
optimismo nundi MaJebranchio
probata est. lifflr^WK
desciene: !»«-. art Optimisme. Leibnitius
etiam, a .nmcuitatibus
adversanorum pressus, eo
tandem devenit, ut
theo rW par n"1
g n202OPtimO ' C°ntinU°
Pr0greSSU derivaret5 vid'
• Optiraismus raundi
refellitur 192. Doctrinani
de mundo oplimo,
quocumque modo accipiatur,
admilti non posse
sequentibus propositionibus evincitur:
la. Optimismus
Leibnitianorum et per
se absurdus est,
et ad exitiales
errores ducit. Probatur
prima pars. Finis,
ob quem Deus
mundum creavit, ut
in Theodicea videbimus,
est manifestatio perfectionum
Dei; qua de
re mundus optimus
ilie dicendus foret,
qui perfectiones Dei
ita manifestet, ut
nihil supra. Atqui
mundus, quilibet ipse
sit, utpote finitus
perfectiones Dei nequit
ita manifestare, ut ipsæ magis,
ampliusque manifestari non
possint. Ergo hunc
mundum, vel alium
quemlibet possibilem esse
omnium optimum absurdum
est . Probatur
altera pars. Doctrina
de mundo optimo
potentiam Dei, quæ
omnem limitem respuit,
limitibus cogit; atque
Deum, qui in
productione rerum extra
se maxima libertate
gaudet, necessitati obnoxium
facit. Ergo ad
exitiales errores ducit.
194. Antecedens ita
demonstratur. Et sane
: 1° Si
Deus mundum omnium
possibilium optimum creavit,
Eius potentia iam
exhausta est; quia,
cum mundo optimo
nullus alius præstantior
dari queat, Deus
iam effecit quidquid
efficere potest. Atqui
potentia, cuius obiectum
exhauriri potest, imo
iam exhaustum est,
non est infinita.
Ergo
theoria, quæ mundum
omnium possibilium optimum
a Deo creatum
esse statuit, infinitam
potentiam Dei tollit2.
2° Si Deus
mundum creare volens,
debuit optimum omnium
possibilium creare, non
potuit ex infinitis
mundis possibilibus 3
potius unum, quam
alium ad existen Cf
s. Thom., Qq.
dispp., De Pot.,
q. I, a.
5 c. Adeo
verum est optimismo
mundi omnipotentiam Dei lædi, ut Abælardus, et
Wiclefus, cum docuerint
Deum non posse
alia facere, quam
quæ fecit, id
quod omnipotentiæ Dei
profecto adversatur, autumarunt
quoque, uti paulo
ante adnotavimus, illum
mundum a Deo
creatum esse, qui
est omnium possibilium
optimus. 3 Series
mundorum possibilium, non
diffitente eodem Leibnitio
(Lettres d Borguet,
Lettr. I), est
infinita. Et sane
mundi, qui esse
possunt, tot sunt,
quot sunt modi,
quibus Deus esse
suum cum rebos
extra se communicare
potest. Atqui series
horum modorum est
inn tiam vocare, sed
eum, quem creavit,
scilicet omnium optimum
creare coactus est.
Alqui ubi non
est eleclio, ibi
est necessitas. Ergo
Deus hunc mundum
præ reliquis posjsibilibus
non ex suæ
volunlatis consilio, sed
necessilate coactus creavit.
Quinimmo ex theoria
optimismi illud etiam
sequitur, quod Deus
mundum, quicumque sit,
creare cogitur. Etenim,
Leibnitianorum iudicio, Deus
mundum lomnium oplimum
creare debet, ut
perfecliones suas, quoad
fieri potest, manifestel;
ergo eo magis
ad mundum creandum
cogitur, alioquin perfcctiones
suas non modo
non quoad fieri
potest, sed omnino
non manifeslasset . Optimismus cliam
eo modo, quo a Bouillierio,
aliisque explicatur, reiiciendus
est. Probatur. Ralio,
ob quam repugnat
ullam particularem creaturam
esse omnium possibilium
optimam, in eo,
his •Optimistis non
diffilenlibus, sita est,
quod quælibet par ticularis
creatura infinitum Esse
Dei modo finito
repræ sentat, ac proinde
aliæ sunt possibiles,
quæ Divinum >Esse
magis, magisque manifestant;
siquidem finito aliquid
jsemper addi potesl.
Atqui, etiamsi detur
mundum esse in
continuo progrcssu, ipse,
cum nonnisi finitæ
progres isionis capax sit,
Esse infinilum Dei
modo finilo semper
manifestat, ac proinde
alii multi eo præstantiores fieri
jpossunt. Ergo
eadem ratione, qua
probalur, nuperorum jOptimistarum iudicio,
nullam singularem creaturam
esse iomnium possibilium
optimam, probalur simul
ne totum iquidem
mundum, quicumque tandem
sit, omnium pos •sibtlium
optimum esse. 196.
Adde his, quod
continuus progressus in
infinilum, nita; quia,
cum singuli modi
finitam entitatem, seu
realitatem a Deo
accipiant, horum series,
quantumvis maxima dicatur,
vel cogitetur, Esse
Divinum, utpote infinitum,
exhaurire numquam potest.
Ergo series mundorum
possibilium est intinita
(cf s. Thom.,
In lib. III
Sent., Dist. XIV,
q. I, a.
4 ad 3).
Exinde aliud argumentum,
quo mundus optimus
veluti in se
absurdus redarguitur, confici
potest; siquidem, posita
doctrina de mundo
optimo, series mundorum
possibilium non esset
infinita; quippe quod,
postquam series a
mundo minus perfccto
-ad mundum magis
perfectum progrediens, mundum
omnium optimum lassecuta
est, supra ipsum
assurgere nequit. 1 Cf Fenelon,
Rtfutation du systdme
du p. Malebranchc
sur la nature,
ct la grace,
c. 6, et
Bonifas, ttude sur
la Thtodicee de
Leibniz, part. 3,
c. 4. quem
hi philosophi mundo,
prout totus est,
considerato tribuunt, prorsus
commenlitius est. Etenim,
cum mundus in
tota rerum, ex
quibus conflatur, universitate
consideratus non sit
aliquid abstractum, sed
ex diversis naturis
rerum compositum, non
potest aliter ^inteiligi
ipsum esse in
conlinuo progressu, quam
si ipsas naturas
rerum in naturas
præstantiores continuo transmutari
admittatur, alioquin progressus
non esset substantialis, sed
accidentalis. Atqui
repugnat naturas rerum
ita progredi, ut aliæ in
alias continuo transmutentur
. Ergo repugnat
in mundo inveniri
illum progressum, quem
nuperi Optimistæ commenti
sunt. 197. Obiic.
1° Leibnitius, eiusque
sectatores: Si Deus
inter mundos possibiles
optimo alium prætulisset,
mundum sine ulla
ratione sufficiente creasset.
Atqui quidquain ne
in Dei quidem
operibus sine ratione
sufficiente esse potest.
Ergo Deus
mundum omnium possibilium
optimum creasse dicendus
est. 198. Resp.
Dist. mai., sine
ratione extra Deum
posita, conc. mai.y
sine ratione, quæ
est in ipso
Deo, neg. mai.;
eadem dist. neg.
et conc. min.
Neg. cons. Sane
admittenda est aliqua
ratio, ob quam
Deus mundum creavit,
quia Deus, utpote
sapientissimus, nihil sine
ratione moliri potest.
At,
cum Deus, ens
sibi ipsi sufficientissimum, a
causa extranea delerminari
non possit, illa
ratio non in
perfectione mundi, sed
in ipso Deo
invenienda est ; nempe,
ut s. Thomas
inquit, est ipsa
stia Bonitas z.
Quod si ratio,
ob quam Deus
mundum creavit, non
est perfectio ipsius
mundi, sed bonitas
Creatoris, consequitur rationem,
ob quam Deus
hunc mundum, non
vero alium ipso
perfectiorem, aut imperfectiorem condidit,
non in perfectione
ipsius mundi, sed
in ipso Deo
etiam quærendam esse.
Hæc autem inquisitio
supervacanea, imo temeraria
est, cum de
re agatur, quæ
ad arcana Divinæ
Sapientiæ pertinet. « Talis quæstio,
ad rem ait
s. Bonaventura, est
irrationalis, et solutio
non potest dari,
nisi hæc, quia
voluit, et rationem
Ipse novit 3 ».
199. Obiic. 2°
Si Deus crearet
mundum 'omnium possi Cf
Ontol., c. II,
a. 3, p. 17.
2 Contr.
Gent., lib. I, c.
86. 3 In
lib. I Sent.,
Dist XLIV, a. 1, q.
I ad arg.
Cf s. Aug.,
Epist. III ad
Nebridium, n. 2.
COSMOLOGIA 183 hilium
minime optimum, Sapientiæ,
Bonitatique suæ flerogaret,
quia minus honum
est quoddam malum,
æ![uc ac minus
malum est quoddam
bonum. Atqui conseimens
est absurdum. Ergo et antecedens.
| 200. Resp.
Neg. mai> ;
conc. min. Neg.
cons. Sane Sajnentia,
Bonitasque Dei non
expostulant, ut Deus
efficiat jnundum omnium
possibilium optimum, sive
absolute op lmum, sed
tantum ut quemcumque
mundum ex omnidus
possibilibus efficere velit,
ipsum efficiat relative,
nemf>e m genere
suo optimum, quatenus
ei omnia largiri
debet, per quæ
et omnem illam
perfectionem, cuius natura
;ius capax est,
assequatur, et ad
ultimum eius finem,
qui bst manifestatio
Bonitatis Dei, perfectum
ordinem habeat. llud
autem omittendum non
est, perabsurdam esse
ra jfionem, qua
Leibnitius propositionem maiorem
sui argujnenti probavit,
quia bonum, et
malum privative sibi
opponuntur, ac proinde
prorsus repugnat ullum
bonum, >rout est
bonum, esse malum,
aut ullum malum,
prout j:st malum,
esse bonum. 1
Cf s. Bonay.
loc. cit., q.
II ad arg. Homo omnia,
quæ in reliquis
naturis rerum adhuc
observavimus, in se
exquisitiori modo continet1,
atque ob suam
facultatem intelligendi particeps
est proprietatum, Eer
quas substantiæ intellectuales, sive
Angeli cæteris reus
creatis excellunt2 ;
quocirca ipse annulus
est, quo natura
visibilis cum invisibili
copulatur, ut unica
inde universitas rerum
creatarum efficiatur $.
Hinc tractatio de
homine a Cosmologia,
uti diximus ,
segregatur, atque peculiarem
Philosophiæ partem, quæ ANTHROPOLOGIA
vocatur, sibi propriam
habet. In hac
tractatione primo explicabimus
quidquid ad unionem
animæ, et corporis
in homine spectat;
deinde inquiremus 1°
in quo essentia
animæ humanæ consistat;
2° utrum, necne
anima sit immaterialis;
3° quænam sit
origo animæ; 4°
utrum, dissoluto corpore,
anima superstes sit,
an cum corpore
pereat. Quænam sit
animæ et corporis
uuio in homine
inquiritur I. —
Substantialis animæ, et
corporis unio in
homine adstruitur 2.
Communis vulgo hominum
persuasio est hominem
non esse solam
animam, aut solum
corpus, sed aliquid,
quod ex anima,
et corpore conflatur
5 ; siquidem
nemo, quantumvis plebeius,
cadaver, aut animam
a corpore separatam
hominem appellat, latumque
discrimen inter ca Hinc
homo fjVY.poY.ovfjLog, parvus
mundus, dictus est,
quia, ut AQUINO (vedasi) advertit,
« omnes creaturæ
mundi quodammodo inreniuntur
in eo »;
I, q. X.GI, a. 1
c. 2 Cf s. Aug., De Civ.
Dei, lib. IX,
c. 13, n.
3. 8 Cf
Nemes., De natura
hominis, c. i. 4 90.
s De Dicearcho,
aliisque paucis antiquis,
et recentibus Materialistis, qui
in homine corpus
tantum admiserunt, alias
disseremus. daver,
animam, ct hominem
non agnoscit. Verum
quoniam unitas, ut
in Ontologia vidimus
, cst vel
substantialis, vel accidentalis,
non convenit inter
omnes Philosophos, utrum
unilas hominis, sive,
ut aiunt, compositi
humam sit subslantialis, an
accidentalis. Et sane
non pauci inter
antiquos, recentesque vel
aperte professi sunt
animam per acadens
cum corpore coniungi,
vcl hominem ita
dennivere, ut nullam
rationem corporis haberent.
Nos primum substant.alem, seu
naturalem unionem animæ
cum corpore in
homine adslruemus, deinde
quædam contra oppositas
sententias adnotabimus. 3.
S. Thomas, de
unione anitnæ cumfcorpore
disserens ait: (( fcx anima,
et corpore constituitur
in unoquoque noslrum
duplex unitas naturæ,
et personæ 2
». Yentas huius
theoriæ, quæ in
tota media ætate
viguit, et iam
a ss. latr.bus,
al.isque antiquis Scriploribus
3, post Aristotelem,
trad.ta fuerat, sequentibus
propositionibus a nobis
demonstratur: 4. la.
Corpus, atque anima
in homine adeo
inter se comunguntur,
ul ex ipsis
una natura, seu
una substantia completa
constituatur . Probatur.Ea, quæ
sunt diversæ naluræ,
unam, eamuemque actioncm
exerere non possunt.
Atqui anima et
corpus quæ m
se seorsum consideratæ
sunt diversæ res,
nabent in hom.ne
operaliones utrique communes
Er^o corpus, et
amma in hornine
adeo inter se
coniunubstanUa completa, sive
una natura constituatur
Minor probatur
præcipue ex sensationibus, quæ
non sunt >ohus
an.mæ, aut solius
corporis, sed ulriusque.
Re uuiIdm,Veransensat,0.nes non.sunt
solius corporis, quia
cum psa s.t
operat.o immalerial.s, a
solo principio materiali,
sr;lest r:pus' proficisci
-w •>^ 3
ri6Ptia comprobatur, quia
corpus, poslquam anima
ab eo Cap.
III, a. 1,
p. 19.-2 in?
q. rij a.
j ad 2
W præ cetens
s. Iustinum (Fragm.
libri De resurr.
carnis »• 8)
A henagoram (De
resurr., c. 12,
13, 18, et
21) s Irenacum
yeirid.^: l\ t't
t^}De CtvDei> libXIX> ; » ™°
\ Contr. Gent.,
lib. II, c.
57. ° Cf
DtJnam., c. III,
a. 4, p.
119-120 vol. I. seiuncta
est, nihil sentire
experimur. Neque sunt
solius animæ, quippe
quod, cum anima
sit immaterialis, res
materiales nihil in
ipsam per se,
sive immediate agere
possunt *. 5.
Itaque « neutrum
(neque corpus, neque
anima) habet speciem
completam, sed utrumque
est pars unius
naturæ 2 ».
Quapropter homo nec
corpus, nec anima
est, sed aliquid
tertium, quod ex
utroque componitur 3.
ld ex ipsa
notione corporis animati
clare intelligitur ;
siquidem corpus animatum
non est solum
corpus, quia corpus
per se est
expers animæ, seu
vitæ, nec sola
anima, quia anima
est naturaliter incorporea,
"sed aliquid tertium
ex eo exurgens,
nempe corpus, quod
anima informat. 6. 2a.
Ex anima, et
corpore unica persona
in homine efjicitur.
Probatur. Operationes in
qualibet natura tribuuntur
supposito, seu personæ,
secundum illud Scholæ,
quod in Ontologia
statuimus, Actiones sunt
suppositorum *. Atqui
in unoquoque nostrum
unum, idemque est
illud, cui operationes
animæ, et corporis
tribuuntur. Ergo ex
anima, el corpore
una persona in
homine constituitur. Veritas
minoris ex interna
experientia constat. Et
sane nos iu nobis ipsis
experimur, illud, quod
in nobis intelligit,
ei vult, essc
idem ac illud,
quod sentit, nutritur,
deambu lat: unde
unusquisque nostrum sicut
dicit, ego volo,
el ego intelligo.
ita dicit quoque,
ego patior, ego
deambulo aut aliud
huiusmodi. Atqui illæ
operationes sunt sohuf
animæ; hæ autem
animæ, et corporis,
quod anima m
format. Ergo unum,
idemque esse in
homine illud, cu
operationes animæ, et
corporis tribuuntur, experientu
interna constat. 7. Præterea, hæc
personæ unitas, quæ
ex anima, e
corpore efficitur, ex
iis, quæ in præcedenti proposition,
nihil diciIfius; nam
conlra istam opinionem
eadem valent argumenta
mhm personam non
posse definiri naturam
sui consciam stendimus
2; quippe quod
rb ego secundum
Kantium, alios>ue nuperos
re ipsa non
aliud, nisi personam,
denotat 14. Denique
Kosminius docuit rb
ego non esse
solam immam, uli
Gartesius opinatus est,
neque solam conscienHam,
uu Kantius contendit,
sed esse animam,
prout conpa sui
ipsius esl; nam
« subiectum humanum
tum evant ego,
cum per diversas
operationes internas suarum
fa;ultatum conscientiam sui
assequitur3 ». At
Rosminius DefinXIII, §
55. Modus, ait,
quo corporibus adhærent
spiritus, et animalia
Nihilominus Scholastici,
Aristotelis, ipsiusque s.
Augu stini doctrinis
adiuti, de modo,
quo anima, et
corpus u nicum
compositum subslantiale efficiunt,
theoriam concin narunt,
quæ cuilibet solidæ,
et cuiusdam momenti
diffi cultati aditum
præcludit. Quæ theoria
huc redit, quoartem
formæ, non autem
materiæ in homine
expleret psum iorct
principium, quo homo
vivit; at hoc
fieri ne[uit, quia
corpon per se
inspcclo nec vivere,
nec esse inncipium
vivendi convenirc polest,
alioquin omne corius
oporteret esse vivens,
vel principium vitæ
* 19. Alterum
argumentum ex ipsa
notione formæ subtant.al.s
pet.tur: Re quidem
vera, formæ subslantialis, oonenle
Aquinate \ duo
sunt propria. Primum
in eo conistit,
quod ipsa rei,
cuius est forma,
esse substantiale *rgilur,
veluti pr.ncipium inlrinsecum,
ex quo res
in ua specie
constituitur 2; alterum,
quod a primo
fluil, est, |UOd
ex forma substantiali,
et ex materia,
quæ ab illa
eterminatur ad aliquam
rem constituendam, unicum
esse jubstant.ale efficitur
*. Atqui dubium
non est, quin
anima rga corpus
hacc duo munia
obeat ; namque
1° anima, i
ante vid.mus 5,
esse corpori largitur
veluti principium, uo
res cst id,
quod cst; unde
corpus, antequam ab
anima tormetur, non
est corpus humanum,
et staiim ac
anima o eo
separatur, corpus humanum
esse desinit. 2°
Anima um corpore
unum esse substantiale
constituit; namque si
)sa intnnsece esse
corporis constituit, necesse
est ut una
um corpore unicum
esse substantiale efficiat 6.
Er^o
nenm dub.um esse
potest, quin anima
cum corpore*, veiti
iorma substantialis cum
materia, copuletur. £J. Frop. 2
. Amma, quæ
est forma substantialis
cor7' /*on est>
msi amma intellectiva,
sive rationalis. rrobalur
contra non paucos,
eosque præsertim recen§,
qu. ut intra
videbimus, pugnant animam,
qua corus vivit,
non esse animam
intellectivam, sed animam
ab Jc d.versam,
quam principium vitale
vocant. Forma, ut
\ r'fqr LXXV'
a* * ? 2 Con*r.
Gent., lib. II, c. 68,
n. 2. *
Cf Cosmol., loc.
cit., p. 102-103.
ninn!df^P* i104" •Pr°pter
hæC duo forma
s»bstantialis, quæ prin E? ani n
? rei.ct«aV°CatUr' a
Princiui0 efficiente discrimitur, quia
pnncipium efliciens largitur
esse rei non
ex eo aunrf
a produc.t, atque
esse eius non
est idem ac
esse rei productæ
est etiam ipsius
animæ »; I,
q. LXXVI sæpe diximus,
speciem, seu naturam
cuiusque rei determinat.
Atqui natura cuiusque
rei ab eius
operationibus dignoscitur. Ergo in
composito substantiali, quod
dicitur homo, forma
ea esse debet,
quæ illius operationibus
respondet. Atqui operationes
propriæ hominis sunt
intellectivæ, quia per
has a ceteris
rebus discriminatur. Ergo anima
intellectiva est propria
hominis forma. Nonnulla circa
eamdem theoriam adnotantur
21. Ad eius,
quam exposuimus, theoriæ
maiorem explanationem, hæc
tria mente recolemus
oportet: Horum primum
est, animam rationalem
non posse informare
corpus, prout est
rationalis, quia ipsa,
prout est rationalis,
naturam materiæ longe
supergreditur. Hinc, cum
dicitur animam rationalem
esse formam substantialem
corporis, hoc intelligendum
est, « secundum
essentiam animæ intellectualis, non
tamen secundum operationem
intellectualem 2 »,
quapropter « unio
animæ ad corpus
uon pertingit usque
ad operationem intellectus
8 ». 22.
Alterum est, animam
humanam, secus ac
animam belluinam, ita
informare corpus, ut
per se, et
sine corpore existere
valeat, sive, ut
Scholæ aiunt, esse
formarr substantialem subsistentem
. Et sane,
si anima humana.
secundum quidem suum
esse, sed non
secundum suam virtutem
intelligendi est forma
corporis, sequitur aliquas
operationes ab ea
exerceri sine organis
corporeis 5. Atqui
anima humana non
posset ullas operationes
sine organu corporeis
exercere, si esse
eius a corpore
omnino penderet. Ergo
anima humana ita
informat corpus, ut
per se; et
sine corpore existere
valeat. 23. Tertium
est, quod anima,
etsi sit forma
corpons. tamen operationes
intelligendi exercere potest.
« Secundum essentiam
quidem suam [anima
intellectiva) dat esse
1 I, q. et a.
citt. c. „ Qq.
dispp.&xm. De Anim.,a.7
ad 11. Cf
Contr. Gent.,lib.IV,c.S& s
Qq. dispp., De
Fer., q. XIII,
a. 4 c.
. Quænam
sit forma substantialis
subsistens, exphcavimus n
Cosmologia, c. V,
a. 3, p.
137-138. s «
Quamvis esse animæ
sit quodammodo corpons,
non tamei corpus
attingit ad esse
animæ participandum secundum
totam suan nobilitatem,
et virtutem: et
ideo est aliqua
operatio animæ, m
qm non communicat
corpus »; Op.
cit., De Anirn.,
a. 1 ad
18. GESm'
• Secundum Potemiam
vero proprias operationes
^fficil'»; nam ipsa
cum corpore ila
coniungilur, ut per
•at.onem vires eius
superet, eiusque dominelur
». Vicissim
tsi anima natura
sua sit intelligens,
tamen ad opcra,V,es
corporis concurrere potest.
Etenim ipsa
es? forma erleclior
form.s sensitiva, e(
vegetaliva. Atqui quæ!
bet uTcontST/ formarum>
«uæ »Psa inferio^es
u„ se conhnet.
Ergo an.ma humana,
cum maleriam inforoat,
e. largitur esse,
quod corpori inanimato
convenit Wetare, quo
planla super corpus
inanimatum exlolli tur Asentxre,
quo brutum plantæ
excellit; nihilque al
u I ibi
kopnum retinet, nisi
vim intelligendi, quam
cum mabria commun.care
non potest ». Itaque anima
huma. a loæ
seeundum essentiam suam
est rationalis, ad
oS lones corpor.s
concurrit non quatenus
est rational? sed
"t C„eVlil|U'rn SCr.
fTU,tateS Ve^tativas in «
' conS
'.inn ' '
• 0m'llenu"m est,
animam producere one Uiones
corpons, non prout
sunt mere materiales
et cororeæ, secl
prout vilales, ac
proinde aliquid simplex
sunt. Abt. HI.-Argumenta, qaibus
Scholasticorum theoria impugnatur,
solvuntur L% ^bi'C- °Si
anima ratinalis csset
fbrma substaniJi.s corpons,
ipsa cum corpore
sese commisceret, ita
ut 'ni eo
exteuderelur, et divideretur.
Atqui id, quod
est 1 fni!,'
.Ct d,visibilc> est
materiale. Ergo Scholasticoim
sententia animam humanam
materialem facit. i I
n,n7P.' \eg"""':> concminNe9consEt sanc
il".',»?.,•
abadversar"s ob.icitur, quod
nempe anima foret
le nnn', V
CUm .corPorc commiscerclur, iam
ab Aquiicen !u
T f0lt« Quæ
miscen'»r> ait, oportel
ad m IZ
tt ? eSSe.;
qux°d non «onling'».
"''«! »«« uis,
quoWcr8 n °na
eadem »• At
ex eo> 1uod
^ima i"for« corpus,
ipsam cum corpore
commisceri haud seuui
Un> De PircreaL'
a2 ad 10. '» hb. III
Sent., Dist. I,
a. 1, q.
I ad arg. - 192 expostulat, ut
ad coniunctionem cum
corpore ordinem semper
retineat, non vero
ut sine actuali
cum corpore coniunctione
in suo esse
perdurare nequeat l. IV.—
Scotistaruni sentenlia expenditur
31. In superioribus
articulis diximus animam
humanam, cum materiam
informat, utpote forma
ceteris perfectior, quæ
harum virtutes in
se continet, ei
largiri non solura
esse vegetans et
sentiens, sed etiam
esse corporis'-; ac proinde informare
materiam omni forma
dcnudatam, ita ul
ipsa sit illa
forma, qua corpus
in suo esse
corporis constituitur 3;
neque id animæ
simplicitati obesse .
Qua ir re
silentio prætereunda non
est sententia Scoti.
Ipse enim, post
Henr. Gandavensem, etsi
animam esse formam
qua corpus vivit,
seu, ut aiunt,
animatur, propugnaverit tamen,
secus ac B.
Albertus M., s.
Thomas, et pleriquc
Scholæ Doctores docuerunt,
contendit agnoscendam præ
terea esse in
corpore « formam,
qua corpus est
corpus aliam ab
illa, qua est
animatum s». Hanc
formam, qu et du cor^'
RdP°nse « •
P Bottalla, •in
«I i !
/ «l8.? qUæ
adversus Tongiorgium disseruimus
in Ne^fs^r^'^"^'' V°!HI'
-ParS Prima' C'
H ubl etiam
solutas invenies obiectiones
Henrici und,,mSIS: U'
neCn°n ill0rum receutiuu>
qui horum throriam
unoum atomismi placita
propugnant. ANTHROPOLOGTA
corporis humani per
se, et essentialiter
». Id
Leo X confirroavit
in synodo Lateranensi,
cum definivit, quod
anima intellectiva «
vere, per se,
et essentialiter humanr
corporis forma existat
2 ». Secundum
utriusque synodi den
nitionem, Pius IX
in suis ad Episcopum Coloniensen
Lilteris questus est
Giintherum, eiusque discipulos
lædere in suis
libris « catholieam
sententiam ac doctrinarr
de homine, qui
corpore, et anima
ita absolvatur, ut
am nra eaque
rationalis sit vera
per se, atque
immediata cor poris
forma 3 ». . ., 35
Iam hisce definitionibus, utr
constat ex Eprstola,
quan de mandato
Pii Pp. IX
D. Wladimirus Czacki,
nunc S. RE
Cardinalis, D. Eduardo
Hautcoeur, Rectori Universitatn
Cathol. Insulensis inscripsit
4, docetur unitas
substantiafr humanæ naturæ,
quæ duabus constat
substantns partxali bus,
corpore nempe, et
anima rationali. Et
hoc quidem a
doctrinam theologicam spectat.
Quod autem attinet
ad con troversias,
quæ non ita
pridem ab aliquibus
Philosophis rt suscitatæ
sunt, scilicet circa
principia constituentia corpc
rum, unde unitas
illa substantialis diversa
ratrone ab ei
explicalurs, ipsæ doctrinas
mere philosophicas respiaum
super quibus catholicæ
Scholæ diversas sententias
sequm tur ac
sequi possunt; quoniam
suprema Ecclesiæ auctorxto
numquam pro altera
iudicium tulit, quod
alteram excludi ret.
At vero, id
non impedit, quominus
philosophrca argi mentatione
demonstrari possit, sententiam
Thomrstarun quam nos
amplexi sumus6, quoad
unitatem substantralei humanæ
naturæ, cum laudatis
Romanorum Pontrhcui definitionrbus potius,
quam alias, consentire;
scilrcet, ut præfatam
definitionem non nisi
hoc sensu Doctois
Scholarum semper acceperint6.
1 Vid. pp.
citt. 2 Aliam
formam diximus, non
vero aliam «nimam;
nam de unite
animæ in homine
controversia inter Catholicos,
quemadmodum Lapite IV
ostendemus, cxistere haud
potest. Cf
Cosmol., c. I, a.
5, p. 101-102.
Qq. dispp., q.
un. De Anim.,
a. 9 ad 11.
ibid.
ad 18. Hoc
argumentum fuse evolvit
Em. Card. Zighara,
Op. cit., Pars
explicav.t, quod hæc
media natura suggerit
animæ ndquid rerum
fit in corpore,
et in corpore
exequitur ndquid amma
ei præscribit, quin
causas suarum opetionum
cognoscat 4. l 44.
Systema
mediatoris plastici absurdum
est Vrobatur.Si inter
animam, et corpus
natura media, iæ
s.tutnusque parliceps, existeret,
oporteret ipsam se
simul corporearn, cognilione
præditam, et cogitatio5
cxpertem, celer.sque oppositis
proprietalibus pollen 1 Qq. dispp., De
Ver., q. XXVI,
a. 10 c. In
Ioann. Evang. c. V,
tract. XXIII, n.
5. " Saggio
su' temperamenti, Bologna
1864. Bibliothbque choisie,
t. II, p.
113 sqq. 202 tem,
quibus anima, et
corpus ab se
discriminantur. Atqui notio
huius naturæ est
absurda. Ergo. 45. Præterea, hæc
natura media officio
administræ inter animam
et corpus in
homine ita fungi
dicitur, ut conscientiam
operationum suarum non
habeat. Atqui natura,
quæ se, suasque
operationes non cognoscit,
profecto non potest
fungi officio administræ
inter animam, et
corpus in homine;
nam haud possibile
est aliquam naturam
officio administræ fungi,
nisi dominium in
suas operationes habeat,
alioquin ipsa, ut
advertit s. Thomas1,
non agit, sed
potius agitur. Ergo
naturam plasticam, quam
Clericus effinxit, ex
eo etiam absurdam
esse patet, quod
ipsa officiis fungi
nequit, quæ in
homine ei assignantur.
46.
Obiic. Multæ operationes,
e. g., respiratio,
molus cordis, in
homine conspiciuntur, quæ
nec a corpore,
neque ab anima
repeti possunt. Ergo
admittenda est in homine tertia
natura, quæ sit
illarum operationum principium.
47. Resp. Dist.
ant., non possunt
repeti a solo
corpore, aut a
sola anima, conc.
ant., non possunt
repeti ab anima
simul, et a
corpore, neg. ant.
Neg. cons. Re
quidem vera, corpus,
uti iam ostendimns,
esse suum ab
anima accipit, unamque
substantiam completam cum
ipsa effieit, ac
proinde anima cum
corpore est unicum
principium respirationis, motuum
cordis, aliorumque, quibus
corpus vegetat. Frustra
Clericus contendit operationes
respirandi, aliasque id
genus non posse
animæ adscribi, cum
quod nihil convenientiæ
inter ipsas, et
intellectiones existit, tum
quod anima nescit,
quomodo agantur in corpore ea, quæ ipsa
peragi in illo
vult. Etenim, quod
ad primum attinet,
nihil vetat respirationem, aliasque
einsmodi operationes, atque
intellectiones, quamvis sint
diversi generis, ab
anima tamen perinde
proficisci ; siquidem
anima per alias
facultates est principium
intellectionum, et per
alias facultatcs est
principium yegetandi, et
sentiendi. Alterum autem
ex eo fit,
quod alia est
in anima facultas,
qua illas operationes
vult, alia autem,
qua illas in
corpore exequitur. i
De unione Verbi
Incarnati, a. 5 c. De
systcmate causarura occasionalium 48.
Malebranchius, uli antea
diximus «, ratus
est Deum dumtaxat
esse causam efficientem,
atque cum corpora
tum animas omni
vi agendi destitui
; ex quo
confecit Deum esse
unicam, et immediatam
causam omnium motuum,
qui in corpore
fiunt, omniumque operationum,
quas anima exerit;
atque consensum, quem
experimur inter certos
motus corporis, et
certas operationes animæ,
et vicissim, nonnisi
a Deo esse
repetendum. Itaque ipse
statuit Deum ob
suum generale decretum,
quod totum mundi
ordinem complectitur, ita
motus corporis, actionesque
animæ moderari, ut,
quoties certi motus
in corpore fiunt,
sensationes ipsis consentaneas,
et quoties certæ
operationes in anima
fiunt, motus ipsis
consentaneos in corpore
producat. Ex quo
patescit nec ullos
motus corpons esse
veras causas actionum
animæ, nec ullas
actiones animæ esse
veras causas motuum
corporis, sed dumtaxat
dici posse causas
occasionales, quia nonnulli
motus corporis Deo
occasionem præbent producendi
in anima actiones
illis consentaneas, et
vicissim 2. Hoc
systema oczasionalismus, vel
systema adsistentiæ dictum
est, quia animam,
et corpus vcluti
causas dumtaxat occasionales ignoscit,
Deumque animæ, et
corpori conlinuo adsistentem
ponit. 49. Hanc
theoriam, eodem fere
ac Malebranchii tempore,
Sylvanus Regius 3,
et deinceps non
pauci propurnarunt usque
in hanc diem,
in qua, uti
ante vidimus 4,
heonam caussarum occasionalium
a nonnullis Philosophis
)ræsertim in Gallia
exsuscitata est. 50. Systema
causarum occasionalium falso
fundanento innilitur ;
falsam philosophandi methodum
sectatur ; mnem
umonem mter animam,
et corpus tollit;
impias con'lusiones parxt.
Probatur prima pars.
Malebranchius, ceterique Occalonahstæ
consensum inter certas
operationes animæ, crtosque
motus corpons omnibus
obvium ab immediata
ictione Dei repetunt,
quia omnem vim
activam rebus 1
Ontol., c. IX, a. 7,
p. 71. 2
De inquirm V9r^,ib
yI c 5
Cours entier de
phil., M4t., par. 2, c. 1-5.
1 Ontol., loc.
cit. creatis
repugnare arbitrantur. Atqui,
ut in Ontologia
! vidimus, nihil
repugnat vim quamdam
actuosam rebus creatis
inesse, immo, si
ea ipsis negetur,
multa absurda inde
profluunt. Ergo nulla,
immo absurda est
ratio, ob quam
occasionalismus ab eius
auctoribus excogitatus fuit.
51. Probatur altera
pars. Occasionalistæ non
inficiantur nobis videri
animam, et corpus
aliquid in sese
invicem agere, sed
causam huius phænomeni
ex ipsa natura
hominis non expostulant,
sed ad Deum
omnium rerum auctorem,
et conservatorem, confugiunt.
Atqui hoc, ut
s. Thomas iamdiu
observavit 2, indignum est
viro philosopho ;
Deus enim procul
dubio est causa
universalis omnium phænomenorum
naturæ ; sed
philosopho quærendæ sunt
causæ phænomenorum particulares,
seu proximæ, quia
in harum cognitione,
quemadmodum in Logica
vidimus, scientia consistit.
Occasionalismus igitur methodum
philosophandi sectatur, quæ
scientiam gignere non
potest. 52. Probatur
tertia pars. Secundum
Occasionalistas anima cum
corpore neque secundum
esse, ita ut
ex ipsis unica
completa substantia exurgat,
neque secundum operationem,
ita ut anima,
et corpus aliquid
in sese inyicem
agant, unitur. Ergo
occasionalismus non modo
unionem substantialem, quam
ante demonstravimus, sed
quamlibet unionem animæ
cum corpore tollit.
53. Probatur quarta
pars. Si anima
non est cum
corpore principium omnium
operationum corporis, sed
Deus est harum
unica causa, certe
non ei, sed
Deo tribuenda sunt,
quæ anima per
corpus bene, aut
male operari videtur.
Item, si anima
non est principium
activum suarum cogitationum,
sed has Deus
occasione motuum corporeorum
in ipsa producit,
liquet cogitationes, quæcumque
sint, sive bonæ,
sive perversæ, neutiquam
possc animæ imputari.
Quocirca, posito occasionalismo, homini
« Loc. cit.,
p. 171-172; cf
etiam Cosmol, c.
III, a. 4,
p. 122-123, ei
c. VI, a.
3, p. lol
sq. 2 «
Si quis, ait sanctus Doctor,
quærenti, quare lignum
est calefactum, respondet,
quia Deus voluit,
convenienter quidem respondet,
si intendit quæstionem
reducere in primam
causam; inconvenienler vero,
si intendit omnes
alias eicludere causas ;
In Ub. De
Causis, lect. neque
actiones interiores animi,
neque exteriores corpons
imputari queunt. Atqui
hoc infinitæ perfectioni
Dei maxime mdignum
est, atque omncm
moralitatem actio|num humanarum
destruit. Ergo systema
causarum occaswnahum lmpias
conclusiones parit. 54.
Obiic. 1° Anima
nescit, quid sit,
quo membra coripons
moventur. Ergo ipsa
non est causa
motuum corporis. 5o.
Resp. Neg. cons. Etenim anima
motuum corporis causa
est, quatenus eos præscribit, eosque
per organa corpons
exercet '. Quocirca ipsa
cognoscere quidem de«
bet motus, quos
producere vult, non
vero modum, quo
lorgana corporis illos
exequuntur. oG. Obiic.
2° Nulla est
connexio inter voliliones
anifcmæ, et motus
corporis. Ergo. 57.
Resp. Neg. ant.
Nam si anima,
uti ostendimus, est !imul cum
corpore principium omnium
operationum, quas |in
corpore conspicimus, maxima
connexio inter volitiojfies,
ahasque operationes proprias
animæ, atque inter
ouerationes corporis existere
dicenda est 2. III. —
Doctrina harmoniæ præstabilitæ
confutatur 58. Leibnitius,
cum, ut alibi
diximus 3, possibilitatem >ciionis
transeuntis, ac proinde
actionis, qua anima,
et cor>us m
sese mvicem agunt,
inficiatus sil, consensum
inter jperationes animæ,
et corporis ex
eo repetendum esse
do;'uit, quod Deus
animam, et corpus
in singulis hominibus
ta constituit, ut,
dum anima, et
corpus nihil in
sese mu|uo agunt,
utriusque operationes mirifice
sibi consentiant. lanc
theonam systema harmoniæ
præstabilitæ vocavit, ||uia
lpsa harmoniam inter
operationes animæ, motusque
orporis a Deo præstabilitam cognoscit
. Modum autem,
||uo in singulis
hominibus hæc harmonia
a Deo præstabi»atur, ita
exphcavit: Unaquælibet anima,
prout schema, eu
typus totius universi
evolvitur b, continuatam
seriem J Cf
Dynam., c. VI, a.
3, p. 190
vol. I. Cf
s. Thom., Qq.
dispp., q. Un.
De spir. creat.,
a. 3 ad
4. Alias mectiones,
ci quibus Malebranchius
Deum non possc
vim actuosam uin
rebus creatis communicare
arguit, refutavimus in
Onro/.,loc.cit Ontol., c. IX, a. 2,
p. 63. Systeme
nouveau de la
nat. etc, §
14. Cf Ideal.,
perceptionum, appetitionumque in
se ex vi
sibi insita pro-1
ducit, adeo ut
ratio posterioris perceptionis,
et ratio poste-i
rioris appetitionis in præcedenti perceptione,
et appetitio- 1 ne
contineatur; item, unumquodlibet
corpus per se
solum I ex
legibus motus continuatam
seriem mutationum in
sel producit, ita
ut ratio posterioris
mutationis semper existal
in præcedenti mutatione
'. Quandoquidem autem
infini-j tæ sunt
animæ possibiles, infinitaque
corpora possibilia/ i
liquet infinitas quoque
esse cum possibiles
series perceptionum, tum
possibiles series mutationum;
ideoque, quæi cumque
anima sumatur, semper
inveniri aliquod corpus
in quo series
mutationum cum serie
perceptionum illiu! animæ
mirifice consentit. Quamobrem
Deus harmonian inter
operationes animæ, motusque
corporis præstabilini dicendus
est, quatenus cum
anima coniungit illud
corl pus, cuius
mutationes curn perceptionihus illius
animac adamussim, et
constanter concordant 2. 59. Systema
harmoniæ præstabilitæ falso
funda mento superstruitur; effato
rationis sufficientis, quod
Leib nitius adeo
inculcavit, manifeste adversatur;
unitatem sub stantialem
hominis, quam Leibnitius
admittendam esse de
crevit, tollit; impiis,
absurdisque theoriis latissimam
vian sternit. Probatur la
pars. Leibnitius systema
harmoniæ præ stabilitæ
excogitavit ob illam
rationem, quod substantia'
nihil in sese
invicem agere possunt.
Atqui hoc pronun
tiatum, quemadmodum ostendimus
', omnino falsum
est Ergo. 60. Probatur2 pars. Perceptiones,appetitionesque, quai
in anima sibi
succedunt, sæpe secum
pugnant. Atqui fier
non potest, ut
posterioris perceptionis, et
appetitionis ra tio
sufficiens in opposita
præcedenti perceptione, et
ap petitione existat.
Ergo systema harmoniæ
præstabilita effato illi
rationis sufficientisy quod
Leibnitius maximope re
exaggerat, manifeste adversatur.
61. Probatur 3a
pars. Leibnitius aperte
asseruit, incul cavitque
« existere inter
animam, et corpus
veram unio Lettre
d Mr Arnauld,
§ 107, et
108. « Thdodic,
par. I, §
62-67; par. II,
§ 188; par.
III, § 291.
3 Ontol., loc.
cit., et Cosmol.,
c. VI, a. 3,
p. 152. nem,
cx qua fit
suppositum '», atque
to ego in
nobis « unitatc
gaudere vera, non
collectiva, qualis ea est, quam
horologium habet 2 ».
Iamvero unitas substantialis
hominis m systemate
harmoniæ præstabilitæ non
modo non jadslruitur,
sed manifeste tollitur.
Etenim ipsa expostulat,
ut unicum sit
in homine esse
animæ, et corporis.
Atqui anima, et
corpus secundum harmoniæ
præstabilitæ placita, non
solum non uniuntur
secundum esse, sed
ne secundum operari
quidem, quia anima
omnes suas affectiones
experirelur, etiamsi nullum
esset corpus, et vicissim. Ergo
unitas substantialis hominis
in systemale harmoniæ
præslabilitæ non modo
non adstruitur, sed
etiam manifeste tollitur.
Quin etiam in
homine secundum placita
harmoniæ præstabilitæ ne
unitas quidem collectiva
admittitur, qua horologium
gaudet. Etenim unitas
collectiva in horologio
ex mulua partium
in se actione
constiluitur, ita ut,
hac perturbata, horologium
destruatur; at Leibnitius
sua harmonia non
solum animam, et
corpus ab se
secundum esse omnino
separat, sed etiam
nullam animæ in
corpus, corporisque in
animam actionem cognoscit.
io^h P™batur ^a
pars. Systema harmoniæ
præstabilitæ ldeahsmo favet.
Nam si corpora
ad sensationes, quas
anima in se
experitur, nihil prorsus
conferunt, pronum ent
Idcalistis inferre nullam
rationem esse, cur
corpora existant, aut
saltem nobis comperlum
esse non posse,
num re lpsa
existant. 2° Libertatem
voluntatis humanæ destruit.
Etenim actiones, quas
anima per se
exercet, liberæ esse
nequeunt, quia ipsæ
hac lege in
anima evolvunlur, ut
posterior in præcedenti
rationem sufficientem mi
habeat, et ipsæ
aliæ esse non
pessunt, quam quæ
motionibus corporis, quocum
unitur, adamussim respon1ent.
Neque ullæ motiones
corporis liberæ dici
possunt, jmppe quod
omnes motus corporis
non solum fiunt
per ^es mechanicas,
eoque nexu, ut
posterior rationem suficientem
sui in præcedenti
habeat, sed etiam
ab omni lctione,
concursuque animæ adeo
remoti sunt, ut,
etiamsi mlla anima
existat, eodem modo
fierent, ac nunc
fiunt. Thdod.,
Discours de la
conformitd d« la
foi avec la
raison, § 55,
Eclairciss. du nouveau
systdme. 3°
Si illud systema
admitteretur, nonnisi Deo
cuncta peccata lam
interna, quam externa
tribuenda forent. Cuius
rei hæc manifesta
ratio est, quod
omnes perceptiones, appetitionesque animæ
sunt naturalis, necessariaque sequela
evolutionis schematis, quod,
secundum Leibnitium» essentiam
anima constituit, omnesque
motiones corporis secundum
leges mechanicas fiunt,
quin anima quidquam
ad illas conferat.
Atqui Deus et
unamquamque animami cum
schemate creavit, quod
necessario in ipsa
evolviturJ et leges
mechanicas statuit, secundum
quas omnes motus
j corporis fiunt.
Ergo et quæcumque
anima cogitat, acJ
vult, et quæcumque
corpus exequitur, Deo,
secundum harmoniæ præstabilitæ
placita, tribuenda sunt.
Hinc, si| quid
anima cogitat, ac
vult, aut si
quid per corpus,
exequitur contra legem
naturalem, aut positivam,
omne id i
Deo dumtaxat imputandum
foret. Igitur systema
harmo-l niæ præstabilitæ
impiis, absurdisque theoriis
latissimam viam sternit.
IV.— Systetna physici
influxus, seu causarum
efficientium expenditur 63.
Systema influxus physici,
seu causarum efncientium
i unionem anirnæ,
et corporis ex
mutua utriusque actione
deriyat. En quomodo
P. Makus illud
exponat: « Docenl
nimirum eius [physici
influxus) defensores, naturas
has [animam et
corpus) plurimum dissimiles
ita sibi strictas
esse, ac devinctas,
ut altera in
alteram vere, atque
eflicienter influat, neque
tamen ea actione
ex una in
alterarn quidquam transferri:
sed, impressis in
sensu motionibus, et
nervorum ope ad
cerebrum usque propagatis,
mentem ad informandas
rerum notiones determinari;
et vicissim, suborta
in animo voluntate
membri cuiuspiam commovendi,
nervos continuo impelli,
motusque in eo
membro voluntarios consequi
». 64. Systema
influxus physici, seu
causarum efficientium est
reiiciendum. Probatur. Secundum
assertores physici influxus
mutua 1 Compendiaria
metaphysicæ Institutio, Psychol..
c. II, §
450. Hoc systema,
quod iam Newtonus,
Clarkeus, omnesque Angli
barmoniæ præstabilitæ adversarii
in primis adornarunt,
post Makum Storchenavius, aliique
e S. I.
tuiti sunt. A
actio animæ, et
corporis repetenda est
non ex eo,
quod anima corpon
esse, et operari
largilur, sed ex
eo, qubd mima,
et corpus, dum
distinctum esse habent,
vim suam jperandi
in sese invicem
exercent; quapropter hæc
actio jon consequitur
unionem animæ, et
corporis, sed notius
Ham constituit. Atqui
duarum substantiarum unio
quac x eo
dumtaxat exurgit, quod
illæ vim agendi
in sese nvicem
exercent, est accidentalis,
quia actio esse
rei iam onstitutum
sequitur, quidquid autem
rei adiungitur, postuam
esse eius constitutum
est, accidens est
C Ennf seundum
assertores physici influxus
unio substantialis in3r
animam, et corpus
adstrui non potest,
ac proinde hoc
fstema procul vero
est. 65. Adhæc
assertores physici influxus
rationem, qua corus
in animam agit,
reddere haud possunt.
Et sane, si adiittatur corpus
unicam substantiam completam
cum ani constituere,
dicendum est corpus
in animam agere
on qua ratione
est corpus, sed
quatenus ab anima
vitam! .virtutem agendi
accipit, ita ut
non tam corpus,
quam nma per
potentias, quarum organa
sunt membra corpos,
agat . E contrano,
secundum assertores physici
inixus, quoniam corpus
non constituit cum
anima unicam iDstantiam
completam, ipsum in
animam agere dicendum
I, prout corpus
cst. Atqui corpus,
prout corpus est,
non )test agere,
nisi per contactum
physicum, qui ab
anima, læ immatenalis
est, excipi non
potest. Ergo in
systeate phys.ci influxus
actio corporis in
animam explicari V.—
Mutua animæ, corporisque
in sese actio
secundum Scholasticos explicatur
66. Si theoria
aristotelico-scholastica de unione
animæ corporis admittatur,
nullo negotio intelligere
licet muam ammæ,
corporisque in sese
actionem ex eo
esse relenciam, quod
anima se ad
corpus, velut forma
ad mariam, habet.
Quod explanatur scquenti
^rop. Si anima
est principium formale corporis,necesse est,
[ /n lib.
II Sent., Dist.
XXVI, q. I,
a. 2 sol.
« Anuna, et
corpus conveniunt in
unam personam, et
in unam 21
/ Ct liC0,didtur
una actio humana ;
De unione Verbi
'(iinati, a. 5 ad 11.
Philos. Christ. Compend.
II.? j£ ut
anima aliquid agat
in corpus, motusque
corporis in ani\
mam redundent. Probatur.
Quandoquidem anima est
forma substantialis corporis,
ideo unum est
esse utriusque, quia
forma, ut sæ
| pe diximus,
est actus rei,
seu id, quod
dat esse rei . Atquij
operari, ut Scholæ
effatum est, sequitur
esse. Ergo, quoniam
unum est esse
commune animæ, et
corporis, inde necessario
efficitur, ut anima,
et corpus in
sese invicem effluant,
atque ex suis
operationibus sese invicem
immuj tent. Præterea,
cum anima sit
forma substantialis corpoj
ris, ipsa debet
esse intrinsecum principium,
a quo cor
pus virtutem operandi
accipit, ac proinde
simul cum cor
I pore subiectum
potentiarum, propter quas
corpus opera tur
2. Atqui si
anima est principium,
a quo corpus
vir i tutem
operandi accipii; et
non cornus tantum,
sed totuni coniunctum,
scilicet corpus cum
anima, a qua
constitui tur, est
subiectum potentiarum, propter
quas corpus ope
ratur, necesse est
non modo ut
anima membra corpori:
ad operandum movere
possit, sed etiam
operationes corj poris
in animam quodammodo
redundent. Ergo, admiss;
theoria, quam Scholastici
de principiis constitutivis
homi nis tradidere,
admittendum quoque est
et animam in
cor pus, et
corpus in animam
aliquid agere posse.
Deniqu ob eamdem
rationem, quod nempe
anima est forma
sub stantialis corporis,
consequitur in una
essentia animæ :
tamquam in radice,
facultates tum superiores,
tum infei riores
colligari 3. Atqui
mutua facultatum colligatio
in un radice
expostulat, ut earum
actiones sint mutuæ.
Ergo 4 «
Necesse est, si
anima est forma
corporis, quod animæ,
n est,mo pperæ
pretium esse arbitramur
rem tanU wi^declarare,
firmiusque stabilire, quia æstio de
pnncipio vitali in
homine magna contentione
ter recentes agitatur.
b w"lc"»one 'D' [.—
Refulalur organicismus,S"fil .
^ T mechan.ca
Cartesii, qui quidquid
in corire fit,
secundum leges motus,
seu mechanicas in
eo fieri rd.cus
contendit, eorumque, qui
hodie in Anglia
e •Hia, maximeque
in Germania ad
leges mechanicas,'ve yires
chymicas in explicanda
vita corporis confugiunt
«il h,c dicimus.
Nam, quoniam leges
mechanicæ et -es
chvmicæ, uli vidimus,
non mod^o brulorum,
sed em infimi
genens viventium, nempe
plantarum onera;nes elbcere
nequcunt «, liquido patet
ipsas eo S
icerc posse opcrationes
vitales corpVis hu^mani
quæ T un longe
exqu.s.t.ores. Itaquc, hac
sentenlia præterssa, systema,
quod organkismus vocalur,
in primis exadcndum
nobis cst. t
""Jis ex >9. Defensores organicismi
fatentur non posse
sola phya, aut
cbymica expl.car. omnia
phænomena vitæ, quac
eUtu et c
ZT' V0""Ua"f,nlensum ««qnitnr
passio in sensuali
sa ;,„'," '"T
con'e'"P^"one
retrahuntur, vel impediuntur
edund"'' 1 ' JT aCUbUS;
" " COnVerSO
ei viribus 'nferioribus
Zu,,. suPer'orssi°ncm afficitur,
»•«>•, De Ver.,
q. XXVI, a.
10 c. Cf
Cosmol., c. IV,
a. 1, p.
126-128, ct c.
V, a. 1, p. 130
et 131. in
corpore conspiciuntur, ac
proinde admittunt proprietates
vitales in corpore
a physicis et
chymicis diversas; sed
cum pro certo
habeant nulium phænomenum
vitæ posse ab
anima repeti, tuentur
harum proprietatum vitalium
principium, et subiectum
esse ipsam materiam
corporis. j Quare,
secundum ipsos, principium
vitale non distinguitur
ab ipsa materia
organorum ', sed
est quædam vis insita, propriaque
materiæ, et mera
eius affectio 2.
Hoc systema a
Sociis Academiæ Parisiensis,
quibus Bordeus præcessit,
hodie propugnatur. Illud
inter Bordeum, atque
hodiernos organicistas Academiæ
Parisiensis interest, j
quod ille cuique
organo corporis propriam
vitam tnbuit s, hi vero,
ut unitatem corporis,
viventis sartam, tectamque
faciant, unicum esse
principium vitale matenæ
organorum insitum pugnant.
70. la. Principium,
ex quo actiones
vitales promanant, est
distinctum a materia
corporis. Probatur. 1°
Corpus humanum, perinde
ac quodhbet aliud
corpus, non posset
ex quibusdam molecuhs,
veluti partibus, constitui,
nisi sit aliquod
principium, quo ipsa£
congregantur, atque ad
unitatem substantiæ reducuntur.
alioquin
corpus non esset
unum per se,
quale reipsa est,
sed unum per
accidens. Hoc præmisso,
en argumentum: Illud
principium, ex quo
corpus constituitur, seu ex quc
moleculæ in unitatem
corporis coalescunt, a
materia ipsius corporis
distinguitur; quippe quod
ipsum efficit, u
moleculæ, quæ potentia
corpus sunt, actu
corpus fiant; asUrenS'
6 la W6>
6t de V
itltelli9ence, p. I, sect. I,
c. 5, irisf1862.iIlier' DU
prinCl'pe Vitale' et
de «'«»• pensante,
c. 3, 3
Bordeum secutus cst
Fouquet, Discours surla
clinique, Paris. in quolibet
corpore animato inesse
non solum vitam
to ti corpori communem,
sed etiam tot
speciales vitas, quot
sunt organa corporis.
1° Operationum principia,
quæ ad unicum
principium, tamquam sui
subiectum, non redu cuntur,
diversa operationum subiecta
expostulant ; nam
cuiuslibet generis operationum
aliquod subiectum esse
de bet. Quare, si
tot principia vitalia
in corpore animato
e xisterent, quot sunt
organa corporis, tot
distincta, diver saque subiecta
vitæ existere quoque
in ipso deberent,
quot sunt organa
corporis; ita ut
quodlibet organum es set
subiectum alicuius specialis
generis vitæ. Atqui
quis quis noslrum experitur
unicum esse in
se subiectum di versarum
operationum, quæ per
diversa organa exercen tur.
Quis enim non
videt unum, idemque
esse in se
ipsc subiectum, quod
quinque species diversas
sensationum ir, se
excipit, earumque differentias
sentit, quod imagiua-,
tur, quod corpus
movet, quod, ne
plura dicamus, respi rat,
alimenta digerit, aliaque
opera vitæ exercet?
f Fal sum
igitur est tot
esse in corpore
nostro principia opera
tionum vilalium, quot
sunt organa eiusdem
corporis J 2°
Inter plura principia,
quorum unumquodque pro
prias operationes habet,
in iisque exerendis
ab alio prin
cipio non pendet,
non alia unio,
quam accidentalis, ess«
potest. Quare, si
singula organa non
tantum exerceren quasdam
speciales functiones eiusdem
principii vitalis quo
ipsa informantur, sed
unumquodque ipsorum pro
prium principium vitæ
haberet, corpus, quod
ex ipsi componitur,
esset totum per
accidens, non vero
per se Atqui,
secundum omnes et
philosophos, et physiologos,
e iusmodi consensus,
sive harmonia inter
cuncta corpori organa
existit, ut ex
ipsis corpus unum
totum per se,
e quodammodo unum
organum efficiatur. Ergo
pro cert Cf
s. Aug., Conf.,
lib. X, c. 7, n.
11. 2 S.
Thomas hoc argumentum
ex natura zoophytorum
perbellei lustravit. Constat
enim inter omnes,
cum zoophytum in
partes div ditur,
quamlibet partem diversas
exercere operationes animæ,
se principii sentientis,
et vegetantis, quo
corpus zoophyti animatur.
A qui hoc
evenire non posset,
si quodlibet organum
animalis propric operationes
per principium vitale
diversum a principiis
vitalibi reliquorum organorum
exerceret. Ergo in corpore
animato unui principium
vitale cunctis organis
commune, non vero
diversa pi diversis
organis admittenda sunt.
Cf I, q.
LXXVI, a. 3
c. babendum cst
singula organa corporis
non gaudere proprio
pnncipio vitæ, sed
dumtaxat exercere speciales
fun:tiones umus eiusdemque
principii vitalis, quod
totum corpus mformat
. Aar. II.—
Vitalismu3 irapugaatur, siraulqje
animismus asseritur 72.
Postquam vidimus vitam
corporis non esse
repetenlam a legibus
mechanicis, et cbymicis,
sed a quodam
prin•ipio actuoso speciali,
quod vitale dicitur;
atque hoc prin:ipium
vitale non esse
vim insitam, propriamque
materiæ, 5t meram
eius aflectionem, sed
esse principium, quod
ab >rganorum materia
distinguitur; inquirere debemus,
utrum stud principium
vitale distinctum a
materia organorum sit
psa anima rationalis,
an tertium principium,
a corpore, )ennde
ac ab anima
rationali, diversum. 73.
Iam inter Philosophos
antiquos disputatum est, urum in
homine sit unica
anima, (qua ipse
intelligit, senit, et
vegetat, an duæ,
quarum una intelligit,
altera auem sentit,
et vegetat, an
tres, quarum una
intelligit, alera sentit,
tertia denique vegetat.
In philosophia recenti thalius acriter
vehementerque reprehendit diversas
eoum theonas, qui,
præter animam intelligentem, alias
T ^m?/1!?1^ et
seniientem »n homine
posuerunt2. Sæulus XVIII
Buffonus, Gassendi 3 vestigiis
insistens, ex puna,
quæ mter sensum,
et rationem existit,
unicum utriusue pnncip.um,
et subiectum esse
non posse contendit,
t ideo in
unoquoque individuo humano
veluti duplicem ominem
agnoscendum esse decrevit
. At, exeunte
sæcu t Bordeus etiam
in eo erravit,
quod unumquodque principium
itæ sive unumquodque
corporis organum propria
sensibilitate gauere decrevit.
Hunc errorem iam s. Augustinus
reprobavit, qui aif
Vun sent.endi non
habet vita quælibet (De
Gen. ad litt.
Lib. V,''' c'
V n-/4) Sane «
non omnes operationes
animalis, ut ^Thonias
advert.t salvantur in
qualibet parte eius,
maiime in nimal.bus
perfect.s (Qq. dispp.,
q. un. De
Anim., a. 10
ad 7) uare,
ets. quidquid est
sensibile, sit vitale,
tamen vera non
est ropos.t.o conversa,
quidquid est vitale,
est sensibile. edJaZta
TdiclZra^PhyS'> paSsim; P^ænesii
ad aliena a
re edica arcendum,
§ 39; Disquis.
de mechan.,
et organ. etc, § 69
sqq. 3 Physic,
sect. III, Membr.
poster., lib. III
c 4 Discours
sur la nature
des animaux. Hominem
duplicem Buf A
lo XVIII, et
ineunte sæculo XIX,
controversia de uni
tate principii in
homine vehementer exarsit,
atque in u
tramque partem maximo
animorum æstu inter
Philoso phos, Medicos,
ipsosque Theologos adhuc
agitatur. Omnet ii,
qui cum Aristotele,
Ecclesiæ Scriptoribus, Scholasti
cis !, et
Sthalio tuentur animam
rationalem esse princi
pium omnium phænomenorum
vitæ, ita ut
nullum aliuc principium
vitæ, præter ipsam,
in homine sit
agnoscen du m, Animistæ
vocantur. li autem,
qui duce Barthezio
sentiunt, præter
animam rationalem, et
corpus, esse ii
homine principium vitæ
ab ipsis distinctum,
quod es omnium
phænomenorum vitalium corporis
principium vocantur Vitalistæ.
74. Una in
homine est animd,
nempe rationalis quæ
est principium cunctarum
eius operationum. Prohatur.
1° Ab eodem,
ut verba s.
Thomæ usurpemus res
habet, quod sit
ensy et quod
sit una, nam
ens, et unun
convertuntur 3. Hinc,
cum quælibet res
per formam ha'
beat, quod sit
ens, per formam
quoque habet, quod
si una. Itaque
res non potest
esse per se,
seu simplicita una,
nisi per unam
formam ; ac
proinde si in
homim non esset
unum principium formale,
quod intelligit, sen
tit, et vegetat,
sed vel tria,
nempe intellectivum, sensiti
vum, et vegetativum,
vel duo, ut
ii volunt, qui
vim sen tiendi
principio intellectivo, aut
vegetativo adscribunt homo
non simpliciter unus,
sed multiplex esset.
Atqu
quilibet homo est
per se unus . Ergo
unum debet esse
ii homine principium
formale, proindeque una
anima, sei unum
principium vitæ b. foni non
sine aliqua laude
Condillachus ( Traitt
des animaux part.
I, c. 3)
confutavit. Ab
iis excipiendus est
Guil. Ockamus, qui,
sicut multa alia
ita hoc quoque
philosophiæ Scholasticæ caput
impugnavit, duaJ que in homine
animas admisit. Cf
Quodlib. II, q.
10, et 11.
2 Nouveaux tUmens
de la science
de Vhomme, 2e
ed. Paris 1806
3 Cf OntoL,
c. III, a.
i, p. 18.
4 Id omnes
Vitalistæ, si fortasse
perpaucos exceperis, saltem
verb fatentur. Nec
aliter sentire illi
dicendi sunt, qui
hominem cum Bui
fono duplicant; hi
enim unitatem hominis
non negant, sed
durata xat duplex
esse in eo
principium operationum sibi
volunt. s I,
q. LXXVI, a.
3 c. Ex
quo vides hominem,
si essent in
e plures animæ,
non unum vivens,
sed coacervationem viventium
ft 2°
« Quæ attribuuntur
alicui eidem secundum
diversas formas, prædicantur
de se invicem
per accidens ».
E. g., esse
musicum, et esse
album, quæ sunt
diversæ formæ in
Socrate, de se
nonnisi per accidens
possunt invicem prædicari;
quia quandoque re
ipsa evenit, ut
ille, qui est
musicus, sit etiam
albus, et ille,
qui est albus,
sit etiam musicus
; at simpliciter,
seu per se
non potest unum
de altero prædicari,
quia essentia, sive,
ut aiunt, notio
unius alia est,
ac notio alterius.
Quapropter, si esse
vivens^ animal, homo,
tamquam diversæ formæ
cuilibet bomini inessent,
esse vivens in
homine non posset
prædi:ari per se
de animali, nec
animal posset prædicari
per le dc
homine. Atqui consequens
cst absurdum; quia « ho110,
secundum quod est
homo, est animal,
et secundum juod
est animal, est
vivum ». Ergo
« ab eodem
principio iliquid est
animal, homo et
vivum 2 ».
3° Anima rationalis,
ut diximus, est
in homine huiusnodi
forma, ut perfectiones
ceterarum rerum mundi
adpeclabilis adunatas in
uno principio contineat,
ac proinle ipsa
sola per se præslat ea
omnia, quæ tum
forma prporis inanimati,
tum animæ vegetabilis,
et belluina iræstant
3. Ergo
unica est in
homine anima, sive
unicum •rincipium intelligendi,
sentiendi, ac vegetandi.
Ad hoc llustrandum
excmpla numerorum, et
figurarum optimo onsilio
afferuntur 4. Etenim
numeri variantur per
addi }. Neque dicas
cum Jouffroyo plures
animas, quippe quæ
ab se inicem
pendent, inter se
consociari, atque inde
unitatem hominis efci.
Nam consociatio principiorum
substantialium, quocumque modo
en dicatur, hominem
per se, et
simpliciter unum efficere
nequit. Et ine,
consociatio plurium principiorum
substantialium, seu formaim,
non aliam, quam
ordinis unitatem, producit,
quia plura prinpia
substantialia non aliter
inter se consociari
possunt, quam quod
Qum habet ordinem
ad alterum. Atqui unitas ordinis,
ut s. Thoas
scite advertit, est
minima unitatum (Contr.
Gent., lib. H,
c. 58, .
2). Ergo si
plures animæ in
homine esse dicantur,
unitas hoinis ex
illarum consociatione ellici
nequit. « Contr.
Gent., ibid., n.
1.-2 ] q.
LXXV, a. 3 c. '
Cf p. 192-193, Cf
s. Thom., Qq.
dispp.,q. un. De
Sp. cr.,a. 3 c. Aliud
argumenim s{inctus Doctor
conficit ex eo,
quod facultates hominis
in suis :tioml)usimpedimento sunt,
ita ut quo
magis una intcnditur,
altera mittatur, id
quod explicari non
posset, nisi dicatur
unam esse aniam,quæ
sitillarum facultatum principium;
Contr. Gent., ibid.,n.7. tionem,
aut subtractionem unitatis,
ita quidem, ut
numerus superior numerum
inferiorem contineat. Diversæ
quoque species figurarum
ita inter se
comparantur, ut una
alteram contineat, e. g., pentagonum
continet tetragonum, et
tetragonum trigonum. Iam
sicut numerus superior,
e. g. denarius,
non per alium
numerum est novenarius,
auli octavus, et
per alium denarius;
atque pentagonus non
pei aliam figuram
est tetragonus, per
aliam trigonus, et
pei aliam pentagonus;
ita homo non
habet per aliam
animaur esse rationale,
per aliam esse
sensitivum, per aliam
esse vegetativum, sed
his omnibus per
unicam animam gaudet.
Neque dicas operationes
vegetativas, sensitivas, et
ifl tellectivas, quippe
quæ ab se
natura differunt, ab
una, eademque anima
produci non posse.
Nam anima humana
a causis naturalibus
in eo potissimum
discriminatur, quod istæ,
cum unica vi
operandi polleant, nonnisi
eiusderc naturæ effectus
producere possunt; illa
autem, cum habeai
plures facultates, quæ
sunt principia proxima
operationum, diversos effectus
per eas producere
potest. 4° Accedit
communis hominum consensio.
Sane nos au
dimus quemlibet e
plebe dicentem non
solum: Ego intel
ligo, sed etiam,
Ego sentio ;
et non solum,
Ego intelligo et
sentio, sed etiam,
Ego nulrior, Ego
augesco, Ego prolem
generOj necnon, Ego
deambulo l. Atqui
hæ, aliæquc communes
locutiones, quæ communis
modi cogitand signa
sunt, persuasionem hominum
vel plebeiorum dt
unitate principii vitalis
denotant; nam si
aliud esset prin
cipium substantiale, quod
intelligit, aliud vero,
quoc sentit, et
vegetat, unumquodque illorum
principiorun substantialium operationes
proprias, alterique haud
com munes haberet,
proindeque non possent
eidem subiectc omnes
illæ operationes adscribi.
Ergo ex communi
homr num persuasione
confirmatur unum esse
principium substantiale, quod
intelligit, vult, sentit,
de loco in
locun se movet,
operationesque vegetandi exercet.
5° Denique si
principium vitale, præter
animam rationalem, in
homine admilteretur, ipsum
aut materiale, aul
immateriale esse deberet.
Atqui neutrius generis
esse potest. Nam
si materiale esse
dicitur 2, illud
absurdum con *
Cf Gerdy, Physiologie
des sensations, et
de V intelligence,
p. 8 Paris
1846. 2 Ita sentiuDt
Gassendius, Buffoous, et
Martinus. ;equitur,
quod nempe materia,
cum sit vilæ
expers, viilam corpori
ln homine largiatur.
Sin immateriale ',
illud ijuod etiam
ialsum est, consequitur,
nempe principium /itale,
dissoluto corpore, manere,
ipsumque non esse
corfuptioni obnoxium. Etenim,
secundum Vitalistas, principium
vitale est diversum
a principio, quo
corpus homiiis, vel
cuiuslibetanimahs in specie
corporis constituitur. |rgo
corpus hominis, vel
cuiuscumque animalis posset
Iissolvi, qum pnncipium
vitale dissolvatur ;
immo non >osset
pnncipium vitale cum
dissolutione corporis dissolvi,
luia esse unius
ab esse alterius
non pendet, atque
illud >perationes habet,
quæ huic, prout
corpus est, non
coneniunt. 75. Illud autem
omittendum non est,
Philosophum Chritianum dubitare
non posse, quin
anima rationalis sit
uni:um pnncipium omnmm
operationum hominis. Nam
in )nmis, hæc
theoria est merum
corollarium illius doctrilæ,
qua traditur, animam
rationalem esse formam
subtantialem corporis; siquidem,
cum forma sit
in qualibet •e
non modo pnncipium
rol esse, sed
etiam 7oz> operari,
dem est dicere,
Antma rationalis est
forma substantialis orporis,
ac Anima rationalis
est principium cunctarum
oyatxonum corporis. Insuper,
Ecclesia in Concilio
Constaninopohlano IV duas
animas in homine
ponentes anatheoate confec.t 2;
atque Pius Pp. IX ipsam
animam ratiolalem esse
pnncipium operationum vegetativarum
adverus 15altzerum aperte
declaravit 3. Pro
immaterialitate principii vitalis
stant Arhens, Ubaghs,
Ma alhæns, alnque non
pauci. ° '
J « Veteri
et novo Testamento
unam animam, rationalem,
et intel ctivam, habere
hominem docente, et
omnibus deiloquiis Patribns
et agistns EccJesiæ
eamdem opinionem asseverantibus, in
tantum im etat.s qu,dam
malorum inventionibus dantes
operam devenerunt, t
duas eum habere
ammas impudenter dogmatizare,
et quibusdam rat.onalibus
conatibus per sapientiam,
quæ stulta facta
est, pro r lain hæres.m
confirmare prætendant. Itaque
hæc sancta et uni
ersai.s Synodus, veluti
quoddam pessimum zizanium,
nunc germi anten, nequam
opinioncm evelJere fcstinans.
. ., talis
imp"etatis ventores et
patratores, et his
similia sentientes magna
voce ana lematizat »;
Act. VIII, can.
II. G '
« Nototum præterea
est, inquit Summus
Pontifex, Baltzerum in
nrnnl0 1,.fc,,0«.tu!n10mncm controversiam ad
hoc revocasset, sitne
Prpor, vitæ pnncipium
proprium ab anima
rationali re ipsa
discre Vitalistarum argumenta
refutantur 76. Obiic.
1° Nihil sibi
polest adversari. Atqui
in homine appetitus
rationalis curii appetitu
sensitivo pugnat. Ergo
in homine non
est admittendum unum
principiucc operationum, sed
duplex, sive, ut
Buffonus ait, duplea
homo. 77. Resp.
Dist. mai. Nihil
sibi adversari potest
secundum idem, conc.
mai., secundum diversa,
neg. mai., sul
eadem dist. conc,
et neg. min.
Neg. cons. Sane,
primo pugna, quæ
inter actus appetitus
sensitivi et intellectiv
in homine quandoque
existit, animismo non
opponitur Etenim «
opposita, s. Thomas
ait, prædicari de
eoden secundum idem
est impossibile, sed
secundum diversj. nihil
prohibet »;
quippe quod ratio
veræ oppositionis ut sæpe diximus,
expostulat ut non
solum idem de
eo dem, sed
etiam secundum idem
prædicetur. Atqui actu
appetitus rationalis, et
actus appetitus sensitivi
sibi noi opponuntur
secundum idem, sed
secundum diversa, nempt
secundum diversos modos,
quibus obiectum apprehendi
tur ; siquidem
experientia compertum cuique
est actu appetitus
sensitivi cum actibus
appetitus rationalis pu
gnare, quoties aut
sensus apprehendit velut
delectabile jl lud,
quod ratio vetat,
vel apprehendit velut
triste illud quod
ratio præcipit. Nihil
igitur vetat, quominus
appe titus sensitivus,
et rationalis eidem
subiecto inhæreant eorumque
actus eidem subiecto,
nempe animæ, tribuan
tur. Accedit quod hæc ipsa
oppositio, quam inter
actu appetilus sensitivi,
et actus appetitus
rationalis exister diximus,
nonnisi accidentalis est;
nam ipsa ex
eo oritur tum,
eo temeritatis progressum
esse, ut oppositam
sententiam e appellaret
hæreticam et pro
tali habendam esse
multis verbis ar
gueret. Quod quidem
non possumus non
vehementer improbare considerantes, hanc
sententiam, quæ unum
in homine ponit
vita principium, animam
scilicet rationalem, a qua corpus
quoque et mo'
tum et vitam
omnem et sensum
accipiat, in Dei
Ecclesia esse com
munissimam, atque Doctoribus
plerisque, et probatissimis
quidei maxime, cum
Ecclesiæ dogmate ita
videri coniunctam, ut
huiu sit legitima
solaque vera interpretatio, nec
proinde sine errore
i fide possit
negari ». Videsis Ephem.
La Scienza e La Fede,
vol. XI. p.
378 sq; nec
non voll. XXXIII,
p. 186 sqq,
284 sqq, 399;
XXXIV 263 sqq,
Napoli 1857, 1860. III,
q. XVI, a.
4 ad 1. uod
interdum actus appetitus
sensitivi sunt adeo
vehelientes, ut rationem
ad se trahere
conentur '. At ipsi
naira sua ad
actus appetitus rationalis
ordinem habent, ac
'roinde non solum
rationi subduntur, sed
etiam libertais voluntatis
quodammodo participes sunt2.
I 78. Secundo,
pugna inter actus
appetitus sensitivi, atue
actus appetitus rationalis
animismo favet. Revera,
um appetitus sensitivus
in homine contra
rationem inurgit, homo
sive secundum ipsum,
sive contra ipsum
a!at, unum actum
humanum exerit, qui
« principium ha[et
in ipso appetitu,
et terminum in
ratione 3 ;
isque 'ctus dicitur
vitiosus, si fit
contra rationem, honestus,
l fit secundum
rationem. Atqui non
posset unus actus
umanus ex utroque
appetitu exurgere, nisi
unicum esset triusque
subiectum ; quippe
quod si aliud
esset subrctum appetitus
sensitivi, aliud subicctum
appetitus raonalis, unus
appetitus posset quidem
in alterum agere,
;d ambo appetitus
unum actum exerere
non possent. Ergo
ugna, quæ inter
actus utriusque appetitus
in homine )nspicitur,
unitatem principii vitalis
in homine arguit;
ntum abest, ut
ipsi adversetur. 79.
Obiic. 2° Homo
potest usu intelligentiæ
carere, quin tam
amittat. Atqui id
demonstrat aliud in
homine esse rincipium
intelligentiæ, aliud principium
vitæ. Ergo. 80.
Resp. Conc. mai.;
neg. min. Neg.
cons. Re quidem
^ra, homo vivit,
quamdiu anima cum
corpore coniunitur, quia,
uti ostensum est,
anima ex eo,
quod corpus itbrmat,
vitam ipsi largitur.
Atqui « anima,
aiente Aquiate, non
unitur corpori ut
forma mediantibus suis
potenis, sed per
essentiam suam ».
Ergo nihil vetat,
quomias anima cum
corpore unialur, atque
homo ob hanc u
onem vivat, quin
usum alicuius suæ
facultatis habeat5. Dicendum,
quod potentiæ animæ
non se habcnt
con irtibiliter cum essentia:
quamvis enim nulla
potentia 4 Cf
Dynam., c. V, a. 2,
p. 165-166, vol.
I. Cf
ibid. 3 l 2æ, q.
LIX, a. 2 c. Qq.
dispp., De Ver.,
q. XIII, a.
4 c. J
Alicuius facultatis, inquimus,
non vero omnium,
quia, cum vi'Otia
non sint, nisi
quæ se agunt
ad operationem, homo,
quamdiu vivit, usu
omnium suarum facultatum
irere nequit. animæ
possit esse sine
essentia, tamen essentia
animæ potest esse
sine quibusdam potentiis,
puta sine visu,
et auditu, propter
corruptionem organorum, quorum
huiusmodi potentiæ proprie
sunt actus ».
Quomodo autem possit
homo usu intelligentiæ
carere, quin vitam
amittat, facile explicatur.
Gerte, homo usum
intelligentiæ amittere potest;
nam, cum intellectus
sine phantasmatis in
hac vita nihil
intelligere possit, imaginatione,
aliisque facultatibus, quæ
intelligentiæ inserviunt, turbatis,
usus intelligentiæ, vel
minuitur, vel omnino
cessat2. At, cessante
usu intelligentiæ, non
idcirco cessat vita,
quia cessatio intelligentiæ
secum non fert
cessationem facultatum vegetandi,
per quas vita
animalis existit. Et sane, perturbato,
vel prorsus cessante
usu alicuius facultatis,
non aliæ facultates
inde perturbantur, aut
cessant, quam quæ
sine illa actiones
suas exerere nequeunt.
Atqui facultates vegetandi,
quæ ad vitam
animalis pertinent, sine
usu facultatis intelligendi
operationes suas exerere
possunt. Ergo, cessante
usu intelligentiæ, necesse
non est, ut
vita quoque cesset.
81. Obiic 3°
Notum omnibus est
in cadavere animalis.
si qua scintilla
electrica extremas partes
nervorum percellit, motus
contractilitatis in musculis
produci ; ac
in capitibus recisis,
vel membris amputatis
motus contractilitatis aliquandiu
perdurare. Atqui huiusmodi
motus in cadavere,
et in membris
corporis amputatis evenire
non possent, si
anima esset principium
vitæ corporis; quippe
quod illi motus
sunt vitales: in
membris autem amputatis,
et in cadavere
anima non est. Ergo
anima non esl
principium vitæ corporis.
82. Resp. Conc.
mai.; neg. min. Neg. cons.
Falsum esl motus
contractilitatis, qui in
cadavere, et in
membris corporis recisis,
aut amputatis observantur,
esse actus vitales.
Primo, nihil vetat,
quin aliquod principium
actuosum physicum, aut
chymicum in musculis
corporis nonnullos motus
producat Illis similes,
quos, dum animal
vivit, anima in
ipsis producit; propterea
quod organa in
cadavere non corrumpuntur
illico, sed integra
aliquandiu perdurant. Verum illi motus
non sunt actus
vitæ, sed operationee i
Qq. dispp., De
Virtut., q. V, a. 2
ad 17. 2
Cf s. Thom.,
Contr. Gent.
ocre physicæ, quia
non proficiscuntur a
principio ipsi adaveri
insito, sed in
cadavere a principio,
quod positum xtra
ipsum est, excitantur.
Secundo, motus contractiliatis, qui
in membris corporis
recisis, aut in
cadavere nimalis yiolenta,
subitaque morte perculsi
observantur, on ab
alia causa repetendi
sunt, nisi ab
actione, quam irincipium
vitac ante mortem
animalis in musculis
exeuit. Nam, quoties
animal morte violenta
afficitur, aut liquo
membro per violentiam
privatur, necesse est
in adavere, aut
in membro reciso
motus, quos anima
iam i musculis
produxerat, non illico
cessare, perinde ac
horda pollice icta,
digito amoto, non
continuo vibrare esistit.
Quapropter ne
hi quidem motus
contractilitatis unt veri
actus vitæ. CAPVT
V. De sede
animæ I. — Philosophorurn diversæ
opiniones recensentur 83.
Mirum quot circa
sedem animæ veleres
Philosophi rotulerint sententias
1. Ut præcipuas
innuamus, Plato nimæ
sedem in capite
locavit. Aristoteles, cum
animam >rmam substantialem
corporis esse docuerit,
eam singus partibus
arcto nexu coniunxit.
Sloici animam
rationam in corde
præcipuum locum obtinere,
alque inde per
;Iiquas corporis partes
se protendere opinati
sunt 2. De
« Cf Plut.,
De plac. PhiL,
lib. IV, c.
5. 2 Hic
abs re non
erit adnotare testimoniis
ss. Scripturarum, et Paom cos
maxime abuti, qui
sententiam Ghristianorum huic
stoicæ millimam probant.
Nam aliquam affinitatem
inter hanc de
sede aniæ opinionem,
et illa verba
sive quæ leguntur
ad Rom., c.
X, v. 10,
•rde creditur ad
iustitiam, sive quæ
Act., c. I,
v. 24, et
c. XV, v.
8, ; Deo
cordium scrutatore, et quæ alibi
similia sunt, nemo
umlam Scripturarum interpres
vidit, nec videre
poterat; quoniam lec,
aliaque ad internos
animi sensus, afFectionesque significanis
dicta fuisse cuique
perlegenti faciliter occurrit.
Item, ss. Pæs,
si cor aliquando
veluti animi sedem
constituunt, id docuent,
ut cor principium
alFectuum esse innuerent,
atque Platoni obam
irent, qui omnes
animi affectus a
cerebro oriri senserat.
Satis t verba
profcrre, quæ s. Hieronymus
adhibet, nempe: «
Est prinpale non
secundum Platonera in
cercbro, sed iuxta
Christum in •rde
»; Comm. in Ev. Matth.,
lib. II, c.
15. nique nemo
est, qui negat
Epicurum animam posuisse
ii pectore, seu,
ut Tertullianus inquit,
in tota lorica
pectoris1 84. Quod
spectat ad Ecclesiæ
Patres, ferme omnes
A ristotelem hac
in re sequuntur.
Audiatur præ ceteris
s. Au gustinus.
«
Anima, inquit, non
modo universæ moli
cor poris sui,
sed etiam unicuique
particulæ illius tota
simu adest2 ». Hanc s.
Augustini, aliorumque Patrum
senten tiam Doctores
Scholastici pro virili
parte defenderunt. Si
quidem cum anima
iuxta sapientes illos
forma substan tialis
corporis sit, nec
nisi una forma
substantialis in cor
pore uno esse
queat, profecto illam
in toto corpore,
e in singulis
eius partibus esse
necessario consequitur. Quo
niam vero anima
una est essentia,
multiplex virtute, Scho
lastici illam in
toto corpore, et
in singulis eius
partibu reperiri totalitate
essentiæ, non totalitate
virtutis conten dunt;
nam anima in
singulis corporis partibus
non eas dem
operationes peragit, sed
in aliquibus vegetat,
senti in aliis.
