Villa Speranza: GRICE E VALLA

L A V R E N T

Ad uetenm denuo codicum fidem ab
loarnie Rtnerio emenda-
ta omnia.

.Kjran i

APVD SEB. GRYPHI VM
IVGDVNI,

4 o*

• .*>

STVDIOSO LECTORI S.

Hd£« /etfor optime hos elegdntidru libros multo quum diu
tehdcurtqudm prodierint,emdculdtioref,loanis Rtcnerij opc-
' rd,cu/m nonnullis dnnotdtionibus, tibi hdudpdrum profuturis ,
ab eodem in mdrgine ddditis. Veterum dutem dutorum cxem-
pld,qu<e VdUd in eonm,qu<c de lingud Ldtind prtcepit^tcttu
■ monium protulit,corrup& fcrc , deptZudtiq; erdnt , ut uix tti
eius negotium fecere uiderentur,ed optimi fide reflituit. Vt te
quoque mdiore beneficio demereretur , locd unde ed fibi Valld
defumpferdtyueluti digito indicdns , mdrgini ddiecit: ut
‘ fi pofihdSchdlcogrdphorum dut incurid , dut in *

# fcitid peruerti contingit , tibi fit unde
Vj1/ ‘ ’ . ed nullo negotio repdrdrc queis.

; f j' ‘ > / V d/c lcttor,Rjcnerijqi ld-

’ boribus fuere.

1 .«jiiJDiO

LAVRENTIVS V A L*

LA lOANNI TORTELLI r9.

Aretino , cubiculario Apoflolico,Theologo*< qqm A .
rim ficundifiimo S.

IBROS de lingua: Latin £ clegdtia(mil<fa»
nes unicu amcitia: Jpecimen, er omnu fcikw
decus) olim iam tibi debitos , totiesq; abs tt'
efflagitatos , er tau quam creditore repetitos %
tandem exhibeo : nominiq; tuo dedicp,ac ue*
ut as alienum perfoluo , er ( ut longioris mor£ dem poenas1}
etiam cwm foenore^oc^ txnto,ut forti par Jit. Nam quum fex
efflent libri , quos tibi ( cui omnia debeo) repromiferam , nunt
totidem ad iUos accedunt,eiufdem,gennan£^ materixiet quoji
fentifii femis additus,explet afflem lucri. Feci/ti itai ]; tu longam
quide expedationemiuerum ipfius expettatioms no negligetut
mea , fled cofilium extitit caufla. N olo enim fraudaro benefieiu —
meum gratia flua. Siquidem nullam alia inire ratione poteram ,
qua libros iniuflu meo ( ut fleis) editos,cr in plurima exeplarU
tranfleriptos tibi dicare,nifi er repurgare ddigetiu* ,er (quod
maius eft) alioru ueluti reliqui corporis acceflione perfidos me
emittere tcflarcr,ut nemo nifi ab hic fbnte,et ciusriuis nodra u
rum Elegantiaru aquas fibi hauriendas exidimaret,non flolum
uberiore gurgite, fled etiam nitidiore . Quo magis er JJ»ero,er
opto libros hos abs te in flummi pontificis bibliotheca repofitu
iriiteqi curaturum,ut iHe,cuius contubernalis fludiorum \
intimus comes,nonunquam eos cuoluat,ZT quemadmodum de ‘
parte iam ftcit,totum opus laudet:eximium proftfio,ac maxi *
mu laboris mei frudtm,ac pramiu. Nam quis uberior frudus,
aut quod magis opimu prantiu genero flo animo cotingere po*
tefl,q laudari a laudato uirofut ille apud Adiu. inquit:G audeo
abs te laudari, pater Jaudato uiro.Eteiwn qui fna multis id flecu

4 * lis

-jr

Us laudatior extitit,qui'ue fit magis iure Uudandus,qu\m no*
flrurn omnium pdtcr fummus Potifix N icolaus Quintus! Qui
^ *non magis prudentifiimorum bominu indicio elettus cffc,quam
natus ad illam dignitatem uidetur : quem Deus nobis prabens,

■ dfingulari quadam hoc feculam efi beneficentia profecutus : erv
quo fojpitc (ut efi hominum opinio) res human£fitur£ fili *
ces funt.Adeo ncfcias,an uirtus eius, an dignatio inter homnes
magis emineat:®- inter ipfius uirtutes,qu£ cui pr£ilet, fi qua
modo prafiat,®- non unaqiueq ; omnes in fe numeros habet ,
«ii/7 ut quod quifq. ; maxime uirtutm aliquam colit, ita maxime
ddefji huic iUam exiflimatiuclutitu nonunquam atq; ego pru *
dentia, cum c£tcrarum rcrum,tum uero literartm. Quid enim
feni arduum,tam difficile, tam profundum,quod non confilij aU
titudine expedi\tt,con f ciat, tr an figat f Tot fummi ponti fica*
tus,qucm prope lacerum , ac naufragum acceperat , negotia ,
^ quibus diffringitur, quorum pars quemlibet alium deprimeret,
unus omnia curat , omnia fuis humeris fudinet , unus omnia
obit ,cr ( quod magis noftram admirationem auget ) non for *
titer modo, fed etiam libenter. Diuina nimirum efi in eo inge *
ttij celeritas, ac uis. I am uaro dc literis quoties nobifcu,alio'ue
quo erudito , pofi fluftus opeupationum loquitur ! Taceo qua
pronuntiandi maiefhte,®- gratia,quanta memoria,quanta re *
rum copia , quanta dottrinarum omnium peritia eluceat , ucl
humanarum,ut hi&oric£,ut oratori£,ut grammatic£,ut pki *
lofophic£,ut poctic£ , etiam metric£:ucl diuinarum,ut theo *
logi£,ut omnis iuris,ut eius quam Gr£ci tantywixhp uocant.
Hihil ita arduum,itaq; abditum,quod eum faUatmibil ita tenue
in literis, exiguumqi (unde haud fccus miror) quod cum fugiat:'
eoq j nunquam minus loqui,magis attendere mihi libet , qum
quum ipfum audio. Pace tamen eius didum fit,non minus or *

> nat iUam dignitatem,quam ab ida ornetur. N ec ego minus ue*
neror cius uirtutes apud me, quam datas a Deo Apoftolicas

claues ,

d(aues,quum pro: fert im [cientia [aerarum literarum.ilauis ud*
cetur,ab eodem Deo tributa,qux apcrit,cr nano claudit: cf ait*
dit,cr nemo aperit, Jftuj utraq manu clauei gcflat,[apientix
altera,altera potejhtis. Quare ( ut libere quod fentio dicam)
uel magis mihi lxtnndum,atq; gloriandum erit, fi a taminte *
gro,tm fan (tortam fapienti uiro,quamfid fummo Pontifice,
laudabor. Summi enim Pontifices imlti fuerunt, [e d qualis hic,
uix unus,aut alter : quem ab fit ut emerendi fauons gratia im*
penfius iaudauerim, quippe qui fciant er me improbaturos ho
mines, fi mentiar.ej illum talem effe,qui nec feipfum ignoht,'
crteflimonia fuarurn laudum malit in pettoribus efje,quam itt*
linguis. Neq; uelim te hanc ei epiflolam oflendere. I n qua etft
laudatur, id tamen non ideo fit, ut has laudes ipfe, fed ut exteri
legant:cr (quod ad nos attinet ) magna [ane honori tuo , ac
meo fiet accefiio ex hac Nicolai pontificis commemorationes
Etenim fi in arcubus triumphalibus ,cr columnis,cxteinsq; id
genus operibus in honorem aliquorum cxtruttis,qu6 fintau *
guftiora,cernimus interdum alicumDci,aut D eo finuhs ima *
ginem [uperpofitamicur ipfe naputem mihi ficiundu/m,ut huic
mex columna (non aufim dicere arcui ) duodecim paffus alta,
quam ego opifex tibi ob fingularem eruditionem, fummarn
beneuolentiam,maxima in me merita dicaui , imaginem
‘ N icolai fummi Pontificis mea manu fcalptam in cui *
mine collocem, ut operis decori quadam etiam
, ex ipfo prxfidc maieflas accedat { ita

er noflra in illum reuerentia ,ac
£ -*■ religio , cr illius in nos

” fauor , fylendorque

! conflabit.

Vale.

4 i

LAV

£ A V R E N T I I

VALLAE PATRI TII ROMA* *
ni , er de lingua Latina bene meriti , in fex
Elegantiarum libros elegans ,er do=
admodum prafutio.

WM fepemecwm noflrorum maiom
res gc{l as, aliorum# uel regum , uel po *
pulorum con fidero , uidentur nuhi non
modo ditionis noftri homncs,uerum etia
lingua: propagatione exteris omnibus
anteceUuifie. N P er fas quide, M edos ,

Afiyrios,Grxcos,aliosq ; permultos lon*
ge,late# rerum potitos effe:quofdam etiam,ut aliquanto infi*
nusquam Romanorum fidt,itx multo diuturnius imperium te *
nuijfe conflatinuUos tamen ia linguam fuam ampliare, ut no*
firi ficeruntiqui (ut oram illam 1 talia: , qua magna olim Gra*
cia dicebaturiut Siciliam,qua Graea etiam fuitiut omnem I tt*
liam aceam ) per totum pene Occidentem , per Septentrionis ,
per Aphrica non exiguam partem , breui Jpatio linguam Ro=
manam (qua eademhatina a Latio,ubi RoHia^hdicitur) ce*
\ebrem,zr quaji reginam effecerunt,^ (quod adif)fas prouftt ,
cias attinet ) uclut optimam quandam frudem moralibusnd fu*
ciendam f 'ementem prabuerutiopus nimirum multo praclariui ,
multo# Jf>eciofius,quam ipfum imperiti propagajfe.Qui enim
imperium augent, magno illi quidem honore affici folcnt,at $
imperatores nomindtur.qui autem beneficia aliqua in homines
contulerunt ,ij non humana, fed diuina potius laude celebran*
tur : quippe qui non fua tantum urbis amplitudini, ac glori a
confulant, fed publica quo# hominwm utiliatl,ac faluti. lai #
noflri maiores rebus bellicis, pluribus# laudibus exteros horni*

nes

PRAEFATIO, 7

tics fuperaruntjingux uero fu£ ampliatione feipfis fuptriores
fuerunt,tanquam relido in terris imperio,confortium Deorurtt
. in ccclo confcQUti. An uero ( Ceres quod p'umenti,Liber quod
* tHniyMinerud quod olei inuentrix putatur , multify alij ob ali*t
quam huiufmodi bencficctiam in Deos repojiti funt) Unguant
Latinam nationibus didribuijfc minus erit , optimdm frugem,
e r uere diuinam , nec corporis, fed animi cibum i H £c cninf.
gentes idos , populos qj omnes omnibus artibus, qu£ liberale i.
uocantur,instituit:h£c optimas leges edocuit:h£c uid ad omne
fapientiam muniuit : hxc deniq ; prxft itit , ne barbari ampliUf -

dici pojjent. Quar? quis £quus rerum aftimator non eos pro*
firat,qui facra hterarum colentes,ijs,qui bella horrida geren*
teSydari fuerunt i illos enim regios homines,hos uero diuinqs
iuflifiime dixeris, d quibus non (quemadmodum ab hominibus debet,
fit) auftn rcfpublica ejl,maie;}asq; populi Romani folum,fed
(.quemadmodum a dijs ) fallis quoq; orbis terrarum: eo^quidem
magis,qu6d qui imperium noftrum accipiebant, fuum amitte*
re , er (quod acerbius efl) libertate fpoliari fe exidimabanty—
nec fortajfe iniuriaiex fermone autem Latino non fuum immi*

■ nui , fed condiri quodammodo intelligebant : ut uinirn pofte*
riusinuentum,aqu£ ufum non excufiitmec fcricum,lanam,li*
numq; : nec aurim,c£tcra metalla dcpojfcfiione eiecit,fed re *
tiquis bonis accefiionem adiujixit. Et ficu t gemma aureo adi*
gata anulo non deornamento cfl,fe<j ornamento:ita noder fer*
mo accedens, aliorum fermoni ucrnaculo,contulit fplendorem ,
non fudulit. Neque enim amis, aut cruore,aut bedis domina*
tum adeptus efl :fed beneficijs , amore, concordia. Cuius rei ,

(i quantum coniettura fujpicari licet) hoc , ut ita loquar, fe*
ntinarium fuit . Primum , quod ipfi maiores incredibiliter
fe in omni fludiorum genere excolebant : ita, ut ne in re
^iuiidem miliari aliquis , nifi idem in literis , prxdans effe

_ _ I ... j. ■ f .«•

T«\'

-ia i.