85. Quod si hæc theoria
de sede animæ
alteram dit, ac
proinde ita immediale
forma subslantialis cum mæria coniungitur,
ut nihil magis . Ergo,
si anima est
clus tolius corporis,
et non unius
partis tantum, ipsa
imoediate in toto
corpore, et non
in aliqua eius
parte tanum esse
debet. Ex quo
argumento illud consequitur,
quod i anima
in una parte
corporis ponerelur, non
esset actus olius
corporis organici, sed
unius organi tantum,
puta ordis, aut
alicuius alterius, et
reliquæ partes essent
per[ectæ per alias
formas 5; unde
una anima in
uno corpore on
esset. 89. Probatur
altera pars. 1°
Principium illud, quod
percit totum, et
non partes, forma
accidentalis esl, uti
se es habet
in forma domus,
quæ est forma
tolius, et non
lngularum parlium. Atqui
anima est corporis
forma non ccidentalis,
sed substantialis. Ergo
(( sic anima
est forna totius
corporis, quod est
eliam forma singularum
par Antropol. in
serv. della scienza
morale, lib. II
c. 7 a.
1 S S
oroll. II. »»»»»"> 1
« Anirna, inquit
s. Augustinus, totum
corpus nostrum anirnat,
t vivificat »;
De agone christiano,
c. XX, n.
22. 5 Cont.
Gent., lib. II,
c. 72. -
Cf Cosmol., c.
I, a. 5, p. 104.
Qq. dispp., q.
un., De Anim.,
a. 10 c.
Philos. Curist. Compend.
II." 15 a tium,
ac proinde singulis
partibus corporis adesse
debet f 2° lioc
argamentum ex eo
amplius declaratur, quod
si gulæ partes
corporis ab anima
speciem sortiuntur, hum næque appellantur,
ita ut anima
sit actus singularum
pa tium corporis.
Atqui actus, seu
forma est in
eo, cuius c
actus. Ergo anima
in qualibet corporis
parle est 2. Exi
de etiam intelligitur
ab iis philosophis,
qui animam in
c pite, vel
corde collocant, explicari
non posse, quomodo
nima, ibi suam
sedem habens, singulis
partibus sui co
poris speciem communicet;
nam anima principium
spec ficum partium
corporis esse non
posset, nisi ipsis
ita intri sece
præsens sit, ut
una cum illis
completam substa tiam
constituat. 3° Nobis non
licet spiritibus locum
præfinire, nisi ;
illorum operationibus 3.
Atqui anima operatur
in singul corporis
partibus, et quiclem
immediate. Ergo anima
singulis corporis partibus
esse dicenda est.
Minor proba potest
ex eo quod
in sensationibus evenit.
Et sane, unu
quisque experitur sensationes
in illo puncto
corporis fi ri,
cui revera accidunt
ab obiectis sensilibus.
E. g., quis
manum igni admoveal,
profecto caloris sensatione
in manu sentit,
quin totum brachium,
vel cerebrum v
alia corporis pars
sit adusta .
Atqui hoc esset
falsum, concipiatur anima
uni parti præesse,
ab iilaque motus
corpore ciere. Ergo
anima immediate in
singulis corpre, ut
continens, et non
ut contenta 3
». Ergo ex
eo, lod anima
est simplex, ac
proinde non est
circumscripta co, pronum
est intelligere eam
esse lotam in
singulis rporis partibus
\ 91. ld magis perspicuum
ex eo fit,
quod anima est
simex, quatenus extra
genus quantitatis constituitur,
non ro ad
modum simplicitatis puncti
\ Sane, ea, quæ sunt
1 illud tota
sentit anima, quod
in particula fit
pedis, et ibi
tann sentit, ubi
fit »; De
immort. anim., loc.
cit. ! Cap.
X, a. 1,
p. 7(>-77. 2
I, q. LH,
a. 1 c.
1 Ibid. Cf
s. Damasc, De
Fide orth., lib.
I, c. 13.
J Has rationes,
quibus explicavimus quomodo
anima tota in sinlis corporis
partibus esse possit,
nos docuit Nemesius
his paucis: inima,
quod corporis est
expers, ncque loco
definitur, tota per um et
Iumen suum, et
corpus permeat »;
De nat. hom., c. III.
c spectat etiam
illud s. Bonaventuræ : «
Quia simplex, non
est undum partcm
et partem sui. non
habet situm, et
idco nec in
puncto, nec in
parte determinata »;
In lib. I Sent., Dist.
VIII, 2, a.
1, q. 3
in resol. '
Qq. dispp., q.
un. De Anim.,
a. 10 ad
18. simplicia
ad modum simplicitatis
puncti, cum habeant
e| terminatum silum
in continuo, non
possunt esse simul
diversis partibus continui:
e contrario, substantiæ,
qu sunt simplices,
quatenus extra genus
quantitatis cons luuntur,
non sunt in
loco per contactum
proprie diclui^ quippe
quia hoc genus
tactus nonnisi corporum
est1, s per
contactum, quem vocant
virtutisz. Hoc posito,
tacl virtutis ab uno, vel
pluribus locis non
discriminati prout hæc
quantitative differunt; sed
ab ipsa virlule,
q subslantiæ simplices
in corpora agunt,
fit ut ipsæ
I uno, vel
pluribus locis simul
sint 3, dummodo
earum v tus
ad hæc porrigatur.
Atqui, cum
anima sit simple
tactus, quo ea
cum corpore coniungitur,
est tactus virt
tis. Ergo ex
simplieitate animæ explicatur,
quomodo ip in
pluribus partibus corporis
tota simul esse
possit. 92. Ex
his, quæ demonstravimus, plane
consequitur ai mam
non esse totam
in toto corpore
secundum quantit tem,
sed secundum essentiæ
perfectionem. Sane totalitas
s cundum quantitatem
nonnisi quibusdam formis
imperf ctis, atque
insuper his nonnisi
per accidens, ratione
extem quod informant,
convenit 5; id quod
de anima, quæ
a cc «
Sunt enim tangentia,
quorum ultima sunt
simul, et punc,
vel lineæ, aut
superficies, quæ sunt
corporum ultima »; Con Gent.,
lib. II, c.
56. z «
Agunt enim substantiæ
intellectuales in corpora,
et mov( ea,
cum sint immateriales,
et magis in
actu existentes; hic
auttam suam essentiam
sunt in qualibet
parte materiæ, )tiori
iure id de
anima tenendum est . 93. 3a.
Anima in singulis
partibus corporis non
t tota secundum
totam suam virtutem.
Probatur. Operationes sensitivæ,
et vegetativæ per diirsa organa
corporis exercentur, ita ut diversæ
partes >rporis conveniant
diversis operationibus animæ.
Ergo lima secundum
illam potentiam tantum
est io aliqua
par-, quæ respicit
ad operationem, quæ
per illam partem
►rporis exercetur. E. g.,
anima est, «
secundum visum oculo,
secundum audilum in
aurc, et sic
de aliis 3
». III. — AdYersariorum obiectiones
diluuntur 94. Obiic.
1° Compressa, vel
putrefacta medulla cere•i,
atque laborante cerebro,
vel nervo inter
organum nsorium, et
cerebrum, sensationes omnino
deficiunt. tqui hæc
demonstrant sensationes exerceri
in cerebro, ;
proinde animam non
nisi in cerebro
esse. Ergo. 95.
Resp. Neg. min.
quoad utramque partem.
Re qui;m vera,
in primis, ex
allatis experimentis illud,
quod m oslendimus,
sensationes nempe in
singulis organis ;ri,
haud evertitur. Etenim
opportuna eorum phænome>rum ratio
ex eo reddilur,
quod cum cerebrum
sit veti centrum
totius systematis nervei,
quin immo princium,
a quo omnes
nascuntur ncrvi, qui
sensationi inserunt, profecto
nervi sensifici tunc
propriam naturam re(icbunl,
si et suam
cerebrum retinuerit; ac
proinde si nnprimitur,
aut putrefit medulla
cerebri, vel cerebrum
borat, nervi naturam
sensiferam amittunt, atque
funcliotm referendi impressionem
sensilem obire nequeunt.
Ce visione continui,sicut albcdo
perdivisionem superficiei»; Qq.dispp.,
un. De Anim.,
a. 4 c.
Cf Cosmol., c.
V, a. 4, p. 139 sqq. 1
Cf s. Bonav.,
In lib. I
Sent., Dist. VIII,
p. 2, a.
1, q. 3
ad arg. 1
Quod spectat ad
virtutes intellectivas, has,
utpote nullo organo
entes, nusquam corporis
esse diccndum est.
« Potcntiarum aniæ
quædam sunt in
ea, secundum quod
eicedit totam capacitam
corporis, scilicet intellectus
et voluntas; unde
buiusmodi poten>e in
nulla parte corporis
esse dicuntur »;
I, q. LXXVI, a.
8 ad 4.
8 I, q.
LXXVI, a. 8
c. terum,
allata obiectio in
ipsos adversarios retorqueri
potest. Nam, quemadmodum,
corrupto cerebro, sensatio
deficit, ita hanc,
corruptis organis, deficere
eadem experienlia testalur.
Quocirca, si ex
adversariorum obiectione sequitur
sensationes in cerebro
perfici, pari ratione
ab hac ultima
testata experientia inferre
nobis licet sensationes
in organis fieri.
96. Secundo, præter
vim sentiendi anima
aliis virtutibus pollet,
quas per alias
corporis partes exercel.
Quapropter si experimenta
ab adversariis in
medium prolata quid
valerent,' animam in
cerebro secundum totam
virtutem sensilivam esse
demonstrarent , sed
inibi tanlum ipsam
residere numquam probabunt.
97. Obiic. 2°
Anima est in
eo corpore, cuius
est actus, hoc
est in corpore
organico. Atqui quælibet
pars corporis non
est corpus organicum.
Ergo. 98. Resp.
Dist. mai., ita
ut non sit
in parlibus corporis
organici primo, et
per se, conc.
mai., ita ut
non sit in
eis, prout ad
tolum referuntur, neg.
mai. Eadem ratione
dist. min., quælibet
pars corporis non
est corpus organicum,
sed tamen ad
illud ordinatur, conc.
min., secus, neg.
min. Neg. cons.
Anima humana, quippe
quæ ceteris formis
superior est, ea
virtutis perfectione pollet,
ut diversas exerere
possit operationes; et
ideo corpus, quod
anima informat, diversis
organis inslructum esse
debet, ut per hæc ad
diversas operationes exercendas
idoneum efficiatur2. Quapropter
nonnisi totum corpus,
quod nempe ex
diversis organis constiluitur,
est proprie, sive
prtncipaliter el per
se illud, quod
ab anima informatur.
At vero, quia
partes habent ordinem
ad lotum, consequilur
«mimam, quæ est
forma totius corporis,
ac proinde est
in toto corpore,
esse etiam formam
singularum partium, ideoque
in his singulis
residere 3. 1
Alienum a veritate
prorsus non est
animam in cerebro
esse secundum totam
virtutem sensitivam, non
quod in cerebro
omnia sensilium genere
sentiat, sed quia,
ut in Dynam.
(c. III, a.
7, p. 124
vol. I) diximus,
encephalum, sive systema
cerebro-spinale est organum
sensus communis, qui
velut aliquis fons
totam virtutem sensitivam
continet, ab eoque
reliqui sensus, tamquam
rivuli, deducuntur 2 Qq.
dispp., q. un.
De spir. creat.,
a. 4 c. 3 «
Corpus organicum est
perfectibile ab anima
primo, et per
se, singula autem
organa, et organorum
partes in ordine
ad totum »; 99.
Obiic. 3° Si
anima in qualibet
parte corporis est, crescentibus
partibus corporis, anima,
ut esse possit
ubi jprius non
erat, iterum creetur
oportet ; et, a blata
qua cunique corporis parte,
vel illinc excedit
anima, vel com>migrat
ex illa parle
in alias. Atqui
falsum consequens. ! Ergo et
antecedens. 100. Resp.
Neg. mai. Et
sane, quod spectat
ad primum, illa
iterala creatio non
exposlulatur ; nam,
crescentibus parlibus corporis,
anima non proprie
incipit esse, ubi
prius non erat,
sed, ciim sit
forma corporis secundum
cssenliam, crescentibus huius
partibus, anima eas
vivificare incipit !.
Quod attinet ad
alterum, « dicendum,
s. Thomas inquit,
quod, præcisa parte,
non requiritur quod
auferalur anima, vel
quod ad aliam
partem transmutetur, Jnisi
poneretur, quod in
illa sola parte
anima esset, sed
sequilur quod illa
pars desinat perfici
ab anima totius
2». 101. Obiic.
4° Nihil eius,
quod est totum
in aliquo loco,
ipotest esse ultra
locum illum. Atqui
in una parte
cor:poris anima est
tota. Ergo nihil
animac in ceteris
corpo ris partibus esse
polest. 102. Resp.
Dist. mai., si
agatur de toto
secundum quantitatem, conc.
mai., si de
toto secundum essentiam,
neg. \mai.\ dist.
ctiam min.: est
tota secundum essentiam,
conc. min., secundum
quantilatem, neg. min.
Neg. cons. Equidem
illud, quod habet
parles extra partes,
ita est in aliquo, ut quælibet pars
eius respondeat parti
eius, in quo
est; proindeque si
sit totum in
aliquo, nequit esse
in alio. j
At e contrario,
anima, ut diximus,
ideo est tota
in qualibet parte
corporis, quia simplex
est, et loco
non circumscri Op. cit.,
loc. cit. ad
13. Exinde duo
facile intelliguntur. Primum
est, quod etsi
anima sit in
qualibet parte corporis,
tamen non singulæ
partes corporis sunt
animal. « Anima
non est in
qualibet parte corporis
primo, et per
se, sed in
ordine ad totum,
et ideo non quælibet pars
animalis est animal {Ibid.
ad 2). Alterum est, quod
anima, cum sit
in singulis corpons
partibus, in pluribus
locis non est. Etenim eo modo
anima est in
singulis corporis partibus,
quo ad eas
veluti forma comparatur.
Atqui forma comparatur
« ad partes
per posterius, secundum
quod partes habent
ordinem ad totum (I,
q. LXXVI, a.
8 c). Ergo
ex eo, quod
anima in singulis
partibus est, in
pluribus locis eam
esse perperam infertur.
Gf p.
228, not. 4.
1 Qq. dispp.,
q. un. De Anitn.,
a. 10 ad
17. 2 Op. cit., q.
un. De spir.
creat., a. 4
ad 15. bitur;
proindeque est tota
non secundum quantitatem,
seu aliquam totalitatem
partium, sed secundum
essentiam, seu perfectionem
guæ naturæ '. lam, cum
anima sit secundum
essenliam tota in
una parte corporis,
profecto « nihil
animæ est extra
animam, quæ est
in hac parte
corporis; non tamen
sequitur, quod animæ
nihil sit extra
hanc partem corporis;
sed quod nihil
sit extra totum
corpus, quod principaliter
perficit 2». De essentia
animæ humanæ Discrimen
inter animam, et
corpus in præsenti
pro certo sumentes,
hæc circa animæ
humanæ essentiam inquirimus:
1° an ad
genus substanliæ pertineat;
2° quænam eius
definitio sit ;
3° quid de
illorum sententia dicendum,
qui essentiam animæ
humanæ in cogitatione,
vel in cogitandi
vi constituunt. I. —
Subslantialilas aniraæ eonlra
Sensistas yindicatur 103.
Humius 8, et
Condillachus , secundum
Lockii placita 5,
animam non substantiam,
sed quamdam affectionum
complexionem esse contendunt.
Qua in re
Protagoram, veteresque Sensistas
secuti sunt, qui
animam non aliud
esse, quam sensaliones
asseruerunt. 104. Anima
humana est quædam
substantia. Probatur. Anima
in re viventi
contrarias qualitates ad
concentum redactas conservat,
et pugnantes organorum
affectiones, ne se
mutuo perimant, rata
lege cohibet, et
denique tam diversa
munia tanto ordine,
et consensu administrat
]. Atqui ea
forma, cuius merito,
ac beneficio hæc
omnia perficiuntur, accidentalis
esse non polest,
sed 1 In
lib. I Sent.,
Dist. VIII, q. V, a.
3 ad 7. Qq.
dispp., q. un. De Anim.,
a. 10 ad
3. 3 Tract.
hum. nat. (angl.),
lib. II, part.
IV, c. 6. Traiti
des sensations, part.
I, c. I, § 2.
s Cf Ontol.,
c. VII, a.
2, p. 42.
Paucis abhinc annis
H. Janeus {La
phiiosoph. Franc. du XIX siecle,
p. 16, et
245, 2e ed. Paris 1860)
Condillachi doctrinam ad
vitam revocavit. 6
Cf Lært., lib.
IX, segm. 51.
7 Cf s.
Aug., De quant.
anim.t c. 10,
n. 17. ^substantialis; cum
alicuius accidentis tanta
efficacia esse nequeat,
tantumque imperium in
membrorum rei viven Itis,
el contrariarum qualitatum
quasi rempublicam. Er^o
10o. Adhæc, viventia
sunt quidem substantiæ
Si igi tur ea, quæ vivunt,
per animam vivunt,
hæc profecto non
accidens, sed substantia
est. Id ex eo
confirmatur, quod «
est commune omni
accidenti, quod non
sit de es I
sentia rei ! »;
dum e contrario,
anima ad essentiam
viventis ita pertinet,
ut vivens idem
prorsus ac animatum
sit. 106. Denique
quantum Lockii, eiusque
asseclarum placita a
yentate abhorreant, ostendimus
in Ontologia 2. Argumenlis,
quæ ibi retulimus,
adiicere præstat, 1°
quod attecliones, sive
qualilates varias, et
sibi succedentes, a jnimam
vero lmmotam in
nobis experimur ;
quapropter anima exjpsis
affectionibus, sive qualitatibus constitui
Mneq.uK; 2 quod
permultæ ex hisce
affectionibus ab ipsa
anima in se
gignuntur; ac ideo
anima a suis
affectionibus, perinde ac
causa ab effeclu,
distinguenda est. II.—
Quomodo subslanliæ animac
humanæ deQnienda sit,
explicatur Postquam vidimus
animam humanam in
genere substantiæ collocandam
esse, quænam huius
substanliæ essentia sit,
explicandum nobis est. Essentia animæ
humanæ in eo
consistit, quod nt
jprxnapxum intellectivum, et
simul forma substaniialis
"orporis. j Probatur.
Essentia rei illud
significare debet, quod
res j:um al.is
commune habel, atque
illud, quo ipsa
ab aliis liscnm.natur
Atqui anima humana
ex eo quod
est forma substantiahs
corporis, ac proinde
substantia incom^leta, quæ
per se, et
naturaliler ad coniunctionem
cum orpore ordinem
habet, cum aliis
animarum speciebus ^onsenl.l;
siquidem ipsa, æque
ac istæ, suum
esse cor>or. commun.cat,
.lludque vivificat, et
informat : atque ^
eo, quod est
pnncipium intellectivum, ab iis distinZ
rrsusLe,x eo quod
ad coniunctionem cum
cor ; ore ord.nem
habet, differt a
substantiis
intellectualibus, Piæ^ separatæ,
sive Angeli dicuntur:
et ex eo,
quod est 1
Qq. dispp., q.
un. De Anim.,
a. 12 ad 7. Loc.
cit. principium
intellectivum, cum eis
consentit; nam animæ
hurnanæ ex eo,
quod intellectiva est,
illud, ut mox ostendemus, convenit,
non habere esse
concrelum in materia
', ac proinde
a corpore separatam
subsistere posse. Ergo essentia animæ
humanæ in eo
consistit, quod est
principium intellectivum, et
simul forma substantialis
corporis. 108. Ex his
colligitur, quomodo anima
humana sit definienda.
Porro animæ communiter
acceptæ definilio est:
Actus primus corporis
physici organici potentia
vitam habentis2. Voces
illæ, actus primus,
animam esse formam
substantialem, ac proinde
a formis accidentalibus distingui
designant 3. Dicitur autem actus
corporis physici organici,
quia « anima
facit ipsum corpus
organicum, sicut lumen
facil aliquid esse
lucidum 4 ». lis verbis,
potentia vitam habentis,
significatur animam, cum
sit actus primus
corporis organici, efficere,
ut ipsum ad
vitales operationes edendas
potenliam habeat 5. Iam prout
huius 1 Gf p.
192. Ex hoc,
quod anima humana
non habet esse
concretum in materia,
consequitur quod ipsa,
etsi sit substantia
incompleta, quia, cum
sit pars humanæ
naturæ, non habet
perfectionem suæ naturæ,
nisi in unione
ad corpus [Qq.
disj)p.,q. un. De
Anim.,&. 2 ad
5); tamen est
in genere substantiæ
non solum sicut
principium, quod nempe
totum substantiale constituit,
sed etiam sicut
species. Guius rei
ratio hæc est:
Substantia dicitur ens,
cui convenit esse
in se. Atqui
esse in se
non ipsarum formarum,
si materiales sint,
nempe a materia
pendeant, sed totius
compositi substantialis proprium
est; e contrario
animæ humanæ, quippe
quæ est forma
a materia non
dependens, proprium est
esse in se,
quod ipsa corpoii
communicat. Ergo ceteræ
formæ non sunt
in genere substantiæ,
sicut species, seo
solum sicut principia;
anima autem humana
estin genere substantiæ
non solum sicut
principium, in quantum
est forma huius
corporis, sec etiam
sicut species, quia
habet esse absolutum,
non dependens a
ma teria. In lib. 11
Sent., Dist. III,
q. I, a.
6 sol. 2
I, q. LXXVI,
a. 4 ad 1. 5 Cf
Cosmol., c. I,
a. S, p. 101-102.
4 Qq. dispp.,
q. un. De
Anim., a. 1
ad 15. b
I, loc. cit.
Profecto vivens substantia
constituitur in suo
esse, a q'
XV' a c
~x hoc> ° pi7-z '• LIV>
a. 1 c. -3
lhid, Dynam., c.
I, a. 4,
p. 101 ToI.
I. s Ibily
a. „, p^™.
q-lta. • oil.
tennios foret, atqTSbC
SCnSUm nroduccrct. q» er.„TraaCrra„tt0uraarennrd,U„m "
"'"""'l
prtoC",l° "«•. «cmPe
«colara colligebenj . '
" C'USUC'" principii
act"°s' elapso
Helvelius, Auctor systematis
naturæ, DiderotuH Lammetrie,
multique alii Galliæ,
Hollandiæ, et Anglia
scriptores recensentur. His
sæculo XVII viam
slraver Spinosa, Tolandus,
et Hobbes. Ineunte hoc sæculo,
pra observation exacte
De hominis creatione,et
de substantia ammæ(
«ejmO.Gottmg.l { s
Gf Janet, Le
maUrialisme contemporam, c.I,p.!4sqq,
farib 117. Itaque in
immalerialilate animæ humanæ
vindinda nos primum
abnormitatem materialismi generatira
.tefaciemus; de.nde quædam
contra materialismum Xjolog,cum,et
dynam.cum speciatim adnotabimus;
lum amam sp.nlaalem
esse ostendemus; denique
de phrenogismo pauca
adnciemus. pureuu Il.-Animam
hnmanam simplicem esse
demonslratur 118. Si
anima humana forma
substantialis corporis adittatur,
ipsa neque aliquod
corpus, neque ulla
ratione v.sib.l.s d.ci
potest;nam neque^corpus
potes es,e for
a, neque forma
potest esse aliquod
corporeum ma humana s.t
huiusmodi forma, ut
animal perfeCum Z ITrllZn
a» mJe: "; seVliara
per »$%?%£ >nem
respuit At vero
materialismum argumentis alinn
! pet.t.s refe llere
ndbis lubet sequenti
? '"" Pmh
P,roPJiAntma humana ^quit
esse corporea. Probatur .
Præcipuum argumenti genus
ex natura illam
operationum ammæ, quæ
cogitationes dicuntur e
nmur atque,ta se
habet: Cogilationes, quæ ad \\ni
m spectant, nempe noliones
rerura sens Iran,
vel slmcium, .ud.c.a
rat.ocnationes, conscienlia, a
substa™ corporea profic.sci
nequeunt. Alqui operari
seauiTv 20 if
an'ma humana neauit
ess« corporea ?
1^0. Hoc argumentum
evolvitur hunc in
modum • Pri
"sfbi' coamn0ara°tneSu[enr
^'T' ™ ^osUarJra
;,,' ' comparat,
ut per iinam
formam, sive sneciem
us omnes partes
rci compositæ, prou
sunt in toln
'co actu percpat.
lam substant a
corporea ac nroin'
xtensa, et divisibilis,
huiusmodi notioCm numlam
ectæ now tmm
veI s,nSulæ eius
partes singulal re,
ectæ porliones per
diversas harum snecies
Dereinf.r«nf s.ngulæ partes
per speciem totiusC
eam tofam s
' I complecterentur Atqui
neutrum sumi po,
N ' ™peVPe,ræn,tu,n»diVerSæ Par,eS
a'icuius ^Smi^ maP
to, Fus N„„ \n,UraqUanl Vero simul
iutegr» n» sub
na tot.us .
]\on alterum, qu.a
tunc quot partibus
ani Cf Cosmol., c. V, a. 3
n 117)1» 2
n. -i-j 'Cf s. Thom.,
I, q. LXXXV,
a 4 adl
" ""^ ' ' P'
" "«il' natura
cognitionis species oportere
esse immateriales adstruim,
ut animæ simplicitas
inde patescat. Cf
s. Aug., De
quant. anim., c
13, n. 22. 9iq
quid compositum, non
nosspf iH et
Pr,nc'P'um, a quo
tantia corporea^imW,?, """" -SSOt
1uæda™ subleretur iosa
non„ 2i, 'US
coSn'trlx convenire po i«o
inter 7U0 fr n
Ul, C°nS,St.at ;
siqoidem compa >ec duo
percipS VmTi P°! '
' """ ab,
6° ' uul
simu' 'dicium eonfi
' ifiimsk „• V7
mtellcclus conclusioncm ex
26 Ouarm0 1 US
fleducitur> "uerc cognoscil
'. IS s„i
?' An,ma' q"e"ia''modum sæpc
observavi »«S c'ieenttiSamre7enT^irUm f'
consc'a e" C _,cient,am ex
eo habet, quod
ipsa se, tamquam
Op. cit., lib.
XV, c. 22.
Ws. Thom. Contr.
G«.„,., Iifc, „ c. 49
"|æA"-Vm
"'-«rt-. !"»•«,«. 8,
n. 22. .
n n b
esse rem, quæ
omnes operationes ehct.
Atqu, nullu. horum
explicari posset, si
substanUa. cogitans ; e teus,,
divisibilis in
partes poneretur. Eten.m
1 ill >
depende tia operationum
haberi nequ.l, n.s. n i bis, « quæ secu
dum ordinem naturalem
procedunt ab uno
•»; 2 cm
cur operatio unius
potentiæ operat.on. altenus,mpeens ei
vitam, quod nullum
corpus præstat corpori
3 ». ^ræterea.
Quemadmodum ipsi
physiologi docent, corpus
>er leges assimilationis, et
excretionis quoad particulas,
x quibus constat,
sensim sine sensu
commutatur, adeo ut
:emporis fluxu prorsus
renovelur. Si igitur anima
sive trincipium vivendi
non nisi ipsum
corpus esset, princi•ium
vivendi in dies
variare, ac tandem
in aliud renoari
deberet. Atqui unusquisque
nostrum experitur prinipium
cogitandi conslanter manere
idem; ita ut
nos, qui unc
vivimus, eosdem esse,
qui antea viximus,
consciaaus. Ergo. 134.
Quod si anima
a corpore distinguitur,
ipsam neue ln
temperamento, neque in
harmonia corporis conistere
consequitur. Non quidem
in temperamento. Nam
mma corpus sibi
subdit, atque haud
raro reluctatur iis
ppehtionibus, quæ ex
corporis temperatione oriuntur;
iquidem multi homines
appetiliones illas sedanl,
et effilunt ut
rectæ rationi pareant.
Anima igitur non
est ip temperatio
corporis; secus idem
effectus simul ab eæm causa
oriretur, atque destrueretur
. 135. Neque
est harmonia, seu
ipsa compositio partium
orpons, vel ralio,
qua partes corporis
secum invicem onnectuntur.
Etenim in diversis
partibus corporis sunt
lversæ compositionis rationes;
ac proinde si
in hac corons
partium compositione anima
consisteret, singulæ artes
corpons haberent singulas
animas, nempe aliam
nimam haberet os,
aliam caro, aliam
nervus, utpote quæ
ttundum diversam proportionem
sunt composita. Alqui
'oc manifcsle falsum
est. Ergo 8.
136. Advcrsus materialismum
dynamicum observasse iuerit,
quod, ctsi portenlum
illud assumatur, maleriæ
espntiam ln vi
activa quadam positam
esse ; hæc
tamen ^tiones illas,
quæ vilales dicuntur,
numquam efficere post
: 1 quia
« effectus aliquis
non subest potentiæ
aliJius agentis.... per
hoc, quod non
habet cum agente
af 1 Cf Cosmol,
c. V, a.
3, p. 137-138.
I, q. LXXV,
a. 1 c. s Conf.,
Iib. X, c.
6, n. 10.
Contr. Gent., lib.
II, c. 63.
-5 ibid c.
64> finitatera,
vel similitudinem »;
atqui actiones vitales
nullam curn materia
similitudinem habent ; viventia
enim quemadmodum alibi
a nobis ostensum
est % a
non vivea tibus
multum distant; 2°
quia si actiones
vitales, uti etian
demonstravimus, per principium
vitale organis corpori
insitum explicari nequeunt
s, ipsas materiæ
vi longiu præstare
dicendum est; 3°
quia subiectum, in
quo per ficiuntur
actiones vitales, est
ipsum vivens, siquidem
a( genus actionum
immanentium illæ spectant;
dum e con
trario materia non
in seipsam, sed in aliud
extra se dum
taxat vim suam
exercere potest. 137.
Ad cuius rei
maiorem explanationem mente
recola mus oportet
materiam ad aliquam
speciem actionum deter
minari: « Res
corporales habent determinatas
actiones >} siquidem
« corpora non
operantur, nisi naturaliter
5»; natu ra
autem est determinata
ad unum. Quocirca,
si activa ma
teriæ vis ita
evolvi sumatur, ut
sicut naturæ mortuæ
ita naturæ viventis
actiones exerat, illud
admittendum fo ret
absurdum, utrasque illas
actiones eiusdem esse
spe ciei. Itaque,
etiamsi concedatur materiam
nihil aliud esse
quam vim per
seipsam, seu sponte
sua activam, illa
ta men ex
essentia sua et
differt ab anima,
et aniraæ actu
cfficere nequit. IV. —
Materialistarum obiectionibus satisfit
138. Obiic. 1°
Substantia corporea afficitur
qualitatibuj quæ non
sunt divisibiles, e. g., gravitate,
vi motrice, e
aliis eiusmodi. Ergo
ex eo, quod
cogitatio est aliquid
iii divisibile, inferri
nequit ipsam ad
substantiam corporear pertinere
non posse. 139. Resp. Dist.
ant., et illæ
qualitates sunt indivisi
biles, si in
seipsis considerentur, conc. ant., sin
relata ad corpus,
cui insunt, neg.
ant. Neg. cons.
Sane, sicu formæ
corporum dicuntur inextensæ,
seu simplices, i
considerentur abstractæ a
materia 6, ita
illæ qualitates nempe
gravitas, vis motrix,
aliæque huiusmodi, si
abs tractæ a
corpore, cui insunt,
in se spectentur,
nihil, nif i
Contr. Gent., lib.
II, c. 22,
n. 5. 2
Cosmol., Introd. p.
90. Cf etiam
c. IV, a.
1, p. 126
sqq. 3 Cf quæ
diximus p. 211-214. I,
q. CX, a.
1 ad 1.
* Contr. Gent.j
lib. III, c.
102. « Cf
Cosmol., c. V,
a. 4, p.
139-140. llimplex,
atque uniusmodi exhibent.
At prout corporeæ
fiubstantiæ insunt, non
sunt indivisibiles; gravitas
enim luxta divisionem
massæ corporis dividitur;
item, vis mo|nx
in omnes partes
corporis dispergitur, ita
ut si vis
[aotrix in corpore
est, ut duo,
in dimidio sit,
ut unum. Wj
contrano quævis cogitatio
lum in se,
tum in subiecto
ogilante prorsus indivisibilis
est. 140. Obiic.
2° Nullatenus fieri
potest, ut extensi
obie ti imaginem anima
indivisibiiis in se
contineat. Ergo si
inima res extensas
percipit, ipsa indivisibilis
esse nequit. |.
. -L .rp#
Neg' anL et
cons' Nam anima
« non est ini ivisibihs,
ut punctum habens
situm in continuo,
sed er abstractionem
a toto genere
continui * ».
Sane indi jisibile habens
positionem, cuiusmodi est
punctum 2, i laginem
extensi obiecti totam,
quanta re ipsa
est, in se
'Ontinere non potest.
At virtus integram
extensionem ob |>cti percipiendi
non indivisibili, instar
puncti, sed sub Itantiæ
omnino indivisibili, quæ
nempe nullum ad par
s;s ordinem habet,
et ad genus
continui nullo modo
per net, propria est.
Quod si ad
obiectum extensum perci lendum
extensio in subiecto
percipiente requiritur, i j.ud
tantam, et tam
variam reipsa habere
debet dimen jonem, quanta
est dimensio diversorum,
quæ ab ipso
ercipiuntur, obiectorum; id
tjuod est aperte
falsum 3. Ac ;?dit,
quod integra rei
extensio sub una
simplicissima, pe itusque indivisibili
ratione formali percipitur;
ergo hu lismodi pcrceptio
non nisi ad
principium omnino indi sibile
pertinere potest. 142.
Obiic. 3° Vulgatum
est illud effatum:
Quidquid repitur, per
modum recipientis recipitur.
Atqui anima repilur
in corpore. Ergo
est corporea. 143.
Resp. Dist. mai.,
ita ut nequeat
unum ab altero
Cipi, nisi sit
inter utrumque quædam
proportio habitunis, conc.
mai., nisi sit
inter ea naturac
convenientia, Qq. dispp.,
q. un. De
sp. cr., a.
4 ad 16.
De hoc indivisibilitatis genere
cf /n lib.
I Met., lcct.
II. 5 «
Tam multas, ad
rem inquit s. Augustinus, et
tam magnas corrum
imagmes, si anima
corpus esset, capere
cogitando, vel memoi
continendo non posset....
Qua
igitur magnitudine, quæ
nulla illi, miagines
tam magnorum corporum,
et spatiorum, atque
re>num capit? De anim. et
eins orig., lib.
IV, c. 17
n 25 neg. mai.
Dist. etiam min.,
anima recipitur in
corpore, ut perfectum
in perfectibili, conc.
min., ita ut
in corpo-, re
contineatur, ncg. min.
Neg. cons. Sane
anima non recipitur
in corpore, ita
ut contineatur, nam,
ut s. Augu
stinus inquit, «
anima continet corpus
* ». Quapropter
cor pus recipit
animam eo modo,
quo materia recipit
formam scilicet ita ut per
ipsam perficiatur: seu ut «
secunduu ipsam constituatur
in esse alicuius
speciei * ».
Utauten corpus hoc
modo in se
recipiat animam, non
requiritui ut huius
natura cum natura
illius conveniat, ita
ut animj extensa,
æque ac corpus,
sit 8, sed solum
quædam inte illud,
et istam proportio,
quæ in eo
consistit, ut corpu,
habeat ordinem ad
animam, et capacitatem,
ut ab ea
in formetur *. Iam simplicitatem
animæ haud impedire,
quo minus hæc
talem cum corpore
proportionem habeat, an
tea a nobis
ostensum est ». Ex eo igitur,
quo.d anima re
cipitur in corpore,
nihil contra eius
immaterialitatem in ferri
potest. . |j
144. Obiic. 4°
Anima non potest
movere corpus, ms
illud tangat. Atqui
tactus non est,
nisi corporum. Ergc
145. Resp. Dist.
mai.: nisi illud
tangat contactu virtu
tis, conc. mai.,
contactu corporeo, neg.
mai. Sub eader
dist. neg. et
conc. min. Neg. cons. In
primis, cum movet
sit « actus
existentis inpotentia* »,
producere motum ms
gis ad substantias
immateriales, quam ad
materiales, pei, tinet.
Etenim nihil
potest transire de
potentia in actun
nisi per id,
quod est actu.
Atqui substantiæ mtellectu!
les magis actu
sunt, quam corpora.
Ergo ad illas
magii quam ad
substantias corporeas pertinet
aliquid moven «
Agunt substantiæ intellectuales in
corpora, et movei
ea, cum sint
immateriales, et magis
in actu existentes
\ Ut vero
quomodo substantia immaterialis
corpus tanga et
moveat, intelligatur, distinguendus
est contactus qim
titatis} qui proprius
corporum est, a
contactu virtutis i
Contr. Epist. Man.,
c. 16, n.
20. Cf p.
227. 2 I,
q. L, a.
2 c. -3
Cf p. 193-195. 4
« Debita proportio
materiæ ad formam
est duphciter, scihc
per ordinem naturalem
materiæ ad formam,
et per remotione
impedimenti »; In
lib. IV Sent.,
Dist. XVII, q. I, a.
2 sol. 1 Loc.
cit. 6 In Ub.
I Sent., Dist.
VIII, q. I,
a. 3 sol.
7 Contr. Gent.,\ib.
II, c. 56.— Cf
Dynam., c. VI,
a. 1, p.
188 vol. j
rimo contactu langenlia
dicuntur ca « quæ uniuntur
lcundum ulfma quanlitatis
»; unde in
corporibos ono" t
« mutuum esse
tactum ' >,.
Contactus virtutis pert
net ? 1
ea quæ etsi
« i„ quantitatis
ultimis ncn tanganf
bcuntur mhilominus tangere,
in quantum agunlV^Hoc,tem tactu
substanfa immaterialis, quæ
est indivisibi fcff' %[ mT?
C°rpUS' quod est auædam quantitas
div i bil.s.Nam lactu corporeo
id, quod est
indivisibile puta inctum,
non potesl langere,
nisi aliquod indivis
b^ile • tac
u vtrtutts substanlia
immaterialis potest langere
JTnT •d-,,V!f.lb,lem« Substantia
intell/ctualis qufm! | nt ind.vis.bihs,
potest tangere quantitalem
divisibifc,.n quanlum ag.t
in ipsan,8 Alio
enim modo est inni.bile punctum,
et substantia intellectualis. Punctum
.dem est S1cut
quantitatis lerminus, et
ideo habet s™
a, determmalum m
continuo, ullra quem
porrigi no„ l|,lest
; subslanf a
autem intelicctualis est
indivisibihs itur tt
irnr.i8veinUKS,f|Ua,ntil?!iS
eX,SlenS' Unde U°"
^'e Itur ei indmsibile
al.quid quantitatis ad
agendum In animam
non n,s. tactu
virtutis movere \st.
XIX in arguendo. « I, q.
LXXXV, a. i Diximus
sæpe, non semper,
interdnm enim operationes
meni in iuvenibus
languidiores sunt, et
e contrario intelligentia
in qu busdam
hominibus usque ad
ultimam senectam in
dies magis, m.
sisque viget. Guius ratio, aiente
Aquinate, ex parte
ipsius tnze ;rescentis
animæ argumentum est,
vires in maiori
ætale ;naiorcs ».
Exinde etiam perspicitur,
quomodo organorum perturbatio
exercitium intellectus perturbet:
« Debiitatur intellectus
ex læsione alicuius
organi corporalis 'ndirecte,
in quantum ad
eius operationem requiritur
operatio sensus habentis
organum ». Ob
eamdem rationem i
causis, quæ in
corpus agunt, intelligentiæ
evolutio penderc dicenda
est. Hæc omnia
ila s. Thomas
paucis complectitur: «
Cum anima sit
forma corporis, consequens
est, quod unum
sit esse animæ,
et corporis; et
ideo, corpore perturbato
per aliquam corpoream
passionem, necesse est
quod anima per
accidens perturbetur, scilicet
quantum ad SSSe,
quod habet in
corpore 3 ». V. — Lockii
error ex iam
ostensis refellitur 150.
Lockius etsi animam
simplicem esse fassus
sit, tamen ea
permotns ratione, quod
non omnes materiæ
proprietates perspectas habemus,
in dubium revocavit,
utrum, necne cogitandi
vis inter proprietates
materiæ, quæ nobis
compcrlæ non sunt,
revera sit, aut
saltem divinitus 3ssc
possit4, Lockii dubitatio
a Voltairio 5,
aliis;(ue malimo plausu
excepta fuit. 151. Dubitatio
Lockii futilis est.
Probatur. Ut certo
asserere possimus aliquod
attributum substantiac cuipiam
repugnare, non requiritur
ut omnia huius
attribula perspecta nobis
sint, sed sufficit,
ut aliquod unum
in ca certo
dignoscamus, quod cum
dato atlribulo evidenter
pugnat; nam una,
eademque substantia constare
nequit cx attribulis,
quæ se mutuo
destruunt. lla, etsi
geometræ nondum omnes
circuli proprielates calleant,
tamen pro rc
certa cxplorala habent,
quadraturam inter eius
proprietates nondum cognilas
minime contineri, (juippe
illa rotunditalis proprietati
in circulo iam
perspcctæ evidcnter opponitur.
Alqui cogitatio curn
notis proprielatibus materiæ,
nempc extensione, divisibilitate, so lectus,
qui est perfectior,
repetenda est, quatenus
nempe hi «
cum babeant corpus
mclius dispositum, sortiuntur
animam maioris virtutis
in intelligendo »;
loc. cit. 1
Op. cit., c.
22. 2 In lib.
II De Anim.,
lect. VII. 8
III, q. XV,
a. 4 c. Op.
cit., Iib. IV,
c. 3, §
6. s tUm.
de la phil.
de Newton, part.
I, c. 6. liditate,
figura, inertia, adversa
fronte pugnat; quæ
auU secum pugnant,Divina Omnipotentia
non continenlur.Erj vis
cogitandi nec divinitus
materiæ convenire potest.
152. Iam cogitationem
cum illis maleriæ
proprietatibuj pugnare comperlum
cuique est. Sane 1° pugnat
cogitatic cum extcnsione,
et divisibilitate ; nam, quemadmodurr.
satis, superque a
nobis ostensum est,
cogitatio est quidquam
unicum, et indivisibile.
2° Pugnat cum
soliditate; neque enim
integrum obiectum cum
omnibus eius partibus
percipi a nobis
posset, nisi species
singularum partium in
unam confluerent; neque
in iudiciis et
ratiocinationibus plures notiones
secum comparari possent,
nisi illæ in
unum compenetrarentur . Accedit
quod cogilatic seipsam
reflexione permeat, el
insuperduo subiecta percipientia
possunt se invicem
comprehendere: si vero
es-j sent solida,
unum non posset
alterum penetrare, ideoquc
unum non comprehenderet alterum,
comprehensio enim rei
habetur, cum ipsa
tota cognoscitur !. 3° Pugnat
cum inertia, materia
enim, utpote iners,
ab extrinseca causa
determinatur; unde consequitur
lex illa Newtoni,
mutalionem motus proportionalem esse
vi motrici impressæ,
ei, fieri secundum
lineam rectam, qua
vis illa imprimitur.
Al nos de
multis rebus cogitamus,
quin ulla actione
externa agitemur, atque
insuper seriem unius
demonstrationis interrumpimus, aliamque
prorsus diversam aggredimur,
ac præterea ab
imaginatione ad intellectionem, atque
ab hac ad
illam rursus pro
lubitu transimus. 4°
Pugnat denique cum
figura; quod enim
est figura præditum,
habet terminum, cum
figura sit quæ
lerminis continetur :
at potentia cogitandi
est quodammodo infinila;
« in infinituni
enim inlelligit species
numerorum augendo; et
similiter species figurarum,
et proportionum: cognoscit
etiam universale, quod
est virtute infinitum
secundum suum ambitum,
continet enim individua,
quæ sunt polentia
infinita 2 ».
153. Itaque cogitatio
præcipuis, ct valde
notis mate 1
« Impossibile est
duo corpora se
invicem continere, cum
continens excedat contentum.
Duo autem intellectus
se invicem continent,
et comprehendunt, dum
unus alium intelligit
»; Contr. Gent.,
lib. II, c.
49, n. 6. «
Ibid., n. 5. iæ
proprielatibus adversatur; quapropter
si materia pos•et
cogitare, ex proprietatibus secum
pugnantibus conlaret. VI.—
De animæ
huraanæ spiritualitate 154.
Animam humanam non
esse aliquid extensum,
sed p una
simplici, et indivisibili
realitate consistere contra
mnes materialistarum classes
demonstravimus. At aliquid
obilius ipsi est
tribuendum; etsi enim
corpus informet, amen
huiusmodi est, ut
a corpore haud
pendeat ; unde,on solum
simplex, sed etiam
spiritualis appellatur. j 155.
Anima
hurnana est spiritualis.
i Probatur. Operationes
propriæ animæ humanæ,
eæ iempe, quæ
ad intellectum, et
ad voluntatem spectant,
|me organis corporis
exercenlur ; ac
proinde a maleria
on pendenl. Atqui
similiter unumquodque habet
esse, et oerationem.
Ergo esse animæ
humanæ huiusmodi est,
ut \ materia
non pendeat, ac
proinde ipsa spiritualis
di3nda est. 156.
Ad maioris veritatem
perspiciendam satis est
mente Jcolere ea quæ in
Dynamilogia statuimus. Sane
operaones cognilrices, quæ
corporeis organis indigent,
ad iquod genus
rerum materialium percipiendum
determianlur: neque aliud,
nisi quod maleriale
est, atque prout
)nditionibus materialibus adstringitur,
apprehendere posint; unde
obiectum illarum proprium
non nisi singulare
'Se potest :
super seipsas denique
converti nequeunt '.
tqui operationes intellectrices circa
quodlibet rerum mainalium
genus versari possunt,
easque cognitione immanah,
umversali, et necessaria
attingunt2; lum super
sesas reflectuntur 3;
atque ad ea
se porrigunt, quæ
rerum latenaliumordinem transiliunt
4; intellectusque in
eorum 'iHemplalione quam
maxime delectatur 5
; atque, secus
1 Cf Dynam.,
c. IV, a. 12,
p. 161-162 vol.
I. \ I,
q. LXXXIV, a.
1 ad 4;
Cf Dynam., loc. cit. et
a. 3, p.
136. J Cf
ibid., p. 162.
4 Ibid., p.
161. Hinc Lactantius
aiebat: « Nullum
est animal, præ •
hominem, quod habeat
notitiam aliquam Dei.
Solus enim sapientia
structus est, ut
religionem solus intelligat;
et hæc est
hominis, jue brutorum
vel præcipua, vel
sola distantia »; De ira
Dei c. 7
b Cf s.
Aug., De lib.
arb. ac facultas
organica, quæ quoties
ab obiecto sensili
vehementer impellitur, ad
aliud eiusdem generis
obiectum sentiendum inepta
evadit, ipse ex
obiecto valde intelligibili
ad intelligendum obiecta
minus intelligibilia validior
fit f. Ergo operationes
intellectrices supra corporeum
omnem ambitum sic
evebuntur,ut materiæ determinationes omnino
transcendant, ac proinde
a materia non
pendent. 157. Idem
de actibus voluntatis
est dicendum. Etenim
voluntas bonum intellectivum, nempe
incorporeum appetit 2; neque
ad hoc, vel
ad illud bonum
determinatur, sed in
quodcumque obiectum,in quo
ratio boni deprehenditur, libere
ferri potest 3;
super suos ipsos
actus reflectitur, quia
« vult se
velle, et diligit
se diligere 4»;
denique corpus sibi
subdit, illisque cupiditatibus, quæ
ab appetitu sensitivo
proficiscuntur, adversatur. 158. Obiic.
Anima nihil potest
intelligere sine ope
sensuum, qui per
organa corporea exercentur.
Ergo in ipsa
operatione intellectiva ab
organis corporis pendet,
ac proinde non
est spiritualis. 159.
Resp. Dist. ant.f
quatenus sensus ad
actionem intellectricem intrinsece
concurrunt, neg. ant.,
quatenus sensus præbent
intellectui phantasma, in
quod ipse snarrj
actionem, quin a
sensibus pendeat, exerit,
conc. ant. Neg. cons.
Responsionem istam, quæ
ex theoriis in
Dynamilogia statutis satis
superque declaratur, Aquinas
noster hh verbis
tradidit: « Dicendum,
quod corpus requiritur
ad actionem intellectus,
non sicut organum,
quo talis actic
exerceatur, sed ratione
obiecti; phantasma enim
comparatur ad intellectum,
sicut color ad
visum s». Et
alibi : «
Intelligere est propria
operatio animæ, et
non egreditur ab
anima mediante organo
corporali, sicut visio
me Cf
s. Bonav., In
lib. I Sent.,
Dist. I, a. 3, q.
I ad arg.,
e Alb. M., De Anim.,
lib. III, tract.
II, c. 15. Cf
Dynam., c. V,
a. 3, p,
166-167 vol. I. 3 Cf
Dynam., ibid., a.
8, p. 175
sqq. In
lib. I Sent.,
Dist. XVII, q.
I, a. 6 ad
4. « Noli
ergo mi rari,
inquit ad hanc
rem s. Augustinus,
si ceteris per
liberam vo luntatem
utimur, etiam ipsa
libera voluntate per
eam ipsam ut
nos posse, ut
quodammodo se ipsa
utatur voluntas, quæ
utitur ce teris,
sicut se ipsam
cognoscit ratio, quæ
cognoscit et cetera De
lib. arb., lib.
II, c. 19,
n. 51. I,
q. LXXV, a.
2 ad 3. iante
oculo. Communicat tamen
in ea operatione
corpus x parte
obiecti; nam phantasmata
sine organis corporeis
>se non possunt
». VII.—
Refutatur phrenologismus 160.
Ut quid hoc
systcma sit, facilius
explicemus, ilid in
pnmis memoramus, a
diligentioribus, et peritis
ituræ scrutatoribus, propter
intimum nexum, qui
inr animam, et
corpus intercedit, ex
huius eonformatio!, et
habitudine nonnulla non
quidem certa, sed
probalia indicia de
illius interiori statu
perspecla fuisse. Exde
ortum habuit physiognomia.
Quæ inler veteres
haut cultores Empedoclem,
Platonem, Aristotelem, Galcim,
ahosque; medio ævo præ ceteris
Avicennam, et AIrtum
Magnum ; in
recenti ætate magnopere
adaucta it a
nostro Ioanne Baptisla
Porta, Lavater, Camper,
asque pluribus. 161.
At, ineunte hoc sæculo, Gall,
ciusque discipulus urzheim
usque adeo processerunt,
ut systema phrenopcum,
seu cranioscopiam invexerint,
hæc præcipue ituentes
: 1° Cerebrum
non est unicum
organum, sed multis
organis inter sese
distinctis constat. 2° Hæc gana,
prout magis, minusve
explicantur, et evolvun',
maiores, aut minores
circumvolutiones in cerebro,
ldemque in calvaria
protuberantias istis circumvolutio)us respondentes
efficiunt. 3° Singula
hæcorgana, ideoe smgulæ
calvariæ protuberantiæ sunt
primilivarum imi facultatum
sedes, imo ipsæ
facultates organorum mme
appellari possunt. 4°
Nomine facultatum primitium
non veniunt iilæ,
quæ a Psychoiogis
vulgo reiscntur, nempe
facultas sentiendi, imaginandi,
volun-, et aliæ
huiusmodi, sed potius
naturales propensio' >
quas quisque sortitur,
uti propensio in
poesim, in lCitiam,
in malhcmaticam. Unde
Phrenologi in cerebro
(inguunl organum matheseos,
amicitiæ, iracundiæ, mcidn
etc. Facultates vero a Metaphysicis recensitæ sunt,
nisl secundariæ, sive
subieclæ facultatibus nnlivis,
harumque veluli atlributa
generalia. 5° Hæ
ultales secundariæ tot
vicibus in eodem
homine repee mveniuntur,
quot facultalibus primitivis
iste pollet. Qq. dispp., q.
un. De Anim.,
a. 1 ad
11. Philos. Christ.
Compend. II. 7
47 Iamvero
non omnia organa,
ideoque non omnes
facultates ipsis propriæ
in singulis hominibus
extant, nequt organa,
quæ in eis
extant, eodem modo
explicantur, ei evolvuntur;
proindeque neque æqualis
est protuberantiarum numerus
in singulis calvariis,
neque quælibet protuberantia
eiusdem est magniludinis.
Hinc fit, ut
si qui L
rnaterialisme et la
phrdnologie rtnlr a
seos/0ndement°, Paris 1840;
Flourens, Examen dela
rm i ; 2/
atqUG
interSer'nan°s,Friedreich,
Arch. psychol. mLk
£ 131;194' Heidelbergæ
1824, et Reichlin-Meldegg., Psyeh.
m»"s (germ.), sect.
I, p. 358,
Heidelbergæ. nibus hominibus
communes, tamquam facultatum
specia lium proprietates,
spectare. 2° Absurdius
etiam est ratio
nem, et voluntatem
e facultatum numero
extrudere, curr ipsæ
ceteris omnibus facultatibus præstent.
3° Si una
quæque facultas primitiva
propriam sibi percipiendi,
re miniscendi, ratiocinandi
facultates habet, tunc
illud vald. yuod
si physiologice hæc
theoria spectetur, multis
ctiam ab Probatur.
1°
Exemplaris, aiente s.
Thoma, propriurr est
eo spectare, ut
illa, quæ ad
normam sui eftingantur
similia sibi reddat
. Atqui id
de homine cum
reliquh animalibus comparato
dici nequit. Namque
homo ob ra
tionem, qua solus
inter animalia poliet,
a reliquis ani
malibus essentialiter differt.
Ergo homo exemplar,
seii typus totius
vitæ animalis esse
nequit2. 2° Si
homo esset ultimus
terminus, ad quem
evoluti» embrionis pervenit,
facultates cognoscendi, appetendiqu
in homine a
principio quodam maleriali
producerentur quippe quod
embrio, horum Physicorum
senlentia, ex v
sibi insila seipsum
evolvit. Atqui hoc,
ut ex dictis
II Dynamilogia patet,
perabsurdum est. Nam
facultates ratic nales,
cum sint inorganicæ,
principium alius naturæ,
a animas a
Deo creari) opinionem
elegerit, vel adhuc
dubitandum putaverit »;
In lib. II,
Dist. XVII, §
15. Cf etiam
Melchior Ganus, vc
locis theol.,hb. 12,
c 13). Hoc
adnotatum voluimus, quia
Casimirus Ubaghs (Anthrop.
Philos. Elementa,
Pars synthetica, c
I) asserit opinionem,
animas a parentibus
generando propagari, probabilibus
n rationibus minime
spernendis, edimque cumnullo
catholicæ Fidei dogmate pugnare,
dummodo generatio illa
non velut ma'erialis
divisio, Obiic. 1°
Parentes hominem generare
dicuntur. Atqui homo
constat ex anima,
et corpore. Ergo
non solum corpus,
sed etiam anima
per generationem oritur.
177. Resp.
Dist. mai.: quatenus
operantur ad unionem
corporis, et animæ,
ex qua unione
homo est homo,
conc. lmai,; quatenus
gencrant quamlibet partem
hominis, neg. mai.;
conc. min. Neg.
cons. Et sane,
« licet anima
rationalis non sit
a generante, unio
tamen corporis ad
eam est quodammodo
a generante f »; nam
generans disponit corpus,
ut coniunclionem cum
anima secundum leges
naturæ expostulet, et
acquirat2. Quoniam vero
ex unionc animæ
ad corpus homo
est homo, oplimo,
meritoque iure parenles
hominem generare dicunlur,
quia generatioiis finis,
ut sæpe monuimus,
non est forma,
sed compo»itum ex
materia, et forma.
178. Obiic. 2°
Si corpus per
generationem, et anima
per creationem oritur,
unum non est
esse hominis. Atqui
:onscquens est absurdum.
Ergo
anima per ipsam
gene'ationem corporis oritur.
179. Resp. Neg.
mai.; conc. min.
Neg. cons. Ex
eo, quod jorpus
per generationcm, et
anima per creationem
prolucitur, esse corporis
ab esse animæ
minime separatur; lam
« creans dat
esse animæ in
corpore, et generans
dis)Onit corpus ad
hoc, quod huius
esse sit particeps
per inimam unitam
s ». 180.
Inst. Unum esse
hominis produci non
potest a cauW
diversis. Ergo. 181.
Resp. Dist. ant.,
si illæ diversæ
causæ non sint
nter se ordinatæ,
conc. ant., sccus,
neg. ant. Neg.
cons. «ausæ, inter
quas nullus ordo
existit, eumdem effectum
Mf diffusio quædam
concipiatur. S. 0.
Congregatio tum ob
traduciani'«iww, tum ob
aliquas doctrinas, quas
prof. Lovaniens, propugnabat,
f quac sunt
similes aliquot ex
septem propositionibus, quas
eadem -ongregatio die
18 sepf. 1861 haud
tuto tradi posse
iudicavit (cf quac
ixi.nus in Ideal.,
c. I, a.
8, p. 212,
not. 2, vol.
I), tum ob
alias opilones, quas
cautc minus, quam
fas est, ille
exponebat, decrevit «
in bns philosophicis
a Gerardo Casimiro
Ubaghs hactenus in
lucem litis, et præsertim in
Logica, et Theodicea
invcniri doctrinas, seu
pmiones, qure absque
periculo tradi non
possunt ». Cf
La Scienza La
lede, vol. LXII,
p. 390-391, Napoli
1866. 1 Q(f.
dispp., De Pot.,
q. III, a.
9 ad 19.
Ibxd. ad 2.-3
n,^ ad 2Q. producere
nequeunt. At vero
in productione hominis
generans cum operetur
usque ad ullimam
dispositionem, qua corpus
exigit informari anima
rationali, eum ordinem
habet ad Deum,
qui animam creat,
ut ad Ipsum,
veluti causa instrumentalis, referatur.
Etsi igitur
Deus creans, et
homo generans sint
causæ diversæ, tamen
unum esse hominis
ex iis producitur.
«.
Natura est sicul
instrumentum Divinæ virtutis;
unde non est
inconveniens si Virlus
Divina sola faciat
animam rationalem, actionc
naturæ se extendente
solum ad disponendum
corpus f 182.
Obiic. 3° Filii
similantur parenlibus non
solum secundum physicas
qualitates corporis, sed
etiam secundunc qualitales
animæ. Atqui hoc
demonstrat, sicut corpora
. 1 .
Falsum est animam
sensitivam hominis iroduci
per generalionem. Probatur.
Unum est esse
animæ humanæ, quæ
simul ensiliya est,
et rationalis2. Atqui
anima humana, prout
:st rationalis, quemadmodum
ostendimus, per generatio Tcpn°u °ritUrEr^°
nec»ue Prout est
sensitiva. lSb. Hoc
argumentum, quod ab
unitate animæ huma-,æ
depromitur a s.
Bonaventura his duobus
modis exiibe ur:
1 « Philosophus
dicit quod sensitivum
est in ntellectivo,
sicut tetragonus in
pentagono; et vegetativum
n sensilivo, sicut
tngonus in tetragono.
Si ergo ab eoem pnncipio
est tetragonus, a quo est
pentagonus, ab odem
erit anima intellectiva,
et sensitiva; sed
intellectia non est
a generante, ut
demonstratum fuit supra
Er 0 nec sensitiva
». 2° « Quæcumque sunt
idcm in subtantia,
ab eodcm principio
educuntur in esse.
Sed aniia sensitiva,
et intellectiva in
eodem homine sunt
idem B substant.a,
qma unius perfectibilis
una est perfectio
-rgo si rationalis
non est per
generationem, videtur, uod
nec sensibihs 3
». 187. Præterea
idem Seraphicus Doctor
ita etiam argulentatur:
« Quæ simul
corrumpuntur, simul etiam
projucuntur; ergo, pan
ratione, quæ simul
separantur, si-,iul et
mtunduntur. Sed,
recedente in homine
anima raonah, nullo
modo remanet potentia
sentiendi in corpop.
fcrgo sicut amittitur
polenlia sentiendi in
recessu amæ, ila
infunditur in adventu.
Non est igitur
a geneitione, sed
a creatione . ° et 1
I, q. CXVIII, a. 2
ad 2. 2
cf 216 sqq.
n 1,6. II
Sent., Dist. XXXI,
a. 1, q. I,
£ opp. Ex
his argu n perspictur, quare
anima sensitiva in
brulis, non vero
in im r,Prr
Seneratlonem Producatur. Etenim
ex hoc, quod
ipsa Thol r/n
c°rp0ri 6SSe sensiti^^equitu'r;monente nl itiv
n/fn 1 U
Sen^ DiStXVI11' "•
a3 ad an»™'n
nsitiyam in homine,
et brutorum ad
eamdem speciem non
referri rt;,^^ ori*inis
modnm- c' . Obiic.
Embrio, antequam anima
rationali infor metur,
vivit, et animam
habet. Ergo anima,
prout es vegetativa,
et sensitiva in
homine, diversam ac
prout es rationalis,
originem habet. 189.
Resp. Dist. ant.,
ita ut, adveniente
anima ratio nali,
maneat anima vegetativa
et sensitiva, neg.
ant., it; ut hæc abiicialur,
conc. anl. Neg.
cons. Hic memoria
re colendum est
rem a prima
forma substantiali in
sua es sentia
constitui, et quidquid
essenliæ rei iam
constitutat advenit, esse
accidentale. Quocirca, si,
manente anima ve
getabili, vel sensitiva,
ei adiungeretur anima
intellectiva, hæc inveniret
subiectum iam in sua essentia
constitutum; ac proinde
anima intellectiva hominis
essentiarc non constitueret,
sed accidentaliter animæ
sensitivæ velut quædam
eius perfectio adveniret;
id quod absurdun:
est1. Hinc s.
Thomas hæc docet:
1° In generatione
ani i malis,
et hominis plures
sibi succedunt formæ,
ac proin de
plures generationes 2.
2° Quoniam generatio
unius es corruptio
alterius, adveniente forma
perfectiori, « 6t
cor ruptio prioris,
ita tamen, quod
sequens forma habet
quic quid habebat
prima, et adhuc
amplius 3 ». 3° Quare ii
fine generationis humanæ
abiicitur anima vegetativa,
e sensitiva, atque
creatur a Deo
anima intellectiva, quæ
si mul est
et sensitiva et
vegetativa. « Primo
inducitur a nima
vegetabilis; deinde, ea
abiecta, inducitur anima
sen sibilis et
vegetabilis simul ; qua
abiecta, inducitur noi
per virtutem prædictam
(nempe virtutem formativam,
quw a principio
est in semine),
sed a creante,
anima, quæ si
mul est rationalis,
sensibilis, et vegetabilis.
Et sic embrio
antequam habeat animam
rationalem, vivit, et
habet ani mam,
qua abiecta, inducitur
anima rationalis * ». Qq.
dispp., De Pot.,
loc. cit. 2
Cuius rei hanc
rationem assignat: «
Quanto aliqua forma
est nc bilior
et magis distans
a forma elemehti,
tanto oportet esse
plures foi mas
intermedias, quibus gradatim
ad formam ultimam
veniatur, etpe consequens
plures generationes medias
»; Contr. Gent.,
loc. cit. s
I, loc. cit.
Cf p. 217.
* Qq. dispp., De
Pot., ibid. ad
9. Hæc D,
Thomæ theon hisce postremis annis
probata est inter
alios doctissimos physiologo
a Vincentio Santi,
Della forma, genesi,
corso naturale e
modi c viventi,
Perugia 1855. Cf
etiam Liveranum, Su
principii del mi
derno Ippocratismo, Fano.
190. 2a. Repugnat
animam sensitivam transmitti
p parentibus, cl
postea fieri intelkctivam
pcr manifestatiolem ideæ
cntis. Probatur. Abnormis
est illa opinio,
ex qua vel
plures inimas, sive
formas substanliales in
bomine esse, vel
inimam intelleclivam veluti
corruptioni obnoxiam, et tam|uam quamdam
perfectionem accidcntalem animæ
sensilvæ advemre consequitur.
Atqui alterutrum admiltenlum
essct, sj anima
sensitiva transmitti a
parenlibus, et jostea
heri intellecliva per
manifestationem ideæ entis
llicatur. Ergo. 191.
Minor ex D.
Thoma ita demonstratur
: Tcrminus jictionis
Divinæ revelantis ideam
cntis aut est
aliquid ubsislens, aut
non subsistens. Atqui
si primum, anima,
[uac per huiusmodi
manifestationem fit intellectiva,
diersa secundum essentiam
est ab anima
præexistente, icmpe sensiliva,
quæ non est
subsistens, ac proinde
non ina est
m homine anima.
Sin alterum, anima
intellectiva b anima
sensitiva secundum essentiam
non differret, sed uædam esset
eius perfectio, « et sic
ex necessitate seuilur,
quod anima intellectiva
corrumpatur, corruoto orpore
f ». 192. Accedit
1° quod manifestatio
ideæ entis nonnisi
nimac lntellcclivæ fieri
potest, ac proinde
animam innllcctivam, nedum
constituit, expostulat; 2°
quod ex dotnna
Ecclesiæ Catholicæ anima
intellectiva ex nihilo
reatur 2, non
\ero per aliquam
perfectionem animæ seuHivæ
adiunctam producitur. V.—
Animas anle corporis
formationem non existeic
demonstratur 193. Plato
post Pjthagoram 3,
et Empedoclem *
censuit nimas ante
hanc vitam terrestrem
vixisse aliam coeletem,
atque ob ahquod
crimen, aliamve causam
nobis motam, in
terrena hæc corpora
detrusas fuisse s. Hanc *
I, Ioc. cit.
1^2-133, Romæ 1876.
3 Cf Meiners,
Histoire des sciences
dans la Cr^cfl,etc.,lib. III,
c.4. U Karstcn,
Empedociis Agrigent. carminum
reliquiæ etc. ihædr.,
p. I. Non
convenit autem inter
Platonis interpretos, Piiilos.
Cbrist. Compend. II. 7
j o Platonis
doctrinam, quam secundum
emanatismi sui ph
cila Plotinus* evolvit,
amplexi sunt Origeniani 4. 194.
Animarum præexistentiam alia
ratione docuit Leil
nitius. Eius sentenlia
fuit, omnes animas
simul cum mund
a Deo conditas,
cum propriorum corporum
germinibu quæ in
Adamo continebantur, coniungi,
atque ex illi,
ubi lapsu temporum
cuiusvis corporis germen
evolvitu: singulos homines
constitui V 195.
Gommunis autem est
Philosophorum, ac Theok
gorum opinio, humanas
animas tunc a
Deo creari, cm
humano corpori coniunguntur,
novusque homo genitt
existimatur. Ut huius
postremæ sententiæ veritas
patc scat, scquentes
propositiones slatuimus :
196. la. Animæ
humanæ creatæ non
fuere an\ corpora.
Probatur. In anima
naturalis ordo ad
coniunctionei cum corpore
agnoscendus est 4: quapropter,
si anima, ai
tequam cum corpore
coniungatur, creatur, dicendum
e ipsam a
Deo creari, ita
ut perfectione sibi
naturali d nam
animæ, corpor ™ iæ con.uncfo,
quæ neque ex
nalura, neque ex
volun>ate .ps.us an.mæ,
sed a causa
extrinseca proficisci tur *r
v.olent.am an.raæ illatara
fieri dicenda est ;
et auobam omne
violentum est conlra
naturam, coniunctio ilh
amquam ahqu.d naturæ
conlrariura babenda foret
-2 Weo homo,
qux ex utrogue
componilur, est quid
innaturah quod palet
esse falsum 3. "a'»ra 198. Eamdem
ob rationem, animam
in corpus ad
sni upphc.um delrudi
falsissirnum est. Et san Pf
u Sf rgumentatur
Angelicus Doctor, «
poena bono naturæ
dversalur, et ex
hoc dicitur mala.Si
igitur unio an;
>æ, et corporis
est qnoddam poenale,
C est bonura
aturæ; quod esl
.mpossibile: est enim
ntentum per „?
.ram, nam ad
hoc naturalis generatio
terminatur Fr erura
sequerelur quod esse
horainera non eTset
bonum icundum naturam
; cum taræn
Geneseos 1,31, fa™
p^XWT" vm Deus cuncta
t^PS, .2° Animæ
coniunctionera cum corpore
poenalem esse Hmitt.
nequ.t,
qum graviora scelera
l.aud iuste a
Dr * jp.bus
ull.mo supplicio puniri
su.natur. U enim
Lre ie d.spmav.t
s. Cyrillus Alexandrinus
: « Si aUe
cor" ex.stens an.ma
peccavit, et idcirco
innexa es carni
an, ob causam
lex graviora quidem
peccata mo rto lc ^rf
Ver° Vivere ^^ Præstaret quippc
^rmutere turp.ss.morum criminum
reos diu in
coVoon! s hærere,
u hoc paclo
gravius punirentur innTen
rium esse recepit
a Deo, ita
quoque ab Eo
naturalem suam immoralitatem
recepit; camque cum
dependentia ab Ipso
retinet. 2 Incredibilia
prorsus videntur, quæ
his postremis annis,
præserim ab Heghelianis,
contra animorum immortalitatem disputata
sunt, idlaborantibus, duce
Ruge, Annalium germanorum
scriptoribus. .itrauss aperte
professus est animorum
immortalitatem esse postremum
;iostcm in scientiæ
speculativæ campo prolligandum.
Eorum oinnium [ma
ferme, eademque sententia,
quæ ex pantheismi
principiis fluit, læc
est: Unica est
omnium, quæ sunt,
vita, eaque infinita,
universa tinui
progressus *, qui
immortalitatem animarum per metempsychosin explicanles
contendunt hominem modo
sub ista, modo
sub illa forma
in hac rerum
universilate apparere, atque
cum moritur, formam,
sub qua seipsum
in præsentia manifestat,
amittere, et post
mortem superstitem esse,
quatenus novam induit
formam 2. Aut.
II.— Aniinam huuianam intrinsece
immortalem esse dciuonslralur 204.
Quoniam immortalitas in
continuatione vitæ consistit,
ut anima humana
intrinsece immortalis dici
possit, requiritur eam
huiusmodi esse naturæ,
ut 1° a corporis yinculis
soluta existentiam perpetuo
continuet; 2° ut
acliones sibi consentaneas
exercere pergat, secus
haud proprie vivere
diceretur; 3° ut sui conscientiam,
et præteritarum affectionum
memoriam retineat, secus,
ut iam innuimus,
\itam non continuaret,
sed potius novam
inchoaret, et præmii,
aut poenæ capax
non esset. Iam hæc in
animam humanam quadrare
sequentibus propositionibus a
nobis demonstralur :
205. la. Anima
humana est nalura
sua incorruptibilis, ita
ut separata a
corpore perpetuo suum
esse retineat. Probatur.
Anima humana est
immaterialis ; ergo
natura sua est
incorruptibilis, ac proinde
nalura sua corpori
post mortem superest.
Consequens his
s. Gregorii Neocæsariensis, sive
Auctoris Disp. De
Anima, verbis demonstratur:
« Consequens mihi
videtur, ut quod
est simplex, etiam
sit immortale. Nam
omne, quod corrumpitur,
dissolvitur; quod dissolvitur,
compositum est; compositum
multarum est partium....
Quamobrem cum simplex
sit anima, neque
ex pluribus partibus
constet, quia lis,
divina; homines huius
vitæ unicæ partieulam
hahent; post corporis
corruptionem hæc particula
in vitam universalem
illico transfunditur; ex
quo fit, ut
homines sui conscientiam,
rerumque præteritarum memoriam
amittant, hoc est
personalitate expolientur. Inter
hos præcipue commemorandus
est Petrus Leroux,
infensissimus Ghristianæ Religionis
hostis (De V
humanite, de son
principe et de
son avenir, Paris
1840). 2 Non
alia ratione de
animi humani immortalitate
alius eontinui progressus
defensor Lamennais sentire
\idetur (Esquisse d'
une phU losophie,
Paris. nec composita
esl, neque dissolvi
potest, sequitur eam incorruplibilem, et
immortalem esse ». 206. Hoc argumentum
ex Aquinate nostro
ila explicatur :
Rei corruptio duplici
ratione contingere potest,
nempe vel per se, vel
per accidens. Priori
corruptionis generi obnoxia
sunt ea, quæ
ex materia, et
forma constituuntur; ipsa
enim suum esse
amittunt, si forma
a materia separelur
; alteri subiiciuntur
omnes formæ illæ,
quæ m se
non subsistunt, sed
quoad sui exislentiam
a subiecto corruptibili
pendent, ita ut
illo, cui insunt,
dissolulo, et ipsæ
desinant necesse est
\ Alqui anima
humana eius naturæ
est, ut neutro
modo interire possit
; non quidem
priori modo, quia
est subslantia intellectuans: ((
nulla autem substanlia
intellectualis est composita
ex materia, et
forma 3»; neque
altero, quia est
« forma, quæ
habet essc non
dependens ab eo,
cuius est forma ». Ergo.
207. Confirmatur eadem
proposilio tum ex
operatione, quæ intellectio
appellatur, tum ex
ingenito illo desiderio,
quo anima appetit
semper esse. Et
sane 1° intellectio
exeritur eo quod
inlellectus agcns eificit
speciem rei actu
intelligibilem, nempe immaterialem,
et idco incorruptibilem, atque
intelleclus possibilis illam,
prout huiusmodi est,
m se recipit 5.
lam faciens est
honorabilius facto ;
quocirca si intellcctus
agens facit actu
intelligibilia, quæ, tn
quantum huiusmodi, sunt
incorruptibilia, multo fortius
ipse erit incorruptibilis, ac
proinde et anima
humana, cuius lumen
est intellectus agens
\ Item, «
unum J In Maxima
Bibliotheca Patrum, t.
III, p. 320,
Lujrduni 1677 2
Cf Cosmol., c.
V, a. 5,
p. 145. Contr.
Gent., ]ib.
II, c. 55.
« Qq. dispp.,q.
un. De Anim.,
a. 14 ad
9. Sanctus Doctor
fibid. c.) Hac
aha ratione argumcntatur:
Esse est aliquid,
quod per se
consequitur formam. Ergo
si forma sit
subsistens, nempe talis,
ut ipsa sit
Uliid, quod habet
esse, nequit profecto
privari esse; esse
enim ab hulusmodi
forma separari idem
foret, ac formam
separari a seipsa
id quod impossibile
est. Atqui anima
humana est forma
subsistens. Ergo non
potest desinere esse,
nempe est incorruptibilis. Cf
Dynam., c. IV,
a. 4, p.
137 vol. I. « Oportet
facientem melius aliquid
habere ad faciendum,
quam cst id
quod facit »;
s. Aug., De
imm. anim., c. 8, n. 14.
1 Contr. Gent.,
lib. II, c.
79. quodque,
quod recipitur in
aliquo, recipitur in
eo secunduni modum
eius, in quo
est ». Igitur
intellectus possibilis, cum
in se recipiat
formas rerum, prout
sunt incorruptibiles, incorruptibilis sit
oportet; ex quo
conficitur ipsam animam
natura sua incorruptibilem esse,
nam intelleclus possibilis
est aliquid animæ . 2°
Unumquodque naturaliter suo
modo esse desiderat;
hinc animantia bruta,
cum non percipiant
esse, nisi hic,
et nunc, desiderant
quidem esse nunc,
non vero semper,
quod non apprehendunt;
e contrario, cum
anima humana vi suæ intelligentiæ
apprehendat esse absolute,
et secundum omne
lempus, naturaliter desiderat
esse perpetuum. Atqui
impossibile est naturæ
desiderium esse inane.
Ergo impossibile est,
ut vi suæ
naturæ anima humana
ab existentia desistat 2.
208. 2a. Anima
humana a corpore
separata intelligere, et
velle pergit. Probatur
1° « Operatio
cuiuslibet rei est
quasi finis eius
3». Ergo si
anima post corporis
fatum est superstes,
operationibus sibi consentaneis,
quæ sunt intelligere,
et velle, expoliari
nequit. 2° Intellectus,
et voluntas sine
organis corporeis exercentur.
Ergo remanent in
anima a corpore
separata . 3° Experimento
constat animam, quo
magis a sensuum
impulsionibus seipsam avocat,
eo melius actiones
suas i tellectuales
exercere 5. Ergo
a corporis impedimentis
soluta expeditius actiones
illas excrcebit. 4°
« Quamvis eadem
sit natura animæ
ante mortem, et
post morlem quantum
ad rationem speciei;
tamen non est
idem modus essendi,
et per consequens
nec idem modus
operandi fi ». Ergo,
« animæ, secundum
illum modum essendi,
quo corpori est
unita, competit modus
intelligendi per conversionem
ad phantasmata corporum,
1 Contr. Gent.,
lib. II, c. 79.
2 Ibid. Qq.
dispp., De Ver.%
q. XIX, a.
1 c. Contr.
Gent., lib. II,
c. 81. 5
« Anima nostra
quanto magis a
corporalibus abstrahitur, tanto
abstractorum intelligibilium fit
capacior (I, q.
XII, a. 11 c.)« Idem
observavit s. Augustinus:
« Quis bene
se inspiciens, non expertus est
tanto se aliquid
intelleiisse sincerius, quanto
removere, atque subducere
intentionem mentis a
corporis sensibus potuit ; De
imm. anim., c.
10, n. 17.
6 De Ver.,
loc. cit. ad
5. quæ
in corporeis organis
sunt. Cum autem
fuerit a corpore
separata, competit ei
modus intelligendi per
conversionem ad ea, quæ sunt
inteiligibilia simpliciter ;
sicut et alns
subslantns separatis !
». 209. Hæc
postremi argumenti conclusio,
nempe modum, quo
anima a corpore
separata intelligit, cum
illo qui substant.arum
separatarum proprius est,
similitudinem nabere, sequenti
argumento comprobatur. Anima
numana, ut sæpe
diximus, medium locum
lenet inter substantias
intellectuales, et substantias
corporeas; quia «
insa per intellectum
attingit ad substantias
intelligibiles, in quantum
vero est aclus
corporis, contingit res
corporaJes ». Atqui
« omne medium
quanto magis appropinquat
-uni exlremorum, lanto
magis recedit ab
alio; et quanto
magis recedit ab
uno, tanto magis
alteri appropinquat». Lrgo
amma « quando
tolaliter crit a
corpore separata, perlecte
assimilabilur substantiis separatis,
quantum ad modum
mtelligendi 3 ». '
210. 3a. Anima
separata a corpore
perqit habere conscientiam
sui, et præteritarum
affectwnum. 1 I,
q. LXXXIX, a.
1 c. ;
2 Rationem, ob
quam anima in
sui creatione non
ita a Deo in
stituta est, ut
modus intelligendi substantiarum separatarum
pro pnus ei conveniat,
explicavit s. Thomas, I, q.
cit. a. 4
Cf d 234
(et Idealog., c.
I, a. 2,
p. 194 vol.
I. ' Cf
In lib. IV
Sent., Dist. L,
q. I, a. 1,ol., et
Contr. Gent., iib.
II c. 81.
Quinam autem sit
hic intelligendi modus,
ab eodem sancto
Doctore ita breviter
explicatur: « Dicendurn,
quod anima jseparata
non intelligit per
species innatas, nec
per species, quas
tunc abstralm, nec
solum per species
conservatas; sed per
species ex influentia
Divini Luminis participatas,
quarum anima fit
particeps, s,cut et aliæ substantiæ
separatæ, quamvis inferiori
modo. tnde tam cito
cessante conversione ad
corpus, ad superiora
convertitur. Nec tamen
propter hoc cognitio,
vel potentia non
est natural.s: qu,a
Deus est auctor
non solum influentiæ
gratuiti lumi|Jis, sed
et.am naturalis (I,
q. cit. ad
3). Exinde etiam
patet -nunus intellcctus
agentis, et possibilis,
qui, ut paulo
ante adnotanmus, rcmanent
in anima separata
a corpore, diflerre
ab illo quod
in præscnti vita
obcunt. Audiatur idem
Aquinas : «
Operatio inie lectus
agent.s, ct possibilis
respicit phantasmata, secundum
quod 3St annna
corpori unita; sed
cum erit a
corpore separata, per in-euectum possibilem
recipiet species effluentes
a substantiis supe(ionbus,
et per intellectum
agentem habebit virtutem
ad intelngcndum »;
Qq. dispp., q. un. De
Anim. Probatur prima pars.
Ab immaterialitalc animæ,
ut in Dynamilogia
diximus1, repetendum est
quod ipsa conscientiam
sui hahct. Atqui,
si ita res
est, animæ separatæ
a corpore potiori
iure, quam coniunctæ
cum corpore, coguitio
sui tribuenda est.
Ergo. Probatur allera
pars. Anima præsenti
vita affectionum intelleclivarum recordatur,
quatenus pollet intellectu,
in quo species
rerum, quas antea
intellexit, conservantur, et
per quem se
supra se convertit,
ut actu istas
species consideret. Atqui,
cum anima a
corpore separatur, remanent
tum intellectus, tum
species intelligibiles antea
acquisitæ, quia hæ,
ut diximus 2,
stabiliter in intellectu
recipiuntur: tum vis
convertendi se supra
seipsam. Ergo 3. III. — Utrum
anima ab aliqua
causa in nihilura
redigi possit Hactenus
demonstravimus animam humanam
eius esse naturæ,
ut nullum in
se habeat destructionis
principium. Jnvestigandum modo
est, utrum ipsa
ab aliqua causa
possit suo esse
privari, ita ut
in nihilum redigatur.
211. la. Nulla
causa creata virtutem
habet animam in
nihilum rcdigendi. Probatur.
« Quæcumque, aiente
s. Thoma, incipiunt
e-sse, et desinunt,
per eamdem polentiam
habent utrumque ».
Atqui animæ humanæ,
quippe quæ per
creationem originem suam
habent, ex virtute
causæ finitæ incipere
esse non possunt.
Ergo s. 212. 2a.
Deus, si Eius
potentia absolute spectetur,
1 Cap. IV, a. 8,
p. 147 sq
vol. I. «
Reflectere se super
se, inquit s.
Bonaventura, hoc est
virtutis cognitivæ subliraatæ
a materia »;
In lib. II Sent., Dist.
XXV, p. I,
a. 1, q.
3 resol. 2
Dynam., c. cit.,
a. 11, p.
160 vol. I.
3 a Reminisci,
cum sit actus
per corporeum organum
exercituf, non poterit
post corpus in
anima remanere; nisi
reminiscentia æquivoce sumatur
pro intelligentia eorum,
quæ quis prius
novit; quam oportet
animæ separatæ adesse
etiam eorum, quæ
novit in vita,
cum species intelligibiles in
intellectu possibili indelebiliter
recipiantur »; Contr.
Gent.,
Ioc. cit. Op.
cit., lib. II,
c. 55. s
« In nulla
creatura est virtus,
quæ possit vel
de nihilo aliquid
facere, vel aliquid
in nihilum redigere
»; Qq. dispp.,
DePot., q. V,
a. 3 ad 15. polest
animam in nihilum
redicere; sed hoc,
si Eius poHntfacum
alns atlribulis
consideretur, velle non
potesl Probatur 1
pars. « Hoc,
quod Deus creaturæ
esse commun.cat, ex
Dei yolunlate dependet
; ncc aliter
res in esse
conservat nisi in
quantum eis conlinuc
influit esse. Sicut
crgo anlequam res
essent, potuit eis
non commun.care csse,
et sic eas
non facere; ita
postquam iam factæ
sunt, potest eis
non inlluere esse:
et sic esse
desinercnl; quod est
eas in nihilum
redigere 2 213. Probatur 2"
pars. Deus ea
velle non potest,
quue cum suis
attnbut.s pugnant. Alqui
destructio animæ Sap.entiæ,
Bon.lati, et lustitiæ
Dei adversatur. Ergo.,"
In,Pnm,s> destructio animæ
Dei Sapientiæ adversatur.
Quod ut mlelligatur,
memoria repetendum est
destructionem animæ Deo,
ut auctor naturæ
est, attribui non
posse. Lten.m, ut s. Thomas
argumentalur: « Sic
Deus unamquamque naluram
instituil, ut ei
non auferat SOam
naluralem propnetatem. Rerum
autem immateria!ium...proprietas naluralis
est earum sempiternitas, quia
Z rinT •,P?le-"a ad
"r0n esse • ul suPra
osten um It
?n,.f . J?" •DOn
a,,fert »»t»ralem inclinationem, E!,„?i,.
™ nd"; !la
"°n, auferl rebus
P'ædictis semp.tern tatem,
ut eas in
n.h.lum redigat '». Quocirca
animæ destructio præter
ordinem naturalem creaturis
indi!um even.ret Iam
ea, quæ hoc
modo fiunt, a
Divina Sapientia «
ord.nantur ad gral.æ
manifestalionem... ; redi?ere autcm
aliqu.d m nihilum
non perlinet ad
graliæ firit» 1T6?' CUm
magis, per hoc
Divina Polentia, et
B;r"1 ord.ne ur seu ostendatur,
quod rcs in
esse con versa nr
DeSlruct,°,8,tur anlmæ Dei
Sapicnliæ ad 21o.
Insupcr destructionem animæ
Sapientiæ simul ct
Bon.lat. Dei repugnare
hoc alio argumento
conlicilur Hon.num ammis
inest vehemens perfectæ
bealitatis cupidiM, quac,
cum nccessana sit,
et constans, a
Dco auctore -aturæ
ips.s indita est,
proindeque inanis esse
nejuit' ' Dc
hac diversa rationc,
qua Potenlia Dei
considcrari noipsf «l!,
Civ!"' 3ftcK" "'
Se"'-' D!St'' q" '
« 3 "'• '
Qq. dispp'., De
Pot., q. cit., a.
i c. 4
I, qcil., a.
4 c. 1
« Beate certe,
inquits. Augus.inus, on.ncs
vivere volumus; neque
Atqui nemo
diffitetur nullam hac
in vila esse
veram, et perfectam
felicitatem, quæ scilicet
expleat omnes animæ
facullates. Ergo, si
Deus animam in
nihiium redigeret, ac
proinde altera post
præsentem vita non
superesset, fruslra hunc
appetilum ab Ipso
singuiis hominibus insitum
esse consequeretur, atque
Eum admodum crudelem,
et homini inimicum
fingere deberemus, quia
hanc cupiditatem hominum
animis inserendo, eos
maximopere excruciaret, efficerelque
brutis animanlibus deteriores,
quorum appetitiones hac
in vita plenissime
satiantur. Iam horum
alterum Bonitati, alterum
Sapientiæ Dei repugnat;
nam « contra
rationem sapientiæ esl,
ut sit aliquid
frnstra in operibus
sapientis j». Ergo
destructio animæ cum
Divina Sapienlia, et
Bonitate stare non
potest. 216. Hæc
autem altera vita
perpetua sit oportet;
tum quia, ut
inquit Auctor libri
de Spiritu, et
Anima, « nullum
bonum, præter summum,
homini sufficere potest2»;
tum quia, observante
s. Augustino, bonum,
quod perfectæ beatitalis
cupiditatem explere potest,
tale esse debet
« quod (
homo) non amittat
invitus. Quippe nemo
potest confidere de
tali bono, quod
sibi eripi posse
sentit, etiamsi retinere
id, amplectique voluerit.
Quisquis autem de bono, quo
fruitur, non confidit,
in tanlo timore
amiltcndi beatus esse
qui potest ? 3 217.
Huic argumento respondet
Auctor Systematis na~
turæ, homines desiderare
vitam corporis, itemque
esse divites, etc.,
nec tamen semper
vivunt, nec omnes
sunt divites. At reponimus distinguendam
esse cupiditatem^nmitivam, et
universalem a cupiditatibus
secundariis, et particularibus. Illa,
cum omnium animis
insit, a Deo auctore naturæ
originem ducit, proindeque
non potest non
expleri; hæ autem
illi subiiciuntur ;
et quoniam ad illam contingenter
referuntur, neque in
omnibus inveniuntur, neque
semper expleri possunt.
quisquam est in
hominum genere, qui
non huic sententiæ,
antequams plene sit
emissa, consentiat »;
De morib. Eccl., lib.
I, c. 3,
n. 4. i
Contr. Gent., lib.
III, c. 69.
2 Cap. 14. 5
De morib. Eccl.
lib. I, c.
3, n. 5.
* « Omnis
homo naturaliter vult
beatitudinem. Et ex
hac naturali voluntate
causantur omnes aliæ
voluntates, cum quidquid
homo vult, velit
propter finem »;
I, q. LX,
a. 2 c.
anthropologia 287 218.
Quod aulem ad
iuslitiam Dei atlinet,
certum est neque
.mprobi.atem sua poena,
ncque virtutem suo nræ
S flffl„ræSe,nt' VL'a
aflici; nam ^gitiosos
homines bon,s afflucre,
el probos toto ætalis suæ
curriculo multis ;
bem; at:^us oppressos
sæp° videmus0°°° ^ SS
Si np„l cums,Ioanne Chrysostomo
argumenlamur: non f?teh
t.^ a!CUI- feVera CSl '
Eum iustum esse
nemo,n°n„an •;• tqU,Ls',ustus
est> et his>
e0 Zll'T nræm,um
'» Præse"ti vita
retribui. 'm£ii aTnlemU?:
^ Aut peCCa,um
est sulliciens P°ena
oeccati, aul non.
S primum; ergo
in hoc mundo
iniuste olunU,S,if^n,n,Ur 'mpii,'
S6d reh"qnendisunt omnes
ut oluptal.bus hbcre
indulgeanl suis; quod
quam iniquum, t
urpe sit, nemo
non videt. Sin
allcrum ; ergo
aliam os corpor.s
morlem, admit.amus vitam
oporle,, ne sc,n:et,ns,gn,s improbitas
sine poena maneat'.
2° Neque
mpn,n hac v,(a
scelerum suorum stimulis
exagitantur! «e ?„ 2i'mPaCe rUUnt,Ur'
"iS! aU,'a Utriuue
eert0 sciun sse
mdicem, qu,,n altera
vila singulos præmio
vel VZ^TT^1 3° SæPe «venit?
»t"um im ii in qui
latis fastigium atdgerint,
non amplius conscienæ i
slimuli eos mordeanl ;
atque e conlrario,
ut iusli ravionbus
anxielahbus torquoanlur. Proderit ergo
per 1 De
Lazaro, Concio IV.
AmSi;nqUiSi MiCer,et P°enarn
peccali in eo
consistere, quod Deus
aniam in mhil
rcdigat, ita a
nobis cum s.
Thoma redar-ueretur
m" ^i I°n
ntaS r°nt,a DeUm H ;
^^1"; pessima quacque
flagitia vitam ducere,
cum virtus in iusto sine
præmio maneat. 4°
Probi homines quandoque,
ne sua violent
officia, mortem ipsam
oppeterc debent. Ergo
nulla huic præslantissimæ illorum
virtuti merces rependeretur,
si hæc dumtaxat
esset recte facti
conscientia, atque nulla
post præsentem vita
animarn maneret1. 221.
Rursus contra vim
eiusdem argumenti ex
iustitia Dei depromptum
obiicitur, ex ipso
probari quidem animam
corporis fato superesse,
non vero in æternum esse
duraturam. At contra
res se habet.
Et sane, quod
ad præmium spectat,
numquam vera forent
præmia, nisi huiusmodi
sint, ut naturali
desiderio perfeclæ felicitatis
satisfiat. Aqui perfecta
felicilas non est,
nisi æterna, ut superius probatum
est. Ergo.
222. Quod ad
poenam attinet, eius æternitas cum ratione non
pugnat, imo consentit.
Non pugnat, quia
poena peccato proportionatur secundum
acerbitatem, atque in
nullo iudicio requiritur,
ut poena adæquetur
culpæ secundum durationem
2. Cum ratione
consentit. Etenim 1°
eaderri iustitiæ ratione
poena peccatis infligitur,
et bonis acti Cf
Lact., Div. Inst.
Epit.y lib. III,
c. 12. 2
1» 2æ, q.
LXXXVII, a. 2
ad 1. Hanc
rationem adhibuit s.
Augustinus, ubi eos
refutavit, qui iniustum
putabant, utpro peccatis
quamlibet magnis, parvo
scilicet tempore perpetratis,poena quisque
damne tur æterna.
Quoniam idem,
ac illi veteres,
Rationalistæ, inter quos
Reynaud [Terre et
Ciel, le ed.,
p. 371-391), hodie
repetunt, præsta hæc
pauca sancti Doctoris
verba proferre: «
Damnum, ignominia exilium,
servitus, cum plerumque
sic infliguntur, ut
nulla venia re
laxentur, nonne pro
huius vitæ modo
similia poenis videntur
æter nis? Ideo
quippe æterna esse
non possunt, quia
nec ipsa vita,
quaax est, quia
« semper defcctus,
quo subtrahitur princi)ium,
lrrcparabilis est...; sicut
si corrumpatur principium
isivum, non potest
fieri visionis reparatio,
nisi sola virute
divina.... Et ideo,
si per peccatum
corrumpatur prinipium ordmis,
quo voluntas hominis
subditur Deo, erit
nordmatio, quantum est
de se, irreparabilis, etsi
renaan possit virlute
divina 2 ».
Quod cum ita
se habeat,'ita rguimus:
Ideo peccato poena
irrogatur, quia ordo
'per psum evertitur;
et sicut, manente
causa, manet effectus
a quamdiu pcrturbatio
ordinis durat, nccesse
est ut tiam
pocna duret. Atqui
perturbatio ordinis ex
parte realuræ, uti
paulo ante ostendimus,
semper durat ac
roinde peccatum est
quoddam malum æternum.
Er"o oena mterminata
erit 3. et 3°
« Apud Divinum
ludicium voluntas pro
facto comutatur: quia,
sicut homincs vident
ea, quæ exterius
gnntur, ita Deus
mspicit hominum corda.
Qui autem proter
ahquod temporale bonum
aversus est ab
ullimo fine ui
jn ælernum possidetur,
præposuit fruitionem temoralem
illius boni temporalis
ætcrnæ fruitioni ultimi
rus; unde patet
quod mullo magis
voluisset in æternum
lo bono temporali
frui. Ergo,
secundum Divinum Iudium,
ita punin debet,
ac si æternaliter
peccasset. Nulli Jjcm
dubium est, quin
pro æterno peccato
æterna poena fceatur.
Debetur igitur ei,
qui ab ultimo
fine avertitur, >ena
æteiVia ».
4° « Habet
quodlibet peccatum contra
Deum commisim quamdam
infinitatem cx partc
Dei, contra quem
comUtitur. Manifeslum est
enim quod quanto
maior per>na cst,
contra quam peccatur,
tanto peccatum est
graus; sicut qui
dat alapam militi,
gravius reputatur, quam
oaret rustico, et
adhuc multo gravius,
si daret Prinpi,
vel Regi. Et
sic, cum Deus
sit infinite magnus,
ofnsa contra Ipsum
commissa est quodammodo
infinita; \ %??'
Gent-> Uh' ni» c
W-2 la
2æ, q. cit.,
a. 3 c. f Ibld— Contr.
Gent., loc. cit.
Philos. Ciirist. Compend.
II. ? |Q unde
et aliqualiter poena
infinita ei debetur.
Non autet potest
esse poena infinita
intensive, quia nihil
creatuc infinitum esse
potest. Unde relinquitur,
quod peccato moi,
tali debeatur poena
infinita duratione 4
». IV.— Refutantur argumenta
contra animæ immorialitatem 223.
Obiic. 1° Forma
non habet esse,
nisi in eo,
in qu est.
Atqui anima humana
est forma corporis.
Ergo no potest
esse, nisi in
corpore, ac proinde
perit, perempt corpore.
224. Resp. Dist.
mai.: si sit
forma, quæ dependet
al eo, in
quo est, conc.
mai., secus, neg.
mai. ; sub
eadei dist. neg.,
et conc. min.
Neg. cons. Anima,
ut sæpe d:
ximus, est talis
forma, quæ habet
esse non dependens
a eo, cuius
est forma; ac
proinde, corrupto corpore,
in su esse
perseverat. Exinde etiam
patet, quod etsi
anima, tj corpus
in uno esse
hominis conveniant, tamen,
corrupt corpore, adhuc
remanet anima, quia,
ut etiam alibi
d ximus2, illud
unum esse « est ab
anima, ita quod
anim, humana esse
suum, in quo
subsistit, corpori commun
cat 3 ». 225.
Obiic. 2° Naturalis
est animæ unio
cum corpon Atqui
hæc naturalis coniunctio
expostulat, ut anima
no nisi cum
corpore existere possit.
Ergo anima separata
corpore in existentia
perdurare nequit. 226.
Resp. Dist. min.:
si nihil obstaret
ex parte corpc
ris, conc. min.,
secus, neg. min.
Neg. cons. Sane,
cum m turale
sit animæ esse
corpori unitam, ipsa
ex sui natur
1 Opusc. III,
c. 183. Aliud
pro æternitate præmiorum,
et po narum
argumentum desumi solet
ex eo, quod
efficacia sanctionis 1
gis moralis illam
exigit. Cum enim
Deus hominibus leges
simul, libertatem largitus
sit, consentaneum fuit,
ut eos aptissimis
incit mentis, salva
tamen eorum libertate,
ad legibus obsequendum
mov ret. Præmia
autem, et poenæ
temporaneæ ad id
obtinendum inep sunt;
siquidem ista, utpote
et adhuc multum
remota, et non
perp tuo duratura,
homines facile posthaberent.
Quapropter necesse
fui ut Deus
præmia, et poenas
numquam desituras humanis
animabi statueret, easque
proinde immortales efficeret.
Cf Nicolas, Z^wdes
ph los. sur
le Christianisme. t.
II, c. 8.
2 Cf p.
191, not. 6.
5 Qq. dispp.,
q. un. De
Anim., a. 14
ad 11. xigit
esse cum corpore.
At, quoniam corpus
est corrutibile, ipsum
« recedit a
dispositione, per quam
est apim ad
recipiendum vitam « »; atque
ita fit, ut
anima a Drpore
separetur2. Quocirca propler
corruptionem corons evenit,
ut ipsa persevcret
essc sine corpore.
Illud Btem monendum
est, statum, in
quo anima sine
corpore ustit, esse
quidem præter naturam
ipsius 3, quia
anima t.sacpe diximus,
ex se exigit
esse cum corpore,
sed non nusmodi,
ut animæ naturæ
adversetur ; nam
anima lamsi separata
sit a corpore,
tamen naturalem inclina^nem
ad ipsum retmet 4.
227 Obiic.
3° Id, quod
est ex nihilo,
in nihilum redijri
ooq ^,U1 anima
humana ex nihiJo
est. Ergo. J2H.
Ilesp. Dist.
mai.y ita ut
natura sua in
nihilum tent, neg. mai., ita
ut nisi a
Deo conservetur, in
nihilum digatur, conc.
mai. Neg. cons.
Re quidem vera
« tenre in
nihilum non est
proprie motus naturæ,
qui semr est
in bonum b
». Quoniam
vero creatura a
seipsa non istit,
neque idcirco ex
vi suæ naturæ
in existcntia rseverat,
in n.hilum redigi
non potest, nisi
quatenus sisut virtus,
quæ illam in
esse conservat6. Hæc au Qq. dispp., loc.
cit. ad 20.
Hinc mors, per
quam anima a
corpore separatur, est,
docente em Aqmnate,
naturalis homini ratione
corporis, non vero
animæ: orma nominis
est anima rationalis,
qoæ est de
se immortalis: et
) mors non
est naturalis homini
ex parte suæ
formæ. Materia em
hom.nis est corpus
tale, quod est
ex contrariis compositum,
quod sequitur ex
necessitate corruptibilitas, et
quantum ad hoc
s est hornini
naturalis »; 2a 2æ, q. GLXIV, a. 1
ad 1 CUm
fuerit a corP°re
separata, habcns aYvvm'
C 4mc\mllonc™ naturalem
ad corporis unionem
»; I •
tem virtus
solius Dei propria
est. lam vero
satis a nobis
demonstratum est animi
annihilalionem cum Dei
altributis contradicere. V.—
Refutalur metempsychosis 229.
Metempsijchosis, sive transanimatio, vel
transcorpo nj ratio
vulgo dicta est
illa theoria, qua
animarum ab un^»
in aliud corpus
transmigratio adstruitur !.
lam, teste D
Thoma, cc omnes,
qui posuerunt animas
extra corpora crea
ri, posuerunt transcorporationem animarum,
ut sic anim
exuta a corpore
uno, alteri corpori
unirelur, sicut honn r exutus
uno vestimento linduit
alterum2 ». Sane
Plato, qui ut
iam diximus3, censuit
animos ex astris
in humana coi
pora immissos fuisse,
docuit etiam illos,
qui recte vitai,
egerint, ad astra
reversos vitam beatam
potituros essq contra,
eos, qui immoderate
vixerint, in corpora
deteric, ra, et,
si ne tum quidem finem
yitiorum fecerint, in
bru, torum figuras
suis moribus sirnillimas
mutatum iri, n6;
que ante ab
huiusmodi mutationibus cessaturos,
quarr affectibus sedatis,
ad primum, optimumque
sui habitui redierint4.
Hac nostra ætate
a Petro Leroux,
et a ceti
ris continui progressus
assertoribus metempsychosis, i
in primo articulo
diximus 3, ad
vitam revocata est.
E adstipulati sunt
Remy 6, Michelet1,
Reynaud 8, et
Andi Pezzani9. lh
i Palingenesia, idest
regeneralio appellari quoque
solet, quia priori
corpore vivere desinit
anima, et in
alio, quod de
novo sumi vitam
auspicatur. 2 Qq.
dispp., De Pot.,
q. III, a.
10 c. — 3 273
sq. 4 Ante
Platonem a Pythagora,
eiusque discipuiis metempsycnos
decretum in Græcia
ubique propagatum fuit
Pythagoram vero h
decretum ab Ægyptiis,
aliisque Orientis populis
didicisse comper res
est. Sane metempsychosi
Ægyptios, et Chaldæos
adhæsisse v teres
passim tradidere, eaque
in omnibus Indicæ
philosophiæ ScboL æque
inveniebatur. 3 278-279.
6 J)e la
vie, et de
la mort, par le Dr
Remy, Paris 1847.
i Ipse in
libro Le peuple
eo impudentiæ devenit,
ut ob hanc
ai marum transmigrationem inter
bruta, et homines
cognationem agn yerit,
et bruta fratres
sæpe appellaverit. 8
Terre et Ciel,
PariS 1854. 9
La pluralite' des
existences de Vame,
lib. IV, c.
I, p. 38b sq Paris. Ficri
nequit ut unius
hominis anima de
suo n aliud
corpus commigret. Probatur. Animarum
numerica differentia ex
ordine d ^diversa
corpora, quorum sunt
formæ, inspicienda st2;
quapropter si corpora
sunt numero diversa,
necesse st, ut
animæ sint numero
diversæ. Atqui, si
animæ unt numero
diversæ, prout sunt
diversa corpora, fieri
lequit, ut una,
eademque anima, quæ
aliquod corpus nformat,
in aliud corpus
commigret. Ergo .
2° Si una
anima diversa corpora
generata informaret, dem
numero homo per
novam generationem ilerum
exiteret, sive, secundum
Platonem, homo non
nisi anima orpore
indula esse dicatur,
sive anima tamquam
sublantialis forma corporis
agnoscatur; sicut enim
esse, ita t
unitas formam rei
consequitur, et ideo
illa, quorum orma
est numero una,
sunt idem numero.
Atqui fieri equit,
ut per novam
generationem idem numero
iterum xistat homo;
na m, cc cum
generalio, et corruptio
sit mojs in
subslantiam, in his,
quæ generantur, et
corrumuntur, non manet
substantia eadem, sicut
manet in his, uæ secundum
locum moventur. Ergo
absurdum est nimam,
quæ hoc corpus
informat, in aliud
corpus com)!grare. Quod
si anima ex
uno in aliud
corpus humanum ansmilti
nequit, ipsius in
corpus belluinum transmi^rao
inter humana deliramenta
adnumeranda esl. Etenim
nima est forma
corporis et motor
eius. Atqui determinate
formæ determinata materia
debetur, et determinato
mo)ri determinatum organum,
sicut quælibet ars
in agenle titur
propriis instrumentis. Ergo
anima humana nonisi
cum corpore humano
coniungi potest. Præterea,
si nimæ humanæ
ad corpora brulorum
informanda transent, seu
brutorum formæ fierent,
operationes horum roprias
exercerent, suamque naturam
amitterent. Iam «
Metempsychosis, ut s.
Thomas advertit, Fidei
contradicit, hæc um
« animam in
re>urrectione idem corpus
resumere prædicat quod
jponit »; Contr.
Gent., lib. II,
c. 44. 2
Cf Ontol., c.
VII, a. 3,
p. 48. «
Ex corpore recipit
esse indiduatum; quod
quia non dependet
ex corpore, remanet
individuatio, iam destructo
corpore »; In
lib. II Sent.,
Dist. III, q.
I a 4
ad 1 s
Contr. Gent., lib.
II, c. 83. i
In lib. II
Sent., Dist. XIX,
q. I, a. 1 sol.
hoc in
primis absurdum est,
cum rerum naturæ
sint immotæ; deinde,
si admitteretur, finis,
ob quem anima
ad huiusmodi corpora
deprimi dicitur, ut
nempe scelerum poenam
luat, et beatitudinem
assequi possit, inanis
foret ; nam si
animæ sint formæ
brutorum, poenarum capaces
non sunt, neque
mereri possunt, ut
ad vitam meliorem
revertantur. Quin immo
ipsa metempsychosis rueret;
non enim eadem
anima, quæ antea
corpus humanum informabat,
sed anima diversæ
naturæ corpus belluinum
informaret. « Si
demutationem capit, ita
arguebat Tertullianus, amittens
quod fuit, non
erit quæ fuit;
et si quæ
fuit, non erit,
soluta est metemsomatosis, non
adscribenda scilicet ei
animæ, quæ si
demutabitur, non erit. IIlius
enim metemsomatosis dicetur,
quæcumque eam in
suo statu permanendo
pateretur. Mirum itaque non
est, si nonnulli
Ecclesiæ Patres hanc
sententiam seria refutatione
indignam habuerint «
Abiiciamus hæc, s. Augustinus aiebat,
et vel rideamus
quia falsa sunt,
vel doleamus, quia
magna existimantur Sunt
ista, Fratres mei,
magna magnorum deliramentf
Doctorum. Modus, quo ab
hodiernis Pantheistis immortalitas
animæ explicatur, refellitur.
lam Plotinus
putavit mentem humanam
ita natura sua
comparatam esse, ut
paullatim ad simplificationen pervenire
queat, scilicet ad
illum statum, in
quo, destru cta
dualitate subiecti, atque
obiecti, se unum,
idemquc cum Uno,
sive Absoluto agnoscat 3.
233. Hæc doctrina,
quam Plotinus magna
ex parte £
Stoicis accepit, palingenesia,
sive regeneratio dicta
est, eam que
omnes Pantheistæ, in
primisque hodierni heghelia
ni , licet
diversis modis et sub diversis
nominibus, illan amplexati
sunt. Hinc, ipsi,
ut antea diximus
s, animai^ ex
eo immortalem esse
docuerunt, quod post
corruptio nem corporis
in Divina substantia,
sive, ut aiunt,
Abso luto absorbetur.
Iam, omissis vitiis
pantheismi, ex qu
que. Ceterum, etsi
Essentiam Dei non
comprehendamus, seu non
cognoscamus, quantum in
se cognoscibilis est,
tamea aliqua imperfecta
ratione, ut mox
dicemus, Eam atting
1 Cf Criteriol.,
loc. cit., p.
284 vol. I.
Cf etiam definitionem
Con cilii Vaticani,quam
exscripsimusin JeZeaZ.,c. I,a.9,p.214,
not. 4, vol.I
z I, q. III, a.
4 ad 2.
« Nec hoc,
idem sanctus Doctor
inquit,! debet movere,
quod in Deo
idem est Essentia,
et Esse, ut
primi ratio proponebat.
Nam hoc intelligitur
de Esse, quo
Deus in seips>
subsistit, quod nobis
quale sit, ignotum
est, sicut Eius
essentia; noi autem
intelligitur de esse, quod significat
compositionem intellectus sic
enim esse Deum,
sub demonstratione cadit,
dum ex rationibu
demonstrativis mens nostra
inducitur huiusmodi propositionem
deDe formare, quæ
exprimat Deum esse
»; Contr. Gent.
THEOLOGIA NATVRALIS nus;
et quoniam inter
existentiam Dei, et
Eius essentiam listinctio
rationis admittenda est,
optime possumus illam,:ognoscere, quin
hanc adæquale cognoscamus.
> 6. 2a. Deum
existere etsi sit
veritas per se
nota, ta~ \nen
est per se
nota tantum secundum
se, non vero
etiam nons, acproinde
indiget demonstratione, ut
anobis cognoscatur. Probatur. Quælibet propositio,
cuius prædicatum est
q ratione subiecti,
per se nota
dicitur. Iam propositiones
;»er se notæ
vel huiusmodi sunt,
ut constent terminis
imiQediate notis apud
omnes, e. g.,
omne totum est
maius ]ua parte;
vel huiusmodi, ut
carum termini non
sint apud j-mnes
noti; unde licet
prædicatum ad rationem,
sive esjentiam subiecti
pertineat; tamen, quia
definitio subiecti on
est omnibus nola,
necesse non est
tales propositiojes ab
omnibus concedi, e. g., omnes
recti anguli sunt
{equales. Islæ per
se notæ appellantur
tantum secundum b, et non
quoad nos; illæ
per se notæ
dicuntur non so>jm
secundum se, sed
etiam quoad nos.
Hoc posito, ita arpmentamur: Propositio
per se nota
secundum se est,
cu-,us prædicatum includitur
in ratione subiecti,
atque projositio per
se nota quoad
nos est, cuius
prædicatum injolvitur in
ratione subiecti, et
nobis innotescit ratio
sub-,^cti, et prædicati.
Atqui in hac
proposilione, Deus exiit,
prædicatum includitur in
ratione subiecti ;
cum nim Dcus
sit suum esse,
existentia ad ipsam
Eius essen-,am spectat;
nobis tamen nota
non est ratio
subiecti, et rædicati
; nam terminos
secundum propriam rationem
on apprehendimus, atque
illos invicem necessario
conecti, sive esse
ad ipsam Dei
essentiam pertinere, simplii
mcntis obtutu non
cognoscimus. Ergo hæc
propositio, }eus existit,
est per se
nota secundum se,
nobis tamen iOn
est per se
nota, sed demonstrativo
discursu indiget1. 1
I, q. II,
a. 1 c.
Existentiam Dei sine
ulla demonstratione admitndam
esse Kantius, Fridericus
lacobi, atque Lamennaisius
alia ra ^ne^tuentur. Kantius enim,
uti alibi diximus
{Criteriol., c. III,
a. 1, 271 vol. I),
Dei cxistentiam ratione
theoretica probari non
posse, d tamquam
rationis practicæ postulatum
fide morali illi
vcritati edendum nobis
esse autumat. Iacobi
autem, hodiernæ scholæ
seninentalisticæ auctor, Deum
a nobis cognosci
contenditnon ratione, d
instinctu, nempe sensu
interiori invincibili, qui
tum existcntiam ;3i,
tum alia dogmata
ad mundum intelligibilem spectantia,
ncc non undi
sensilis existentiam nobis
revelat (vid. Sermones
de Religione 7.
Obiic. 1° Veritatem
esse, est per
se notum etiar
quoad nos. Atqui
Deus est ipsa
Veritas, Ergo Deum
esse, e; per
se notum non
solum secundum se,
sed etiam quoadno,
8. Resp. Dist.
mai.: si agatur
de veritate communitc
accepta, conc. mai.,
si de veritate
per se subsistente,
neu mai.; item
dist. min. Detis
est ipsa veritas
per se subs
stens, conc. min.;
est verilas communiter
accepta, neg. mir
Neg. cons. Sane veritatem
esse in communi
ita est per
gj nolum, ut
nulla demonstratione a
nobis cognoscatur; qi
enim veritatem esse
inficiatur, iam aliquam
verilatem æi cognitionem
pervenire nobis liceat,
mox explicabiius. Satis
sit hic observare
nullam ex eiusdem
Carlesii rincipiis rationem
esse, cur idea
Dei nobis innata
dicen De Fide
orthod., lib. I,
c. 1. 2
Ideal., loc. cit.,
p. 214-215 vol.
I. Idipsum ex
mox dicendis mplius
dcclarabitur. 3 ln
lib. I Sent.,
Dist. III, q. I, a. 2
ad 1. 4 I, q.
II, a. 1
ad 1. 5
Contr. Gent., lib.
I, c. 11.
Yid. Kleutgen, La
Filos. antica cspofa
e difcsa, t.
III, tratt. V,
c. 3, §
I, p. 134
sqq; § II,
p. 149 sqq,
oma 1867. da
sit. Etenim Cartesius
hæc docet: In
infinito duo spei
ctanda esse, rem
ipsam, quæ infinita
est, et infinitioneml
quæ in re
illa infinita est:
rem infinitam nos
posse per cipere
positive quidem, sed
non adæquate; siquidem
cunj finiti simus,
infinitum comprehendere non
possumus : in
finitionem vero a
nobis cognosci negative,
quatenus ab in
finito omnes limites
per mentis actionem
removemus1 Ex quibus
ipsius Cartesii principiis
colligitur ideam re
infinitæ finitam esse
et quoad ipsam
rem infinitam, quiil
eam perfecte non
comprehendimus, et quoad
infinitioneml cjuia quod
negative cognoscitur, sane
non cognoscitu: infinite.
Quod si idea
rei infinitæ, quam
in mente habe
mus, non est
infinita, patet eam
aliunde proficisci posse
quam a re
itidem infinita; atque
ideo nulla est
ratio, ol quam
illa debeat esse
innata. Accedit 1°
quod mens irj
cognitione rerum eas
non producit, sed
detegit 2, aosse. Quocirca
argumentatione a posteriori
adhuius ve•itatis cognitioncm
nos pervenire dicendum
est: « Per cfeclus de
Deo cognoscimus quod
est, et quod
causa alioum est
»; cum enim
res coeperint esse,
oportct, ut ab
iliqua causa sint,
quæ dat omnibus
esse. « Ecquis,
ait )amascenus, hoc
nobis non assentiatur,
omnia, quac sunt,
nulabilia esse? Cum ergo
mutabilia sint, sane
etiam creata 5>se
oportet. Si vero
creata, haud dubium,
quin ab aliuo
opifice sint condita.
Alqui Creatorem increatum
esse ecessum est;
nam si Ipse
quoque creatus est,
aquodam rotecto crealus
erit, sicque donec
ad aliquod increatum
enenmus2 ». 20.
Ex his autem
argumcmis a posteriori
illud, quod x
eilecluum, sivc mundi
existentia, et natura
depromiir, metaphysicum; iliud
autem, quod admirabilis
mundi rdo nobis
suppctit,^%52^m, seu physico-theologicum apeilatur.
His argumentorum generibus
addi solet argulentum
morale, quod nempe
ab omnium populorum
conmsione petitur. Argumentum
metaphysicum iis quinque,
fo-iD Tho™ proponilur3,
rationibus hic exhibemus:
l\. Frima ratio
ex motu, seu
mutatione rerum mundaarum
ducitur: Existit motus
in rerum natura.
Atqui hic
\ n°nZ'fent'S Hb' m» c
49' Cf s'
Bonav«» Lum&l; Serm.
V. De Fide
orth.y lib. II,
c. 3. « Unde scio,
inquit s. Augustinus,
na vivis, cmus
animam non video?
unde scio? Respondebis: Quia
quor, quia ambulo,
quia operor. Stulte!
ex operibus corporis
agnoo viventem; ei
operibus creaturæ non
potes agnoscere Creatorem
?» wrr.in Ps.LXXIIT,
n. 25. Cf
De Civ. Dei,\\h.
VIII, c.
6; Conf., lib.
ij, c. 17
n. 23; De
Gen. ad litt.y
Jib. IV, c.
32, et alibi
passim. "i '
" ac to«as »,,?£ Er
r^^-8-^ entibus
^o^Str^ffi-et tos rj„°
bi .nutuo ca,sa
simu, et X',1:110
f""0' ' «I,od
dno enti° sin«
mstare entibus i
T C ^0^8.
Silne.,Pona'n^ circulum istum
«..,„ entis B,
et remoum ;„n
n °S' ""V
>j la 2o,
q. I, a.
2 c. Cf
Ontol., e. IX,
a. 4, p.
66. Hoc argumentum,
cum in illud
recidat, quod pht/sico-theolonieum passim
appellatur, fusius in
quinto articulo proscquemur.
rium existit,
profecto ab existentia
entis contingeniis pcndere
haud potesl. Atqui
in argumento melaphysico
existentia Dei ab
existentia mundi pendere
adstruitur. Ergo. 33.
Resp. Conc. mai.;
neg. min. Neg.
cons. Sane, cum
arguitur, Mundus existit
; atqui mundus
existere nequit, quin
existat Deus :
ergo existit Deus
; mundum esse
causam, cur Deus
existat, minime adstruitur,
sed mundus habetur,
uli principium cognoscendi,
seu uti signum,
quo cognosci possit
Deum existere, et
Deus uti principium
essendi, seu uti
ratio, cur mundus
existat. 34. Obiic.
3° nlii passim:
Nulla inter creaturas,
et Deum est
proportio. Ergo ex crealuris
ad Deum assurgere
nobis non licet.
35. Resp.
Dist. ant.: nulla
est proportio entitatis,
sive naturæ, conc.
ant.; nulla est
proportio connexionis, et dependentiæ, neg.
ant. Neg. cons. Etenim,
etsi creatura qiioad
sui naluram infinite
distet a Deo,
lamen « potest
esse proportio creaturæ
ad Deum, inquantum
se habet ad
ipsum, ut effectus
ad causam, et
ut potentia ad
actum ! ». Iam ob
hanc connexionem inter
effecturn, el causam,
non vero ob
identitatem naturæ, ab
existentia creaturæ existentia
Dei infertur. Hæc
autem illatio rite,
recteque concluditur; nam
« per effectus
non proportionatos causæ
non potest perfecta
cognilio de causa
haberi, sed tamen
ex quocumque effectu
polest manifesle nobis
demonstrari causam esse
; et sic
ex effectibus Dei
polest dernonstrari Deum
esse; licet per
eos non perfecte
possimus Eum cognoscere
secundum suam essentiam2
». 36. Inst.
Eorum, quæ sunt
relativa, et connexa,
eadem ratio est.
Alqui ab Enlis
necessarii existenlia nequit
entis contingentis existentia
inferri. Ergo a
pari ne ab
existentia quidem huius
potest illius existentia
argui. 37. Resp.
Dist. mai., si
connexionis relatio est
mutua, conc. mai.,s\non
est mutua, neg.
mai.\ conc. min.
Neg. cons. Relatio inter
contingens, et necessarium
non est mutua
; ens enim
contingens postulat, ut
sit Ens necessarium,
a quo in
suo esse delerminetur,
secus absque causa
existeret ; e
contrario, Ens necessarium,
sibi soli suffi 1
I, q. XII, a. 1
ad 4. Cf s. Bonav.,
In lib. III
Sent., Dist. XIV,
a. 1, q.
3 ad arg.
2 Ibid., q.
II, a. 2
ad 3. cicns,
nihil in sui
nalura includit, quod
productionem contingentis exigat.
Quod si relatio
inter Deum, et
creaturas non est
mutua, paritas illa,
quæ obiectione institui|
tur, consistere non
potest !. 38.
Obiic. 4° Effeclus
finilus a causa
finita potest produci.
Ergo ab existentia
mundi, qui est
effectus finitus, existentia
Dei, qui cst
infinitus, perperam colligitur.
39.
Resp. Dist. anl.i
supposita causa infinila,
conc. ant., secus,
neg. ant. Neg.
cons. Sane effectum
finilum causa finila
gignere potest, ita
tamen, ut Causa
prima, sive infinita
subaudiatur. Etenim 1° quælibet causa
finita, et contingens
cum a se
neque existere, neque
agere valeat. Causam,
quæ a se
existit, et a
qua pcndet, exigit,
ut ahqucm operetur
effectum. 2° Causa
finita, cum non
producat ex nihilo
substanliam alicuius rei,
sed tantum quemdam
modum essendi in
substantia iam existente
inducat, causam, ex qua substanlia
rei, super quam
agit, e nihilo
producitur, expostulat. Iam
causa, quæ a
se existit, et quæ virtute
producendi substanliam rei ex nihilo
pollet, infinita est. Ergo
intelligi non polest,
quomodo a causa
finita effectus finitus
proficiscalur, nisi existentia
Causæ infinilæ adstruatur.
Exinde illud
etiam perspicitur, quod
eisi mundus sit
effectus finilus, tamen,
cum eius origo
nonnisi per productionem
cx nihilo explicari
possit, causam postulat
infinitam. 40.
Obiic. 5° A
sensu distributivo, ut
aiunt, ad collectivum
non valet illalio.
Ergo, etsi singula
entia contingentia nequeant
ex sui natura
in exislentiam prodire,
idem de tota
serie non licet
colligcre. 41. Resp.
Dist. ant.: si
de proprietatibus accidentalibus senno
habeatur, conc. ant.,
si de proprietalibus essenlialibus, neg.
ant. Neg. cons.
Cum de proprietatibus accidentahbus
agitur, non licet
argumentari a singulis
ad totam collectionem,
quia id, quod
convenit loti collectioni,
potest noii convenire
singulis. At vero,
si de proprietatibus cs>enlialibus, valet
argumentatio a singulis
ad lotam collectionem,
illæ enim æque
singulis, ac toti
collectioni conveniunt. Iam
esse ab alio
essentiale est entibus
contin (pntibus. Ergo neque
ea singula, nequc
lola ipsorum coljlectio,
etiamsi infinita supponatur,
possunt esse a
seipsis. 1 Cf
Logic, p. I,
c. I, a.
8, p. 19-20
vol. I. Declarari
id potest exemplo
collectionis lapidum, quæ,
etsi infinita ponatur,
nihil continere potest,
quod lapidis ad
ratiocinandum impotentiam excludat.
V. — De argumento
physico-theologico 42. Argumentum
physico-theologicum ex mundi
specie, et apta
partium dispositione sumitur.
Iam «
hoc argumentum, ut
Hoockius ait, qui
copiosius velit pertractare,
illi tota Physiologia
est percurrenda ». At nobis, qui
compendio studemus, satis
est existentiam Dei
ex ordine mundi
generatim spectato comprobare.
43. Itaque argumentum
hoc modo conficimus:
Mirificus in hoc
mundo ordo existit.
Atqui, nisi Ens
infinita intelligentia præditum,
nempe Deus, auctor
huiusmodi ordinis assignetur,
admirandi illius effectus
causa sufficiensj tollitur.
Ergo 2. 44.
Quod spectat ad
maiorem, res mundanæ,
quemadmodum alibi a
nobis ostensum est 3,
etsi variarum specierum
sint, tamen ita
inter se colligantur,
ut unicum, mundi
systema efforment; alque
non obstantibus innumeris,
variis, et partim
contrariis, quibus præditæ
sunt, viribus, per
causas efficienles, et
finales secum invicem
connectuntur, et per
constantem harum, quas
inter se ha-l(
1 Theol. nat.
et rev. principia,
t. I, pars
I, sect. I.
Sane, quælibet' res
in natura attente
consideretur, nos ad
agnitionem Dei ducere
pot-' est. Hinc
quamplurimi fuerunt, atque
sunt, qui ex
uno tantum entium>i
genere, e. g., ex oculi
dumtaxat, aut auris,
aut manus artificio,
aut| ex pluviæ,
vel grandinis, aliarumque
meteorarum generatione, vel,
ex sola dispositione,
et cursu astrorum,
vel etiam ex
insectis, etj vegetabilibus
Sapientissimi Conditoris existentiam
demonstrarunt. ' Atque quo
rerum naturalium studium
magis perficitur, eo
plura huiusmodi argumenta
a sapientibus explicantur.
Gf \ Ubaghs,
Inst. phil.y pars
IV, Theod., Appendix
notarum, nota A. 2 Huius
argumenti vim senserunt,
et prædicarunt viri
omnium ætatum sapientissimi. Ex
antiquis satis erit
memorare Platonem,!i Aristotelem,
Ciceronem. Ex Ecclesiæ
Patribus laudari inter
omnes debent s.
Iustinus, s. Gregorius
Nazianzenus, s. Gregorius
Nyssenus, s. Basilius,
et s. Augustinus,
quorum præclaram expositionem
protulimus in Op.
Elem. seu Inst.
phil. christ., vol. III, Theol.
natur., c. I,
a. 4, p.
36 sqq (vel
367 sqq alt.
edit. Neapol. 1873).
Ex recentioribus meminisse
iuvat rerum naturalium
peritissimos Keplerum, Copernicum,
Newtonum, Eulerum, Leibnitium
etc. 5
Cosmol., c. VI,
a. 1, p.
147 sqq, et
a. 3, p.
151 sqq. bent, rclationum
harmoniam, et consensum
ad unicum filem
concurrunt. Atqui ex
his ordo Universi
exurgit. Ergo le
ordinis mundani existentia
nulla occurrere potest
dubitatio. 45. Quod
autcm ad minorem
attinet, in primis,
cum >rdo sit
apta dispositio mediorum
ad finem, liquido
palet •ausam mundani
ordinis non nisi
intelligentem esse posse;
!iam intelligenlis est
finem præfigere, atque
apta media iccommodare.
Deinde huiusmodi causa
infinite intelligens, lempe
Deus, sit oportet.
Re quidem vera,
constantia orlinis m
rebus mulationi obnoxiis
subsistere haud posset
me fixis legibus,
quæ nec per
mutuam collisionem, nec
»er vicissiludincs, contrariosque
eventus umquam labeactarentur. Qui
igitur ordinem constantem
instituit, deNiit omnes
possibiles legum collationes
prævidere, easue dumtaxat
seligere, quæ numquam
ad collisionem perenirent,
et nullo adverso
eventu subverterentur, aut
sal2m per oppositam
rerum vicissiludinem ad
pristinam dipositionem redirent;
hinc debuit etiam
omnes possibiles ventus,
qui ex causarum
activitate provenirent, omnesue
eorum concursus perspectos
habere; quinimmo cum
t homines partem
huius ordinis phjsici
constituant, ab orumque
hbera cooperatione constantia
ordinis ex parte
ependeat, plurimaque entia
libero eorum usui
subiilantur, debuit futuras
eorum Hberas actiones
prævide»i Atqui prævisio
omnium possibilium eventuum,
atue actionum libcrarum
infinitam intelligentiam necessao
expostulat. Ergo '. 46.
Obiic. Multa sunt
in mundo impcrfecta,
immo inuha, et
noxia. Ergo ordo
mundanus Causæ Sapientissiæ
attnbui nequit. 47.
Uesp. Neg. ant.
In primis, eoruni,
quæ in hoc
undo occurrunt, si
in seipsis spectcntur,
nihil imperfeum dici
putest. Etenim quænam
non est vel
in vilissio cuhce
ordinata constructio parlium
? quinam vel
in « Cf
Suarez Met., tom.
II, dispp. 29,
scct. 2. Imprudcnter
noniili philosoplu catholici
nullam vim argumento
physico-theologico esse docuerunt,
nisi metaphysico fulciatur.
Sane huiusmodi arguJntum
ea, quæ a
nohis propositum fuit,
ratione, non cuiuslihet
usæ ordinantis existentiam,
sed causac infinitæ,
ncmpe Dei, per
evincit. 'x 7
r minima
plantula fibrarum contextus
? Quod
si aliqua res
cum aliis nobilioribus
conferantur, minus perfecta
quidem sunt; at
vero hæc diversa
partium perfectio a,
compositionem totius plurimum
confert; aiente enim
s. Ai gustino,
cc ita ordinantur
omnes (res) officiis,
et finibi suis
in pulcritudinem universitatis, ut
quod horremus i
parte, si cum
toto consideremus, plurimum
placeat2», 48. Insuper,
monente eodem sancto
Doctore, de singi,
larum rerum utilitate
recte non potest
iudicari, nisi earui
relatio ad totum
universum perspiciatur 3.
At vero nr tot, tantarumque
rerum, quæ in
mundo sunt, nesjUm
variorumque finium subiectionem,
eorumque ad ultimun
finem relationem mente
assequi non valemus.
Si igitu totus
ordo, singularumque rerum
nexus perspectus nobr
non est, inutile,
vel noxium dicere
nihil possumus. «
i inlrares forte,
ad rem ait
s. Augustinus, in
officinam fij bri
ferrarii, non auderes
reprehendere folles, incude
malleos. Et da
imperitum hominem nescientem
quidj quare sit,
et omnia reprehendit.
Sed si non
habeat per tiam
artificis, et habeat
saltem considerationem homini
quid sibi dicit?
Non sine causa
hoc loco folles
positi sun artifex
novit quare, elsi
ego non novi.
In officina non
av det vituperare
fabrum; et audet
reprehendere in hoc
mui do Deum ? Ceterum,
ut aliqua ratione
apprehendi po, sit,
quantum in iis,
quæ videnlur noxia,
Divina Sapieii tia
eluceat, audiendus est
D. Chrysostomus, sic
inquien c Pcrv«'gata
est illa sententia
Tullii: [Nulla est
gens tam immansueta,
tamque fera, quæ
•n, etiamsi lgnoret,
qualem Deum hahere
debcat, tamcn bcndum
esse sciats ».
Accedunt historici veterum
popurum. Nulli enim
sunt, qui non
sui populi, et
aliorum, lorum historiam
scribunt, religionem referant;
in assenda Dei
exislentia unanimes, licel
in reliquis sæpe
disntiant. Quoad autem
nationes rccentioribus temporiis
detectas, pariter nulla
est, quæ in
admittendo Nuine non
consentiat, testibus ipsis
historicis religionis stræ
inimicis. Fuere quidem,
qui linguæ aliquorum
pulorum haud satis
gnari spcciem quamdam
atheismi ler cos
detexisse putabant; verum
viatores posteriores, rn
magis lnstructi, eadem
loca pcragrantes, non
obscura hgionis indicia
invenerunt . 53.
Nec quemquam moveat
fuisse quosdam, et
esse etm modo,
qui nullum extare
Deum putent. Etsi
enim admittalur b,
tamcn argumenti vis
nullo modo minui
1 Vid. Ginoulhiac,
Histoire du dogme
catholique, t. I,
par. I, .
I, c. V, p. 21
sqq, Paris 1852.
i Strom., lib.
V, n. 260. s
De Legibus., lib.
I, c. 8. Vid.
Feller, Catdchisme philosophique, t.I,
c.l, etBrenna,Z)e gene humani
consensu in cognoscenda
Divinitate, par.l, lib.I,
c.II et III.
1 Qui Deum
esse inficiantur, athei,
uti iam diximus, '
vocantur. loniam autem
diversis modis Deus
negari potcst, multiplex
extat leorum genus.
Si qui essent,
qui ob mcntis
tarditatem omni pror5
Dei cognitionc destituantur,
athei negativi dicerentur.
Qui vero um
ab aliis agnosci,
ct adorari non
ignorant, ipsi tamen
summa ellectus excæcationeEum agnoscere
detractant, aut cavillationibus lerc
nituntur, athei positivi,
vel dogmatici audiunt.
Ii autem, qui
n verbis Deum
negant, sed tarn
pravis moribus vitam
suam instimt, quasi
nullum timeant Deum,
athei practici vocitantur.
Iam •o
multos osse practicos
atheos, et qui
simulate, et fallaciter
perisioncm de Deo
in suis, et
aliorum mentibus, conquisitis
undique nunculis, labefactare,
et delere conantur,
lugenda experientia docti
mus. Utrum autem
veri athei negativi,
atque dogmatici extiterint.
extent, decertatur inter
Scriptores. Quæstio hæc
ita enunciari tur,
quippe sicut non
a raonstris forma
humana, ita nec a paucis,
brutorum instar depravalis,
natura rationalis inquirenda
est. 54. Obiic.
Opinio de Deo
ortum ducere potuit
ex igno potest:
1° Sunt ne
homines aliqui tam
ignari, ut Deum
esse omnin( nesciant
? 2° Num homo
quisquam ratiocinando ad
eam opinionun perversitatem
pervenire possit, ut
re ipsa sibi
persuadeat, non ess#nita
corriguntur. E contrario,
opinio de existentia
Dei er totum
orbem diffusa, sæculorum
progressu magis, 1
Vid. p. 312,
not. J, ct
2. magisque
innotuit, eamque ipsi
quoque sapientes, quorurr
est præiudicia corrigere,
constanter lenuerunt. CAPVT II.
De natura Dei I. —
Dei naluram infinitc
perfectam esse oslenditur
56. Ex ipsa
existentiæ Dei demonstratione colligitui
Ipsum esse Causam
Primam, quæ ab
aiia non pendet
et ideo a
se ex necessitate
suæ naturæ existit.
lam e: hoc,
quod Deus est
Causa Prima, quæ
a seipsa est,
Ip sum infinite
perfectum esse oportere
planis argumenti conficitur.
Quod cum ita se habeat,
nostrum est primt
illud enucleare, quod
Deus ex necessitate
suæ naturæ se
existit, deinde infinitam
Eius perfectionem evincere
57. la. Dens
est ex necessitate
naturæ a seipso.
Probatur. 1° Deus
ex necessitate suæ
naturæ existit Etenim
: « Omne,
quod est possibile
esse, et non
esse" indiget aliquo
alio, quod faciat
ipsum esse, quia
quan tum est
in se, se
habet ad utrumque.
Quod autem
faci aliquid esse,
est prius eo.
Ergo omni, quod
est possibil esse,
et non esse,
est aliquid prius.
Deo aulem non
es aliquid prius.
Ergo non est
possibile Ipsum cssc,
et no esse,
sed necesse est
Eum esse l
». 2° Existit
a se. Ei
sane, in iis,
quæ ita sunt
necessaria, ut causam
suæ nt( cessitatis
habeant, hanc causam
priorem eis esse
oportel Atqui nihil
prius Deo esse
potest. Ergo Deus non
habi causam suæ
necessitatis, ac proinde
ita necessario est,
i a se,
et non ab
alio sit2. 58.
Ex hac propositione
illud, veluti corollarium,
ir fertur, quod
Esse Dei sit
ipsa Eius Essentia.
Etenim i lud,
cuius esse est
aliud ab essentia,
aliquarn sui esse
cai sam agnoscit.
Cum igitur
Deus habeat esse a se,
et no ab
aliqua causa, dicendum
est Eius Esse
esse ipsam Eiu
essentiam 3. Hinc
Deus dicitur ipsum
esse per se subsistem
ila nempe, ut per ipsam
suam essentiam existat.
59. 2a. Divina
Natura omnes possibiles
perfectit nes complectitur. Probatur.
1° Deus est
rerum omnium, quæ
sunt, sterc dcbent.
2° Cum Deus
sit ipsum «e,
",ubs>stcns, nihil dc
pcrfectionc essendi Ei
deessc potest lic
pro.nde habet esse
secundum perfectam rationem
' A ui
haberc esse ; secundum
perfcctam rationem, idem
est,c ommbus pollere
perfectionibus ; nam,
cura pcrfecrto;es esse
denotent, c. g
iustitia esse iustura,
sapientia e «
te'l"nm1elC-'l-ub,.erU
tota Pleniludo essendi,
ct totTus -m
d do'olb' ent
oranis Pcrfectio. Ergo.
I W. i
rop. 3 .
Deus est simpliciter
inplnitus, ita ut nul
plk, %S6A et
V^rfectionibus limes assignari
possit. IProbatur. 1°
Deus uli antea
diximus, esse secnndum
.. rfcctara rationem
habet. Atqui limitcs
non aliud°quam I
quem defcc ura
essendi denotant. Ergo
in Esse, hpT lciombus Dci
nullus potest limes
præstitui. 2» Omnis
gtus, ct perfectio
lerminis definitur vel
intrinsece ex sub cio,
in quo recip.tur,
quidquid enim recipitur,
per mo m recipienhs
recipitur, vcl extrinsece
a causa, a
uua oducjtur Atqu,
Esse, ct Perfectioncs
Dci neque in
T Mio sub.ccto
rccipiuntur, quia Deus,
quemadmodum a •
juis ostensum est,
est ipsum suum
esse subsistens ne ie
ab aliqua causa
pendent. Ergo 3. |Art.
II.— Heghelianorum error circa
Dei inGuitatem refellitur
i61. Secundum Heghelium,
aliosque Transccndentales Irmamæ,
quibus in Gallia
Vacherotus, Benanus, ali? I
auoTdhs,!naaHiiHXem,?!0 Cal°riSl
Ct calidi decIarat:
« Manifestum i
'deo es „ T»
i, dUm "°n
habcat totam Vd"m
calidi, Ised «•
',?.", °r n°n
Partlc'Patur secundum perfectam
ratio irtil 1, '°r.CSSC,t
pCr SC subsists.
n«n posset ei
aliquid deesse r
ute calor s:
unde, cum Deus
sit ipsum csse
per se subsistens
•i I de perfect.onc
essendi potest Ei
dcesse »; I,
qP IV, a. 2 c
' tl s.
fliom., I, q.
VII, a. 1
c. toruT IT.J^J™?™
Pcrfcctissi'"'>' «i communi
etiam tam torum,
quam mdoctorum sensu
manifcstum cst. «
Omncs in m MTS
.' CCrtatin' Lpro e«e»entia
Dei dimicanl; ncc
quis N e t
It „'„r,tCSt' qU1
h0c Dcum crcdat
cssc. q«o meliusV
us om„ h„,C
n °mnCS DC„Um
C0nscntil"'t csse, quod
ccteris m omn.bus
anteponunt »; De
Doctr. Christ., lib.
I, c. 7.
n. 7. '
Philos. CnRisr. Compend.
It.' qj que
se adiunxerunt ,
Absolutum, sive Deus
ea ratione in
finitus, seu indeterminatus est,
ut aliquid reale,
seu, ij aiunt,
personale esse non
possit. 62. Absurdum
est Deum esse
infinitum ea rationt
qua ab Heghelianis
explicatur. Probatur.
Sciendum in primis
est indeterminationem ess
vel privativam, vel
negativam. Privativa ea
est, qua enf
cum actu non
sit hoc, vel
illud ens, seu
ens individuui i
et singulare, natura
sua ita comparalum
est, ut hoc,
ai I illud
ens esse, sive
per hoc, aut
illud ens determina;
j queat. Negativa
vero ea est,
qua aliquid est
simplicite I eos,
quod per se
subsistit, quodque idcirco,
cum sit i]
5. Obuc. Jnfinitum
totum esse in
se complectitur. Ereo
i nulla re, quæ extra
Ipsum sit, distingui
potest. M>. Kesp.
Neg. cons. Et
sane, summa perfeclio,
quæ otum esse
continet, minime prohibet,
quominus Deus ab
llns ex ralpsum
distinctus dicalur; siquidem
Deus totum sse
continet, non quatenus
Eius esse cum
esse, quod pror.um
rebus extra Ipsum
est, confunditur, eas
enim perxtiones, ex
quibus hæ constituuntur, ut
mox dicemus iversa
prorsus ratione Deus
complectitur; sed quia
eius 1 Quodlib., VII,
a. 1 ad
1. Ibid. Hinc alibi
(In lib. I
Sent., Dist. VIII,
q. IV a.
1 ad 2)
ise Z2Per Tm
ESS1 absolutum n™
^tum esse,\ed aliquid
ise Unde monet
cavendum esse ab
illorum errore, «
qui Deum Z
eniemlIUd GSSe "nniVerSa,e' qU°
UUælibet res fomaSe™
ki ?hSv 7 "' qU°d
DeuS est> huius
conditionis est, ut
nulla tinctu TJGri P°SSiL
UndG Per iDSam
Suam Puritatcm' est
esse tionis mJ,°T
e^j.P.roPter uuod in
Commento nonæ Propo loms
Hbn de Causis
dicitur, quod individuatio
Primæ Causæ E
c l l? enlatn
^Vr? Pero pUram
Bonitate « Iicet
«>gitctur absque additione,
Ua dXenr reH;eCCptlblIitate additionis
est-' nam si
animali um vZ
n tddl P°SLet'
genuS non esset
» E contrario,
« Di rJSnm n..
SqUC additione non
solu™ cogitatione, sed
ctiam,eptl h\vZTaaLel n°n S°lum
absque additione, sed
etiam absque -eptibilitate
additionis »; Contr.
Gent., lib I
c 26 modi
est, ut nihil
addi Ipsi queat,
per quod ad
aliqueu modum entis
determinetur; ex hoc
ipso autem, quod
noi recipit aliquam
adolitionem, individuatury et a cunctis
alii dividitur l.
Art, III. — Quanam ratione
perfectiones creaturarum Dco
sint attribuendæ 67.
Perfectionum aliæ dicuntur
absolute, vel simplicitei
simplicesy aliæ secundum
quid. Priores sunt,
quæ secun dum
propriam notionem consideratæ
nullam includun imperfectionem, neque
cum meliori perfectione
pugnant e. g.,
vita, sapientia. Posteriores
vero sunt, quae
licet in tra
genus suum perfectae
sint, tamen in
ipso sui concepti
aliquem complectuntur defectum,
et cum aliis
excellen tioribus pugnant;
e. g., esse
corpus1. 68. Iam
perfectiones, quae purae,
et simplices sunt,
s|| spectentur secundum
illud, quod in
sui conceptu deno
tant, formaliter, hoc
est, aiente s. Thoma,
secundum ve\ rissimam
sui rationem 3,
in Deo continentur,
secus Deui infinite
perfectus non esset.
E. g., sapientia,
si considel retur
in sui conceplu,
prout nempe est
cognitio per al
tissimas causas attingens
simul unico actu
principia, e conclusiones,
formaliter in Deo
reperitur, quia nihil
im perfectionis in
se claudit. Hinc
Deus absolute bonus,
iu stus, sapiens
appellatur. Ob eamdem
rationem perfectio nes
secundum quid, cum
in ipso sui
conceptu defectun aliquem
includant, non formaliter,
sed dumtaxat eminen
tery excellentiori nempe
ratione, Deo sunt
attribuendae 69. Diximus
perfectiones absolute simplices
in Deo for
maliter contineri, si
considerentur secundum illud,
quodi'. sui conceptu
denotant. Nam si
spectentur secundum ean
rationem, qua in
creaturis sunt, plures
complectuntur im perfectiones;
e. g., sunt
qualitates, quae intendi,
et re mitti
possunt, limitibusque circumscribuntur; ac
proind non secundum
eam formam, qua
in creaturis existunt
sed modo eminentiori
in Deo continentur.
Quapropter sta tuendum
est perfectiones creaturarum,
cuiuscumque ge neris
sint, eminentiori ratione
Deo esse attribuendas i
Qq. dispp., De
Ver., q. XXI, a. 4
ad 9. 2 Cf s.
Anselm., Monol., c. 15. 3
In lib. I
Sent., Dist. II,
q. I, a. 2 sol.
U Oportet
quod omnes nobililatcs
omnium creaturarum invemantur
in Deo nobilissimo
modo, et sine
aliqua imperfectione ».
70. Ex his
intelliges, quod sicut
tempus additum aeernitati
durationem ipsius non
auget, quia omnes
duralones llli inferiores
in ea eminentissimo
modo continenur; ita
Dcus, et creaturac
non sunt aliquid
perfectius, !|uam solus
Deus, quia lota
creaturarum perfectio in Deo >erfectissimc continetur2.
Audiatur Aquinas noster:
« Bo»ium creatum
addilum bono increalo
non facit aliquid
naius ; quia
si duo participantia
coniungantur, augeri >otest
ln eis quod
participatur, sed si
participans addatur i,
quod per essentiam
est tale, non
facit aliquid maius;
icut duo calida
adiuncta ad invicem
possunt facere mais
calidum; sed si
esset aliquid, quod
esset calor per essntiam subsislens,
ex nullius calidi
additione intendereir. Cum
ergo Deus sit
ipsa cssenlia Bonilatis,
omnia au;m aha
bona per participationem, ex
nullius boni addione
fit Deus magis
bonus, quia cuiuslibet
rei alterius onitas
continctur in Jpso
3 ». IV. —
Modus oxponitur, quo
Dei nalura a
nobis cogaoscilur 71.
Ex iis, quae
adhuc de Divinis
Perfeclionibus deliivimus, quonam
modo ad illarum
cognitionem perveniaus, facile
est coniicere. Sane
ex ipsa existentiae
Dei de klbid. Hinc
Arcopagita docet omnia
de Deo affirmari
quodam)do, et negari,
Illumque vocat omnium
positionem, et omnium
latto)iem; quia cminenter
ponit omnia, tamquam
omnia continens formaliter
omnia aufert, quia
omnem rationem formalem
crean, ct finitam
a se cxcludit ;
De Div. Nom., c. 13.
Et s. Au^unus:
« Omnia possunt
dici de Dco,
et nihil digne
dicitur de Deo. tiil
latius hac inopia.
Quaeris congruum nomen,
non invenis; aeris
quoquo modo dicere,
omnia invenis »: In Ioan.
Ev. c Ili
ct. XIII, num.
5. '• Adnotandum
hic cst cum
s. Thoma eminentiorcm
illum modum, 3
Dcus crcaturarum perfectioncs
in se complectitur,
non solum conimunihus.
et gcnericis,
sed etiam individualibus earum
ratio iUS esse intelligcndum. « Omnia
in Deo praeexistunt,
non solum linium
ad id, quod
commune est omnibus,
sed ctiam quantum
Bi, sccunilmn quae
res distinguuntur »;
I, q, XIV,
a. 6 c.
Qq. dispp., De
malo, q. V,
a. 1 ad
4. monstratione
colligimus, Ipsum esse
Causam Primam,quamnia, quae
sunt in mari,
quae volant per
aerem; non ;;st
hoc Deus: quidquid
lucet iu coelo,...,
ipsum coelum, lon
est hoc Deus:
Angelos cogitas..., non
est hoc Deus.
pt quid est
? Hoc solum
potui dicere, quid
non sit ».
73. Verum, quamvis
notitia, quae negatione
constat, [fnagis congrua,
quam quae affirmatione,
dicenda sit, non
ideo tamen cum
Iul. Simon 2,
aliisque inferendum est ni^il de
Dei natura a
nobis sciri posse.
Etenim cum ea, quæ Ireaturis
insunt, de Deo
negantur, Ipsi excellentia
perlectionis quovis defectu
immunis adscribitur, ac
proinde Uæ negationes
abundantiam, et excessum
præseferunt. | ipposite
sanctus Damascenus, postquam
enuntiavit « conjenientius
esse ita de
Deo aliquid prædicari,
ut Ei jmnia
detrahantur, quippe nihil
est eorum, quæ
sunt »; jubdit,
« non ut
nihil sit, sed
ut sit supra
omnia, quæ •unt,
lmmo vero supra
ipsum esse 3
». 74. Nisi
quod, ut ex
iam dictis patescit,
hæc, quam Je
summa Natura Divina
per rationem naturalem
nobis aomparamus, cognitio
nonnisi admodum manca,
et rudis st;
siquidem mens nostra
ad naturalem cognitionem
Dei jonnisi per
similitudines a rebus
creatis arreptas assurlere
potest ; per effectus
autem non proportionatos causæ
m potest perfecta
cognitio de causa
haberi . Quapropter
ukimum, et perfectissimum nostræ
cognitionis in hac
Mta in hoc
consistit, quod «
de Deo cognoscimus
quia Ht, et
quod causa aliorum
est, et aliis
supereminens, et p
omnibus remotus 5
». V.— Quænara
ex Divinis Perfectionibus veluti
Essentiara Dei constituens
a nobis intelligatur
7o. Perfectio illa,
quam primam in
unaquaque re esse
imcipitur, ac veluti
radicem ceterarum ipsius
perfectioim, atque per
quam res a
ceteris distinguitur, essentia
1 Enarr. in Ps. LXXXV,
n. 12. 3
LZ ^onnatureile, par.
1, c. 2,
p. 34 sqq,
Paris 1857. . iJG Fide
orthod., hb. I,
c. 4. Cf
p. 310 8
Contr. Gent., Ub.
III, c. 49. appellatur.
Iam etsi perfectiones
omnes in Deo,
uti mos demonstrabimus, Eius
Essentiam constituant, tamen
no bis, qui
non possumus Eas
uno mentis intuitu
comple cti, inquirere
licet, quænam ex
ipsis tamquam Divinan
Essentiam constituens spectari
possit. 76. Aseitas,
sive esse a
se tamquam Essentiæ
Di vinæ constitutivum
assignari potest. Probatur.
Aseitatem tamquam aliquid
primum in Dec
esse concipimus; nam
si aliud prius
aseitate in Deo
ess\ ideo autem
nihil Deo addi
potest, quia est
Ipsum esse, e]
proinde Ens a
se. Denique Aseitas,
ut ex primo
articul constat, tamquam
ratio intelligitur, ex
qua omnes per
fectiones in Deo
esse debeant. « Ex hoc,
ait idem Aqui
nas, quod Deus
est ipsum esse
per se subsistens,...opor tet,
quod totam perfectionem
essendi in se
contineat 2 Ergo. 77. Accedit,
quod, docente s.
Hilario, « nobis
loquen dum non
aliter de Deo,
quam ut Ipse
ad intelligentian nostram
de se locutus
est 3». Iam Moysi
interroganti, qui esset,
respondet: Ego sum,
qui sum. Sic
dices filiis Isræl
Qui est, misit
me ad vos
4. Quibus verbis
lamquam pro prium
Naturæ suæ characterem,
ens per essentiam,
a, alio independens,
nempe aseitatem a
nobis concipiendan esse
designavit 5. CAPVT III.
De attributis Dei,
et primum de
iis, quæ absoluta
dicuntur 78. Perfectiones, quas
ab Essentia Dei
secundurn no strum
concipiendi modum manare
intelligimus, Attribut Dei
nominamus. Ex iis quædam dicuntur
absoluta, uf Sapientia,
Bonitas, atque hoc
nomine ab iis
distinguun Contr.
Gent., lib. I, c. 26. °I,
q. IV, a.
2 c. De
Trin., lib. V. 4
Exod. III, 14.
s Gf s.
Damasc, De Fide
orthod., lib. I,
c. 12. tur,
quæ appellantur relativa,
quia aliquam Dei
perfe;tionern sigmficant cum
relatione ad creaturas,
vel nojus cum
relatione creaturarum ad
Deum, siquidem uti
ihln adnotavimus «,
creaturæ realem ad
Deum habent realionem,
non Deus ad
illas. De his
pauca attingemus, ieteraque
Iheologis disputanda relinquimns.
I.— De Simplicitate
Dei 79. Nomine
simplicitatis illud attributum
intelligimus, juo a
Deo quæcumque compositio
sive physica, sive
meaphysica, sive logica
removetur. Gompositio physica
ea Wt, quæ
ex parlibus re
ipsa distinctis exur-it.
Metaphvtca pertinet ad
ea omnia, in
quibus potentia et
actus, ubstantia et
acadentia, essentia et
existentia, atque attrimta
dislinguuntur. Denique compositio
logica dicitur de
ebus, quatenus hæ
sub aliquo genere
continentur, ita ut
!X«nCnprC' d,fferentia constent.
j 80. Quodvis
compositionis genus a
Deo removeniUtn est .
Probatur ex eo,
quod Deus summe
perfectus est. Sane,in
quohbet genere tanto
aliquid est nobilius,
quanto imphc.us; sicut,
iq genere calidi,
ignis, qui non
habet ali uam pcrm.xlionem
fngidi. Quod igitur
est in fine
noilitatis omnium entium,
oporlet esse in
fine simplicitatis. E?ma„0.n '
qU°d eStxrnnfine nobili^tis
omnium entium, otest" ' a
igitUr comP°sitio Ei
accidere (.81. Speciatim
autem quoad singulas
compositionis spepes, tres
sequcntes propositiones demonstramus
: Frop. 1. Quævis
physica compositio Deo
repuqnat. Probatur ex
eo, quod Deus
est primum Ens.
Re quijem vera,
(« amm., a.
6 c. 3
Cf Op. cit.f
q. un. De
sp. cr., a.
l c. ab
essentia realiter distinguitur,
non exislunt per
ipsan suam essentiam,
sed habent esse
per participationem. At
qui Deus per
ipsam suam essentiam
existit. Ergo. Præ
terea, cum existentia
sit actus essentiæ
\ si essentia
De ab Eius
existentia distinguerelur, illa
ad istam se
habe ret ut
potentia ad actum,
ac proinde Deus
realiter e: actu,
et potentia componeretur;
id quod, uti
osteedimus absurdum est 2.
86. Tertio. Attributa
Divina neque ab
Essentia, nequ ab
se invicem realiter
distinguuntur. Re quidem
vera Deus per
ipsam suam Essentiam
perfectionem essendi, a
proinde omnes perfectiones,
sive attributa habel.
Erg Attributa Dei
ab Eius Essentia
non distinguuntur. Adhæcl
si Attribula ab
Essentia Dei distinguerentur, hæc
illairi perficerent, novumque
esse ipsi adderent:
quod sane Di'
vinæ Naturæ prorsus
repugnat 3. 87. Quod
si attributa Dei
ab Essentia non
distinguun^ tur, ea
ne inter se
quidem distingui consequitur
4. « Ih Deo est
sapientia, bonitas, et
huiusmodi, quorum quod1
libet est ipsa
Divina Essentia, et
ita omnia sunt
uiiud re 5
». Idipsum ex eo amplius
declaratur, quod altribut H
inler se distincta
diversos modos essendi
significant, quo! profecto in Deo,
qui est ipsum
Esse, ponere absurdum
est6 Cf
Ontol., c. II, a.
1, p. 13.
2 Cf s.
Thom., I, q.
III, a. 4
c. 3 «
Perfectio Divini Esse
non attenditur secundum
aliquid addi tum
supra ipsum, sed
quia ipsum secundum
se ipsum perfectun
^t. Bonitas igitur
Dei non est
aliquid additum suæ
substantiæ sed sua
substantia est sua
bonitas »; Contr.
Gent., lib. I,
c. 38. Nos
hic non loquimur
de attributis, quæ
relativa ab intra
api pellantur, nempe
Paternitas, et Filiatio,
Spiratio activa, et
Spiratl passiva; Paternitas
enim et Filiatio,
item Spiratio activa
et passiv; inter
se invicem opponuntur,
atque ideo inter
ipsas realem distin
ctionem intercedere Fides
docet. 5 In
lib. I Sent.,
Dist. II, q.
I, a. 2
sol. p «
Deus, egregie ad
hanc rem s. Augustinus inquit,
multiplicite quidem dicitur
magnus, bonus, sapiens,
beatus, verus, et
quidqui aliud non
indigne dici videtur;
sed eadem magnitudo
Eius est, qua,
non sunt »;
Conf., lib. VII,
c. 11, n. 17. 3
I, q. XII,
a. 4 c. inhæret,
esse, et intelligi
potest. « Nomen
substantiæ, ait s.
Thomas, imponitur a
substando ; Deus autem
nulli substat1». Quare,
cum categoria substantiæ
e rebus finitis
in Deum transfertur,
duo, uti Henricus
Gandavensis advertit, in
ea mutantur, quæ
aliquam imperfectionem habent,
et tertium manet,
quod perfectionem denotat.
Ea,
quæ mutantur, sunt,
primo, quod substantia
Divina, secus ac
substantia creata, esse
ab alio non
accipit; secundo, quod
non est, uti
substantia creata, subiectuni
accidentium. Illud vero
manet, quod esse
in alio non habet, seu
quod in se
subsistit 2. Quare Scholastici
post Dionysium Areopagitam
3, et Boetium
4, ut hunc
perfectum, quo Deus
substantia est, modum
designarent, lpsum non
tam substantiam, quam
supra omnem substantiam
dicendum esse sanxerunt
5. 93. Ex
hac, quam demonstravimus, tertia
propositione, tamquam corollarium,
deducitur haud posse
Deum defi niri:
« Omnis enim
diffinitio ex genere,
et differentia constat
. . .
; ostensum est
autem quod Divina
Essentia non concluditur
sub aliquo genere.
. . Unde
non potest esse
Eius aliqua diffinitio
G ». II. —
De immutabilitate, atque æternitate Dei
94. Nomen mutationis,
aiente s. Thoma,
ostendit « esse
aliquid aliter se
habens nunc, quam
prius a ».
Iam ex summa
Dei simplicitate, et
infinita perfectione mutatio
1 In lib. I Sent.,
Dist. VIII, q.
IV, a. 2
sol. 2 Op.
cit., a. XXXII,
q. V, n. 19. Cum hæc ita
se habeant, liquet
ss. Patres, et
Scholasticos pugnantia secum
haud composuisse eo
quod Deum esse
substantiam modo asseruerunt,
modo negarunt. Etenim,
cum ipsi substantiam,
prout denotat esse,
quod essentiæ subest,
et quod subiectum
accidentium est, considerarunt, Deum
non posse dici
substantiam docuerunt. At cum consideraverunt substantiam,
prout non esse
in alio denotat,
non modo Deum
esse substantiam, sed
etiam quidquid in
Deo est, nonnisi
substantiam esse statuerunt
(ef s. Aug.,
I)e Trin., lib.
VII, c. 4,
n. 9, et
De Fide, et
Symb., c 9,
n. 20); immo
Deum potiori iure,
quam ullas res
creatas, substantiam dicendum
esse, quippe quod
Ipsi perfectus actus
subsistendi convenit. Cf s. Bonav.,
ln lib. I
Sent., Dist. XXIII,
a. 1, q.
2 resol. 3
De Divin. Nomin.,
c. 1. — De
Trin., lib. I.
5 Cf s.
Thom., Qq. dispp.,
De Pot., q.
VII, a. 3 ad 4.
6 Comp. TheoL,
c. 26. ' Contr.
Gent., lib. II,
c. 17. iem
cuiuscumque generis ab
Ipso amovendam esse
nromm est mtelligcre.
! 95. Neque in
natura Dei, neque
in Eius decretis
vla mntatio adstrui
potest. Probatur prima
pars. 1° Deus,
cum sit primum
Ens, st ipsum
esse absquc alicuius
potentiæ permixtione. Atiii
ipsa notio mutationis
aliquam præsefert potentialitæm; nam
« omne, quod
quocumque modo mulalur,
est liquo modo
m potentia ».
Ergo. 2° Subiectum,
quod lutatur «
quantum ad aliquid
manet, et quantum
ad aliuid transit,
sicut quod movetur
de albedine in
nigrediem, manet secundum
substantiam 2 »;
ac proinde quamam
composilionem saltem ex
substantia, et accidente
in ) admittit.
Atqui Deus, utpote
simplicissimus, quamcumue respuit
compositioncm. Ergo. 3°
Illud, quod mutatur,
31 ahquam formam
acquirit, vel amittit.
Atqui nulla
)va pcrlectio Deo
acccclere polest, et
nulla demi, cum
eus sit simphciter
infinitus, et omnes
perfectiones esnlia sua
m se continet.
Ergo 3. 9G.
Probatur altera pars.
Mulatur decretum voluntatis,
latenus cognoscitur eius
mutandi ratio, quæ
anlea ignoibatur; quocirca
innovatio consilii voluntatis
ex eo orir,
quod intellectus ab
initio non omnia
diligcnter per'iidit, nec
omnia singillatim novit.
Atqui Divino Intelctui
omncs rerum connexiones
in qualibet temporis
cirimslantia pos^sibiles innotescunt.
Ergo. 97. Obnc.
1° Deus poenitere,
et irasci dicitur.
Atqui Qft "lax,mum
mutationis argumentum sunt.
Ergo. J«. Kesp.
Dist. mai. :
extrinsece, et quoad
effectum, ic. mai.,
mtrinsece, et quoad
affectum, neg. mai.)
sub fiem dist.
neg. ct conc.
min. Neg. cons.
« Neque enim,
egrogie monet s. Ambrosius, Deus
cogilat sicut homih
ut ahqua Ei
nova succedat sententia
; neque irasci I,
q. IX, a. 1
c. ^ lhid.
Hoc Dei attributum
s. Bernardus præclaris
his verbis declara «
Deus hanc sibi
vindicat meram singularemque
suæ Essen'Bimplicitatem, ut
non aliud, et
aliud, non alibi
quoque, et a!ibi,
ne modo quidcm
et modo inveniatur
in Ea. Nempc in semet æns, quod
babet, est; et
quod est, semper
et uno modo
est. In «
multa in unum,
ct diversa in
idem rediguntur, ut
nec de wositate
rerum sumat pluralitatem,
nec alteraiionem de
rarie sentiat »; /n
Cant., Serm. 80,
n. o. Pbilos.
Ciirist. Compend. II.'
»10 tur
quasi mutabilis: sed
ideo hæc leguntur,
ut exprima tur
peccatorum nostrorum acerbitas,
quæ Divinam mej
ruit offensam, tamquam
eo usque increvit
culpa, ut etiar
Deus, qui naturaliter
non movetur aut
ira, aut odio,
arj passione ulla,
provocalus videatur ad
iracundiam l ».
99. Obiic. 2°
Deus alternis vicibus
diversa, imo oppc
sita vult. Ergo
mutabilis est. 100.
Resp. Dist. ant.,
ita ut successio
illa, et varieta;
spectet effectus Divinæ
Voluntatis, conc. ant.,
ipsum actui^ Voluntatis
Dei, neg. ant.
Neg. cons. Sane,
etsi ea, quai
Deus decernit, sibi
succedant, et interdum
cum mutui oppositione
eveniant, tamen Voluntas
Divina, quippe qusj æternitate, et
unico actu voluntatis
illa decernit, imnu
bilis permanet. «
Aliud est, scite
ad hanc rem
mon: s, Thomas,
mutare voluntatem, et
aliud est velle
aliqui rum rerum
mutationem. Potest enim
aliquis eadem vi,
fuit et erit;
quia et quod
fuil, iam non
esl; et quod
rit, nondum est:
sed quidquid ibi
est, nonnisi esl2».
107. Deus
est ælernus. Probatur.
Dei existentia, ac
vita nec i nitium,
nec finem, ec
successionem ullam in
se admittere potest.
Alqui id 3ternilatis
notionem præbet. Ergo.
Et sane in
primis, eus, cum
ita natura sua
necessario existat, ut
non exiere non
possit, semper extitisse
debet; alioquin, si aliaaiido incepisset
esse, cum prius
non existcret, tunc
non isentia sua,
et necessario, sed
contingenter solum exieret,
atque illud esse,
quod habet, ab
alio recepissel. 108.
Ila quoque perspicue
apparet, quod Deus
ipse scmJr existere
debebit; alioquin si
aliquando desinere post,
non essentia sua,
ac nccessario, sed
conlingenter exieret, ac
illud esse, quod
habct, ab alio
ipsi auferri post,
Eiusque duratio ab
alio penderet; id,
quod ab Entis
scessarii natura manifestissime abhorret.
109. Denique Dei
aeternitas quamcumque successionem
spuil. Nam 1°
ubi nulla cst
mutatio, ibi nulla
est sucssio ;
in Deo autem
nulla mutatio est.
2° Id ipsum
ex nnimoda perfectione
Dei cvidenlissime consequitur.
Etim ens, cuius
duralio, ac vila
successive evolvitur, per
tales aclus, quos
successive promit, successive
ad se rljciendum
tendil, siquidem vivens
per vitales acfus
seStipsum perficit. Atqui Deus est
ens absolute perieim.
Ergo ab Eius
duratione, ac vita
successio quaevis lovenda
est. Quocirca
Dei aeternitas dififerentias
omncs cludil, quae
in tempore dislingui
solent, alque ideo
I, q. X,
a. 1 ad
2. Enarr. in
ps. C/, Scrm.
II, n. 10.
342 THEOLOGIA NATVRALTS
neque prius, neque
posterius in ea
admitti possunt, seIum
rerum compagi actu
praesens sit ;
Divina tamen tomensitas,
quemadmodum paulo ante
innuimus, aliorum tttributorum
instar, infinita esl;
nam omnibus rebus
posbilious praesentiam suam
exhibendi virlutem habet
3 Exfcde quoque
intelligitur Deum ab
aeterno immensum esi,
quamvis effectum nullum
extra se produxisset,
nulque promde rci
extrinsecae praesens esset
; quia nimiim
ab aeterno res
produccre, ipsisque adesse
poterat. eque ex eo, quod
Deus incipit, vel
desinit csse in re, iquarn
mutat.onem Deo advenire
argui potesl; nam
hoc, ente Seraphyco
Doctore, « solum
est secundum rei muitionem, non
secundum mutationem Eius,
ut pula si
>re illuminato, inlelligatur
creari cryslallus, radius
inpit esse m
eo, et, crystallo
amoto, desinit esse,
nnlla cta mutalione
m radio ». 4° Deus
extra mundum eodem
modo est, quo
fuit, an Moral.,
Iib. XVI, c.
5. 2 De
Fide orthod., lib.
I, c. 8.
0 « lllud,
monet s. Bonaventura,
cogitandum est, quod
Divinum •se sicut
non potest cogitari
habere terminum in
duratione; sic non
tfest cogitari, nec
debet habere terminum
in existentia, et
praentiahtate. Et sicut non
potest cogitari habere
intercisionem in duttone
sic nec in
praesentialitate »; ibid.,
c. 1, q.
3 ad arg.
' Ibtd., a.
1, q. 2
resol. Item, quemadmodum
subdit ipse sanctus
•ctor, (( cum
res movetur, Deum
non dimittit, nec
ad Deum acait,
nec Deus cum
re venit; quia
sic est in
re, ut sit
extra rem 3in; ;
ideo nec res
Eum dimittil, ncc
novum invcnit. Et hoc est inligilMJe, si
quis potcst intelligcrc,
quod Deus sit
immensus,simplcx m imtus.
Quia enim est
immensus, ita est
intra, quod extraquia
jplex, secundum unum,
et idem est
intra. et extra;
quia infinitus 0
nec dim.ttitur, nec
acquiritur aliud in
re, nec ab
ipso itur ad
'Um cum dimittitur,
ut alibi, et
alibi inrenialur »;
Ibid. ad arg. tequam
ipsum mundum crearet.