,jiideretur : quod erat exteris ad xmulationem non

To' 4 4'

exi

gum

.*"V

•i

* LAVRENTII VALLAE

guwm incitamctum. Dcindc,quod ipfs litcrarum prof foribus
pr£tnia egregria farte proponebant. Podrcm6,quodhomban
tur prouinciales omnes, ut quum Roma', tum in prouincia Ro
— mane loqui cofuefcerent. Ac (ne pluribus agam ) de compara =
tiont imperij , fermonisq; Romani , hoc fatis cjl dixiffe . 1 Uud
pridem,tmquam ingratum onius,gctes,nationesq} abieccrunt:
hunc omni ncftnrc fuauiorcm,omni ferico Splendidiorem, omni
durojgemaq; precio forem putaucrunt,cr quafi Deum quedam
e calo dentifum , apud fe retinuerunt. Magnum ergo Latini
fermonis facramctum efl, magnum projvfio numcn,quod apud
peregrinos, apud barbaros , apud hofies , fande , ac religiose
j per tot fecula cusloditur,ut no tam dolendim nobis Romanis ,

. /I i quam gaudendum fit, atq; ipf 5 etiam orbe terrarum exaudicte
fj gloriandum. Anufimus Romam, armfimus regnum,amifimus do
I j minatum,tametfi nonoftra, fcd temporum culpa : uerun tamen
{' j j per hunc fplcndidiore dominatum in magna adhuc orbis parte
V I regnamus. Nodraefl Italia, nofira Ga!dia,nodra Hijpania,
Germania, Pannonia,Dalmatia,lllym,mult<eq; alis nationes.

I bi nanq; Romanum imperium ejl , ubicunq ; Romana lingua
dominatur. E ant igitur nuc G r£ci,zr linguarum copia fe ia=
fient. Plus noslra una efficit,^ quidem inops (ut ipfi uolunt )
quam illorum quinq; (fi eis credimus ) locuplctifim <e : er tmU
: tarum gentiu uelut una lex,una efl lingua Romanaiunius Grx

ci<e ( quod pudendum efl ) no una , fed mult£ funt tan quam in
Republicafafiiones. At$ exteri nobifeum in loquedo confen *

: j tiunt:Gr£ci inter fe cofentire non poffunt,nedum alios ad fer =

mone fuum fe perdufiuros Jperent. Varie apud eos loquuntur
Meft.commu- autores,Attice,Aeolice,Ionicc,Dorice,ysiyur.apud nos,id ejl,
apud multas nationes,nemo nifi Romane,in qua lingua difcU
plinx cunfi£ libero homine dign£ cotinetur, ficut in fua muU
tiplici apud Gr£cos:qua uigcte,quis ignorat fludja omnia,di * *
fciplinascji uigerc!occidcte3occideref Qui enim fmmi philofo

phi

PRAEFATIO. 9

phi fuerunt, fmmi oratores,f mmi iurcconfulti , fumrni deniq ;
feriptorestnempe ij,qui bene loquedi fiudiofifiimi. Sed me plu -
ra dicere uolentc, impedit dolor, e? exulcerat , lacrymariq tj co*
git intuentem quo ex Jhtu , er in quem ficulas ijh reciderit .

N am quis liter aru , quis publici boni amator a lacrymis tem*
perct,cum uideat hanc in eo Jhtu efje, quo olim R oma capta a
GatUsfOmn ia cucrf x, incen f t,diruti,ut uix Capitolina fuperfit
arx.Siquidc multis iam feculis non modo Latine nemo locutus —
e fi,fedne Latina quidem legens inteUexitmd phitofopbia fiu*
dio/i philofophos,non caufidici oratores, non legulei iurecon*
fultos,non cucteri leftores ueterii libros perceptos habuerut,aut
babentiqudji arrufio Romano imperio,non deceat Romane nec
loqui,nec fapere-.fulgore illum Latinitatis,fitu ac rubigine pafii
obfolefeere. Et multa: quide funt prudentium kominu,uari£(fc
fenteti£,unde hoc rei acciderit , quaru ipfe nullam nec impro*
bo,nec probo,nihil f ane pronuciare aufus:non magis quam cur
itU artes,qux proxime ad liberales accedut,pingendi,fcalpcn *

'di, fingendi, architeflnndi,aut tam diu,tnntoq; opere degenera*
uerint,ac pene cum literis ipfis demortua: fuerint,aut hoc tem*
pore excitentur,ac rcuiuifcant:tantusq ; tum bonoru opificum ,
tum bene litcrdtoru prouentus cffiorcfcat.V erumenimuero qtio
magis fuperiora tempora infilicia fuae,quibus homo nemo in*
uentus efi eruditus,eo plus his noHris gratulandii efi, in quibus
(fi paulo amplius adninmur)confido propediem Unguam Ro*
manam uere plus, quam urbem , er cum ea difciplinas omneis ,
iri reftitutm. Quare pro mea in patriam pietate , imo adeo ih
omneis homines, & pro rei magnitudine eundos ficundUfiu*
diofos,uelut ex fuperiore loco libet adhortari, euocareq^cr il*
lis (ut aiunt) bellidi canere. Quoufq ; tandem Quirites (litera*
tos appeUo,cr Romana: lingua cultores,qui er'«cre , er foti
Quirites funt , cateri enim potius inquilini) quoufq j inquam
Quirites urbe ueftrd,non dico domiciliu imperij, fed parentem

a y litera

LAVRENTII VALLAE
lit erarum i Gallis cffi captam patiemini f id efl , Latinitatem <2
barbaria oppreffam i Quoufque prophanatx omnia duris , er
pene impijsocuhs afficietis! An dum fundamentorum reliquia
uix appareant f Alius ueftrum fcribit historias: iftu i ejl Veios
habitare. Alius Graea transfirtiiftud ejl Ardea confidere. Alius
orationes,alius poemata componitiiftud ejl Capitoliu,arcemq;
defindere. Praclara quidem res, er non mediocri laude digna:
fed hoc non hoftes expellit , non patriam liberat. Camillus nos
bis, CamiUus imitandus ejl , qui figna (ut inquit Vergilius ) in
patriam rcfirat,eamq ; reflituat : cuius uirtus adeo cateris pra *
Jhntiorfuit,utiUiquiuclin Capitolio , ucl Ardea, uel Veijs
erant , fine hocfalui effenon pojjent. Quod hoc quoque tem*
pore continget: er cateri feriptores ab eo , qui de lingua Lds
tina aliquid compofuerit , non parum adiuuabuntur. Equidem
( quod ad me attinet ) hunc imitabor , hoc mihi proponam ex s
‘ ■— * emptum, comparabo (quantuluncunyuc uires mea ferent) ex*

ercitum , quem in koftes quam primum educam : ibo in aciem,
ibo primus,ut uobis animum faciam.Certcmus,quafo,honeftifs *
fhmm hoc,pulchcrrimimq ; certamemnon modo ut patriam ab
hoflibus recipiamus , uerum etiam ut in ea recipienda quis mas
xime Camillum imitabitur , appareat. Difficilimu quidem pras
fhrc,quod ille praStitit , omnium imperatorum mea fententia
maximus,riteqi fecundus a Romulo conditor urbis appellatus.

1 deoqi plures,pro fc quifque,in hanc rem elaboremus , ut falte
multi fidamus , quod unus efficit. Is tamen iure , uerefy Cds
miUus dici,exiftinutriq; debebit,qui optimam in hac re operam
nauaucrit. Deme tantum affirmare poffwm , ut non fp er arem
tant£ me rei fdtisfitturum , ita difficilimam fumpfiffe laboris
partentydurifiimamq j prouinciam, ut redderem alios ad extera
profequenda Meriores. Hi enim libri nihil fire quod ab alijs
autoribus (ijs duntaxat qui extant) traditum efl continebunt.
Atque hinc prindpium noftrum aujpicemur.

ELEGANTIARVM LIB. L
De nominibus quorum ablariui plurales exe*
untinabus. c a p. i.

E V S, dcdjicdbm dicimus:diuus, diud, diud*

| bus non dicimus. I trn in quibufdm dlijs: ut,
i filiu*,filid,filidbus:non priuignus , priuigna,

I priuignabus:natus,nata, natabusmon genitu*;

| genita,genitabus. equus,equa , equabusvmlus,

imla,mulabus:nd dfinus,dfind,dfinabus:nec iuuecus,iuuccd,iu±
ueeabusmee catera fimtlid.no ceruus,cerua,ceruabus:no lupus ,

1 upd,lupabus. I te ut dicimus libertuSyUberta,libertabus,itx no di
cimus libertinus,libcrtindylibcrtinabus:non pdtronus,patrona^
pdtrondbusmo concubinus,cocubina , cocubinabusmo pediffe *
quut,pcdijfequd,pcdiJJcqudbus:no feruus,ferua,fcruabus: no fa*
mslus,fhmda,f^ulabus:nodominus,domind,dominabus:noani
mus,animdydnimabus:tametfi quida his pofterioribus ututur.Ci
ccro tume dd uxore,w filia fcribcs,duabus animis fuis dixit,no fppis£4,iaMy*
animabus.Et Curtius demdtre,cr uxore Ddrij,dominis no do= ub.j.
minabas dixit. Quod fiqui per licentia aliter loquutur , non ejl
mirandum: cum quidam ueteres dixerint dcxtrabus,pro dextris:

CT cabuSypro eis.Sed ego de ufu loquedi dijfuto,non de abufu .

De uerbalibus exeuntibus in atio, c a p. 1 1.

N Omina qua ueniunt a uerbis prima coiugationis,pofitio*
nem fupini habentibus in itum,uel in dum , prater cate *
rorum uerboru legem exeunt in atio,cr non in itio,uel in (lio:
ut9Veto,uetui,uetitum:indeuetitio,non uctitio.Prafto,prafti »
ti, prafiitm , praJhtio:non prafiitio. Cubo , cubui, cubitum ,
cubatiomon cubitio. Domo , domitum , domatiomon domitio.
Sonoyfonituyfenatiomon fonitio . Crcpo,crepitu,crepdtio:non
crepitio. TonOytonitumt tonatio,non tonitioilicet dicamus fo *
mtMyCrepituSytonitusinonfonatMyCrepdtuSytonatus.TricOyfri*

{tum, fricatio , non fii(lio:a' ita in cateris. Settio tamen ere*
brias rcperitur,qum fccatio. H ori* participia difiimilia funt.

Kam

Lib.i,

Prifc.lib.7.

Prlfc.lib.6»

it LAVREMTII VALLA E

Ndj» ed,qua : funt prateriti teporis, exeunt in itus : qua uero fu*
turi,in aturusiuetitus , uetaturus:prxfiitus , prxjhturus. Vnde
Lucanus-.ConJhtura fides fuperum. Domitus,domaturuf:zr itx
inj<£ t eris. L duo, z? Pofo non habet fiipina,nec ^ in atu,neq ; iit
itu,neq j in ftum,fed in otumiideoq; formant nomina fua lotio,
cr polioiindefunt lotor,cr potor uerbalia nomina: er lotium
pro urina,prima tamen breui, non longa. Aliquando reperitur
lauatum,z? potxtuiinde funt lauatio , cr potatio:lauatorq;, cr
potator. luuo,iuui,iutim,nec in buttc,nec in illum modu format
fuum deriuatiuum. Catcrum ex alio fupino iuuatu, facit iuua *
tio:ab illo fit iutor,feu potius adiutor. E x exteris autem paucd,
funt nomina uerbalia in or,ut domitor,no domator. e? Sedor,
qui fignificat eum accufatorcm , qui ex damnatione accufati
dimidium bonorum cxpcfbtt iUius,aut certe aliquam partem.
De hoc nomine Ludicrum. c a p. iit.

LVdicra ( inquit Prifcianus) cr non ludicria , ab hoc ludi*
cri dicimus. Vergil.in x 1 1. -Ncq; enim leuia , aut ludi*
cra petuntur Prxrnia- Per quod uult ludicra tertia declinatio s
ms,cum contra notum fit fccundx' effeiut in lege illa frequens
ter repetita. Qui artem ludicram ex&cuerit , in quatuordccim
ordinibus primis nefedeat. Ars ludicra , efi ars hidrionica,zr
fcenica : cr (ut fentio) quicquid nomine ludicri inteUigitur,
Nam ludicrum,quod eft fubfhntiuum,non modo ludushiftrio*
nicusefi, er fccnicus,fed quodeunqt luforum opus, dcioculd «
re,etiam ludi publici.

De hoc nomine Ficus. c a p. ii ii.

F Ictis ( idem inquit ) etiam uitiwm corporis quarta efi.

Martialis primo epigrammaton :

Cum dixi ficus,rides quafi barbara uerbd.

Et dici ficos Caciliane iubes.

Dicemus ficus,quas fcimus in arbore tidfci.

Dicemus ficus Cxcilidne tuos.

> <V- ‘.

r..

> '

ELEGANTIARVM LIB. I. '

Ex quo oftendit cr Mifitw» , cr /rw#u cffe declinatio *

nis, genere aute diffirre.Ego uero reperio ancipite apud Mar*
tialem fcripturd,cr frequentius fic, «t cr ipfe puto feribendu:

.Cum dixi ficos, rides quafi barbara uerba.

Et dici ficus Cacilianciubes.

Dicemus ficus,quas fcimus in arbore nafei.

Dicemus ficos Caciliane tuos.

Ante omnia,cur ille ridffet Martialem, quod diceret ficus? An
non reperitur ficus,faltem pro arbore,atq ; etiam pro frttttu, in
numero fingularii Non hoc ergo iUe ridebat. Quid ergo? quod
genere abuteretur?ne hoc quidem. Quippe cum dico ficus,quo
genere utar, nono intcUigit. Certe ridebat quod alia declina*
tione uteretur, qumea,qua debebat, ut ex fecundo uerfu, in
quo mutata efl declinatio , apparet. Quod fi igitur Cacilianus
de declinatione agebat , non de gencre,debuerat Martialis ad,
declinationem , non ad genus refpondere,ut efl putandum:atq;
adeo neceffe efl eum rcfpondiffe. Siquidem ( ut o flendi) iUe re *
prehcnderat,quod hic ficos diceret , non ficus. Qua reprehen*
fio fi ueraefl, ut Prifciano uidetur,qui uult ficus magis effe
quarta , que tandem modehia poeta fuiffet,eum qui refte ad*
moneat, tam execrabili,etiam uero crimine inceffere? ergo con*
iunxit accufationem imperitia cum accufatiotte flagitij per io*
cum,cr dicacitatcm,ut moris fui efl,quod ille adeo flolidus,non
folum nequam ejfet,ut negaret ficos reperiri, quos fetum, fem*
per, cr quidem cum dolore gefhret : quod minime mirum efl
reperiri,quum profruftu , ad cuius fimilitudinem morbus ap*
peUatus efl,in fecunda declinatione, cr ( ut opinor) in genere
mafculino non modo apud poetas, fed apud oratores quoq ; pro*
hatifiimos reperiatur.ut Horatius,

Pinguibus cr ficis paflum iecur anferis albi.

Et Plinius ad Oflnuiwm Rufum, Qua nunc cum ficis,cr hole * Lib.i.epi*
tis certamen nondum habet. Et Cicero de Sene£lute,Ex tantulo

grano

ii.3

Scr. i.faty.J.

Lib.i.

Satyra io.

LAVRENTII VALLAE

grano fici. Quidam grammaticorum recentium3idefl3imperl U
torum,aiunt pro fruttu quarta , pro arbore fecunda effe decli -
nationis3quum pro arbore fit fapius quartaiut idem de Orato *
re : V x orem fuam fujfcndijfe fe de ficu. Seciida autem ut apud
luuenalem : -Ad qua

Difcutienda ualent flcrilis mala robora fici.

8atur«}.cx. ip, Macrobius er ipfe in fecunda declinatione femper fire utitur,
er plurimos ueterum oftendit ufos. Prifrianus uero uult pro
fruticer morbo quarta ejfe3cr hoc autor itote Martialis. Hem .
que ego inficior ultimum illum uerfum poffe fic legi , ut recitot
Prifcianus-.fed id ioco magis 3qukm ferio a poeto accipimus effe
dittum.Neq-y enim feipfum3quod ficos dixifjet3fed illius er ne*
quitiam3zr imperitia reprehendere uoluitmon ignorans ficos
& Latine 3<zr ufmte dici. Necuero Prifciano ficiendu fuit,ut
unu Martiale fequeretur,cr Cacilianu nefeio que3ut flagitiom
fum homine3fic ineruditim3in eo prafertim loco3ubi iocabatur
poc'to,nec fuam fententid aperiebat,?? tocite negabat3quod af*
fimare uidebatur. N am nequaqud dixiffet ficus quarta effe dem
clinationis,?? generis mafculini,quod inauditu ejhnec difftrem
tiam pofuijfet generis inter morbu, er fruttu, quum hoc ab illo
dicatur. Quidd ecclejiaflici aiutpro arbore, frculneaiut ibi3Vim
dete ficulnea,et omnes arbores. Quod nufqud alibi(ji memoria
non excidit) mihi repertu eft. Sed adiettiuu ficulneus3a3im3pro
materiato ex illa arborciut a populus populeusict a corylus com
ryleus3ct colurnus3ut ab abies abiegnus3ab ilice ilignus dicitur.
De nominibus diminutiuis. c a p. v.

NO mina diminutiua exeuntia in tolem uocem, qualis efl pi*
fciculuSyfi rite formentur3uera funt diminutiua:ut3Pifdctt
lus,Vermiculus,Pdfferculus,¥ratcrculus,Securicula,LucubratU
uncula,Virguculd,Sororcula,Munufculu, Corpufculu, Tepu*

nutiua nonfunt,Auunctdus,Cunictdus, Ulufculus,quado*no eft

parunt

Lue.*.

ELEGANT IARV M LIB. I. *S

•

j paruusmus, Pediculus,ucl (utalij uolunt ) pedunculus : er pe *
r nidtinta longa Cuculus. Cicercula , nomen leguminis. N ouacu*
la, culter raforius. Lenticula, uafculi genus. Alia mafculina,
autfxminina non occurrunt . Seruius tamen fuper Donatu ait,
acus ariculd. Acus enim dicitur , qua uefles farciuntur: Acicula
qua truderes utuntur ad ornamentum capitis. Adicttiua tria.
Anniculus , Ridiculus , Vernaculus : anniculus puer , annicula
puella , anniculum iumentu/m,hoc efl , unius anniijicut Bimus,
a,um,id efl , duorum annorum. Trimus trima trimum , id efl,
trium annorum. Quadrimus quadrima quadrimum,id efl,qua*
tuor annorum,er non amplius. N e c de animalibus modo, fed de
inanimatis:ut,anniculum uinum, bimum oleum. &rpne rvstxs*^
meti magis loquimur per diminutione,bimulus , trimulus,qua *
drimulus , quia intra hos annos adhuc parui funt , ut bimulus
puer,trimula puella: fhmliter de his , in quibus hxc ratio habet
locum:ut, anniculus equus. Difiimilitcr in quibus haec ratio lo *
cum non habet: fed dicemusjbimus aries,trimus porcus, quadri *
mum uinum.Ridiculus homo,ridicula res , ridiculum caput, id
eJl,dcridcndum.Efl etiam fepe neutru,fignificat # fermonem
rifus potius,quam derifus excitantem. Vernaculus , uernacula,
uer naculum, quod efl domi noftr<£,uel in noftra patria natum :
ut, lingua uernacula , quam uulgo dicunt linguam maternam ,
didum efl 'aVerna,qui efl feruus domi nodr£ natus , id efl, ex
noftra ancMa.Vr<rtcrea neutra nuda funt:ut, Vmbraculu , T a*
bernaculum,Spe!hculum, Habittculum, C cenaculum, Crepu *
fculum , Germiculum pro germine. Crepitaculum, Vinculum,
Amiculum pro amiftus genere quodam fere pallio : Curriculum
pro curfu : er pro loco , in quo certamen currendi exercetur:
nonnunquam etiam pro curruiut Curtius libro otfnuo , Aliorii
turbati equi non in uoragines modo , lacunas# , fed etiam in i
amnem pracipiauere curricula. Cubiculum,quod certe a cubili |
non uenit,qum intra cubiculu cubile J?f,er eius diminutiuim

foret /

t 6

LAVREN T I I VALLAE

* ' 4 J| J y AjL | j ^

& v limatione legi*

tm*diomutiuuficit,fid genus mmt apud Hieronymfiutuilc
pulutfculu: mafcuhne tamen pofuit Apulcius in quoddfuo cor «
tmtie^de quo meminit in apologia dcnrutgia : Mi fi (utpetitii)
munditias dentum, Nitelas ora, re Arabicis frugibus. Tenue,
candificum, nobilem puluifiulum, Complanatorem tumidule
ffngmdatComurriton pridiana reliquieittequa uifatur te*

quoqtfrtcu couentuulm. Cicero pro Scxtio-.Tamen con, tenti*
cuuhonunum,qu£ ciuitxtes nominarut. Bdcutus non terminat
dtmnutmum tn hac uoce.quiafua afc efl, tamen neutri habet
Bacmum.Ctcero fecundo de finibus:BaciUu,aliud inflcxu,aliud
ta natum. Repentur tamen primitiuumwin neutroM apud
Outdtumltbro x se.Metam.Effefolet, baculumip tenens ale*
fte fimfrra. No T crebra qutde huius uo cis efl, tamen gignit di*
mnuttmm tercb<ttum,non terebetta. Auricula uero ritifbma*
turfredpgnifrtationc diffenttl : nanqt cartilago illa efl cirem
durium concaumtem,non dutem pdrua duris, m cntuld auoct •
qu£ non pdriidm mente fi gnificdtjcd uirilid. Tidiculd pro ml

Prifc. 3. inauui r ^U°d dn rit*fir™tur , nunc uidedmus.

Ndm fidis, inquit Prifcidnus,ficit fidiculd. N*m fi effet fides in

_ \ . \ n/if* irrtll h T/lh «m/% n • . 1 /* . . i _ _

'ertlnri

J“a tS cY 1 7 . ' P aicatur>Fd“uldm potm,qum

fretus cithara, fideculdm dndlogU exigit . De dutoriMc fdtisfecerit Tetius
S fe atraT f °mpeuts,iufcribenst Udes genus cithara,diae,quod ttntm
int"Je chord* *»*?“«■» inter homines fides, concordent.

fiSL”S. p£ arr TVT fidi1cuUt™g‘‘* fides, fleut sedicula ab
ahidiius , nat tdesjedteula a fides , cedicula i cedestnon edeculaSedecula,

** iambos <n. cadecula: ficut apes (dc quo filo nomine jacit ille mentionem)

dpicuU

ELEGANTIA RVM LIB» L tj
apiculaficit,non apccida. Et fi quando apis in nontinatiuo re*
periatur ,ut ille ait,ueluti apud Ouidium inxu r. Metam. No
apis inde tulit cotledos fedula flores, hoc perquam rarum cd^r^
cr analogia apes potius,qudm apis defindit , quia a pede copo
fitu/m , ac deriuatum putatur . Deniq; fidis in nontinatiuo indu*
ditum efl,ergo fides dicendum eft, cuius ditmnutiutm fidicula,
id efl,parua cithara,uel cordtda. 1 n plurali tojrtoriumlut dixi )
inflrumctum ex duobus(utreor) er obliquatis lignis copdftu ,
uel ab extorquenda fide, ac ueritateiuel 'a nerueis finibus, uin*
cuhsc^,quibus ad iUu modum homines torquedi alligabantur.

A D hunc locum pertinct,quod nunc fubijcimusiN omina ter
tia declinationis exeuntia in er,fiue mafculina, fiue focmU
uina,fiue communia,huiufimodi uoce diminutiuorm fortiriiut,
pater paterculus, frater jraterculus,mater matercula,cuius quaji
fimdts foror jacit fororcula, cicercula d cicer taquam d famini*
no,pauper pauperculus, paupercula . Qua fiunt fecunda decli *
nationis tam adiediua, qumfiubjhntiua , jaciunt diminutiua in
> dius mafculina,in eda faminina,in cllu neutra.Culter cultellus .

Liber libellus.Puer puellus . T ener,tenera tenerum,tcnellus,te*
nella,tenettu:mifer,mfera, mtferfrmifeUus, mifeUa.mifeUu :facer%
facra/acrum,facellus/acella}faccllu. unde hoc facellu,pro tem*
pio modico.Hinc fidum eft, utfceminina quoq ; fubjhntiuom
eodem modo,quo adicdiuoru,ficeret diminutiua. Caper,capra,
capella. Puer,puera,puella.Liber, libra,libcUa:licet multo aliud
libra,qud liber (ignificct.Hac diminutiua in cUus, et eda exeut.

*> Sunt quada m iUus , illa, interea aute priora Prifcianus ponit

Ala,uultq; ficere diminutiuu afcclla: Cicero tamc inter pofterio Cic.de Onto*
ra. Duo enim mafculina , totideq j foetninina donat hoc genere ?td*

* ■ terminatiois:Palus,paxillus:Talus,taxilliis: M ala maxilla: Ala,
axilla. Sunt tamen cr alia in hanc uocem exeuntia.

T T L.k 4U0% diminutiua, que finiunt in afler, imitationem po *

A tius,qum diminutione fignificant: necfc enim ea ratione di*

b citur

*t> • LAVRENTII VALLAE

citur Oleader,Pinaftcr,Apiadrum,Menthadru, Siliquadrwntp
quod/it parua olca,parua pinus, partium dpirn , parua mttha,

' parua pliquaifcd quod fylueftria,oleam, pinum,dpiu,methdm,
ftliquam imitantia : cr,quo quidam utuntur pliader pro priui*
gno,non paruus filius eft, fed imitatis filiumtcr parafttafter,no
Pdruuf paraptus ( aliter enim no diceretur a Comico, parada*
aft*cimVaiu fler paruulus ) fed imitator paraptorumiut apud M. TuUiu pro
Tuu.pro Vjjre yareno,Erucius hic noder Antoniadcr cft.Et ad Atticum lib.

|i. ).>.|us (Sora X I i. Omnino folet effe E uluiadcr .id eft, Antonij, F uluify imi*
f*01^ i.uc au- totor.EthincAMgujhtuu appdlat pbilofophadrum:non(ut pu*
defidtratur, to)paruum philofophum yfed imitatorem philofophorwm : nifi
SeSSScS ^cas iwtotionem effe diminutionem quanddm perftftiontf *
nuib. 7.ciZ<Si Tamen aliud eft effe diminutiua,aliui imiatiud. Ncc quijfiam
ub.p.c. *. dixerit olcaftrum effe minutam oleam, c r pinaftrum effe minu *

Ub. i6.c. xo. » <luam Mnius ait effe mirjc altitudinis : etp quidam

nuncfolcnt puftdos homines app eUare, Antoniader,Luciader,
priicutib. j« paulafter, fecuti Prifcianum , qui prater fuperiora, hac addit *
effe eiufmodi diminutiua adulationis, er maxime puerorum,ut
Catulafter,Antoniafter,Patritiolus,Sergiolus^^hafJ^M '%Sr
rdfunt uere diminutiua,illa(ut oftedi)non ucra,ideoq ; nec adu
lationis : quanquam omnia diminutiua ( non minus quam hac
in ho*

munculus,hotn u^^^W^tfcd ad rem reutftimdr.Pulldftra
aPu<* Vdrroncm' \U£ ty parua ddolefcensty gallina,quod nec
ipfum diminutionem pgnipcat. Nam maiufculd potius pulla,
quam minufcula eft : etiam p minor gallina eft , non gallinaftra
dicitur/cdpuUdftraiqiUQyWrrffin^
regula ferudt,furdafter,ctrecaluafter,quoru alterii pgnipeat di
minutione fur ditatis. No eft plane fturdus furdader,fed(ut pc di
cam)furdulus: er R ecaluader , qui fronte caluus eft , non toto
capite , quap recaluatulus , quod eft diminutiuwmiin qum mo *
du nequeunt refolui nomina illide quibus fuprd diftut&uitms.