« Antequam, ait
s. Au gustinus,
Deus faceret coelum
et terram, ubi
habitabat In se,
et apud se
habitabat !». Et
s. Bernardus :
« Ut erat
Deus, antequam mundus
fieret ? Ubi
nunc est. No est, quod
quaeras ullra, ubi
erat ; praeter
Ipsum nih eral:
ergo in seipso
erat 2 ». IV. — De
scientia Dei 115.
Tria circa Divinam
Scientiam enucleanda suscip
mus, nempe illius
existentiam, obiectum, et
proprietate in quorum
tractatione illud s.
Augustini memorare pra
lbid., a. 9 c. " Ibid.
ad 2. ' Ibid.
8 Ibid. c.
Quoad animi cogitaliones,
ait etiam: «Sicut
Deus cognocendo suum
esse. . ., cognoscit esse
cuiuslibet rei; ita
cognoscendo »uum intelligcre,
et Yelle, cognoscit
omnem cogitationem, et
voluniatem »; Contr.
Gent., lib. I,
c. 68. Iamvero,
licet scientia Dei,
ut nox dicemus,
sit in se
simplicissima, et maximc
una, nihilominus secundum
divcrsam babitudinem, quam
concipimus habere ad
sua Ex
his consequitur 1°
Deum cognoscere infinita.
Etenim « Deus
suarn virtutem perfecte
cognoscit. Virtuc autem
non potest cognosci
perfecte, nisi cognoscantur
om-| nia, quae
potest; cum secundum
ea quantitas virtutis
attendatur. Sua autem
virtus, cum sitjinfinita,
ad infinita se
extendit. Est igitur
Deus infinitorum cognitor
». 2°
Co-J gnoscere etiam
futura contingentia, et
libera; cum eninii
ut cum Aquinate
ioquamur, cum a
Deo, prout actu
est in sua
praesentialitate,
cognoscatur, sic necessarium
erit esse', sicut
necessarium est Sortem
sedere ex hoc,
quod Sortes sedere
videtur. Iam baec
necessitas contingentiam rerum
haud toiiit, siquidem
non est necessitas
absoluta, sed consequens,
qua nempe omne
quod est, dum
est, necesse est
esse, Quare, sicut
haec enunciatio, Quod
videtur sedere, necessi
est sedere, accipienda
est in sensu
composito, non autenc
in sensu diviso,
ita hæc enunciatio,
Quod Deus scit
faciendum, illud necessario
fiet l. 124. Exinde
etiam illa, quæ
in medium affertur,
diffi cultas extricatur,
nempe qui fieri
potest, ut creaturarurr
actiones, dum a
Deo iam futuræ
prævidentur, sint libe ræ2. Sane
futura a Deo prævisa, ut
iam diximus,et certo
et infallibiliter, non
tamen necessario fient.
cc Sicut tu,
u s.Augustini verba
adhibeamus,memoria tua non
cogis factt esse,
quæ præterierunt ;
sic Deus præscientia
sua nor cogit
facienda, quæ futura
sunt s ». Quin
immo tantun: abest,
ut præscienda Dei
imponat causis liberis
necessi •! tatem, ut
potius ab ipsa
Dei præscientia conservetur
li Deus successive
cognoscit contingentia, prout
sunt in suo
esse, si cut
nos, sed simul:
quia sua cognitio
mensuratur æternitate, sicu
etiam suum esse: Æternitas autem
tota simul existens
ambit to tum
tempus. Unde omnia,
quæ sunt in
tempore, sunt Deo
ab æ terno
præsentia, non solum
ea ratione, qua
habet rationes rerun
apud se præsentes,
ut quidam dicunt,
sed quia Eius
intuitus fer tur
ab æterno supra
omnia, prout sunt
in sua præsentialitate. Undbiecto
suo pendet, et a rebus
ipsis hauritur; 3°
quod deaonslratiombus conficitur;
4° quod est
multiplex, et pro
arietatc obiectorum cognitorum
variatur. Atqui scientia
|i est subslantialis; non
hauritur a rebus,
quas cognocit, sed
ipse Deus omnia
in sese, et
in natura sua conoscil; est
intuitiva, ncra discursiva;
est unica, ac sim
iorS1 o3'^0,n Se
omnino immutabilis. Ergo.
llb. Probatur minor
quoad singulas partes:
1° Nulla in
eo compositio esse
potest, nihilque in
Eo est, nisi
simncissima, et perfectissima
substantia. Ergo scientia
Dei on est
ahud, quam ipsa
Dei substantia. J
Deus, ut diximus,
perfecte comprehendit suam
Esentiam, quæ prima
omnium rerum causa
est. Atqui ad
errectam comprehensionem alicuius
causæ requiritur ut
i ea sic
cognita omnes eius
effectus cognoscantur. Er"o
eus non haurit
scientiam a rebus,
sed omnia in
ipsa sSa latura
cognoscit 2. F ilnn^fp
L?' J°' 8-( nihil
præscivit. Porro si
illc, niiPc.i 1
?uld futurum csset
«n nostra voluntate,
non utique noJrl
lq Præscivit, profecto,
et illo præsciente,
cst aliquid nost
a volnntate »;
De Civ. Dei,
Ioc. cit. Eiinde
concludit: « Quo J(™V!
cogiinur, aut, retenta
pracscientia Dei, tollere
vo Sl?.n am' 3Ut'
rCtCnt° vo,ulitatis arbitrio,
Deum (quod 1
nc?are Pracscfum futurorum;
scd utrumque amplectimur,
rumque fidehter, et
veraciter confitemur »;
Ibid., c. 10.
«Licet, s. Ambrosius
inquit, omnia coelestia
ct tcrrcstria ac
352 THEOLOGIA NATVRALIS
3° In cognitione
discursiva, quæ, ut
diximus !, quidarc
motus est, intellectus
ex potentiali ad
actualem conclusionis cognitionem progredilur, atque
hanc non eoden
actu, ac præmissas,
sed novo actu,
qui illi succedit,
cognoij scit 2. Atqui
neque aiiquid in
potentia, neque actuum
plu ralitas in
Deo admitti potest.
Ergo scientia Dei
non es discursiva.
Præstat verba D.
Thomæ proferre : «
Scienj tia, quæ
in nobis invenitur,
habet aliqnid perfectionis
i et aliquid
imperfectionis. Ad perfectionem
eius pertinei certitudo
ipsius, quia quod
scstur, certitudinaliler cogno!
scilur ; sed
ad imperfectionem pertinet
discursus intellej ctus
a principiis in
conclusiones, quarum est
scientia; hi vina
Essentia, cointellectis diversis
proportionibus rerum ad
eam, q idea
uniuscuiusque rei. Unde,
cum sint diversæ
rerum proportiom. necesse
est esse plures
ideas; et est
quidem una ex
parte Essentia sed
pluralitas invenitur ex
parte diversarum proportionum
creatui rum ad
Ipsam »; Qq. dispp., De
Ver., q. III,
a. 2 c.
* I, q.
XIV, a. 8c. Cf s.
August., Tract. llnloann.
Ev.cap.I,n.l 2 « Quæ sunt,
inquit s. Gregorius
M., non ab æternitate Eius
' scienliam nostram,
ct scientiam Divinam
ex eo etiam
assignat, quod c
quac nobis videtur,
non oniungitur. E
g., cum Deus
præccpit Abrahamo, ut
iilium suum .aacurn
immolaret, putabat ille
Deum velle huiusuodi
sacr ficium bnanan^
scd ut inanifcsta
«s. prahami fides,
et obedicntia. Ita
ctiam Deus permittit
neccatum ius tamcn
voluntas beneplaciti non
est peccatum, S,
i pSSSfc Jmus,
bonum, quod ex
peccato eruit. *
P ie lfJmU\'
cUb:IitTS-Th°maS' pronric est
rci nond™ "*bie in
hb. I Sent.,
Dist. XLV, q.
I, a. 1 ad i.
j Loc.
cit., in resol.
8 « Diccndum,
scribit s. Thomas,
quod voluntas in
nobis pertinet Obiectum
primarium Divinæ Voluntath
est ipsa Divina
Essentia; secundarium sunt
res extra Deum.
Probatur prima pars.
1° « Bonum
intellectum est obiectum
voluntatis. ld autem, quod
a Deo principaliter
intelligitur, est Divina
Essentia. Divina igitur
Essentia est id, de quo
principaliter est Divina
Voluntas * ».
2° « Unicuique
volenti principale volitum
est suus ultimus
finis ; nam
finis est per
se volitus, et
per quem alia
fiunt volita. Ultimus
autem finis est
ipse Deus, quia
Ipse est summum
bonum. Ipse igitur
est principale volitum
suæ Voluntatis •
». 136. Probatur
altera pars. Voluntas
consequitur intellectum. Sed
Deus suo intellectu
intelligit se principaliter, et
in se intelligit
omnia alia. Igitur
similiter principaliter vult
se, et volendo
se, vult omnia
alia 3». 137. 3a.
Divina Bonitas est
Deo sola ratio
volend\ quæcumque extra
se vult. Probatur.
lllud, quod voluntas
propter seipsum vult :
est unica ratio,
qua cetera velit;
hinc ultimus finis,
cuir propter se
appetatur, ratio est,
cur cetera appetantur
Atqui illud, quod
Dei voluntas propter
seipsum vult, es
Eius Bonitas. Ergo
4. 138. Præterea,
si Divina Voluntas
aliqua ratione a
bo nitate creata
moveretur, amor, quo
diligeret creaturas non
tantum effectivus, sed
etiam affectivus esset ;
siqui dem amor
effectivus bonitatis obiecti,
cum ipse sit,
a c{U( illa
oriatur, nequit ab
ipsa allici, seu
moveri. Atqui a
mor, quo Deus
diligit creaturam, non
est affectivus, se
I, q. XIX, a. 1
ad 2. Contr.
Gent., lib. I,
c. 74. Ibid. 3
Ibid., c. 73.
4 I, q.
cit., a. 1
ad 3. Exinde
etiam sanctus Doctor
infert obiect( rum
multitudinem, quæ Deus
vult, Eius infinitæ
simplicitati minim obstare.
Nam « sicut
intelligere Divinum est
unum, quia multa
no videt, nisi
in uno; ita
velle Divinum est
unum, etsimplex; quia
mult non vult,
nisi per unum,
quod est Bonitas
sua »; ibid.,
a. 2 ad
4. s « Quia
voluntas nostra non
est causa bonitatis
rerum, sed ab
i format
amantem in amatum;
dum e contrario
Deus omnia trahit
ad seipsum, repugnatque
lpsum in creaturam
transformari. Ergo Divina
Voluntas nullo modo a bonitate
creata movetur. 139. 4a.
Dens necessario seipsum,
libere autem res
extra se vult.
Probatur prima pars.
Voluntas necessario inhæret
ultimo fini, ita
ut opposilum nequeat
velle. Atqui Divinæ
Voluntatis non est
alius finis, quam
ipse Deus. Ergo
Deus inecessario vult
se ipsum. 140.
Praclerea, « omnis
perfectio, et bonitas,
quæ in creaturis
est, Deo convenit
essentialiter. Diligere autem
Deum, est summa
perfectio rationalis creaturæ,
cum per hoc
quodammodo Deo uniatur
Ergo in Deo
essentialiter esl; ergo
ex necessitate diligit
se, et sic
vult se esse ». ^ 141.
Probalur altera pars.
Voluntas necessario vult
ea, sine quibus
finis esse non
polesl; non autem
ex necessitate, sed
libere vult ea,
sine quibus finis
esse potest. Atqui
Deus vult alia
a se, in
quantum ordinantur ad
suam bonitatem, ut
in finem. Bonitas autem Dei
est perfecta, et
esse polest sine
aliis, cum nihil
Ei perfectionis ex
aliis accrescat. Ergo Deus
res extra se
non necessario, sed
libere vult .
142. Porro perspicuum
est tum potestatem
faciendi malum, tum
deliberationem, tum mutationem
a Divina libertale
amovendas esse. Sane
1° « ad
rationem liberi arbitrii
non pertinet, ut
indeterminate se habeat
ad bonum, vel
malum ; sed
hoc ad libertatem
arbitrii pertinet, ut
actionem aliquam facere,
vel non facere
possit. Et hoc
Deo convenit; bona
enim, quæ facit,
potest non facere,
nec tamen malum
facere potest 8».
2° Deliberatio, seu
inquisitio rationum ex
deieetu cognitionis oritur ;
quocirca, movetur sicut
ab obiccto; amor
noster, quo bonum
alicui volumus, Qon
est causa bonitatis
ipsius, sed e
converso, bonitas eius
vel vera, vel æstimata provocat
amorem, quo ei
volumus et bonum
conservari, quod habet,
et addi, quod
non habet, et
ad hoc operamur.
5ed amor
Dei est infundens,
et creans bonitatem
in rebus »;
I, q. XX, a.
2 c. 1
Contr. Gcnt. Cf Cosmol.,
c. VII, a.
2, p. 172.
3 In lib.
II Sent., Dist.
XXV, q. I, a.
1 ad 2. cum
in Deo cognitio
sine discursu sit,
etiam electio in
Ipso est sine
deliberatione. 3° Item
libertas electionis in
eo consislit, ut
eligens illo, quo
eligit, momento possit,
prout mavult, eligere,
vel non eligere.
At, iam posita
illal electione, cum
Enti omniscio nulla
deinceps innotescere possit
prudens ratio mutandi
sententiam, electio illa
immota manet. Quocirca
ratio, cur Deus
sententiam non mutet,
non defectus liberæ
electionis, sed plcnitudo
perfectionis est, qua
fit, ut nihil
novi umquam possit
addi-t scere. lllud
etiam observandum est,
liberam volitionem Dei
spectari posse aut
ratione entitatis Divinæ,
quatenus nempe est
in Deo, autratione
terminationis ad creaturas.
Sfr priori modo
considerelur, est quidem
necessaria, sin alteroi
modo, est libera.
Quare illud, quod
actus Dei liber
addit supra necessarium,
non est aliud,
nisi relatio buius
actus ad creaturas,
scilicet habitudo, seu
respectus, et terminatm
ad creaturas. Rursus
hæc terminatio potest
ex parle Dei,
et ex parte
creaturarum spectari. Si
ex parte Dei
consideretur, quatenus est
actio vitalis, et
intrinseca, non distinguitur
ab ipsa substantia
Dei; si vero
ex parte creaturarum,
est aliquid defectibile,
seu, quod deesse
possibile sit. 144.
Ex his, quantum
tenuitas nostræ mentis
patitur,i illa expeditur
difficultas, quomodo nempe
actus liber sit
Deo internus, et
tamen, cum liber
sit, possit esse,
vel non> esse.
Sane, cum in
relatione Divini actus
ad creaturas,: duplex
respectus sit distinguendus, alter
ex parte Dei,
sub qua ratione
intrinsecus est, ita
tamen ut ordinem
ad creaturas habeat,
alter ex parte
creaturæ, sub qua
ratione est mere
extrinsecus, dicendum est
actum liberum Deo internum posse
esse, vel non
esse, non quidem
ratione entitatis, nec
ratione solius meræ
terminationis extrinsecæ, quia
hæc actum intrinsece
liberum constituere non
po- test, sed
ratione terminationis intrinsecæ
ad aliquid extrin-
secum 2. Quare
Divina libertas consistit
in intrinseca in- «
Dicendum quod Voluntas
Divina se habet
ad opposita, non
quidem ut aliquid
velit, et postea
nolit, quod Eius
immutabilitati repugnaret, nec
ut possit velle
bonum, et malum,
quia defectibi-. litatem
in Deo poneret,
sed quia potest
hoc velle, et
non velle »;
Qq. dispp., De
Ver., q. XXIV,
a. 3 ad
3. 4 Circa
hanc quæstionem cf
Gonet, Op. cit.,
tract. IV, c.
2. lifferentia
relationis Divini actus
ad obiecla extrinseca.
145. Obiic. 1°
Deus vult alia
a se propter
Bonitatera uam. Atqui
Deus Bonitatem suam
necessario vult. Ergo
)eus necessario vult
alia a se.
146. Resp. Disl.
mai., ita tamen,
ut sine illis
Bonitas ua esse
possit, conc. mai.,
ita ut sine
illis esse non
pos- it, neg.
mai.; conc. min.
Neg. cons. «
Licet Deus ex ne-
essitate velit Bonitatem
suam, non tamen
ex necessitate ult ea, quæ
vult propter Bonitatem
suam; quia Bonitas
lius potcst esse
sine aliis ».
Id ex eo
magis perspicuum t,
quod Deus « non agit
propter suam Bonitatem,
quasi ppetens quod
non habet, sed
quasi volens communicare
uod habet; quia
agit non ex
appetitu finis, sed
ex amore nis
». 147. Obiic.
2° In Deo
intellectus, et voluntas
non diinguuntur. Ergo
sicut Deus quidquid
intelligit, necesirio intelligit,
ita quidquid vult,
necessario vult. 148.
Resp. Dist. ant.,
si considerentur in
ipso Deo, mc.ant.y
si considerentur relata
ad res, neg.ant.
Neg. cons., paritatem.
Hanc obiectionem s.
Thomas iam sibi
pro)suit, et iuculenter
confutavit. Porro sanctus
Doctor adMftit, intelligere,
et velle non
distingui inler se,
si conderentur in
Deo, quippe quod,
prout in Deo
sunt, unum, emquc
sunt cum Essentia
Divina; sed si
relata ad res
msiderentur, unum ab
allero distingui. Etenim,
quoniam >gnitio, ut sæpe diximus,
in ipso subiecto
cognoscente ta perficitur,
pcrspicuum est res
a Deo sciri,
prout ipsæ Eo
sunt; atqui quidquid
in Deo est,
ab Eius Essentia
aliter non distinguitur;
crgo res, prout
a Deo sciuntur,
i Essentia Dei
non discriminantur. Unde
Divinum scire em
est, ac Divinum
Esse. E contrario,
res, prout a
Deo »litæ sunt,
idem non sunt,
ac Divinum Esse;
nam volun s Dei
ad res refertur,
prout hæ sunt
in seipsis; res
autera, out sunt
in seipsis, ab
Essentia Dei realiter
distinguun r. Ex quo
facile conficilur Deum
non velle res,
quæ tra se
sunt, eadem necessitate,
cjua illas scit,
quia quid jiid est
unum cum Essentia
Dei, est absolule
necessa |iim, sed quidquid
existit extra Deum,
non est absolule
'cessarium 3. :!
S. Thom., I,
q. XIX, a.
3 ad 2.
2 Qq. dispp.,
De Pot., q.
III, a. 15
ad 14. « Dicendum, quod
sicut Divinum Esse
in se est
necessarium, ita . Obiic. 3°
Cousinus: Deus est
causa absoluta. Erg»
non potest non
producere res extra
se. 150. Resp.
Neg. cons. Re quidem
vera ex notione
causær « actio
Dei non est
aliud ab Eius
potentia, sed utrumjue
est Essentia Divina
'». Ex quo
illud etiam consequiur,
Divinam Potentiam esse
quidem principium effectuum,
fui per ipsam
producuntur, non vero
principium actiolis, qua
res producuntur; nam
actionis, quæ ipsa
Divina ISssentia est,
nullum principium esse
potest . Potentia Dei est
infinita. Probatur. «
Unumquodque, secundum quod
est actu, et
erfectum, secundum hoc
cst principium activum
aliuius 8». Quapropter
« unumquodque tantum
abundat in irtute
agendi, quantum est
in actu ».
Atqui Deus est
ctus infinitus. Ergo.
154. Præterea, «
in omnibus agentibus
hoc invenitur, uod,
quanlo aliquod agens
perfectius habet formam,
qua git, tanto
est maior eius
potentia in agendo.
Sicut quanto st
aliquid magis calidum,
tanto habet maiorem
potentiam d caIefaciendum...Unde, cum
ipsa essentia Divina,
per uam Deus
agit, sit infinita;
sequitur, quod Eius
potentia it infinita
b ». Exinde sequitur
Dei Potentiam ad
omnia, uæ sunt
absolute possibilia, producenda
parem esse. iuilibet
enim potentiæ aclivæ
respondet velut obiectum
roprium quoddam possibilis
genus; sicut potentia
calefahva refertur^ ut
ad proprium obiectum,
ad esse calefactiile;
Divinæ igitur potentiæ,
quæ est infinita,
respondeat ecesse est
obieclum, quod omne
genus excedit, seu
quiduid ralionem entis
habere potest. Atqui
huiusmodi est uodcumque
est absolute possibile.
Ergo Divina Potentia
d omnia, quæ
sunt absolute possibilia,
extenditur8. 1 Ibid.
ad 2. Cf
locum s. Ansclmi
cit. p. 343,
not. 3. Qua
in 5 s.
Thomas monet non
oportere quod potentia
Dei semper sit
conmcta effectui, sicut
nec quod creaturæ
fuerint ab æterno;
siqui«m « Potentia
Dci semper est
coniuncta actui, idest
operationi: m operatio
est Divina Essentia:
sed effectus sequuntor
secundum nperiiun voluntatis,
et ordinem Sapientiæ
»; Qq. dispv.
De Pot. •
I, a. 1
ad 8. I,
loc. cit. ad 3. 3 I,
q. cit., a.
1 c. Qq.
dispp., loc. cit.,
a. 2 c. I,
q. cit., a.
2 c. 6
Ibid., a. 3
c. Exinde perspicitur
magno in errore
versari Abælar um, ahosque,
qui, ut in
Cosmologia (c. VIII,
a. 1, p. 179, not.
1, et •
180, not. 2)
adnotavimus, Deum non
potuisse alia eflicere,
quam uæ fecit,
nec plura his,
quæ fecit, blaterant.
Sane omnis virtus
errecta ad ea
omnia porrigitur, circa
quæ proprius eius
effectus . Diximus
ad ea, quæ
sunt absolute possibilia;
na ea, quæ
sunt absolute, sive
intrinsecus impossibilia, ad
D vinæ Omnipotentiæ
obiectum non pertinent.
En quomod
ad hanc rem
s. Thomas argumentatur
: « Hoc,
quod e affirmationem, et
negationem esse simul,
rationem ent habere
non potest, nec
etiam non entis;
quia esse toil
non esse, et
non esse tollit
esse: unde nec
principalite nec ex
consequenti potest esse
terminus alicuius potenth
activæ .... Cum
Deus sit actus
maxime, et principa
1 versatur; sicut
perfectus artifex ea
omnia potest efficere,
quæ su, artis
propria sunt Est
autem Virtus Divina
infinite perfecta, atqi
proprius Eius effectus
est quidquid habet
rationem entis. Igitur
dictis (p. 353
not. 4), non
est aliud, quam
ipsa Essentia Divn
De attributis
Dei relativis 157.
Iam diximus '
allributa Dei relativa
ea esse, quæ
iliquam relationem ad
crcaturas involvunt, ita
nempe, ut reaturæ
referantur ad ipsum
Deum, sed in
Deo non sit diqua relatio
Eius ad creaturas,
sed secundum rationem
antum, in quanlum
creaturæ referuntur ad
lpsum2. Ea, [uac
ad buiusmodi attribula
scitu necessaria sunt,
ad reationem, conservationem, concursum,
et Providenliam ediguntur.
I. Quomodo Deus
causa mundi sit,
explicatur 158. Causa, qucmadmodum
in Ontologia statuimus,
in fficienlcm, materialem,
cxemplarem, et finalem
distinguiur. Iam Deum
csse causam effcctricem
mundi, atque illi
ier crcationcm cxistcntiam
largitum esse iam
planum in ^osmologia
b fecimus. 159.
Deum aulem neque
esse, nequc unquam
concipi ossc causam
materialem, aut formalem
mundi cx eo,
uod Ipse est
causa effectrix mundi,
manifeste evincitur! iara
causa effectrix saltera
numero a re,
quam efficit, ditinguatur
oportet ., quia aliquid
esse causam efficientem
in lpsius repugnat5.
Ex. gr., si
bomo gignit bominem,
erte alius est
homo, qui gignit,
alius vero, qui
gignitur. >ncepta a
Divino Intellectu, ut
imitabilis ad extra;
3° Interna reim
possibilitas, præcisa rcali
existentia, habet esse
ideale, et in
oc ordinc habet
esse obiective verum:
atqui esse ideale
est'ab inillcctu, ct
in intellectu; atque
res denominantur veræ
a veritate itellectus,
unde si nullus
intellectus esset æternus,
nulla veritas itet æterna (I,
q. XVI, a.
7 c). 4°
Si possibilium fundamentum,
• ratio a
Divina Natura nullo
modo penderet, Deus
in possibilium )gnitione
a re sibi
extrinscca, ct a
sc prorsus independente
pcr^eretur; id quod
maxime repugnat. 328
sq. -^Cfl, q.
XIII, a. 7
c. a Cap.
VII, a. 1,
p. 165 sqq. David
de Dinando, ut
est apud s.
Thomam, stultissime di\it:
Deum csse materiam
primam (I, q.
III, a. 8 c), seu
causam atenalcm mundi.
Almaricus autcm Carnotensis,
Dcum, ut est
?ud euindem s. Thomam (ibid.),
« esse principium
formale omum rerum effutivit.
5 Cf Ontol.,
c. IX, a.
6, p. 70,
not. 2. Atqui
causa materialis, et
formalis, quippe quæ
essentiam rei effectæ
constituunt, unum, idemque
cum ipsa sunt
Ergo Deus, cum
sit causa effectrix
mundi, causa materialis,
aut formalis eius
esse nequit .
Contra ea, quoniam
Deus est causa
cffectrix mundi, consequitur
Eum essei quoque
causam exemplarem1; quippe
quod, cum Deus
sit causa effectrix
mundi infinite intelligens,
res mundanas e
nihilo condere non
potuit, nisi secundum
ideas, seu exemplaria
illarum, quæ in
se habuit 3. Itaque explicanduncj
superest, quomodo Deus
causa finalis mundi
dicendus sit.i 160. Deus, cum infinita
Sapientia polleat, finem
aliqueirj in mundi
creatione operi suo præstituere debuit;
secusi illud temere,
et insipienter confecissct 4. Porro
quæstionis huius, cur
Deus voluit mundum
creare? duplex sensus
esse potest: 1° quænam fucrit
ratio ipsius actionis
Dei;i 2° ad
quem finem Deus
suum ordinaverit opus
s. Vid. s. Thom.,
I, loc. cit.,
Contr. Gent., lib.
II, c. 17, et 26
Pluribus afferendis abstinemus;
errores enim Davidis
de Dinando et
Almarici Carnotensis pantheismum
omnino redolent, de
quo in postremo
capite agendum nobis
erit. 2 I,
q. XLIV, a.
3 c. s
Hino antiqui Patres
discrimen inter mundum
intelligibilem, qu in
Intellectu Dei ab æterno est,
et mundum aspectabilem,
seu sen\ sibilem,
quem Deus ad
mundi intelligibilis instar
in tempore conJ
didit, accurate adnotarunt.
Vid. præ
ceteris Clem. Alex.,
Strom. lib. IV,
c. 14 ;
s. Iustin., Cohort.
ad Gent, n.
30; Origen., Ho
mil. III in
Cantic; Euseb., Fræp. Evang., c.
23-25. «
Quis, s. Augustinus
inquit, audeat dicere
Deum irrationabi liter
omnia condidisse ?
Qq. LXXXIII, q.
46. Investigatio finis,
ol quem mundus
a Deo creatus
sit, temeraria, quemadmodum
Iul Simon (La
religion naturelle, part. 2, c. I,
p. 128, ed.
cit.) con tendit,
haud est. Etenim,
docente Aquinate, «
cum finis respondea
principio, non potest
fieri ut, principio
cognito, quid sit
rerun finis ignoretur
»; I, q.
CIII, a. 2
c. 3 In
harum quæstionum solutione
hæc præ oculis
habenda sunt 1°
Cum actio Divina
sit Essentia Eius,
non quæritur ex
hac parte fi
nis eius,sedex parte
illa, qua effectum
creaturæ communicat{Inlib. Sent.,
Dist. I, q.
II, a. 1
ad 4). 2°
Ex eo, quod
Voluntatem Dei J
causa extranea determinari
repugnat, negandum non
est cum Clar
keo (Lettres etc,
3e Repl., § 2), Deum
ex aliqua ratione
res extr; se
producere; siquidem «
Voluntas Dei rationabilis
est, non quo uuæ suntadfinem,ordinariin !'•,m
Crg0^0C. CSSC propter
hoc' sed non
ProPter uoe vult
c », Ibid.,
c. Cf Contr.
Gtmt., lih. I,
c. 87. « Ex cuius
(Divinæ Bonitatis) amore
est, quod Deus
Eam com "pagr.e3V58. ^
Qq' diSPP'' D§
P°L' q Il}'
a' 1B ad
U' IDe(;lT'r^^Gen^ lib
h C' 93
Ihidem ^' m>
c' 18) ait
etia^,"'.qnU1 est Pnmum
agens omnium rerum,
non sic agit
quasi .« act.one
ahquid acquirat, sed
quasi sua actione
aliquid largia n ?n,a
n°n C9rl ^
P°tentia' ut aliu-Uid
acquirere possit, sed so|Q In
actu perfecto, ex
quo potest aliquid
elargiri ». Philob.
Cbrist. Compend. II.7 q« Deum
esse demonstrat: Finis
non nisi in
bono consistenj potest;
et sicuti finis
particularis rei est
quoddam bonunl particulare,ita finis
universalis rerum omnium
est quoal dam
bonum universale. Atqui
bonum umversale est,
quni est per
se, et per
suam essentiam bonum;
huiusmodi autenl bonum
aliquid ex iis,
quæ mundum constituunt, ess>|
nequit; siquidem in
tota universitate creaturarum
nuUur.l est bonum,
quod non sil
particulare, sive partxcxpatiye
bcl num Ergo
« illud bonum,
quod est finis
totius umversj oportet,
quod sit extrinsecum
a toto universo
», nempj Deus Insuper
finis inter alias
causas primatumobtinet atque
finis posterior est
causa, quod præcedens
finis interi datur,
ut finis; non
enim movetur aliquid
in finem prox\
mum, nisi propter
finem postremum. Exinde
consequitiil ultimum finem
esse primam omnium
causam. Atqui pnmi
omnium causa est
Deus. Ergo Deus
est ultimus ominuii
163! lamvero creaturæ
irrationates ad Deum
ordinantxl ut in
finem per viam
assimilationis tantum, nempe,
I auantum participant
aliquid de Dei
simihtudine ; creaturai autem
rationales super hoc
habent, ut ad
ipsum Deumci qnoscendum,
et amandum sua
operatione pertingant .
Hii intellieitur cur
finis huic rerum
universitati prætixus esi
dicatur Divinarum Perfectionum
manifestatio, ex qua
e.j trinseca gloria
Dei exurgit 5. Etenim
res mundanæ, cu
in eo, quod
sunt, et in
eo, quod agunt,
aliquam, simi.1 tudinem
Dei pro modulo
suo participent, præstantiam
s Opificis veluti
impresso vestigio naturahter
exhibent, I mnesque
simul sua varietate,
et apta dispositione
bapiel tiam, Pulcritudinem, Bonitatem,
ahasque Divinas pern
i I q.
GIII, a. 2
c. Gf Cosmol.,
c. VI, a.
3, p. 156.
etor.Tood Sr Pronrl
e 16, v
4: Universa ^
H ipsum operatus
est Deus; et
Apocayp., c. ult. v.ld »9°
alpha, et omega,
primus, et novisstmus
P™"P1»™"^ : t
rtn rf.:«»o De
Ver.. q. V, a.
6 ad 4,
el q. XX, a.
;
Contr. Gent. lib.
III, c. "•
., Dicitur
gloria externa, ut
a gloria tnterna
Dei distingua quæ
in notitia, et
dilectione sui ipsius
consistit. btiones
pandunt. Creaturæ autem
rationales non solum
in ] ;ui
excellcntia et pulcritudine excellentiam pulcritudilemque Gonditoris
manifestant, sed etiam,
cum facultalbus cognoscendi,
et amandi Deum
polleant, Eius perfe:tiones
laudare, Eiusque potentiæ
se Iibere subiicere
telentur, atque ita
pertingunt ad lpsum
per suam operatiolem,
bealitudinemquc asscquuntur 4.
164. Atque hinc
patet quantopere sit a vero
aliena senfi entia
Kantu, Arhensii, aliorumque
asserentium Deum ®\\reasse
hominem propter hominem,
cetera omnia non
nisi " Topter
hominem facta esse.
Creaturæ enim homine
infelores, etsi ad
eius utililatem quadam
ratione ordinatæ mt,
tamen ad Dei
gloriam manifestandam tendunt,
tamuam ad ultimum
suum finem, quem
tum immediatey tum
%ediate attmgunt. lmmediate
quidem, quia ex
ipsa sui atura
sapicntiam, bonitatem etc.
Divini Opificis palam
aciunt, et in
semetipsis, tamquam in
speculo, quædam Hvinorum
atlnbulorum veluti vestigia
expressa gerunt; lediate,
quia homini inserviendo
concurrunt ad eamdem
hvinorum attnbulorum manifestationem, quam
homo raone, et
Iibertate præditus peculiariter
præstare debet .
Aht. II. — De Divina
rerum conservatione 165.
Actio Divina, qua
fit, ut creaturæ
in existentia erdurcnt,
Lonservatio Divina nuncupatur.
Qq. dispp., De Ver.,
q. y, loc.
cit. Audiatur s. Bonaventura: «
Est notandum, quod
finis, ad quem
«s ordmantur, duplex
est. Quidam enim
est finis principalis,
et ulmus; qmdam
est finis sub
tine. Si primo
modo loquimur de
fine sic noium
creaturarum tam rationalium,
quam irrationalium finis' est
eus, qU,a omnia
propter semetipsum creavit
Altissimus, omnia enim
cit ad laudem
suæ Bonitatis. Si
autem loquamur de
fine non prinpali,
qui est finis
quodammodo, et finis
sub fine, omnia
sensibilia latacta sunt
propter hominem. Et
hoc insinuat Philosophus,
cum cit: Sumus
finis nos quodammodo
omnium eorum, quæ
sunt. Insiiat et.am
Scr.ptura multo excellentius,
cum dicit: Faciamus
homim ad imaginem,
et similitudinem nostram,
et præsit piscibus
ma» etc. Qu.a
ennn homo rationis
capax est, ideo
habct libertatem nurii,
et natus est
piscibus dominari. Quia
vero pcr similitudim _natus est
in Dcum tendere
immediate, ideo o.nnes
creaturæ ^ationales ad
.psum ordinantur, ut
mcdiante ipso in
finem ultium perducantur,>; In
lib. II Sent.,
Dist. XV, a.
11 q. I
resol. etiam s.
Thom., 2^ 2»«, Crealuræ omnes
Divina conservatione indigent
j ut esse
pergant. . Probatur.
1° Si ponas
ens quodpiam a
Deo non con
servari, hoc ipso
ponis non omnia
omnino pendere a
Deo Atqui id
cum Dei perfectione
aperte pugnat. Ergo. 2
iam ad ipsa
entia finita mentem
convertas, ultro hoc yi debis.
Ipsa enim sunt
contingentia : quod
autem contin gens
est, huiusmodi est
pro quocumque momento
tem poris. Ergo,
quemadmodum creaturæ, ulpote
continger tes, non vi naturæ
suæ existere coeperunt,
aut mciper potuerunt,
sed vi actionis
Divinæ ; lta
nec vi natura
suæ permanent, aut
permanere possunt m
existentia, se vi
ipsius Divinæ actionis.
167. At quamquam
philosophi in hoc
conveniant, quo nempe
creaturæ Divina ope
servantur, dissentiunt tame
in explicanda ratione,
qua eiusmodi conservatio
perficii tur Alii
enim conservationcm directam,
et positivam; ali
inter quos Crousatius
, Bayleus z,
et Galluppius 3,
ind> rectam tantum,
et negativam propugnant.
Conservatio rf. recta,
et positiva ita
explicatur, ut Deus
lugi quodam 1
fluxu res conditas
in existentia retineat.
Conservatio aii tem
indirecta, et negaliva
in eo tantum
consistit, quod re
postquam e nihilo
conditæ sunt, propna
virtute sua continuant
existentiam, atque a
Deo eatenus pendent,
qu' tenus Ipse
eas non destruit.
Quapropter, posita consei
vatione directa, res
in nihilum abirent,
statim ac ab
e. influxus Divinæ
actionis cessaret. E
contrario, si tantu
indirecta conservatio agnosci
velit, ad rerum
annihilati nem positivus
actus Divinæ Voluntatis
requintur. 168. Admittenda
est conservatio dirtcta,
et posihv Probatur.
1° Argumenta, qua»
creaturas, ut existere
pe gant, Divina
conservatione indigere demonstrant,
conse °luo quidem
nil absurdius effingi
potest |i 3
Denique omnes Ecclesiæ
Patres, atque Theoloffi
in iii ostram
sententiam concedunt. Satis
sint hæc s.
Auffutini verba: «
Creatoris potentia, et
omnipotentis, ataue mnitenentis
virtus causa subsistendi
est omni creaturæ
uæ virtus ab
eis, quæ creata
sunt, regendis si
aliquando essaret, simul
et illorum cessaret
species, omnisque nalra
concideret 2 ». Immo
s. Anselmus adeo
hanc veritaim persp.cuam
esse docet, ut
nullum de ea
dubium ocurrere queat.
« Dubium, ait,
non nisi irrationabili
menti ise potest,
quod cuncta, quæ
facta sunt, eodem
ipso suinente, vigent,
et perseverant esse,
quamdiu sunt, quo
iciente, de nihilo
habent esse, quod
sunt 3 ». • I, q. CIV, a.
1 c. Gf
Ibid., q. , a.
1 c. Fusius
s. Bona^ntura: «
Quia creatura est,
et accipit esse
ab alio, qui
eam fecit se,
cum pnus non
esset, ex hoc
non est suum
esse, et ideo
non t purus
actus; quia habet
possibilitatem, et ratione
huius habet ixibilitatem,
et variabilitatem, ideo
caret stabilitate, et
ideo non •test
esse, nisi per præsentiam Eius,
qui dedit ei
esse. Et exemam huius
apertum est in
impressione formæ sigilli
in aaua ^æ
non conservatur ad
momentum, nisi præsente
sigillo. Et item,
quia creatura de
nihilo producta est
ideo habet vanitatem qu.a nihil
vanum in seipso
fulcitur, necesse est,
quod omnis satura
sustentetur per præsentiam
virtutis; et est
simile, si quis
[neret corpus ponderosum
in ære, quod
est quasi vanum,
si non stentaretur;
sic et in
proposito »; In
lib. I Sent.,
Dist. I, a. 1, q.
1 resol. 1
De Gen. ad
litt., lib. IV, c. 12,
n. 22. Gf
ibid., lib. VIII
c. 12 De
Civ. Dei, Iib.
XXII, c. 44.
' ' Monol.,
c. 13. Doctrinam
hanc sic tradit
Gatechismus Goncilii Ad
maiorem rei perspicuitatem duo
hic sunt ad
notanda1° « Conservatio
rerum a Deo
non est per
ali quam novam actionem,
sed per continuationem actionw,
q-ua dat esse ».
Eadem nempe actione,
qua Deus dedif
2reaturis esse, cum
eas produxit, conservat
illas in ess
quod causæ secundæ
non ipsum esse,
sed tantum qut
Tridentini : « Quemadmodum
omnia, ut essent\
Creatoris sxaM potestate, sapientia
et bonitate eflfectum
est; ita etiam,
nisi, con tis
rebus perpetua Eius
Providentia adesset, atque
eadem >i, q
ab initio constitutæ
sunt, illas conservaret,
statim a [™™u™ ciderent;
atque id Scriptura
declarat, curo inquit:
Quomodoaw posset aliquid permanere,
nisi Tu volmsses
? Pars 1,
n. 2 « Deus
eadem virtute, qua
esse rebus tribuit,
eas in i esse
p prio conservat.
Unde non magis
ostendit Divinam Potentiam
i ductio creaturarum,
quam earum conservatio
»; ln no.
Dist. XV, q.
III, a. 3
ad 5. iam modos
producunt ; Deus autem
ipsum esse largitur
:reaturis, quæ proinde
a Deo dependent,
non solum ut
aant, sed ut
permancant in esse,
quod acceperunt. In
ioc autem Deus
est causa perfectissima, et
efficacissima, juia Ipse
solus est a
se; cetera vero
sine Ipso esse
non 30ssunt. Quælibet res
naturalis tendit ad
esse. Ergo potest
naturaliter conservari in
esse, ideoque Divilæ
actionis influxu non
indiget. | 173.
Paucis sic respondet
s. Thomas: «
Licet quælibet pes
naturaliter appetat sui
conservationem, non tamen
quod l se
conservetur, sed a
sua causa 2
». De concursu
Divino, dependentia
creaturarum in agendo
ab actu Divilæ
Voluntatis concursum Divinum
constituit, qui pronde
definiri potest : Aclus
Divinæ voluntatis efficienter
3 nfluens in
creaturarum actiones, quæ
acl ordinem naturæm
4 spectant. 175.
Distinguitur autem hic
concursus in mediatum,
atue immediatum. Mediatus
in eo tantum
consistit, quod )eus
vires, quibus creaturæ
agunt, conservet; immediaus
in eo, quod
Deus, ut causa
prima, cum ipsa
creatura operante, ut causa
secunda, operetur, atque
eumdem efectum cum
illa producat; sive
existentiam effectus sua
t ipse Deus
actione immediatc attingit ;
ex quo fit,
ut oncursus immediatus
etiam simultaneus in
scholis dici oleat.
P Cf
s. Thom., In
lib. I Sent.t
Dist, q. I,
a. 1 sol.
et ad 3.
(inc s. Augustinus
aiebat: « Neque
enim, sicut structor
ædium cum labricaverit,
abscedit, atque illo
cessante, atque abscedente,
stat opus ius;
ita mundus vel
ictu oculi stare
poterit, si ei
Deus regimen sui
|ubtraxerit »; De
Gen. ad litt.,
lib. IV, c.
12, n. 22. Qq.
dispp., De Pot.,
q. V, a.
1 ad 13.
3 Diximus efficienter,
ut intelligatur concursum,
de quo hic Jouimur, esse
physicum, seu huiusmodi,
ut Deus per
modum agentis i
actiones creaturarum influat.
Qui quidem concursus
ab illo, qui
lcitur moralis, et
in alliciendo, consulendo,
adhortando, terrendo onsistit,
apprime distinguitur. Diximus
ad ordinem naturalem,
quia supernaturales actus
creaararum speciali, et
supcrnaturali auxilio, quod
qratia dicitur, exostulant.
u i Quoad
concursum mediatum, quin
sit creaturis ad
singulos actus necessarius,
nemo est, qui
dubitet. Quare inquirendum
nobis est, utrum,
nec ne concursu
simultaneo creaturæ, ut
agant, indigeant. Immediato
Dei concursu creaturæ
indigent ad singulas
suas actiones. Probatur
contra Durandum,qui Deum
existimavit non nisi
mediate cum creaturis
agere, quatenus scilicet
operandi facultatem iis
a primo ortu
concessit, et iugiteii
conservat : 1°
Quidquid babet rationem
entis, Deum habet
immediatum auctorem; cum
enim Deus sit
primum Ensi Ipse
est, qui omnibus
principaliter dat esse.
Atqui quihbet effectus
creaturarum habet rationem
entis. Ergo oportetJ
ut creaturarum effectus
immediate pendeant a
Deo. Præ ctus
est. Ergo creaturæ,
dum agunt, effectum
propriuir Dei aliquo
modo attingunt. Atqui
causa, quæ effecturr
proprium alterius excellentioris causæ
producit, non nis:
per eius influxum
agit. Ergo .
2° Effectus immediate
dependet ab eo,
per cuius actio-i
nem existit; quapropter
si effectus causæ
creatæ imme^ diate
ab ipsa creatura,
et tantum mediate
a Deo pendereti
ipse magis a
creatura, quæ est
causa secunda, quam
i Deo, qui
est Causa Prima,
penderet. Atqui id absurduir
est. Ergo. Hoc
argumentum ex eo
maius accipit robur
• quod ceum
agere cum creatura,
ita ut eam
adiuvando comiitur dumtaxat,
non præveniat. Isti
autem arbitrantur 'eum
non solum adiuvare
creaturara inter agendum,
sed tiam ipsam
ad actum efjicienter
præmovere . Quare
se cercet operationom; constat
tunc quod C
exercet operationem per
^rtutem suam; et
quod per virtutem
suam hoc possit,
hoc est per
rtutem B, et
ulterius, per virtutem
A. Unde si quæratur, quare
C Jeratur, respondetur
per virtutem suam,
et quare per
virtutem lam ? propter virtutem
B; et sic
quousque reducatur in
virtutem ausæ Primæ
». Cf etiam
Con(r. Gent., lib.
III, o. 70.
Et alibi: Si
consideremus supposita agentia,
quodlibet agens particulare
est imediatum ad
suum effectum. Si
autem consideremus virtutem,
ia fit actio,
sic virtus superioris
causæ erit immediatior
effectui, iam virtus
inferioris; nam virtus
inferior non coniungitur
effectui, si per
virtutem superioris »;
Qq. dispp., De
Pot., loc. cit.
J Contr. Gent.,
Jib. III, c. 70 cit. 2
r, q. IV,
a. 5 ad
2. 1 Contr.
Gent., ibid. Cf
Ontol., c. IX, a. 7,
p. 71 sqq.
Hinc concursus prævius
nomine promotionis physicæ
etiam apJllari solet.
Eius notionem perspicuis
his verbis tradidit
Goudinus: Pnysica pracmotio,
sive prædeterminatio est
induxus Causæ Pri cundum hos
Philosophos Deus non
solum dedit, et conservat activas
virtutes causarum secundarum,
et simultanee cum
illis concurrit ad
producendos effectus, sed
etiam eas ad
agendum physice applicat,
seu movet. Quæstionem
huiusmodi hic pertractare
nequaquam va cat.
lllud tantum ostendendum
nobis est, concursu
Di vino, quacumque
ratione explicetur, libertatem
nostrarun actionum nequaquam
adimi, sed potius
confirmari. Sane admisso
concursu dumtaxat simultaneo,
res manifesta est
Etenim, secundum huius
concursus propugnatores, Deui
causis liberis concursum
indifferentem exhibet, quo
nemp narum distributionem non
admiltere, æternitatemque mundi,
et. qui ab
ipsa oritur, fatalismum
traderet. Cf de
Margerie, Essai su„
la philosophie de
saint Bonav., c. 2, p.
40-49, Paris 1855.
Sed donum ordinis
in rebus creatis
existens a Deo
creatum est. ktqui
Deus est causa
rerum per suum
intellectum, ac >roinde
oportet in Ipso
rationem cuiuslibet sui
effectus •ræexistere. Ergo necesse
est, ut ratio
ordinis rerum in
nem in Mente
Divina præexistat B.
181. 2a. Admittenda
est Divina Providentia,
prout æc rerum
gubernationem significat. Probalur.
« Quicumque facit
aliquid propter finem,
litur illo ad
fincm. Oslensum est
autem quod omnia,
uæ babent esse
quocumque modo, sunt
effectus Dei; et
uod Deus omnia
facit propter finem,
qui est ipse.
Ipse ^itur utitur
omnibus, dirigendo ea
in finem. Hoc
autem st gubernare.
Est igitur Deus
per suam Providentiam
mnium gubernalor 6
». 182.
Aliud argumentum ex
Bonitate, et Sapientia
Dei etitur, atque
ita a s. Damasceno exhibetur:
« Natura bous
est ct sapiens
(Deus). Igilur, quatenus
est bonus, proidet.
Qui enim non
providet, non esfc
bonus. Nam et ho)ines,ctbcstiæ propriorum
foetuum providentiam habent,
»se in mundo
quamdam genetricem, seu
procreatricem naturam, aæ
Deo ad singulas
res corporeas efficiendas,
gubernandasque, mquam instrumentum,
inservit. Cf Dissert.
ad cap. II
System. tell., De
natura genetrice, 1-4. 1
Ili in quorumdam
veterum, quorum meminit
s. Thomas (I,
q. XXII, 2),
sententiam iverunt. 2
Deistæ dicuntur qui
omnem Religionem supernaturalem, veluti
Smentum Pontificum, aut
Principum respuunt, aliaque
capitalia sius Religionis
naturalis dogmata impugnant.
Varias deismi foras
exposuit Samuel Clarke
in suo opere,
Traite" da V
existence des attributs
de Dieu. Cf Cosmol.,
c. VI, a.
6, p. 152,
not. 1. Cf
ibid., not. 4. 5
Cf I, q.
XXII, a. 1 c. e Contr.
Gent., lib. III, c 64.
naturali quodam instinctu
; et qui
non providet, vituperari
solet. Quatenus autem
sapiens est, optime
prospicit ». 183.
Id, quod ex
ipsa Dei natura
demonstravimus, es constanti
rerum ordine, earumque
stahili in suis
agendij motibus harmonia,
atque consensu confirmatur.
Profectc omnes res ad suos
ordinantur fines, atque
inter eas extai
nexus plane mirabilis,
ita ut una
alteri inserviat, et
es omnibus apte
connexis consurgat Universi
pulcritudo. At qui ex
hac rerum ordinatione,
sive dispositione Divim
Providentia ostenditur \
Ergo 8. 184.
Idipsum ex perpetua,
atque manifesta omnium
gen tium consensione
evincitur. « Homines,
ait Nemesius, ne
cessitate aliqua compulsi
statim ad Numen
divinum, i preces
confugiunt, velut natura
eos ad Dei
opem perduj cente. In
repentinis perturbationibus, et
timoribusj sine electione,
neque deliberate, Dei
Numen invocamus Quidquid
autem naturaliter quamque
rem insequitur, 1
eo tanta vis
est ad demonstrandum, ut
contradici nihi possit. Denique, sublata
Dei Providentia, omnis
rehgii est reiicienda.
« Quis bonos,
ait Lactantius, deberi
pc test nihil
curanti, et ingrato
? An aliqua
ratione obstricl esse
possumus Ei, qui
nihil habeat commune
nobiscum? b i
De Fide orth.,
lib. II, c.
29. Eadem ratione
argumentatur s. Th(
mas: « Non convenit summæDei
Bonitati, quod res
productas ad pei
fectum non perducat.
Ultima autem perfectio
est uniuscuiusque in
cor secutionefinis. Unde
ad divinam Bonitatem
pertinet, ut, sicut
prodi xit res
in esse, ita
etiam eas ad
finem perducat, quod
est gubernare >
I, q. CIII, a. 1
c. Hinc Lactantius
contra Epicurum rem
agens, ii quit:
« Si est
Deus, utique providens
est, ut Deus;
nec aliter Ei
potei Divinitas attribui,
nisi et præterita
teneat, et præsentia
sciat, et fi
tura prospiciat. Cum
igitur Providentiam sustulit
{L’ORTO), etiai Deum
negavit esse. Cum
autem Deum esse
professus est, et
Prov dentiam simul
esse concessit. Alterum
enim sine altero
nec ess prorsus,
nec intelligi potest
»; De ira
Dei, c. 9. «
Ipse ordo certus
rerum manifeste demonstrat
gubernationei mundi; sicut,
si quis intraret
domum bene ordinatam,
ex ipsa dotest;
aut providendo fatigatur
? Nihil profecto
minus; )eus enim
est infinite omnipotens,
atque simplici volunatis
nutu omnia peragit.
Neque dici potest,
nolle Eum es
gubernare, aut res
creatas incapaces esse
gubernatiojs. Nam Dei
voluntas est omnis
boni, cum sit
ipsa boltas; «
bonum autem eorum,
quæ gubernantur, in orine gubernationis
maxime consistit 3 ». Non
sunt aulem es
creatæ incapaces gubernationis; reipsa
enim ordinanur ad
invicem, earumque multæ
gubernantur etiam huiianæ
rationis induslria. « Nulla
igitur, concludimus cum
^usebio, mundi Particula
Dei Providentiam effugit
». 188.
Observandum autem est
singulas res diversimode
us, non præsidet
rebus humanis, nihil
cst dc rcIii?ione
satagenum ». (De
util. credendi, c.
16, n. 34).
Enimvero, « si,
inquit Sallanus, negligit
Deus in hoc sæculo genus
humanum, cur ad Coeim quotidic
manus tendimus ? Cur ad
altaria supplicamus ? De
ubern. Dei, lib.
I. i Ibid., c.
8, et 12.
1 I, q.
CIII, a. 5
c. Eadem ratione
ita argumentatur s.
Ambrous: « Quis
operator negligat operis
sui curam? Quis
deserat et deituat,
quod ipse condendum
putavit ? Si
iniuria est regere,
non est '(
iaior iniuria fecisse
? cum aiiquid
non fccisse nulla
iniustitia sit, non
Iprare quod feceris,
summa inclementia »; De ofRc.
lib. I, c.
13. 8 Contr.
Gent., Iib. III,
c. 75. ! De præp. Ev.,
lib. XII, c,
28. gubernari
a Deo, secundum
earum diversitatem. Hinc
crealuræ rationales, cum
sint per se
agentes, tamquam habentes
dominium sui actus,
peculiari quodam modo
a Dec gubernantur,
nempe « ab
Eo inducuntur ad
bonum, e retrahuntur
a malo per præcepta, et
prohibitiones, præ mia,
et poenas. Hoc
autem modo non
gubernantur a Dec,
creaturæ irrationales, quæ
tantum aguntur, et
non a gunt ».
189. Obiic. 2
1° Manifestum experientia
est impios pro
speram in hoc
mundo vitam agere,
e contrario iustos
in^ numeris affligi
calamitatibus. Atqui id
repugnat Divina Providentiæ,
quæ profecto iusta
esse deberel. Ergo
•« 190. Resp.
Transeat maior; neg.
min. Neg. cons.
Dixi mus, transeat
maior; tum quia
non semper fit,
ut boni ii^ ærumnis, impii
vero in prosperitate
versentur; tum qui1
falsum est lætos
florere impios, dum
suis deliciis, a
corporeis voluptatibus fruuntur,
et vexari pios,
dum mi seriis
affliguntur; potius enim
illi perpetuis conscientia
stimulis, et curis
dilacerantur ; hi
vero in suis
miserii, maxima voluptate
perfruuntur. Ceterum ex eo, quod
mal in bonos,
et bona in
malos proveniant, tantum
abest, u vel
iniustitiæ accusari Deus
possit, vel lUius
negari Pro( videntia,
quin potius et
summe iustus, et
maxime prc vidus
hinc Deus ipse
appareat . Exinde
enim ostenditu Providentiam
Divinam etiam ultra
huius vitæ termino
protendi, ita ut
Deus utrisque, sive
bunis, sive malis,
i vita altera
pro meritis vel præmia vel
poenas imperti? tur 5. Quoniam
vero nullus est
tam bonus, qui
non ali quando
delinquat, neque tam
malus, qui aliquod
bonur i I,
q. CIII, a. 5
ad 2. Hac
significatione, ut idem
sanctus Dt nfi. 'ec
omittendum f.uod Do
Tmnin n! 'S •bc?set '•'
s bonorum a
Deo receDt0r„™ ?™.M
? Permmi° «t
^emplo ad meCm
t^Zrtnwtor -T^ ^0? m ios,
ut in virlutum
exerrllin «fw r'
Vexan autem |m.xt,0
semper ordinatur ad id, ouod
est nrr \o h mis
bonum Muuu
est per se ho
iDf.NonTrefer.lnr .",(£,' "!
1U"V''« .' »1 cn
^'^.?tfsr.issa°rs « Humiliter cogitantes,
quamvis ]on»p ihsin.
. f •
osis atque impiis
tamen nn„ .
aDsnu a facinoros
s, /la »os, ntq
nec tem or
a pro e.s
2' "de° "
" UC,ictis «•!««
!-.c. 9. Et
c. 8, !.TarT. ni ^
'"a P,CrDetl se
iudi«nt dignos »;
l«rum bona 'ustis ou
>,,, 'n„ 'rnaC
ProTd«>»« præparare i„ non
excrSbuStnr b„M "
frUCntUr inius,i'et ""'• "«»!
^'«'"riVo^"^»^; °mnibus
eas ("• «-»«)
P„aos r '°C C"~
' '• qCI"'
a7 8d •
«rHaos. Chuist. Compend.
II
7 2o duorum
servorum, si ad
ipsos servos referatur,
casuali est,quia accidit
præter utriusque intentionem;
si auten referatur
ad dominum, qui
hoc præordinavit, non
es casuale, sed
per se intentum
'». lamvero ita
se res babe
circa ea, quæ
fortuito evenire in
mundo dicuntur; nemp,
« præter ordinem
alicuius particularis causæ
aliquis ei fectus
evenire potest, non
autem præter ordinem
Causa universalis. Guius
ratio est, quia
præter ordinem part
cularis causæ nihil
provenit, nisi ex
aliqua alia caus,
impediente; quam quidem
causam necesse est
reducere i primam
causam universalem. Sicut
indigestio conting præter
ordinem virtutis nutritivæ
ex aliquo impedimcatc
puta ex grossitie
cibi, quam necesse
est reducere in
i liam causam;et
sic usque ad
Causam primam univers^
lem. Cum igitur
Deus sit prima
Causa universahs nq
unius generis tantum,
sed totius entis,
impossibile est quod
aliquid contingat præter
ordinem Divinæ gubern^
tionis. Sed ex
hoc ipso, quod
aliquid ex una
parte vid. tur
exire ab ordine
Divinæ Providentiæ, qui
consider, tur secundum
aliquam particularem causam,
necesse es quod
in eumdem ordinem
relabatur secundum aliam
cai sam Itaque
nihil fortuiti in hac rerum
universitate venit, quippe
« quod ea, quæ hic
per accidens agunh
sive in rebus
naturalibus, sive in
humanis, reducunti, in
aliquarn causam præordinantem, quæ
est Provident Divina
3 ». .
193. Obiic. 3°
Si Providentia Dei
ad omnes, et
singul etYectus pertineat,
Divinæ Yoluntati iniunosus
est, q in
gerendis negotiis et
suam, et aliorum
curam mterp nit;
qui morbo laborans
sanitatem in remedns
quæn, hæc enim
omnia Deo summe
provido committenda sut
Atqui falsum consequens.
Ergo et anlecedens.
194. Resp. Neg.
mai. Et sane
« Divina operatio
to excludit causas
secundas4»; atque «
Deus unicuique \\
ordinavit actiones secundum
proprietatem suæ naturæ;
quapropter « expectare
a Deo subsidium,
in quibus i
I, q. CXVI, a. 1 c. 2 Ibid.,
q. CIII, a.
7 c. ^
Ibid., q. CXVI,
a. 1 c
Cf s. Aug.,
Dq Civ
Dei lib V
c. 1. Contr.
Gent., lib. III,
c. 77. Quare
Divina Providentia etsi '
tingat a fine
usque ad finem
fortiter, tamen dispomt
omma suavu diquis
potest per propriam
actionem iuvare, prælermissa
.ropria, aclione.est insipientis,
et Deum tentantis
Hoc n.m ad
Div.nam Bon.latem pertinet,
ut rebus provideat
lon immed.ate omn.a
faciendo, sed alia
movendo ad I nromas
actiones. Non est
igilur expectandum a
Deo ut onm
act.one propria, qua
sibi aliquis subvenire
potest ræterm.ssa, Dcus
ei subveniat; hoc
enim Divinæ ordiationi
repugnat, et Bonitali
Ipsius «». Id
unum noslulag ab
co, qu Divinam
Providentiam agnosci™ ut
sci t et
lotum soi labons
evenlum Deo commitlat,
et refcra ft.nsque
voluntatera Jn omnibus animo
submisso veneHur. «
Hoc, subd.t idem
sanctus Doclor, disposilioni
Dinæ sub.acel, qu.d
cuique ex actione
sua proveniat Præp.
ergo Dom.nus nos
non debere esse
ollicitos de eo
od ad nos
non pcrtinet, scilicet
de eventibus nostrarum
t.onum; non aulem
prohibuit nos esse
solicitos d o
To-anlnOS $& scilicet
de nost™ opere
». ' rte3fru
'.rni-i n.A ut
Pe" nos I re bant
». Idera d.cendum
de contingentil us
• Deus m
ipse prov.d.t, ut
quacdam necessarioD, quædara
con fenter even.rent. «
Quibusdam effectibus præp«av"t assas
necessar.as, ut necessario
evenirent, ouibusdam ro
caussas contingentes, ut
cvenirent cont »S«
s£ dum cond.t.onem ;
proxiraarum caussarum ^Nm,
cAo urura hoD'i:n(a
dCHCrC-ta; namc72 «
73. > q.
XXII, a. 4
c. genter:
sequilur ergo infallibiliter quod
erit contingenter. non
necessano. De unitate Dei. Refutatnr Polytheisrnus. Ex ipsa
Dei nalura, huc
usque secundum intelli
gentiæ noslræ angustias
explicata, Ipsius unitas
manife stissimc demonstralur.
Turpissimus ille error,
quo plure admittuntur
Dii, appellatur Polytheismus.
Deus ita
unus est, ut
plures esse Deos
absolule r% pugnet.,
j Probatur primo
ex summa Eius
simplicitate. Sane «
u lud, unde
aliquid singulare est
hoc aliquid, nullo
mo& est multis
cornmunicabile. E. g.,
illud, unde Socrate,
est homo, multis
communicari potest; sed
id, unde est
Ai homo, non
potest communicari, nisi
uni tantum ».
Atqui cum Deus
ex sui natura
sit ipsum Esse
subsistens, « ips
Deus est sua natura »,
ac proinde «
secundum idem m
Deus, et hic
Deus ». Ergo,
sicut si Socrates
per id esst
homo, per quod est hic homo, non possent esse plurt homines, æque ac non
possent esse plures Socrates; it impossibile est plures esse Deos. Contr. Gent.
Hinc sanctus doctor monet admit, posse fatum, si eius nomine intelligatur ipsa divina
providentu, omnia, quæ fiunt in mundo, iuxta naturam et conditionem causi rum, a
quibus proveniunt, idest libera libere, et necessaria necessario disponens. Divina providentia per causas medias
suos e fectus exequitur. Potest ergo ipsa ordinatio effectuum dupliciU considerari.
Uno modo, secundum quod
est in ipso
Deo; et sic
ip£ ordinatio effectuum
vocatur Providentia. Secundum vero quod
pra dicta ordinatio
consideratur in mediis
causis a Deo
ordinatis aliquos effectus producendos,
sic habet rationem
fati. Sic er£ est
manifestum, quod fatum
est in ipsis
causis creatis, in
quantu sunt ordinatæ
a Deo ad
aliquos effectus producendos.
Nihilominus, monente eodem
sancto Doctore, non
deberm hoc nomine
uti, quia non
convenit Catholicos habere
nomina cu paganis
communia {Quodlib.). Prorsus, inquit
etia. Augustinus, divina
providentia regna constituuntur
humana; qui si
propterea quisquam fato
tribuit, quia ipsam
Dei voluntatem, t
potestatem fati nomine
appellat, sententiam teneat,
linguam corr gat;
De Civ. Dei. Secundo
demonslralur ex infinita
Dei perfectione Ens
enim summe perfectum
non nisi unum
esse S fcqmdem si
plura essent, certo
quodam discrimine inter
.e d.stmguerentur; ahoquin,
si eadem prorsus
natura s n rohs .Ihs
communis csset, non
multiplex, sed unicam
ens sumræ pcrfectum admitteretur.
Iam
vero illud ifferrent, imperfectio
esse non polest,
quippe Tepu-naUn inte summe
perfecto imperfectionem iliqwm
esse Dif errent
gltur a|i &,,„
J. ™fg- ^Df Iter, non
conveniret: ideo nullum
ex entibus illis nfinhe
•erfeclum er.l. Itaque
Ens summe perfectum num esse
potest. Deus ergo
ita est sumræ
unus ut om
jino repugnet plures
esse Deos ZZ
ST.T ^,lem 0rd,'n,ata
rerum °™ uis"
Mtio, et apla
(ot.us mund, per
leges constantes eober o
supremæ Causæ intelligentis' uni.atem
man feste h.bct.
S. cnira plures
hæ causæ essent,
et ta.nen in
'tatem ordmis, et
dispositionis convenirent, una
abal I, q. XI, a.
3 c. cit.
« Neque artificem,
ad rem inquit
s. Athanasius, inter
homines olutum dueni
sed imbecillem, si
non soius, «de.mmn.Js
im opus expcdiat
»; Adv. Genl.,
a. 38. tera penderet,
nec proinde essent
Dii; si vero
non con-l venirent,
non existeret ordo .
Errore autem tenentur,
qui polytheismum ubiquectonbus
erumpit. Refutatur Manichæismus Refellendus
hic venit error
turpissimus de duobus
rincipns, bono altero,
altero malo; quorum
illud omnium '
? noc orbe
bonorum, alterum malorum
caussa sit. OpiH ionis
huius absurdæ originem
eruditi a Zoroastro
vetutissimo Persarum doctore
repetunt. Persarum vestieiis
istitere hæretici Manichæi,
ita dicti a
Manete, insanisJ imæ
huius sectæ auctore.
In recenti ætate
Manichæoer um patrocinium
Petrus Bayleus suscepit,
nullumque non i«
lovit lapidem, ut
eam lmpietatem tot
prostratam vicibus «
?novaret. Statuit nempe
Manichæorum hypothesim ratiof
ibus apriori absurdam
demonstrari, sed a posteriori
con| deratam approbatione
esse dignam 2. III! i
qi ei existentiam.Hoc adnotandum
est adversus Buchnerum,
qui (Force matidre,
Leipzig) ex superstitioso
populorum cultu msensum
pro Dei existentia
non realem Entis
supremi notionem, i
aliquid ab ipsis
hominibus excogitatum præseferre
hlaspheat. bane, «
intellectus noster, apposite
inquit s. Bonaventura, de:it
in cogitatione Divinæ
Veritatis quantum ad
cognitionem, quid t
tamen non deficit
quantum ad cognitionem,
si est. Ouia
ergo tellectus noster
numquam deficit in
cognitione Dei, si
est, id?o !c
potest ignorare Ipsum
esse, similiter non
cogitare non esse.
Jia vero dcficit
in cognitione, quid
est, ideo frequenter
cogitat .um esse,
quod non est,
sicut idolum, vel
non esse, quod
est, cut Deum
non lustum: et
quia qui cogitat
Deum non esse,
quod, ut nori
lustum, per consequens
cogitat Ipsum non
esse, ideo Hione
defectus intellectus Deus
potest cogitari non
esse, non men
simpliciter, sive generaliter,
sed ex consequenti,
sicut qui gat
heatitudinem esse in
Deo, negat eam
esse (In lib.
I Sent., isi.
viu p. I,
a. 1, q.
2 resol.). Quocirca
ii, qui falsam
divinitem profitentur, se
nullum Deum profiteri
haud putant. Unde
nparLhaCtarUn,n"
?e°rU,n cultores ^ligiosos
se putant, cum
sint perstitiosi »;
Div. Inst.y lib.
IV, c. 28.
1 Op. cit.,
lib. II, c.
1. l',fiCt' J\iSt' icrit'>
artL ManicMens, Marcionites,
Paulicient, gene, Xdnophon,
et in Dialogis,
et in Rep.
d un Provincial
Ut commentum istud
reiiciatur, tres propositione:
demonstrandas suscipimus : la.
Dualitas principiorum a
Manichæis admissc a
ratione prorsus abhorret.
Probatur. Per principium
summe malum vel
intelligi tur ens
infinite contrarium principio
bono in omni
re, u tenebræ
opponuntur luci; vel
intelligitur principium con
sors earumdem perfectionum,
excepta sola benevolentia
ita ut sit quædam natura
Divinarum perfectionum par1
ticeps, sed ad
malum maxime propensa.
Atqui utroquf sensu
repugnat principium summe
malum. Ergo. 204.
Prima pars minoris
ita demonstratur: 1°
Cum ma lum
opponatur bono ,
summum malum, si
re ipsa dare
tur, omne bonum
tolleret. Atqui bonum
convertitur cun ente.
Ergo si summum
malum daretur, hoc
tolleret omm ens,
sive esset non
ens absolute sumtum;
et ideo summuir
malum non aliter
concipi potest, quam
veluti Nihil ab
solutum. Atqui notio
Nihili absoluti se
ipsam destruit, qui
esset simul omne
ens, et nullum
ens. Ergo notio
mal summi est
notio, quæ se
ipsam destruit. 2°
Malum, u alibi
ostendimus2, in bono
fundatur, ac proinde
non pot est
esse omnino separatum
a bono. Atqui
summum ma lum
oportet esse absque
consortio omnis boni.
Ergo nih\ est
summum malum 3.
3° Nihil intelligi
potest veluti sum
mum malum, nisi
quod per suam
essentiam malum est
quemadmodum non aliud
summum Bonum, nisi
quod pel suam
essentiam est bonum.
Atqui repugnat aliquid
ess per essentiam
suam malum, quia
omne ens, prout
et' ens, est
bonum. Ergo summum
malum esse repugnat.
205. Altera minoris
pars demonstratur hunc
in modunc Gf
Ontol., c. V,
a. 2, p. 32.
s
Contr. Gent., lib.
III, c. 15. Cf
Ontol., loc. cit.,
p. 34. Quæ
ut magis perspicua
fiant, illu monendum
censemus, quod nullum
est argumentum, quo
inferti^ mala, quæ
in mundo sunt,
ad aliquid, quod
est per essentiam
sua malum, reduci,
æque ac bona
ad aliquid, quod
est per essentiai
suam bonum. Enimvero,
bona, quæ in
mundo sunt, ad
aliquid, quc est
per suam essentiam
bonum, reducuntur, quia
omnes res bom
sunt ex eo,
quod participes sunt
infinitæ Bonitatis Dei.
At nullu ens, ut
s. Thomas ait,
dicitur malum per
participationem, sed p>
privationem participationis. Unde
non oportet fieri
reductionem s aliquid,
quod sit per
essentiam malum »;
I, q. XLIX,
a. 3 ad
• j
Ens infinite perfectum
nonnisi unura esse
potest Enro lT
n9oq^Una]l(IUa natura Pivinarumpcrfectionumparti.eps. 2
JNulla natura attributis
secum pugnanlibus contare
potest. Alqui hæc
duo, naturam aliquam
esse Diji.marum perJcctionum
participem, et esse
simul ad ma„
um maxime propensam,
sibi adversantur. Ergo. 3° Inelligi nequit,
quomodo Ens infinite
perfectum possit ma?ra
Pr°sequi. Etenim ens
intelligens capere mala
consi-,ia non potest,
nisi ex ignoratione
recti, vel utilitatis
ali|ius spe Atqui
ens, quod æternum,
et independens, atue
innnile lntelligens adstruitur,
rectum ignorare nequit
l sibi suinciens
nullius utilitatis consideratione a
recto re V9nrni
P°lCSt' Erg0 ma,um
prosequi nequit. Mj
zub. Jlaque evidentibus
rationibus a priori
repuffnantia .uahsmt ev.ncitur.
Quod cum ita
sit, illud systema
nullo joao potcst
demonstrari verum a
posteriori ; sic
enim iem esset,
et non esset
repugnans. Fallitur igitur
Bayleus, -que ral.ocinandi
Ieges ipsis tyronibus
perspeclas ignou, cum
dualismum falsum a
priori fatetur, sed
verum posteriori demonstrari
contendit.,207 Prop, 2a.
Manichæorum hypothesis fini,
ob quem vcogitala
fuit, adversatur, seu
inepta est ad
bonorum et \atorum
quæ in mundo
sunt, originem explicandam.
rrobatur. Duo principia,
quæ Manichæi fingunt,
vel >qualis sunt
virtutis, vel inæqualis.
Atqui si prius,
tunc que Donum,
neque malum erit
in mundo, quia
vires quales, el
oppositæ sese mutuo
eJidunt. Si vero
posteus, tunc vel
unice bonum, vel
unice malum obtinebit;
mpe, si prævaleat
principium bonum, malum
bacchari I >n
sinct, nec sinere
poterit; si principium
malum viri Contr. Gcnt. Cf Cosmol. Græcarum affectionum
curatio, Serm. V De natura
hominh \\ 3
Ad malum morale
quod attinet, ipsum
inest in actione,
quæ a morum
regula deficit. Causa
igitur huius mali
in voluntate tantum
creaturæ rationalis sita
est, quæ, cum
Jibera sit, et
limitibus circumscripta, deficiendi
capacitatem habet, atque
iibertate uti ad
bonum, vel abuti
ad malum potest.
« Malum culpæ,
quod privat ordinem
ad bonum Divinum,
Deus nullo modo
vult ' ». Et sane,
« malum, quod
in defectu actionis
consistit, seraper causatur
ex defectu agentis.
In Deo autem
nullus defectus est,
sed summa perfectio.
Unde malum, quod
in defeclu actionis
consistit, vel quod
ex defectu agentis
causatur, non reducitur
in Deum, sicut
in causam. Quin
immo malum moraie
prorsus a Deo
reprobari ostenditur ex
eo, quod severissime
illud prohibet, et
insuper notiones iusti,
el iniusti hominum
cordibus inscripsit, et
valida media, quibus
ad bonum incitamur,
et a malo
abducimur, nobis largitur.
Quare
neutiquam Deura velle
malum morale, sed
illud permittere tantum
dici debet, quatenus
nempe illud non
impedit, sed sinit,
ut agentia ratione,
ac proinde libertate
prædita pro lubitu
operentur. lud autem
prætermissum nolumus, quod
mala, quæ nostram
vitam, comitantur, atque
ipsa mors locum
non habuissent, nisi
a primævo innocentiæ
statu natura humana
deturbata fuisset. Quare
illorum malorum origo
ex peccato originali
repetenda est. Deum
vero hunc generis
humani lapsum permittere
potuisse, ex dicendis
constabit. Hæ voces
nullo modo significant
Deum ne; per
accidens quidem posse
velle malum morale.
Etenim « aliquodj
malum appetitur per
accidens, in quantum
consequitur ad aliquod
bonum... Malum autem,
quod coniungitur alicui
bono, est privatio
alterius boni. Numquam
igitur appeteretur malum...per
accidens, nisi bonum,
cui coniungitur malum,
magis appeteretur, quam
bonum, quod privatur
per malum. Ntillum
autem bonum Deus
magis vult, quam
suam bonitatem... Unde
malum culpæ, quod
privat ordinem ad
bonum Divinum, Deus
nullo modo vult
»; Ibid. I,
q. XLIX, a.
2 c. Cf
p. 378-379. AOSTA (vedasi), ut
ostendaf Deum nullo
modo velle malum
culpæ, hoc utitur
argumento: « Iusta
voluntas hominis est
ea, qua vult
id, quod Deus
vult eam velle,
iniusta vero e
contrario est ea,
qua vult id,
quod non vult
Deus eam velle.
Unde sequitur, quod
si Deus vellet
hominem peccare,: homo
peccando non peccaret,
simulque voluntas eius
iusta, et iniusta
foret: iusta, quatenus
conformis esset Divinæ
voluntati, qua Deus
vellet illam peccare;
iniusta, quatenus eidem
Voluntati repngnaret, quæ
prohibet peccare »;
De lib. arb. Iamvero
hæc mali moralis
permissio Divinæ perfectioni
haud repugnat. Etenim
1° ita Deus
permittit peccatum, ut
hoc ex iis,
quæ Deus intendit,
necessario non :onsequatur;
Deus enim hoc
unum intendit, ut
creatura rationalis hbertale
sua recte utatur,
atque ita felicitatem,
id quam lllam
destinavit, assequatur. 2° « Adminislratio
universitatis, uti post
s. Augustinum nquit FIDANZA
(vedasi), est ut
Deus sic res
conditas admiustret, ut
eas agere proprio
motu sinat 2». Deus
autem Jermittendo malum
morale, naturam rationalem
modo, qui lli
consentaneus est, gubernal;
eam enim validis
auxiliis nstruit, ut
peccatum cavere possit;
sed si ipsa
ad peccaum libere
se determinet, non
impedit, quominus pro
suo ubitu se
determinet. 3° Deus neque
ex sua sanclitate,
neque ex sua
benigniate, neque ex
sua sapientia peccalum
impedire tenetur. \on
quidem ex sua
sanctitate; siquidem sanctitas
Dei e:igit, ut
Deus peccatum odio
interno infinito improbet
mn vero ut
tenealur omne peccatum
depellere, quemadnodum ex
eo, quod Deus
virtutem necessario amat,
non icet concludere
Eum teneri efficere,
ut omnia virtutis,
et uetahs opera
existant 3. Neque ex
sua benignitate; Deus
nim non tenetur
omnibus donis possibilibus
hominem cunulare, nec
proinde privilegium non
peccandi ei conceere.
Neque ex sua
sapientia ; tum
quia, ut paulo
ante lximus, sapientis est
removere hoc modo
impedimenum, quod natura
non lollatur »;
tum quia sapientia
Dei aud postulat,
ut Deus illa
mala permittere nequeat,
quæ b Ipso
ad maximum bonum,
et ad finem
sibi præstituum ordman
possunt 5. lam mala
morali a Deo
ad boium, et
ad fines suos
ordinantur, non quidem
quatenus >eus velil
illa mala, ut
bonum consequalur, sed
quatekus vertit malum
m bonum, et
ex ipso malo
elicit bo 1 De
Civ. Dei, Jib.
VII, c. 30. ln
lib. I Sent.,
Dist. XLVII, a. 1, q.
3 resol. Cf
s. Bonav., ibid.,
ad arg. ln
lib. II Sent.,
Dist. XXIII, q. I, a. 2
ad 3. « Quamvis malum,
secundum quod exit
ab agente proprio
sit ordinatum, et
ex hoc per
privationem ordinis definiatur: tamen
nn pronibet, quin
a superiori agente
ordinetur ; Qq.
disnu. « T«r.,
q. V, a.
4 ad 3.
^ lF num.
« Vult bonum
consequens, ex quo
malum ordinatur; ex
quo sequitur, quod
velit mala facta
ordinare, non autem,
quod velit ea
fieri !»; nimirum,
si homo sua
pravitate bonum in
malum convertit, Deus,
e contrario, sua
Sapientia efncit, ut
bonum ex malo
nascatur. Hinc s. Augustinus aiebat:
« Neque Deus.
. . ullo
modo sineret mali
aliquid esse in
operibus suis, nisi
usque adeo esset
omnipotens, et bonus,
ut bene faceret
et de malo
2 ». Ex.
gr.J ut advertit
s. Thomas, «
non esset patientia
Martyrum, si non
esset persecutio tyrannorum
3 ; atque
ex scelere omnium
atrocissimo in Christum
Filium Dei patrato
Deus bonum omnium
maximum, nempe opus
nostræ redemptionis eduxit,
et, ne plura
consectemur, Divinæ iustitiæ,
clementiæ, aliorumque attributorum
manifestalio, quæ mun-i
di ordinem maximopere
commendat, absque mali
moralis permissione nuilum
haberet locum .
216. Itaque Deus
non vult, sed
dumtaxat permittit ma]um
morale. Atqui hæc
permissio Divinis Perfectionibus nihil
obest. Ergo mala
moralia sub unico
Ente infinite perfecto
locum habere possunt.
217. Rem totam
ita perstringimus: Ex
malis nihil Divinæ
Perfectioni detrahitur. Ergo
frustra, præter priricipium
summe bonum, aliud
principium summe malum
Manichæi comminiscuntur 5.
i In lib.
I Sent., Dist.
XLVI, q. I,
a. 4 sol.
2 Enchir., c.
11, n. 3.
Unde Deus «
non eis [creaturis
liberis) ademit hanc
potestatem {peccandi), potentius,
et melius esse
iudicans etiam de
malis bene facere,
quam mala esse
non sinere »;'
De Civ. Dei, lib.
XXII, c. 1.
3 I, q.
XXII, a. 2 ad 2. Perbelle
ad hanc rem
inquit s. Bonaventura:
« Vis divina,
eliciens bonum ex
malo, præpotens est
malo, et ideo
bonum, quod inde
elicit, prævalet bono,
quod malum corrumpit;
et ideo plus
valet Universum nunc,
quam valuisset tunc,
in quod nunc
modo commendatur Sapientia
Creatoris. Unde Gregorius
in benedictione cærei
paschalis, Ofelix culpa,
quæ talem meruit
habere Redemptorem. Et exeraplum est
de scypho sano,
qui frangitur, et
religatur filo argenteo
vel aureo, quia
melior est post,
quam ante, non
ratione fractionis, sed ratione religationis
»; In lib. I Sent.,
Dist. XLVI, a.
1, q. 6
resol. 5 Ex
iis, quæ adhuc
demonstravimus, « excluditur
etiam, ut s. Thomas advertit,
quorumdam error, qui
propter hoc, quod
mala in muodo
evenire videbant, dicebant
Deum non esse...
Esset autem e
contrario arguendum: Si
malum est, Deus
est. Non enim esset
malum, sublato Effcctuum oppositorum
oppositæ sunt causæ.
Atqui bonum,
et malum sunt
effectus sibi invicem
oppositi. Ergo sicut
summum Bonum est
causa boni ita
summum malum admittendum
est, quod sit
causa rnali. 2W.
Kesp. Dist. mai.
Si sermo habeatur
de causis proximis,
et particulanbus, conc. mai., si de
causa remota, et
umversali neg. mai.
Dist. etiam min.;
ita tamen, ut
ad 3umdem finem
ordinari possint, conc. min., secus,
neq mn. J\eg
cons. Llramque distinctionem
ex D. Thoma ac;epimus.
Quod ad primam
attinet, « contraria,
inquit ;anctus Doctor,
conveniunt in genere
uno, et etiam
con/eniunt in ratione
essendi. Et ideo,
licet habeant causas
larticulares contranas, tamen
oportet devenire ad
unam arimam causam
communem ».
Atque id generatim
circa tfectus contranos
intelligendum est ;
nam cum de
malo, uod oppositum
bono est, sermo
est, illud etiam
observanlum est, malumproprie
effectum dici non
posse siquidem nalum cst
« mcidens effectibus,
sed non est
factum per se
oquendo. Alteram distinctionem
ex his sancti
Doctoris erbis confecimus
: « Res
habent contrarietatem ad
inviem, quantum ad
proximos effectus ;
sed tamen concorlant
etiam contraria in
ultimo fine, ad
quem ordinantur ecundum
harmoniam, quam constituunt ;
sicut etiam pæi
in mixto, quod
componitur etiam ex
contrariis ; et
ex oc sequilur
quod agentia proxima
sunt contraria, licet
gens pr.mum sit
unum ; quia
iudicium de agente,
et fine oon^,
CUmaohtn duæ causac
in idem incidant
». 220. Obnc. 2°
Dcus aut vult
tollere mala, et
non pots, aut
potest, et non
vult ; aut neque
vult, neque pot ^
. VUiU'^J01^' Si
vull. non potest, imbelllis
est, quod in
Deum non cadit.
Si potest, et
non vult, ividus,
quod æque est
alienum a Deo.
Si neque vult,
equc potest, et
invidus, et imbecillis
est. Si vu
t, et potst,
unde ergo sunt
mala ? [
221. Responsio ex
dictis constat. Deus
enim potcst utiueomn.a
mala tollere, non
vult tamen, ne
impediatur onum Un.versi.
Neque propterea est
imbecillis, aut mi rdine
boni, cuius privatio
est malum: hic
autem ordo non
esset si eus
non esset »;
Contr. Gent., lib.
III, c. 71.