«i

ELEGANTIARVM. LIB. T. 19
Ex his autem qus retuli exemplis, liquet non modo in after fi*
turi hac notmna,cr cjfe mafculina , fed etiam in aflrafceminini
generis: ut pullajlra,flidftra apud quofdam pro priuigna: fili *
quaftra pro piperite , quod non uideo quid ex fi liqua imitetur:
er in aftrum neutri:ut , apiaftrum,filiquaflnm a filiqua orbo*
referente frudum fui nominis,quod Gr£ci «f«T »«(< nocant. Si *
gnificat etiam f liqua fbUiculum,ubi grana leguminum includu*
tur, er Jiquid leguminibus eft jimile.Fereqi hac nomina orbo *
rum}hcrbarumq; diuerfum genus habent in primitws, a dititi*

Mtiuis,uel deriuatiuis.

De nominibus exeutibus in rius,uel riu. cap. vf,

TA bularium, locus ubi tabula tid eft,inftrumenta , er liter*
reponuntur.Sacrarium, repofitoriwm facrorum. Aerariu,
repofitoriu ms:id eJl,nummorim, fimdiumqi reru pretio farti,
atq ; opum.ArmariuyUbi reponuntur libri, catcrdfy buiupnodu
ArmamentxriUyUbi reponuntur armamenta ,ep arma.Atramen*
tariu,uafculum quod continet atramentuX<damarim,quidant
ufurpani pro theca calamarid,ubi calami recodtmtur :fed quia
hoc tempore pleri# penna fcribut , potefl etiam dici pennariu,
tiifi malumus appellare thecam pennariam,thecam calamariam,
cr thecam graphiariam.? enariit, ubi reponitur penus:hoc efl,
edulia, er ad uiftum pertinentia . Viuarium,ubi continentur
ttel aucs,uel pifccs, uel fer £ : que diintaxat ad uiftum fte&tnt.

^ reponendorum : uel locus confitus

portus: Ut Omatuf,\d metuens, folidis pomaria claufcrat Atlas WvfrJKd**
Moenibus.- Qttidam hoc pomoerium uocant.Titus autem L i*
tuus pomoerium ait ejfc locum ad muros intra , cr extra , ubi L
£dificarc non licet,qua]i pofl moenia : ut dicimus pomeridianu,
pro eo quod eft pojbncridianumiunde Lucanus,Longa per ex • l» *,
tremos pomoeria iungere fines. Pomarium igitur aut locus fce*.
quens arboribus pomi:jiuc fruftuu pomi repofitorium : aut co*
pia ipfa arborum pomfirarm.

" ra i

i* lavrentii vallae

Y* efl ifignificxre uel locum ubi illa furit , ucl ipfarwm rerum,
qux in loco funt,copiam:ut alueariwm ,txmctfi potefl dici locus
ubi funt aluei apiwm , tamen potius accipitur pro copia aluco*
yum eodem in loco collocatorum , uel apiwm mellificantium .
i& Wfwrlwm magis effpivm fruticum uno loco rofas gigne tium,
quam tpfum locwm, ubi bi frutices funt , fignificat: quem locum
ne Kofetum quidem appellare pofiis , cum idem fignificetjquod
rofariwm,nifi per contentum fi gnificetur continens.vtdimfB, "
non locus plantarum, fed ipfe piant £, etiamfi euulfc, aut non
Gcor fl,u^ ** tonfii£ fuerint. Nec me fallit S erutum fepararc plantaria a pia *
Hk pfanta* tc* tis , Plantx funt raptx dc arboribus , plantaria uero qux ex
mro abfeindes famibus nata cum radicibus er terra propria transferuntur:
Gcor.n ad quod fentiendu uidetur allexijje cum Vergilq uerfus : -Et
uiua fua planaria terra. Seminarii^non locus , fed femen ipfu/nt,
id efl,plantulx.Pampinarium non terra , ubi nafcuntur pampi *
ni,fed congeries pampinorum, id eft, uircntiwm ramufculoru/m
Uk'7-e*»1 uitif. uel ( ut ait Plinius ) palmes qui e duro exit , materiamq ;
in proximum annum promittit, pampinarium uocatur.certe in
hoc palmite multi funt pampini. pi o

calceis, cr ueslibusiut Cibaria pro cit>is\ushUyuri\ pro fuflU
gatione. Carnarium non locus , ubi caro falfa fuff cuditur , fed
caro ipfamifi contentum pro continente accipiatur . Donaria,
Ser.fn illud %. no lacus repofitorius donoru , fed ipfa donailicet Seruius dicat,
ribS8di'^osai ubi dona oblata funt:ficut leftifternia dicutur,ubi homines fede
u ad donaria ye in templo confucucrut. ita in exteris adbibenda efl in fimiliu
&c% nominum fignificatione accuratio. EijM^ftmmiisTWtinwthi ' n

f culina, fcxtmn in a,cr communia,ofjicia homimm,qualmtcmq. ;
fignificant. Caprarius,faltuarius , camparius, horrearius, clafiia*
riusicuflos exercitorue caprarum, faltus,campi , horrei, clafiis.
Sagarius, lintearius, uefliarius : uenditor fagorwm , linteoum,

, ucfliu. Proprietarius, Fruduariits,vfuarius:cuius efl proprietas

prxdij, cuius fruftus, cuius ufusiqux omnia fignificant a&ione,

t #

■

ELEGRANTI ARVM LI3. I. «

poffcfiionanq;,numero quidem incomprehenpbilid.Vauca dutc
qu£ papiui- acciptitur:Legdttrius,Comoddarius,Depcptirius,
Benepciarius, lideicommiffarius: qui legatum , commodatum, i ■.
depojitum, beneficium , pdeicommiffum accepit , e r fiqudfuttt
* e tiam nomina quadam re *

rum,Calana, Sulphuraria: ubi calx coquitur, er fidphur fit.

Atque hac a nominibus fere proficifcuntur: dia uero magis 4
uerbis,ucl a tierbabilibus in or, ^msinrta^drium,

dftionem pgnipcantia,accufatorius,pd^ortUs, depnforius,p*
deiuflmus,inftitutorius , exercitorius , tributorius. N am T rU
butarius uenit a tributm,Tributorius a tributor , peut depop*
tmus 4 depojitum , Depop tortus a depoptor. Signipcat itaque
Tributarius, qui foluendo tributo obnoxius ejl: ut Stipendia*
rius,qui foluendo ftpendio-.cr Depoparius,qui reddedo depo*
pto: ut Munerarius , qui dat munera populo , gladiatoribus in
arena exhibenda. 1 deofa uas efcariwm dicimus,^ uas potoriu :
quia hoc a nomine uerbali uenit, illud non uenit. P rator, fena*
tor,holitor, littor,no opinor dcfcedere a uerbisifed quia uocem
uerbale obtinet,pcut cenfor,cr qua8or,pc formaucrut fua dea
nominatiua pratorius, fenatorius, holitorius,Uftoriiis,ceforw,

C quaftcrius. Holitor autetn , cft qui horti holeru exercet, que
nonnulli hortulamm uocant.Ep er holus,unaqu£^herba,qua
ucfcirmr.Namfhrt^x^iivrii rmhvIftTl^^dyrWrib^ conp
ti,cr uoluptatis gratia comparati: ut horti Salluftiani,Pompes
iani,LUculliani,Claudiani.Lidor, minifter confulis,proconfu *
lis,pr<e(idis,pr<etoris,qui fdfcem uirgarm aHigatum,cim fecu*
ri portmt:funt(k Udiores confulis duodeni,aliorim feni. His afi*
dere pofpmus aleator, quod uidetur dependere a uerbo , quod -
nufquamreperitur. Non enim aleare dicimus, fed alea ludere .
jMUtYXMthtin 'd?ium, locum plerunq; pgnipcant,ubi aliquid
fit:ut Deambulatorium, locus ubi deambulamus . Dormitorium,

b $ locus

It LAVRENTII VAtLAE

locus ubi dormimus. Kepofitorium,ubi reponitur aliquid. Ten*
toriumjocas ubi tendimus uela , aut fi quid injhr uclorum hd*
bef.ud potius ipfitueU , fiue uclamenta contra iniuriam coeli.
Auditorium,locus ubi audimus prxceptorem, aut orantem non
in ucra caufa,aut opus nourn rccitantem,aut fiquid finule efi:
Uel ipfa turba,atq; ipfe coetus auditorum.T eftorium,itlinimena
tum efi,cr quafi pauimcntum parietis, atq; incrujhtio . Amd*
torium,genus ueneni,amorcm,ud infaniam ingerentis . Porto*
rium, uettigal portus,uel fluminum,ud lacuum,uel Jhgnorum .

er Portitor ille dicitur,qui traducit homines, ac uwit na *
uigio uel ad nauem de lit tore , uel de naui ad littus uel ad ulte *
riorem fiuminis,lacus,fkngni'ue feu ripam , [eu littus: licet fre*
quentius dicatur littus.Potejl etiam accipi pro eo, qui portorii
conduxitiid efi, qui fruftus pecuniarios ex portu conduxit,cr
<t venientibus illos exigit : qutc ratio in exteris huiufinodi di *
[cernenda efi. Hoc etiam loco addam, quod quum dicamus du*
ntetum,fi>inetum,uepretm,fimdia^ : tamen dicimus fenticetu,
non fentetum.

DccucntUjiuflTujpcrmKrUjiugwo. c a p . vir,

EVentus in fingulari generis mafculini, er dcclinatiois quot
tt eft:cuius plurali M . Tullius fiepifiime in neutro genere ,
C r declinatione fecunda utitur:ut de Oratore , Ex aliorum fa*
&is,aut di(tis,aut eventis, l dem de Diuinatione:Si eventu qux *
*”£-«*•* rimus, qux exquiruntur extis .Et ad Luceium : Tabulam reru,
euentorumfy mcorum.Et ad Atticum: Sempcr enim cauf<e euc*
torum magus mouent,qudm ipfa euentx. Quidam plane imperiti
fncfA.Phii.a4 euentum aiut fignificare principiumiut apud Ouidium, Exitui
Dcaopm attnprobat:careatfucecfiibus,opto, Quifquis ab euentu fi&A
notanda putat. lUud enim. Exitus afkt probat, uox efi accufanm
tium Phyllidem argumento, quod ducitur d cafu, eosq ; Phyllis
ipfa execratur,dicens:Careat fiuccefiibus,opto, quifquis a cafu,
cr nona caufis alium laudat, aut vituperat , similia funt huic,

i>!lh

feLEGANTIARVM LIB. I, *3

hiffu,er pcrmiffu tuo,quorum pluralia funt potitu fecunda de*
clinationis, injingulari fire nunquam . Necjj cnimdicerc fole* : ■

pius iuffo tuo,fed iujfu:non permiffo tuo,fed pcrmiffu . Horatius
tomen, V ttr permiffo - id eft, re permijfa , no mrte permifiioemec p1, *•
dixijet permiffo tuo, nec iufiibus , permifiibusq; tuis/ed iufiis,
pernufaq; tuis:ncc iujfm,pcrmiffusqi tuos/cd iuffa,permijfaq; Eclog>g<
tua.Verg. -Accipe iufiis Carmina coepta tuis -Et iterum : lujja Aco.*,
tomen dium exequitur-Et alibi: -Haud mollia iuffo. E diuerfo Ucorg-3*
iugerum in fingulari fecunda, c r in plurali tertia declinatiois :
no autemiutait P rife.) iugus iugeris, cum omnes dicat infin* ^ ^
g«kn' iugerum,er in plurali iugeribus. Significat autem men*
furd ducentorum xl pedum in longitudinem, dimidij in latitu*
dinem:uel(ut aliqui uolut ) quantu par boum una die arat: qua
dua fignificationes in idem recidut: tantum cnimftrefolet uni
dic par boum ararc,quantm dixi.

c a p. VITI.'

De nominibus adiecfHuis in t3is,(ilis,& xflis.

NOmina qua exeunt in tihs,uel in filis , uel in xilis fimilU
mam fms participijs undenafcuntur,fignificationcmbk.
bent.Vas fi ftilc,quod fidum ejl dfigulo:no quod fingi potefi.

Codilcs lateres, qui codi funt,er non crudi . R afi les calathi
quafi rafi :nihil extantis , aut redundantis habentes plenitudi *
vis. Vergilius timcn-Et tomo rafile buxum, quafi rafi bile.Pen Gtorg.n!
filis uua,penfilislettus,penfiles lychni ,pe files balnea,penfiles
horti,quod fuffcnfi funt,cr in aere pendentes . flexilis ramus,
flexiles uites , quod flexa funt, er tapfu erratico torquentur .