' Ib.d. ad
3. - In
lib. II Sent.,
Dist. I, q.
I, a. 1 ad 4. nus
bonus, quia omnipotentiam, et
bonitatem suam patefacit,
cum ex ipsis
malis bona eliciat.
222. Obiic. 3°
Secundum illud effatum,
Quidquid est causa
causæ, est causa
effectus, peccatum, cuius
causa est liberum
arbitrium, reducitur, tamquam
in causam, ad
Deum, qui est
causa liberi arbitrii.
Atqui
id sanctitati Dei
repugnat. Et sane illud
effatum ad rem
non facit ; nam
« effectus causæ
mediæ procedens ab
ea, secundum quod
subditur ordini causæ
primæ, reducitur etiam
in causam primam
; sed si
procedat a causa
media, secundum quod
exit ordinem causæ
primæ, non reducitur
in causam primam
; sicut si
minister faciat aliquid
contra mandatum domini,
hoc non reducitur
in dominum, sicut
in causam. Et
similiter pec| catum,
quod liberum arbitrium
committit contra præc©r
ptum Dei, non
reducitur in Deum,
sicut in causam
l ». 224.
Obiic. 4° Prævidit
Deus hominem male
usurun: libero arbitrio.
Ergo, cum sit
infinite bonus, debuisse
id impedire. Quod
si bonitas finita
patrisfamilias necessario exigit,
ut impediat, quominus
sui filii bonis,
qua( accepturi snnt,
abutantur, multo magis
bonitas infinita i( præstare debuit. Equidem, cum
homo essentialitei sit
rationis particeps, atque
libertas sit essentialis
ratio nis proprietas,
idem fuisset condere
hominem libertafc carentem,
ac non hominem,
quod intrinsecus repugnat
Nec libertas est
de se matorum
scaturigo, sed solum
ilj lius abusus,
cum mala non
fataliter, ac necessario,
sec contingenter ab
illa deriventur. Neque
ullum tam fatuun
hominem esse putamus,
quem libertatis a
Deo sibi con,
cessæ poenitere possit,
cum illa sit
etiam innumerabiliuq bonorum
fons. Potuisset utique
Deus absolute impedire
ne homo peccaret,
retenta nihilorninus libertate
; ast, cu»
id noluit, tantum
abest, ut malorum
permissio Eius infi
nitæ bonitati obsit,
quin potius illam
mirifice manifester uti
iam demonstratum est. i
4a 2æ? Peccatum,
alibi ait, jefertu
in voluntatem, sicut
in causam; et
quamvis voluntas sit
creata Deo, in
quantum est quoddam
ens, non tamen
quantum ad ho(
quod defectus ex
ipsa incidere potest;
In lib.II Sent.,
Dist. Exemplum autem
patrisfamilias, qui bonus
non sset, msi
prospiceret, ne fiiius
abuteretur bonis ei traitis, nullam
vim habet; nam
pater est provisor
particulris; Deus vcro
est provisor universalis. Aliter autem
ocente AQUINO (vedasi), de
eo est, qui
habet curam alicuius
articular.s, et de
provisore universali; quia
provisor parcularis excludit
defectum ab eo,
quod eius curæ
subdiir, quantum potest;
sed provisor universalis
permittit iquem defectum
in aliquo particulari
accidere, ne imediatur
bonum totius. Accedit quod
pater naturali officio
impedire teneir quæcumque
filii mala impedire
potest; Deus autem
ti demonstravimus, non
tenetur omnia impedire
mala ' læ
potest. Quocirca Deus
peccati causa etiam
indirecta ci non
potest nec debct:
quia tametsi non præbeat
frxi Iium, quod si præberet, homines
non peccarent >c
totum facit secundum
ordinem suæ sapientiæ
et iuitiæ, cum
Ipse sit sapientia,
et iuslitia; unde
non imputar Jii,
quod a ius
peccet, sicut causæ
peccati ; sicut
ibernator non d.citur
causa submersionis navis,
ex hoc lod
non gubernat navem,
nisi quando subtrahit
-uberitionem, potens, et
dcbens gubernare. Pantheistarum placita
recensentur 228. Ex iis, quæ
superius de infinita
Perfectione Dei cta
sunt, non solum
eorum error, qui
nonnisi unam esse
)sse Divinam Naturam
inficiantur, sed etiam
commenm illorum, qu,
Deum cnm hac
rerum universitate conndunt, refellitur.
Illud philosophiæ systema,
in quo nnia,
quæ sunt, unicam
substantiam constitucre dicun cl,HJfl(IfnrX«I,I,I n°tanda
^st vox illa
aliquem, i,t c
udatur Baylci sopinsma,
quo Deum mala
permiuentcm assimilat ?i,
qui smeret crescere
seditiones, et perturbationes iti
toto renoVL9JVam acouireretPr°™rati remedii.
Nam l.ac agendi
ra"n al loua reSm
mala Particularia rex
permitteret, sed age r«
Zlr Um commune
re^N q«od ipse
curare debet. Quoca
ineptissimum est Baylei
exemplum. V la
2««, q. cit.,
a. 1 c.
Cf ibid., q.
VI, a. 3
c. Philos. Cerist.
Compend. IJ.7 9/? tur quæ
Deus appellatur, panlheismi nomine
designatur • Iam
insania hæc, etsi
antiquissima sit, tamen
hac nostra ætate
late longeque pervagata
est, ac veluti
culmen atti gisse videtur.
Ut veteres2, atque
aliquos mediæ ætatis
prætermiUamus 3, pessimi
huius erroris origo
in philosophia re i
Hoc ipsa pantheismi
vox, a verbis
tcat et 0eog
effecta, lucu ^Omnes fernie
indorum philosophorum Scholæ
pantheismum ma eis minusve
redolent, sed eum,
omni remota ambage,
docuit philo soohia
Vedanta, quæ cum
libris sacris, Vedas
appellatis, consentane sitorthodoxa
putatur. Vedantici philosophi
contendunt unicum extari
ens infinitum nomine
Brahma, resque multiplices,
et compositas, qua.
nræter illud existere
dicuntur, esse calentis
phantasiæ ludibna. Ind se
in s° £%%;,
|»c promde se,n
sub.ectum, atquc obiectum
reflexionis distinLit J"
Z '3° Per
reflcx.onem limitcs sibi
imponit, scquc in
eoosSbl '';."" e9°
0l?,eCt,,,,n Uividit«,,oniam a,«om
subicctun/rcflex ornsob.ecto oppomtur,
liquet ego obiectum,
comparatum cun eoosul l
um'^sum T Ca°Qaa»rVt°r
^punLper reflexion^, po°ivi«Uh
purum' hoc
est' cum conscientt»
sui ipsius |r;:
z::^sT:zrcicntia sui ipsius
- est s»k xitramque
rem cum cogitatione
unum idemque esse
contendit, illud pronuntiatum
staluens : Quidqnid
est reale, est
ideale, et quidquid
est ideale, est
reale. Quare, ex
eius sententia, illud,
quod cetera omnia
complectitur, non est
neque subiectum, neque
obiectum, verum cogitatio,
seu Idea, \el
Idea-Ens, quæ quidem
in se est
absoluta, et indeterminata, sed
cum seipsam secundum
quasdam leges, quæ
ab Hegbelio momenia
appellantur, evolvit, egoy
mundum et Deum
producit. Pantbeismus opera Victoris
Cousini e Germania
in Galliam transmigravit. Hic
eclecticorum Galliæ dux
se panlbeistam esse
præfracte inficiatur; sed
quod yerbo negat,
re fatetur. Revera
ipse docet Deum
esse unicum, et
multiplicem, æternilatem, et
tempus, summum, et infimum gradum
entis, finitum, et
infinitum, simul Deuny
naturam, et bumanitatem;
Deum, cum mundum
creat, non quidem
e nibilo, sed
e seipso illum
educere, ldeoque creationem
aliud non esse,
quam evolutionem, et apparitionem Dei
in mundo; creationem
esse necessanam, quippe
quod Deus, cum
sit caussa absoluta,
non potest non
creare, hoc est,
seipsum manifestare, et
cum sit caussa
infinila, buiusmodi manifestatio
erit constans, et
infinita; Deum idcirco
necessario, et semper
creare. Exinde intelligitur, cur
Heghelius unam esse
reruni, et seientiæ
rerum originem, et
in scientia formam,
et id, quod
forma continetur, unum,idemque
esse decreverit. Quamobrem
ipse totam phi
losophiam intra logicæ
cancellos coegit; ex
quo sequebatur rationenr
philosophandi esse ipsam
philosophiam; siquidem logica,
ut ab initn
diximus, non est
aliud, quam communis
ratio philosophandi, siy
ctitati detrimentum affert.
3
Vid. Allocut. Pii
PP. IX, Maxima
quidem, 9 Iun.
1862, in 0.;
cit. Atti Pontificii.
onc. min. Neg.
cons. Distinctionis, quam
attulimus, ratio x iis, quæ
alihi docuimus, evidenter
perspicitur. 243.
Obiic. 2° Substantia
infinita cum substantiis
finiis comuncta est
quidquam maius unica
substantia infinifc Atqui
hoc est absurdum,
siquidem illud, quo
quiduam maius esse
potest, non est
infinitum. Ergo absurum
est esse substantias
finitas præter infinitam. Resp. Dist.
mai., quidquam maius
quoad nume^m, conc.
mai., quoad perfectionem,
neg, mai.; conc.
in. Neg. cons.
Iis, quæ ad
huius rei explicationem
abi tradidimus %
hunc alium D.
Thomæ locum adiicius:
« Finitum infinito
additum non facit
maius, sed fat
plus; quia infinitum
et finitum sunt
duo. Deus dicitur esse
omnium; et omnia
dimtur esse in
Deo, atque esse
participaliones Divinæ Esmtiæ.
Atqui hæ loquendi
rationes significant res
extra eum ab
ipso Deo reipsa
non distingui. Ergo.
246. Resp. Neg.
min. Et sane,
1° (( Deiias
dicitur esse mmum
eiTective, et exemplariter,
non autem per
essenam. Creaturæ
in Deo esse
dicuntur dupliciter. no
modo, in quantum
continentur, et conservantur
virite Divina; sicut
dicimus ea esse
in nobis, quæ
sunt in islra
poteslate. Et hoc modo
intelligendum est verum
Aposloli dicentis :
ln lpso vivimus,
movemur, et su~
us, quia etiam
noslrum vivere, et
nostrum esse, et norum moveri
causanlur a Deo.
Alio modo dicuntur
res ise m
Deo, sicut in
cognoscente. Creaturæ non cuntur
Divinam Bonitatem participare, quasi
partem ln
lib. IV Sent.,
Dist. XLIX, q.
I, a. 4,
sol. 1 ad
4. I, q.
III, a. 8
ad i. Præclara
sunt hæc D.
Bernardi verba : Sane
esse omnium dixerim
Deum, non quia
illa sunt, quod
est Ule, d
quia ex Ipso,
et per Ipsum,
et in Ipso
sunt omnia. Esse
est er omnium, quæ
facta sunt, Ipse
factor eorum, sed
causale, non itenale;
Serm. IV in
Cant. Cf s.
Aug., Solil, lil».
I, c. 1,
ct Damasc, De
Fide orthod., lib.
I, c. 12. 5
I, q. XVIII,
a. 4 ad
1. Cf Qq.
dispp., De Pot.
Ex his, et
aliis, quæ antea
passim exposuimus, intelligis
facere fundamentum Pantheismi
Krausii, eiusque discipuli
Arhensii; inidem eoruni
sententia in illa
verborum æquivocatione superstruir,
qua omnia, et
proinde etiam mundi
essentiam in Dei
Essentia sentur contineri. essentiæ suæ,
sed quia similitudine
Divinæ Bonitatis i
esse constituuntur, secundum
quam non perfecte
Divinai Bonitatem imitantur,
sed ex parte. Obiic.
Nolio essendi in
se, sive subsistendi,
i alibi dictum
est 2, dumtaxat Deo
plenissime convenit. Erg
nulla substantia, præter
Deum, dari potest.
248. Resp. Neg.
cons. Sane aliquid,
ut s. Thomas
doce? potest dici
proprium alicui, vel
quia ipsi ita
convenit ut nulli
alii subiecto convenire
queat, « ut
cum dicituJ proprium
hominis esse risibile,
quia nulli extraneo
a ne tura
hominis convenit »;
vel quia i!lud,quod
de subiect prædicatur,
etsi aliis subiectis
quoque conveniat, tame
eo modo, quo
ipsi convenit, nulli
alii subiecto convenir1
queat; ut cum dicitur
hoc proprie esse
aurum, qui non
habet admixtionem alterius
metalli 3 ».
Hoc præstf tuto,
de substantia Dei
idem, ac de
esse Eius dicendur
est; nempe quemadmodum
esse est proprium
Deo non e
quod res creatæ
non sunt entia,
sed eo quod
esse illo md
do, (juo convenit
Deo, nempe, prout
est purum, seu
sin> admixtione ullius
privationis, aut potentiæ,
nuili natura oreatæ
convenit; ita Deus
proprie substantia est,
nof quia nulla
res creata substantia
est, sed quia
substantia prout perfectum
actum subsistendi denotat,
nulli rei crea tæ, sed
Deo dumlaxat convenit.
Itaque ex eo,
quod Deu proprie
substantia est, non
fluit res creatas
non esse, ne^
dici posse substantias,
non secus ac
ex eo, quod
esse pro; priissime
de Deo prædicatur,
non sequitur ipsum
noi posse prædicari
de rebus creatis
s. i In
lib. II Sent.,
Dist. Et alibi: «
Essei tia Divina
non secundum se
augmentabilis et multiplicabilis est;
se solum multiplicabilis estse^undum
similitudinem, quæ a
multis par ticipatur
»; Contr. Gent.,
lib. I, c. 75. 2 .
a In lib.
I Sent., Dist.
VIII, q. I,
a. 1 ad 1.Gf p.
335 not. 2.
5 Id luculenter
s. Thomas docuit;
siquidem, postquam monuit
Deun» dici substantiam,
quantum ad id,
quod est perfectionis
in substantia" adiecit:
« Et ideo
non sequitur, quod
omne, quod est
substantia, si Deus;
quia nihil ab
Ipso recipit prædicationem
substantiæ sic acce
ptæ, secundum quod
dicitur de Ipso;
et ita propter
diversum mo dum prædicandi non
dicitur substantia de
Deo; et creaturis
univoce sed analogioe. Quædam adversus
Spinosam, aliosque Panlheislas
adnotanlur n Totum, quanlum
est, spinoziani systematis
ædifir?(,cium ambigua substantiæ
notione innititur, qua
explicala, funditus illud
corruit. Sane Spinosa
Deum unicam e(2sse
substantiam ex eo
deduxit, quod cum
dixerit subit stantiam
csse id, quod
per se, seu
in se est, iliud per
se tmjita accepit,
ul non solum
inhærenliam in aiio
subiecto, na>ed etiam
causam effectricem a
substantia distinctam excKPluderel,
unde nonnisi unicam
substantiam Divinam exilenitere
posse collegit. At
hoc falsum est,
quia in definitionjbe
subslantiæ esse per
se, sive in
se non denotat
eam hu^usmodi esse
debere, ut non
recipiat esse suum
ab alio itj,ed
denotat eam non
habere esse suum
in alio, tamquam
jn|n subiecto1. Quamobrem
s. Thomas scite
advertit sube( tantiam
dici posse rem,
quæ non habet
esse suum per
mjihud, si pcr 7 ahud
intelligatur causa formalis,
quippe i«[uod causa
formahs est intrinseca
cuique rei; non
vero, faiii per
To ahud causa
effectrix intelligalur, quia
res creaioi æ
esse suum a
Deo accipiunt. Spinosa subslantiam
ila definivil, ut in ea
essentiam M|l> esse
non distingueret, quia
non dixit substantiam
esse )U|Ssentiam, seu
rem, cui convenit
esse in se,
sed ens, quod
ie i se
est, seu ipsum
esse in se;
unde pronum ei
fuit omnem miausam
ab ipsa subslantia
diversam excludere; siquidem
0i m subslanlia
essentia ab csse
non distinguitur, necesse
st, ul ipsa
per essentiam suam
exislat. At vero,'
ut idem lhomas
scite advertit « substantiæ
nomen non siffni cat
hoc solum, quod
est per sc
esse, quia hoc,
quod est sse,
non potest per sc esse
genus, sed significat
esscn am, cu. compet.t sic esse,
idest per se
esse, quod la ien^essc
non est ipsa
eius essentia 3
». Et sane,
subslan Ontol., c. VII,
a. 1, p.
42. • «
Esse creatum non
est per aliquid
aliud, si ly
per dicat caum
formalem intrmsecam ;
immo ipso formaliter
est creaturasi tem
d.cat causam formalem
extra rem, vcl
causam effectivam '^c
IPC,F ^Tr^ Gt
n°n Per SC,);
/n 7 S'nt->
«>«t. XVIII, I, a.
2 ad 2.
Cf Ferranensem,, In
lib. I Contr.
Gent. Le rePræstatVGatti,Ord.Præd.,/nSr/r.a/,o^fl-co-;,o/e,r^^ )•
I, tract. I,
Djss. I, et
II, Roma. tia, cum
sit quædam categoria,
rem secundum aliquem
modum essendi determinatam
significare debet; ac
proinde intelligi non
potest, nisi in
ea et aliquid,
quod quodam modo
est, et quidam
modus, quo ipsum
est, distin guantur. Illud prætermissum
nolumus, duo vitia
quoque la tere in
demonstratione, qua Spinosa
unicam substantiam Divinam
existere statuit. Primum
est, quod huiusmodi
demonstratio in seipsam
incurrit. Philosophus hebræus primo
suhstantiam ita definivit,
ut nonnisi esse Dei re vera significaret; deinde ex notione
substantiæ, quam sua
definitione tradidit, Deum
dumtaxat esse substantiam
de duxit. Alterum est,
quod Spinosa ex
solo conceptu sub stantiæ
argumentum ad existentiam
eius petivit. Enim vero,
cum notio substantiæ
dicitur esse res,
cui conve nit non
esse in alio,
vel secundum Spinosam, ens,
quod per se
est, et per
se concipitur, procul
dubio non affir-'
matur esse revera
in natura rem,
cui convenit non
esse in alio,
sive ens, quod
per se est,
sed illud tantummodo
decernitur, si quid
est, cui convenit
esse non in
alio, hoc esse
substantiam. Quocirca ex
notione, quæ definitione
suhstantiæ continetur, illud
minime licet absolute
inferre^ quod substantia
re vera existit,
sed illud dumtaxat,
quod re vera
existit substantia, si
res, cui convenit
non esse in
alio, existat. Ad
Pantheistas transcendentales quod
attinet, 1 iam
demonstratum a nobis
fuit absurdam esse
tum illan. methodum,
qua ipsi cognitionem
nostram a priori
inve stigare conantur2
; tum illam
sententiam, qua animan
obiecta suæ cognitionis
sibi construere tenent
3. # 2°
A vero longe abest pronuntiatum
illud, quod ipsi r Neoplatonicis acceperunt, ideas
nostras a rebus
non dis tingui,
atque subiectnm cogitans,
et obiectum, quod
cogi tatur, unum,
idemque esse. Sane,
quemadmodum s. Tho5
mas contra Neoplatonicos
argumentatus est 5, in
pnmil intellectio non
est eadem cum
re intellecta, quia
mens noi «
Hinc, ut alibi
adnotavimus (p. 335-336),
substantia, prout cate
goria est, in
Deum cadere nequit,
quia in Deo
essentia ab esse
dis tlngui haud
potest. 2 not.
2. Contr. Gent. solum
intelljgit rcm sed
per lacultatem in
seipsam redeundi, qua
pollet, inlclligit intellcctionem rei;
L quo, non
solum scent.æ rcrum
cxislant, sed etiam
scienth, cogn.fon.s rerum
confici possit. Secundo,
intefiecUo d !
stingui ur al>
intclleclu, sive a
subieclo cognoscenle, quia
si intellectus idem
esset cum inlellectione, ipse
numquam in potcnlia,
sed semper in
actu foret, hoc
cst semner ™
fZT% ^'^«W cogposcit,
neque unquam novas^gni." rimin1turU,rnrCtTerU°J inlC!'eC'US
a re intC,,ccta
u" " criminatur,
qu.ppe quod res
intellccta est princinium
per^qiiod anima eam
intelligit '. '"cipmm, >t
iJn E9\P" Fichlei,
Identitas absoluta Schellingii,
. enf nos trf
FS"T ^™' SmL
Re fluidem '«
mH ronrnn.in Chlc°
doJc?nle ' 0',e
al>stractionis ad ego
mri conceptionem ascendit.
Atqiii nemo vel
in logica 110 '
o USn!,goT illVhSlraCrti0nem n?n
nosse confici sinc
su-> en° 'Fqrm
COnf!C"' Ct °,,ieCl°
' circa quod
eonfici nhi^f T e9°x Puriconc?Pt« exurgere
non potest, nisi
»'"('>. «qu obiect, rea,kas
praoslUuatur At .'
ept.o rcv egopun,
secundum Fichleum, quamlibel
lum ESf Vs "m
TIUSSuh,e.CU repræsentationcm excludit.
^rgo Fictheus lurp.ter
sibi contradicit, cum
conceplioem „s C5,0
pun ve,ut| sui
systematjs fundameiUulT1 niliii?!
aUtem-' a-ouo
Schellingius supremum co Te,
s n... an?e
Pr,nc,P,um derivat, est
aliquid, quod io.cn,,. .0tTem omns
rcalitat. nempc perabstra ules Lv >ieC{0' Ct
Su,.,iect0 in sc
eontemp latur, et si
KL i,
rea,,ss,mum • «u'a
illud non solum
reale, sed Mt
1^^. tat6m' °i f°ntem
0mnis rca,itatis cssc
eonraroif n»Un '• '
qU.°d ex rcmolio"e subiecti
et obiecti er«m
„ " r
rcal"?l'S sit, est
prieotfo oftscbta, seu
*rum mhil. Ergo
(dent.tas absolota Schellingii
manife terCsi b!hCt C,;"tr
'li,',i"",""•
Deni1ucsi Sclu.lfi, g™ turter
sibi
conlradix.t, cum Absolutum,
quod ment ner re
ouonem omnis realitatis
in se contemjlatur
in Ens rea «qronufll",™0,,^ SKbieC,nm
intelli8e"s.ot ren intcl.ccum
»« 91 9S,
m,™ observanlc B»lmesio(F«M. /«»
et s°> »«wSr&
A«g.; ^«rTm;.!,bi,b.,a^Ua8,;cStUb:CC10
oognosccnti, opnonil. Cf
Puilos. Gurist. Compend.
lissimum transmutavit, idem
Heghelio obiiciendum est,
auia ipse asseruit
ldeam esse ultimam
abstractipnem, ad duam
mens, a rebus
proprietates earum gradatim
remoTendo, pervenit, et
simul eam fontem
omnis real.tatis, ac
proinde cum idea
omnium max.me concreta
unum, idemque fecit.
Accedit, quod, cum
idea visionem, sive
repraesentationem
significet, admittere ideam,
quae neque ad
obiectum, neque ad
subiectum uilo modo
refertur, idem est,
ac admittere visionem
sine re, quae videtur, et
sine subiecto, quod
videt; id, quo
nib.l absurd.m ^^Quae^cum
ita se habeant,
nihil est, cur
dicamus. quantum impia,
et ahnormis sit
notio De, quam,sti
Phv fosophi obtrudunt.
Sane, secundum Fichteum,
Deus 1 est
ro eqo vururn,
quod seipsum tamquam
purum ponit s ive!
nt ipse blaterat,
creat; 2° est
nostrae ment.s figmen
tum naro, quemadmodum Fichteus
ingenue fassus esl
tres illae positiones,
non ego, ego
nonpurum,et Deus pmn
obiecliva realitate deslituuntur;
est infinitum, et
s.mt sihi limites
assignat '. Secundum Schel
ing.um, 1 Absc
uturo, sive Deus
non tamquam illud,
in quo omne
act est sed
tamquam illud, in
quo aliqu.d potenhale
est, n te
igendnm Vet. Etenim
evolutio Absoluti non
pote concipi velut
quaedam manifestat.o ;
s.qmdem repugn quXam
manifesturo se facere,
nisi sit al.ud
cuisem nifestel; nihil
autem omnino est,
cu, Absp utum
manif stare se
potest, quia nihil,
secundum Schellmg.um, rea
esi!praeterquaro quod ipsum
Absolutum, et qu.dqu.d ^pj
ter Absolutum existere
videtur, re ipsa
non ex.stit .(Jua.
"tiamsi demus ro
ego purum, ut
ut infinitum P°f
^Uquem ™i,»m «ihi
nonere a Fichteo quaerere
nobis hcet, utrum
aU limn Sm
sTgnandos psum se
moveat, an a
caussa externa impcllatt
Shoc
Postremum.agnoscercnecessc
cst causam eyopurosupenore nuae
in ipsum vim aliquam
exercet, ob idque
quandam passion coo
tribucre quae duo
Fichtei systemati adversantur;
.pse emm ..
uit qu1dquldqexistit ab
ego puro originem
habere atque^ uk, . scl*
tari uobis liceat
a Fichteanis, cur
ego purum Iim.tes
s.b, ponat? S
sane ex se
siquidem nulla res
ad imperfectionis statum
spectat aue ex
eo quod in
quodpiam obstaculum incdit,
nam ex F.ch
S"hil extra ego,
eiusque ideas existit.
Cf Nicolas, Introd.
a l «* r
Bistoire de la
Phil., part. 2,
c. 3. Paris Cf Ancillon,
Essai de phil.
et de htterat.,
raris lla evolutio in
ipso Absoluto ponenda
esset. Atqui si in
I ibsoluto omne
actu esset, nulla
evolutio in eo
esse, et inm
ell.gi posset, quia
cum illud, quod
evolvitur, a potenlia
lti. id actum progredi
debeat, repugnat in
aliquo evolvi iim
ud quod iam
actu in eo
est. Ergo, ut illa
evolutio in sil
knsoluto explican posset,
aliquid potentiah in
eo intellijendum esset.
Iam Absolutum, in
quo aliquid potentiale est, secum
pugnarc manifestum est.
2° Immo Absolutum
>cnellingianum non est,
uti vidimus, nisi
Privatio absouta, sive
merum Nihil. Hinc
Oken Schellingii discipulus
o usque insannt,
ut Absolutum, sive
Deum Magnum NiU
appellant '. Denique,
secundum Heghelium, 1° unium ens,
sive absolutum, et Infinitum,
quod ipse vocat
aea-±,ns,Qstahquodprivative
indeter minatum, seu omnis
eterminationis expers2, unde
collegit Ideam-Ens esse
puum putumque nihil 3;
et quoniam nihil
est negatio enis,
Idea-hns esset ens,
quod non est
ens, sive ens,
et non ns;
1 fcxevolut.one ldeae-Entis,
ut Heghelius ait,
emer £ «Tnfr sP^tus>
et »Pse Deus.
Quare, cum Idea
uu">ns cvolutioncm Absoluti
S"f° bsnrdam cssc
dcmonstravimus, absurdam ctiam
cv„Iun„c/ «^'^l.anac prcdunt.
Insupcr pcsitiones Ideae
He«helii po icncs,
s.vc ad creationcs
?ou ego puri
Vicblei rcducuntur! quo Uramcnu^rndaet,^8 °StCUSU,U
* U°biS CSt'
VC'Ut "hantaSiaC seu
devenit, et causam,
per quam fit,
subaudiat : haud enim
possibile est, ut
aliquid de potentia
in actum, nisi
per ens iam
actu, progrediatur. Adhaec,
quis tam vehementer
allucinari potest, ut
Deum, cuius natura,
ut AQUINO (vedasi) inquit,
maxime et purissime
est actus *
» in aliquo,
quod per continuas
evolutiones fieri indigeat,
ut realiter sit,
seu potius quod
semper fiat, et
numquam sit, consistere
effutiat ? Denique in
refellenda sententia Cousini
nihil immorari nobis
opus est. Etenim
illa, quae docet,
nempe res necessario
a Deo creari,
atque creationem in
eo consistere, quod
Deus mundum ex
seipso educit, ex
theoriis antea statutis
8 nullo negotio
explodere licet. Unum,
et alterum dumtaxat
hic adiicimus. Sane,
quoad creationis necessitatem,
quam Cousinus ex
absoluta Dei natura
in- ducit, audiatur
iterum s. Thomas:
« Quidquid in
Deo est, est
sua essentia ;
et ideo totum
est aeternum, et
increatum, et necessarium;
sed tamen effectus,
qui ex Eius
operatione procedit, non
necessario procedit, quia
procedit ab operatione,
secundum quod est
a voluntate, et
idec producit effectum
secundum libertatem voluntatis.
Fal sam autem
omnino esse cousinianam
notionem creationis: a Augustino docemur.
Creatura, sanctus Doctor
ait ita esse
dicitur ex Deo,
ut non ex
Eius natura facta
sit Ex Illo
enim propterea dicitur,
quia Ipsum auctorem
ha bet, ut
sit: non ita,
ut ab lllo
nata sit, vel
processerit sed ab
Illo creata, condita,
facta sit s ».
Atque inde iU
1 Qq. dispp.,
De Pot., q.
II, a. 1 c.
2 Circa haec
Transcendentalium commenta vid.
etiam quae diximu:
in cap. II, a. 2,
p. 321 sq.
3 Cf p.
359-362, et Cosmol,
c. VII, aa.
1 et 2. In
lib. 1 Sent.,
Dist. XLIII, q.
II, a. 1
ad 3. Et
ibid. ad 2
« Sicut voluntas,
et essentia, et
sapientia in Deo
idem sunt re,
se 179 Optimismus
mundi refellitur. Antonivs
Can. D' Amelio Joseph
Ca>\ Molinari Censor
Theologus Depnt. cx-a, ^CZ-o-a
~~4Pf&}*Gaetano Sanseverino. Sanseverino. Keywords: segno naturale,
Boezio, Aquino. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanseverino” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Santilli: la ragione
conversazionale -- dal soggettivo all’inter-soggettivo – la scuola di Sant’Elia
Fiume Rapido -- filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Sant’Elia Fiume Rapido). Filosofo italiano. Sant’Elia
Fiume Rapido, Frosinone, Lazio. Segue il
corso liceale presso la Scuola di Murro a Napoli. Discepolo di GALLUPPI, e
amico -- fra gli’altri – di SETTEMBRINI, FIORELLI, e SANCTIS. Si laurea in
filosofia. Apre una scuola di diritto morale e costituzionale. Fervente
giobertiano – GIOBERTI (si veda), e attivo propugnatore, nei circoli culturali
napoletani, di un'Italia federate. A frequenti rapporti epistolari con MAMIANI,
GIZZI, e COUSIN. Quest'ultimo lo introduce nel giro culturale del socialismo
utopistico ma modula il suo socialismo secondo i propri valori umanitari,
rifiutando la logica della lotta di classe. Ha comunque a scrivere che nel
regno di Napoli occorre una savia distribuzione della ricchezza. Presidente
della società dantesca (ALIGHERI – si veda) -- e prolifico filosofo. Fonda "L'Enciclopedico"
in cui vivacemente sostene che occorreva occuparsi della piaga della povertà. La
nazione italiana vuole pane e lo dimanda incessantemente, lo chiede nel pianto
dell'indigenza, tra le sciagure della desolazione, lo chiede non a titolo di
preghiera, ma diritto necessario, assoluto. Il popolo italiano non capisce la
speculativa astrazione di alcune verità filosofica, non sa i titoli di libertà,
di costituzione, di uguaglianza. Una riforma che dimentica affatto la fisica
prosperità del popolo italiano non è che riforma di solo nome. “Le idee" e
testo di studio nelle scuole di Toscana; "Sul realizzamento del
pensiero"; "Sviluppo filosofico dell'autorità"; "Cenno
psicologico sull'attività dello spirito"; "Individuo e Società";
"Princìpi dell'imanità razionale"; "Il socialismo in
economia" e "Lavoro, industria e capitale". Si batté
politicamente per l'ottenimento della Costituzione da parte di re Ferdinando II.
Malvisto e considerato individuo pericoloso dalla polizia e ucciso a
baionettate da soldati che fanno irruzione nella sua abitazione in Largo Monte-Oliveto,
accanto a Palazzo Gravina. Venne ucciso a seguito della delazione di una donna,
che lo indica come il predicatore alla soldataglia. Lo ricordano due epigrafi:
una sulla facciata della sua casa natia e una sulla facciata della sua palazzina
in Largo Monteoliveto. Di lui scriveno SANCTIS, PEPE, SETTEMBRINI, VANNUCCI,
MASSARI, GROSSI, GUZZARDELLA, e MANDALARI -- che volle raccogliere i suoi saggi
in "Memorie e Saggi” (Roma). Peruta. “Il Giornalismo Italiano del
Risorgimento”; Ghiron, Peruta, “Storia del quindici maggio in Napoli; Settembrini
"Memorie e saggi”; Mandalari, Memorie, Roma. Guzzardella, “Martire del
Risorgimento” Milano, Ghiron, Il valore italiano, Tip. nazionale degli editori
Ghione e Lovesio, Peruta, Il Giornalismo Italiano del Risorgimento, Angeli, Mambro,
in Sant'Elia Fiume Rapido, il Sannio, Casinum e dintorni Roccasecca, Settembrini,
Ricordanze della mia vita, Morano. COMMEMORAZIONE DI ANGELO SANTILLI FILOSOFO E
PATRIOTA SANTELIANO FU UCCISO A NAPOLILa cerimonia a Sant’Elia – ntensa
cerimonia commemorativa, a Sant’Elia Fiumerapido martedì 20 maggio scorso, per
la ricorrenza del 160° anniversario della tragica morte del filosofo e patriota
risorgimentale santeliano, Angelo Santilli. Promossa dalla locale Pro Loco,
la commemorazione ha avuto il convinto
sostegno e patrocinio dell’Amministrazione Comunale, per interessamento degli
Assessori alla Cultura e al Turismo Antonio Trelle e Giancarlo Vacca, oltre a
quello della scuola media statale, intitolata proprio al Santilli, tramite
l’impegno del dirigente scolastico prof. Graziuccio Di Traglia. La cerimonia ha
avuto inizio al mattino, con raduno di studenti, autorità civili, militari e
religiose, degli eredi del Santilli e di un gran numero di cittadini, in Piazza
Antonio Riga dove, all’imbocco di Via Angelo Santilli è stata scoperta una
nuova targa toponomastica marmorea, con su scritto: “Via/Angelo
Santilli/1822-1848/Filosofo e Patriota”. Nella Chiesa di Santa Maria la Nova è
stata officiata da don Rosino Pontarelli una S. Messa in memoria di Angelo
Santilli seguita da una orazione commemorativa dell’illustre santeliano a cura
di Benedetto Di Mambro. Dopo la messa è stata deposta una corona di alloro
presso la casa natale del Santilli al suono delle note de “Il Silenzio”, . Nel
pomeriggio, presso la sede della scuola media, si è tenuto un approfondito
convegno sulla figura e l’opera dell’illustre santeliano e sulla continuità tra
il pensiero liberale dell’800 e la Carta Costituzionale italiana di cui proprio
questa’nno ricorre il 60° anniversario della sua adozione. Al convegno, seguito
da un folto ed interessato pubblico, hanno preso parte: il sindaco di
Sant’Elia, dott. Fabio Violi che ha preannunciato, dietro donazione degli eredi
Santilli, l’istituzione di una Biblioteca Comunale proprio nell’abitazione
natale di Angelo Santilli e a lui intitolata; la professoressa Silvana Casmirri
dell’Università di Cassino che ha sottolineato come il patriota risorgimentale
santeliano fosse “un prototipo, un modello di una gioventù idealista durante la
fase del Risorgimento italiano”; il Prefetto di Frosinone, dott. Piero Cesari
che, rivolto ai giovani studenti, ha rimarcato come fosse importante, nel
ricordo del Santilli, costruire insieme “il sentimento della cultura della
legalità”; infine il giudice Tommaso Miele, primo consigliere della Corte dei
Conti, che ha sottolineato l’attualità del pensiero di Angelo Santilli,
rimarcando il concetto della Costituzione “come fonte di democrazia e di
uguaglianza”. È stata quindi la volta dello studente Giacomo Vettraino della
classe III A che ha chiuso il convegno illustrando la vita e il pensiero di
Santilli. Angelo Santilli, filosofo e
patriota – Angelo Andrea Santilli era nato il 28 ottobre 1822 a Sant’Elia,
Comune che all’epoca si trovava in Provincia di Terra di Lavoro ed in pieno
Regno delle Due Sicilie su cui governava Re Ferdinando I di Borbone. Era figlio
del giovane medico santeliano Silvestro Santilli, che sarebbe stato anche
Sindaco di Sant’Elia dal 1827 al 1829 e della giovane Giuseppa Mancini,
originaria di Castel Baronia, in Provincia di Avellino, ma residente a San
Germano, l’odierna Cassino. Il nonno materno di Angelo era il medico
Evangelista Mancini, bonapartista e fra i promotori della Repubblica Partenopea
del 1799. Di odori libertari il piccolo Angelo ne respirò a pieni polmoni nella
sua casa di S. Elia, nei pressi della chiesa di San Cataldo in cui, fra l’
altro, era stato battezzato. Compiuti i primi studi giovanili a S. Elia, nel
1835, a 13 anni, Angelo Santilli si trasferì a Napoli per proseguire gli studi,
andando ad abitare in Largo Monteoliveto nei pressi di via Toledo. L’ingresso
alla sua abitazione era il Vico Gravina 1. Con Angelo andarono a Napoli anche
la madre Giuseppa, i fratelli Vincenzo, Giuseppe e Giovanni ed il giovane
compaesano Filippo Picano. Angelo e Vincenzo entrarono nella scuola di
Francesco Murro per l’apprendimento della grammatica, della retorica, della
filosofia, della storia e delle scienze. Nel 1838, a soli 16 anni, il giovane
Angelo si iscrisse alla Regia Università di Napoli avendo fra i suoi insegnanti
il maggior filosofo italiano dell’epoca, il kantiano Pasquale Galluppi. Amici e
compagni di studi del Santilli furono, fra gli altri, Francesco De Sanctis,
Luigi Settembrini, Silvio e Bernardo Spaventa, Antonio Scialoja, Giuseppe
Fiorelli e Pasquale Stanislao Mancini, suo cugino per parte di madre, questi
avrebbero tutti avuto ruoli politici, letterari e filosofici importanti
nell’Italia postunitaria. Nel 1842, a soli 20 anni, Angelo Santilli si laureò
in Filosofia ed in Legge, aprendo così uno Studio Legale e divenendo anche
docente di Diritto. L’attività filosofica, giuridica, letteraria e politica del
Santilli si sarebbe svolta, incessante e copiosa, nell’arco di sei anni. Sempre
nel 1842, a soli 20 anni, dette alle stampe la sua prima opera filosofica “Le
idee soggettive” che ebbe grande accoglienza negli ambienti intellettuali ed
accademici dell’intera Penisola a tal punto da doverne fare una seconda
ristampa per la vasta richiesta che ebbe quale testo di studio nelle scuole del
Granducato di Toscana. Santilli non si fermò: continuò a scrivere di diritto,
di filosofia, di critica letteraria e fu anche esperto verseggiatore in terza
rima. Famosa la sua ode dedicata all’amata Margherita. La fama letteraria del
Santilli ebbe grande risonanza a Napoli e nel 1846, su proposta del Ministro
della Pubblica Istruzione del Regno Borbonico, fu nominato Presidente
dell’Accademia Dantesca che però dopo qualche tempo fu fatta chiudere dalla
Polizia Borbonica perché, ricorda Atto Vannucci, “sotto apparenze letterarie
mirava ad intenti liberali ed umanitari”. Santilli ebbe anche una fitta
corrispondenza epistolare con Terenzio Mamiani; con il Cardinale Gizzi,
Segretario di Stato di papa Pio IX e con il filosofo eclettico francese Victor
Cousin, professore di estetica presso l’Università La Sorbona di Parigi.
Tramite gli scritti del Cousin entrò in contatto con il pensiero socialista del
filosofo utopista francese Pierre Joseph Proudhon e nel 1846 lo stesso Santilli
volle esporre le sue idee in proposito in tre pubblicazioni: “Il socialismo in
economia”, “Individuo e società” e “Lavoro, industria e capitale”. Lo sviluppo
filosofico e politico del Santilli partiva dal criticismo kantiano per
approdare al positivismo sociale, attestandosi, alla ricerca di certezze e
verità, allo spiritualismo neo-hegeliano che sarà l’espressione filosofica di
Bernardo Spaventa e che si esplicherà nel socialismo meridionalista di Antonio
Labriola e Gaetano Salvemini. Intanto in tutta Italia si andavano sempre più
propagando idee libertarie. Santilli, non vedendo attuabile al momento l’istituzione
di uno Stato Repubblicano, abbracciò il federalismo di Vincenzo Gioberti e
scrisse al Cardinale Gizzi perché il Pontefice si facesse promotore e guida di
un federalismo fra tutti gli Stati in cui l’Italia era divisa. Stava fiorendo
il Risorgimento e da ogni parte si chiedeva la Costituzione. Santilli cominciò
a dedicarsi alle pubbliche assemblee ed alle pubbliche predicazioni contro il
governo assoluto di re Ferdinando II, assieme al popolano Michele Viscusi.
Quando, il 29 gennaio del 1848 il Governo Borbonico concesse la Costituzione,
Santilli non smise di parlare pubblicamente perché tramite la Costituzione si
potessero migliorare le condizioni civili e sociali della popolazione e ci
fosse “una savia distribuzione delle ricchezze”. Ma dopo qualche giorno, mentre
lo stuolo degli ascoltatori del Santilli andava ingrossandosi sempre di più, la
cosa cominciò a creare preoccupazioni e timori nella polizia borbonica che dopo
un mese interruppe un discorso del Santilli in Largo del Castello e disperse
gli ascoltatori. Santilli denunciò il fatto sul suo giornale “Critica e Verità”
la qual cosa gli creò ancor più inimicizia e sospetti dalla parte della
polizia. Intanto alla fine di febbraio del 1848 moriva la mamma di Angelo
Santilli, Giuseppa Mancini, a soli 57 anni di età. Nell’aprile del 1848
Ferdinando II ritirò la Costituzione ed in tutto il Regno si diffusero ancor
più le idee libertarie e di uguaglianza sociale del Santilli. A Napoli
addirittura vi furono anche degli scioperi. Agli inizi di maggio Angelo Santilli
iniziò a scagliarsi con violenza contro la monarchia assoluta. Il Re, temendo
una insurrezione popolare, nei giorni dal 12 al 14 maggio fece disporre
l’esercito nei punti strategici di Napoli. Angelo Santilli continuò incessante
con le sue orazioni contro re Ferdinando. Nella serata del 14 maggio i
napoletani iniziarono ad innalzare barricate contro l’ esercito. Barricate
vennero erette anche in Largo Monteoliveto, vicino all’abitazione del Santilli.
La mattina del 15 maggio 1848 iniziarono gli scontri tra i rivoltosi e
l’esercito borbonico rafforzato da truppe austriache e svizzere. La battaglia
si protrasse per tutta la giornata e man mano le barricate furono smantellate
dai soldati con largo spargimento di sangue. Ai soldati svizzeri fu dato ordine
di scovare ed uccidere il Santilli e nella tarda serata giunsero fin sotto la
sua abitazione facendola oggetto di fucilate che uccisero il giovane Filippo
Picano e la serva di casa Carmela Mega. Irruppero quindi nella casa e
trucidarono a baionettate Angelo Santilli e suo fratello Vincenzo. Gli altri
due fratelli, Giuseppe e Giovanni, erano riusciti in tempo a trovare riparo
presso conoscenti. Molti degli scritti di Angelo Santilli furono dati alle
fiamme ed il suo corpo martoriato assieme a quello del fratello; entrambi
furono gettati in una fossa comune. Furono in molti a ricordare Angelo Santilli
nelle loro memorie: Francesco De Sanctis, Luigi Settembrini, Salvatore Di
Giacomo, Marco Lanni, Mario Mandalari, Atto Vannucci e, più recentemente,
Franco Della Peruta ed Alberto Guzzardella. Nel 1865 l’ antico Corso Dante che
attraversava il centro storico di S. Elia fu intitolato ad Angelo Santilli ed
ancora oggi porta il suo nome. Dal 1886 e dal 1889, per volere del maggiore
medico Antonio Riga (1833-1918) e del pittore Enrico Risi (1855-1915), due
lapidi lo ricordano, la prima sulla facciata della casa natale di S. Elia, in
via Risorgimento, e la seconda a Napoli in Largo Monteoliveto sulla facciata
della casa dell’eccidio. Dal 1981 anche la Scuola Media Statale di S. Elia
Fiumerapido porta il suo nome. Ora è in animo dell’Amministrazione Comunale di
S. Elia ristrutturare la casa natale del Santilli e farne sede della biblioteca
comunale e di un centro studi.Angelo Santilli. Santilli. Keywords: dal
soggettivo all’inter-soggetivo. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santilli” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Santorio: la ragione
conversazionale del pendolo di Santorio -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Capodistria). Filosofo italiano. Capodistria, parte
dell’Italia – attuale Slovenia. Padre della fisiologia sperimentale. Il primo a
comprendere l'importanza dell'esperimento e dell'adozione dei parametri
quantitativi per valutare i quali inventa alcuni dispositivi tra cui il
termometro e il tachimetro. Studia sperimentalmente la struttura della materia,
di cui descrisse la struttura corpusculare e meccanica, anticipando le ricerche
di GALILEI. Studia a Padova. A Venezia fa amicizia con SARPI, SAGREDO e GALILEI.
Adatta il pendolo alla pratica, precedendo gli esperimenti condotti da Galilei
con i pendoli. Poniere nell'impiego delle misurazioni fisiche in medicina; il
suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia usata per studiare
l'equilibrio omeostatico e le trasformazioni metaboliche Tra i soggetti che si
prestarono alla sperimentazione vi fu anche GALILEI. Insegna a Padova. Pubblica
descrizioni di congegni termo-metrici e di precisione che divennero di largo
uso nella pratica medica. Pioniere nell'impiego delle misurazioni fisiche. Il
suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia – la stadera medica -- usata
per studiare le trasformazioni meta-boliche in soggetti sperimentali tra i
quali vi fu lo stesso GALILEI. Pioniere nell'uso del metodo sperimentale di cui
comprese l'importanza e la necessità replicando i suoi esperimentil Considerato
a torto il fondatore della iatro-meccanica, ne e uttavia ispiratore con i suoi
importanti studi sul meta-bolismo e sulla termo-regolazione umana. È il primo a
quantificare la perspiratio insensibilis e ad usare il termometro clinico che
egli stesso idea. S. inventa anche altri
strumenti – il pulsilogio, l’igrometro, il "letto artificioso", l’"eolopila
medica", ed il "termometro lunare" -- intesi a tradurre in
numero e determinare con esattezza matematica i para-metri vitali umani. I suoi
saggi hanno numerose edizioni, diffusione europea e ampia popolarità. Classico
il “De statica medica” -- uno dei saggi più importanti della storia della
fisiologia; “Methodi vitandorum errorum omnium qui in arte medica contingunt
liNunc primum ccessit eiusdem authoris De inventione remediorum liber (Aubert);
“Ars de statica” (Leida, Haro); “Commentaria in artem Galeni”; “Nova pulsuum
praxis morborum omnium diagnosim prognosim et medendi aegrotis rationem statuens,
sine eorum relatione”; “Commentaria in primam fen primi libri canonis
Auicennae”; “Commentaria in primam sectionem aphorismorum Hippocratis”; “Societate
si politica”. Galilei -- Storia della Scienza di Firenze. Castiglioni, “Storia
della Medicina” (Mondadori, Milano); Pazzini, “Storia della Medicina” (Libraria,
Milano); Premuda, “Storia della Medicina” (Milani, Padova); Premuda, “Storia
della fisiologia” (Del Bianco, Udine). Treccani Dizionario biografico degli
italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Santorio Santorio. Santorio.
Keywords: il pendolo, il pulsi-logio, l’igro-metro, l’eolo-pila. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Santorio” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Santucci – Leech e la prammatica come rettorica
conversazionale – simulazione, superlazione, e compagnia – By Luigi Speranza,
pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Roma). Filosofo italiano. Grice: “There was a time when
Italians – indeed Romans – would NOT stand a hellenism like ‘eironia,’ ‘hyperbole,’
or ‘metaphora,’ and there you would have them – and Cicero, too – uttering Varronesque
formations like, respectively, SIMVLATIO, SVPERLATIO, and TRANSLATIO! I
simplify the vocabulary by calling them all ‘figures of speech,’ or
IMPLICATURAE, that is!” -- Retorica. RHETORIC JEu PRÆCEPTA V E SELECTISSIMIS AUCTORIBUS COMPILATA EDIT PRIMO PETRUS ANTONIUS S. DE
CORTONA, Unus ex Presbyteris
Congregationis Oratorii DIVI PHILIPPI
NERII ejufdem Civitatis. Excudebat Joannes Baptista Recurti. SUPERIORUM PERMISSU, AC PRIVILEGIO. Illujirifs.
et Reverendifs. D. D, GABRIELI RICCARDIO
Viro nobiliffimo, et Ampliflfimo, Patritio Florentino Marchioni eximio
Metropolitanæ Ejcclefiæ Florentinæ
Canonico PETRUS ANTONIUS SANTUCCI U JE
magna Junt, eadem et tnagnis deberi iifque folii nuncupan da fore, nemo unquam
inficias ivit, lllufiriffime, C9*
Reverendtjfime Domine. Cum enim omnibus
a natura comparatum fit, ut coeli faciem
obviam fibi quifque contempletur; huic
profetto totius Orbis fublimi /lima parti, O'
non alii, ea quce Orbis ipfius fublimi /fima ornamenta fiunt, nempe
fydera, ab eademmet natura merito donata
fuiffe facile ipfe animadvertat, ne et 2 ceffe Cfjje eji % Quavem, et meritis,
fi forte virum quem Confprxerc, filent, arreBifque auribus
aflant: Ille regit diBis animos, et pcBora
mulcet. At Eloquentix majefias, fe
mavult, et admiratione coli, et filentio pradican;ejl enim admiratio
prxeonium glorix, et filent tum fidus
interpres majefiatis ‘, neque major illa commendatio effe potefi. quam omnis
frujlra tentata laudatio. Denique
Do&orum omnium Coryphæus, ac facile
Princeps D. Augutt. fic de præcellenti hac Arte tertatus habetur: Hxc
nobis cum Angelis, cum Deo ipfo quodammodo communis efi; In ea fe ille exercet;
in ea deleBatur: in ea triumphat dum nos fine firepitu verbot'um intus
alloquitur. Ejufdem Artis Utilitas. E Tfi non defuerunt aliquando, qui maximum
hoc hominum adjumentum turpiter
dctreXare non dubitaverint, quod ex illorum numero, qui Iiaia Propheta tefte 5.
zo. malum bonum dicunt, et bonum malum,
fallo judicio deceptionem fimplicium iiatuerint, quod deceptionum imo, fraudum,
et doli cujufque infenfiflimus hodis eft; fiquidemvera benedicendi latio veritatem amat femper, illam tutatur,
et cunXis Eloquentis nervis prsdicat, fubdinet, fovet, admifcendo quidem
interdum Auxefes, hyperbolefque, fed
fatis eas moderate, et eo tantum coniilio, ut veritatis ipfius magis affulgidus
emicet nitor, auditorefque eleganti, ac faceta interdum varietate deieXet; Illud
nihilominus pene Sapientes omnes firmiflimumed,
jugiterque erit, quod veluti præfulgens hæc Ars dignitate, ac majeftate
ceteris artibus prædat, atque antecellit, quemadmodum fuperius vidimus; Ita
illas quoque plurimis in nos commodis,
uberrimaque utilitate facile fuperat, evincitque. Nam quid ego dicam in primis, quod ipfa, quæ ex univerfis rebus
condat, ut cum Cicerone loquar lib. 1.
de Orat, quibus ia fingulis elaborare
permagnum eft, quæque omni laude
cumulatum Oratorem non efficit, ni/i erit ille omnium rerum magnarum, atque artium Scientiam
confequutus; ipfa inquam prædiXis
artibus qujbufcumque, earumdemque rerum omnium magnarum fcientia maximam opera fert, ut dignofeantur, amplexantur,
amentur, teneantur, et in deliciis fint:
iisetiam lumen, et decus impertitur:
Clientes, amicos, defenfores conciliat: ab
inimicis injude, impieque adverfantibus tuetur, &eripit: eas denique
dicendi vi, et libertate magnanime
fervat, ftrenue confirmat, et apud poderos omnes perpetuo, et immortaliter
vivere mirifice facit? Addere dejude
licet cum laudatiflimo perfeXi eloquii Patre
lib. quod hac, et non 'alta facultas ejl, qua potuit, aut difperjos
homines anum in locum congregare j aut a
fera, agrrflique vita ad hunc humanum cultum,
civilemque deducere; aut /aw conflitutis civitatibus leges, judicia,
jura defribere. Hæc alibi cutn eodem,
ceterifque omnibus in ea prædantibus viris tum antiquorum tum noftrorum
temporum eft, qua: Urbibus jam conditum
fidem colere; juftitiam retinere, labores communis caufa commodi fufeipere
docuit: Hæc eft qua facinorofos homines
invadimus, virtute præditos laudamus,
nocentes condemnamus, innocentes abfolvnius, prudentes exornamus, imperitos
docemus. Hæc eft quæ fola res honefias,
atque ntiles perfuadere poteft: qua conlolamur afflidos, qua deducimus perterritos
a timore, qua gelbentes comprimimus, qua cupiditates, iracundiafque
reilinguimus, qua quidquid eft in omni
vita redum, ac laudabile gubernamus. Hæc
eft, quæ adoleicentes acriter a vitiis revocat, et ardenter ad virtutem
cohortatur, quæ feniores languentes excitat, et ad Reipublicæ gubernationem
attentiores efficit, qua Imperatores in bello milites fuos ad patriæ defenfionem, et vidoriam acquirendam
alacriores reddunt; Quæ populos ad Religionem, et cultum Dei optimi maximi, ad patriæ pietatem, ad
communem utilitatem tuendam inducit, quæ conciliatrix eft humanæ focietatis, quæ deniqur femper, vel in
otio» vel in negotiis ma-xime commoda
eft humanitati, fidei, Sapientiæ, fit hæc fatis dida fint, ut fi non tota, ex
parte faltem aliqua attingatur Rhetoricæ utilitas. Quanta prarcipui Studii neceffitas fit ad hanc
ipfam Artem acquirendam. E X iis, qux
hu^ufque attulimus, facile conflat etiam nectffitas, de qua modo fermo. Nam
quum qux pulcia, eadem et difficilia fmt
ex, communi adagio; utique quanto ceteris artibus hxc antecellit, tanto quoque illis "difficultate prxller,
ut acquiratur, neceffe eft. Sed rem hanc
totam potius abfolvit, et ftatuit
Magiftrorum omnium caput, ac Princeps prxcelUntiffimus Tullius, quum fupracit.
lib. r. de Orat, camdem Rhetoricam
lermone perfequens, cunftis illam artibus adeo eminere oflendit, ut in
unaquaque ipfarum excellentes permultos
homines fateatur, perpaucos autem omni tempore in hac benedicendi ratiore; et quidem
fic ille: Ac mihi quidem fixpe numero in
fummos homines, ac fummis ingeniis prxditos intuen ti, quxrcndum ejfie vifum
eji, quid effiet, cur plures in omnibus
artibus, quam in dicendo, admirabiles extitififent. Nam quocumque te animo, et cogitatione
converteris, permultos in quocumque genere videbis, non msdiocnium artium, fied
prope maximarum. Quis enim eji, quis, fi
clarorum hominum fidentiam rerum geflarum,
vel utilitate, vel magnitudine metire velit, non anteponat Oratori
Imperatorem ? Quis autem dubitet, quin belli duces ex hac una Civitate
prxflantififiimos pene innumerabiles, in dicendo autem excellentes vix paucos
proferre poffimusl Jam vero, confilio, ac fiapientia qui regere, ac gubernare
rempublicam poffent, multi nofira,
plures patrum memoria, atque etiam majorum exti terunt: cum boni per quandiu nulli, vix autem Jingulis
xtati bus finguli tolerabiles Oratores invenirentur. Ac nequis forte cum aliis Jludiis, qux reconditis in
artibus, atque in quadam varietate litterarum verfentur, rmagts hanc dicendi rationem, quam cum Imperatoris laude,,nt
cum boni Senatoris prudentia comparandum
putet: Convertat animum, et ea ipfa
artium genera circumfpiciat, qutque in iis jloruerunt, quamque multi: fic
facillime, quanta Oratorum fit,
femperque fuerit paucitas, fudtcabit. Neque enim te fugit, laudandarum artium
omnium procreatricem quamdam, et quaft
parentem, eam, quam ot-kaaopin* \ GV.cn
vocant, ab hominibus doitilfimis judicari: in qua difficile ejl enumerare, quot
vin, quanta /cientia, quantaque in
fludtts tuis varietate et copia fuerint:
qui non aliqua m re feperatim elaborarmt, Jed
omnia, quacumque effient, vel flentia pervcjhgattone, vel differendi ratione comprehenderint, quis
ignorat, 11, qui mathematici vocantur,
quanta in obj curitate rerum, et quam
recondita in arte, et multiplici, Jubttltque
verfentur ? Quo tamen in genere ita multi perfetti homines extiterunt,
ut nemo fere fluduiffie ei f cientia vehementius videatur, quin, quod voluerit,
confequutus Jit. Quis mu ficis, quis
huic Jtudio litterarum, quod profitentur it, qui grammatici vocantur, penitus
fe dedidit, quia omnem illarum artium pene infinitam vim, et materiam f cientia, et cognitione
comprehendent ? Iere mihi hoc video effie diElurus: ex omnibus iis, qui in harum artium ftudus Uber aU (fimis fint,
doElnniJqu verfati, minimam copiam poetarum egregiorum extiffiljje; atque in hoc ipfo numero, in quo perraro
exoritur aliquis excellens, fi diligenter et ex nofirorum et Grxcorum copia
comparare voles, multo tamen pauciores oratores quam Poeta b| (C>> «
)b7)fe7lfa>t«7|(. W7) V?> is faciliorem aperiam ab elocutione aufpicabor,
&. ideo. ELOCVTIO tanti eft in arte
dicendi, ut inter alias illius partes,
primum fibi vindicet locum; artem enim,
et artificem denominat, et a Dialeftica Oratoriam fecernit; dum enim prxtiofa
fuppelle&ile argumenta contexit, fe gemmæ orationis parentem efle
contendit. Definitionem elocutionis jam
fuperius afiignavimus, cum eam elfe
diximus: Idoneorum verborum, ac fententiarum ad inventionem accommodatio. Sed
c\uia de Orat. Cic. inquit: Erit
eloquens, qui ita dicat, ut probet, delcElet, et fleciat; probare neceffiratis
eft, deieftare fuavitatis, fle&ere viftorise ;& cum de probatione agendum fit ininventione, de motibus in
amplificatione, noverit hic orator candidatus fibi proponi delegationem per
fuavitatem orationis comparandam; quod
ut facilius attingamus, fecutil CICERONE (vedasi) elocutionem per divifionem
traftabimus. Dividitur ergo elocutio in elegantiam, compofitionem, et dignitatem.
Elegantia
agit de puritate Termonis, compofitio de connexione verborum, de oratione
numerofa, et de periodis, dignitas de tropis, et de figuris. De
Elegantia. E Legantia, ut inquit Cicer.
efi y qua facit ut unumquodque pure, et aperte dici videatur. Hxc diftribuitur
in Latinitatem, et explanationem.
Latinitas eji, qua fermonem purum confervat, et ab omni vitio remotum, ut grammatica docet. Explanatio efl, qua reddit
apertam, et dilucidam orationem. Harc
autem comparatur duobus verbis, fcilicet, et ufitatis, et propriis. Ufitata funt ea, quæ A 4 veriantur in fermone, et quotidiana
confuetudinff. Propria vero, qua» ejus
rei verba lunt, de qua loquimur; ita Cicero, et Quinftil. verba, inquiunt,
tum propria funt, cum id Jigmficant, in
quod primum denominata funt. Pro hac
explanatione fervanda tradunt Rethores deleflum fimpliciutn verborum, ex quo
rejicienda funt, quæ fcquenti diftico
compleftuntur. Sordida, pri/ca, nova,
antiquata, poetica, dura, Turpia, rara
nimis, vel peregrina cave: Nam &faciuntorationem nimis lordidam, obfcænam, obfcuram, afperam, et nimis ampullolam. De novandis verbis inquit Fabius: Nova non
fine quodam periculo fingimus, Ji tamen
fingere audebimus, praceptum Horatii
fervandum erit de arte Poetica. Dixeris
egregie, notum fi callida verbum
Reddiderit / untlura novum
Hujufmodi effe poflent Verfutiloquor, ruricola, bandiloquens &c. Poetica non arcerem ab
oratione, fi remotis ampullis, et quibufdam
poetarum fabulis propriis verbis
illuftrantur. Afperitas confurgit ex tribus,
continuatione confonantium, aflidua ejufdem litterx repetitione, et heco in
vocibus. Exemp:a elTe poflent i. O felix Xerfefque. 2. O Tite tute tati tibi
tanta tiranna tuhfti. 3. Non cauponantes
bellum, fed belligerantes. Contrarius
afperitati eft ferino hiulcus, et hians,
qui rafcirur e vocalium concurfu, ut Baccæ Eneæ an æniflimx pendebant. Sed hoc loco fervandum, quod aliquando non
eft infuavis tum vocalium tum
confonanrium concurfus, cujus ufus
prudentis Oratoris relinquitur. De Compofitione. D Efinitur compofitio verborum flruSlura, qua
facit omnes orationis partes aqualiter
perpolitas. Compofitionis ergo officium
eft, ita inter fe verba con nette-. p ne&ere, ut nihil in oratione fit, aut
obfcurum, aut ptæpofterum,aut hiulcum, aut afperum, deinde omnia diftinguere in
conci fa, membra, et periodos, ut verba ita
conjun&a numerofe, et fonore cadant. Vis hujus ftru£urse tali
fuavitate orationem concinnit, ut licet res
de qua agitur, perquam levis fit, fapor tamen, et mira dele&atio fua fponte fluat, atque
emanet. De Oratione numerofa D Uo orationis genera communiter traduntur a Rhetoricæ magiftris; alterum pendens,
alterum convolutum. De oratione pendente
inquit LIZIO dico pendentem j qux nullum per fe habet exitum, nift res, qux dicitur in exitum
pervenerit; qux ejl infuavis, quoniam
prifinita. Oratio convoluta ejl, qua circuitu effertur. Notandum
ergo, quod fuavitatem orationis maxime curarunt poeta? i unde per eam adeo
aflentati funt auribus, ut compofita
fint commenta, quæ de Orpheo, Amphione, et aliis circumferuntur. Antiqui
oratores cum animadvertiflent fe in
oratione illa pendente, et in longum
produ&a, quæ nullis inciditur membris, nullis clauditur periodis, ejufmodi
fuaviiatem fruflra eonfe&ari, poetas imitari ftatuerunt, et in primis
Trafimacusi, et Gorgias numerofam orationem in medium attulerunt, qux quia
ambitu artificiofe comprehenfa, dimenfa
membris, partibufque finita, mira fuavitate
aures, animumque auditoris afficiebat, obviis ulnis ab omnibus fuit excepta. Sed quia circuitum
orationis Arifloteles periodum appellavit, de hac nobis hoc loco agendum eft. De Periodo.
P Eriodus definitur: Continuatio quadam commatum, et membrorum, ita apte inter /e, et rotunde
connexorum, ut et plenam fententtam, O" conclufionem referant. Arift. vocat orationem 4 qua
principium, et finem /c, licet paulo utilius attingam. Methaphorx igitur hauriri poliunt. A coelo,
et a rebus divinis, ut fi princeps dicatur
lumen majrjlatis, regni Sol. z.
Ab clementis, ut flumen ingenii. 2. A
quinque lenfibus, ut a vilu Jplcndor glori, e, claritas vita: ab auditu Sonus
eloquentia, concentus orationis: ab olfattu odor San&itatis, fator vitiorum;
a guflu dulcedo fermonis, morum
acerbitas: a tatlu durities ingenii, afper it as orationis. Ab artibus, ut a re
ruflica fruSus virtutis, colere tnge libet
oric# Prcecepta. at ingenium: a
militari certamen liter arum, dimicare
cum vitiis: ab equeliri calcar honoris, frxnare cupiditates: a. medica
vulnus animi, ulcera Rei publica: a
nautica portus (alutis, difficultatum vortices: a elementaria, xdtficium
orationis, panegeum orationis. 5. Ab epithetis, vox ferrea, Ingenium plumbeum,
cor lapideum. d. Si res animata pro alia animata aflumatur,
ut Aquila pro ingeniolo, canis pro
maledicente. Referuntur hqc omnes ilis
translationes, cum dicimus hominem dentibus (cadere, rudere, rugire, pipdlare,
volare, et fimilia, quæ cum fint irrationabilium animalium, ad rationabilia
transferuntur. 7. Si res inanimata pro
inanimata, ut mentis caligo pro
ignorantia. 8. Si res inanimata pro
alia animata, ut flumen eloquentia pro viro eloquente. Si res animata pro
inanimata; utrifus pratorum pro
floridirate. Quatuor in
Methaphoris vitanda funt, rerum diflimilitudo, turpitudo verborum, vocum
afperitas, et diminutio
fignificationis. De Synedoche. S Ynedoche latine intellectio, tropus eft ex
parte totum fignificans ut Cic. Telia tpfa mi fera, qua difpari domino tenebantur j vel eft contra,
ex toto partem, ut Virgilius. Ipfius ante oculos ingens a vertice Pontus In puppim ferit. Vel ex fpecie genus, ut Cic» Ne hic
parricida civium-, vel ex genere fpeciem, ut idem Cic. Illud funejlum animal
Clodius. Vel ex pluribus unum, ut Cicero de fe loquens. Nos, Nos oratores vifi fumus; vel ex uno
plures ut Virg. Hoflis habet muros. Vel ex materie r#m ex ipfa confeCtam, ut
Virg. B 3 Litore ah e na locant alii. Vel
ex pra?c. dentibus fcquentia ut Cic. F«/>, fuit quondam ijla in Repubhca virtus. De Metonymia. M Etonymia five Hippallace, latjne
tranfnominati>», tropus eft, qui fit
Cum inventorem pro re inventa ponimus, ut Ter. Sine Cerere, et Bacco friget Penus. Cum ponitU' pratles pro re, cui praceft,
utNcptunnus pro mare, Mars pro bello. Cum continens pro re contenta ufurpamus,
ut Virg. Pateras libate &c. Cum res contenta pro continente fumitur; ut
Virg. Crateres magnos Jlatuunt, et vina
coronant. Cum ex effe&ibus caulas
fignificantur ut Virg. Mejiumque timorem Mittite. Vel ex caufis efte&us ut Mart. Occubuit tandem cornuto ardore petitus. Cum nomina locorum proipfis incolis
ufurpantur,fciUt Cic. Sicilia tota ft una voce loqueretur, hoc diceret. Cum ex adjun&is res lubjeftas
inteliigimus, ut cum licet ex
virtutibus, vel vitiis homines ipfos,feu bonos,
feu malos fignficamus, ut Cicero: Quas res luxuries in flagitiis, crudelitas in juppltciis,
avaritia in rapinis, fuptrbta in
contumeliis efficere potui ffet. Cum
lumimus ducem pro luis militibus, ut Tejlis
Metaurum flumen, et Asdrubal dtv.Bus, vel auctorem pro opere, ut fi
dicamus: Scmpcr habendus cjl prx manibus
Cicero. De Antonomafia.
A Ntor.omafia latine pronominatio ejl illa, qiue quodam externo cognomine demon flrat id, quod
proprio non poffumus, aut nolumus dcmonjlrare. Fit autem tribus modis. Si ponatur nomen appellativum pro proprio,
ut Philofophos pro Arillotele,latinus
Orator pro Cicerone, Anpehcus Dottor pro
Divo Thoma Aquinate. Proprium pro
appellativo, ut Nero, pro crudeli, Sardanapalus pro luxuriolo, Irus p'o
paupere. Patronimicum pro proprio, ut P
elides, pro Achille, Anrhinades pro F.nea, Cytherea pro Venere. Tropus ille cum fit fumendo appellativum pro
proprio, ita accommodari debet, ut Iit tantum proprium illius perfono, quam antonomadice explicamus;
quod facile conlequemur, fi nomen
appellativum limitetur aliqua
circumdantia, quotantummodo conveniat eidem
perfono, quam per Antonomafiam delcribimus, ut fi pro Scipione dicamus everforein
Cartaginis. Hoc lemper obfervari debet,
nifi aut paulum obfcure perfonam aliqua nominanda ellet in oratiooe, aut ex procedentibus antonomallicis nominibus
fatis, fuperque incelligi eadem poffet, tunc etenim licet Oratotori ita
Antonomafiam effingere, ut communis etiam
fit aliis. Onomatopeja latine NOMINATIO
ejl fiilio nominis; cum fcilicet nova verba condimus, et procipue cum in iis conciendis imitamur naturam rei,
quam per ipla nomina de novo condita
explicamus, ut Ennius; At tuba terribili fonitu taratantara dixit. Catacresis
latine ABVSIO nominis efl licentior, et audacior Mcthaphora, in qua abutimur fignificatione
ad aliu d fignificandum, ut Parrutda, pro Matricida, breves vires pro exiguo
Armo parcus pro brevis. B 4 Huc
pertinet acriologia, quse eit impropria locutio, ut fperare pro timere. Differt Catacrcfis a Methaphora, quia
hscaccommooat vocabulum rebus proprium etiam non habentibus, quod fiepe non
facit Catacrefis, ut G dicatur facies domus pro anteriore parte; infuper quia
liberius, et audacius abutitur
Ggnificatione alicu;us vocis, uc mox
dicebam. Metalepsis latinc TRANSITIO tropus ejl ex alio in a liud gradati m
conducens, ut Virg. Me quaterundenos fetat
impleviffe Decembres et Ovidius. Ut fumus in Ponto ter frigore conflitit Ifier.
Tropus orationis non in unius di&ionis mutatione, fed totius fermonis
translatione fervatur; ita ut aliud
ftnfu, aliud verbis Ggnificetur; Hujus generis primus eil, et facile omnium
pulcherrimus. Allegoria larine inverfio, quje aliud verbis,
aliud fenfu demonGrat, ut Horatius: Contrahes Vento nimium fecundo Turgida vela. Hoc eft, in rebus profperis re te infolenter
efferas. Allegoria fecundum
QuinCdilianum ornatur duobus, fimilitudine fcilicet, et translatione.
Similitudinem adhibet Cic. pro Mil. Quod fatum, quem Euripum, tot motus, tantas, ac tam varias habere putatis
agitationes fluBuum, quantas
perturbationes, et quantos ccftus habet ratio comitiorum. Translatione utitur
idem Cic. 7. in Verrem: Ipfc inflammatus
Jcclere in forum venit, ardebant oculi, totoque ex ore crudelitas emicabat. Allegoria,
vel eft pura, vel ed mixta. Pura ed, quæ
condat perpetua methaphora, ut ORAZIO (vedasi). O navis referent in mare te
novi FluElus. O quid agis ? fortiter
occupa Portum, nonne videt ut Nudum remigio latus ? Et malus celeri faucius Africa Antennaque gemant, ac fine funibus Vix durare carina Poffmt imperiofus Equor &C. Mixta ed, quando methaphoricis verbis
propria verba admifcemus, quæ
methaphorica explicent, ut Cic. Ego meam
Jalutem deferui, ne propter me civium r
vulneribus Refpublica cruentaretur. Illi meum reditum non Pop. Rom. fuffragiis, fed fulmine
fanguinis intercludendum putaverunt. Hic adnotandum opus eft, ut allegoria inhæreat afliimptæ methaphoræ, ne eum cæperit a
tempedate, definat incendio. Ad allegoriam reduci poffunt æquivocus, ænigma,
et ironia. Voces æquivocar illæ dicuntur, quæ duplicem
habent fignificationem, ut Cic.: Jus Vertnum nequam; et hæc duplex fignifkatio dupliciter haberi
poted in vocibus, vel cum eadem vox
duplicem haber phyficam fignificationem, ut eam videre potuidis in exemplo
aliato, vel cum idem vocabulum idem fignifieat,
fed diverfo fenlu,hoced,idem in lenfu phyfico,& idem in fenfu morali, ut vita quæ fignificare
poted, et vitam corporis, quæ cibo, et potu nutritur, et vitam animæ, quæ alitur Deo. Equivocus valet, tum
ad copiofam, tum ad ornatam argumentationem in orationibus, et præcipue in heroum, feu in alterius laudibus, in quibus
argumenta non egent tanta efficacia; fed fatis ed, ut habeant aliquam fpeciem veri. ENIGMA eft oblcurior
allegoria, in qua duplici, fed paulo
obicuriore verborum (enfu mentem audientium, (eu legentium decipimus. In
componendo ænigmata aflTumi folet mahaphora, quæ fit fundamentum totius enigmaticæ textura?, eaque dum
producitur, ornatur verbis, quæ faciant oppolitum fenfum, qux alio nomine dicuntur paradoxa, et mirabile
quidquam prsfetertur. Hxc fundamentalis Metbaphora, quo obfcurior ed, eo
venullius apparet ænigma. En vobis exemplum. Padre fon io di dodici
figliali I quali ad un, ad un vado
occidendo, Mentre l' un dopo C altro va
najcendo, II ciel vuol poi che 1'
ultimo m incoli. Ma non s) tofio fon di
vita privo Che fon unato, e nova vita
to vivo. Ironia latine SIMVLATIO –
Grice: “He’s a fine friend” – “He’sa scoundrel” --, vel illufio deludit
adverfarium, fuorumque argumentorum vim vertit in rifum Cic. pro Lig. Novum crimen C. Cxfar, et ante inauditum
tulit, &c. Ligarium in Africa
futjfe. Venufius ed hujus tropi
contextus, cum pod ironica diida oratio gravis infurgit, vel prorumpit
in inflammatas exclamationes. Cic. in
Pif. At audijlis Philofophi vocem: negabit fe triumphi cupidum futjfe; O f
celtis,* o pejlts ! o labet ! Hic tropus
omnem vim habet in pronunciatione, qux debet ede amarulenta, et farpe adjuvatur
iflis particulis, o, profe&o, equidem, fane, quidem &c. ex quo evenit, quod Ironia aliud verbis, aliud
lienfu fignificat. Periphrafis latine
circumlocutio tropus ejl, in quo,
pluribus verbis explicatur, quod poterat uno, aut certe paucioribus; Fit autem pluribus modis. Primo
pofito nomine Se&s, vel Patris loco proprio, ut voluptuaria Schola Princeps
pro Epicuro: Venufimts Poeta pro Horatio. Secundo per definitionem dialeidicam, cum odenditur quod fit res per
intrinfeca, et elTentialia rei, ut fi pro homine dicas animal rationis particeps. Tertio per ethimologiam,
ut fi pro duce dicas: ille, qui prxejl
Rei publica :, feu militibus. Quarto per definitionem rhetoricam, cum oftendi^
tur qualis fit res per extrinfeca, et accidentalia rei, vel quamcumque circumllantiam, ut fi pro
homine dicas: animal ercElum, in plume,
providum, plenum confilti &c. et fi
pro ignaro dicas: ignorantia; tenebris obciccatus. Cavendum eft ne in perifologiam migret
periphrafis, vertitur enim in vitium, quod eft virtus. Hiperbaton latine verbi tranfgrellio tropus
ejl, quo tranfgredimur grammatici
ordinis leges, ejus etenim ejl, nulla
habita ratione grammatica: conftitutionis, ita
vebra inter fe conne&ere, ut inde in oratione confonantia confurgat.
Cic. pro L. Man. Fidem vero ejus inter
joctos quantum exijhmari putatis, quam hoftes
omnium gentium SanEiiflimam ejfe judicarint. Hinc nafcitur Tmefis, qua:
ejufdem vocis compofitæ partes, interpofito vocabulo, feparat, ut per mihi gratum feceris, et Virg. Hac Tiojana tenus fuerit fortuna fequuta. Hiperbole
latine SVPERLATIO – Grice: “Every nice girl loves a sailor” -- tropus eft
excogitatus ad aliquid augendum, vel minuendum, ut Cic, Meile dulcior fluebat
oratio; et Juvenalis de TigmeiS: Tota cohors pede non eft altior uno. Fit autem
variis modis. Cum ponitur fubftantivum loco adje&ivi, ut peftis pro pefiilenti, fcelus pro fcelefto. Deducitur
a fimilitudine, ut Caribid voracior, vitro
fragilior. Ab exemplis, ut Sampfone fortior f Penelope caftior. De Verborum Luminibus, sunt quædam figuræ quæ
habent fuum fplendorem, et lumen in
verbis: ita ut verbis iis mutatis, quæ
figuram effingunt, figura penitus deperdatur. Ea figuræ compreh.ndunt illis, quæ
fiunt, vel ad/ettione, vel detratlione, vel fimilitudine.De Figuris, qua: fiunt
per ' Adjectionem. Fiunt iftar figuræ
repetitione alicujus vocabuli, quod
ponitur in oratione, non ad necelfitatera,
ied ad ornatum lermonis, qua: repetitio cum vocetur adjetlio, quia adjicit verbum non neceflarium;
ideo ifix figuræ dicuntur figura
adjectionis. Harum prima eft Epixeufis,
latine duplicat o, qua: duplicat idem
vocabulum, vel fiatim, ut Cic. Crux, crux, inquam, infelici, et xrumnofo parabatur j vel
interpofita aliqua conjundione ad
majorem vehementiam dicendi, ut idem
Cic. Vivis, et vivis, non ad deponendam, Jed
ad confirmandam audaciam; vel parenthefi, ut ditius Tullius 2. Phil. n. 64. Hajla pofita pro xde
Jovis Statoris, bona ( me mi i erum, confumptis enim lacrimis infixus tamen
animo h.tret dolor ) bona, inqi-am G. Pompei voci acerbiffimx præconis fubjcBa.
Praterea non tantum verbum, fed etiam
aliquando, fervefeente oratione, integrum fenfum congeminat, ut Cic. Nunc etiam audes in horum confpeSlum venire,
proditor patrix, proditor, inquam, patrix nunc audes etiam tn horum confpeBum
venire. Hæc figara
fit tum ad vehementiam, tum ad dilucidationem orationis. Anaphora latine repetitio, in principio membrorum
repetit idem vocabulum. Cic. 1. in Cat. Nihil
ne te noBurnum prxfidium palatii: nihil urbis vtgilix; nihil timor populi; nihil confenfus bonorum
omnium moverunt? Antiflrophe latine
converfio, contraria ell anaphornt; nam repetit idem vocabulum in fine
membrorum. Cic. Doletis tres exercitus
P. R. ejfe tnterftBos} interfecit Antonius. Defideratis cives ? eos eripuit
Antonius. Res affliBa cfl} afflixit
Antonius. Com Audetque virn concurrere virgo. Hæc figura habet majorem
venullatem, fi antithefis equilitate
membrorum continuetur, e. g. Fatla juvenum, conjilia virorum, vota fenum; fi
verba invertantur, e. g- Dum cogitas agenda, non agis cogitanda; vel fcmibovemque virum, femivnumque bovem; fi
conjugatis ornetur, e. g. Divites odit, dividas amat\ aut ii idem fit agens, et patiens, c. g. Qj,
omnibus repudiatis melius totum concluditur. Hæc maxime illufirat orationem, præcipue,
cum aliquem interrogamus, et fubito nos
ipfi per firmam fententiam refpondemus.
Divus Hieronymus Epifi. xi. ad Ruffinum.
J Quid agis, frater, in hoc feculo, qui
major es mundo ? Paupertatem times ? beatos pauperes Chriftus appellat: pavore terreris ? j 4 t
nemo Atbeleta fine fudore coronatur; de cibo cogitas ? fed fides famem non timet: fuper nudam metuis humum exafa
jejuniis membra collidere ? Sed Dominus
tecum f acet: Squali: di capitis horret inculta c a fanes? Sed caput tuum Chrijftus
eft i te terret infinita eremi vafittas ? fed tu Pa radifum mente deambula: Delicatus
es, fi et vis gaudere cum faculo, et regnare cum Chrifio. Fit etiam fine interrogatione. Div. Cyprianus
Epifh, 77. Non fovetur in culcitris
corpus molliter / fed refrigerio, et Chrifii folatio fovetur. Humi jacent feffa
laboribus vi/cera ’, Jed pxna non ejl cum Chrifio jacere &c. Valet ad ornandum, h ortandum,
dehortandum, docendum ac refellendum. Communicatio figura
eft, qua caufx noftra confidentes, vel ipfos adverfarios confulimus, vel cum
judicibus quid faciendum fit, quidve faBum oportuerit, deliberamus. Cic.
2. in Verrem. Nunc ego Vos confalo, judices, quid mihi faciendum putetis •, id
erum confilti profeBo taciti dabitis, quod ego met mihi neceffario capiendum
intelligo. Interdum
communicationi conjun&a eft refponfio, et expeditio propofitæ
dubitationis. Cic. pro Quin&il. Ego pro te nunc boc confulo, pofl
tempus in aliena re, quod tu in tua, cum tempus erat confulere oblitus
es. Qucero abs te C. Aquili,' L. Luculle, M. Marcelle, vadimonium
mihi non oh jit quidam f ocius, et affinis meus, qui cum mihi neceffitudo
vetus, controver/ia de re pecuniaria recens intercedit: Poftulante a Pratore,
ut ejus bona mihi poffidere liceat ? an cum Roma domus ejus, uxor, liberi fint,
domum potius denuncicml quid eft, quod hac tandem de re vobis poffit
videri ? profetlo fi reBe vefiram bonitatem cognovi, non multum me fallit,
fi confutamini, quid fiiis refponfuri: primum expeBarc: deinde Ji
latitare, ac diutius ludificare videatur, amicos convenire, quarere, quis
procurator fit, domum denunciare &c. Valet pjJ refellendum,
efficax eft ad ftuporem, ad faciendam fidero, ad fedandam iracundiam, ad
excitandam commiferationem &c. C 2 Con- :f a c•ctmufque, quid
futurum fuiffet, fi fe res aliter habuiffet ». Sit e. g. demcnllranda
infidelitas Hebræorum, qui negent in Chriitum credere, ex eo quod figna
in Coelo viderint; fuppofitis fignis, ita eorum incredulita-' tem
probabimus. Heja furfum dentur de
coelo figna, quid inde? Fortajfc credent in Cbrijlum? Quid fecerint de
iis, qua c alitus venerint ? Argumentum equidem fu ment pervicacioris
incredulitatis, iifque refpondebunt, et Magos in JEgypto Signa multa de
coelo feciffe. Partitio res plurimds i
aut per fanas, aut negotia divU' dit, et quod fummatim dici poterat,
accuratius, et fufius in fuas partes
dijlribuit. Cic. pro Muren. commendans Catfaris clementiam: ut vero hujus
gloria Ca rjar, quam es paulo ante adeptus, focium habeas neminem: totum hoc,
quantumcumque eji, quod certe maximum ejl, totum efl, inquam, tuum. Nihil fibi
eoe ifia laude Centurio: nihil prafeElus: nihil cohors: nihil'
turma decerpit; quin etiam illa ipfa rerum humanarum domina fortuna, in
ifiius fe focietatem gloria non offert; tibi cedit", tuam effe totam, et propriam
fatetur. Huc refertur divifio, quæ difiribuit rem in fuas partes. Cic. pro Quin. Qua res in Civitate duce
plurimum poffunt, ex contra nos ambx faciunt in hoc tempore fumma
gea-’’ tia, et eloquentia, quarum alteram vereor, alteram metuo. Revocatur etiam fubdivtfio, qux divifa iterum di vidit. Cic. pro Quine.
Juffit bona profer ibi ejus qui eum familiaritas fuerat, focietas erat,
affinitas, liberis ijlius vivis, divelli nullo modo poterat j qua cx re
ia telligi facile potuit, nullum effe officium tam fanEium, atque folemne,
quod non avaritia comminuere, atque violare f oleat. Etenim fi veritate
amicitia, fide focietas, pietate propinquitas colitur, ncccfie ejl ijle,
qui amicum, foetum, affinem, /irma, ac fortunis fpoliare conatus ejl,
vanum te, O' perfidiojum, impium ejfe fateatur. Subdivifioni additur redditio,
qua finpulis divifionis, partibus fengula inferius rej pandent. Cic. pro
Rab. Atqui videmus hac in rerum natura jutffe tria, ut aut cum
Saturnino e[fet aut cum bonis, aut later: f y Latere mortis injlar erat
turpiffima, cum Saturnino e[Je furoris, et [celeris, virtus, honejlas, et pudor
cum confulibus effe cogebant. Placuit mihi huc referre expolitionem, qua
commutatis verbis eadem fententia varie verfatur, et effertur quo gratior,
clariorque fubjictatur oculis. Cic. pro S. R. Am. Vides Eruti, quantum di
fiet argumentatio tua ab ipfa re, atque veritate: quod confuetudine patres
faciunt, id quafi novum reprehendis: quod benevolentia fit, id odio facium
criminaris: quod honoris cauf a Pater filio fuo conc effit, id eum fupplicii
caufa feci ffe dicis. De Figuris aptis ad deleflandum, trita loquendi
ratio perfsepe moleltiæ eft, et faftilio, unde confugiendum eft ad figuras,
quoniam ex iis paritur delc&atio fermonis. Harum prima eft.
Defcriptio, qua: definitur: perfpicua rerum, ac dilucida cum gravitate
expofitio; fitque per colledf ionem proprietatum adjunctorum, et conlequentium
rei ejufdem, qua: deferibitur. Varia: funt hujus fchematis fpecies,
videlicet. Profographia latine nominatio, qua deferibit veram, vel
falfam perfonam, expreffis animi, corporis, ac fortuna attributis. £thopa?ja dicitur h.rc figura, cum vitam,
et indolem deferibit; ita ut in morum cognitionem aliquem adducant Cic.
poli Red. in Sen. deferibit Gatinium mollem, et effæminatum hoc
pa&o Primum proceffit, qua autloritate vir? Vini, fomni,/iupri plenus, madent
i coma, cpmpcfito capillo, gravibus oculis, fluentibus buccis, prejja
voce, temulenta. Defcriptio fiftæ perfonx, vel rei fit,
fenfu,ac corpore carenti, fenjton, vel perfonam, € corpus affingimus
j cujus rei exempla innumera apud poetas inveniuntur. Topographia e fi: veri loci defcriptio. Cic.
4. in Ver. defcribit urbem Syracufas hac methodo: Urbem Syra cujas,
maximam ejfe gr ac arum Urbium, pulcherrimamque omnium Jape audijiis: ejl ita,
ut dicitu r j nam et Jttu ejl
communita, tum ex omni aditu, vel terra, vel mari praclaro ad afpeBum: et
portus habet prope in xdijicatione, afpcbluque urbis inclufos; qui cum
diverfos inter fe aditus habeant, in exitu conjunguntur, et confluunt. Ea
tanta ejl Urbs, ut ex quatuor urbibus maximis conflare videatur, quarum una ea
ejl, quam dixi, infula, qua duobus portubus cintta in utriufque portus
oflium, aditumque projcfta ejl &c. Cronographia ejl defcriptio
temporis qua fubjiciun tur, qua in tempore dicuntur, et accidunt. Vir.
Cr. iEne. Nox erat, et terras animalia fejfa per omnes
Alituum, pecudumque genus fopor altus habebat. Poflera Fhabea lujlrabat
lampade terras, Hument emque Aurora polo dimunerat umbram.
Hypotipofis deferiptionem rei ita exprimit, ut videri potius, quam
audiri videatur, Cic. pro S. RofcioAn. Etiamne in tam perfpicuis rebus
argumentatio quarenda, aut con/ftlura capienda fit ? Nonne vobis bac, qua
audijiis, cernere oculis videmini? Non illum mi ferum ignarum caJus fui, redeuntem a cana videtis ?
Nonpojitas infidi as? Non impetum repentinum ? Non verfatur ante oculos
vobis in cade Glaucia ? Non adefl i fle Rofcius ? Non fuis manibus in
curru collocat Automedontem illum, qui&c.? Eft alia Hypotipofis, qux
fit per Dialogifmum. Per hanc
exprimuntur geftus perfonarum; quæ futura funt, tartique prsefentia
exhibet, et tandem in maximis affe&ibus dominatur, fitque conglobatis
affe&ibus rerumque adjungis; vel ex comparatione majorum,
minorum, et parium. Hypotypofis quemadmodum, et reliquat defcriptionis
fpecies, fimilitudine illuflratur non parum. Cie. 6. lib-. in Verr.
Jlrtagathum, et argentum in UElica cubans ad mare injra Oppidum
expeSlabat. Quem concurfum fa flum in Oppido putatis ? Quem clamorem ? Quem
porro fletum mulierum? Qui viderem, equum Trojanum introduclum, urbem
captam effe dicerent. Profopoparja
ejl perfonx fiblio, qua rebus mutis aut fenfu carentibus fermonem
accomodamus; vel vita funblos, tamque fpir antes, et viventes loquentes
inducimus: hæc tunc dicitur Hydolopatja. Profopopæja exemplum fuggerit
Cic. i. in Cat. cum eo loquentem Rempublicam inducens his verbis. Qua
tecum Catilina fic agit, et quodammodo tacita loqui tur. Nullum jam tot annos
facinus extitit ni fi per tet nullum flagitium fine te: tibi uni multorum
civium neces: tibi vexatio, direptioque
f ociorum impunita fuit, ac libera. Tu non folum ad negligendas leges, et quxfiiones,
verum etiam ad evertendas, perfringenda) que valui fit Hydolopæja facit idem Cic. pro Catcin.
Exi fiat igitur ex ifia familia aliquis, ac potiffimum cæcus ille ? Nimium enim dolorem capiet,
qui ifiam non videbit, qui profeblo fi extiterit fic aget, et fic
loquetur. Mulier quid tibi cum
Ccelio? Quid tibi cum homine adolefcentulo ? Qjiid cum alieno ? Cur, aut tam
familiaris huic fuifli, ut aurum commodares ? fiut tam inimica ut
venenum timeres ? Patrem tuum non videras ? Non patruum, non atavum
audieras Confules fuiffe ? Non denique modo te Metelli matrimonium
tenuiffe f ciebas, clariffimi, et fortijfimi Cfc. Huc fpeftat
Pathopatja, qua* adhibetur ad exprimendos, majores motus, ut indignationis,
doloris &c« Ethopteja vero utimur ad minores affe&us, iit pudoris,
benevolentiæ &c. Alterum Profopopeja genus eft. DIALOGISMVS, qui definitur
fitla perfonartm collocutio, et in hoc differt a Sermocinatione, quod per
illam orator recitat verum fermonem, vel unius tantum, vel duorum
inter fe, vel unius, qui inter alios quafi fequefter fit. Cic. pro Plan.
At ego cum cafu diebus illis, itineris faciendi caufa, decedens e
Provincia Puteolos forte veni Jf em, conci di pene, judices, cum ex me
quidam quafijfct, quo die Roma exiffem, et numquid in ea effet novi ? cui
cum refpondiffcm, me e Provincia decedere: etiam mehercules, inquit, ut
opinor ex Affrica. Huic ego jam flomachans faffidiofe, immo ex Sicilia
inquam, tum quidam, quafi qui omnia fciret, quid ? Tu nefeis, inquit,
hunc Syracufis quæftorem fuiffe.^ Hæc figura movet, et delebat.
Obfervandum eft, quod in hujufmodi collocutioni* bus confentanea
perfonis vox, et oratio tribui debeat, effet etenim maximum vitium, fi a
moribus perfonarum difereparet oratio. Quare ridiculum effet, orationem probi
affingere improbo, ffultoque fapientis. Apoftrophe convertit
fermonem, aut ad Deum, aut ad hominem, aut vero ad res inanimes, quas
veluti per fonas quafdam compellat. Cic. in Cat. Tu, Tu, Juppiter qui iisdem,
quibus hac Urbs, aufpiciis a Romulo es confiitutus, quem Statorem hujus
Urbis, atque imperii vere nominamus, hunc, et hujus f ocios a tuis aris,
ceterifque templis, ac teclis urbis, ac manibus, a vita, fortunifque
civium omnium arcebis:& omnes inimicos bonorum, hofles patria, latrones
Italia, fcelerum fadere inter fe, ac nefaria Jocietate conjunftos at emis
fuppliciis vivos, mortuofque mælabis. Hæc figura urget, increpat, com- mendat,
cohortatur, commiferatur, monet, vituperat. Obfervandum primo in
reprehenfionibus, cum ad judices, vel auditores fermonem habemus, qui
gravis fit auditu, ad alium quempiam orationem efle convertendam, ut ipfi
in aliena perfona, quid peccent, intelligant, et quid faciendum,
fentiendumque fit, in aliis edifeant. Notandum fecundo, hanc
figuram tantam habere vim, quantam accipit ab aliis dicendi luminibus, ea
vero nihil cfTe ineptius, fi vel immodice ufurpetur, vel fine dcleftu
verborum, vel fine gravitate fententiarum. Servandum tertio, quod licet apud
oratores non deljeat eflfe frequens ad res inanimes Sermo, qui fæpiflime poetis
permittitor, valet tamen plurimum, tum in orationibus panegiricis, quando
appellantur loca, in quibus aliquid infigne geftum fit; tum etiam in
aliis, quibus concitandi tunt animi motas. Comparatio, vel
fimilitudo ejl cognata quadam inter res dijfimiles affeftio; cum Icilicet duæ
res inter fe ob quamdam fimiTitudinem componuntur. Hæc figura, et animum
audientis fuavitate, et orationem dicentis gravitate perfundit, maximcque
accommoda eft ad fuaves motus, tum ad exornationem, tum ad perfpicuam
dicendi methodum. Fit autem tribus modis. x. Similitudo petitur ex rebus
bere paribus, ut fi conferatur orator cum oratore, Philofophus cum Philofophos
Sen. Epift. 44. Nec rejicit, nec elegit quamquam Pbilofophia. Patritius
Socrates non fuit. Clot antes aquam traxit et rigando hortulo locavit manus. Platonem non accepit nobilem pbilofophia, fed
fecit. Quid ejl, quare defperas, his te
po ffe fieri parem, Deducitur ex re difpari, cum Icilicet res alioquin
diverfas in aliqua re fimiles efle offendimus. Seneca de ira: Ut furentium
certa indicia funt audax, minax vultus, triflis frons, torva facies
&c. ita irafeentium eadem jigna funt flagrare et micare oculis, vultu
et ore toto rubere. 3. Trahitur ex
rebus fi&is. Cic. pro leg. Man. Primum ex fuo regno fic Mitridates profugit,
ut ex eodem Ponto Medea illa quondam profugi ff 'e dicitur, quam
prxdicant in fuga fratris fui membrain bis locis, qua fe parens
ptrfequeretur, diffipavtffe, ut eorum colleElio difperfa, mxrorque
patrius celeritatem perfequendi retardaret. Sic Mitridates fugiens
maximam vim auri, atque argenti, pulcherrimarumque rerum omnium, «
majoribus acceperat, £?* ipfein ponto reliquit &c. e manibus
effugit. Huc pertinent parabola?, Apologi, fabula;, et exempla. Comparationum duæ
funt fpecies; aliæ enim funt fimplices, aliæ compofiræ. Simplices
unam tantum complebuntur fimilitudinem. Compofitæ in duo genera
dividuntur. Primum efi, cum res una pluribus fimilitudinibus
illuftrarur,- alterum cum res multæ multis comparationibus exprimuntur. Primum
variis modis fieri poteft. Cum fingulis membris fingulæ fimilitudines referuntur.
2. Cum fimilitudines in modum definitionis colliguntur. 3. Cum frequentia adjunba, five epitheta
congeruntur, quæ fimilitudinem contineant. 4. Cum ex eadem re,
fimilitudinis membra deducuntur, quod fit per defcriptionem. Alterum genus multas res fingillatim
multis compararationibus illufirat. Obfervandum efi breves
fimilitudines plurimum habere ornamentum, fi per totum orationis corpus
fundantur: longiores aptas eflfe ad docendum, et probandum. Apologos, et fabulas
infrequentes efle debere, fed plurimum recreare animum, et audientiam
excitare. Dc Figuris aptis ad permovendum.
T? rgura», qua; majorem vim habent
ad permovenJL dum, funt qua; fequuntur. Exclamatio, quæ definitur a
Cic. Schema conficiens fignificationem doloris, indignationis per
compellationem hominis, aut rei cujufpiam quadam expre[fa, aut tacita
inter jeSlione: inventaque e fi ad augendum re? magnitudinem, fitque per
elationem fermonis; Cic. a. Philippica. 0 audaciam \immancm. Tu ingredi
illam domum aufus es 1 Tu illud SanBiJJimum limen intrare ? &c. Sive per fignificationem iracundiæ.
O pejlis. O labes. O tenebra. O lutum. O for des. O portentum in ultimas terras
deportandum. Vel miferationis.Cic. pro Sylla: O miferum t et infelicem
diem illum, quo conful omnibus centuriis P. Sylla tenunciatus erit'. o
falfam fpem\ o volucrem fortunam ! « exeam cupiditatem', o prxpofleram
gratulationem'. Vel admirationis .Cic. in Cat. O tempora, o mores,
Senatus hoc intelligit: Conful videt; hic tamen vivit. Vel per ironiam gravitate temperatam. Cic.
in Pif. O finitos Camillos, Curios, Fabricios, o amentem Paulum !
Suaviflima efl hæc figura, cum poft fingulas fententias brevem
exclamationem fubneflimus. Tertull. in Apol.: Empodocles totum fe fe at n ais incendiis
donavit. O vigor mentis ! Aliqua Carhaginis conditrix rog o fe pojl
fecundum matrimonium dedit. 0 praconium ca (litatis ? Regulus me unus pro
multis hojlibus viveret, toto corpore, cruces patitur. 0 virum fortem, et
in captivitate vittorem ! Huic fimilisefl ea figura, quæ licet
exclamatione non fiat, in brevi interrogatione judicium de re pofita fubneflit
e. g. Dominus Omnipotens templum efl cale/lis illius domicilii; quid
San&ius? Hæc Civitas non eget Sole neque Luna; nam lucerna ejus efl
agnus. Quid fplendidius? Utimur exclamatione, cum res maximas
perfuaferimus, et grave aliquod fa&um propofucrinau, vel illatum, vel
acceptum. Habet locum in amplificatione, et epilogis, fed in minimis
controverfiis frigida efl, et puerilis. Acclamatio, five epiphonema
e/l oratio, qua rei narrata, aut probata fubjicitur gravis quadam diSlio
ex fuperioribus rubus exprejfa. Cic.poflquam docuit oportere
legibus, et judiciis vitam tueri; leeum'.vim vi repuifunda fubdit pro S. 'IulL
Hoc fentire prudentia, facere re fortitudinis, fent ire vtrt, nones. 1. /''XUalis eft ifte finis, five bonus, five malus,
talis eft res, qua: ad ijlud finem per fe ordinatur. Si
honefta eft Icientia, honeftum erit et illius ftudium. Hoc tamen dicitur, cum res per fe mala non eft,
tunc enim non honcftatur a fine bono, ut patet in furto, quod fiat ad ferendum
fubfidium pauperibus. 2. Cujus
finis bonus eft et id bonum: cujus optimus eft, et id optimum tft: Si
eloquentiæ finis melior eft, quam juris prudentiæ, etiam eloquentia
melior eft, quam juris prudentia. 3. Qui finem expetit, eadem
et ample&itur media, quæ ad ilium obtinendum conducunt, fi pace
frui volumus, vel fcedus eft ineundum, vel bellum cum hoftibus eft
conficiendum. 4. A fine removenda funt contraria media.
5. Ex negatione caufæ finalis, fequitur effedlus negatio. Si Milo occidit
Clodium, his tantum occidit de caufis; vel quod eo adverfante non poterat
effe conful, vel quod ipfe conful erat eligendus; neutrum verum fuit,
ergo Milo Clodium non occidit. Sic Cic. defendit Rofc. de parricidio his
verbis: Vita hominum cjt 1 ut ad maleficium nemo fine fipe, ac
emolumento conetur accedere', oftendens deinceps nullum non foluro emolumentum
evenifle Rof. exparentis nece, fed etiam graviflimum detrimentum ex ea
reportafle. 6. A fine non acquifito, varia infertur caufa; Dux
non eit aflecutus viftoriam; ergo inepte; ergo incaute; ergo infeliciter
pugnavit. De Effe&ibus* E Ffefta definduntur a Cic
.qute funt orta de caufiu; quapropter ex omnibus caufis educuntur,
ii que caufas qua ( cumque probamus. Princeps deleftum habet
militum, confcribit legiones, duces convocat, ergo bellum
meditatur. Eadem quoque fi negentur de aliquo, de eo pariter
negatur caula, cujus funt effetfa. Adolefcens non vagatur otiofe per urbem; non
obiter, ac perfundorie res fuas agit :non ad multam diem fternit mens;
igitur eum male nominas negligentem. EfFt&a cum magna oieendi copia
tra&ari poliunt in omn>bus caufarum generibus; in fuafionibus, et difluafionibus,
in accufationibus, et defenfionibus: in laudibus, et vituperat ion bus. Habent etiam iocutn, cum aliqua obiefla
funt ab adverfanis, tunc etenim ea refelluntur oppofitis effe6 Iibus,
quod venulle fiet ab oratore, fi interrogationibus frequenter utatur,
fubjettionibus, repetitionibus, apodrophe &c. Huc
revocantur Metonymiæ, qux caufam per effatum declarant, et contra, valerque hic
dicendi modus, tum ad varietatem locutionis, tum ad numerum orationis,
circumfcrtprionemque periodi. Prxterea amplificant, et deferibunt, quod prædari
debet per longam effe&uum congeriem, five laudemus, five
vituperemus. F 4 Canones hujus duo funt. "C Xpofito
effeSu, necefle eft prarfuiffe caufas ad JLj efferus neceftarias. Homo
eft conditus, eft igitur ad sternam felicitatem corpore, et anima
compofitus. 2. A bonitate, f«i pratftantia efferus, bonitas
caufa: arguitur, et prsftantia. Sic Cic. pro Mur. demonftrat effetlibus
ad confulatum adipifeendum plus valere virtutem militarem Murena: quam C.
Sulpitii juris prudentiam. Comparatio ea efl, per quam duo, vel
plura in aliquo tertio conferuntur quod illis commune fit e. g.
Catoni licuit fequi bellum civile; ergo et Ciceroni licebit; ubi fequi bellum
civile commune eft ambobus, Ciceroni fcilicet, et Catoni, qui in eo conferuntur.
Quoniam vero in triplici genere res quatpiam conferri poteft, ideo
triplex eft comparatio. Kes etenim alis majores funt, hoc eft verifimiliores,
et quibus id, de quo agitur, potiori jure conveniat; aliæ insquali gradu
veritatis funt pofitse, ut non fatis agnolci poftit, utrum res potius conveniat
iis ne, quæ conferuntur; an iis, cum quibus conferuntur. Hinc
nafeitur triplex comparationis genus, a majori fcilicet ad minus, a minori ad
majus, et a pari. A majori ad minus argumentamur hoc pafto;
cum fcilicet ex eo, quod verifimilius eft, et convenientius, et tamen
nec convenit, nec verum eft; aliud, quod verifimile, minufque conveniens
fit, nec convenire, nec verum efle colligimus. Cic. pro dom. fua
docet Deos immortales domum fuam non concupiffe, quod ne Homines
quidem fceleratiflimi illam expetiverint, Qua in re vobis eft advertendum,
quod in comparatione id non eft majus, quod majus eft, fed quod verius, et convenientius eft. Præterea in hoc
argumenti genere, tum id, fitione fidem conciliat; amplificatio
fubtiliter enucleando fingula, lucem rebus addit. Illa ftilo concilo fua
explicat argumenta: illa fententiarum pondere, orationis ubertate, ambitus
magnitudine, et ingenti quadam vi comprehenfionis eadem impellit. Itaque tribus
rebus ab argumentatione diferepat amplificatio: materia fcilicet, traflatime,
&fine. Materia quidem: nam argumentatio adhibetur ad
omnia quxftionum genera; amplificatio non nifi ad magnas, gravelque
caufas, in quibus debeat oftendere orator aliquid effe calamitofum,
indignum, lætum, trille, tnilerabile, amabile, deteflabile,
formidandum, optandum, fugiendum. Tra&atione; nam argumentatio
preffe, et argute proponit; amplificatio fule, et graviter exponit.
Ilia ad pugnam le>iter procurrit, fa&aque plaga confefiitn
fe fubducit; illa in apertum, ac patentem campum procedit, tela, et tormenta
omnia excutit, donec fatigatus holtis, et pene fra&us concidat.
Fine; nam finis argumentationis eft cognitio; amplificationis motus;
quare hxc non adhibetur, nifi cum perlpefta rei veritare, dignitas,
amplitudo, gravitas, aut contra indignitas, vel atrocitas per motum eft
demonftranda fervit farrun et fidei faciendæ; quod ubi motus fuerit
auditor, multo firmius rebus creditis adhærelcat, quam anrequam
moveretur. Exemplum aliquod a Cic. petitum clarius illuftrabif,
quee hucufque de amplificatione locuti fumus. Qui igi H ter tur
diceret ejiciendum a Repubiica Antonium, ilium >er argumentationem
patriæ diceret proditorem; Tulius vero ita eum per amplificationem urget, et confligit
Phibppica 3. Hanc vero teterrimam Belluam quis fare poffet, aut quomodo?
Quid ejl in Antonio prater libidinem y crudelitatem, petulantiam,
audaciam, ex his totus conglutinatus eji; nihil apparet in eo ingenuum,
nihil moderatum, nihil pudens, nihil pudicum. Quapropter 9 quoniam res in
id diferimen addatta efi\ utrum ille poenas Reipublica luat, an nos ferviamus; aliquando
per Deos immortales P.C. patrium animum y virtutemque capiamus y ut aut
libatatem propriam Romani genatSy et nominis recupæmus, aut mortem fervituti
anteponamus. Multa qua in Ubera Civitate
ferenda non ejfent, tulimus, et perpeffi fumus, alii fape recuperanda
libertatis y alii vivendi nimia cupiditate; fed fi illa tulimus,
qua nos neceffitas ferre coegit j qua vis quadam pene fatalis; qua tamen ipfa non tulimus i e tum ne hujus
impuri Patronis referemus teterrimum, crudelijfimumque dominatum ? Quid hic
faciat; fi potuerit, iratus, qui cum fuccenfere nemini poffet, omnibus bonis
fuerit inimicus l Quid hic viElor non audebit, qui nullam adeptus viElo riam,
tanta fcelera pofi Cajaris interitum fecerit > refertam ejus domum
exbauferit, hortos compilant, ad fc omnia ex his ornamenta trandulcrit,
cadis, et incendiorum caufam quafierit ex funere. Et ea quam plurima, qua in hoc loto videre
poteritis. Qu.t res amplificationem admittant, quæque fint ejus
fedes in oratione. Rerum, quæ in fermonem cadere poffunt, aliæ
graves funt, ali* exiles, aliæ mediæ; quod graves amplificationem admittant, ex
di&is fatis colligi poteft. Quæ funt mediæ magnam oratoris ©peram re quirunf,
ut amplificationem recipere poffmt; iri exilK bus vero nihil eft, cur
allaboremus, ut amplificatione illuflrentur; oleum enim perdemus, et operam.
Locus amplificationis in oratione proprius eft peroratio, in qua
confertim opargit, quæ figillatim emiferat; et licet inter argumenta fingula
fpargenda fint amplificationis femina; tamen ubi ad extremum orationis
ventum fir, ea omnia recolligi folent; ut vehementioribus arfeftibus in fine
motus auditor, palmam oratori cedat, ac vi&oriam. Unde fumantur amplificationes. D Uplici ex fonte profluit in oratione
amplificatio, ex verbis fcilicet, et rebus. Verba, qua: amplificationi
deferviunt ea funt, qua; illufiria dicuntur; de quibus multa fatis diximus in exordiis
hujufce noftræ pratceptionis. Illuc vos remitto. Amplificandæ autem rei 4.
fontes aperuit Quinft. Incrementum fcilicet, comparationem, rationem, conriem.
Congeries duplex efl, una verborum, da que plura admodum diximus,
altera fententiarum, in qua fentcntiæ plures ejufdem fignificationis
componuntur; cujus ufus triplex efl; vel ut iis, qua; minus apta funt,
lucis aliquid afferamus, priora pofterioribus explicando; vel ut orationem
pleniorem, et modulatiorem, expleto numero, reddamus; vel ut inflandi,
honorandi, vel exprobandi criminis caufa exagerationem aliquam faciamus. Qua in
re cavendum maxime efl, ne multis verbis quamlibet fententiam pueriliter
oneremus; videndumque, ut pofteriores fententiæ, vel aliquid lucis prioribus
afferant, vel plus acrimonia: contineant, incendantque vehementius
orationem. Quæ ufque diximus, non fatis explicarunt ad propofitum quid fit
rerum congeries; ne igitur quidquam omittamus. Rerum congeries efl, cum
ad inflandum, Ha augendumque, a nobis variæ adiones, refque enumerantur
et io unum quafi acervum congeruntur, fublatis aliquando conjundionibus, ut
acrins inflemus. Adhibetur,
cum incalefcit oratio ad amplificandum, quæ bene, quæ male gefta funt.
Multæ enim virtutes fimul collatoe admirationem, et amorem, plurima vero
vitia faftidium et odium conciliant. Congeries adeft etiam definitionum,
partium, caufarum, effedorum, concomitantium,&confequentium,
contrariorum, et adjundorum. Quæ definitionum eft, naturam rei explicat,
vel per partes, vel per caufas, vel per effeda, vel per adjunda, five
accidentia, vel per fimilia, vel per negationem. Exempla
omittuntur, ne paulo fufiores fimus, quam par eft. Incrementum alter
vi amplificanda: modus fit, cum per gradus crefcit oratio, et ad furumum
pervenit. Differt a congerie, quod hæc coacervat multas fententias,
et voces; In incremento femper crefcit oratio. Hoc fit duobus modis.
Primus eft, cum citra diftinftionem graduum, in ipfo contextu, et curfu
orationis, femper aliquid priore majus infequitur. Cic. pro S. R. Am.
Petimus a vobis Judices, ut quam acerrime maleficia vindicetis; ut quam fortijfimi hominibus audacijfimis
refijlatis, ut hoc cogitetis, nifi in hac caufa, qui vefier animus fit,
ofiendetis, eo prorumpere omnium cupiditatem, et ficelus, et audaciam / ut non
modo clam; verum etiam hic in foro, ante tribunal tuum M. Fanni, ante
pedes ve Jlros, judices, inter i pf a fiubfiellia cades futura fimt. Secundus,
cum fingulos gradus dividimus, et infingulis commoramur; et tunc ea, quæ minora
funt, magna facimus, ut quod ultimo loco ponitur' maximum effe videatur.
Si velis ergo martyris alicujus fortitudinem efferre, per fingulos fortitudinis
gradus ab imo ad fummum affurgas. Huc pertinet illud amplificandi genus,
quod dicitur extenuatio, quæffiperiori oppofita, fif, cum procedentia, quo vere
maxima funt, et videntur, omnibus elevamus; ut quod fequitur,
minus appareat. Ratiocinatio fit cum ut aliud crefcat aliud
augetur; unde ad id quod extolli volumus, ratio deducitur. Uc fi
quis Annibalis virtutem amplificet, ut major gloria Scipionis, quicum
debellavit, eluceat. Comparatio diverfa inter fc, et majora cum
mi* noribus comparat,- non eo tantum, ut rem probet; fed ut exageret, et majorem vim faciat, ut fi
quis obedientiam Chrifii cum illa Abrami conferat, ut alterius prxftantia
magis emineat. Vel fi qui amplificandum alTumeret alterius calamitatem, eam
comparare deberet cum priflina illius calamitate, vel cum aliis
calamitatibus, ut offenderet hanc efle graviorem. Notandum in hujufmodi comparationibus,
utriufqite partis circumftantias, quæ rem augere poffunt, diligenter efle
excutiendas,, neque folum virum cum viro, faftum cum fa&o, rem cum re;
fed partes etiam lingulas cum aliis partibus efle componendas. Cic. pro Dom. fua Caflium
Cenforem cum Clodio comparat his verbis. Quuefo Pontifices, et hominem cum
homine, et tempus cum tempore, O* rem
cum re comparetis. Ille erat fumma modejiia, et gravitate Cenfor; hic
tribunus plebis fcelere, et audacia fingulari: tempus illud erat
tranquillum, et in libertate populi, et gubernatione pofitum Senatus: tuum
porro tempus libertate populi Romani opprejfa, Senatus auEloritate deleta: res
illa plena juflitis, fapienthe, dignitatis; Cenfor enim &c. et cetera
quamplurima fequuntur &c. Quod di&um eft de exemplo, dicitur de
illuftriqaadam fimilitudine, qua res interdum vilis multofit magnificentior. Qua in re advertendum eft, ne rempropofitam ita
fuperet fimilitudo, ut convenire cum ea pulchre non poflit. Sed quoniam
nihil in oratione erit decorum, quod fuis non illuftretur figuris, in
eadem nonnullas fibi peculiares, et proprias expofcit amplificatio. iEdem
funt hypotipofis, profopopæja, exclamatio, optatio, imprecatio, commonitio, et aliæ
fim.^ qua» motum faciant. Affectus illi funt, quorum vi ftc
auditorum animi, voluntate/que mutantur, ut aliud, quam ante de
rebus propofitis judicium ferant. Secundum alios affettus efl animi
quidam impetus, quo ad appetendum, averfandumque aliquid vehementius, quam pro
quieto mentis flatu, impellimur, Alii vero ita definiunt: Effetius efl animi
fentientis ex alicujus rei bona, vel mala opinione rata commotio. In
his permovendis totus efle debet orator, ut enim ex definitionibus patet,
auditorum animos, nunquam ille triumphabit, etfi validiflimas afferat
probationes, nifi motum faciat. Unde inquit Fabius: Probationes
efficiunt fane, ut caufam noflram meliorem effe Judices putent: affettus
pr a flant, ut etiam velint. Sed id, quod volunt, credunt quoque j nam
cum Judex fuerit occupatus affettibus, omnem inquirenda veritatis rationem amittit.
Antequam vero numerum affefluumftatuamus, &de fingulis difTeramus,
opportunum erit præmittere, qua: in hac re de fe ipfe prædare debet
orator. Motum excitaturus ille debet efle, vel faltemfefingere, iifdem
affe&ibus incitatum, quos parat in aliis movere. Prudens fit, ut tempori
inferviat; in dicendo acer fit, nervofus, difertus, voce plenus. Præterea
confideret, apud quos dicat, et quibus moribus informati auditores fint j qua
educatione inflituti $ quibus opinionibus imbuti, et quibus rebus
moveantur, an pietate, an ira, an odio, an amore, et hujufmodi, quarum
rerum conje&uræ colligi poflunt ex qualibet cujufque natione, ex
corporis drufiura, et temperie, et tandem ex iis, quæ de auditoribus prædicet
fama. Cujus rei occafione obfervandum, quod dofli homines refpuunt molles
affc&us, ac dolore incenfos, quos tamen admittunt fimplices. Apud feros,
&agreftesopus eft lateribus firmis, voce truci, iracunda, et formidabili;
in curia ritus fit vividus, et acer. Ut igitur ad pertra&andos dcfcendamus affcftus,
omitlis variis illorum divifionibus, quas varias varii au&ores a
dignant, hos tantum placuit enumerare, et funt, qui fequuntur. cn Amor. Defiderium
Gaudium Spes Metus Ira Mifericordia Invidia
Pudor Odium Fuga Dolor
Defperatio Audacia Manfuetudo
Indignatio Æmulatio Gratia. Amor definitur
ab Arift. 20.
Rhef. cap. 4. Affcttus, quo volumus alteri, qua bona funt, idque ejus,
qui diligitur, »0» no (Iri caufa, et in illis rebus comparandis pro
virili elaboramus. Amor multiplex eft, Divinus, Angelicus, intelleftualis,
animalis, et naturalis. Amor Divinus eft, quo Deus omnia creavit,
tuetur et fubflentat, fine quo ntc ipft Angeli vitam habere poffunt. Angelicus eft, quo Angeli Deum amant, et
illius imperio hominibus famulantur, t 9 “ creata fervant.
Intellectualis eft, quo humana mens quaque bona, et honcfla
defiderat, et inquirit. Animalis eft, quo voluptuarii appetunt, et hic
brutis quoque communis efl. Naturalis eft, quo res fe mutuo dilidunt,
fibique naturalis dileUionis vinculo coharent,* et hic dicitur etiam Sympathia,
cui opponitur Antypathia, qua res naturali odio fe fe expellunt. Hinc fiunt miranda illa natura arcana, ut
magnes attrahat ferrum, Elitropium le vertat ad Solem, penna Aquilæ aliis
admixta pennis, ab illis evolet, effugiatque. Quia vero in tra&andis
affectibus oratoris eft, eos aliquando excifare, aliquando reprimere,
aliqua de lingulis attingemus, quibus et ii excitentur, et ii reprimantur.
Amorem igitur excitant honeftum, utile, jucundum. Ad Honeftum pertinent virtus, et probitas,
vitæ æquitas, modefta pulchritudo, comitas, et manfuetudo, innocens, et fimplex
urbanitas, conflantia, fidelitas. Ad utile fpeCtant beneficia, grati animi
fignificatio, liberalitas, communicatio bonorum, et confiliorum.
Ad jucundum revocantur amor ipfe, bonorum, et malorum communitas, morum, ftudiorum, et periculorum
fimilitudo, fiducia, familiaris, et domeftica confuetudo, aliens virtutis
commendatio, injuriarum oblivio. Præterea amorem in aliquem conciliabis,*
fi eum oflenderis natura lenem, facilem, popularem, dignum, cui fe
credant alii, cui arcana fua committant, apertum tandem, et candidum
moribus. Adverte quod in amore
intelleCluali excitando judicio, et prudentia opus eft,* quare eligendæ funt
illas res, quæ maxime argumento fufeepto conveniant. Amor non
folum excitatur illum commendando, fed etiam deferibendo; pro quo
multiplices ejus vultus, variaque illius effe&a enarranda funt. Nos
igitur ut aliquid de illis dicamus, turpi amore deje&o, divinum.
educemus in medium, quem modo lacrymantem inducimus, modo extra fenfum raptum,
modo fævientem in fefe, modo pauperem, modo divitem, modo flammarum
inftar ardentem, modo liquidi fluminis inftar gaudio colliquefcentem, modo
velat piftorem, modo velut oratorem. Non eft, cur reprimi debeat amor honeftus
/"fi tamen reprimendum aliquando arbitremur, idonea funt ea quæ in
contrariam partem fumi poliunt ex iis, quæ ilium excitant, et aliqua
pariter, quæ amorem improbum reprimere poffe dicemus. Reprimemus igitur
amorem improbum, fi offendemus vitia, et deformitatem rei, quæ male diligitur,
fi infamia eX illa redundet, fi fufpicionem injiciamus amanti, aut perfidiæ,
aut doli, aut frigidioris animi, aut injuriæ ex re amata profe&æ: fi
adducamus amantem in defperationem rei exoptatæ; fi ponamus ob oculos nihil
utilitatis, aut jucunditatis, fed damni plurimum, ac moleltiæ ineffe rei, quæ
diligitur: fi affirmabimus puerilis efie naturæ, quem amamus, inqonftantem
fcilicet, erraticum; faftidiofum: fi dicemus miferam fervire
fer.vitutem, qui legibus amoris obfequitur; fi tandem infinuabimus
peffime in rebus fædis collocari temporis illud quod aliqui majori cum
fruftu voluptatis, et gloriæ confumere
poffunt. Amor, five ille bonus fit, fi ve malus, multiformis exprimi
potefl, five ut defcribatur, five ut excitetur, five ut reprimatur; et primo
amatæ rei fibi femper reprehenfentat imaginem, habitum, incertum, motum; verba, geftus, vultum, femperque eft in
peftore; et in rebus ipfis, qua:
amantur; fecundo imitatur omnia, quæ in amico intuetur:’ idem cum eo
lentit, idem loquitur: idem probat: dolet cum dolenfe, cum ridente ridet; negat
cum negante; 3. focietate gaudet, ac præfentia amici, reditu gaudet,
eoque abfente afpernatur omnia, cibum, fomnum &c. 4. in amicum liberaliter
effundit omnia; 5. laudat, miratur, extollit fa£la, di£U, fpeciem, et dignitatem;
6. audet viribus, mente agitatur, doloribus, et curis anxius, et inquietus
eft; 7. quæ fluita funt, et inepta facit, huc, et illuc volitat, has illafque ineptias facit; 8.
vigil efl, et infomnis; 9. modo loquax eft, et garrulus, modo mutus;
10. timet non fua fed amici caufa; 11. nihil arduum, aut difficile reputat, fed
pericula fubit intrepidus, fi quid forte aggrediendum fit, rei amatæ
caufa 12. fufpicax eft, et carnifice cordium Zelotypia agitari
folet 15. fui contemptor eft, proque re amata luperbus, et magnanimus mortem
negligit, et pericula quantumvis formidanda, immo etiam te ipfum 14.
conftans eft, ac firmus in amicitia 15. ftudia, exercitationefquc
omnes oblivifeitur 16. fui oftentator eft 17. blandus eft erga amicum,
contemptus vero ardet iracundia, exprobat vehementius, cbjicitque
beneficia 18. ad lacrymas valde facilis eft 19. defperans eft, et ubi definit
fperare, finem doloris eligit mortem. Quemadmodum amor animi motus eft,
quo fertur in bonum, quatenus bonum eft; fic ODIVM eft animi
affeElus, quo fe avertit ab eo, quod malum eji, vel certe malum
exijiimatur. Odium inflammant, quæ amori, et benevolenti* adverfantur;
quemadmodum virtutes, et eæ præcipuæ, quse fummam aliquam Reip. afferant
cum utilitate dignitatem, vehemens funt incitamentum amoris; ita e contra
ad inflammandum odium, admovent faces vitia omnia, et illa præfertim, ex quibus
calamitates oriantur, tum in fingulos, tum in Rernp. uni erfam.
Verum, ne omnia generatim dicamus, præcipua capita proponamus, per quæ vis odii
gravioris in animis exardefeat. Odium igitur inflammabunt 1. incommoda,
feu jaftnræ five futuræ fint in animi dotibus, five in bonis corporis,
five in fortunæ donis 2. calumniæ, quibus maxime læditur nominis
exiftimatio, atque hominum opinio 3. contemptus, quo non parva fit homini
injuria, qui honoris retinens fit. Ex hoc capite odium vehementius
incalefcet, fi perfonæ, quæ injuriam intulit, fpeciem indignam exprimemus; fi
virtutem, et dignitatem ejus, qui læfus
eft cum fcelerc, et indignitate comparemus ejus, qui Ixferit; fi tandem utemur
comparatione minorum, et colligemus exempla magnæ cujufdam injuria:, qua:
cum hac improbitate eollata, longe minor videatur. Quod etiam
felicius prxftabit orator, fi fublimes quafdam adhibebit figuras,
Hypotipofim prxfertim, qux injuriam ob oculos ponat, exclamationem, et Apoflrophen,
quæ acrioreta faciant fermonem. Præterea ad inflammandum
odium peridonea eft vitiorum expolitio, qua: in aliquo fint, ut libidinis, audaci*,
et impudentia:, injuftitix, fuperbiæ, crudelitatis, avaritiæ, animi ingrati,
nimia: potentiæ, et impietatis. Odium reflinguitur, fi in animo
exulcerato lætitiæ fenfum aliquem ingeneremus, aut generofum
quemdam impetum ad magna, et honorifica incitemus. Sed ad
particularia remedia deveniamus. Odium igitur emollitur, fi res
Ixtas, ac profpere fluentes proponas illi, quem ex hofle amicum habere
volueris. Confert
etiam plurimam ad fedandum odium, quod orator fciat, quibus de caufis
fufeeptum fuerit, &quid fit illud, quod oderit hoftis in hofle. Quare
fi vitiofum fibi perfuadeat, delenda eft hæc opinio ex ejus animo, fed
occulte, et quali aliud agendo / ita ut in principio ei alfentiri
videaris, et mox alterius laudes fubjicias/ Si odium proficifcatur ex
injuria illata, tum ifta minuenda erit; vel fi qui læferit in repentinam
aliquam calamitatem irrepferit, hæc erit deploranda, et fulis lacrymis profequenda. Poterit etiam
ofiendi dolor, et pænitentia perfonx illius, qux lxferit. Denique
quoties odii caufas fufluleris, toties et abfolveris odium. Dicas in alinm
mutatum elfe, qui in odium venerat, vel propinquum efle, autneceflarium,
ve) aliqua virtute nobilem fa&um, aut eruditione clariorem, et Reip.
laboranti perquam utile, et neceffarium. Prxterea odium definiunt preces,
et lacrytnx, quibus hominum animi facile emolliuntur. Rurfus fi dices,
ipfum fibi nocere, qui alterum odit, levia effe illa, quas odii caufa fuerint,
fapientem hominem do* Iere potius, quam odiffe fortem illius, qui cascus
animo, et voluntate deerrans, caufam odii fecit; ad inclinatam, jacentemque
fortunam, a florente, et erefta cecidiffe illum, qui odio dignus fit, odium
facile remittes. Ut autem fciat Orator optime fe gerere, tum
in concitando, tum in defcribendo odio, aliqua illius ef*. fefta
enucleanda videmur. Odium igitur hofli malum imprecatur'; perniciem
infert, et ulcifcitur; eam exprobat, quæ pudorem inferre poffunt, conviciis
impetit, minatur; aperte fefe odiffe jprofitetur; ut crudelius noceat aliquando
tegitur; ubi hofli perniciem attulit, plenum lætitia triumphat; ut hofli
noceat, et fibi nocere non reformidat;
adeo crudele efl, ut quafcumque pænas fumat, leves femper fibi videantur
fempcrque acerbius aliquid excogitet; ita immortale,* ut ad nepotes
tranfire peroptet; ita inflexibile, ut in bonam partem neminem velit, ita
prasceps et furibundus, ut abeat in omnia fcelera,& veneficia; aliquando
indignatur, queritur, gemit, defperat, fi decidat a fu is conatibus cum hofli
perniciem expetit: aliquando folatur vindi&æ fpe; alterius
confpe&um, confortiumque devitat, et exeeratur; importat denique omnia,
quas amori contraria funt. DESIDERIVM efl appetitus boni dclcElabilis, fed
abf entis. Affe&us ifte variis explicatur nominibus { >ro
varietate rerum, quas defiderantur ? nam auri deiderium dicitur avaritia,
honoris ambitio, voluptatis libido, inutilis fcientias curiofitas et fic
de aliis. Cum
autem tot, fere fint hominum defideria, quot homines, oratoris erit
diligenter confiderare quo cujufque natura maxime feratur. Apud mercatores
lucrum, et utitatem propones, apud imperatorem, et nobiles gloriam, et laudem,
et apud alios alia, pro ut hominum, apud quos egeris, defideria mutantur. FVGA, qua: ex odio proficifcitur, quemadmodum
ex amore defiderium, ajfeBus e/i, qui conatur recedere a malo illud
fugiendo, Jeu dctcjiando. Orator in auditorum animis defiderium accendet, fi ea
revolverit, qua: difta funt de amore, fugam excitabit, fi qua: de
odio docuimus, mente recogitaverit. Ne autem omnino prattereamus,
qua: ad exprimendos, reprimendofque afreftus hofce pertinent, aliqua, qua:
defiderium tangunt, explicabimus, ut ex illis, qua: fuga: funt, facile
colligere poflfis. Defiderium accendendum eft, cum aliquem
excitare volueris, vel ad optimum flatum capiendum, vel ad ardua
quxdam perficienda; et tunc ut affe&um iflum inflammes, rei præflantiam,
ac magnitudinem exprimas oportet; laudem, ac gloriam commemorare poteris, vel
illius, quem adhortaris, vel illam, qua: ex re optime perfe&a fibi
certe proveniat, fpem eriges feliciter nancifcenda: rei; demum proponere
tibi licebit difficultates, refque adverfas qua: obvia: efle poflunt in
tanta re, fed adverte omittendum non efle majorem inde gloriam, et laudem fore
nafeituram.' Ad coercendum defiderium ea omnia percommoda
funt, quK de defperatione dicentur inferius, illud tamen facile reftringes, fi
probes haberi non pofle illud, quod ab auditoribus expetitur; fi damnum multiplex,
et varium, fi duram ex hoc defiderio nafeituram fervitutem defcripferis; fi in
cohibitione defiderii pofitam efle vitæ felicitatem oflenderis, fi vilia
efle, et inania, qua: appetantur, docueris; denique fi bonum non efle,
fed tantum apparenter efle, quod defideratur edixeris. Qua: in
defiderio poflunt defiderari ad deferiptionem illius, eadem funt qua: in
amore; fed quia affeftus ifle ex bonitate rei defiderata: voluptatem
habet, ex absentia vero dolorem, prxeipue illiu effefta ex i (lis nafcuntur:
Qui igitur defiderio, ac frequenti angitur rei concupitæ cogitatione,
(omnians habet ejusdem imaginem inter lomnum excitatam, cum re defiderata colloquitur,
cum fylvis, et rupibus, iifque rebus omnibus, e quibus folatium fperat: erumpit
inardentiora vota, querelas, et nuntios votorum fuorum zefiros optat: teftes
quoque locos appellat; ad preces etiam humilis defcendit,& obteftatur;
per quidquid rei amatæ gratum eft: dolet ex ablentia rei exoptatæ, in
fufpiria erumpit, tetrofqfie gemitus fxdium rerum aliarum experitur quæ
minus jucundæ funt, macie conficitur; narrare folet ambitiofius quid vldefideri
i patiatur, ait fe diu, no&uque m illis cogitationibus effe, vias,
&veftigia, et litora, et loca omnia relegere, ut aliquid dicere
poffit et audire, unde cxpe&ationis fuæ fallat faftidium, afpirat, et
anhelat in rem, quam expetit, mors impatiens eft, longiores fibi videntur
dies, et breviflimum tempus annum putat; alas fibi addere vellet, ut ad
rem amatam velocius accederet: vana, et impoffibilia interdum defiderat, nihil
denique arduum, et difficile reputat, reperitque, dummodo optata re
fibi liceat frui. De Gaudio, feu Lartitia. L iEtitia
eft opinio recens boni prafentis, in quo efferri retium effe videatur: five
fenfus boni prxfentis quatenus prxfens eji, cujus effetius ejl
deletlatio\ boc efl tranquillitas animi in bono prxfenti Juavitcr acquiefeentis.
Ad concitandam lætitiam duo
fervare debet orator, fiilum fcilicet, et materiam. Stilus is
effe debet, ut perpetuam quamdam feu occultam voluptatem ingeneret; quare
utetur Orator argumentis exquifitis, novis, et ingeniolis; fermo occultus
fit, et floridus, numerus fuavis,[& mollis i oratio tota figurata, plena
acutis fententiis. Materia ea fit oportet, ut in ipfa habeatur ratio
geniorum, quibus aguntur auditores; et quia aliis alia placent, ea funt
afferenda, quæ cuique funt in delitiis. Sunt tamen quædam, quæ in nominum
animis communem habent fenfum voluptatis, eaque funt commutatio malæ
fortunæ in meliorem, comparatio propriæ cum aliena, bonum infperatum, novitas,
et irrfolentia rei alicujus, confcientia virtutis, et innocentiæ,
deferiptio rerum lætarum, ut viftoriæ, alicujus triumphi, ludorum, et hujufmodi;
præterea locorum amznitas, florum, gemmarum, veftium, odorum. Infuper ipfa lætitiæ
deferiptio animum excitat, fpeque fua oble&at; jdenique caufa lætitiæ
calamitas eft improborum; cum fcilicet illos deprimi videmus, atque
opibus, et honoribus fpoliari, quos przter jus, et æquitatem obtinuerunt. Ad reprimendam lætitiam reprehefentanda
eft boni, unde oritur lætitia, aut turpitudo, aut brevitas: exponendi
funt rerum futurarum incerti eventus, fortunæque dominantis arbitria, quæ nihil
conftans, ac perpetuum pollicetur fuis; fed eos fallit afTiduis, et frequentibus
mutationibus, afferendum videtur voluptati, et lætitiæ mærorem femper
adhzrere, et triftitiam. Præterea
coercebis lætitiam, fi in auditorum animis timorem ingerere fatages. Denique
majoris boni fpc, aut cupiditate, voluptatem minoris imminues, vel
potius abforbebis, et quibus dolorem excitare didiceris, iisdem lætitiam
remittes. Ut autem lztitiam noveris pro rerum opportunita* '
te in aliquibus f aliquando reprehefentare: Hæc funt ejus effefta, et primo
ciet lacrymas, deliquiis artus relaxat, mortem infert, corpori gratum colorem,
floridamque venuftatem conciliat, ad choreas excitat, ad tripudia, et convivia,
animum refolvit, et abjicit curas, timorem, et fenfum doloris; fucum detrahit,
et Hmulationcm, Spem excitat, et amorem;
facit, ut in gratulationes erumpamus, et alios ad hilaritatem in citemus,
provocat defuieriutn earum ? rerum, quæ gSu* dium augere (olent, cietque
nos, ut Optemus foles fulgeie melius, terram luxuriare floribus, mella
fundere flumina, montes fudare balfama, præterea qui lætantur, cum aliqua
delegatione præterita pericula enarrant, erumpuntque iit votaV optantque eamdem
diem voluptatis caufam fa-pe redire, verlantur in cogitatione, ac
delegatione boni, quo fruuntur, gaudentque libi prorogatam vitam, ut ea
videant, ex quibus voluptatem capiunt. Affe&us ifte exprimi folet in epitalamis
genetliacis, et orationibus, quæ fiunr in adventu virorum, et Principum in
triumphis, feftis diebus, aliifque hujufmodi argumentis, quorum exemplis
artificium exprimendæ lætitiæ nos docebit antiquitas. Dolor, feu trifiitia
fenfus efl ex opinione preftntis mdlt. Affe&us ifte exprimitur iifdem
fere rebus, quæ odium concitare foient, valentque plurimum hipotipofes,
qux caulam doloris exprimant, oculifque fubjiciant; Sunt enim quædam præcipua,
quæ dolorem vehementius acuunt, ut confanguineorutn vincula,
irortds, funera, bonorum amiffio, vexatio rerum, quæ funt nobis invita
charifiimæ, et jucundiflfimæ. Dblorem ler.iet Orator; fi naturam mrii
(peftaverit, unde oritur dolor, alia quippe dicenda funt, fi de exilio
agatur, alia, fi de morte, alia, fi de bonorum jacfura, ceteiilque fortunæ
acerbis cafibus: funt autem communia hæc capita mitigandi doloris, innocentia
affli&i, qua orator oftendat, innocentiam non pffnam fteleris
fubire,fed ob facinus aliquod egregium, vita£ conditio, quæ patiendi
neceflitatem affert inexplicabilem, fortunæ inconftantia, quæ fuos
muneribus ampliffimis orna os flarim ex alto præcipites agit: exempla virorum illufirium, qui eadem immo, et
«lamna multo graviora fortiter
tolerarunt r gloriæ mef izp fis, quæ ex conftantia colligi
poteft. Infuper triftitix lenimentum dabis; fi docueris fortis efie viri
nec adverfis frangi, nec profperis infolefcere; fed ubique parem animi
conftantiam retinere; fi dixeris præmeditatum fuifie malum, quo quis dolet; fi
perfuaferis inutiles efie lacrymas, nec tales,, quæ malum repellere
pofiint; fi animum itfbcaveris a rerum cogitatione, qua: horrorem
excitant; fi monueris ex divinx voluntatis arbitrio femper et ubique vivendum; five
lenitur, et blande nobifeum agat; five ad virtutis exercitationem, et præmium
afpera, et dura nobis evenire permittat; fi animum ad ftudia litterarum
convertas; fi earumdem miferiarum focios
habere pronunciaveris; Sin autem de vita
funbis agatur, dolorem de illis minueris, et ex fiatu melioris vitse quam
funt confecuti, et ex commendatione rerum ab illis prxclare geftarum. Trifiitia
prxoccupatus homo hos fentit fui doloris effebus .* effufus eft' in
lacrymas; nullis delebatur, nifi trifti rerum imagine, fquallore corporis, vefte
fordida, neglebo capillo, genarum, et capillorum laceratione, percuffione
peboris, et foemoris, contrabione frontis, dejebione luminum, folutione membrorum,
ac potifiimum brachiorum.* dolorem fecum oftendit: odit lucem, et confpebum
hominum; in folitudinem, et fylvas fe abdit, et cum ipfa interdum loquitur
folitudine; filens obllupefcit, et ad lacrymas impotens quafi lapideus
torquet: in querimonias abit; calamitatem fuam, ut inopinatam, deplorat; fi
dolor ingens fit, diuturnitas temporis dolorem confirmat, augetque,
fi levis, imminuit.* mollis eft et viribus frabus, ac mericulofus: prxfentem
calamitatem cum felici fuperiore fortuna componit; eumque dolet, et queritur;
profitetur animum fibi præfagum fuifie calamitatis; læta omnia fpernit;
velletque in focietatem lubus fui, non modo homines trahere, fed etiam fylvas,
et bruta; invehitur acerbius in eos, qui fibi caufa fuerunt mæroris, et lubus,
conliliumque omne refpuit: defperat ex impatientia mali; fuperos crudeli I
tatis Deprimitur audacia propofitis periculis, et virium
imbecillitate: commemorando nimiam virtutem plus fæpe nocere, quam
prudeffe: fidendum non effe fortunæ, fi lemel faverit; fragile totum eflfe,
quidquid in hominibus, aut in rebus, efi, robur, fanitatem, opes,
dignitates, potentiam,* neque in iis reponendam fpem. Audax
homo, fi quem defcribere occurrat, periculum nullum reformidat, aut
rejicit; fed ad omnia paratus eft; periculum elevat, illudque ridet, et infultat;
armorum afpe&um gaudet, atque equorum fremitus, bellique avidus hofiem ad
pugnam iaceffit; materiam quærit exercendæ virtutis, qua; fi non adfit,
ludicram pugnam fingit in animo, et in fomnis bella meditatur; fuperbia elatus
in fe uno fpem omnem figit, nec ab incepto revocari fe patitur: gloriæ
(limulis incitatus cupiditatem incendit, et ardorem mentis acuit ad ardua.-
magnifice dc fe loquitur: Superiora facinora repetit,'doletque., parum fibi
credi: fibi fpondet omnia ^ felicemque rerum exitum pollicetur; fc
votis fuis potitum extfiimat, cum alii fpem nullam vident: Ii per ægritudinem,
vel grave Senium, aut rem alum non poflit, quod antea, dolet ademptam
fibi facultatem agendi, optatque redire vires priftinas in pefruantur optatis;
fi eum, in quem iram accendere vultis» dolo, fraude, ac verborum integumentis
uti dicatis.* fi ingratum, ac beneficiorum immemorem efie: ii cum offenfione id beneficium negare, quod
fibi deberi arbitrantur.* fi obtre&ationibus horum aures præbere, quos angi
putant oportere; fi de illorum honore detrahere, vel apud eos, quibufeum de
honore contendimus, vel apud eos, qui nos magni faciunt, vel apud
eos, qui nos verentur, et obfervant. Nota ad amplificationem
injuria: referenda efie verba, geftus, a&iones, omnia ad contumeliam
compofita; lubjicicnda efie oculis per hypotipofim, et Ethoparjam; opus efie
indignatione, et epiphonemate, et fimilibus figuris; virtutes ejus, qui læfus
eft, cum vitiis ejus, qui lieferit, præferendas; variis exemplis exagerandum
faftum; fifoli, fi primo evenerit; fubjiciendum damnum, quod inde fufpicatur.*
dicendum turpe efic non ulcifci, et fine ultione æftimationem
penitus perituram: deinde docendum fpem efleulcifcendi, eamque juxta præcepta
incitandam: fiudiofe captandam temporum, et locorum occafionem, ut fi
doleat animus; fi cupiat; fi corpus male affe&um fit; fi laboret
aliqua fufpicione, tunc etenim promptiores fumus ad iram &c.
Cavendum Oratori, ne crudelior appareat in puniendo; ne majores ex atquo
pamas repofeat: ne denique intemperanter furere ipfe videatur. Sed
decorum fervet, incenfus fit, et grandiori orationis genere utatur.
Mitigatur ira iifdem ferme rebus, quibus mifericordia excitatur; orator
vero amorem in dicendo præfeferat, et venerationem ejus, quem mitigare
contendit, doceatque nullam illatam efie injuriam, vel culpam non
fuifle voluntariam; moneat eum, in quem iræft, potentiorem efie, et dignum
omni veneratione, et cultu, nec tutum efie cum illo habere inimicitias;
abeo prius difceffiflfe injuriam; eum, qui lzferit, demitto anino
mifericordiam Suppliciter implorare, jam depreffum, viftumque hortem efle; injuriam
latam tuifle non per contemptum, fed per dolorem, et iram impotentem in
eo, qui lzfus eft, eumdemefledefeftum, propter quem in alium irafeitur:
proprium fortis animi cfle iram vincere; enumeret damna omnia, quæ
ex ira accidunt irato: excufet perfonx lædentis conditionem; ut et imminuat
contumelias: deferibat irati hominis turpitudinem; dicat iræ primum nafcenti e
fle occurrendum, ne in perniciem noftram adolefcat; perfede enucleat,
optimeque cognofcendam det illatam contumeliam; proponat, quæ illa fit,
et quo animo fada, ne ira perturbatæ rationis major videatur; rurfus
infinuet gloriofius cfle hortem fervare, quam perdere morte, ad vitam revocare,
quam licet meritum ad mortem damnare; eam efle veram de horte viftoriam,
quæ nulla venia, dignos clementia fuperat, ac bonitate; ad Deum propius
accedere, qui dat falutem immeritis, dum vitia profligantur; denique ad
fle&endum iratum exoptanda ert opportuna temporis ratio,
expe&andumque tantifper dum fe fregerit impetus iræ, eligendumque
potiflimum tempus illud cum honore, aut lucro aliquo recens affe&us
fit .* cum judicio vel armis hortem vicit, cum ludis, vel conviviis, vel
hujufmodi vacat. Ad deferiptionem hominis irati, irx effe&a
funt hzc; rationem perturbat, et ob mentis inopiam cæco, ac przcipiti
motu ad furorem inflammat; totum adeo corpus deformat, ut in alium
mutatus homo videatur; oculos, et vultum in ignem accendit; hominemque præcipitem
agit; ulcifcendi fefe flagrat cupiditate: inferendæ ultionis diligenter
occafiones obfervat, eoque periculoflus, quo fimulatius; in defperationem abit,
fi potertas ulcifcendi non detur.* prorumpit in contumelias, et imprecationes;
excandefcit, et indignatur, quod Dii non ulcifcantur injuriam; terrere
gaudet eos; in ipfos irafeitur, et minas addit maledi
Digitized by Google 'Rb et oriæ P recepta. .
&is; voluptatem capit fi dc inimico ulcifeatur; eoo* temnit
eos, in quos commovetur, et contemptu contemptum ulcifcitur,* contemni fe
dolet, graviterque patitur fefe interdum fperni > dum minas fonat, et fupplicia; amplificat, quantum poteft,
contemptum fui; commendat fe pluribus, ut ex eo capite augeatur
contemptus, et ex contemptu ira .* eludit eorum refponfa, qui eum placare
volunt: poli contumelias, et injurias
incufat fe quod occafionem ultionis oblatam non arripuerit, eamque
revocat defiderio multo gravius irafeitur, et (e magis excruciat, fi fpes ultionis
adempta fit; pznaro non concupifcit, quam non fperet, fortunæque
inconfiantiam ingerit, quæ pofitos in fupremo dignitatum faftigio,
deturbet præcipites. Mansuetudo ab Arift. definitur deprejfio, atque fedatio
ira. Ab ira ad Manfuetudinem animos traducet Orator, fi fufpicionem
contemptus ab illis tollat, doceatque fentirc de ipfis, ac dici magnifica;
fi moneat per impudentiam, vel aliquo
alio cafu,non certo confilio lapfos effe, qui eos offenderunt, vel præter
voluntatem deliquiffe humano errore deceptos, et necefiitate coaftos; fi oftendat culpam cum
dolore fateri, qui eam admiferunt; fi afferat fupplices fedemittere, et puniendos
ultro permittere, qui offenderunt, fi beneficia commemoret ab eo fufeepta,
de quo eft contemptus fufpicio; fi fub orationis initium non pauca dicat,
quibus qui læfus-fuit, intclligat fe diligi ab eo, qui læfitj fi
pronunciet eos, a quibus læfus eft, graviores pænas pependiffe, quam
ipfemet exegiffetjfi virtutes, et res pratclariffime geftas ab co prædicet,
qui læferit; fi fenfim metum ei injiciat, in quem exardefeit; fi fupplicem, ac
deprecantem, qui fecit injuriam, inducat; fi proponat cumdem femper effe
cum omnibus i fi adferat, exemplifque probet, non exguam gloriæ mertem
manere eos, qui iram manfuetudine vincunt, miferumque erte crudeliora meditari,
ac facere: fi tandem affirmet, feveritatem cum lenitate mifcendam; licet
enim iracundia inftrumentum fit virtutis; inclinandum tamen eft in
mitiorem partem; et fi peccandum, remirtione quam crudelitate,
melius, aut tutius peccandum. Manfuetudo defcribitur
moderatione vultus, et Termonis; orationis illecebris, et fuavitate; modeffia
totius habitus: et demum iis omnibus chara&eribus, quibus poetæ pacem
adumbrant. Claud. omnia Martis infirumenta, fub Clementis pedibus
fubjicit. Misericordia eji motus animi, [eu dolor quidam fufceptus ex
cogitatione mali alterius, quo fe, vel fuos affici pojfe videt, qui
miferetur. Hinc elt, ut ad miferationem moveatur; qui adduci poreff, ut
ad femetipfum, vel ad res fuas revocet, quæ de altero deplorantur,- non autem
ille, qui nihil tale fe pati poffc credit. Ad commovendam mifericordiam
plurimum valet augere extra modum calamitates, et incommoda, ex
qumus eam natam volumus, quod potirtimum fieri poteft comparatione intur
prioris fortunæ felicitatem, et fequentis mi feriam. Movet etiam hunc affeSum affli&a,
calamitate feneftus, et adolefcentia, fi recordatione fui fuorumque
auditorum fenfus leviter pertentet Orator, ut prsffat Cic. in Pif. Mors
præterea propinquorum, et orbitas, corporum vexatio, morbi inopia, exilium; quarum
calamitatum comitem præ miferatione feipfum Orator offerat, ut mifericordiam
vehementius accendat. Attingat Orator fingulas circumrtantias: perfona:
quæ cruciatur, aut crucianda ert; videatur, fi fuerit innocens, fi præcellens
aliqua virtute, fi litteris exculta; fi fortis an imbecillis in tormentis; fi
florenti, an tenera xtate; fi tandem iis valeat, qua folent in
generare fcnfum doloris molliorem ætatis; fi in adoleicentiæ flore, fi in
cadente feneftute excrucietur; et hujufmodi; loci, fi coram iis patiatur quos
calamitatis teflesminime vellet; temporis, fitum exitium patiatur,
cum laborum mercedem fibi pollicebatur et præmia; caularum; fi aliorum
injuriis non propria culpa calamitas fibi obvenerit; finis; fi virtutis caufa
infelix repente extitit; modi: fi quis nobilis, fi quis fapiens, fi quis
in dignitate conftitutus fubiturus fit idem fupplicium quo plebei homines
folent animadverti; fi perpetuam quamdam malorum feriem patiatur; fi nihil
unquam boni percipiat, fed unius mali finis gradus fit ad lubfequentia graviora.
Præterea modefle petet Orator, quæ
pro fuis vult ab auditoribus, oflendatque; occulte tamen leve efle,
quod petit homini calaraitofo, ærumnas cum aliis comparet, dicatque calamitatem
fuperiorem, tametfi graviflima fit, levem tamen etiam cum graviore præfenti
comparatam; utatur obfecratione,depreceturque auditores per quidquid eis
gratiflimum efl; fermocinatiojiem adhibeat, et per Dialogifmum loquentes
inducat, tum eis qui acceperunt injuriam, tum qui intulerunt, figna
doloris palam exhibeat: ita Erutum confodiam Lucretiæ corpus, Antonius
interfe&i Cæfaris togam adhuc cruore flillantem P. R. produxit; videat
tamen ut id prudenter, non frigide fiat. Rurfus fenlum hunc
auditorum animis injiciat, quod nihil acerbum fit in vita, quod non
ducant evenire pofle fibi, aut amicis, aut ceteris hominibus, doceatque nihil
magis decere hommem, quam efle humanum: Denique caveat, ne muliebres unquam Nænias
habeat, fed femper graviter doleat; cum procul abeftalacrymis, non dicat
ab illis fe retinere non pofle, gemitufque vocem intercludere; hoc etenim
puerile efl: non ambitiofe conferetur tropos, figuras, et periodos, fed
ita orationem fuam contemperet, ut non videatur parata, fed dolore potius
elicita. Mifericordia reprimitur; et iis, quibus inflammari diximus iram; et iis,
quæ de invidia dicenda fuperfunt. Quod fl auditorum animos jam firmiter
occupaverit mifericordia, fenfim, et quali aliud agendo, erit remittenda;
quod femper obfervandum erit; cum vehemens aliquis affc&us erit
extinguendus. Præterea mifericordiam infirmabit orator / fi
rerum calamitate, qua quis premitur, dignum probet; fl doceat nulla
miferatione dignum effe, qui judicesad mifericordiam deprecatur; fl dicat
juflumefTe, utmalismaleveniat, fl offendat fe de eorum fupplicio gaudere /
fl tandem efficiat, ut judices, aut invideant bonis adverfarii, aut de
ejufdem malis lætentur, aut indignationem aliquam concipiant ob vitæ
pravitatem. Qui miferatione tanguntur, faciunt, quæ fequuntur. In lurorem, et jnfaniam vertuntur, eaque
admittunt omnia, quæ dolentis conveniunt/ triflitiam vultu, lacrymas
oculis, gemitus ore præfefcrunt, fpiranti fimiles: funt taftis fæpius deliquiis:
corpore, et corporis indumentis fquallidi funt, et fordidi; infortunia repetunt,
etfi ea ab aliis audiant, fuis lacrymis, et fuo dolore pafcuntur: fenfum
præferunt alieni doloris, ac profitentur; non minus aliorum infortuniis,
quam fuis, tangi, optantur accidiffe flbi, ut faltem illorum aliquam
partem cupiunt. Indignatio, quæ locum habet in genere deliberativo,
J[ et judiciali dolor efi perceptus ob res fecundas alterius, qui illa fortuna
judicetur indignus. Difcrepat ab invidia, quæ bona digni etiam hominis
infeftatur; et quemadmodum mifericordia
refpicit malum; fle indignatio bonum refpicit immerentis. Bona vero hoc loco
non intelliguntur, quæ animi funt, nec quæ naturæ; feu fortunæ, ut funt divitiæ,
opes, potentiæ, honores, amicorum copia, et hujufmodi. Indignatio
concitatur; fi vita: prioris forditas, ac vilitas cum pra:fentis temporis
opibus, ac potentia conferantur; fi quam dicamus per vim appetere ea, quæ
illi minime competunt, ut abutatur iis ambitiofe prodigus, in aleis, conviviis,
et commefTationibus; fi eumdem inferamur, quia infolens, et improbus
alicujus bona effufis largitionibus diffiparit, vel in profundum
libidinum fuarum gurgitem immerferit; fi inferiorem doceamus, cum
fuperiore contendere in eodem ftudio, vel honoris æmulatione; fi
divitias, fi honores alicui præter meritum contigifle adferamus; quod
tamen cum diftin&ione agendum videtur, ut hæc apud eos dicantur, qui
fibi eadem mereri videantur; fingula tamen apud fingulos juxta cujufque
meritum. Sedatur indignatio, fi cui indignantur; cum dicas
virtute, ac rebus præclare gefiis bona fibi comparaffe, non recens
ascepiffe; fi probes ingeniofum, ac nobilem nunquam degenerem animum
habuiffe, ac proinde naturam ei femper favifTe; fi moneas jampridem bona
illa poffediffe, nec iis unquam ad fcelera, velinReipublicæ aliorumque
perniciem abufum fuiffe; fi doceas non arrogantem, et fuperbum in meliori
fortuna fc prsebuifle, fed modefium, et communem, eumque de aliis
magnifice, de fe humiliter locutum fuiffe. Indignatio deferibitur
admodum libera, quæ amplificet vitia, vel in malam partem virtutem
detorqueat, nec fortem, fed temerarium, neque prudentem, fed
ignarum eum dicat, in quem indignatur furens, et amens, quæ fibi interdum violentas afferat
manus; irreligiofa, qua: in ccelefie numen obftre&etur; exprobrans, qua:
recenfeat ea, qua: recenfeat ea, qua: ab ingrato fafta funr, et alterius
improbitati cum aliqua eorum exageratione beneficia opponit. Denique indignationis
cffe&a eadem pene funt, qux in iracundia. Invidia, quæ locum habet in
genere judiciali poti (fimum, ejl dolor de profpera forte, qua alicui prope
pari evenerit, non quod, qui invidet, commodum ex eo percipiat; fed quod
nollet eos, quibus invidet, bona illa polfidere; quia fuam putat immunui
dignitatem. Invidiam concitaveris; fi doceas homini improbo
vel citra laboris, ac periculorum aleam turpi quadam gratia contigiffe
bona, ut dignitates, opes, honorum titulos, quæ ceteris non nifi fummo
diferimine cottfequi poliunt, li dicas eum ob divitias, fecundamque fortunam
ita infolefeere, ut prx fe alios arrogantius contemnat; fi commemores eum
celeriter aut nullo labore, vel parvo fumptu confecutum fuiffe, quod alii
magnis fumptibus aut tarde, aut plane nunquam alfequuntur; fi ofiendas
alienæ laudis æmulum, ambitiofum, multa molientem, nocentem, tum
auditorum, tum aliorum glorix, cumdemque dedecus ex aliena fortuna
quxrere: fi in auditorum animis laudis imprimas (ludium, et ardorem
glorix retinendx; fi proponas antiqux familix decora, et ipforum proprias
virtutes, vulgique honorificam de iis mentionem ;& contra, fi vulgi
recites honorificam mentionem; de eo, in quem movere invidiam fatagis; fi
exageres populi in illum animi voluntatem, et propenfionem; fi deferibas
multitudinis voces, et prxeonia, modo tamen laus illa fuptrari facile poflit,
et impediri. Prxterea ad concitandam invidiam profuerit nofle mores eorum
in quibus excitare volueris; quare eam concipere folent, pares loco, gente,
cognitione, xtate,lcientia, dignitate, fortunis, qui denique pufillo funt animo,
ut opifices, foeminx, rullici. Reprimitur invidia capitibus contrariis, ac
excitatur. Quare bouum minuas, cui invidetur .• merita illius
ollen oftendas, qui illo potitur nullam tailam efte injuriam
demonftres, ac doceas illum fortuna: bonis, atque honoribus, honefte, ac
moderate uti: dicas non fuis, fed aliorum commodis bona illa adhibere, quæ
invidis funt incitamenta; parta fuifie laboribus, ac mife* riis; adferas
ingentis animi ede, fi magna in aliis quis fpedet, nec virtuti, nec
felicitati invideat j aperias damna, qua: invidiam fequuutur; ipfa etenim
partim lædit eos, ad quos intenditur, dirius vero, a quibus
procedit, quippe qui fua fine fine fubllincnt fupplicia. Invidis
delcriptio præclara eft apud OviJ. met. 2. fab. 12. at eadem fere
habentur apud Scaliger. inAppend. Virg. Ceterum fsvit ipfa in parentem
ejufque interiora in modum tineæ depafeitur: fimulat gaudium: non vult videri invidere: trillatur, fi
invidis nota. afficiatur .• Unum expedat
mali folatium, fi cui invidet, ex alto prscipitem datum adverterit Virtuti
inimica eft olfentat fe magnifice, virtutifquefus prsco nobilis; alios facile
contemnit 5 qua poteft animi vocifque contentione rivalem fuum infedatur
et quantum poteft veteras commendat, et extollit, ut.recentes deprimat,
cum rivali eod. timida femper, et querula veretur ne fi quis honorem
confequatur, gloriam fuatn ille fplendore fuo obfcuret; aliens
felicitatis inimica eft, in odium, et ultionem inflammatur,
vitiorumque omnium radix eft. Enulatio eft dolor ex aliena bona fotte fufeeptus, / l i non quod
id alteri contigerit, fed quod nos illa careamus. Differt ab invidia, qus
fi pollet, aliqua ratione fpoliaret bono, quod in alia perfona animadvertit . Æmuiatio
autem fieri talis defiderat, qualis dida perfona eft; &ficex amore, et ftudio
virtutis hsc oritur: Illa e contra ex malevolentia, et odio. Concitatur
smuiatio majorum virtute egregie fa K dis cum jam fatis multa
di&a fint ubi de elocutione fuperius. N Rerum dilpofitio
duplici modo fieri poteft, aut ex arte) aut ex tempore. Si ex arte ) eum
ordinem habeat oratio, quem fibi præfcribit ars, ut fcilicet primam ejus partem
complettatur exordium, fecundam narratio, tertiam confirmatio, quartam
epilogus. De argumentorum dilpofitione paulo ante di&um
eftj hic (atis erit annuere, quod ea præcedere debent, ex quoram
intelligentia cetera pendent. Ceterum quid primum, quid poftremum
effe debeat in oratione, quid adhibendum fit in fingulis caufis,
non facile definitur. Unum, quoad fieri poteft, nafcatur ex alio, fitque mutua
quædam inter orationis membra connexio, quod fiet, lilervetur ordo propofitus,
et in divifione promiflus. Ad hanc rem
commodæ funt tranfitiones, quibus ab uno vel argumento, vel orationis
capite devolvimur ad aliud; in delenfionibus cum refpondendum eft
adverfario, fequi illum ordinem debemus, quem ille tenuit. Ceterum hæc
difpofitio tota pendet ex prudentiæ methodo, quæ quid locus, quid
auditor, quid caufa pollulet, oratorem docebit. De difpofitione paflim
difta funt multa inter has rhetoricæ præceptiones; unde nihil ultra progrediar,
utfiatim agatur. Memoria adeo neceflaria eft oratori, ut ex
Ciceronis mente omnia præclariffima in eo peritura fint, nifi
inventis, et excogitatis adhibeatur memoria, ex qua tamquam ex thefauro,
et pcenu dicenda promanant. Duplex
eft, alia a natura, alia ab arte. Quæ eft a natura, exercitatione
augetur adudua mentis agitatione, et frequenti rerum meditatione adjuvatur;, fi
per partes edifcatur oratio; (i delicatis herbis vefcamur, fi optima ciborum
digeftio; fi cibi 9 potufque parfimonia, et a crapulis abftinentia confervetur. Quæ
eft ab arte parum prodeft, ni fuam vim accipiat a natura. Adjuvatur tamen
quibufdam imaginibus, quibus reroinifcentia excitatur; quare proderit lingulas
periodos lingulis a capite inlcriptis numeris apponere; rurfus quæ pars
orationis e. g. de navigatione, ea connotari poterit anchora; quæ de bello armis;
quæ de re ruftica, ltgone, et fic de aliis; tandem proderit, nullo affeilu
vehementiori concitari, et cogitationum
multitudine minimi diftrahi. Pronunciatio inter orationis partes ordine
poftrema, fed prima poteftate, oratoria artis totius omnem in fe continet
vim; omnis enim oratio languet, evanefcit, emoritur, nili eam aftio animet varietate
vocis, motu corporis, mutatione vultus. Idcirco nemo inter oratores fummos
adfcribendus, qui voce infuavi, et immoderato geftu oculos
auditorum, et aures male afficiat. Patet igitur bona: pronunciationis
elfe, vocem moderari et geftum. Vocis duplex eft proprietas,
quantitas, et qualitas, e quibus tum vitia, tum virtutes illius
eveniunt. Vitiofa igitur erit vox primo fi fit pufilla,
qualis eft eorum, qui pipire magis, quam loqui videntur. Angufta quæ
non implet auditorum animos. Si fubfurda, qua: non exprimit verba, fed
in faucibus emoritur. Si confufa, qua: non diftinguit fonis, et articulis,
quæ dicit. 5. Si rudis, et intra&abilis, qua: magno
negotio fuum peragit curium. Si alpera, quje flrepitu aures offendit; fi
difcer pta, quæ imparibus fpatiis, et fonis dilaniat orationem; fisenea,
qua? vehementi Velut aris tinnitu, ferit aures; fi acuta, quæ fonantius
quam par efi, eaidcm penetrat.Vox fuas habebit virtutes. Si erit
alta, quæ firmis fparfa lateribus aures impleat pleniffime. Si eicelfa, quæ et plenios
audiatur, et durabilis fit. Si clara, qua; clare perfonet. Si prægrandis,
qua; admixta fuavitati laudatiflima efi. 5. Si fuavis, flexibilis, culta, rotunda,
traftabilis, volubilis, dulcis, canora, et plena. Advertite
vocem accommodandam effe rei, de qua agitur; ficuti enim non convenit in
frigidis exclamare; ita ridiculum foret in gravibus languefcere. Proferatur
perpulfa animi motu, ut ex perpulfis fidibus profertur fonus. Lætitia
lenem, hilarem, tenuem poflulat vocem; metus demiffam, abjeftam, timebundam,
exhitantem, commiferatione plenam, flebilem, interruptam, ira acutam,
incitatam, incidentem; mceftitia gravem, et fono depreffam y et demum tot
fiant vocis mutationes quot erunt animi affe&iones. Illud infuper
univerfis præcipitur, quod depreffa vox adhibeatur in exordiis y ita
tamen ut poflit audiri, necnon verecunda, temperata, venufta, et lenis.
In narratione aliquanto elatior, et quodammodo familiari fermoni proxima
fit. In
expofitione validiorum argumentorum vehementior, acrior, et levior, et juxta
naturam rei nunc attollatur, nunc deprimatur, nunc arrideat, nunc
abhorreat. In conclufione attenuata fit, et æquali fono probata, fi hortamur,
fi conquerimur depreffa, et dillin&a crebris intervallis: fi
enumeramus, quadam incitatione gravis. Geflus, quem mutam
eloquentiam appellavit Tullius, tanti eft ut moderetur, ut quoniam per illum
animi fenfus dignofeuntur, fatis inepta fe gereret, qui iis, qua:
profert, geftum non accomodaret. De eo multa priecipiuntur/ en vobis
magis neceflaria.Vitanda: funt leves, et hiftorica: gefticulationes, quæ
fingulis verbis geftum efformant j quare Orator meminerit, fe faltatorem non
efle, et ad fenfum magis, quam ad verba geftum accommodet. Componendus eft vultus decenti eompofitione,
ita ut refla fit facies, non detorqueantur, non mordeantur labia, non
corrugentur nares, non immodicus hiatus difiendat riftum, non fupinus fit
vultus, non dejefti in terram oculi, non inclinata cervix, non elata, aut
deprefla fupercilia, non rigidi, non extenti, non languidi, non
torpentes, non lafcivi, non mobiles, non pofcentes, poUiccntefque aliquid oculi
eife debebunt » 3. Peftus ad ventrem projicere indecorum eft,
variare fupra modum extando, deforme j quibus, fi motus accedat, prope
obfccenum. Vultus Sententiarum fenfum præjudicare debet j quare cum
ridentibus rideat, cum triftibus mæreat, cum iratis itetur.
5. Oculi, caput, facies tali geftu conformentur, ut fenfum
exprimant j brachium, et manus aflionis potiorem partem fibi vindicant,
habentque plures fignificationes: brachium tamen tanquam telum adhibetur in
contentione potiflimum, in narratione non nimium, fed cum decore
movetur. Manus hinc inde extentæ difponantur intra fuggeftum, dextra
incipiat motum a medio peflore, tendatque in latum dexterum mediocri diftantia,
aliquando reflo, alias flexuofo duftu, prout membrum uno, aut pluribus
conftabit incifis j geftus enim uti cum voce inchoandus, ita protrahendus
ad finem vocis, et fenfus. 7. Si periodus conftabit tribus,
vel quatuor membris, fecundum, vel tertium occupet finiftra, qua: cum
dextera ultimam, totamque claudat fententiam, iterumque deponenda manus hinc
inde intra fuggefti limbum, Rbetoric H iEC oratio habetur in
natalitiis hominis alicu jus. Ejus exordium fumitur. i. Ab aliqua circumflantia
loci, vel temporis, aut perfonarum. 2. A publicis votis, precibus, et facrificiis,
qus ante nativitatem, et poft illam fafta funt. Ab antiquorum
ritibus. A fabulis. Ab aliqua hifloria, feu fa£lo infigni Ab
exclamatione, et larto plaufu futurorum bonorum. Confirmatio multipliciter abfolvi potefl; nam
fi nativitas fatis uberem fuggerat rerum copiam ad juflatn orationem, his
poterit efle contentus laudator. Sin minus, incipiendum erit a Patria,
parentibus, fplendore natalium, prodigiis, fiquæ præcefferunt; rurfus
attingere poterit Orator nativitatis circumflandas, locum, tempus,
antecedentia, confequentia, auguria, di£la, oracula, fomnia, concurfus
rerum variarum in id tempus. Item auguria fiqus puer ipfe det futuræ
virtutis, et fortunæ; quæ quidem divinatio peti potefl, vel ex iis,
quæ nativitatem, aut puerum ipfum nafcentem attingunt, vel ex genere,
facie, futuraque apud parentes infantis inflitutione. Peroratio vota continet,
fauflafque precationes puero, et parentibus, ut ille ad multum tempus felix vivat,
et fuis, et Patris ornamento aliquando futurus. Item provocabit ad
lætitiam, defiderabitque, utcrefcat infans ad cos honores, apud quos patus efl;
divos aliquando, feu virtutes producet contendentes inter fe, cui potiflimum
fit ille puer primum natus. Oratio Genethliaca, quæ dicitur adulto, partim
coalefcit ex fuperioribus præceptis, partim non jam tigna, et prsfagia futura:
virtutis attingit, fed Virtutes N a ipfas recenfet, aut
amplificat, dicitque aufpiciis, et ominibus jam fatis refpondiffe virtutes.