Tortilis anfa,quod retorta,er replicant ejl . Tornatile poculu,
quod tornatum cft, er torno fidum . Textilis ueftiSiqua textu
eft.Sutilis baltheusfiutilis cymba, quod confuta ejl. Sculptile fi*
nudacrum,quod fculptwm eft. Altilis auis, altilis quadrupes,al*
tilis pi fas, qui fagina altus, fine alitus eft, at % faginatus . S tru*
dihsbafis 9ftrudiles coluna , qua non funt ex uno lapide, fed

b 4 tnultis

f -

t4 lavrhntii VALLAE '

multis. ApertUc UtM,quod apertu efl:ut Ouidius de Tridibut,
Ekg.it.ub,}, AJJicjj 4 dextra latus hoc adapertile tauri.

Tirtttile uirus,quod tindu efl, aut intindum friculo fagitta:ut
Eleg.io.Ub.}. aPU(^ eun^> CT in eodem opere: Na uolucri ferro tindilc uirus
inefl. T onfile buxeti, er tofilcs oles legimus,qu6d tofe funt ,
er in orbem,ac comam putatce . E t hac nomina in participium
pafiuu rcfoluutur,qua pafiuu habef.qua uero pafiuo carent ,
in prafcntis participiu , qualia funt neutra: ut anima uolatihs,
quafi uolasicr quidam uolatilia uolucres uocdt, quia uoldt: ut
altilia animalia,qua alutur.Sefilcs laduca , quafi fcdetes,quod
licet a participio non ueniat,tame eiufde natura efl , cum in fi=
gnificatione confentiat,cr d fupino nafcatur.Vmbratilis uide*
twr couenire cum catcris,quafi umbratus:ut uita umbratilis , er
ires umbratiles: id efl, uita, umbra er opaco marcefcens :er res
per inuolucra,er inanitatem,qualis umbra efl,duda,umbrati*
les appellantur. V erfatilis quoq; fcetia uidetur fgnificare,quod
uerfaturhuc, er idue, no quod uerfaaefl:cr axis ucrfatilis,cr
gladius angeli uerfatihs,qu6d uerfatur. Quidam autem uerjilis
fccna,cr dudilts dicunt: uerfilis quidem quod quum tota machi
tiis quibufdam conuertebatur, aliam pidura faciem ojlenderet:
D udiUs uero,quum tradis tabulatis hdc,atq; idac,Jpecies pi=
dura nudabatur interior . Plicatilis crijh upupa , quod plica*
tur,non quod plicata efl:& nauis plicatilis,qua plicatur, quuto
foda efl cx corijs . Eifilis arbor , fi file lignum , fi file robur y
tum quafi fiffum cuneis , tum quia finditur , quafi fifibile : ut
ap.fi. Plinius libro x v i. H ac maxime fi filia,alia frangi celeriora ,
quam findi, idem paulo pofl: NutUsfy fi file rimis hoclignum.
Dehac foiutiii id cfl,fifim . Solutilis etiam nauis dicitur ( qualis nauis in qua
pinx&iuu^- ASnPP,n4 * Nerone filio per infidias pofita , naufragium
gio , uide Su«t. ficit) quafi folubilis , qua facile foluipofjet. Ego uero malint
& CoriTaci folutilem dicere folutm , er non fideliter confutam . E t f 'edi *
itb;i4. lc porrum legimus , non tam fedibile ( quid enim non esi fe*

dibilcf

ELEGANTIARVM LIB J. tj

flibileOquam fettum,cr fua /ponte concifum,cr [eftu intror*
fum.¥utiUs,uanus,uel inutilis: uel a futio futo, unde effutio effu
tisiuel 4 fuo futum:uel per apocopen ab alio fupino,quod ab a* '*Fnioiom fntd
I ijs diurnari malo,qum a me profari . Aquatihs}a nonune3uel u«bi futuo,

4 uerbo3animal in aqua degens. Saxatilis, incola faxorii Pifcis
fluuiatilis , incola fluuij , nonmans , aliarumue aquarum pifcis.

Pluuiatilis aqua, 4 pluo3uel magis a pluuia.

Deadie&iuis inbundus. cap. ix.

PKifcianus libro quarto inquit: In &«n<ftw definentia fimi*
litudinem habere fignificant , «t nitibundus, finuUs uianti .
Pnedabundus, finuhs pradanti. Moribundus, fimihs morienti .

Errabundus, finuUs erranti. luribudus, /inulis forenti. Et paulo
pofhExcipitur alternititis caufa R ubicudus,quod in penultima
fyUabapro b,chabuit,ne fit abfonu,fi rubibundus dicamus. Sed
uideamus,an P rif :ianus refte fentiat:neq; d me primu hac quae*
ftio monetur ,fed olim ab Aulo Gellio, atefa ante hunc d Ter en*
tio Scauro Adriani temporibus (ut idem Aul. Gellius ait) gram* Gdi.Ub.it,
tnatico uel nobilifiimo contra Cafellium in commentario leftio*cap,t u
tum antiquarum ita feribentem: Ludibundus, errabundus, ridi*
bundus , idem eft,quod ludens, errans , ridens. Quod Scaurus
reprehendit,dices Ludibundum cjfe,qui ludentem,errabudum,
ridibudumqi,qui crrante,ridetmq} agit,ac finuilat.Hoc Aulus
Gellius confutat , atque ita cum Cxfciiio fcntit,ut no fi nudatio*
nem per haec nomina,fed e contrario uehementiam intelligi ue*
lit,his quidem uerbis : Sed qua ratione Scaurus adduftus fit,ut -

CafeUim in eo reprehenderet , non hercle reperiebamus. Non
ejl enim dubium , quin hac genere ipfo dunaxatidem figni *
ficent , quod ea demonflrant,d quibus producuntur. Quid effet
autem ludentem agere, uel imitari r er paulo pofl : Cum repre*
benfionem autem iUam Scauri notxremws, in memoriam no*
bis redijt , quod Sifenna in quarto hiftoriarwm ciufdcm figura:

Verbo ia ufus ejl ; Populabundus , inquit , agros ad oppidum

b i peruenit.

x$ LAVRENTII VALLAB

per ucnit. Quod fcilicet fignificat eunt agros popularctur,noii
ut Scaurus in confinalibus uerbis ait,quum populantem ageret ,
uel cum imitaretur. Poterat tamen A ut Gellius magis proprium
producere exemplum,quale apud SaUufliuin Jugurthino: Ipfc
quafi uitabundus per faltuofa loca , cr tramites exercitum du *
fktre. Si huiufmodi nomina in bundus fignificarent fwulitudi*
tiem,quid ita adderet quafi,quod fimlitudinem , imaginemqi fi*
gni ficati Pergit idem Aul. Gellius diccns:Scd inquirentibus nos
bis,qu£nam ratio, cr origo effet huiufcemodi figur£ popula*
bundus,cr errabundus, multorm q; aliorum id genus ucrboru l
fog«£&apt^ WoAut hcrcle Apollinaris nofterfibi uideri ait,particulam ifli
poJbremam,in quam uerba talia exeunt,uim,et copiam,cr quafi
abundantiam rci,cuius id uerbum effet, demon ftrarc: utlatabu*
dus is dicatur, qui abunde hetus fit : cr errabundus, qui longo,
atq ; abundanti errore fit . Cateraq; omnid ex ea figura ita dici
ofiendit,ut produftio h£c, cr extremitas , largam , cr fluentem
uim,cr copiam declaret. Hac AulGeUius : d quo miror cur de*
fciucrit Prifcianus,cr uni Scauro potius , quam his duobus,tri *
bus'ue aflipuletur.An quia grammaticus Scaurus, cr Prifciano
fimilitudine profifiioms coniunftus ,C£fellius nero iurifconfuU
tus,cr AulGeUius orator,ApoUinans'qi philofophusi Puto po *
tius Seruitm fecutum,quanqudm ab eo libenter diffentire folet.
fnottfs mum, A it enimiUe tum alibi, ttm decimo Aeneidos: moribunda,
hum«o^n eruis tnorienti fimtlis . Q uod ita effe SoUuflius ofiedit, qui ait: Qua *
moribunda Pe fi uitabundus per tramites, cr faltuofa loca exercitum duthre.
pcadii. Nullum exemplum Scruius magis contra fe proferre potuit,
utmodooflendi. Audi quam fubiungit rationem: Nam Jugur*
tha non uitabat legattm,fed eum uitare fi nudabat. Ita expofuit,
quafi uoluerit uitabundum dici d fimulatione, cr non d fi*
mlitudine : non fimulabat uitutionem legati, fcd timor em.Pr£*
tered fiqua fvretfimilitudo,ea fimlitudo , atque pmulatio in*
tdligitur per idud quafi9non periUud uitabundus. Addit adhuc

rationem

ELEGANTIARVM LIB. I. xf

titionem : N<mt quia nomen efi, ideo.fignificat fintilitudincm ,
non pafiioncmtcr alia deinceps , ubi nullum robur rationis efi.

Sed pr<eter rationes illorum , ipfequoq; Vrifcianus imprudens
eonfiffiis cfi,quod negabat. Quero enim nunquid homo rubi*
cundus(quvd iUe finule facit c<ctcris in bundus ) fimdts rubenti
eft,an uere rubesi proftdo uere rubens tergo idem eritrubicun*
dus,zr rubens:qu£ fententia Ctcfcllij efi,qu£ er breuior cfi,nec
minus fbraffeuera, quam iOa,fiueAul. GeUij, fiuc Apollinaris:
quu/m ficqucntifiimc fic accipiantur , populabundus populans ,
errabundus errans. Sed nonnunquam(ut Gellius ait ) uchemen*
tiam fignificdttquce ut breuiter cr ipfe complc&tr, idem J igni *
ficat quod participia frequctatiuoru,lufitans , rifitans,erricans ,
leditans, populitans, fi reperiremus : quod quum no fit , ad b£C
(ut reor) in bundus terminata decurrimus .

D« nominibus in icus, cap. x.

MAgnificus,bonorificus,munificus, no cx [egignunt coma
paratiuos,fupcrlatiuosqi,fed ex alijs,qu£ in ufu no funt9
ac ne pojfunt quidem effe,magnificens ,honorificens, munifi •
cens. Nort enim dicimusmagnificior,honorificior,munificior:
fcd magnificcntior,bonorificcntior,munificentior.zr in fu per*
latiuo magnificentifiimus,bonorificctifiimus,munificentifiimtts,

Mirificus tamen etiam mirificifiimus facit ,ut Terentius : -At*
qui mirificifiimum: Patruus tuus pater inuentus efi.Et M.Cato, ^
tefie Prifciano,cotra T hermum de Ptolemceo rege optimo,atq; Prifc,ub.j»
teneficifiimo . Et Accius in undcci. didafcalicon : Atcp magni *
ficifiimo,excedentifiimoq; honore.Cmnia ergo d facio fic com*
pojita ,er terminata,hanc regulam fcquutur, mirificus, male fi*
ats,beneficus,ueneficus,uulnificus,tabificus,ludificus,pacifim9
tnorbificus,facrificus , er fiquafunt dliatqute omnia afeititium
eomparatiuwm, fuperlatiuumq; habent, aliquando etiam fuunt,

Sunt'ne alia nomina er eiufdem natur eei certe funt: ea,qu* for*
nantur 4 dico, cr d loquor, ut,maledicus,malcdicentior,makdi*

ccntifiimus ,

X9 LAVRENTII VALLA E

centiflimus. Benedictis autem non inueni , quia nec benedico in *
PrifcJib.»7. uenitur,licet eo P rifciantis utitur , er hoc tepore utamur more
Grtcoru, quorum autoritate dedimus huic uerbo accufatiuum
pr£ter naturam fuam,q uu poftulct datiuu , ficut maledico quod
Benedico non cr ipfum nunc ad imitationem Gracoru habet etiam aliquando
VaUa^dWffc accufdtlm'm- De benedico unita uocts loquor, non duaruminam
ait enim Cicc. tunc er aliud figni fleat, cr aliter regit. Pratered fatidicus , ue*
Scnedixit un- ridicus:iuridicus ucro rarum cfl uerbum : caufidicus magis fub*
tmnibonoiBc jhntiuim. A‘ loquor fbrtaffe funt plura: a fequor fortajje nulla
fm^rluebwe n$ pediffequus , quod fubjhntiuum efl. Magniloquus , altilo*
loquor, quuSy grandiloquus , uaniloquus;dottiloquiis,ucrfutiloquus,/& *
tiloquis fdciut coparatiuu magniloquentior, grandiloquentior
er item catera. Superlatiuu magniloquctiflimus, grandiloque
tiflimus, er reliqua : fed horum pofitiua poffunt efjc tum par*
ticipia magniloqucns,grandiloques:tim nomina magniloquus,
grandiloquus : prater unum fuauiloqucns, quod nefeio an dici
poflit fuauiloquus. Maledicens plane participium efl, fed cr
maledicus dicimus: quod in fdtidicus,cr ueridicusnon fitmeque
in illis fuperioribus, magni fleens , honorificent , munificent,
qu£ participia effe non poffunt,qutmh£c fuerit futura ueri
uox , magnifaciens , hononficiens tmnifdciens .