In peroratione optandum, ut fxpe diem illum natalem celebrare contingat,
utque lætior femper recurrat, illiufque ortu ita gaudeamus, ut nunquam audire
velimus interitum. De Oratione Luftrica. H iEC oratio
dicitur Lufirica, quod dies ille, quo nomen infantibus imponebatur
luftricus apud veteres appellabatur, habeturque in nominum impofitione.
Exordium ducitur, vel a circumfiantiis, vel ab aliquo ritu antiquo in
imponendis nominibus, vel a lætitia communi, vel ab honoribus, quos ille prius
retuliffet, cui nomen imponitur, vel certe dubitando exquirere poterit
orator, quo præmio tam præclara: res geltte donari potuiffent, et ad
nomen defeendens nulJum inventum docebit majus ipfo nomine, dequo breviter
dicet præmium effe virtutis. Confirmatio, vel una, vel duabus
contineri partibus poterit; fi una, eam inllituat Orator ab iis locis, quæ
in commendationem nominis cadere poffunt; a compofitione fcilicet cum aliis præclaris
nominibus; acaufis propter quas impofitum fuit, et ab ipfa nominis
fignificatione; fi aut omnes virtutes ea complebatur, aut omnium maximam,
aut omnia, quæ in omnibus nominibus effe poffunt. Si duabus, in prima
ponantur tes gefiæ, ac virtutes, propter quas nomen fuit impolitum; in
fecunda nominis excellentia laudetur, inftiruaturque collatio tum perfonarum,
tum hominum, tum caularum, propter quas aliis etiam aliud nomen
impofitum fuerit, five hoc fiat per fimplicem comparationem, qua paria omnia
effe dicantur, five per contentionem, qua qui laudatur probetur effe
fuperior. ^pilogus occupatur in votis, et faufiis precationibus,
gratulationibus, et adhortationibus, ut tanti nominis gloriam fubfiineat, ac
tueatur. De Epithalamio, feu
Nuptiali Oratione, Epithalamium habetur in nuptiis. Ejus exGrdium
inchoabitur, vela lætitia, fefiaque diei celebritate, vel ab argumenti
difficultate; vel a caufis, curO* rator ad dicendum acceflerit, vel a
commodis, optimaque conjugii æflimatione. Confirmatio i. per modum
panegyris laudes fponforum continebit; five a Patria, parentibus,
aliifque laudationis locis, five per comparationem unius cum
altero, ut nullus alterutro dignior eft potuifTe offendatur, five per
collationem nuptiarum hujufmodi cum felicibus antiquorum nuptiis, five per
certamen aliquod, aut inter divos, aut inter homines, aut inter
virtutes contendentes invicem in conferendis variis muneribus
recenter nuptis. Juverit etiam comparationem inflituere inter genus utriufque
fponfi, ut ex illa confiet fimilem fimili conjungi, quam quidem
comparationem ornare aliquando poterunt fymbola quædam ab antiquorum
ritibus accepta, puta a floribus, feu frondibus, quibus, nuptorum coronæ
antiquitus intexebantur, ut fponfum uno fponfam altero exprimamus fymbolo.
2. Poft celebratam fponfi, fponfæque
affinitatem, qua: ex illo matrimonio contrahitur, commendari nuptiæ
poffunt ex iis, quæ inde creduntur proventura, aut ex aliis felicioribus
matrimoniis, quæ inter eafdem familias olim intercefferunt; laudantur
fponforum parentes, ad laudes quoque eorum excurritur qui ad
nuptias celebrandas convenerunt, et ad commendandum thalamum, domum, urbem, ubi
nuptiæ fatis funt. Finguntur liberi
coram parentibus lufitantes, five a?ta N 3 te crelcente maxima
meditantes. Ad nuptam, et virum cum laude convertitur fermo, utrumque ad lætitiæ
fenfum excitando, et in fpem adducendo fobolis virtutis non
imparis. Epilogus vota facit pro liberorum felici proventu,
ut parentes thalami pignora cito confpiciant, diu felicem vitam degant, et diem
videant, quo et ipfi liberorum nuptiis interfint. Itidem ad mutuum amorem, et fidelem
concordiam conjuges adhortabitur .Legantur Claud. de Nupt. Honorii, et Maria», Statius lib. i. in
Epithal. Stellæ Maxim, in Nupt. Conftantini. De Epinicio
feii Oratione Gratulatoria. E Pinicium adhibetur in quovis eventu
felici, ut iis gratulemur, quibus ille feliciter contigit. Exordium
hujus maxima parte eflfe poteft rei obtentæ gravior amplificatio, et defumi
potell, vel a communibus locis publicz lætitiæ, aliarumque circumftantiarum,
vel ab ipfa mutatione, et incremento fortunæ melioris. Confirmatio variari poteft pro rerum
varietate, qua: ad gratulationem nos excitant, fi etenim alicui vi&oriam
gratulamur, dicendum erit non tam pares gratias, quam dignam gratulationem
haberi polle illi, qui debellatis hoftibus tantis incommodis patriam
liberavit. Hujui rei caufæ mox afferendæ;
fubjicienda inde viftoriæ narratio, qua: explicetur ex adjunflis, et amplificabitur
perHypotipolem, diftributiones, deferiptiones, et per comparationes præfentis
fortunæ cum fuperiori. Licet nonnunquam vifforiam conferre cum ipfo duce,
ejufdem merita amplificare, in quorum fidem aliqui nominandi erunt, quorum
egregia facinora fuerit æmulatus. Si dignitatem acceptam gratulemur,
illius magnitudo erit demonftranda: commemorandum adeptam meritis, et virtute,
dicendumque dignitatem eam efle, ex qua immortalitatem confequi ille
poflit, quxque a multis expetita, paucis admodum obtigerit. Obliqua
oratione interdum alicui gratulamur, cum dicimus nolle nos amico, qui
dignitatem obtinuit, fed Reipublicæ quæ tantum virum in ea dignitate (ibi
adepta eft, gratulari; quod Reip. utilitas ab amici honore acceflerit; qui
fi junior fit, dicendum hunc diuturniorem, et Reip. utiliorem fore; fi fenex,
(pecimen virtutis amplum dediffe/ fi eruditione confpicuus, florentem, ac
beatam fore Rempublicam. Epiiogus continet preces pro imperii diuturnitate,
felicitate, gloria, incremento. [Optat, ut qui ad dignitatem afeendit,
opinionem de fua virtute conceptam faftis fuperet, neque cum aliis, fed fecum
ipfe certet, ut ad majores gradus poflit afeendere. Cohortatur ad amorem, et patriæ
defenfionem, ut eam ita compenfet. Commemorat, qui reges, et præclari viri eam
ornarint, et auxerint. Monet tandem, ut et Deo, et largitori Principi
gratus fit. De Oratione Lamentatoria, H iEc oratio fuperiori
contraria eft, majus tamen requirit artificium, ut dolore potius, quam
arte videri debeat fa&a. Duabus omnino partibus abfolvi poteft.
In prima fignificetur, quantum fit
malum illud*, in quod incidimus, tum ad levandum dolorem, tum ad
excitandam in amicis mifericordiam, et odium in inimicos, fi ex iis
tantum matum obtinuerit. In feeunda metus aliis injicitur quafi et illis
poflit idem contingere. Epiiogus fuperos orat, ut a
cervicibus omnium tantam depellant tempeftatem. Postulatoria oratio adhibetur, cum
quid debitum, aut tamquam debitum a Deo, vel ab homine peti
oportet. Exordium, fi petitio oblique fiat, per infinuationem
benevolentiam conciliet, ad excitandam nedum attentionem, fed etiam
liberalitatem; quæ quidem infinuatio peti debet ab illius laude, a quo
beneficium expetatur, maxime vero a laude liberalitatis. Quod fi res,
qua: poftulatur, difficilior obtentu fit, majore infinuationis artificio, fin
minus difficilis, minore opus habet i Si vero reta petitio fit, aperte
exordiendum, non tamen procul ab arte. Confirmatio fi de liberalitate benefatoris nihil ditum
fuerit in exordio, ab ea inchoari poterit. Petitio proponenda,
explicanda,. exornanda erit, attenta perfona, a qua petitur, et re ipfa
quæ petitur; nam fi petitur ab homine gloria: cupido, dicendum erit virtutem
ineffe maximam in re conferenda; fi ab alio aliter agendum. Si qui petit,
benemeritus fit, enumerare poterit, modefte tamen, fua beneficia.
Si nullum habeat meritum, narret, quomodo immeritus tantum beneficium
petere audeat, caufamque petendi afferat, dantis liberalitatem. Si res, qua:
petitur magna fit, inque ea obtinenda laboreiur, recurrendum ad
locos deliberativi generis, a poffibili fcilicet, ofiendendo nullo difpendio
conferri poffe beneficium; ab utili
probando, utile efTe Reip. ab honefio oftendendo honorem, et gloriam inde
futuram. Proderit parentum laudes, et majorum utriufque rccenfere, qui fi
in neceffirudine conjunfti fuerint, addendum erit eos, qui fubfequuntur,
non tam paternarum opum, quam amicitia: harredes efle debere. Preces adhiberi poffunt,
et obtefiationes per res, aut perfonas,
quibus nihil charius haberi confiet. Docendum erit, petere nos rem
honestam, piam, juftam, et nobis neceffariam, quam, ut obtineamus,
ciendi funt mifericordiæ motus ab indigentia noftra. Epilogus
promittit animum gratum, et deficiente facultate referendi gratias,
fummam animi propenfionem, et voluntatem. De Oratione Enchariftica,
feu in gratiarum aftione. E
Xordium bene contextum, fplendidum, grave, ac ferium effis debet, fine
ulla fufpicione fimulationis, feu affentationis, in quo amorem profiteatur Orator,
magnifice beneficium acceptum enarret, cum rerum enumeratione} præterea
exordiri potefi Orator, nunc ab ea virtute, quæ maxime lucet in,
beneficio collato, modo a perfona largientis, et ab adjuntlis, (i
Rex, fi Senatus fit, qui dedit, fi cito datum, ficum verborum ornatu, et vultus
hilaris fignificatione ;nunc reddendo rationem, cur tot ante beneficiis
acceptis, nunc tantum agere gratias incipiat. Confirmatio,
vel inftitui poteft per panegyrim, ia qua infifiendum erit commendando
virtutem a qua profeftum elt beneficium, vel tripartita effe debebit,
quæ primo occupetur in laudibus bencfa&oris, mox in beneficii
magnitudine amplificanda, et exornanda, ex adjun&is, et circumfiantiis,
per multas comparationes, inquirens caufas beneficii, tempus, locum, et hujufmodi;
demum in explicando modo, quo datum efi beneficium. Epilogus officii
recordationem pollicetur, fpondet, memorem animum, rogatque Deum, ut cum
nos ob virium imbecillitatem id minime poffimus, ipfe gratias beneficio
pares rependat. Si gratiarum a&iones ob falutem fient, obfervandum
erit, incolumitatem reftitutam, mala adverfa, miferias, et morbos procul
amandatos, magnam dicendi copiam fuppeditare. Ideo exageranda tunc erit
prxdi&otum maiorum gravitas, a quibus fuimus liberati > ut tanto majus
beneficium collatum eluceat. De Oratione ad inaugurationem. H iEC oratio dici folet in un£Iione
regum, aut creatione magiftratuum, vel Gubernatorum. Exordium fumitur a
votis bonorum, qui optabant, a gratulatione populorum, a meritis iplius
ele&i, a pompis, quibus elucent viæ, forum, templa, palatia, a
reliquis denique circumflantiis, vel etiam condolere dignitatem novo
Principi Orator poterit, quod eam fubeundo, novas caulas, laborefque
fubire cogatur. Confirmatio fefe effundet in laudes novi Principis,
a fontibus, quos fupra monuimus, a laboribus pro patria exantlatis, a clementia
in cives. Differet de corona, de fceptro, de purpura, de ftemmate,
deque ceteris omnibus, quæ peauliares fint illius pompæ; adhibebit
defcriptionem iplius Principis, a quo effulgeat amor, et raajeftas; neque
omittet oracula, prodigia, et fiquid aliud infigne evenerit, et honorificum,
qua: omnia ad laudem Principis referenda funt. Epilogus erit
idem, qui in gratulatoria oratione. Præclara
eft Sidonis Panegyris ad Auguftum Romæ di&a, et optime etiam Claud. in
Conful. Manlii Theodorcti etc. u I De Stemmate
Praxin. S Temmata, quæ familiæ infignia efTe dicuntur, ad
laudes heroum plurimum conferunt, quorum encomia inde petuntur, quod fint, et figna
quadam ad ornamentum, et difcrimen familia; dedu&a, et præmia virtutis, ac
poderis incitamenta laborum, et fuavis, et grata re£te fa&orum recordatio,
et documentum aliquod artis, et officii, et amoris, ac infitæ virtutis
argumentum. Rurfus ad laudem conlideratur materia, ut aurum, vel argentum; color
ut cæruleus, rubeus; forma, vel figura, ut ancile, palma, clypeus;
pi&ura, ut rofa, oliva, globuli, arma, cruces, Leo, Aquila, et hujufmodi,
e quibus fiudeat Orator magnam copiam laudum haurire, &c. De
Paranimphara; five in Creatione Doctoris. Exordium petitur a
circumftantiis perfonarum, vel a ritibus veterum, cum laude illius
fcientiz, ad quam initiatur Doftor. Confirmatio tres partes habet;
prima rationes continet, ob quas mox promovendus, honore dignus videri poffit;
altera rituum expolitionem; tertia ad dolorem panegyrim inftituit. Ritus effc
folent, traditio libri ad legendum Quidquid officii fui fit; pileoli,
infignia veritatis, ac fan&itatis; anulus, qui fidei, veritatis, et conflanti
cft argumentum; Zona aurea, qua utatur, tanquam cingulo fidei, et fortitudinis,
modeflixque vinculo, quo animi motus cohibere poffit • Epilogus multa
libi promittit de inaugurando Dolore, clauditurque in ejufdcm
gratulatione. Exordium inchoabitur ab ipfos juftitite templo, in quo
Prarfes admittitur, vel ab ipfo tribunali, in quod afeendit, unde promant:
oracula coelo digna, hominique metuenda, quod quid ornari poteft
aliqua, fimilitudine deiumpta e Salomonis throno, autaliunde.
Confirmatio vagabitur per locos communes laudis in Prsefidem,
eleftum, et quserer, cur purpura induatur, an quta ea regiam induat
au&oritatem, an quia in legum 'violatores infurgere debeat
tanquam elephas, qui a rubro in bella accenditur; commendabit fapientiam
præfidis, ex qua, velut ex trypode promentur oracula jufla, veneranda, et
patriæ falutaria. Epilogus gratulatur, non
tam præfidi, quam urbi, quæ fe regendam commifit tanto viro, cujus fapientia,
vigilantia, prudentia quæque* optima fibi polliceri poffit. De
Oratione in dedicatione, H iEC oratio contexitur, cum alteri opus aliquod
nuncupandum occurrit: ejus artificium tribus veluti gradibus affiirgit,
primo occafione dedicandi, qua: fumitur vel a dedicantis officio, vel a
dignitate lilius, cui dedicatur, vel ab opportunitate aliqua, ut fi
devi&is hoftibus tribmphet, et cetera quamplurima; fecundo rei dedicata:
vel explicatione, vel excufatione. Tertio commendatione, et obfecrationc, addito
fidei, arrernique obfequii Sacramento. De Oratione ad receptionem
Principum, aut ma- f giftratuutiK O UI orationem hanc
contexendam aggreditur prius animadvertere debet, quæ fuerit caufa regis
adventus in urbem. Si ut eam per fe invifat, vel ut (i in ea Princeps
exterus fit, luas celebret nuptias, et hujufmodi; et talis erit oratio,
qualem, eam exigit caufa: adventus. Si caufa adventus fit, ut per fe
Princeps urbem illam invifat tunc Exordium ducetur ab expedatione,
et votis totius Civitatis, vel a defiderio communi videndi Principem,
vel ab exukatione, qua geftieruot emnes, cum primum acceperunt- nuntium, vel ab
ipfa regum providentia quorum eft, non per legatos tantum, fed per fe
quoque fuis regnis confulere, a thefi ad Bypotefim mox defeendendo. Confirmatio
per laudes regis excurrat, providentias præcipue per aliquas
comparationes, et fymbola, poteritque recenfere antiqua ejus beneficia in urbem
illam collata, ea conferendo, cum prxdeceflorum ipfius beneficiis. Immo differere etiam poterit multa de urbis
Felicitate, et meritis, eaque omnia uni regi accepta referre. Neque erit
inconveniens, fi ad publicum apparatum defeeudat, in quo deferibat, vel
civium concurfum, vel regis ingreffum magnificum ad triumphum, aut
modefium, ne gravis populis eflet. Oicet relida ab eo fuifle
clementiæ, fortitudinis, liberalitatis, ceterarumque virtutum, quam ille
tranfierit, veftigia. Epi logus ejus armori, et tutela: commendabit urbem, ipfuroque
tutelaribus Diis; vota faciet pro ejus felicitate; vovebit, ac dedicabit
animas, pedora, fortunas, opes. Populorum explicabit lætitiam, et amorem, et fi quid
petendum erit, obfecrando id efficere poterit. Legatur Oratio Pacati ad Imperatorem Theodofium, in qua
ille magnifice. Exordium tefiabitur non levem doloris fignifica*
tionem ex illorum difceffu, quibus familiariter urebamur,• mox
moderationem adhibebit aliquam ex honefia difceffus caufay et fi orator
fit ille, qui difeedat, diuque a patria extorris abire debeat, mifericordix
ciet affe&um» Confirmatio commendabit multi populi, apud
quem vixit Orator, fidem, humanitatem, pietatem, et cetera, quibus
conciliantur animi, tum urbem, a qua ille difcedit, dilaudabit, loci
nimirum naturam, fitum falubrem, et amoenum, facra ejus fefia, facrafque
ceremonias. Epilogus beneficiorum,
qua; ifiic acceperit, memorem Oratorem pollicebitur, uxores, liberos,
affines commendabit plurimis, iifque bene precabitur. Si
alius fit qui difcedat, ifque vel mul&atus exilio, vel acerbiore
coa&us fortuna, Exordium petendum erit ex querimonia, vel indignatione
in fortunam ipfam. Confirmatio queratur quod abire parantem non retinuerint
non frequens virorum illuftrium concurfus, non deambulationes, non amæna
loca, non cetera, qux urbem exornant. Revocat promifta; quod alter
ab altero nunquam effiet difceffiuruS, confert priorem felicitatem cum
praffienti miferia, dicit, fe, qui jam in amico folatium, nunc prseter
follicitudines, et curas, nihil in eo habere, conqueritur nimis longam futuram
ejus abfentiam, commemorat pericula itineris.difficiles navigationes, et vita:
infclicioris incommoda, eoque dolet abeunti. Modo tamen folatur Te, fpe expeftati felicioris
reditus. Si vero qui difcedit, legatus vel imperator
difcedit, Exordium illi gratulatur. Confirmatio dilaudabit, et cum ipfum, et collegas fuos, comitefque, a
genere, virtutibus, fama nominis, ac rebus antea feliciter geftis: deprecabitur
eundem quoque, ut memoriam noftri abfens non deponat, locorum amamitate delinitus,
ac fociorum humanitate, urbiumque nobilitate, qua iter eft habiturus,
quas ca occafione proderit laudare. Epi logus continet preces, et felicia
omnia difcedenti defiderat. De Oratione poft reditum, Exordium vel
fuperis gratias aget, quod incolumem patria, civefque omnes tantum virum receperint;
vel defiderium exprimet, quo cives ejus re-‘ dit^im affe&abant,
votifque, et precibus accelerabant; vel circumftantiam quamdam temporis
continebit, uc ii Sol ferenior effullerit, quafi tanti hominis
reditum fibi fuerit gratulatus. Confirmatio deferibet hominis
indolem, dilaudabitque virtutes, eas potiffimum per enumerationem recenfendo,
quibus acceptus fuerit iis, apud quos dum abefTet, eft commoratus, qua in
re optima* erunt comparationes conglobata: hominum ilJuftrium, qui apud
alias nationes magni habiti fuerint. Inducet exteras urbes, apud quas diutius
fuerit, qua: partim invideant patria: illius, partim cives fuos cum eo
conferant, minorefque eo arbitrentur, et partim fecum ipfc doleant, quod
hofpitem non retinuerint abire cogitantem. Reditum amico gratulabitur,
gratiamque referet, quod apud illum valuerit plus Patriæ charitas, quam
ceterarum gentium benevolentia: teffificatio, oblati honores, locique
amoenitas, et delicis. Exponet tandem quid commoditatis, et privatiTh, et publice
tanti viri afferet reverfio. Epilogus hortabitur, ut diu cum fuis
maneat, redibit ad preces, orabit coelites,• ut quemadmodum ia
profe&ione, et reditu ita fofpitent in Patria. De Oratione in funere. E Xordium
occupabitur in deploratione, ac gemitibus, ordieturque vel ab indignatione pro
eo, cujus mortem dolemus, quafi indignemur ereptum nobis effe, aut nos
fupcrftitcs ad dolendum rtli&os; vel ab aliqua exclamatione, vel ab
inve&iva, in mortem maxime, fi in ætatis flore ille obierit, vel a
deploratione cum indignatione mixta, humanam conquerendo conditionem, quæ
nos ad tantam miferiam vix natos dejecit, vel a circumflarttiis
qaibufdam, ut funtoftenta, prodigia, alisrque quamplurimæ, quæ in hac re
meffe poffunt, vel ab aliqua figura, dubitationem puta, quafi ambigat Orator
loquine, an filerc debeat, ciere lacrymas, an confolari, et hujufmodi,
autexcufationem quamdam, quafi non audeat vulneris memoriam refricare, et affligat
domus fpeciemdefcribere; vel ab aliquo gravi difto præfertim, fidolorem
lenire velimus, vel a lugubri exequiarum apparatu, vel ab aliquo lymbolo,
vel a diverfis gentium ritibus, vel a luftus deferiptione, præfertim fi
luftuofo cafu obierit ille, cujus mortem dolemus. Denique exordium dabunt
affinitas, dignitas, et hujufmodi, quæ fubihneat ille, cui onus dicendi
impofitum fuit, tamquam ea caufæ fuerint, cur loquendi partem
fufeeperit Confirmatio duabus potiffimum partibus abfolvi poteft,
laude fcilicet, et lamentatione*, ea demortui vitam commendamus .* hac mortem
dolemus; quare omnes .inveniendi funt fontes laudis, locaque omnia ciendi
mæroris motus; quibus addi potefl et tertia, folatium fcilicet ad
parentes, vel ad fuperflites documentum. Interdum tamen una pars tantum
ponitur, eaque occupatur in laudatione; ita tamen conftru&a, ut
referatur ad excitandum dolorem/ in crdum adhibe» tur et fecunda, quæ aut
dolorem movet, aut confolatar, aut adhortatur ad mortui imitationem: melius
autem ifla fparfim per totam orationem diffundentur, ita tamen ut in
epilogo perficiantur. Epilogus æternam felicitatem mortuo deprecatur,
vel lacrymas in auditoribus movet, vel„ad debitos honores deferendos, aut ad
recordationem beneficiorum ab eo acceptorum, vel ad virtutum ejus
imitationem, vel ad impendentis omnibus certe mortis memoriam
hortatur. Si filius fuperfit paternæ virtutis hæres, auditores Colabitur,
proponens iis, parentem in filiis fuperflitem efTe. Tandem claudi poterit
celebri quodam epitaphio, quod concifutn efTe convenit i et paucis verfibus
continere genus, vit® feriem, geftos honores, facta præcipua, mortis
genus, et monitum aliquod viatori. Egregixfunt Orationes funebres Nyffeni in
morte Pulcneriæ, D. Amb in Theodofii fenioris, Naziazeni in Athanatis etc.
Exordium, quod quidem furoitur a perfona regis, et ejus, a quo mittitur,
et ejus ad quem mittitur legatus, affinitates, foedera, amicitia, negotia inter
illos ante id tempus habita, et cetera hujufmodi occupabunt; vel etiam
fumi potellaritu, et jure gentium in mittendis legatis. Confirmationis
nulla certa præcepta efTe poflfunt, cum enim tot, et tam vari® poffint
efferes, quas legatus agere debeat, talem muituat confirmationem. Orator,
qualem exiget res, de qua agitur. Quare cum legatus mittitur, vel ad
gratulationem, et amicitiæ O offi- lio 'Rhetorica Pracepta. officia, vel ad excipiendum aliquem alterius
nomine, vel ad aliud petendum, vel ad repetendum, et expofiulandum
aliquid propter acceptam injuriam, vel ad (uadendum aliquid, recurrere
ille debebit ad lingulares oraticfieS cuilibet caufat conformes. Epilogus
pariter caufis, quæ traftantur, accomodabitur. Consecratio apud antiquos
Idolatriat cultores ea dicebatur, qua vel aliquem hominem in numerum
Deorum referebant, vel templum, aut aram numini alicui confecrabant. Sacrilegus
ifte cultus cum ipfa fuperftitione jam exfolevit, eique fan&ior
fucceffit, coefuetudo fcilicet piorum hominum in numerum, albumque Sanftorucn
referendorum. Quare hæc oratio adhibetur a nobis in alium ufum abeo, in
quem ab antiquis adhibebatur -, cum nempe non jam fceleftiflimis
hominibus divorum nomen tribuitur, led cum homines vere pii maturis Ecclefia*
Catholicæ fan&ionibus inter Beatos, Sao&ofque adferibuntur. Artificium
hujus orationis idem eft, ac orationis in funere, præterquamquod
exordium, et epilogus, ipfaque confirmatio ad hilaritatem penitus compafti
cfFe debent. Poterunt et aliqua recenfcri de ritibus, qui in
/Ethnicorum confecrationibus adhiberi folebant, vel eos afliimendo, vel
rejiciendo. Etiam epilogus continebit exhortationem, qua excitentur auditores
ad venerationem Sanfti hominis, et ad vota illi facienda; poterit pariter
vel nobis, vel noftris a Divo illo aliquid jjoftulari. Si ha?c oratio habenda fit in
confecratione templi cujufdam, ilia fota occupabitur in commendandis ritibus
hujufmodi confecrationis, nec non templis iif dera ut dem fibi a
Deo electis tanquam in propria sede ad habitandum in terris; curabitque,
ut venerationem, religionemque, et cultum in illud ipfum in auditoribus
excitet, quod ut melius prædet, ornanda erit aliquibus imaginibus ex Sacra
Scriptura defumptis. Genus hoc nedum deliberativum, fed& fuaforium
dicitur, et difluaforiura, difceptatorium, concionatorium, et confultorium. Ejus
materies poflibilia funt, et non neceflaria, non tamen omnia, fed
ea tantum, quæ ed in nodra potedate, ut aut dant, aut omittamur, et
ad nos ipfos pertineant, hæc vero eadem publica funt, vel privata, de
quibus difceptari poted. Finis utilitas ed, ac detrimentum i officium
fuadere, et dififuadere. De Inventione Generis deliberativi, triplicem hujus generis
fontem aperit Quintilianus, cum inquit: fuadendi partes quidem honedum, utile,
necedarium. Neceditas tamen non ideo ed pars deliberationis, quod in
deliberationem cadat, fed quod fi quid neceffarium probari poflit, fidem
afferat deliberationi. Cum autem CICERONE
(vedasi) in partition. &c. ha?c habeat: Suafori proponitur Jimplex ratio,
fi et utile ejl t et fieri poteft, ut fiat: diffuafori duplex: una, fi
non xjl utile, ne fiat: altera fi fieri non potefl, ne fufeipiaturj
cumque idem dividat utile, inutile honedum, et utile commodum, condat
tres eflfe fontes inventionis generis deliberativi; honedum fcilicet, utile,
et poffibile. Ad honedum ea referuntur omnia, quæ proficifcnntur a
virtutibus, quæque funt laudabilia ipfa per fe, qualia funi animi bona,
quibus et additur materies fubjefla hon. flati, qua? maxime fpeflatur in
amicitiis; amici autem charitate,
et amore cernuntur. Quare cum nobis honedum proponimus materiem deliberationis,
illud attinui potett. Si bonum, quod fuidemus, cum virtute conjunflum
demondremus; tunc etenim honedum illud probaverimus; ideoque faciendum. Si
offendamus cum re, quam fuademus, conjungas ede virtutes, ita ut qui, quod
fuademus, fufceperit, prudens, juftus, clemens habeatur. Quod fi jam iile
hifce virtutibus fuerit inflruftus, alia ratione erit impellendus, ut
nempe fuis virtutibus opera refpondeant. 3.- Si metu dedecoris, et infamia?
aliquid fufefpiendum ede fuadeamus, qui modus efficax ed, et dicitur cum contrario. Notandum
oratori ed, quibus affeflibus auditores maxime ducantur, et quantum apud
imperitos adhibendus ed ad fuafionem ignominia? metus, tantum apud
Sapientes gloria? propofitio, et honedatis, apud quos nunquam illius
jaflura. Ad utilitatem, ut inquit CICERONE (vedasi), ea revocantur, quæ
funt in corporis, aut fortunæ bonis expetenda; quorum alia funt quafi
quodammodo cum honedate conjunfla, ut honos, et gloria; alia diverfa, ut vires,
forma, valetudo, nobilitas, divitiæ y clientelæ, de quibus fatis multa in
genere demondrativo. Igitur multiplici ratione ea ad fuafionem deflefli pofiunt,
et •» - rf» - k 1. Cum nobiles avidi funt honoris, et gloria?, di gnitatum,
et fama?, divitiarum, dominationis, et imperii; fi probaverit orator in re,
quam fuadet 3 ida contineri. Apud eos, qui aut lucri cupidi funt, aut
fuffl*mum decus ponunt in reflo divitiarum ufu, ut hofce per- Peti
orias Præcepta. at} perfuadeat, his liberalitatem divitiarum
ornamentum, illis fpem lucri proponet.. ublica. Tertio ab auditorum
perfona cognolcendo ilorum inditura, mores, Reipublicæ adminidrationem,
ut omnia nodra accommodemus tpforum ingenio, ex eorum opinione ducamus argumema
utilitatis, et honeflatis, declaremufque nos id perfefturos, quod ii maxime in
votis habent. Quarto abi pfa re, magnitudinem, dignitatem, momentum, aut
proprietatem auditoribus odendendo, ut eos ad audiendum excitemus. In diffuafionibus
nonnunquam. longius principium requiritur præfertim, fi quæ diduadentur,
utilia ede auditoribus videantur. Cavendum in hifce exordiis, ne abrupta fint,
nec concitatam femper orationem, et in verbis effufionem, cultumque
affe&ent. Narratio ut plurimum
non ufuvenit in hoc genere; funt tamen duo tempora, quibus adhibere eam
occurrit, yel cum aliqua habemus exempla rerum ante gedarum, quibus
utamur tamquam argumenta ad fuadendum; vel cum auditor docilis fieri debet, fi
nondum fatis præcepit, in quo fit tota controverfia, unde orta, quomodo
terminari poflit, aut fi periculum rei, difficultatem, et magnitudinem
ignorat. Quod fi nulla narratio occurrat, datim ab exordio
fubjicienda erit propofitio, quam explicare copiofe, et fumma cum au&oritare conveniet.
Contentio, leu confirmatio eo major effe debet, quo minor fuit
narratio; itaque pod jam ditia probatio in certa qua?dam capita didribui debet
; qua: traftentur ab honedo, utili, podibili, neceflario, ut fupra monuimus. Ad majorem copiam poterit Orator per alia
genera excurrere, vel eos accufando, qui funt contraria; opinionis, vel
eos laudando, qui nobifeum confentiunt. Inventio generis
judicialis tum ad accufationem, tum ad defenfionem, pendet ab affumptis
locis faftorum, et rerum ; ii autem continentur omnes in adjunftis,
antecedentibus &confequentibuscaufis,& in locis omnibus extrinfccis ;
cum diilin&ione tamen, ut alii faciant ad flatum conje&urar, alii
ad flatum definitionis, alii ad flatum qualitatis. De illis fatis diximus, cum de
locis oratoriis, ea huc referatis. Exordium artificiofum effe debet quam
maxime, inquo femper auditor docilis, attentus, et benevolus reddendus
efl, et ea quidem ratione, ut flatim a principio, vel attentus, vel
docilis, vel benevolus fieri debeat. Benevolentiam captabit orator primo a propria
perfona, fi vel extenuet virtutes fuas, et eloquentiam, vel oflendat fe non
leviter angi difficultate agendi, et officio ipfo accufandi; vel doceat fe
quodammodo opprimi auftoritate, gratia, potentia partis oppofita; vel dicat fe
ad dicendum veniffe, ut exiflimctur fufcepifle illam caufam duplus officio
cognationis, et amicitiæ j aut alia ex caufa, feu honefla ratione, ux
femper videtur neceffario afferenda, z. ab adverariorum perfona, feu eorum, qui
eum illis conjun&t funt, quod ita tra&ari debet, ut in invidiam,
et odium adducantur, detegendo eorum fraudes, crimina, corruptelas, et hujufmodi.
A perfona Judicum, vel cos commendando vel declarando, quam fpem concepimus
de ipforum integritate, vel obfequendo, vel mitigando eorum naturam, ad quod
necefTe erit eorum mores cognofcere, vel liqua de eorum officio attingendo
cum Iaude r leviter ramen ne tam doceri, quam exorari, et laudari
videantur. 4. A caufa, vel ex
ea defumendo aliquod grave di&um, feu fententiam maxime probaram a
Judicibus, vel ejus magnitudinem exponendo, ut fi dicamus conjun&am
habere ftbi Reipublicæ, aut civium falurem, vel aliqua confiderando de
ipfius conditione, eumque affe&um movendo, quem ipfa poftulat, ut fi
in ea gravi aliqua affefti injuria $ mifericordiam in nos, invidiam, et odium
in adverfarios concitemus. Ab adjun&is, temporis fcilicet,
loci, aliarumquecircumftantiarum. Attentio aptatur vel fi rem novam,
atrocem, et magnam, atque ad exemplum pertinentem agere dicamus, vel fi jpauca
nos di&uros, eaque tantum, quæ ad caufam pertinent,
promittamus. Docilitas comparatur clara partitione, rerumque dicendarum
divifione, tunc maxime cum caufa videtur involuta multis rebus \ at cum
judex nimium adverfario attendit, ab illa nimia attentione avertendus erit,
quædam imminuendo, vel elevando. Narratione non opus eft, ni forte
accufator, cujus eft faftum exponere, minus fideliter illud narraverit, vel
aliquid omiferit, quod reo favere poflit. Cum illam adhiberi oportuerit, fi
quando perfpicua, et probabilis effe debuerit, maxime in hoc genere efle debebit. Præterea
ita componenda eft, ut caufæ noftræ æquitatem, nequitiamque adverfariorum
fubjiciat oculis, conformandaque judicum moribus, et auditorum, ut
oftendamus adverfarios maxime in eo peccafte, a quo omnes potiffimum
abhorrent, quod quidem ultimum pluribus modis præftare poteft; t.
oftendendo propenfionem cujuslibet ad vitia, et virtutes, qua impulfus
aliquis hoc vel illud prælegit. 2. expvmendo ea, quæ ab illis moribus
oriuntur, ut incedat hoc, vel ilJo gradu, furens, anhelans, titubans, et hujufmodi.
3. Si res videatur incredibilis, caufas proferendo, quæ ad eam
impulerunt, quod fi nulla legitima caufa inveniatur recurrendum erit ad primam
illam libidinem, quæ cæco impetu huc, vel illuc homines proripit. Si res aliqua crudelis, et
atrox apponatur, tunc concitandi funt motus animorum graviores per exclamationes,
objurgationes, reprehenfiones, comminationes, increpationes, et hujufmodi. Sunt
etiam narrationes quædam totæ flebiles, quibus atrox alicujus maleficium,
naturæque immanitas, aut innocentium pæna exponitur. Quia duplex narratio,
altera, quæ fumraas rerum colligit tantum, altera quæ lingula exponit: hæc
fecunda adhibenda eft, quotiefcumque permovendi funt auditores, prima
vero cum rei geflaf feries, aut nobis non multum favet, aut ingrata eft
auditoribus, aut communis, et trita. Confirmatio, vel fimplex eft,
quæ crimen unum, vel conjunfta, qux plura compleftitur. Si fimplex eft,
qux firmiflima funt, partim in principio collocentur, partim ad finem
referventur, quæ autem mediorra, in mediam turbam conjiciantur. Si conjun&a, et accufemus, quo ordine
crimina reo commiffa funt, eo a nobis referantur, fi vero, quæ poftremo
fafta funt, leviffima fint, ea nunquam in fine collocanda. Tunc
etenim notanda tempora, dignitates, et officia', in quibus fefe reus
exercuit, et crimina, qux quoquo tempore, aut officio fufceperit, quorum
graviffima quxque primum, et poftremum locum obtineant, cetera vero
medium. Notandum unumquodque crimen probandum cffe ex locis, qui
pertinent ad llatum, in quo caufa verfatur, ut fingula argumenta
vehementer proponantur, hoc eft, nt ftatim initio conglobatione
criminum omnium utamur, qua reus obruatur, et judex obftupefcat. Ubi crimina
conglobata fuerint, erunt comprobanda, et confirmanda tabulis, decretis,
teftimoniis, accuratiufque in fingulis commorandum i quod certe fiet, fi
vehementiori aliquo motu crimen augeaxqus. Aliquando inflandum eft, acriufque
urgendum, interrogandum, minandum, blandiendum, et cgreftto1 nes Rbetoric*
Prcecepta. 223 nes etiam adhibendas funt. Nonnunquam propofitis
rationibus in amplificationem graviorem exardefcit Orator, laspe lenta
gravitate pondus adjungendo iis, quas dicuntur. Si defendimus eodem
ordine utemur, quo ufus eft advcrfarius, quem tamen mutare polfumus, et leviffima
primo refutare, partim ad extremum remittere; firmiflima in medium locum conje6fa,
aut obfcurare dicendo, aut digreffionibus obruere. Denique optimi
oratoris erit, quid judices, quid res poftulcnt, iemper advertere. Peroratio
fi accufemus, iras prascipuas, et indignationis motus, fi defendamus,
conqucfiionis, fcu miferationis funt excitandi / tametfi cum defendimus, iram
movere polfumus ininjuftos accufatores, dum accufamus, mifericordiam in
alium. Praster hofcc affe&us alii etiam pro rerum opportunitate excitantur,
ut odii, pudoris, amoris, miferationis, doloris, lenitatis, mjfericordias per
frequentes hypotipofes, Apoftropbes, deferiptiones, profopopejas, contentiones,
de quibus ad fatietatem luperius. Hasc funt generalia prascepta, quas pertinent
ad artificium orationis in genere judiciali ; ea monenda lupe r funt, quas ad
particulares quafdam orationes fpe6fant, et primo dicendum. De
Oratione accufatoria. I N qua modefiiam prasfeferre debet Orator,
et molliter, ac frigide profiteri necelfitatem a&i I Nvediva ad
hominum mores ftringendos accommodata duplex eft, una in homines, quas non eft
ufurpanda temere, nifi publica notentur infamia, vel nullum bonas fpei
locum relinquant: Altera in hominum corruptos mores invehitur, et prima longe
hasc melior eft. Quascumque ilia fint, cavendum, ne liberius frarna
maledicentias laxemus. Exordium ducitur, vel ab admifto fcelere, quod explicari
debet: vel a caufa magni momenti, et adftatum Reipublicæ pertinenti ; vel a
perfona, in quam invehit, qua; defcribenda eft; vel a circumftantiis loci,
temporis, et hujufmodi. Narratio, vel vitam omnem a Puero incipit, fingulaque
momenta percurrit cum verborum apparatu, vel certa quædam capita defumit
ex pluribus, quas fibi proponat exagitanda. Confirmatio vitii perniciofos
effedus expendit, contraque pietatem, leges divinas, humanas, Patriæ
mores, majorumque inftituta' efte, contendit. Per amplificationem
recenfet incommoda, quas inde vel fequuntur quotidie, vel in pofterum
fequi poftiint, nifi judices fasviant in audores. Per Comparationem
multorum, qui ob fimilia, vel etiam minora crimina graviter affedifunt,
urget hujufmodi hominem, dignum efte extremo fupplicio, exilia, et hujufmodi.
Nonnunquam in invidiam, et odium perditum hominem vocat,- fi prsfertim
beneficiorum immemor', quam tueri debuerat, Rempublicam everterit. Tradatur
interdum per argumenta, et figuras, quæ ad intimos tenlus percellendos
pius habeant virium. Epilogus graviores affe&us ciet, iræ, odii, invidiæ,
pudoris, et aliorum effe&uum, quibus criminis atrocitas urgeatur, et judices
ad pænas repetendas accendantur. Objurgatio, quæ eft fuperioris ad inferiorem
reprehenfio, dicitur, quæ fibi proponit emendationem ejus, qui contra
officium, et honeftos mores aliquid peccaverit. Quare cum duræ cervicis
hominibus ea debet efle intonans, minax, intenranfque pænas, cum
illis vero, qui mollis animi funt, pavidique ingenii, fruflra laboratur,
fi feveritas induatur. Exordium peti poteft: vel a vituperatione
perfonæ, feu facinoris admifli ; vel a rei turpitudine, criminis
atrocitatem explicando, cui etiam adjungi debet tif moris motus, et oppofitio
vehemens i vel ab admiratione, quæ et rei novitate, atque infplentia
nafcatur, ubi et exprobari poterit ja&antia inanis, et fiducia,
præfertim, fi ignaviæ fcelus reprehendatur ; vel a (pe virtutis ejus, cui
tradita fuerat Reipublica (alus, quam tamen (ubftinere non potuit: vel a
dubitatione, quando dubius erit Orator, quo nomine fcelus, quod arguitur,
appellet. Interdum etiam caufam, cur queramur, expendit,- nempe quod res acerba
contigerit ex fa£lis ejus, quem verbis emendamus; quod inapertum
diferimen homines, et negotia per imprudentiam, aut animi demiffionem
adduxerit. Narratio non tam objurgationi neceffaria eft, quam
commoratio quadam in reponendo crimine, quod per hypotipofim fubjici
oculis debet, ut ejus gravitate, vel feritate moveatur js, quem reprehendimus;
Obfervandum tamen eft, ne alio nomine crimen vocemus, quam convenit.
Confirmatio
exagerationem criminis continet, qux et fit pene tota per adjun&a
loci, temporis, perfooarum, et hujufmodi. Epilogus acrimoniam orationis
verborum lenimento mitiget, quod facile fiet, fi noflram objurgationem
ab amore proficifci viderit is, quem objurgamus. Proderit rejicere culpam
in aliam, fciiicet in fubitum furorem, vel in alios, qui ad id excitaverint,
quibus fubjici poterit vernæ- promiffio, totiufque injuriæ oblivio ; quod
fi aliquid fupplicii fit imponendum, id fieri non tam ad repetendas pænas, quam
ad eos in officio retinendos, et ad poenitentiam adducendos dicetur. Nonnunquam
atrocior efle potefi Epilogus, et tunc ex ante ditiis exagerabitur
turpitudo contradi dedecoris. Addi aliqua poterunt ad excitandos motus fpei,
metus, amoris, præfertim ab honelto. Poflunt et minis admifeeri preces, ut ii
fiedatur aut terreatur illis; ita tamen, ut omnia magis ad amorem, et lenitatem
infledantur. Tandem ^propofitæ emendationis finem confequemur, fi
eam quam concepimus, bonam de reo fpem aperiamus, et fateamur. EXPOSTULATIO
dicitur gravis quædam quærimonia. Cavendum ne fiat ob leves caulas, et fi rem
damnamus, voluntas cll excufanda. Infuper habenda efl ratio eorum, apud
quos, et ob quas injurias fiat expoitulatio, ufendumque in Omnibus prudentia,
ut non ulceremus plagam, quam fanare cupimus; præfertim fi a.pud
fuoeuorem potelfatem conqueramur. Exordium duci poteft a laude, et commemoratione
beneficiorum, quæ in eos contulimus, apud quos querimur; vel ab ipfis
injuriis', quas patimur, præfertim cum noftro jure utimur, nec jam
precari opem, et auxilium poftub mus ;
vel a quadam excufatione, qua profiteatur Orator fe non fua caufa, fed
honeliatis, aut alienæ voluntatis expofiulationem aggredi. Interdum libet
oric ce Præcepta. zig dum etiam malevolentia suspicionem amovet, et
per dubitationem eruditam nititur de amico queri; aliquando fimulat
dolorem, ut gravior fiat conqueftio. Narratio exponit injurias, aliquando
etiam prius venia petita, et conquerendi facultate. Confirmatio poft
injuriarum expofitionem amplificat eorum magnitudinem, et cum læfar perfonæ patientia
confert, cujus rei teftes nonnunquam producit ; Defcriptiones adhibet,
profopopasjas, hypotipofes, et alia dicendi lumina, quas motum ammorum
excitant. Epilogus precibus ad eos confugit, a quibus folis remedium
expeftari porefi, quo in loco affeftus excitat mifericordiaj, clementiæ,
ac metus. Si expoftulatio privata fit, nudam, et apertam narrationem
poflulat, et nonnunquam excufationem potius, quam accufationcm adhibet. Tamen
inexpofitione injuriarum amplificare poteft earum gravitatem, fi præter
merita, atque adeo contra jus oilendantur acceptæ. Confirmatio, aut
brevis, aut fere nulla efle potefi, in qua per præteritionem profiteri
debet Orator, fe generofo filentio multa fupprimere. Qui tamen
confirmatio tum eft adhibenda, cum tales funt injuriæ quæ ultra diffimulari nec
poflint, nec debeant, pnefertim, dum majora timentur. Conclufio vehementem excitat dolorem cum interpofitis
minis, quibus etiam • aliqua deprecatio adjungi potefi, habita femper
dignitatis ratione. De Exprobatione, hoc genus orationis exprobat
beneficia in alios collega j quod quidem fieri debet opportune, et e re illius, qui beneficium accepit. Exordium
tefiatur et appellat confcientiam illius, qui labem ingrati animi
contraxit, eamque grandibus fententiis ob oculos ponit, ut vitii
turpitudi- nem primo afpedu cognofcat, et cum dolore conde-
mnet. Narratio rem totam artificiofe proponit, in qua et noflra in illum beneficia, et ingratum illius
in nos animum amplificamus. Confirmatio duas habet partes; in prima
benificium commemorat, fed ex acceptarum injuriarum impulfu $ in
altera exponit, et amplificat alienum maleficium, quod fiet, ex hypothefi
defcendendo ad thefim. Epilogus timoris, et verecundis motus
excitat. De Comminatione, In hac Oratione totus eflfe debet
orator, ut timorem inferat ei, cui minitatur. Exordium abruptiflimum effe
debet, ut velut ex ino- pinato feriat. Oratio tota concifa erit,
concitata, minax, gravibus fenteotiis, et axiomatibus redundans, non
tamen af- fe&ata, et puerilis. Adhiberi folet vehemens amplifi- catio fceleris, autfacinoris, cui
fupplicium intentatur, in qua longiori verborum traftu fefe efferat
Oratio. Fingere poteft orator, vel ipfam fceleris cogitationem, et memoriam
adeo atrocem effe, ut ad eam vel gra- viffimi viri perhorrefeant. Interdum etiam ne
motus langucfcat, utetur communicatione, et pedetentim progredietur. Præterea rem ipfam, ac futurum incommo-
dum ita clare defaribet, ut jam non dici, fed cerni oculis
videatur. Conclufio' optationem, et adhortationem continebit,
ue orajtio cx odio, et malevolentia videatur profetta. DEPRECATIO similis est
defensioni in hac tamen fupplex venit Orator, cujus erit, obfervare prudenter
circumdantia temporis, ac perfonarum, ne incongrue deprecetur. Exordium fumi
potefl, vel a qualitate criminis, cui veniam precamur, vel perfonx, pro
qua petimus . t Narratio non efl, cur crimen exponere debeat, ni-
fi forte occupemus eos, quos offendimus, et tunc om- nia funt narranda,
ac verbis amplificauda, deinde fubjicienda deprecatio. Confirmatio
in eo confumi debet, ut per vim argu- mentorum dandam effe veniam
fuadeat, quod quidem prædari debet primo a perfona lxfa, vel lædentis,
de quibus ea dicenda funt, quæ cuique convenient, fpe- ftata
cujufque conditione . .Sciatis tamen prodeffe fem- per, ut dilaudetur,
qui læfus eft, præcipue a laude clementis, et ut commendetur, qui Isferit,
cum ab ante aifa vita nulla vitiorum labe refperfa meritifque ejus
in Patriam, et alios, tum a fpe nempe eum fore perutilem Reipublicx; A
crimine ipfo una cum fuis circumdandis, quæ crimen minuere poflfunt, ut
fi di- catur errorem admilfum, vel aliorum fuafione, vel im- petu
aliquo iracundis. Quod fi hac aftione nainus excufari poterit, odendendum
nocere illum duntaxat Au£fori, et illi fatis effe fupplicii cogitaffe, aut
fecifle crimen. Si vero crimen fit occultum, orator dicat non
prodeundum illud in vulgus, quia ejus tupitudo ad vin- dicantem redibit;
A fupplicio inferendo, de quo quaeri poteli, cur inferatur, et cum certum
fit inferri illud, ne reus amplius peccet; polliceri debuerit Ora-
tor ex illius bona indole fpem vits melioris, fuam- que au&oritatem
interponat, et pro eo reconeiliando, fi opus fuerit, fpondeat, oftendat
quoque jam odium eoncepiffe in fcjeius, ut fupplicii ad emendationem
non opus videatur. Ad Clementiam excitandam dicateum, qui peccavit,
fic affligi dolore, et concuti metu, ac timore, ut milericordia dignus
videatur meminerit tandem fervandum eflfe decorem. Epilogus
vehementiflimos motus contineat, et fi ad parentem agat, orabit, ut
meminerit in filium agi, non in fervum, obfecretque, per majorum
cineres, per clara facinora. Si vero ad fuperiorem agat, im* ploret
ejus Clementiam aliis exhibitam in atrociori et- iam flagitio, proferat
exempla majorum ejus in re fi- wili, fidem et obfequium perpetunm
polliceatur, ca- ptet interdum benevolentiam, dicatque, quidquid
ac- cidit, fc contentum fore ejus judicio etc. AdLaudem Dei, femperque
Virginis Mariae, et Reliquorum Sanftorum. Santucci. Luigi Speranza, “Grice
e Santucci.” Santucci.
Luigi Speranza -- Grice e Santucci: la ragione conversazionale dell’idealismo
– filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abbozzo Questa voce
sull'argomento filosofi italiani è solo un abbozzo. Contribuisci a migliorarla
secondo le convenzioni di Wikipedia. Segui i suggerimenti del progetto di
riferimento. Antonio Santucci (quarto da sinistra) con Luigi Pedrazzi,
Felice Battaglia, Nicola Matteucci e Pier Luigi Contessi Antonio Santucci
(Mira, 26 settembre 1926 – Bologna, 20 gennaio 2006) è stato un filosofo
italiano. È stato docente di Storia della filosofia all'Università di
Bologna. Socio dell'Accademia delle Scienze dell'Istituto di Bologna, è
stato tra i fondatori della casa editrice il Mulino. Studioso di David Hume,
dell'illuminismo scozzese e del pragmatismo americano, ha indagato inoltre le
varie forme in cui positivismo ed esistenzialismo e, più in generale, il
rapporto con le scienze hanno orientato il pensiero italiano tra Ottocento e
Novecento. È sepolto alla Certosa di Bologna.[1] Opere principali
Esistenzialismo e filosofia italiana, Bologna, Il Mulino, 1959. Il pragmatismo
in Italia, Bologna, il Mulino, 1963. Sistema e ricerca in David Hume, Bari,
Laterza, 1969. Introduzione a Hume, Bari, Laterza, 1971. Storia del
pragmatismo, Roma-Bari, Laterza, Empirismo, pragmatismo, filosofia italiana,
Bologna, CLUEB, Eredi del positivismo. Ricerca sulla filosofia italiana fra
'800 e '900, Bologna, il Mulino,, 1996. ISBN 88-15-05178-3. L'età dei Lumi.
Saggi sulla cultura settecentesca, Bologna, il Mulino, 1998. ISBN
88-15-06712-4. Filosofia e cultura nel Settecento britannico, 2 voll., a cura
di A. S., Bologna, il Mulino,, 2000. Comprende: Fonti e connessioni
continentali, John Toland e il deismo. Hume e Hutcheson, Reid e la scuola del
senso comune. ISBN 88-15-08098-8. Ricerche sul pensiero italiano fra Ottocento
e Novecento, Bologna, CLUEB, 2004. ISBN 88-491-2232-2. Note ^ Fonte: totem
informativo di Bologna Servizi Cimiteriali. Collegamenti esterni Santucci,
Antonio, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. Santucci, Antonio, in Dizionario di filosofia, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana, 2009. Modifica su Wikidata Antonio Santucci,
«Pragmatismo» la voce nella Enciclopedia del Novecento, Roma, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana, 1980. Addio al filosofo Antonio Santucci, da Il
Mattino di Padova, 21 gennaio 2006, p. 50, Archivio.Portale Biografie
Portale Filosofia Categorie: Filosofi italiani del XX secoloNati nel
1926Morti nel 2006Nati il 26 settembreMorti il 20 gennaioNati a Mira
(Italia)Morti a BolognaMembri dell'Accademia delle Scienze di TorinoSepolti nel
cimitero monumentale della Certosa di Bologna. Antonio Santucci. Santucci. Keywords:
implicatura. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santucci”. Santucci.
Luigi Speranza -- Grice e Sanzo: il
deutero-esperanto e la ragione conversazional tra natura ed artificio – la
filosofia lizia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo. Insegna a Brindisi, Milano, e Salento.
Fonda “Apollo Licio” o Lizio. Sube il fascino dell’esistenzialismo e il orazionalismo.
Rivolve la propria attenzione ai rapporti tra filosofia, scienza e società. Si
occupa di filosofi quali Becquerel, Boutruox, Corbino, Couturate Curie, Enriques,
Fermi, Frola, GEYMONAT, PEANO, VAILATI. Sui fondamenti della geometria” (Brescia, La Scuola, Collana "Il Pensiero");
“L’artificio della lingua, -- Grice: “I like that: it’s my Gricese, a language
I invent and which makes me the master; there’s the arbitrary and there’s the
artificial, and Sanzo, reconstructing Peano’s project, fails to distinguish
this” -- Milano, Angeli, Collana di Epistemologia, Cimino; Sava, Il nucleo
filosofico della scienza, Galatina, Congedo, Collana di Filosofia, Scritti di fisica-matematica,
Torino, POMBA, I Classici della Scienza, Poincaré e i filosofi” (Lecce, Milella);
Corbino, Scienza e società, Saggi raccolti e commentati, Manduria, Barbieri,
Collana di Filosofia Hermes/Hestia, Scritti di fisica-matematica” (Milano,
Mondadori, "I Classici del pensiero", Unione Tipografico, Torino,
Scientia, Rivista di sintesi scientifica, “Apollo Licio”, Museo Galilei,
Firenze. 1. I PRODROMI Il problema della
comprensione internazionale nel campo della scienza inizia, come è noto, con i
primi testi scientifici scritti in lingue nazionali. Il latino, che per secoli
era stato lo strumento della cultura scientifica dell'Occidente, si era estinto
nella parlata comune e si andava lentamente estinguendo anche nella sua
funzione di unica lingua comune ai dotti. Trattati scientifici in lingue
volgari appaiono già alla fine del Duecento e la matematica commerciale è
sempre più frequentemente scritta in volgare; in italiano la prima trattazione
di algebra è di Jacopo da Firenze e appare nel 1307; nel 1344 appare un vero
trattato di algebra del Maestro Dardi da Pisa . Il Seicento è comunque il
secolo di passaggio, nel quale i testi scientifici scritti originariamente in
lingue nazionali cominciano ad essere molto numerosi, benché a qualsiasi
pubblicazione scientifica in italiano, inglese o francese segua quasi
immediatamente la traduzione in latino. Le menti più attente cercano di trovare
uno strumento che possa sostituire il latino, che tuttavia vive ancora un
lunghissimo tramonto: tesi di laurea o lavori scientifici di matematica o di
filosofia saranno scritti in latino ancora nella seconda metà dell'Ottocento,
ma si tratterà ormai di casi sporadici . Per ovviare a questo rischio di
mancanza di comunicazione tra le persone colte, rischio che cominciava a diventare
molto concreto, numerosi pensatori del Seicento, tra i quali Cartesio,
Mersenne, Comenius, Leibniz, Kircher avevano dedicato tempo e sforzi all'idea
di una lingua universale ; sulla storia di questi tentativi e di tutti quelli
che li precedettero e li seguirono, la letteratura è vastissima . Difficile
dire chi fu il primo ad ideare una lingua completa ed effettivamente usata al
di là di qualche progetto e di qualche prova. Comenius presenta ampiamente e
con molta lucidità la necessità di una lingua universale nella Via lucis .
L'opera fu scritta in Inghilterra negli anni 1641-42 e circolò manoscritta per
un quarto di secolo; fu poi pubblicata ad Amsterdam nel 1668. Lo scopo del
grande pedagogista moravo è una riforma della scuola, la quale dovrà uniformarsi
ad una luce universale. I quattro requisiti della "via universale alla
luce" sono i libri universali, le scuole universali, il collegio
universale e una lingua universale . A questi quattro requisiti Comenius dedica
cinque dei ventidue capitoli della sua opera, e il più esteso è quello dedicato
alla lingua universale. In superamento di Luis Vives, del quale egli cita la
propensione all'adozione del latino come lingua universale dei dotti, Comenius
propone con coraggio una lingua del tutto nuova, e cita a sostegno di questa
idea varie ragioni: la prima è che […]
con la lingua universale si provvede a tutti nello stesso modo, mentre con la
latina provvederemmo soprattutto a noi che già la conosciamo, non ugualmente,
invece, ai popoli barbari (per i quali, in proposito, c'è una ragione in più,
perché essi costituiscono la parte maggiore della Terra), ai quali la lingua
latina, come le altre, anzi, ancor di più, è ignota e difficile. Le complicazioni delle lingue sono opera
degli uomini, e alle confusioni della comunicazione si deve ovviare tramite una
lingua nuova: Auspichiamo, quindi, una
lingua assolutamente (1) razionale, che nella sua struttura materiale e formale
non abbia nulla (nemmeno il più piccolo apice) di non significativo, analogica,
che non contenga di fatto nessuna anomalia, armonica, che non inserisca
discrepanza alcuna tra le cose e i loro concetti, così da esprimere con la
stessa parola la natura e la differenza delle cose, divenendo così quasi un
imbuto della sapienza. Alla domanda su
quale sia il modo migliore per costruire tale lingua, Comenius indica due
possibilità: o perfezionare le lingue più note, o perfezionare le cose stesse.
Questa seconda ipotesi è quella che Comenius preferisce, perché più realistica,
"anche se talvolta, per esprimerle esattamente, sarà necessario riordinare
tutto". Comenius cita le menti illuminate che già hanno pensato a questo:
è noto l'interesse di Mersenne che scrive sia a Cartesio che a Comenius stesso
sull'argomento. Comenius non costruisce una lingua universale, ma dice quali
dovrebbero essere le sue caratteristiche; egli pensa che sia possibile
costruire una lingua dove le singole parole stiano "al posto delle loro
definizioni, perché composte secondo le esigenze delle cose stesse". Nella
lettera che gli scrive Mersenne (22 dicembre 1640) viene citato un
"carattere universale" elaborato per circa venti anni da Maire, un
gentiluomo della corte di Luigi XIII. Il "carattere universale" è un
sistema di segni che ognuno può leggere nella propria lingua, e che sono posti
in corrispondenza delle cose stesse. Si tratta quindi di una specie di alfabeto
piuttosto che di lingua, e certamente non usabile oralmente. Le Maire aveva
anche inventato una nuova forma di notazione musicale. I tempi sembrano maturi
per l'effettiva costruzione di un linguaggio universale . Un altro scienziato che si dedicava in quel
tempo al problema è Leibniz. Matematico, diplomatico, storico, egli ha
armonizzato antiche idee con progetti nuovi al fine di creare una lingua
universale. Tutti gli ideatori di lingue universali del XVIII e del XIX secolo
sono stati sotto l'influsso di Leibniz, che a sua volta aveva studiato ed
ereditato idee da Bacone, Cardano, Kircher, Raimondo Lullo e, soprattutto, da Dalgarno e Wilkins . Leibniz, slavo di origine e
tedesco-orientale di nascita, viaggiò molto; scrisse principalmente in francese
e in latino, progettò una unione di cattolici e protestanti, studiò e
incoraggiò a studiare lingue dell'Asia allora sconosciute, ebbe corrispondenza
col re di Francia e con lo zar di Russia, e progettò di fondare una società
mondiale di missionari. Scienziato universale ed enciclopedico, fu fondatore di
una filosofia dell'armonia, secondo la quale "l'universo è regolato da un
ordine perfetto" e "l'anima e il corpo si incontrano data l'armonia
che c'è in tutte le sostanze, perché tutte sono rappresentazioni del medesimo
universo". Nella matematica fu il fondatore nell'Europa continentale del
calcolo differenziale, e ancora oggi si usano le sue notazioni; può
considerarsi un precursore dell'informatica, in quanto fu l'ideatore del
sistema binario. Da idee piuttosto diverse, come crittografia, ideografia,
geroglifici, Leibniz concepì l'ispirazione di una lingua universale, o piuttosto
di un complesso universale di segni che potesse esprimere il pensiero umano,
espresso così nebulosamente con le parole. "Dio creò la lingua" era
la credenza degli indiani antichi; "Adamo creò la lingua" credevano i
saggi dell'Europa medievale. In entrambe le filosofie la lingua si presentava
come un prodotto artificiale, in principio perfetto e unico, e in seguito
degenerato, frantumato, rotto a causa dell'imperfezione e limitatezza umana.
Già da adolescente Leibniz aveva sognato una lingua universale: la sua Ars combinatoria
fu scritta quando non aveva ancora 19 anni, ma i suoi studi più intensi sul
problema si pongono attorno al 1679 . Leibniz non scrisse un'opera specifica
sulla lingua universale, ma le sue idee sono sparse in vari suoi scritti, dei
quali molti ancora inediti: nella biblioteca di Hannover esistono ancora
manoscritti non pubblicati, in francese, in latino, in tedesco. Per quanto
finora è stato pubblicato, due sono stati i suoi progetti sull'argomento: uno è
un sistema di calcolo logico sotto il nome Characteristica universalis, che
ricalca la classificazione di Wilkins e che dovrebbe essere applicabile a tutte
le idee e a tutti gli oggetti del pensiero:
Tutte le idee complesse sono combinazioni di idee semplici, come tutti i
numeri non primi sono prodotti di numeri primi. La composizione delle idee tra
loro è analoga alla moltiplicazione aritmetica, e la decomposizione di un'idea
nei suoi elementi semplici è analoga alla decomposizione di un numero nei suoi
fattori primi. Ammesso questo, è naturale rappresentare le idee semplici con i
numeri primi e le idee composte di questi o quei numeri primi tramite il
prodotto dei numeri primi corrispondenti.
Il secondo progetto è una vera lingua internazionale pratica su base
latina con una grammatica semplice e regolare, nella quale Leibniz descrive
dettagliatamente la derivazione dei verbi dai sostantivi. In un altro
manoscritto Leibniz dice che in questa lingua universale verranno scritti poemi
e inni da potersi cantare. Altrove Leibniz sogna un "Ordo caritatis” e una
”Societas Pacidianorum", una società di teofili che celebri le lodi di Dio
e si opponga all’ateismo . Questa società di saggi raccoglierà tutto il sapere
dell'uomo, elaborerà una lingua opportuna e organizzerà missioni tra i popoli
selvaggi per diffondere tra questi l'idea della cultura. È dunque proposta una
vera operazione culturale mondiale. E scrive ancora: Questa lingua sarà il maggiore strumento
della ragione. Oso dire che questa sarà l'ultima fatica dello spirito umano, e
quando il progetto sarà realizzato, dipenderà solo dagli uomini la loro
felicità, perché avranno uno strumento che servirà per entusiasmare la ragione
non meno di quanto il telescopio serva per rendere più acuta la vista. Sono
certo che nessuna invenzione sarà importante quanto questa, e nulla potrà
rendere del pari famoso il nome del suo ideatore. Ma ho motivi ancora più forti
per pensare ciò, perché la religione, che seguo fedelmente, mi assicura che
l'amore di Dio consiste nell'ardente desiderio di raggiungere il bene comune e
il mio intelletto mi dice che nulla contribuisce maggiormente al bene di tutti
gli uomini quanto ciò che lo perfeziona.
Leibniz pensa di usare numeri per tradurre le lettere dell'alfabeto di
qualsiasi lingua e costruisce una tavola di corrispondenze a questo scopo; egli
annota sulla sua copia della Ars signorum di Dalgarno un commento relativo a
suoi contatti con Robert Boyle ed Enrico Oldenburg riguardanti la scrittura
universale, ed annuncia una propria relazione su tali tentativi ; tuttavia di
questa relazione non si ha poi notizia.
La costruzione di un linguaggio universale si prospettava dunque
principalmente sotto due aspetti, e con due proposte di soluzione: la scelta di
una lingua basata sul latino, che pur sempre era conosciuto e studiato dalle
classi colte, ma più facile, oppure la scelta di una lingua logica, senza, o
quasi senza, connessioni con una lingua esistente; una lingua che potesse far
riferimento a figure, o a suoni, o ad altri segni ritenuti universali. BELLAVITIS Leibniz non fu mai professore all’Università
di Padova, ma nel primo ventennio del 18° secolo ebbe una forte influenza sulle
chiamate alla cattedra padovana di matematica. Tale influenza fu effettuata tramite
lettere e colloqui e condusse alla chiamata di Jakob Hermann e quindi di Bernoulli,
entrambi ginevrini . Tra i successori di Leibniz nell’idea di un linguaggio
universale si colloca il matematico bassanese Bellavitis. Appare un suo lungo
scritto, Pensieri sopra una lingua universale e su alcuni argomenti analoghi,
nelle «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di scienze, lettere ed arti» .
Bellavitis è, all'epoca, professore ordinario di geometria descrittiva
all'Università di Padova, cattedra assegnatagli nel 1845, dopo due anni di
insegnamento di matematica elementare e meccanica al Liceo a Vicenza, dove era
subentrato a Domenico Turazza, chiamato alla cattedra di Geometria Descrittiva
all’Università di Pavia. Figlio unico, Bellavitis non aveva seguito corsi
scolastici regolari perché la famiglia temeva che potesse frequentare cattive
compagnie; era stato istruito in casa da un maestro e principalmente dal padre,
ragioniere municipale del comune di Bassano. Estremamente desideroso di
apprendere, aveva letto fin da ragazzo moltissimi libri, spesso presi in
prestito, perché le finanze della famiglia, nobile ma decaduta, non
consentivano molti acquisti. A quindici anni già conosceva ed usava il calcolo
differenziale e integrale, aveva appreso il latino, il tedesco e il francese, e
ancora giovanissimo aveva compilato un dizionario di tedesco organizzandolo non
alfabeticamente, ma per radici fondamentali, attorno alle quali si
raggruppavano le parole derivate; scriverà poi per il figlio quattro vocabolari
di tedesco, dei quali il secondo è ordinato per consonanti, che costituiscono
gli elementi immutabili della radice, mentre le vocali possono mutare.
Successivamente si dedicherà anche ad altre lingue: inglese, spagnolo, portoghese
(di cui scriverà un dizionario nel 1878), danese, russo. Nel 1825 fu per tre
mesi a Padova, dove ascoltò alcuni corsi di matematica all'università. Nel 1826
tentò un inizio di carriera universitaria nell'ateneo patavino, ma la mancanza
di titoli di studio gliela precluse. Quindi fu impiegato del comune del suo
paese natale, Bassano, come "alunno" senza ricevere uno stipendio per
buoni dieci anni, fin quando non fu nominato "cancellista", carica
pagata che tenne per altri dieci anni fino al 1843. Veniva a Padova spesso, con
viaggi a piedi che duravano una decina di ore. Di matematica è semplicemente un
autodidatta, copia testi e impartisce lezioni private; costruisce la sua teoria
delle equipollenze dal 1832 a casa dell'amica carissima Maria Tavelli, che sposerà
appena avrà uno stipendio stabile, e dalla quale avrà l'unico figlio, Ernesto.
Pubblica articoli di matematica, fisica e chimica e la sua fama comincia a
diffondersi; nel 1832 viene nominato membro dell'Istituto Veneto; escono due
suoi importanti lavori sulle equipollenze, che preludono allo sviluppo del
calcolo vettoriale ; nel 1840 l'Istituto Veneto lo nomina membro pensionario,
posizione alla quale è annesso un emolumento. Bellavitis partecipa ad un
concorso per una cattedra all'Università di Corfù, per la quale viene invece
scelto il fisico Mossotti; tre anni dopo è proposto come professore
all'Università di Malta, ma rifiuta. Data la mancanza di laurea e di diplomi,
all'assegnazione della cattedra all'Università di Padova una “sovrana
risoluzione” dell'imperatore d'Austria del 4 luglio 1846 lo promuove “dottore
in matematica” senza domanda e con dispensa dagli esami . All'Istituto Veneto
dedica una non piccola parte della sua vastissima attività: negli «Atti»
escono, in quarantadue dispense, delle rassegne commentate di giornali
scientifici nazionali ed esteri dal 1859 al 1880. In tali commenti egli risolve
ben 857 questioni matematiche: 228 proposte da 94 matematici italiani e 629 di
247 scienziati stranieri. Le pubblicazioni al termine della sua vita sono 223,
e altre 24 sono ancora manoscritte. Nei suoi scritti usa abbreviazioni varie,
mostrando una grande tendenza alla sintesi e all'organizzazione gerarchica di
concetti e parole. All'idea di una
lingua universale Bellavitis aveva pensato fin da giovane. Già il 18 ottobre
1818, cioè a nemmeno quindici anni, egli scriveva in un libriccino legato in
pergamena alcuni appunti sull’argomento sotto il titolo Principi di una lingua
universale . Il libretto raccoglie suoi pensieri fino al 1826, e nelle prime
quattro pagine vi è un compendio di grammatica. A pagina 6 sono esposti dei
"principi di grammatica universale per tutti i filosofi", principi
ispirati alla geniale nomenclatura degli elementi chimici dovuta al Lavoisier.
Bellavitis è attratto da questi principi generali, nei quali vede una grande
possibilità di semplificazione della conoscenza e della sua divulgazione. Alla
teoria sono uniti due esempi completi. Vengono trattate lettere dell'alfabeto,
sillabe, nomi, generi (viene introdotto il neutro), aggettivi, verbi; ma solo
quando è già scienziato largamente affermato Bellavitis esce con una proposta,
invero del tutto teorica. All'inizio della citata comunicazione del 1862 egli
allude con rammarico alla decadenza della lingua latina: È antico desiderio quello di una lingua
universale, che almeno servisse pei dotti: si tentò di rendere tale la lingua
latina; ma sia insufficienza di una lingua condannata a rimanere stazionaria in
tanto progresso di idee, sia uso di trasposizioni poco conformi alla schietta
esposizione di cose scientifiche, sia desiderio degli scrittori di rendere a
tutti accessibili i loro pensieri, l'uso della lingua latina, anche nelle opere
puramente scientifiche, fu quasi del tutto dismesso. I matematici s'intendono
facilmente tra loro, e ben di rado hanno opinioni differenti; per lo contrario
i filosofi difficilmente s'intendono, ed ancor più difficilmente si accordano
nei loro sistemi; forse è precipua ragione il linguaggio preciso e chiaro di
cui si servono i primi, mentre i secondi sono costretti a servirsi di una
lingua che creata dal popolo è tutta basata sugli oggetti fisici, e soltanto
mediante traslati giunge ad esprimere imperfettissimamente quelle idee
astratte, quegli enti d'immaginazione, che formano l'oggetto della filosofia.
[…] Mi pare non infondata supposizione che l'uso di una lingua filosofica
spargerebbe una luce affatto inattesa sulla filosofia e sulle scienze che hanno
con essa qualche affinità; sicché quella lingua sarebbe di grande vantaggio,
anche indipendentemente dall'universalità che essa potrebbe acquistare fra i
dotti, e quindi del legame che stabilirebbe tra tutte le nazioni. Il Bellavitis sembra non conoscere né gli
scritti di Comenio né quelli di Leibniz e questo era certamente comprensibile
all'epoca dei suoi primi appunti di ragazzo. La grande opera del Comenio - i
sette libri della De rerum humanarum emendatione consultatio catholica (spesso
abbreviata nelle citazioni in Consultatio) - non fu scoperta che nel 1935 ad
Halle da Dimitri Cicevskij, però il Bellavitis maturo avrebbe dovuto conoscere
l'articolo, di una certa ampiezza, sulla lingua universale apparso sulla
Encyclopédie di D'Alembert e anche la citata lettera di Mersenne a Cartesio
sullo stesso argomento. Invece egli menziona soltanto opere precedenti con
parole vaghe e permeate di un certo scetticismo: Parmi che alcuni lavori pubblicati al
principio del presente secolo intorno ad una lingua filosofica tendessero
piuttosto a complicare che a semplificare il meccanismo del linguaggio, il che
sarebbe, io credo, tutt'altro che opportuno.
I suggerimenti che il Bellavitis dà per la costruzione di una lingua
filosofica sono divisi in paragrafi riguardanti sezioni diverse: etimologia,
grammatica, pronuncia, scrittura. Nella sezione dedicata all'etimologia egli
propone che un letterato faccia la scelta delle idee fondamentali e vi
attribuisca un termine derivato dalle lingue più conosciute: egli vede nel
sanscrito la madre "delle lingue di popoli, a cui noi riserbiamo il nome
di civilizzati; così i materiali sono tutti pronti per la grande opera". È
attento all'eufonia, prevedendo un alternarsi di vocali e consonanti, ma con
un'indeterminazione delle vocali per poter poi utilizzarne una possibile
modifica per esprimere parole derivate. La scelta dei concetti fondamentali
sarà necessariamente una scelta di concetti materiali, ma dovranno anche
considerarsi "i principali esseri od azioni morali", dato che la
lingua è concepita come una "lingua filosofica". Attorno ad un
concetto base si raccoglierebbero altre parole derivate che hanno somiglianza
di significato, e queste verrebbero create con delle preposizioni
(probabilmente si tratta di quanto attualmente si dice "affisso");
una tale idea era già presente nei suoi primi appunti, e ricalca, senza una
esplicita citazione, le idee base di Wilkins. Una proposta interessante è che
venga costituito subito un vocabolario con la corrispondenza delle principali
lingue europee, "notando per ciascuna parola di più significati qual è
quello in cui essa s'intende presa." Bellavitis suggerisce quindi
un'uscita della lingua già come universale, mentre le altre lingue che
concretamente verranno proposte dopo qualche decennio, come il Volapük o
l'Esperanto, usciranno con dizionari, peraltro estremamente limitati, in una
lingua europea per volta. Bellavitis è ben conscio della grandiosità
dell'impresa, ma ha fiducia che anche solo una realizzazione parziale, come la
traduzione in una sola lingua e la classificazione metodica di tanti concetti,
possa essere utile indipendentemente dalla realizzazione dell'intero progetto.
Egli suggerisce anche una riduzione del vocabolario, ritenendo tante parole
ormai cadute in disuso. Una certa sua diffidenza si nota quando parla del
lessico attinente alla filosofia: ritiene infatti che con l'obbligo di definire
con precisione i concetti filosofici apparirà palese che i "pensamenti di
alcuni filosofi […] sieno non solamente non dimostrati, ma eziandio senza un
preciso significato." La terminologia matematica invece sarebbe facile ad
idearsi data la sua limitatezza, in quanto si tratterebbe soltanto di quelle
poche parole che accompagnano le formule.