De nominibus in ceus,ineus,& in itius. c a p. xr,

Finita in ceus pauca funt, materiamq ; fi gnipeantiut, Herba *
ceus. Betaceus , Maluaceus : ex materia herb£,malu£,bet£,
Arundinaceus, Ferulaceus , Ro faceus. Triticeus, Hordeaceus,
Tefhceus, Tophaceus, Arenaceus, Cretaceus , Argillaceus : ex
materia arundinis , rofe , tritici , hordei , tefl£ , tophi , are *
n£ , crct£,argill£.Hoc tamen differunt ( fi quid differunt d ma *
terialibus)quod illa magis totum figni fleant, h£c partem. Ager
enim cretaceus non idem cfl,quod cretcusmec arundinaceus fur*
culus,quod arundinacea flflula.Vnum cftnatum,cr pofitum in
creta,aut arundineialteru ex corpore, ac materia creta cr am *

dinis

ELEGANT IARVM LIB. I. z>

Unis fkftmivr pdnis triticeus,hordaceusue, non exfolo triti*
co,bordco'ue copofitus cft,fcd ex aqua quoq;,licct triticeus utri ;
ufq; harwm,dc quibus loquor, firmarim uideri pofiit, er magi/i
idius,cuiusfunt creteus, arundinem, er fimlia.Namtriticaceus
J icere deberet, nifi dicimus euphonU caufa,ca,fyUabamcffe fub *
latm:quod mihi ita uidctur efje , quia dijiuntfa eft ftccies eoru,
qii£ exeunt in ceus,cr eorum qu£ exeunt in eus. Huius generis ^"pj^aanto
eftuinaceus,quum ejl adicftiuu: ut,uitiaceo grano legimus que- rciib.^c^.a*
damfuffocatum. pro acino uu£.et uinacea fubjhntiuum plurale
pro granis uu£ iam preffie. Dicimus tame mons terrenus potius,
quamtcrreus,aut tcrraceus. Sunt item nomina finita in itius,de *
fcendentia ab habentibus t,in ultima fyllaba: crfid nominibus
quidem, fi gnificant materiam: fi a fupinis uero,pafiionem quan *
dam:ut,Cratitius,Stramcntitius, Lateritius, C<mcntitius,Vaui *
mentitiusAtem fiftitius,Commetitius, Pignerdtitius,¥cenerati*
tius, Conduftitius, C onuentitius,Adfcriptitiui, D cdititius. R atio
fiftitia , ac commentitia :qu£fi(fa, er ad tempus commenta efl,
cr excogitata. R es pigneratitia , aut fixneratitia , qu£ data eft
pignori,autadfcenus pertinet.Domus conduftitia,qu£ codufta
eft.Homo adfcnptitius,dedititiusq • qui ad aliquam rem adfcrip*
tus efl, er qui ex numero eorum eft, qui fe in alterius imperiu/m
dediderunt.

De natura comparatiui. c a p. x*i i.

COmparatiuum pro minore ui accipi , quam ipfum pofitU Prifc iib.?,
uum hdbeatjdit Prifcianusiut Vergilius, •

Trimior, er lacrymis oculos fuffufa nitentes.

T riftior enim hic ex parte triftis accipitur. S£pe per fepofitim
pro ipfo pofitiuo:ut,~Comites fenioris Aceftx.pro fenis.ln quo
rumutroq; eft caufa,cur aliquid nos addamus. Nam illud tri-
ftior,plane pro trifits,non pro ex parte triflis accipitur. Vt ait 1 «b.*,
Quintilianus, vommi bgmpmp&atiuis pro abfolutis : ut fi «rborJ^uri*
quis fe appellans inpmorm,non dixit pro minus quam infir=

mus.

mus. Ei hic fcnior potius pro ualdc fenex , quam tantum fenex:
m Han Quintilianus dc lfocrate, Eo<£ iam feniore ( o&tui twi
enim er nonagepmum impleuit annum)prxcipcrc AriftotcUt
pomeridiams fcholts capit. Et Ouidiusde Tristibus,

* Sojpitc pe te pt natus quoque fofaes,& olim
imperium regat hoc cum feniore fenex.

SttJniHud*. Ideo cum Seruio non fentio dicente fecundum varronem. Se*
fc^crudTdco mor> & ,Mmor comparatiua funt per imminutionem. Eft enim
Sic. tt in iiiud fcnior non fatis fenex , iunior non fatis iuuenis , intra iuuenem,
Jd«UrefSSat ficut pMpwior intra paupercmihoc autem dicit varro in libris
pefote nocc*. fuisad Ciceronem : quam rem a Vdrrone trafttum conprmat
etid Plinius:Hac Seruius.Si uero hoc varro , e r Plinius ait, quis
non cernit pbijpp repugnare rationemhancfEft enim naturi
comparatiui fuperare in ea qualitate , quam obtinet poptiuus,
quafuperatio quoties incolumis e p,no pofiis tunc dicere fidi
effe imminutionem. Ponamus exemplum huic rei pmilimu/nu.
Antiquior te ego fum: id efl, maior te natu fum. ttem,adolefu*
tior tcfumiid caminor natu te fumiita, iunior te fum: id cft,mis
fioris a tatis quam tu}uiJiliuifawWtymtfHpwnlh:quc in
modum accipitur illo in loco Scruij . Ergo no per imminutione,
fed proprie. Quare ut in iunior fallitur, itaet in fcnior falli dicU
dus e p :qu£ tamen omniaCut fentio)pro pofitiun accipi folent.
quemadmodum etiam ocyus,pro ocyter.Tftmus pro non,jempcr'+Z~f
ftre accipitur : pequentifime tamen iundm cum pn , aut cum
quo, pro ut. Sin minus,id cfl, p non: Quo minus, id ejhut non:
ficut,Quo fecius , etiam pro ut non. Quid de hoc comparatiuo
minus pei mentionem, aliquid etiam de ipfo dicam. Placet aute
mihi non modo d paruum uenire , fed etiam d parum : ut parum
pecunu habco,no autem paruum pecunU:ergo minus pecuniA
dd parum pecunu potius, quam ad paruum pecunu uideturre
PriiUib.jj. ferri. Addam aliquid econtrario demagis. Ait idem P rifeianus,
omnia comparatiua mittere aduerbia pmilia ueutro generi .

Atqui

ELEGANTIARVM LIB. I. 5»

Atqui magis, non in us exit more diorum, fed in is: quod coma
paratiuim ejfe er uis ipfa huius uocis indicat, er multo poft
( nefeio quomodo)fatetur hic autor. Pr* tereo quod a maius nui
Ium aliud aduerbiu eji , er aliquod ejfe debet. Dicimus enim iu*
ftius queror, melius feribo, peius canto, plus gaudeo, minus do*
leo unaius gaudeo non dicimus, fed magis, quod a magnum po*
fitiuo compar atiuum ejfe uelhinc palam efl,quod omnes fic lo*
equimur: magis poterat Pompeius, quam Cte Jar, fed poftea mda
jc ime omnium potuit Cafar. Ex quo apparet eiufdem pofitiui,
quod eji magnum, comparatiuum ejfe magis, cuius fuperlatiuu
eji maxime, mutata u in g:er appofita i. Qjqod quum ita jit, cur
per magis er pojitiuum refolui comparatiuum Prifcianus uo*
luit,taccns de ceteris que eundem ufm prejhnt* fortior, plus
fbrtis,uebementius fortis, ualidius fortis , er que funt eiufmodu
Opinor quod non putabat hoc ejfe comparatiuum , ut quod 4
uocc compar at iui recejferat-.aut fi putabat,abfurdum uidebatur
comparatiuum per comparatiuum refolui cum pofitiuo, quum
prefertim ipfum magis , more aliorum comparatiuorum rcfoU
uendum fit, quod fieri nequit. Quod fi refolui nequit, ne' aliud
quidem poterit. Quale cfl fi dicam,quod efliflorum mdius edi*
ficium,dut quod ualidius i abftirdum ( ut dixi ) quibufdam uU
deri pofiit, fi refoluatur magis magnum , er ualidius ualidum *
Adde quod ficut refoluit comparatiuum per magis , ita debuit
refoluere fuperlatiuum per maxime : forti fimus Grecorm A*
chilles,maxime fortis Grecoru,no aute fuper oes Grecos fortis .

hoc modo fuprafe fortis erit, quod fieri nequit. Item fine
appofito,fbrtifiimu< Hercules , non dicitur commode ualdc for*
tis,fed ualidifiime,idefl,maxime fortis. Nam quid abfurdius,
quam quum exponamus cornparatiuim per comparatiuum ,
exponere fuperlatiuum per pojitiuumt
c a p. x 1 1 1.

De differentia compararim i fupcrlariua

v • v infer

1* LA’VRENTII VALLAE

IN fer comparatiuim , er fuperlatiuu ea in primis, qua apud
Gr£cos,diffircntia efl, quod compurutiuum refertur ad unu,
Prifc,lib,j. fuperlatiuum ud plura. Quod reprehendit Prifcianus,inquiens: 1
fit autem comparatio ucl ad unu,uel ad plures tam fui genens ,
quam alieni: qua/nuis Graci honoris caufa fulgentis magis ,
quam ratione ueritatis , dicant non poffe ad inultos fui generis
fieri comparationem. idi) autem dicunt hanc effe rationem,pro *
pter quam non utuntur tali coparatione , quod quum ad plures
fui generis fit comparatio, fuperlatiuo uti poffumusiut, firtifii*
mus Gr£conm Achilles. Sed fuperlatiuus inulto alios excellere
fignificat: compar atiuusuero etiam potefl paruo fuperantem
demonfirare: unde etiam diminutionem iure accepit apud nos ,
maiufculus,minufculus:Hac Prifcianus. A‘ quo tam pro Gr£cis,
quam pro Latinis diffentio. N am quaro a P rifeiano , quonam
modo Graci difiinguerent fenfim comparatiui a fenfu fuper*
latiui,quim ipfi quoq; comparatiuo genitiuum tribuant, niji
hac ratione, ut hoc ad unum , illud refiratur ad plura i Loquor
quoties comparatio fit ad eos , qui funt eiufdem generis. Nam
ad cos qui funt alieni , neceffario quoque utuntur genitiuo per
comparatiuuiquum ablatiuo caredt. ( Quum dico coparatione .
more Prifciani,tm coparatiui,qum fiuperlatiui intcQigiuolo.)
Atqui apud Latinos ijh ambiguitas non efl , quia comparatiuo
ablatiuum tribuimus. De hoc paulo pofl rejpodebo. Tamen tati
momenti efl illa Gracorum ratio,ut eam Latini ad formam Gr£
<£ conHruftionis imitati fintihoc efl, ut cum genitiuo iungeret
comparatiuum utique inter duo ( nam fuperlatiuum dubium
non efl haberelocum inter plura ) ut, Aiacu fuit fortior Tela *
monius :er manuum melior efl dextera. Si uero tres Aiaces fuif*
fent,diccremus non fbrtior,fed fbrtifiimus: fi cut, digitorum lon *
Dearttpoct, gifiinmefl>non longior, medius.Horatius,0' maior iuuenum-

in cpift.Mcd. ln4M,t : d£* *uos cmw p*fones patrem, filium# feribebat. OuU
ad iaf. * dius in perfona Medea, qua duos' filios habuit ,

Quum

ELEGA NT IARVM LIB. I.

Qnm minor ex pueris iujfus, Jludiofy uidendi
Conjtitit ad gemin £ limina prima foris.

Et Cecfar,fiue alius pro C£farc,in comentario x i.intejkmen*
toPtolemei patris, Haredes erant feripti ex duobus filijsma* 3 uebcUiua.
ior,e? ex duabus ea,qu£ etate antecedebat . ideo maior A iax,

CT ntinor.ille Telamonis,hic Oilei filius. Maior,et minor Atri =
des:iUe Agamemnon , hic M enelaus. M aior Cato , er minor , *

JVI aior,*? minor Scipio, de duobus A pbricanis. Maior Cyrus ,
er minor.fiue fuperior,*? pofterior : nam tepus fignificamus,
non dignitate maiore,minorcm'uc.De malis tame non maior, c?
minor dicimusiut, Dionyfius fuperior, er Dionyfius infirior*

Qui numerus quu fuperat,non per coparatiuu, fed per pofitU
uum,aut per fuperlatiuu loquinutrut , Magnus A lexader, M a*
gnus Pompeius, Fabius Maximus, Valerius Maximus. E tb<ec
eflGnecoru ratio,in qua nobis cum iUis couenit : quod ad unu
fui generis utendu efl coparatiuo,ad plures fuperlatiuo. I deoq;
curio fifiimus in loquendo,*? recoditifiimefcientU Macrobius Macrob.uh.7.
in Saturnalibus mihi non probatur, ubi dixit: Age Serui non
folum adolcfcentium, qui tibi equeui funt ,fed fenum quoque
omnium do ftifiimus. Non enim efl eiufdem generis adolefcens
cum fenibus,non aliter quam fi dicam,ego fum do ftifiimus Ro*
manoru. ,*? Carthaginiefiwm.Nam fi Romanus fum,toUendim
efl Carthaginienfiumifi Carthaginienfis,toUendum efl Roma*
norum:fi neutrum,utrunq ; male iungitur.Et Prifcianus in pri*
mo:Omnium efl breuifiimu eorum que diuidi peffunt, id quod Vbf de utera
diuidi non poteft. Non aliter quam fi dicas, K£c efl pulcherrU lociuuur*
ma fuarum fororu,cum fit dicendum,hec efl pulcherrima foros
rm.narn fororu , ipfa una efl,fuarum non efl. Quid autem ai
plures generis diuerfit N etnpe nos qui fex tum cafum habemus
fimilimum genitiuo,huncadbibcmus:ut, Achilles Troianis for*
tior fuit:*?, ego fum doftior Carthaginienfibus , qui non fum
do ftifiimus Romanorum :*? > tu es doftior fenibus , iuuenum

c longe

34 LAVRENTII VALLAE

longe do ftifiimus. Gr<eci eodem gcnitiuo utuntur , ut fit bit
differentia, Superlatiuum ad plura fui generis , comparatiuu/m
ad plura diucrfi generis coparari:quod Prifcianus reprehendit ,
nolens illam differentiam inter gradus hos cffe,fed hanc , quod
ccmparatiuus parum ,fuperlatiuus multum excellere fignificet.
Qu<e ratio , prjeterquam quod non fatis defindit opinionem
Gr£corum,atq ; adeo ufum Latinorum , etiam ftlfa ejl. N eque
enim (ut ipfe uult) quia comparatiuum diminutionem accipit,
ideo parum fignificat,er non potius multum,quia diminui po*
tejl,pr<efertim quum dicat comparatiuum aliquando tranfeen*
dere fuperlatiuum:ut , Achilles fortifiimo T roianorum H efto*
re fortior fuit. Sed ego hoc non laboro , quod comparatiuum
tnodo tranfcendat,modo minuatur.qux res non mutat naturam
€ ompdratiui : aliud animaduertendum ejl , quo folo ipfi gra *
dus comparationis ponderantur : quod comparatio unum gra*
dum obtinet, fiueprimumifuperldtio uero plures,flue ultimum .
Atque (ut egofentio ) non ad fmgulas res,fed ad gradus quo fi
dam iUa referenda funt. Nam ubi fuerint multi eiufde generis,
non tamen cadit fuperlatio uno eminente,cateris paribus, vt fi
inter plura uafcula,aut plura nauigia ad unam magnitudinem
fiftn,aliquod jit longe capacius ,er grandius , non refte dicas ,
hoc effc omnium maximtm.Neccffe enim efl ubi fuperlatio efl,
ibi fit er coparatio, er aliquod fit maius aliquo,er iteru alte *
rum maius hoc,quod erit iam omnium maximim:ut in Troia *
vis funt aliqui fortes , er his alij fortiores , atq ; cdij adhuc hk
fortiores, qui uocantur fortifiimi . I a<p nunquam citra tertium
tumeris fit fiuperlatio(At Prifciano uidetur,fi cectera paria na*
uigia aliquod paulo antecederet,dicendm maius c<eteris:fi mul
td,maximum omniu). Quid ergo fi inter ipfa paria unum ut*
cunq ; emineat,eiufdc tamen generis,no ditterfi,quomodo dice*
dum erit? Comparat iuti non refertur- ad ea qu<c plura funt eiufi*
dem generk,er fupcrlatm non habet locis inter paria. Malim

ergo

ELEGANTIARVM LIB. L tS

ergo dicere per coparatiuum , fcd in ablatiuo,ut maius exteris.

Ham inter duo (ut dixi) damus genitiuu. Quidam dant^geni*
tiuum etiam ubi plura duobus funtjcd txntumodo ecclejiaftici , ^
prxfertim imitati Grxcos autores , unde interpretantur. N ulla
enim litcrd ejl L atina noui tejhmcti. D icut ergo maior dif :ipu~ ra Latina : noc
loru,minorjratru,jiue quia exteri pares funt,unus aute aut ex * ! aSt

ccUat,aut excellatur: fiue quia no magni jecerint hanc difjircn- cuangdi^fai-
tid coparatiui,cr fuperlatiui,altero pro altero,hoc eft,copard
tiuo pro fuperlatiuo utentesiut ex loco illo datur intelligiiQui
uult inter uos maior ejfe,jit ueflru minimus. Cur no dixit maxi= 5’Spfcnmu
Wis,minimusq;,aut maior,minorq;,niji quod pro maximus po-
fuitmaior,in quo Grxcos fccutwm fcimusi I n itio autem ( licet perperam Mi’
huc parum pertineat ) Grxcwm non [equimur: Nunc manent £rne^e£tct‘
fides ,fp es, charitas , tria hxcimaior horu ejl charitas. Cur non p
aut maior barum,aut maius hortum i Grxci genitiuwm hunc in [, coria. i j,
omnibus generibus unum habent , qui ejl dmup, verun tamen
potuijfet Latinius dici , maximummiji Grxcos imitari maluijfe*
mus, Grxcos inqua unde traduxerunt,non autem ueteres illos ,
ex quibus grammatica confirmatur. N amut charitas ejl maior
exteris, ita exterarum duarum ( ut opinor ) altera altera fupe *
ratiraroq; reperitur numerus trium,ubi non potius fuperlatio
cadat,qux tres diuerfas exigit quantitates , quam comparatio .
ldeoq, Grxci contenti fuerunt dicere coparationem ad unum ,
fuperlationem ad plura , quafi omnia inter fe aliud ab alio di *
Jhntia.Quin ipfc Prifcianus quanquam dijfcntit, tamen paulo Prffct2>.|.
poft quafi imprudens , quod negauerat , conjtjfus ejly prior re-
ferri ad unum, primus ad plura ( quod antea Diomedes, Dona*
tus,cr Seruius dixerant ) ideoq; illud iungi ablatiuo more com *
paratiuoru , hoc autem genitiuo more fuperlatiuoru. Qua: non
fignijicant melior, & optimus ( quemadmodum ipfe uult) jicut
nec potifiimu,optimum,in Phormione apud Terentium:vbi tu Aft.i/ce,».
dubites, quid fumas potifiimu,fed in his omnibus principalior,

c 3. pritt

LAVRENTII VALLAE

principdlifiimus3zr printipalifiimm. Quod quum ita fit (ut irt
fumma colligdm , cr brcuitcr dicam 3 ut d principio inftitui )
compar atiuum inter duo cjfe,fupcrlatiuum inter plurd3fi modd
tria funt imparia : ueluti fi in duas parteis duitas diuifa ejl , ut
beilo ciuili P ompcij,er C£faris3rcfte dicas3maior pars Quiri «
tiumfequcbatur Pompeiim^minor C <efxrem:non autem maxi *
ma,aut minima3nif\ accipias pro tuldc magna maxima3er pro
ualde partta minimam. Sin in tres partes3ut tepore trimuird*
liydicetidu erit3maxima pars Quiritium fequebatur Oflnuium,
pars maxima legionum erat cum Lepido3maxima pars nauium
erat cum Antonio 3non maior. In quorum utroq. ; (ne quis pu*
tet neminem hoc ignorare ) pcccauit Ldflnntius uir Latinus
ap,t* plane,er facundus,qui in fecundo libro 1 njlitutionum inquit:
Vt pofiis dubitare3quos dicas potifiimum jlultiores3mosne qui
Cap.ij. filfam religionem fufcipiunt3an qui nullamtEtin feptimo:Vt
ea ipfa qu<e dicerem non noftrisjed aliorum potifiimum literis
confirmarem . Potifiimum dixit pro potius : du£ enim partes
Dedam. i. agnino Mxltxiut apud Quintilianun^Hoc loco quieram ne *
ceffc efl,qu£ ratio fuerit , ut iuuenis ad parricidium fuo potius
gladio uteretur. T ametfi non abfurde hic potifiimu dici poffet ,
quafi fuo cx omnibus potifiimum. Et in illo Laft&ntij quoq^fi
tale fdrct,Non aliorum 3fed no&ris potifiimum , quafi ex omni*
buspotifiimuicruntq, mult£ partes , er totidem quot funt ge*
ner a Hierarum. V c/, N on aliorum , fed noRris potius : crunfy
2p‘ * du£ partes ,hinc noRr£ liter£3Hlinc alien£.ldem Laftnntiut in
primo : Omnes Siby1l£ unum Deum pr£dicant3maxime tamen
E rythr£d3qti£ cclcbrior,ct nobilior inter c£teras habetur.Ce *
leberrima,cr nobilifiima dicendum erat.Cicero autem quodam
loco id quod dico } apertifiime oRendit 3 quum ait in Pifonem:
M e quum qu£flore in primis , £ dilem priorem , pr£torem pri*
mum3cunftis fnffragijs P. R. faciebat. Aedilem priorem dixit ,
quia tantum erant duo £diles, ficut duo cenfores , er duo con *

HLEGANTIARVM LIB. I. 37

fides. Catcri autem fere omnes magifiratus multi , ut prator,
quafeorq ; : inter quos fe creatum dixit aut primum , aut inter
primos. Cuius rei fequis fidem defiderdt,binifempcr adilesno*
minantur 'a Terentio, lpfe Cicero pro Milone inquit: Septem
prator es , odo tribuni plebis , illius aduerfarij, defenfores mei.
Nam qua flores pene finguli Jinguhs prouincijs praficieban *
tur. Et exemplo Lafkmtij admoneor ut dicam illas prapofi*
tiories inter ^ ex , tam comparatiuo , quam fuperlatiuo pojje
dari,ut conjht fuperioribus,qu£ retuli , cxemplis,cr Quinti*
liani in Gladiatore: Qui inter nos (jut apparet ) fortior fuit. Et
in Geminis languentibus : Dij prohibeant , ut ex duobus filijs
utilior incipiat effe periturus. De fuperlatiuo ipfe paulo ante
protuli exemplum. Celeberrima inter omnes , er nobilifeima
habetur. Qua fi pares pr£ter unam fuiffent, utendum putarem
comparatiuo , ut fecit Latfnntius. Solemus quoep, interrogati =
do,er dubitando dare Vtrum comparatiuo,Quid autem fuper ?
latiuoiut idem Quintilianus , Ifci non tantum utrum idem fit
tnclius,fed quid fit optimum quaritur. J tcrwm : Ex duobus uter
dignior,ex pluribus quis dignifeimus. Et Cicero: Quum qua*
rere uideretur orator utrum potius , aut quid potifeimum dica *
mus.Tamen aliquddo damus Quid etiam comparatiuo:Scd ego
ad ditiora ducente feylo tranfeo,cr ad ea qu£ oratorum magis _
funt,quam grammaticorum t cr magis Latine, eleganterq; lo*
qui uolentium,qum eorum , qui ad normam grammatic£ pe *
riti effe contenti funt. Quare feparemus ea , qu£ de haere di*
cendafuperfunt, cr eis fuum loeu afeignemus : qu£ etfi poffent
poRerius trafhri,tamen quia ad materiam graduum pertinent ,
in hoc potifeimum loco exequemur rem dignam auribus flu*
dioforum , de exaftifeima antiquorum Latinitate , cr elegati *
tia a Marco Cicerone , Marcoq; Fabio Quintiliano pracipue
obfauatA, duobus luminibus , atque oculis quum omnis fapi*
entia, tm uero eloquentia Latina.

C 5

J* LAVRENTII VALLAE

De natura fuperlatiui. c a p. x 1 1 1 r.

IGitur fuperlatiuus adfcifcit fibi quifq;, relinquit autc omnis,
uel cundu s pofitiuo-.ut optimus quifq;, fapientifiimus quifq;,
pro eo quodeft unufquifq • qui cjl bonus, ac fdpicns:ucl omnes
boniyZr omnes fapictes. N on enim liceret dicere,boni quique?
fapientes quiq;fnec omnes optimi,cr eundi fdpientifiimi. 1 dem
intcUigo fi fuperlatiuus in alio cafu ponatur, quam illud quifq;:
Jic, Maximo quifq ; animo diuitUs defyicit. valentifibni quifq;
corporis longe abeft d fdpientia. At uero coparatiuo no quifq;
coucnit,fcd omnis. V egetius tamc non perpolitus fane feriptor
inquit,Honeftiorcs quiq ; milites.pro honeftifiimi quiq;. EtLa*
Cap.H. fontis je opificio: Nam etfi ia effiet , placidiora qu£q; ani *
malia uel nihil filiis omnino,uel minus haberct,qudm firce. M a*
Dedant r, ^lfm fS° dicere , placidior a omnia animaliaiut Quintii in
Aegro redepto:Rus,feruulos,pcnates , er omnia utiliora pro *
peranti fifiinatione parenti addixi. Ex pofitiuis autc iUa exci »
pimus,qu<e caret fiuperlatiuo,qualia funt,qu£ habet i uel u ante
ut:ut,pius,cr ftrcnuus,qu£ nonnunqua patiuntur fiuperlatiuu ,
ideoq; utranq; rationem fcquuntwr,omnis pius,cr pius quifq;.
Salludius in Catilinario: Nam ftrenuus quifq; aut occiderat in
pr£lio,aut grauiter uulneratus difcefferat. lpfe mallem dicere
ftrenuifiimus quifq;,pijfiimus quifq;. Quidam tamen Salluftiani
codices feriptii habent ftrenuifiimus. Carent etiam fuperlatiuo
iUa numeralia, fecundus,tertius,quartus, quintus ,er deinceps .
Nam primus etiam quum numerum ( ignificat,fuperlatiuu eft:
er ultimus. Dicimus itaq; primo quoque tempore,primo quoq*
die:quod imperitiores putant effe coiundionem qudq;,qu£ ha»
Philip.?* bet primam breuem,quum hic fit longa. Cicero in Philippicis:
Primo quoq; die confules ad fenatum refirant. Quanqudm hic
non tam omnis,qudm unus omnui primus dies fignifiedtur. I dem
pro Rabirio: Tertio quoq; uerbo excitabatur. Et pro eodem
Rabirio: Quinto qub% anno de moribus noftris indicaretur.