Un interessante suggerimento è quello di derivare aggettivi da
sostantivi o viceversa, o verbi da sostantivi o viceversa, e di costruire
quindi parole riferentisi ad alcuni concetti centrali, attorno ai quali altre
parole si aggregherebbero, distinte soltanto per una vocale o per una
consonante di suono affine. Le "voci radicali", che dovrebbero essere
costruite come somiglianti a quelle delle lingue viventi, sarebbero abbastanza
poche, data l'ampia capacità di formare derivati tramite particelle prepositive
(oggi si chiamerebbero preposizioni o affissi) e di comporre parole composte
come in tedesco. L'Esperanto, il cui primo embrione è del 1878 e la cui uscita
in pubblico si ha a Varsavia, seguirà molto da vicino questi principi, per
quanto sia da escludersi che il suo iniziatore, il polacco Zamenhof, legge il
lavoro di Bellavitis . A sua volta il Volapük da Schleyer, sembra una
trasposizione concreta dei principi di Bellavitis, anche per quanto riguarda le
parole composte e la presenza dell'aspirazione in principio di parola; ma anche
in questo caso è da escludersi una conoscenza del lavoro del Bellavitis da
parte di Schleyer. Il Bellavitis propone poi un singolare vocabolario in un
ordine alfabetico che consideri soltanto le consonanti, dato che le vocali
avrebbero valore diverso a seconda della loro posizione all'interno del
vocabolo. Ogni parola che cominciasse per vocale sarebbe preceduta da
un'aspirazione. Bellavitis si ispira al tedesco, dove l'apofonia vocalica
interconsonantica indica funzioni diverse (ad esempio nel verbo, dove in voci
come sprechen, sprichst, sprach, gesprochen il cambiamento di vocale indica un
cambiamento di funzione della voce verbale). Egli dice di aver trovato molto
comodo un dizionario tedesco basato solo sulle consonanti, dove la vocale della
radice era sostituita da un punto, nonché un dizionario inverso limitato alle
desinenze. La grammatica proposta dal Bellavitis è piuttosto astrusa e non
basata su nessuna lingua esistente, e certamente di fruibilità concreta
difficile, se non impossibile. Egli propone varie possibilità opzionali che
renderebbero la lingua non rigida e sostiene che una lingua basata sui
precetti, come la sua lingua a priori, piuttosto che sugli esempi, come sono le
lingue etniche, avrebbe una maggior semplicità. È prevista una declinazione con
quattro casi, ma anche le desinenze di questi non sarebbero fisse, ma variabili
a seconda che la parola si legasse come significato al termine seguente o a
quello precedente. Sugli articoli (nei quali il Bellavitis comprende anche gli
aggettivi e pronomi dimostrativi) vi sarebbe un'ampia variabilità. Questa così
vasta libertà, che davvero sembra sconfinare nell'anarchia, appare non tener
conto della difficoltà di imparare una tale lingua: il rendere non obbligatorie
certe forme o certe desinenze, o certe congiunzioni, non semplifica la lingua,
in quanto la scelta tra tante forme non aiuta chi scrive, che si troverebbe
senza un criterio di scelta, e ancor meno chi legge, che dovrebbe tenere a
mente tutte le possibili varietà di espressione. Le opzioni che il Bellavitis
dà per le successive evoluzioni della lingua sono tutte di possibili
estensioni, che sembrano essere così vaste che ognuno sembra poter costruire la
lingua a suo piacimento. Anche per i pronomi egli prevede una lista assai più
ricca di quelli attuali: essi si diversificherebbero anche a seconda del caso
del nome a cui si riferirebbero, e a seconda del fatto che si riferiscano ad un
oggetto collocato vicino o lontano non già dal parlante, ma nella proposizione
(un po’ come nell’italiano l’uso di “questo” e “quello”). Un suggerimento
interessante riguarda i tempi dei verbi, che si potrebbero fissare una sola
volta per ogni paragrafo: quando un racconto fosse al passato, basterebbe
mettere il segno del passato all'inizio tramite un avverbio, e tutte le voci
verbali assumerebbero nel seguito un significato passato. Come esistono i pronomi, così esisterebbero i
"proverbi", termine che va inteso come "parola al posto del
verbo" per evitare una ripetizione di questo, così come il pronome evita
la ripetizione del nome. In questo il Bellavitis dice di aver preso ispirazione
dall'inglese, e infatti l'inglese a volte usa le voci del verbo to do al posto
del verbo precedentemente espresso. Interessante è la proposta dei suffissi,
per indicare il diminutivo o il peggiorativo, unitamente alla possibilità di
usarli entrambi in successione, come se in italiano si potesse dire cavallinaccio;
tale possibilità sarà codificata poi sia nel Volapük che nell'Esperanto. Si
noti tuttavia che il succedersi di più suffissi, ancorché lecito in queste due
lingue, rimane poi, nella pratica, estremamente limitato proprio perché non
comune nelle lingue etniche, che sono comunque una buona immagine del pensiero
umano, dove la sintesi che porta all'uso dei suffissi e alla loro combinazione
è temperata dalla impossibilità di tenere a mente una serie troppo lunga di
particelle. Bellavitis auspica nella lingua universale la possibilità di
indicare con suffissi all'interno della stessa parola le varie età o le varie
qualità della persona, riprendendo alcune possibilità della lingua araba. Sui
verbi matura l'idea che numeri e persone non abbiano bisogno di distinguersi
tramite una desinenza diversa, principio applicato poi nell’Esperanto, e
tuttavia egli caldeggia un ulteriore pronome personale, oltre ai sei usuali,
per indicare l'unione dell'io con il tu, e un altro per indicare l'unione del
tu con una terza persona. Un atteggiamento singolare il Bellavitis lo ha nei
confronti dei tempi verbali, che gli sembrano di poco vantaggio: nelle scienze
e in moltissime altre circostanze ciò che si asserisce fu, è, sarà sempre vero,
e la distinzione del tempo od è un imbarazzo o si adopera in significato alcun
poco differente, come quando si pone in futuro la conseguenza delle asserzioni
esposte in tempo presente. La distinzione dei tre tempi passato, presente e
futuro è quasi sempre insufficiente, occorrono degli avverbi per indicare qual
sia il tempo passato o futuro, e quanto ristretto sia il presente: ora dal
momento che si pongono tali avverbi riesce affatto inutile modificare il verbo;
così per esempio il dire: ieri lessi, oggi riposo, domani scriverò non è niente
più chiaro di: ieri io leggere, oggi (il nominativo si sottintende) riposare,
domani scrivere. Altre semplificazioni
il Bellavitis propone nei modi verbali, ricalcando un po' una lingua nella
quale il verbo è sempre all'infinito e la forma morfologica diversa verrebbe
sostituita da avverbi: se oggi tu venire, domani io partirebbe. E tuttavia ad
una semplificazione dei modi indicativo, congiuntivo e condizionale si
aggiungerebbe invece un arricchimento con i modi potenziale e dubitativo,
mentre non si darebbe luogo all'ottativo. Del pari verrebbe abolito il passivo,
dato che ogni frase passiva può essere volta all'attivo, e, se si vuole dare
risalto a chi riceve l'azione ponendolo al primo posto nella frase, esso viene
contrassegnato dall'accusativo che indica l'oggetto. La costruzione diventa
così più libera e si presta ad una maggiore espressività rispetto alle lingue
che non hanno declinazioni e che quindi sono costrette nella massima parte dei
casi ad utilizzare la struttura soggetto-verbo-oggetto. Una sistematica critica Bellavitis la rivolge
ai grammatici, che vogliono studiare una lingua secondo i principi di un'altra,
e quindi nell'italiano riconoscono forme e differenze che invece in italiano
non esistono e sono proprie del latino. Sulla poesia il Bellavitis esprime posizioni
contraddittorie. Da una parte egli sente che nessuna lingua può esistere senza
poesia, e che la ricchezza di immagini si potrà trovare anche nella lingua
filosofica; dall'altra egli dichiara:
Debbo però confessare che non so scorgere qual sia la vera cagione del
diletto che recano nella poesia il metro e la rima: quelle artificiose canzoni,
in cui si succedono a lungo periodo le stesse misure di versi e lo stesso
concatenarsi di rime; quei sonetti architettati in alcune speciali maniere;
quelle terzine che si seguono in modo sempre uniforme e terminano con un primo
verso;… sono desse belle soltanto perché difficili? La critica che egli successivamente muove
alla rima, che ritiene stucchevole, menziona il fatto che la rima non è sempre
stata una componente essenziale nella poesia, dato che la letteratura latina
non la conosceva neppure e che lo spagnolo preferisce le assonanze. Nella
pronuncia Bellavitis segnala la necessità di una grande attenzione, ma non cura
l'importanza delle vocali, essendo state quelle le prime a trasformarsi con il
passare dei secoli nella lingua greca stessa, che pure è rimasta fino ai giorni
nostri abbastanza uguale come grafia a quella classica. Sulla scrittura egli
propone come unica soluzione plausibile una scrittura fonetica, cosa che sia
l'Esperanto che il Volapük applicheranno come ovvia base; le vocali sarebbero
sette, cioè quelle italiane compresa la "o" aperta e la "e"
aperta. Ma egli rifiuta i vari caratteri corsivo, tondo, o il tutto maiuscolo,
nonché l'uso delle maiuscole per l'iniziale dei nomi propri, ritenendo che
questi si possano rendere riconoscibili in altro modo. D'altra parte caldeggia
un sistema che consenta di leggere con senso a prima vista, con dei segni
particolari al principio del periodo, come il punto interrogativo rovesciato
dello spagnolo, o dei segni che consentano di indicare il modo di recitazione,
dove alzare e dove abbassare la voce, e pensa che anche le lingue etniche
potrebbero introdurre questi segni, una volta che fossero stati studiati e
decisi nella lingua universale. La parte didascalica di un colloquio orale è
magnificata rispetto alla lettura di un testo scritto, perché appunto il tono
della voce può far risaltare la parte fondamentale del discorso rispetto ad
altri elementi inessenziali. La scrittura potrebbe anche effettuarsi tramite un
sistema di segni corrispondenti a numeri e parole, così come avviene
nell'alfabeto Morse. I segni fondamentali sarebbero tre: il punto, la lineetta
e la linea (più lunga). Ogni lettera verrebbe espressa da tre di questi segni,
che darebbero 27 combinazioni, e le cifre da 1 a 9 verrebbero indicate con due
di questi segni. Si potrebbe inoltre costruire un dizionarietto di frasi già
fatte e numerate, per cui sei segnali consecutivi potrebbero indicare il numero
d'ordine di ciascuna di queste frasi, e si potrebbero riunire sotto lo stesso
numero anche frasi diverse che avessero significato simile. Bellavitis propone
quindi, pur senza menzionarlo esplicitamente, un frasario utilizzabile durante
i viaggi, con frasi di prima necessità. A questi tre segni fondamentali si
potrebbero sostituire tre gesti, la mano chiusa a pugno oppure stesa
orizzontalmente o verticalmente: si potrebbe così comunicare, oltre che con le
lettere, con le mani, e anche le mani potrebbero essere usate per indicare i
numeri corrispondenti alle frasi del dizionarietto. Una significativa
attenzione il Bellavitis la dedica alla possibilità di evoluzione della lingua
filosofica proposta. In più punti egli indica come il lessico non debba restare
ingessato, ma debba consentire un adeguamento che segua l'evolversi della
scienza. Per la numerazione egli suggerisce di fissare un termine ogni due
potenze di dieci, per cui dopo il cento come 102 verrebbe il miria come 104 e
il milione come 106, e la potenza corrispondente al mille diventerebbe dieci
centi. La giustificazione di questo modo di contare egli la vede nel fatto che
spesso nella lingua parlata i numeri molto lunghi vengono letti a coppie di
cifre: 30472308,02157 verrebbe letto trenta milioni quarantasette miria
ventitré centi otto e due centesimi quindici miriesimi e sette decimi di
miriesimo. Già CARDANO (vedasi), nel suo trattato De numeris, aveva proposto
una nuova scansione della numerazione utilizzando le miriadi; singolarmente il
Bellavitis propone "centi" come forma plurale di "cento", e
rifiuta il "mille" che non si adatta alla scansione ogni due potenze
di 10. La nota termina con la proposta di un alfabeto per le segnalazioni in
mare, di fatto una semplificazione del semaforico, come pure di un alfabeto per
ciechi, anch'esso basato su triadi di segni. Alla lingua universale il
Bellavitis applica anche una stenografia. Giunti al termine della lunga nota
del Bellavitis ci si chiede se una lingua così a priori, alla quale peraltro
manca ancora tutto il lavoro riguardante il lessico, possa essere appresa
facilmente. La risposta è fatalmente negativa. Altri progetti di lingue a
priori proposti nello stesso periodo, come il solrésol del Sudre, non uscirono
mai dalla fase di proposta. Il solrésol era un progetto di lingua universale
basata sui "sette segni" della musica, cioè sulle sette sillabe che
costituiscono i nomi delle note. Maturato da una prima idea del 1817, tale
progetto fu presentato all'Accademia francese delle Scienze nel 1827; un testo
completo vide però la luce soltanto nel 1866, dopo la morte dell'ideatore. I
segni musicali, veramente universali, almeno nella musica del mondo occidentale
dell'epoca, offrono varie possibilità di espressione: la lettura vocale dei
segni stessi, la loro cantabilità, la scrittura su un pentagramma, la
trascrizione in cifre arabe, la presentazione tattile toccandosi con l'indice
della mano destra le falangi della sinistra. Il contrario di un'idea si
indicava invertendo i segni: mi-sol = il bene, sol-mi = il male; do-mi-sol =
Dio, sol-mi-do = Satana. I gradi di un aggettivo erano indicati con un aumento
del sonoro, il femminile con la ripetizione (e quindi, foneticamente, con
l'allungamento) della vocale finale. Il progetto incontrò anche consensi tra
persone importanti, come Napoleone III, Victor Hugo, Humboldt, Lamartine.
Probabilmente il Bellavitis aveva avuto notizia del solrésol, in particolare
poteva aver apprezzato l'idea di una utilizzabilità e di una possibilità di
forme di espressione così ampie, per quanto, come abbiamo visto, egli fosse
piuttosto critico nei confronti di progetti precedenti. Ma la logica non è l'unica
caratteristica della nostra mente, e un linguaggio puramente logico che non
avesse agganci a lingue esistenti non ha mai avuto un benché minimo numero di
parlanti. Il Bellavitis non propone nulla di concreto, non la scelta di una
radice, non un esempio di applicazione. I suoi discorsi si mantengono teorici e
non trattano minimamente della fatica necessaria per imparare una serie di
corrispondenze tra le parole delle lingue etniche, a cui l'uomo è già abituato,
e le parole, o le successioni di segni, della nuova lingua ancora del tutto
sconosciute. La conclusione è un lungo elenco di cose che i costruttori di tale
lingua filosofica dovrebbero fare, senza nessun suggerimento pratico. Il
Vailati vede in queste semplificazioni
proposte dal Bellavitis un concetto di linguaggio "suscettibile di venir
compreso indipendentemente dalla conoscenza di qualsiasi regola
grammaticale" . In realtà è arduo aderire a questo giudizio: la mancanza
di regole grammaticali fornisce una lingua estremamente povera dal punto di
vista espressivo, il che fa dubitare della sua possibilità di funzionamento. La
totale mancanza di scelte lessicali, che costituiscono pur sempre la parte più
impegnativa di un qualsivoglia apprendimento di una lingua, rende non
verificabile qualsiasi possibilità di applicazione pratica. Il Bellavitis
spesso esprime i suoi concetti con una certa foga. Le recensioni che egli fa
dei lavori che sistematicamente appaiono nelle riviste sono talvolta laudative,
talvolta fortemente critiche; è abituato a dire il suo pensiero senza remore.
Critica i cultori di geometrie non euclidee, considerandole "false".
Uomo anche politico, Senatore del Regno dall'anno in cui il Veneto fu annesso
al Regno d'Italia, nelle Utopie egli
disquisisce di politica e di rapporti sociali: propone una anagrafe elettorale
con una tessera (cosa che in Italia ha trovato realizzazione solo da pochissimi
anni), e dice, a proposito di elezioni indirette: "Io credo che le donne
che sanno scrivere possano scegliere gli elettori più opportuni tanto bene
quanto gli uomini" (in Italia il voto alle donne si è avuto ottant'anni
dopo quello scritto). In tema di successione ereditaria propone considerazioni
su figli legittimi e naturali che hanno trovato applicazione soltanto nel
diritto di famiglia di oltre cento anni dopo. Nelle Reminiscenze della mia
vita ricorda le conquiste tecnologiche e
sociali di cui è stato spettatore: la litografia, la distribuzione
dell'elettricità, la decomposizione dello spettro luminoso, il magnetismo, la
posta, il telegrafo; e non manca il patriottismo nel pieno senso risorgimentale
nelle parole con le quali conclude le Reminiscenze: "Quando vidi entrare
in Padova Vittorio Emanuele II liberatore, e quando in Roma udii proclamare
dall'augusto labbro che l'unità Nazionale è compiuta potei dire: ho vissuto
abbastanza." Bellavitis si colloca
quindi in una posizione con lo sguardo rivolto al futuro, ma con una corretta
percezione del passato e dell'evoluzione della tecnica. Riguardo alla lingua
universale aveva colto nel segno al tempo giusto: il problema da lui indicato
stava esplodendo, e in varie altre parti del mondo si proponevano soluzioni.
Nei primissimi anni del Novecento si andò costituendo un forte movimento di
accademici, filosofi e matematici favorevole all'adozione di una lingua
internazionale per la scienza. 3. GLI
SVILUPPI SUCCESSIVI E LA PARTECIPAZIONE DEI PADOVANI La recente uscita del carteggio tra i due
logici Giuseppe Peano e Louis Couturat
offre un interessante spaccato sul problema della lingua internazionale
come fu visto non solo dai due protagonisti, ma dalla comunità scientifica del
primo Novecento. Purtroppo nel carteggio, che è di 101 lettere, abbiamo quasi
soltanto le lettere di Couturat a Peano, ben novantasette, conservate
nell'Archivio Giuseppe Peano di Cuneo; delle risposte sono conservate invece
soltanto quattro minute del matematico torinese, ma non gli originali, di
sicuro molto più numerosi, che, giunti a Couturat, sono poi andati perduti. Il
volume termina con un'interessantissima Appendice che contiene altri 15 pezzi:
lettere scambiate da Peano e Couturat con altri matematici e il necrologio di
Couturat scritto da Peano. L'apparato critico, consistente di un'ampia
introduzione, di una completa bibliografia di entrambi gli autori e di un vastissimo
corpus di note colloca il volume tra le migliori pubblicazioni sull'argomento.
Il carteggio fornisce tutta una serie di elementi finora poco noti sul pensiero
e soprattutto sulle attività organizzative dei due scienziati. L'epistolario
edito inizia già a scena aperta, in quanto la prima lettera registrata è del 30
ottobre 1896, e in essa Couturat ringrazia Peano dell'invio del suo Formulaire,
che Couturat apprezza come raccolta sommaria di proposizioni e come repertorio
bibliografico, riservandosi ancora un commento sull'utilità della logica
matematica e del linguaggio simbolico di Peano.
A Padova era nata la geometria a più dimensioni di Veronese, con il
quale Peano ha una feroce polemica. Infatti il Veronese nei suoi Fondamenti di
Geometria lamenta che Peano, nella
«Rivista di Matematica» di cui è direttore, critichi gli iperspazi intesi nel
senso di Veronese. La risposta di quest'ultimo è contenuta in una nota a p. 613
dell'opera citata: Il sig. Peano ha
torto nella forma e nella sostanza, ma per quanto non sia difficile rispondere
alle sue affermazioni, siccome egli accusa di mancanza di buon senso quei
geometri che non possono pensare come lui […] è resa così impossibile ogni
amichevole e dignitosa discussione. Io sono convinto che le questioni sui
principi della matematica e specialmente della geometria siano già di per sé
abbastanza difficili senza che vi sia bisogno di aggiungervi nuove difficoltà
di altra natura con polemiche appassionate e intolleranti, come sono altresì
convinto che certe critiche pel modo con cui son fatte portano chiaramente in
sé la loro condanna. Il Peano
continuerà la polemica nella sua recensione dei Fondamenti di Geometria del
Veronese, che appare nella «Rivista di Matematica». La stroncatura è netta e
addirittura Peano scende dalla confutazione scientifica all'ironia. Vengono
menzionate "sgrammaticature, abituali all'autore", e viene fortemente
evidenziata la poca chiarezza logica: successioni di insiemi che diventano
sempre più grossi, tautologie evidenti presentate come postulati. Peano si
lascia andare a frasi come: "Le conseguenze di questo principio assurdo
sono evidenti", e conclude: "E si potrebbe lungamente continuare
l'enumerazione degli assurdi che l'A. ha accatastato. Ma, questi errori, la
mancanza di precisione e rigore in tutto il libro tolgono ad esso ogni
valore." In realtà i concetti del
Veronese, in particolare quelli sugli infiniti e infinitesimi, avevano ricevuto
critiche da più parti, e Veronese scriverà a difesa parecchi articoli,
confutando le critiche, ma non quelle di Peano, con cui non ebbe più rapporti.
Tuttavia nel carteggio tra Peano e Couturat, che riguarda un periodo
posteriore, compare il nome di Veronese. Vediamo in quale contesto. Nel 1900
Léopold Leau, un matematico francese, compagno di studi di Couturat all'École
Normale Supérieure, pubblica un opuscolo sulla necessità di una lingua
internazionale a scopi puramente pratici, invitando gli uomini di scienza e di
cultura ad aderire all'idea . Egli lancia anche la costituzione di un comitato
che sensibilizzi al problema l'opinione pubblica; Couturat dal canto suo pone
la questione al primo Congresso di Filosofia che si tiene a Parigi nella prima
settimana di agosto del 1900. A questo congresso partecipano vari matematici
italiani, in particolare i logici collaboratori di Peano: tra questi Alessandro
Padoa, un veneziano che aveva studiato ingegneria a Padova e che venne poi
attratto da argomenti più teorici, laureandosi infine in matematica a Torino.
Padoa è un logico matematico: tiene molte conferenze in varie università, tra
cui Padova, partecipa con relazioni a congressi, ma non ha un cattedra
universitaria. Insegna nella scuola media, dapprima a Pinerolo, poi a Roma e a
Cagliari, e infine in un Istituto Tecnico di Genova. Nel 1934 vincerà il premio
dell'Accademia dei Lincei. È conosciuto tra i matematici e tra i filosofi: al
congresso di Filosofia di Parigi tiene una conferenza sulla teoria algebrica
dei numeri, preceduta da un'introduzione logica a una qualsiasi teoria
deduttiva. Il congresso di Filosofia
approva l'idea di Couturat e all'unanimità lo nomina suo delegato al Comitato
lanciato da Leau e in fase di costituzione. Il secondo congresso dei Matematici
si tiene a Parigi immediatamente dopo quello di filosofia, e vi è quindi una
parziale continuità di presenze. Ancora ci sono i collaboratori di Peano, e
ancora figura Alessandro Padoa. Al congresso dei Matematici viene di nuovo
proposta la questione della lingua internazionale, ma, a differenza di quanto
era successo tra i filosofi, si fronteggiano due linee di azione: quella
caldeggiata da Leau, che insiste per la formazione concreta del Comitato al
quale partecipino i matematici con cinque delegati, e invece una mozione
proposta da Vasilev, che demanda alle accademie il compito di esaminare il
problema del proliferare delle lingue ed eventualmente di restringere soltanto
ad alcune lingue la produzione scientifica. Padoa si dichiara esplicitamente a
favore della mozione di Leau, ma la maggioranza si colloca sulle posizioni di
Vasilev. I matematici quindi respingono l'idea di una lingua unica e in
particolare una lingua artificiale, mentre Couturat e Leau sono fautori di una
lingua unica, che non può essere altro che pianificata, ritenendo che nessuna
lingua nazionale abbia la possibilità di essere imposta a scapito di altre:
quale scienziato si sottoporrebbe a una simile diminutio? Peano dal canto suo
sta elaborando una lingua internazionale artificiale basata sul latino, che
verrà presentata nel 1903 nella «Revue de Mathématiques» sotto il nome di
latino sine flexione. In realtà i matematici scelgono di non scegliere: il
demandare la decisione ad un altro organismo è una tattica chiaramente
dilatoria. L'Associazione Internazionale delle Accademie, che raccoglieva
diciotto accademie tra cui quella italiana dei Lincei, si era creata nel 1900 e
tenne la prima assemblea generale il 9 aprile 1901. Couturat e Leau ritengono
la strada indicata dai matematici non percorribile e nel frattempo iniziano ad
agire, raccogliendo, da diverse associazioni e congressi, un gruppo di
delegati. Questi escono in pubblico con una dichiarazione sugli scopi e i
metodi del loro lavoro: una lingua internazionale unica è necessaria; essa
dovrà essere di facile apprendimento anche per persone di cultura elementare,
non dovrà essere nessuna lingua nazionale, e dovrà essere usata in tutti i
campi, dal commercio ai rapporti culturali. Nasce così La Délégation pour
l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale, di cui Couturat è il
tesoriere e Leau il segretario generale. La Delegazione dovrà pertanto
scegliere la lingua artificiale più adatta e quindi sottoporla alle Accademie
europee per un riconoscimento. Qualora l'Associazione delle Accademie dovesse
ricusare tale compito, la DALAI avrebbe dovuto a sua volta costituire un
apposito Comitato elettivo composto di personalità internazionali che
perseguisse tale fine. Nell'aprile 1901
si riunì dunque per la prima volta l'assemblea dell'Associazione delle Accademie,
e qui Hippolyte Sebert presentò una
petizione per inserire la questione della lingua internazionale nella
successiva assemblea dell'Associazione, che sarebbe stata nel 1904. I tempi
iniziarono quindi ad allungarsi, anche perché l'elaborazione e l'approvazione
dello statuto della DALAI non fu semplice: esso comunque prevedeva che la
Delegazione si prodigasse affinché le singole accademie proponessero ai propri
governi il riconoscimento della lingua e il suo insegnamento nelle scuole. Il
tempo per queste azioni era definito in tre anni, in previsione del secondo
congresso di filosofia. Il tempo tuttavia non è sufficiente perché si
concludano i lavori e pertanto l'azione della DALAI si sgancia dal collegamento
con il congresso di filosofia. Couturat nel frattempo pubblica un ponderoso
saggio sulla logica di Leibniz, in cui riconosce una sostanziale unitarietà tra
i progetti di Leibniz sulla lingua universale e la scienza universale. L'opera
suscita l'approvazione incondizionata di Russell e, con qualche riserva, della
scuola di PEANO (vedasi). La scuola francese invece espone alcune critiche di
fondo. Ancora, nella sua intensa opera di studioso, Couturat, insieme a Leau,
pubblica nel 1903 la già citata Histoire, che diventa l'opera fondamentale
dell'epoca sulla questione. Tuttavia non conosce la nota del Bellavitis, e ne
apprende l'esistenza soltanto da Peano: a lui domanda se si tratta
dell'ideatore della teoria delle equipollenze . Couturat ha conosciuto e
provato vari progetti di lingue universali, come il Volapük, creato dall'abate
tedesco Schleyer, ma ne è rimasto deluso per l'estrema complicazione nella
formazione delle parole, la cui riconoscibilità era fortemente ridotta.
Couturat diventa quindi un appassionato fautore dell'Esperanto, che egli per il
momento considera la migliore delle lingue artificiali, soprattutto per il
numero già non piccolo di parlanti, che costituisce un'ottima dimostrazione
della sua capacità di adempiere al compito di una lingua internazionale. Non
vuole tuttavia che i giochi sembrino già fatti, e la Délégation si ripromette
di prendere in considerazione anche altri progetti. I progetti di lingua
internazionale hanno sempre oscillato tra il tentativo di una massima
regolarità di formazione delle parole derivate da una radice, come proposto
anche da Bellavitis, e il polo opposto, cioè la comprensibilità quasi immediata
da parte degli europei colti: per ottenere questo secondo scopo una lingua
internazionale avrebbe dovuto presentare parole formate con quelle irregolarità
di derivazione che si trovano nelle lingue nazionali. Come emerge dal carteggio
tra Peano e Couturat, il matematico torinese, pur fortemente interessato alla
soluzione del problema tramite una lingua artificiale, non si fa coinvolgere
dagli entusiasmi del filosofo francese: ritiene che l'apprendimento di una
lingua a livello tale da poter essere parlata da tutti sia impresa ardua, e
cita il fatto che anche dell'italiano stesso larghi strati della popolazione
non sono sicuri padroni, nonostante che la lingua standard sia insegnata in
tutte le scuole del Regno. Peano conosce l'Esperanto e Couturat lo incoraggia a
partecipare ai congressi: lui stesso vi ha partecipato ed è rimasto sorpreso di
come la lingua funzioni bene e metta in comunicazione senza nessuna difficoltà
persone di provenienze e lingue molto diverse. Sulla stessa lunghezza d'onda è
il matematico Charles Méray, dell'università di Digione. Tra Méray e Peano
erano intercorse due lettere nel luglio del 1900: il giorno 14 Méray scrive una
lunga lettera che magnifica le qualità e la semplicità dell'Esperanto, e Peano
gli risponde il giorno 27 con un tono piuttosto scettico e facendo una critica
puntuale all'Esperanto, pur riconoscendo che questo est plus scientifique que
toutes les autres langues artificielles. Il nome di Peano figura tra i partecipanti
al secondo congresso mondiale di Esperanto nel 1906 a Ginevra, ma non vi sono
altre notizie sulla sua partecipazione.
La DALAI spinge perché il problema dell'adozione di una lingua
internazionale venga posto all'ordine del giorno della terza assemblea generale
dell'Associazione delle Accademie, da tenersi a Vienna nel maggio 1907, e cerca
di acquisire consensi di accademie e associazioni scientifiche; pertanto
Couturat chiede l'intervento di Peano per ottenere appoggi di scienziati
italiani ad una petizione in tal senso. In particolare egli segnala come
desiderabile il consenso della Association Géodésique Internationale e ne
elenca i membri italiani: tra questi vi è Giuseppe Lorenzoni (1843-1914),
astronomo e ingegnere, direttore dell'Osservatorio di Padova. Giuseppe
Lorenzoni era entrato come assistente all'osservatorio astronomico nel 1863
ancora prima di laurearsi (si laureò in ingegneria nel 1864) e dieci anni dopo
era professore. Nominato direttore dell'Osservatorio, contribuì a fare di
Padova un centro di insegnamento dell'astronomia; si occupò di gravimetria, di
spettroscopia, di stelle cadenti, di ottica. Autore di oltre un centinaio di
pubblicazioni di astronomia e geodesia, fu membro dell'Accademia dei Lincei e
dell'Istituto Veneto. Il suo appoggio era quindi da considerarsi di estremo
prestigio. L'attività frenetica del Couturat raggiunge qualche risultato
concreto: l'Accademia di Vienna proporrà una mozione a favore della lingua
internazionale e l'Accademia di Copenaghen voterà a favore. Per tale mozione
vengono raccolte firme di associazioni e di singoli, e il conteggio finale dà
307 associazioni e 1251 scienziati, tra i quali vari italiani. Nel dicembre
1906 Couturat e Leau inviano una circolare per definire l'azione
dell'Associazione in vista dell'assemblea e la circolare riporta una decisone
della DALAI che esclude dalla DALAI stessa gli inventori in prima persona di
lingue artificiali. Couturat non si illude che le accademie si incaricheranno
di risolvere la questione e comincia un'azione per costituire il Comitato
elettivo di personalità scientifiche previsto dallo statuto della DALAI;
infatti il 29 maggio 1907 l'Associazione delle Accademie respinge la mozione.
Couturat ritiene quindi che non siano più differibili i tempi per la costituzione
del Comitato, nel quale devono essere rappresentati tutti i paesi culturalmente
avanzati, ciascuno con un singolo membro, e si adopera per invitare scienziati
autorevoli ad entrare nel Comitato. La sua ricerca parte da quelli che avevano
già firmato la mozione che chiedeva che l'Associazione delle Accademie si
occupasse del problema della lingua internazionale. Peano è escluso a priori
dalla DALAI e quindi dal Comitato, perché Peano è l'ideatore del latino sine
flexione, ma in una lettera del 30 marzo 1907, scritta da Parigi, Couturat
chiede a Peano di adoperarsi perché un italiano di prestigio entri a far parte
del Comitato. Peano è membro dell'Accademia dei Lincei, e può parlare con altri
membri. Couturat elenca alcuni nomi che gli appaiono adatti, tra i quali anche
Giuseppe Veronese, professore di grande fama, deputato, senatore del Regno
d'Italia dal 1904 per meriti scientifici, schierato tra i radicali. Veronese
era succeduto a Bellavitis sulla cattedra padovana di geometria descrittiva.
Siamo ormai nel 1907, le polemiche tra Peano e Veronese sono di un quindicennio
prima, ma forse non del tutto sopite . Non ci sono testimonianze del
coinvolgimento di Veronese nel costituendo Comitato, ma si può ragionevolmente
supporre che Peano non gli abbia fatto nessuna proposta. Un rappresentante
italiano che aderisse al Comitato non fu trovato: per acquisirne uno fu violato
lo statuto, in quanto fu cooptato proprio il Peano, ancorché autore di un suo
progetto di lingua internazionale. L'azione del Comitato fu certamente seria e
minuziosa, ma la probabilità che ne conseguisse la scelta di una lingua con
reale possibilità di essere accettata da accademie e governi andò rapidamente
scemando. Nel frattempo i sostenitori
dell'Esperanto erano cresciuti di numero e nel 1905 avevano avuto il loro primo
congresso internazionale a Boulogne-sur-Mer, dove avevano dichiarato immutabile
la struttura della lingua, codificata nell'opera Fundamento, consistente nella
Grammatica, in un Eserciziario e nel Vocabolario in cinque lingue. L'Esperanto
dunque veniva sottratto alla tentazione di continue modifiche e miglioramenti:
i suoi utenti ritenevano che la lingua andasse abbastanza bene così, e che
qualsiasi tentativo di miglioramento avrebbe soltanto portato ad una
destabilizzazione. Gli esperantisti avevano già rifiutato delle proposte di
miglioramento nel 1894, e ormai, a venti anni dall'uscita della prima
grammatica della lingua, erano diventati fortemente conservatori. Il Comitato
scelse formalmente l'Esperanto, ma con una notevole quantità di proposte di
cambiamento nell'alfabeto, nella fonetica, nella morfologia, nelle
preposizioni: alcuni si illusero che questi miglioramenti sarebbero stati gli
ultimi e definitivi, e quindi aderirono a questa nuova forma dell'Esperanto,
che prese il nome di Ido (che in Esperanto significa "discendente");
ma la gran parte degli adepti restò fedele all'Esperanto già consolidato. La
nuova lingua fu oggetto di successive modifiche e alcuni membri del Comitato
produssero a loro volta altri progetti, nella supposizione che la mancata
diffusione di una lingua internazionale dipendesse dalle qualità della lingua
in sé, piuttosto che da motivi di sociopolitica, come le vicende successive
dimostreranno ampiamente. Couturat aderì pienamente all'Ido, convinto che la
scelta del Comitato fosse la migliore, e ne fu un propagandista entusiasta come
prima lo era stato dell'Esperanto; Peano, che pure aveva partecipato ai lavori
del Comitato, ma non all'ultima votazione perché era impegnato in esami a
Torino, non rispettò le conclusioni del Comitato e continuò a usare e
propagandare il latino sine flexione. Ciò causò un rapido raffreddamento dei
rapporti con Couturat, che lo accusava di tradimento; seguì tosto
un'interruzione definitiva: l'ultima lettera di Couturat è del 23 febbraio
1910. Il filosofo francese morirà il 20 agosto 1914 in un incidente stradale:
la sua automobile verrà investita da un camion militare che portava alle truppe
francesi la notizia che la Germania aveva dichiarato guerra alla Francia; era il
secondo giorno del primo conflitto mondiale. Peano ne scriverà un commosso
necrologio in latino sine flexione, pur ricordando anche i dissensi . La lingua
caldeggiata da Peano assume nel 1909 il nome di Interlingua ; il matematico
torinese fonda anche una Academia pro Interlingua, che rileva una precedente
accademia volapükista, la Kadem Volapüka . Negli anni Peano scrive vari
vocabolari di Interlingua e altre lingue; i suoi adepti si raccolgono intorno
alla rivista «Schola et Vita», una rivista fondata e diretta a Milano da Nicola
Mastropaolo; vi scrive anche, in Interlingua, un illustre docente dell'ateneo
patavino, Tullio Levi-Civita . Peano viene contattato per redigere alcune voci
dell'Enciclopedia Italiana, ed egli accetta di scrivere voci sulla logica
matematica e sulla lingua internazionale; la voce “Esperanto” sarà invece
scritte da Stefano La Colla sotto la direzione di Bruno Migliorini, entrambi
partecipi per molti anni del movimento esperantista. Peano muore nel 1932 e la
rivista cessa le pubblicazioni nel 1936.
Sia l’Ido che l’Interlingua avranno i loro adepti e le loro
pubblicazioni ; tuttavia l’idea, originariamente unitaria, di una lingua
pianificata si divide in rivoli che appoggiano l’una o l’altra delle varie
soluzioni, spesso con polemiche molto accese. Il movimento esperantista, più
forte per numero e per tradizione consolidata, subisce la scissione degli
idisti, scissione sensibile più a livello di dirigenti che a livello di singoli
fruitori; tuttavia l’Esperanto resta, ancora e certamente più oggi, la lingua
pianificata con il maggior numero di adepti e di realizzazioni in tutti i campi
. Ciò è dovuto anche allo spirito diverso con cui certe soluzioni al problema
linguistico erano nate: il latino sine flexione, poi Interlingua, era iniziato
come mezzo per gli scambi scientifici e per persone colte del mondo
occidentale, e tale sempre rimase. L'Esperanto invece era stato pensato per una
dimensione assai più vasta, si era già diffuso in ambienti di lavoratori, ed
erano in piena vita parecchie associazioni di vario genere, da quelle
cattoliche a quelle socialiste. All’Esperanto fu rimproverato dagli idisti e
dagli adepti dell’Interlingua di avere gravi pecche dal punto di vista
linguistico e di essere stato prodotto da un singolo dilettante, e a questi
fatti veniva imputata la sua scarsa diffusione; ma l’Ido incorse nel difetto
opposto. Esso nacque dal lavoro di un comitato di linguisti, che, andando alla
ricerca della perfezione teorica, persero di vista un fatto fondamentale:
l’affermarsi di una lingua ha bisogno di tempi lunghi, e per tali tempi è
necessaria la stabilità. Stabilità che non significa immobilismo o
fossilizzazione, bensì possibilità di evoluzione alla stessa stregua e con gli
stessi tempi con i quali si evolvono le lingue etniche. A Padova fu un convinto
assertore della necessità di una lingua internazionale il cristallografo
Ruggero Panebianco, professore di mineralogia all'Università. La sua attività
presso il nostro Ateneo durò oltre quarant'anni e segnò alcuni momenti importanti:
nel 1883 si ebbe con lui la costituzione del Museo di Mineralogia come entità a
sé stante, con la divisione amministrativa dei Gabinetti di Mineralogia e
Geologia. Il Museo di Mineralogia andò poi rapidamente ingrandendosi
dall'originaria collezione del Vallisneri che ne aveva costituito la base,
acquisendo doni e lasciti di importanti collezionisti e studiosi del tempo. Nel
1923 Panebianco ne lascerà la direzione ad Angelo Bianchi. Ruggero Panebianco
usa l'Esperanto in pratica e partecipa anche attivamente al movimento per la
sua diffusione. Lo troviamo attivo dirigente nel Circolo Esperantista di Padova.
Sulla «Rivista di Mineralogia e Cristallografia Italiana», che egli fondò e
diresse troviamo alcuni articoli scientifici in Esperanto, ripubblicati poi
come opuscoli a sé stanti dalla Società Cooperativa Tipografica di Padova. Il
primo di questi è un opuscolo di 50 pagine e tratta di un problema al quale
Panebianco dedicherà sempre grande attenzione: la validità dell’approssimazione
numerica dei risultati quando si opera su dati aventi approssimazioni diverse.
Il libretto, edito dapprima in Germania, ha un’interessante introduzione che
termina con queste parole: L’apparenza
copre la scienza con un mistero, e il mistero scientifico è, come il mistero
comune, una superstizione; ma la superstizione scientifica è forse peggiore
della superstizione comune. Un altro
lavoro è anch’esso piuttosto corposo e tratta di leggi della cristallografia
verificate con i raggi X ; ad esso seguono alcune pagine sul problema che darà
luogo ad una lunga polemica: se certi indici dei cristalli siano oppure no
numeri razionali. Il Panebianco sostiene giustamente che tutti i numeri con cui
si tratta praticamente sono razionali, anzi, decimali finiti, e sostiene che la
legge fondamentale della cristallografia debba a ragione denominarsi
"legge di Haüy", e non, come altri dicono, "legge degli indici
razionali", come se altri indici non fossero razionali. Interessante per
quanto riguarda la lingua è la prefazione a questo lavoro (scritta in
Esperanto, inglese, francese, tedesco e italiano): in essa Panebianco cita
Leone Tolstoj e il suo giudizio sull'Esperanto, sulla sua facilità e
sull'opportunità di fare, almeno, lo sforzo di provare ad impararlo. Quindi
menziona le basi essenziali dell'Esperanto, citando come particolare vantaggio
l'esistenza dell'accusativo, in quanto consente libertà nella costruzione della
frase; in nota, egli critica l'abolizione dell'accusativo, operata da altri
linguisti che hanno voluto riformare l'Esperanto, e cita specificamente l'Ido,
che, come abbiamo visto, era il risultato di una modifica dell'Esperanto
effettuata dalla DALAI. La parte scientifica di questo lavoro è molto
interessante perché Panebianco diventa anche un creatore in Esperanto della
terminologia specialistica della cristallografia. Sulla precisione della
determinazione di certi indici Panebianco obbietterà ancora una volta che non
ha senso spingere il calcolo fino ad una certa cifra decimale quando i dati
sono approssimati con un ordine di precisione minore, e ripeterà questa sua
tesi in un lavoro, sempre in Esperanto, dell'anno successivo . Altri lavori
sono rifacimenti di lavori in italiano. Panebianco fu un militante socialista
fin dai suoi anni giovanili. Del 1893 è la sua traduzione dall’inglese in
italiano di un capitolo di un'opera di William Morris, Un paese che non esiste;
il capitolo appare sotto il titolo La futura rivoluzione sociale, ed è edito a
Milano dall'Ufficio della Lotta di Classe, Tipografia degli operai . Si tratta
della descrizione di un paese senza capi e senza leggi. Nella prefazione il
traduttore critica gli anarchici, dicendo che la loro rivoluzione è quella
stessa dei borghesi, e termina con queste parole: Soltanto le generazioni dello Stato socialista
- Stato che, occupandosi solamente della produzione e dello scambio dei beni, è
la negazione di quello attuale - potranno forse realizzare quella negazione
assoluta di organizzazioni, anche socialiste, che per ora è un sogno, un
bellissimo sogno: quello descritto dal Morris.
E come socialista Panebianco interviene in maniera molto discreta in una
polemica sulla lingua internazionale apparsa sull'«Avanti!» agli inizi del
1918. L'edizione del 24 gennaio riporta una lettera di Vezio Cassinelli che si
inserisce in uno scambio di opinioni riguardante la fondazione di un Istituto
di Cultura Socialista. Cassinelli si qualifica "umile operaio" e
sostiene l'opportunità di tale istituto. Nei rami della sua futura attività
Cassinelli propone di inserire anche l'insegnamento dell'Esperanto, come
strumento funzionale a risolvere il problema dell'incomprensione tra i
lavoratori che parlano lingue diverse. A commento redazionale di tale lettera
appare, senza firma, un parere drasticamente contrario: "La lingua internazionale
è uno sproposito, scientificamente. " Il commento continua con
argomentazioni che oggi farebbero sorridere, ma che allora sembravano ancora
avere qualche credito in alcune scuole di pensiero: le lingue sono fenomeni
naturali e non possono essere create artificialmente, e "le nazioni si
sono formate per le necessità economiche e politiche di una classe: la lingua è
stata solo uno dei documenti visibili e atti alla propaganda di cui gli
scrittori borghesi si sono giovati per suscitare consensi anche fra i
sentimentali e gli ideologi." Due giorni dopo, il 26 gennaio, compare un
trafiletto, anche questo senza firma, ma probabilmente del direttore Serrati,
che comunica come il commento dell'anonimo redattore alla lettera di Cassinelli
abbia sollecitato una quantità di proteste. Nel trafiletto si dice che
l'Esperanto è utile anche se non è artistico, e che una guerra contro gli
esperantisti da parte del partito socialista è proprio fuori luogo. Il giorno
successivo esce una lettera di Ruggero Panebianco che approva la posizione
equilibrata del direttore, ma garbatamente contesta che tale lingua non sia
"artistica": quando non si conosce qualcosa non si ha diritto di
giudicarla. Panebianco riporta un fatto accadutogli realmente e racconta di
come un suo collega, che credeva a priori che l'Esperanto non fosse artistico,
si fosse ricreduto quando gli fu fatta leggere, lentamente e spiegandogliela,
una bella poesia tradotta in Esperanto. Sull'«Avanti!» seguì poi una replica
ancora più insistita a firma del "Redattore torinese
anti-esperantista", una nuova risposta del Direttore, e quindi la polemica
si chiuse con un intervento di Angelo Filippetti, un medico che sarebbe
diventato di lì a poco sindaco di Milano. Il Filippetti esponeva quanto la
linguistica stava chiaramente elaborando allora, e cioè che "anche le
attuali lingue ufficiali sono più o meno artificiali, imposte dalle convenienze
consolidate dall'uso." E concludeva:
Noi sentiamo che lavoriamo, sia pure in un campo secondario e modesto,
per l'attuazione dell'unione internazionale dei lavoratori; noi vogliamo
rovesciare una barriera, e non delle minori, che dividono l'unica classe
lavoratrice mondiale. Noi lavoriamo per il Socialismo. La polemica sull'«Avanti!» terminò, ma il
"redattore anti-esperantista" riprese le sue tesi in un lungo
articolo sul settimanale socialista «Il grido del popolo», questa volta
firmandosi con le iniziali: A. G.; si trattava di Antonio Gramsci . Qualche
anno dopo troviamo che Panebianco non usa più l'Esperanto, bensì l'Interlingua
di Peano, ma la sua passione politica è sempre il socialismo pacifista. Nel suo
opuscolo, pubblicato nel 1921, Adoptione de lingua internationale es signo que
evanesce contentione de classe et bello, egli esprime la convinzione che
l’adozione di una lingua internazionale possa eliminare i conflitti di classe e
la guerra. Panebianco usa l’Interlingua anche per alcuni suoi lavori
scientifici, e il suo primo lavoro in tale lingua è del 1921, su un minerale
della Valsesia . Nell'introduzione egli scrive: "Nostro Interlingua es
etiam plus facile de sympathico lingua Esperanto que es plus facile de lingua
de Schleyer, et, que, pro suo diffusione, substitue isto, jam mortuo."
Dell'Interlingua è magnificata la facile comprensibilità "quasi de primo
visu" per ogni persona dotta che conosca una lingua europea. Un altro suo
lavoro scientifico tratta la legge di Haüy, mentre altri articoli trattano temi
più generali . La funzione della lingua internazionale fu sempre intesa sotto
due aspetti: da una parte, la comprensione a scopi esclusivamente pratici,
senza nessuna componente ideale; dall'altra, la supposizione che una maggiore
conoscenza reciproca avrebbe favorito la pace e la fratellanza tra i popoli. Un
giudizio positivo, specie sulla possibilità di favorire questo secondo scopo,
fu espresso nel 1914 da Roberto Ardigò, professore di filosofia nel nostro
ateneo dal 1881 al 1920, che rispose ad una richiesta di parere rivoltagli dal
Circolo Esperantista di Padova con il seguente messaggio: Il sottoscritto ringrazia di gran cuore del
dono prezioso delle pubblicazioni esperantiste fattegli tenere, onde ha
occasione della riflessione, che soggiunge. I progressi, in modo mirabile
sempre maggiori, nella facilitazione e nell'aumento delle comunicazioni, ognora
più agevoli, più rapide, meno costose, per terra, per mare, per l'aria stessa,
quanto hanno già giovato e in seguito viepiù gioveranno all'affratellamento
delle genti più varie, più discoste, più riottose! Ma l'affratellamento
verrebbe poi fino a formare dell'umanità intera proprio una sola famiglia
quando si riuscisse (e giova sperarlo) a farvi diffondere e generalizzare,
almeno pei commerci e la cultura scientifica, un semplice, facile, razionale
linguaggio comune, come certamente è da ritenere l'Esperanto. Nobilissimo
dunque e lodevolissimo è l'intento del Circolo Esperantista di Padova, al quale
per ciò è da augurare, e auguro fiducioso, vita e seguito sempre maggiori.
Dev.mo Prof. Roberto Ardigò Negli anni
immediatamente precedenti la prima guerra e nel periodo tra i due conflitti
l'Esperanto fu insegnato in Padova e provincia in numerosissimi corsi presso
istituti scolastici pubblici e privati (ad esempio l'Istituto Magistrale
"Fuà Fusinato" e il Liceo "Tito Livio"), con centinaia di
allievi; il provveditore agli studi di Venezia, RENDA (vedasi) diramò circolari
in favore dell'istituzione di corsi nelle aule scolastiche, corsi che furono
tenuti al liceo "Marco Polo", al liceo "Marco Foscarini",
al Liceo Scientifico, all'Istituto Magistrale; si formarono gruppi esperantisti
a Rovigo, Cittadella, Este, Venezia, Legnago, Piazzola. Alcuni corsi dovettero
essere sdoppiati per il grande numero di allievi, altri dovettero essere
rimandati essendo l'insegnante già troppo impegnato in altri corsi. Negli
"anni del consenso" per il regime fascista l'Esperanto fu visto dalle
autorità principalmente come strumento di italianità, in quanto simile
all'italiano (ma non tanto quanto si voleva far credere) e in quanto mezzo per
arginare la prepotenza delle cosiddette "grandi lingue". Una lingua
internazionale che propagandasse all'estero le bellezze d'Italia per attirare
il turismo e che facesse conoscere gli scopi e le realizzazioni del regime fu
vista a lungo con occhio molto benevolo da parte delle istituzioni statali. In
una situazione di apprezzamento reciproco, anche nel movimento esperantista,
come in vari altri di ispirazione e aspirazione internazionale, divenne
vincente la linea che proponeva di "esportare il fascismo".
L'Esperanto fu quindi largamente utilizzato per pubblicazioni turistiche e di propaganda
politica, come pure nelle trasmissioni radio a onda corta . I vari podestà
figuravano come presidenti dei congressi nazionali di Esperanto, che si
svolgevano ogni anno in una città diversa. Nel 1931 il congresso si svolse a
Padova, alla Sala della Gran Guardia, e come presidente del Comitato
Organizzatore figurava istituzionalmente il Podestà, dapprima il conte
Francesco Giusti del Giardino e poi il suo successore, nob. Ing. Lorenzo
Lonigo; tuttavia l'anima dell'organizzazione effettiva fu Giovanni Saggiori .
Il congresso, tenutosi dal 26 al 28 luglio, ebbe una vasta risonanza sulla
stampa e vi furono numerosi saluti e telegrammi di apprezzamento anche di alte
autorità: il Re, il Principe di Piemonte, il Ministro per l'Educazione
Nazionale, vari podestà, il Touring Club, la Croce Rossa Italiana, l'Università
per stranieri di Perugia, l'Università di Trieste e numerose altre autorevoli
istituzioni. È tuttavia da segnalare che, stranamente, l'Università di Padova
non partecipò affatto, neanche con un semplice messaggio di saluto. L’Esperanto
è presente alla Fiera di Padova. L’assise mondiale esperantista si svolge a
Roma, "con l'alto assenso del Duce". Corsi di Esperanto vengono
tenuti alla Scuola Superiore di Commercio a Venezia, dove insegna Gino Lupi,
assistente di romeno e poi insegnante di lingue a Padova. Tuttavia presso
l'Università di Padova non risultano essersi tenuti corsi. Con il montare del
nazionalismo e l'allineamento alla politica nazista, che liquida le
organizzazioni esperantiste – e deutero-esperantista -- in Germania, cominciano
le difficoltà anche in Italia – Grice: “Mamma mia!”. Il congresso a Roma è l'ultimo evento in cui
il movimento esperantista e il regime fascista sono in sintonia. Il congresso
nazionale si svolge a Vicenza ed ha come tema ‘L'Esperanto come strumento di
propaganda turistica.’ Ma la stampa esperantista viene messa a tacere per
risparmiare carta. Il fatto che l'iniziatore dell'esperanto – ma non del
deutero-esperanto -- è un ebreo divenne un marchio di infamia, le aspirazioni
internazionaliste divenneno un atto d'accusa. Alla via Zamenhof di Milano viene
cambiato il nome. Il movimento esperantista, come tutte le attività
internazionali, subisce un arresto. Di lì a poco lo scoppio del conflitto mette
in secondo piano ogni idealismo e costringe ad urgenze e priorità diverse. Dopo
la seconda guerra il fortissimo aumento delle relazioni internazionali rende
sempre più acuto il problema linguistico. Si sviluppano i primi consistenti
studi sulla traduzione automatica, in particolare quelli legati al progetto
Eurotra, che coinvolge decine di ricercatori di quindici università di tutta
Europa e produce parecchie pubblicazioni . C'è anche un interessantissimo
studio portato avanti nel Distributed Language Translation (DLT), un progetto
di traduzione automatica in rete in varie lingue, sostenuto dalla ditta
olandese BSO e dallo stato olandese: il sistema è "a linguaggio
intermedio", cioè la traduzione da una lingua all'altra si basa su una
lingua ponte. Il DLT ha scelto come lingua ponte l'Esperanto. Tale progetto
dura dieci anni, dal 1980 al 1990 e produce un prototipo di sistema di
traduzione di ottime potenzialità, che viene illustrato all'Università di
Padova il 31.8.1990 da Dan Maxwell, uno dei principali collaboratori.
L'attività dei gruppi esperantisti è nuovamente vivace. Nel 1954 si svolge a
Verona il congresso mondiale dei ferrovieri esperantisti, con oltre 500
partecipanti. A Padova il Gruppo è sempre sotto la guida di Giovanni Saggiori,
e negli anni Sessanta il luogo istituzionale dove imparare la lingua diventa
l'Università Popolare. Il nostro Ateneo
partecipa all'attività riguardante la lingua internazionale con i primi anni
Settanta nella sua sede di Verona. Lì, in via dell'Artigliere, viene ospitata
per oltre dieci anni la segreteria dell'Istituto Italiano di Esperanto, organizzazione
che presiede ai corsi di insegnamento della lingua. Ancora presso la sede di
Verona il nostro Ateneo ospita il congresso nazionale, con la partecipazione in
prima persona del prof. Gino Barbieri, rappresentante a Verona del Rettore di
Padova. Il prof. Barbieri è un vecchio esperantista, attratto alla lingua da MIGLIORINI
(vedasi). FORMIZZI (vedasi), professore di pedagogia presso la sede di Verona,
poi resasi ateneo autonomo, si avvicina all'Esperanto e lo insegna all'interno
del suo corso di Storia della Pedagogia . Del pari un cultore di Esperanto è
BERGAMASCHI (vedasi), professore di Pedagogia anch'egli nella sede veronese
dell'Università di Padova e poi presso l'università autonoma di Verona. Questi
due professori, insieme a chi scrive, sono stati oratori ufficiali della
celebrazione del centenario dell'Esperanto nel 1987 da parte della Federazione
Esperantista Italiana, celebrazione tenutasi alla Fondazione Cini a
Venezia. Nel 1983 nasce a San Marino,
per volontà del Congresso di Stato e con decisione del Consiglio dei XII, l'Accademia
Internazionale delle Scienze (AIS) San Marino, un'istituzione universitaria di
insegnamento e di ricerca. Le lingue di insegnamento sono l'italiano,
l'Esperanto, l'inglese, il francese, il tedesco, a cui si aggiungeranno
successivamente altre lingue, data l'espansione dell'attività specialmente nei
paesi dell'Europa orientale. L'Esperanto resterà comunque fino ad oggi, per
statuto, la lingua privilegiata, in cui devono essere scritte, e difese
oralmente, le tesi dei vari livelli, corrispondenti ai titoli italiani odierni
di laurea, laurea magistrale, dottorato di ricerca, oltre a un titolo superiore
corrispondente al "doctor habilitatus" tedesco. I primi sostenitori
di questa iniziativa sono professori universitari tedeschi e italiani, e
troviamo qui ancora dei docenti veneti: Fabrizio Pennacchietti, un orientalista
torinese che ha insegnato a Ca' Foscari, Mario Grego, abitante a Padova e
docente di inglese anch'egli a Ca' Foscari, il già citato Giordano Formizzi e
due professori dell'università di Padova: Marino Nicolini, farmacologo di cittadinanza
sammarinese, e, successivamente, l'autore di queste righe, matematico. In
particolare il primo e l'ultimo dei docenti citati, oltre che tenere corsi in
Esperanto, hanno ricoperto e ancora ricoprono incarichi organizzativi di alto
livello. I professori dell'AIS vengono da molte università di tutto il mondo,
creando un contesto internazionale estremamente proficuo per gli studenti; tra
essi ci sono il premio Nobel per l'economia Reinhard Selten e membri di varie
accademie nazionali . Tra le prime opere scientifiche edite sotto gli auspici
dell’Accademia Internazionale delle Scienze San Marino vi è un interessante
lavoro di biologia. Fino ai primi anni ’80 non esisteva un testo completo per
il riconoscimento dei licheni europei, pur esistendo testi e cataloghi in varie
lingue europee, italiano e latino compresi. I francesi G. Clauzade e C. Roux
pubblicarono allora un testo illustrato in Esperanto per la determinazione dei
licheni dell’Europa occidentale . Il testo fu dapprima considerato una stranezza,
dato che il mondo scientifico non era portato a vedere testi in lingua diversa
dall’inglese; tuttavia per il suo valore divenne indispensabile in ogni
laboratorio che si occupasse di riconoscimento dei licheni. Il testo, che era
corredato da un piccolo glossario esperanto-francese, fu utilizzato anche
all’università di Padova dal prof. Giovanni Caniglia; con la collaborazione
degli studenti interni il glossario originario fu elaborato ed arricchito fino
a diventare un piccolo dizionario di esperanto, che fu in seguito diffuso
presso i soci della Società Lichenologica Italiana . Il testo è attualmente un
po’ superato, dato il progredire della scienza negli ultimi decenni, però fu un
evento significativo nell’intento di trasmettere la scienza anche in una lingua
internazionale non etnica. Nel 1990 il
nostro Ateneo è fortemente impegnato in alcuni eventi connessi alla lingua
internazionale. Il Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata pubblica, come
suo rapporto interno, una ricerca sui contatti culturali tra l'Italia e
l'Ucraina, originariamente redatta in Esperanto . Quindi alla fine di agosto
viene ospitato al Liviano il 61° Congresso italiano di Esperanto. Si tratta
della manifestazione più significativa della comunità esperantista mai svoltasi
a Padova: precedentemente c'era stato, come già visto, il 16° congresso
nazionale nel 1931 e quindi, nel gennaio 1988, si era svolta, alla Sala della
Gran Guardia, una giornata esperantista che metteva insieme la celebrazione del
centenario della nascita della lingua e quella dei 75 anni di vita del gruppo. Il Congresso si giova del patrocinio della
Regione Veneto, della Provincia di Padova, dell'Assessorato alla Cultura e ai
Beni Culturali del Comune di Padova, dell'Azienda di Promozione Turistica della
Provincia e della Sezione Ricerca e Istruzione del Consiglio d'Europa. Il
Comitato d'Onore è imponente, come assai raramente succede per iniziative al di
fuori degli organi istituzionali: vi figurano il Presidente della Repubblica
Cossiga, il Presidente del Consiglio Andreotti, il Presidente del Senato Spadolini,
il Presidente della Provincia Toscani, il Questore di Padova Romano, i
Presidenti delle Regioni Valle d'Aosta e Trentino-Alto Adige, i sindaci di
Padova, Firenze, Bologna e Reggio Emilia, i Rettori delle Università di Padova,
Bologna e Ferrara, il Rettore dell'AIS San Marino, oltre a vari parlamentari e
autorità locali. I congressisti sono oltre 300, dei quali un centinaio
provenienti dall'estero. All'inaugurazione alla Sala dei Giganti, il 25 agosto,
intervengono il sindaco Paolo Giaretta e il prof. Ezio Riondato in
rappresentanza del Rettore Mario Bonsembiante. Il tema del congresso riguarda i
problemi linguistici degli immigrati in Europa e il discorso inaugurale, tenuto
dallo storico tedesco Ulrich Lins, ha titolo: Verso un'Europa multiculturale.
Durante l'inaugurazione si celebra il gemellaggio dei gruppi esperantisti di
Padova e Friburgo e la mattinata si conclude con un saluto di Marco Pannella;
l'intero congresso viene messo in onda in diretta da Radio Radicale. Le conferenze e i programmi musicali del
congresso si svolgono nella Sala dei Giganti, gli spettacoli sono
all'Antonianum; i corsi di Esperanto attivati per l'occasione si svolgono nelle
aule della Facoltà di Lettere, poste cortesemente a disposizione dal preside
Vincenzo Milanesi. All'inaugurazione e nelle serate si esibisce, insieme alla
cantante Giusy Irienti, il pianista Aldo Fiorentin, allora giovane già
affermato, oggi professore al Conservatorio di Adria, vincitore di vari premi
nazionali e internazionali; i due solisti si alternano con una rappresentazione
di pupi del Teatro di Stato di Budapest ed un recital del chitarrista polacco
Jerzy Handzlik. La Sezione teatrale del Club Studentesco Esperantista
dell'Università di Zagabria, porta in scena la versione in Esperanto della commedia
ruzantiana Il Parlamento, e il testo ha la prefazione di Marisa Milani,
anch'ella docente del nostro ateneo . In altra serata viene presentata
un'antologia in Esperanto di poeti del Novecento (per i contatti con i poeti collaborarono i
professori padovani Armando Balduino e Silvio Ramat). Il congresso ha ampia
risonanza sui giornali, dato che vari eventi del programma sono aperti al
pubblico: la tavola rotonda sul tema "L'Europa e gli immigrati: il ruolo
dell'Esperanto" viene effettuata all'aperto di fronte al Bo', mentre lungo
il porticato di via Oberdan un maestro internazionale di scacchi, il
cecoslovacco L. Fiala, effettua dieci partite in simultanea con appassionati
locali. La serata "Musica in piazza" si svolge in Piazza dei Signori
sotto la direzione artistica di Franco Serena e vi partecipano due complessi
padovani ("The Beat Shop" e "Serena") e il complesso vocale
"Eterna Muziko" di Leningrado.
In coda al congresso si ha, sempre ospitata al Liviano, una giornata di
studio dell'Accademia Internazionale delle Scienze San Marino sulla
modellizzazione matematica del linguaggio; gli atti, redatti in italiano,
Esperanto e inglese, escono come Rapporto Interno del Dipartimento di Matematica
Pura ed Applicata . In concomitanza con il congresso e nello stesso periodo la
galleria della Sala dei Giganti accoglie l'esposizione "Vita e cultura in
lingua Esperanto", sponsorizzata dalla Cassa di Risparmio di Padova e
Rovigo e curata da Giorgio Silfer, del Centro Italiano di Interlinguistica. La
mostra è organizzata in varie parti: espositiva, recitativa, teatrale, musicale
e vuole far conoscere come la comunità che parla la lingua internazionale abbia
una forte autocoscienza e sia molto ricca culturalmente, pur partecipando
ognuno anche alla cultura del proprio paese. Nel 1996 esce un dizionario
italiano-Esperanto, presentato al pubblico padovano da Alberto Mioni, ordinario
di glottologia, in una giornata alla Sala della Gran Guardia; a tale giornata
partecipa anche, con un messaggio di saluto, Antonio Lepschy, ordinario di
controlli automatici. Dal 1997 al 2000 ha trascorso periodi di studio presso
l'Università di Padova (come ricercatore e anche come correlatore di tesi di
laurea in Psicologia) il chimico Luigi Garlaschelli dell'università di Pavia,
tra i fondatori del gruppo esperantista di Pavia, il quale si occupa anche di
indagini sui presunti fenomeni paranormali.
In varie università italiane vengono fatti studi sulla lingua
internazionale; in particolare, all'Università di Torino opera un validissimo
gruppo di storici della matematica che si occupa di Peano. Tesi di laurea su
questi argomenti sono state discusse molto recentemente a Torino, Roma, Genova,
Venezia; nell'ateneo torinese vi è un corso istituzionale di "Interlinguistica
ed Esperantologia"; all'Università Statale di Milano nel 2006 una parte
del corso di "Storia della filosofia contemporanea" è stata dedicata
ai linguaggi artificiali ; la biblioteca della Libera Università di Lingue e
Comunicazione IULM a Milano ha una consistente sezione dedicata all'Esperanto.
All'Università di Padova l'interesse per la lingua internazionale non riveste
semplicemente un ruolo collaterale: presso il Dipartimento di Matematica Pura
ed Applicata, come ricerca istituzionale nell'ambito del finanziamento
ministeriale ex-60%, è stato elaborato un analizzatore morfologico
dell'Esperanto ; nello stesso ambito sono stati pubblicati uno studio di
statistica linguistica su un corpus in Esperanto, una traduzione dal latino in
Esperanto di un brano del De numeris di Cardano
e, in collaborazione con l’Università Industriale Statale di Mosca, un
testo in Esperanto di storia della scienza e della tecnica . In particolare
Carlo Minnaja, professore a Padova dal 1965 e professore onorario
all’Università statale “Lucian Blaga” di Sibiu (RO) dal 2002, ha svolto
un'intensa attività nelle organizzazioni esperantiste ed è membro dal 1973
dell'Accademia di Esperanto; per la diffusione della cultura italiana tramite
traduzioni nel 1990 gli è stato assegnato il Premio della Cultura della Presidenza
del Consiglio dei Ministri . Non solo professori, ma anche studenti del nostro
Ateneo usano nei loro studi lingue pianificate. Nell’anno accademico 2000-2001
è stata discussa una tesi di laurea in matematica sulle serie di Chebyshev,
tesi tradotta poi in Interlingua . Opera di studenti o ex-studenti del nostro
Ateneo è la traduzione in Esperanto dei Malavoglia, presentata al congresso
mondiale a Firenze nell'agosto 2006 : dei tre traduttori, Paola Tosato e
Giancarlo Rinaldo sono stati studenti-lavoratori, mentre Anselmo Ruffatti si è
laureato a Padova in medicina. Del pari allievo dell'Università di Padova per
il conseguimento del titolo di Direttore Didattico è stato Filippo Franceschi,
che, sotto lo pseudonimo di Sen Rodin, è un apprezzato autore di novelle in
Esperanto. La nostra università quindi continua nella sua opera di produzione e
diffusione della cultura anche attraverso la lingua internazionale.Un
validissimo lavoro in italiano su lingue "universali" e poi
"internazionali" proposte da matematici è: CLARA SILVIA ROERO, I
matematici e la lingua internazionale, «Bollettino Unione Matematica Italiana»,
Sez. A, Agosto 1999, p. 159-182. Esso tuttavia, per quanto riguarda l'Italia,
si focalizza quasi soltanto su Giuseppe Peano e la sua scuola, con particolare
riguardo agli eventi del primo decennio del secolo scorso; si arresta quindi
con l'estinguersi, nel 1936, della rivista ispirata dal Peano «Schola et Vita».
Qualche informazione sulla matematica in Esperanto si trova in un sito
dell'università svedese di Uppsala,
http://www.math.uu.se/~kiselman/mathesp.html; numerosi articoli di matematica
in Esperanto si trovano in «Scienca Revuo», rivista che esce ininterrottamente
dal 1949; gli indici delle annate dal 1993 sono disponibili al sito www.ais-sanmarino.org/publik/sr/index.html. Sull'algebra medioevale, vd. RAFFAELLA
FRANCI, Una traduzione in volgare dell'Al-Jabr di al-Kwarizmi, in RAFFAELLA
FRANCI, PAOLO PAGLI, ANNALISA SIMI (a cura di), Il sogno di Galois, Siena,
Centro Studi della Matematica Medioevale - Università di Siena, 2003, p.
19-40. In Francia ancora alla fine
dell'Ottocento le tesi in filosofia erano obbligatoriamente in latino. In
Italia l'obbligo di far lezione in italiano nelle università (con eccezione per
Teologia ed Eloquenza latina) si ha con il Regio Decreto del 18 aprile 1850 per
il Regno di Sardegna, esteso poi con l'unificazione a tutto il Regno d'Italia;
vd. ROERO, I matematici, p. 159, nota 2.
Nome latinizzato del pedagogista e riformatore moravo Jan Amos Komenský
(1592-1670). Sui progetti di lingua internazionale di Comenius vd. G. FORMIZZI,
La lingua pansofica di Comenio, «L'Esperanto», 4-5, 1989, p. 39-61. Giordano
Formizzi, professore di pedagogia all'Università di Padova e poi all'Università
di Verona e all'Accademia Internazionale delle Scienze San Marino, ha tradotto
in italiano altre opere di Comenius: la Panglottia, La via della luce e
l'Angelus pacis, edite dalla Libreria Editrice di Verona, nonché la
Panorthosia, edita a Verona da Gabrielli. In quest'ultima opera Comenius
propone un progetto di riforma del mondo che include la proposta di una lingua
universale. La raccolta più completa di
lingue immaginarie, inventate o pianificate, corredata di ampio commento, è: PAOLO
ALBANI, ALIGHIERO BUONARROTI, Aga Magéra Difura, Bologna, Zanichelli, 1994. Più
recente è un'edizione francese: PAOLO ALBANI, ALIGHIERO BUONARROTI,
Dictionnaire des langues imaginaires. Paris, Belles lettres, 2001. Di spirito
diverso, quasi ludico, che si può leggere come un romanzo è: ALESSANDRO
BAUSANI, Le lingue inventate, Roma, Ubaldini, 1974. Con valore storico, ma di notevole
completezza per l'epoca, è un'opera in Esperanto: PETER E. STOJAN, Bibliografio
de internacia lingvo, Genève, Bibliografia Servo de Universala
Esperanto-Asocio, 1929. Sulla storia
delle lingue inventate, o pianificate in maggiore o minore misura, citiamo, a
puro titolo di esempio, in italiano: UMBERTO ECO, La ricerca della lingua
perfetta nella cultura europea, Roma-Bari, Laterza, 1993; il testo più recente
è in Esperanto: ALEKSANDR DULIČENKO, En la serĉado de la mondolingvo, aŭ
interlingvistiko por ĉiuj (Alla ricerca di una lingua mondiale, o
interlinguistica per tutti), Kaliningrado, Sezonoj, traduzione dall'originale
russo che ancora non è apparso a stampa. Di valore storico è COUTURAT, LEAU, Histoire de la
langue universelle, Paris, Librairie Hachette, con il suo aggiornamento: COUTURAT,
LEAU, Les nouvelles langues internationales, Paris, Hachette. Una edizione è
uscita presso Olms, Hildesheim-New York.
Il titolo intero è Via lucis, Vestigata et Vestiganda, h. e.
Rationabilis disquisitio, quibus modis intellectualis animorum LUX, SAPIENTIA,
per omnes omnium hominum mentes et gentes iam tandem sub mundi vesperam
feliciter spargi possit. Nempe ad
intelligenda melius illa Oraculi verba Zachariae 14, v. 7: Et erit, ut vespere
fiat lux. Il termine ‘universale’ attribuito ad un linguaggio per esprimere
qualsiasi concetto in maniera comprensibile a popoli di lingue diverse muta poi
in ‘inter-nazionale,’ quando sarà riferito soltanto ad espressioni
linguistiche. Vives, filosofo e umanista, sostiene la necessità di una lingua
unica e universale nella sua opera De tradendis disciplinis. Ne esiste una
traduzione italiana commentata di GALLINARI (vedasi), uscita a Cassino, Ed.
Sangermano. KOMENSKY, La via. Di
Comenius non esiste ancora un'edizione completa delle opere; un progetto,
affidato a Praga, la prevede in una trentina di volumi, ma l’edizione si è
arrestata ben prima del completamento. L’ultimo volume edito è uscito in
occasione del centenario della nascita di Comenius (comunicazione all'A. di
FORMIZZI (vedasi). Dalgarno, pedagogista, è tra i primi ad occuparsi
dell'istruzione dei sordo-muti, elaborando un sistema di segni, che espose
nell'opera “Ars signorum: vulgo character universalis et lingua philosophica” e
nel “Didascalocophus.” Wilkins, vescovo di Chester, tra i fondatori della
"Royal Society" londinese, cognato di Cromwell. Pubblica l'opera An Essay
Towards a Real Character and a Philosophical Language. In essa tutte le idee di natura più semplice sono
classificate in un sistema gerarchico e collocate in una tabella. C'è un elenco
primario di quaranta generi, ciascuno suddiviso in sei "differenze",
e ciascuna differenza è poi suddivisa in specie. Vengono così raccolti e
classificati 2030 concetti. Ad ogni genere corrisponde una coppia di lettere
iniziali, ad ogni differenza una consonante maiuscola, ad ogni specie una
vocale o gruppo di vocali minuscole. Vengono così ad essere costituite le radici,
alle quali poi si aggiungono le derivazioni e la flessione pertinente alla
morfologia. Le parole sono quindi costituite da successioni di lettere che
corrispondono al posto del termine nella tabella. Questa lingua viene
presentata da Wilkins alla Royal Society, che ne demanda lo studio ad una
commissione di esperti, tra i quali gli scienziati Boyle, che diventerà famoso
per una legge sui gas perfetti, e il suo assistente Robert Hooke (1635-1703),
che pure resterà famoso per una legge sull'elasticità dei corpi. Non si è
trovata tuttavia una relazione sulla questione.
Così in COUTURAT, LEAU, Histoire; va detto tuttavia che al tempo
dell'uscita di tale opera molti degli scritti di Leibniz erano ancora
sconosciuti. Così presentato in
COUTURAT, LEAU, Histoire, p. 23 (trad. dal francese dell'A.). Il nome è derivato da Pacidius, pseudonimo
sotto il quale Leibniz voleva pubblicare la sua Encyclopedia; vd. LOUIS COUTURAT, Opuscules
et fragments inédits de Leibniz, Paris, Felix Alcan. Cfr.
STOJAN (trad. dall'Esperanto dell'A.). LEIBNIZ, Scritti di logica, 2 voll.,
Roma-Bari, Laterza, Vd. ANDRÉ ROBINET, L’empire leibnizien, Trieste, LINT, Per
una biografia estesa vd. LEGNAZZI, Commemorazione del conte Giusto Bellavitis
letta il 6 dicembre 1880, Padova, Prosperini, 1881. Per una biografia più
succinta vd. NICOLA VIRGOPIA, Bellavitis, Giusto, in Dizionario Biografico
degli Italiani, 7, Roma, Ist. Enc. It., BELLAVITIS, Pensieri sopra una lingua
universale, «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di scienze, lettere ed arti;
un'edizione a parte è apparsa nel 1863 presso la Segreteria del detto
Istituto. GIUSTO BELLAVITIS, Saggio di
applicazioni di un nuovo metodo di geometria analitica - calcolo delle
equipollenze, «Annali delle Scienze del Regno Lombardo-Veneto»; GIUSTO
BELLAVITIS, Memoria sul metodo delle equipollenze, «Annali delle Scienze del
Regno Lombardo-Veneto», LEGNAZZI, Commemorazione, nota 9, pag. 66. Ivi, p. 6. Il libretto citato fu esibito al
pubblico durante al commemorazione citata. Attualmente non è noto il luogo dove sia conservato. BELLAVITIS, Pensieri. Zamenhof nacque nella
cittadina polacca di Bjałystok, che per il trattato di Tilsit era allora sotto
la Russia. Dalla fine della I guerra mondiale è in Polonia. BELLAVITIS, Pensieri, p. 50. BELLAVITIS, Pensieri, p. 57-58. Sudre,
musicista, professore a Sorèze, un collegio dei benedettini, riorganizzato dai domenicani. Sudre si dedicò anche alla
telefonia, scrivendo un codice per la trasmissione a distanza di segnali fonici
che fu adottato in Francia per impieghi militari. Giovanni Vailati (1863-1909), laureato in
ingegneria e quindi in matematica, si dedicò successivamente alle lingue e alla
filosofia, in particolare alla logica; assistente di Peano, insegnò poi in
varie scuole medie e fu uno dei promotori dei primi congressi internazionali di
filosofia, nei quali, come vedremo, fu posto il problema di una lingua
internazionale per la comunicazione scientifica. A Crema, sua città natale,
esiste il “Centro Studi Giovanni Vailati”.
La citazione proviene dalla recensione ad opera di Vailati del libro di
Couturat e Leau Histoire, citato precedentemente, in Scritti di VAILATI
(vedasi), Leipzig-Firenze, Johann-Ambrosius-B. Seeber, BELLAVITIS, Utopie del
socio ordinario Giusto prof. Bellavitis, Padova, G. B. Randi. BELLAVITIS,
Reminiscenze della mia vita: lettura accademica, Padova, G. B. Randi, LUCIANO, ROERO
(a cura di), PEANO (vedasi) - Couturat: Carteggio, Firenze, Olschki. L’opera
contiene una bibliografia molto estesa.
Padova, Tipografia del Seminario, Rivista di Matematica. Vd. il
pregevole lavoro: GHEZZO, VERONESE (vedasi), Matematico dell'Università di
Padova, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl., LÉOPOLD LEAU, Une langue universelle est-elle
possible? Appel aux hommes des sciences et aux commerçants, Paris,
Gauthier-Villars. Per la storia
della lingua internazionale e in particolare delle vicende qui riportate si
possono utilmente vedere: UBALDO SANZO, L'artificio della lingua, Milano, Angeli;
ROERO, I matematici. Sebert, generale di artiglieria dell'esercito coloniale
francese, fece numerosi studi di balistica; ritiratosi dall'esercito, fu
consulente industriale e si occupò di impianti di distribuzione
dell'elettricità. Le sue iniziative per rendere disponibile su larga scala la
bibliografia scientifica lo portarono, negli ultimi anni dell'Ottocento, ad
interessarsi di una lingua internazionale. Adepto dell'Esperanto, fu poi un
grande organizzatore e finanziatore dell'attività esperantista. COUTURAT, La
logique de Leibniz, Paris, Alcan; ripubblicato poi presso Olms, Hildesheim. Nella
sua opera De l'Infini mathématique Couturat aveva utilizzato la memoria del
Bellavitis sul calcolo delle equipollenze. Schleyer, parroco cattolico in una
cittadina tedesca sul lago di Costanza, fu nominato "cameriere
segreto" da Leone XIII. La
lettera, già citata nel 1991 come inedita in SANZO, L’artificio, p. 98, è ora
comparsa nel citato carteggio tra Couturat e Peano. COUTURAT, LEAU, Conclusions du
rapport sur l'état présent de la question de la langue internationale,
Coulommiers, Brodard, PEANO, Prof. Louis Couturat, «Revista Universale. La «Revista Universale» era un periodico sulla
lingua internazionale edito a Ventimiglia dal 1911; per le collaborazioni di
Peano a varie riviste vd. il cd-rom ROERO (a cura di), Le riviste di Giuseppe
Peano, Torino, Dipartimento di Matematica. Con tale nome verranno poi indicati
vari altri progetti di lingua internazionale, in particolare quello sostenuto
dalla International Auxiliary Language Association (I.A.L.A.), fondata nel 1924
dall'americana Alice D. Morris, la quale, entusiasmatasi dell'Esperanto per le
sue idee filantropiche di fratellanza universale, fonda una specie di seconda
Delegazione per l'adozione di una lingua ausiliaria internazionale. Dopo
tentativi infruttuosi di diffondere l'Esperanto, ostacolati da alcuni
linguisti, la I.A.L.A. propone una nuova lingua internazionale elaborata da Gode,
che si chiama anch'essa Interlingua e che godrà per un periodo limitato di un
certo successo nelle riviste scientifiche. Sulla sua diffusione attuale, vd. il
sito della Union Mundial pro Interlingua: www.interlingua.com. Couturat in una lettera a Bertrand Russell
del 30 dicembre 1912 contesta la validità scientifica di tale accademia, poiché
vi si entra con il semplice pagamento di una quota, e nega che essa sia la
prosecuzione dell'Accademia volapükista. Per la citazione esatta vd. SCHMID,
Bertrand Russell, Correspondance sur la philosophie, la logique et la politique
avec Couturat, Paris, Kimé, riportata in LUCIANO, ROERO, Peano. LEVI-CIVITA, Programma de cursu de
Mathematica superiore in Universitates italiano, «Schola et Vita. Vd. ad es., per l’Ido, LUSANA, Vocabolario
moderno Ido-Italiano ed Italiano-Ido, Biella, Tip. Magliola, 1921. L’Ido, che
continua a definirsi “Esperanto reformita”, ha tuttora adepti e
un’organizzazione che ne promuove la diffusione; vd. http://idolinguo.org.uk.
Per l’Interlingua vd. CASSINA, GLIOZZI, Interlingua, Milano, Villa, 1945. Per l’attività del movimento esperantista e
la pubblicistica in Esperanto vd. esperanto.it. Attualmente il Gruppo Esperantista Padovano,
erede del Circolo Esperantista, aderente alle Associazioni di base della
Regione Veneto, è intitolato a Giovanni Saggiori, che ne è stato animatore per
oltre sessant'anni, ed ha sede in Via Barbieri PANEBIANCO, Fizika proksimigo,
verkita de Roĝero Panebianco, Profesoro de Mineralogio en la Universitato de
Padovo (Approssimazione fisica, scritto da Ruggero Panebianco, Professore di
Mineralogia nell'Università di Padova), Berlino, R. Friedland kaj filo (e
figlio), 1914; è da notare anche l'esperantizzazione del nome in
"Roĝero". Trad.
dall’Esperanto dell’A. PANEBIANCO,
Gravokristalaj X-radileĝoj kaj L' aserto ke la kristaledrindicoj estas
racionalnombroj ne estas naturiste kaj ne difinas ilin (Importanti leggi
cristallografiche basate sui raggi X e L'asserzione che gli indici di spigolo
dei cristalli sono numeri razionali non è naturale e non li definisce),
«Rivista di Mineralogia e Cristallografia Italiana», di Aldono post linio 3,
pĝ. 36 (Aggiunta dopo la riga 3, p. 36).
RUGGERO PANEBIANCO, Proksimigo de la refraktigindicoj (Approssimazione
degli indici di rifrazione), Padova, Società Cooperativa Tipografica, Presso la
Biblioteca Universitaria di Padova vi è una copia di tale opuscolo con la
dedica autografa del traduttore a Roberto Ardigò; segnatura: Bibl. Ardigò, D.
Ba 8/5, inv. 401682. I corsivi sono
nell'originale. ANGELO FILIPPETTI,
Ancora sull’Esperanto, «Avanti!», 7 Gramsci, La lingua unica e l'Esperanto, «Il
grido del popolo», n. 708, 16 febbraio 1918, p. 1. Gramsci riaffermò anche
successivamente le sue posizioni, vd. ad es. GRAMSCI, Quaderni dal carcere,
vol. II, Quaderni 6-11, Torino, Einaudi. Tali posizioni furono in seguito
ritenute da rivedere anche all'interno del suo partito: vd. ANTONIO CARANNANTE,
Gramsci e i problemi della lingua italiana, «Belfagor. Una replica riassuntiva
si trova in GIORGIO SILFER, Gramsci e l'esperanto: storia di un malinteso,
«Lombarda esperantisto». PANEBIANCO, Thulite de Varallo in Valsesia, Padova,
Soc. Coop. Tip., 1921. Si tratta del
Volapük. RUGGERO PANEBIANCO, Lege de
Haüy et lege de Symmetria, Cuneo, Un. Tip. Ed. Prov. PANEBIANCO, Hypnotismo et
Necromantia (spiritismo); nota de naturalista R. Panebianco, Torino, Acad. Pro
Interlingua, 1923; RUGGERO PANEBIANCO, Regula de Camaro de longa et sana vita,
«Schola et Vita, Revista in Interlingua; ripubblicato a Milano, Inst. Pro
Interlingua, Riportato in «L'Esperanto», Le trasmissioni radio dell'EIAR in
esperanto durarono dal 1935 al 1942; esse furono riprese nel 1950 a cura della
Presidenza del Consiglio e durano tutt'ora. Saggiori, ufficiale del genio,
radiotecnico, sindaco di Fossò, fu presidente del Gruppo padovano per oltre
sessanta anni. Esperto di toponomastica padovana, fu autore del volume Padova
nella storia delle sue strade, Padova, Piazzon, 1972. Ancora oggi il Gruppo Esperantista è
presente ogni anno alla fiera di Padova con un proprio stand. Il progetto Eurotra si riprometteva di
ottenere una "Fully Automatic High Quality Translation" da una
all'altra delle lingue europee, che erano sette alla fine degli anni '70 per
arrivare a nove quando il progetto fu dichiarato terminato. Per quanto
fortemente finanziato dalla Commissione della Comunità Europea, esso fallì
completamente nel suo intento, effettivamente troppo ambizioso, ma gli studi
che stimolò servirono come base per un notevole numero di sistemi di traduzione
automatica aventi scopi molto più limitati. Attualmente l'Unione Europea si
giova del sistema SYSTRAN, che è disponibile per un certo numero di coppie
linguistiche. Sono disponibili oltre una decina di moduli con l'inglese come
lingua di partenza (L1) e di arrivo (L2); per l'italiano sono disponibili
soltanto i traduttori automatici con il francese e l'inglese. Le prestazioni
offerte da tale sistema sono tuttavia ancora parecchio lontane da quanto può
offrire un traduttore umano, che però spesso non è disponibile. La
comunicazione all'interno delle strutture dell'Unione Europea resta comunque
deficitaria: sui suoi costi vd. R. SELTEN (red.), The Costs of European
Linguistic (non) Communication, Roma, ERA, 1997. Giordano Formizzi è stato presidente della
Federazione Esperantista Italiana. Sull’attività dell’ AIS San Marino vd.
www.ais-sanmarino.org.. Successivamente nascerà anche l'Università della
Repubblica di San Marino, istituita con la legge-quadro n. 127 del 31.10.1985,
e che oggi ha come rettore Giorgio Petroni, professore di Tecnica e Gestione
dei Sistemi Industriali alla Facoltà d'Ingegneria di Padova. G. CLAUZADE, C. ROUX, Likenoj de Okcidenta
Eŭropo, «Bulletin de la Société Botanique du Centre-Ouest», CANIGLIA,
Dizionario di esperanto, «Notiziario della Soc. Lichenologica Italiana», MATVIJIŜYN
(a cura di Minnaja), La cultura e la scienza, con particolare riguardo alla
matematica, nei rapporti tra Italia e Ucraina, Padova, Dip. Matematica Pura ed
Appl. (Rapp. Int. 20), 1990. A. BEOLCO,
Interparolo (tr. C. Minnaja), Pisa, Edistudio. Milani, all'epoca professore di
Letteratura delle tradizioni popolari all'Università di Padova, fu una
apprezzata studiosa del Ruzante. MINNAJA, Enlumas min senlimo (M'illumino
d'immenso), Prilly, LF-koop, MINNAJA (a cura di), Modellizzazioni Matematiche
per le Scienze del Linguaggio, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl. (Rapp.
Int. 25), MINNAJA, Vocabolario italiano-Esperanto, Milano, Cooperativa
Editoriale Esperanto, 1996. Vd.: VALORI,
Materiali per lo studio dei linguaggi artificiali – incluso il
deutero-esperanto di Grice --, Milano, CUEM, MINNAJA, L. G. PACCAGNELLA, A
Part-of-Speech Tagger for Esperanto oriented to MT, International Conference MT
2000 - Machine Translation and multilingual Applications in the new Millennium,
Exeter, MINNAJA, Statistika analizo de la paroladoj de Ivo Lapenna (Statistical
Analysis about Speeches by Ivo Lapenna), «Grundlagenstudien aus Kybernetik und
Geisteswissenschaft», 41, 2, Juni 2000, p. 83-90. G. CARDANO, Pri la noblo kaj utilo de ĉi
arto kaj pri la malklaraj notacioj (Della nobiltà e utilità di quest'arte e
delle notazioni oscure, da "De numeris", tr. C. Minnaja), «Literatura
Foiro. MINNAJA, A. ŜEJPAK, Elektitaj lekcioj pri historio de scienco kaj
tekniko - Избранные лекции по истории науки и техники (Lezioni scelte di storia
della scienza e della tecnica), Mosca, Московский Государственный
Индустриалъный Университет, 2006. Tra
le traduzioni si segnalano C. GOLDONI, La gastejestrino (La locandiera), Pisa,
Edistudio; MACHIAVELLI, La princo (Il Principe), Pisa, Edistudio. Per
l’attività e una bibliografia di Carlo Minnaja, vd. math.unipd.it/~minnaja. Il laureando era Alberto Mardegan; vd..
http://www.interlingua.fi/marathe.htm
G. VERGA, La Malemuloj (I Malavoglia, tr. Giancarlo Rinaldo, Anselmo Ruffatti,
Paola Tosato), Pisa, Edistudio. L’autore ringrazia Sassi e Caniglia di Padova e
Formizzi di Verona, nonché Montagner, bibliotecario presso la Libera Università
di Lingue e Comunicazione IULM di Milano, per le preziose notizie fornite. Ubaldo
Sanzo. Sanzo. Keywords: apollo licio, trovato al ginnasio liceo di Atene,
figgurante il dio in atto di riposo dopo un gran sforzo. natura ed artificio,
l’artificio della lingua, convenzionalismo, filosofia della lingua. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanzo” – The
Swimming-Pool Library.


No comments:
Post a Comment