Cafar

ELEGANTIARVM L I B» I. 39

Cvcfar commentario quinto: Legione produtfa cognofcit non
decimum quenque militem reliftum cjfe fine uulnere. Suetonius
inuita Cxf.Et intcrcalurio menfe fublato , unm dies quarto CaP‘*°*
quoq; anno intercalaretur. Quod ineruditi fic pronunciare fo*
lentiomni quarto anno efl bijfextunv.omni quinto anno fit lu*

Jirum apud Romanos, Grcecosq ; : omni quinquagefimo anno
ludtri agunt iubilcuiquum jit dicendum,quinquagefimo quoq;
anno.Vlpianus apud luslinianti Ub. x xvn, ait, milite quafi
nuUejimuni quenq ; difttm,id efl, omnem qui cjl ex millenario
numero ultimusitmen accipiendus ejl non ultimus , fed quifq;
ex co numero. N am quum dico. Dabo tibi ex ouibus decimam
quanq non eam intelligo , quae decima in numerando eueniet ,
fed unam de decera quxcunq ; fitiuel (ut abfolutius loquar) jin=
gulas ex denis, fiue ex decem , quas tu elegeris. I taq ; unaquaefy
poteft ejje decima.Et exemplo C a faris cojkt decimum quenq j,
ejjeunumex numero denario, ltx dicamus millefmum quenq;
ejfcunumex numero millenario, lurifteriti noftri , eleganti <e
Latina: ignari , intelligunt militem ex mille maxime ftrenuum ,

Vnde puto errorem ortum de uocitandis militibus hoc tempore
infgne quoddam dignationis fretibus. Sed ad rem.Hinc etiam
fittu ejl,ut dicamus unttfquifq;,er fngularis quifque,non fin *
gularifiimus quifq;,quod non reperitur , fcut nec unicus habet
unicior,cr unicijiimus. Quotus etiam iungitur cum quifq;,fed
tamen diuerfarationed fuperioribus. Nunquam enim fere uti *
mur hac diftione,nifi interrogatiuc , er in fgnificatione, quae
ejl quot. Quotus enim frequenter frgnifreat quot,ut Martialis:

Dic quotus,zr quanti cupias ccenare,nec unum Lib. i+.drca

A diideris uerbwm,cana parata tibi cjl. Satau

I d cjl,quot ejlh',cr quot tccum habes. Cicero pro Ligdrio :

Quotus enim islv.d quifq ; frcijfet f id cjl nullus, uel rarus.

Ouidius de Arte: Forma dei munus , forma quota quxq ; fuper= Lib*
bitild eJl,nulla,udrar<LNo ucnitin mente,an cum ahjs nomi =

c 4 nibus

LAVRENTI I VALLAE
nibus iungatur quifq Hoc tamen fcio , non habere Quifq; ge*
nitiuum pluralem duntixat cum adicftiuo iunttum:idcoq; ge*
nitiuo utimur Jingulari pro genitiuo plurali:idc enim efl cpti*
mi cuiufque animus , quod omnium bonorum animus. Vnuf*
quifque autem ideo non facile patitur fuperlatiuum , quia iU
lud Vnus uim quandam,ac naturam ( ut paulo ante ofledi ) fu *
perlatiui obtinet: potiusq ; dicimus , unufquifque bonus , quam
unufquifq; optimus. Atque hxc hattenus de quifque.

De V c,& Ica cum fuperlatiuo:de Quo 3C Ed cum
comparaciuo. c a p. x v.

ADdamas de ut, c? itx,finulibusq;. Duplicatur fuperlatiuu ,
uel altera ex parte nomen, uel altera ex parte aduerbium,
ucl utrinq, nomen , uel utrinq; aduerbium cumbis iitdeclinabi =*
libus,qu£ nominaui. Cicero de Orato. Vf quifq ; optime Gr£*
cc fc iret, ita effe nequifimum. idem in eodem: Vf enim quifque
optime dicit, ita maxime dicendi difficufatem,uariosq; euentus
'* orationis,cxpcfkitionemq; hominum pertimefeit. I dem de OfjU
cijs:Vt quifq} animi magnitudine maxime excellit, ita er maxu
me uult princeps omnium , uel potius folus ejfe. Quintilianus :
Quod ut longe optimum , ita dif]icilimum.Et iterum : Non ut
quidq ; primum diccndum,ia primum occurrit, ln quo cauefc
mus, ne pro quidque dicamus quodq ;. M ultum enim refert inter
b£c duo. In Catone maiore utrunq ; fuperlatiuum fuflulit Cn
cero:Vt quifq ; xtate antecedit,ia fententix principatum obti*
net. Quod facere alibi folemis : ut in illo , Homo in primis do*
ttuf.nm in primis doftifiimus:nc duas res fuperlationc habites
coiungamus. I ufh igitur caufa quare Cicero fuperlatiuos prx*.
termijtt:qu£ caufa Donato in Eunuchum Tcrentij non fuit,
qui ait: Vt quifq • mifer efl, it&fenior uidetur. Nam prxter id,
quod non adhibuit fuperlatiutm, etiam confufionem quandam
fecit ex pofitiuo , er comparatiuo. Quod ita emendemus , tum
per aduerbium :fic9Vt quif \ue maxime mifer efl, ita maxime

ELEGANTIARVM L7B. I.
fenex uidetur.Tum per nomen: fic,vt quifq; tmferrimus efl,ia
annofi fimus uidetur.Tum per alterum aduerbiwm,alterum no
men:ia,ut quifq; maxime miferefl , ia anno fi fimus uidetur.
ueljVt quifo mferrimus efl, i a et maxime fenex uidetur.Tum
per comparatiuum,nam er hoc idem efficit quod fuperlatiuu ,
hoc modo: Quo quifq ; miferior:uel,quo quifq ; magis mifer efl,
eo fenior:ucl,e6 magis fenex uidetur. quod ita licere fieri,cxe*
pio probandum efl. Quintilianus fecundo I nftitutiomm:
quo quifq ; ingenio minus ualet ,hocfe magis attollcrc,ac di=
latxre conatur. Et paulo pofl: Erit eo etiam obfcurior , quo
quifq ; deterior. lupinus autem, flue T rogus fuperlatiuum cum
comparatiuo mifcuit , inquiens lib.x v i. Locupleti fimus ut
quifq; efl, ia plures equites in bello fuo regi prxbet.Ego dice*
rem,itx plurimos . quin er ia ab illo feriptum fuiffe fufyicari
libet. Dicebam paulo ante,non licere dicere,ln primis dottifi*
mus:idem fentio de inter primos,cr cum primisilicet Salluftius
(fi modo codex non fit mendofus) aliter dixerit : Ac fane,quod
difficilimum in primis efl,cr pralio jlrenuifiimus erat , er bo*
nus cotifilio. Similia his funt I n paucis, cum paucis , inter pau «=
cos: item, Super omnes,ante alios,prater exteros. Sed hxc etfi
pofitiuo frequentius gaudcant,amen nonnunquam patiuntur
fuperlatiuum.V t P lin. de abfynthio loquens, lib. xxvn.
De ufu eius conuenit dicere,herbx fdcilim£,atq; inter paucas
utilifimx.V erg. in v 1 1.

-Petit ante alios pulcherrimus omnes Turnus auis , proauisq ;
potens. Et in eiufdem operis primo:

Pygmalion f celere ante alios immanior omneis.

DeHoc magis, 8c Ed magis,Tamtim,<36 Tantd,fimili*
Jjusc#, quomodo iungantur gradibus. c a p. x v l.

HOc magis,zr eo magis,idem efl , quod tanto magis. Item
quo magis,idem efl quod qudto magis. Quare admoneor ,
ut aliquid de horrn omnium natura prxcipiam:Pofitiuos ma -

c y git

Cap.j.

Eodem

&cap.

Circa prirtd
bcl.Iugur.

Cap.7.

4* LAVRENTII VALLAE
gis decere tantum,c? quanti, micomparatiuos tanto, cr
Off.i, Cicero: Quanto es maior,tanto te geras fumnufrius. Non aute

quantum es maior,tanttim te geras fumnufrius. Contra , quan*
tum potcs,tantum elabora:non autem,quanto potitanto cla*
Lifc ^ bora. L aftnntius tamen prxtcr morem oratorum inquit: Q ui*

'S,C/' to frequenter impellitur,tant6 frrnuter roboratur. Et Boethius
in dialecticis dixit,Paulo x quales. Hic pro paulum,diccs pau*
16: ili e pro frequentius , firnuusq •„ frequenter, firnuterq;.Tole*
Epig.+j, rabilius quod freit poeta C atuUus,T anto pefrimus omniu poeta.
Quanto tu optimus omnium patronus. In fuperiore Ldflnntij
exemplo, bis peccatum ejl in utroq ; membro. Quidam peccant
in altcro:ut fi dicatur. Quanto frequentius impeditur , tanto
firmiter robor atur:uel,quanto frequenter impellitur,tant6 fir *
mius roboratur. Nifi ita uetiufte dicas, ut Verg.in x 1 1.

O' prsftans animi iuuems,quantm ipfe firoci
Virtute exuper as, tanto me impenfius xquum efi -Confulere.
e t Quintilianus in primo: Quid autem aliud in noflris legio *
nibus cornua , ac tubx faciunt i quorum concentus quatito ejl
uehementior , tanto Romana in beUis gloria exteris prxfiat.
Quod non licuijjet aliter dicere. Proxime autem ad uimcom ==
paratiuorum accedunt illa aduerbia ante,cr pcjl, fiucprxpo*
/itiones: ut, tanto ante ego ueni,quanto tu pojl uenifti. Et idui
nomen alius, er cius aduerbium alitcr,er huic fimile fiecus : ut
Dedam, r, Quintii. At quanto alius fuit ille infrlicifrimi iuuems dfftdus.
inproiog. Et Teretius.Vcriim aliter euenire multo inteUigit. E t Cicero:
Multo fecus cuenit. Nam quod dico de tanto , er quan totidem
intelligo de aliquanto,de tmlto,de paulo,cxterisq ; finulibus .
Rurfusquoddc tantum,cr quantum:idcm de aliquantum , de
multum,de paulum ,er reliquis. Sed quia hxc tranfeunt in ad**
uerbia,ideo nonnunquam ( de his qux exeunt in um loquor)
abutimur pro ijs qux exeunt in o,prxfertim quando no ejl Sia
6tff.it, cotrapofitio duoru» utfuperioribus exepUs oilendimus. luue .

Dr#«

ELE6ANTIARVM LIB. I. 43
Defriciam, qui fcit quantum fublimior Ati at. T erentius : in^Euno.aft.i.

Eii*t frater aliquantulum efl ad rem auidior. Quintii At qui= Ub.*i».c,j.
dam etiam fi forte fufceperint negotia paulum ad dicendum
tenuiora,ea conuitijs implent. Ita in aducrbijs , prapofitionU
busqi imltiim antc,uel multo ante:paulmpofl,uel paulo pofl.

Verbis aute fcmperfire conuenit per um potius , quam pro o,
exceptis ab ante,a prx , a pofl compofitis, more eorum unde
componuntur : ut multo praftat , er multum praftat.Sal*

M. Multo pr£Hat maleficij, quam beneficij immemorem effe. [nlugatt,
lta,multum uel multo antecellit : paulum,ucl paulo poflhabui ^
tua negotia meis/Tam,zr quamffimlia,atque eadem uidentur -t* y
txntiim,cr quantum: idcoq; raro cum comparatiuo iunguntur:
ut Vergilius ,

Tam magis illa fremens, er tritibus efftra flammis, Aen.7,

Quam magis effufo crudescunt fanguine pugnee .•

Cum fuperlatiuo frequentiusiut , tam hic efl omnium optimus ,
quam nobilifiimus. Salluft. Quam quifq ; pefiime fecit, tam ma=. In Iusurt'
xime tutuscfl. Quod idem ualet,ac fi dicerct,Vt quifq ; pefii*
ntc fecit , ita maxime tutus efl. T erentius:

Hanq; adolefccns quam minima in fre fitus erit , In Heant0„t

Tam maxime patris pacem in leges conficiet fuas. Solent poni aft.
fctm,cr quam feparatim,o~ alterum fine altero,utrunq ; in fi*
gnificationc uehementu : ut C icero, I n tam optima caufa non
debeo timere, id efl,in tam ualde , ac perquam bona caufa. Et
iterum: Nodum erat ucftris tam grauifimis,tam'q; multis iudU
cijs,ignominijsq; nntopere grauibus cocifus. De quam,hocfit
cxemplum,Tu es homo quam iucundifiimus.id efl,ualde,uehe *
menterq; iucundus. Sed dc hoc differendum eft latius,ideoq. ; no
in eundem locum includam.

Dcper ,8C quam cum gradibus, c a p. x v i i.

IDem nanq; ponderis in compofuione habent per,cr quam:
fcd alterum pofitiui propriu cfi,aUerum fuperlatiui:ut,per «

pulchre.

LAVRE NTII VALLAE
pulchre,perbctlc,perdiligeter:quampulchcrrime,quamoptimef
quamdiligentifiimc: quorum exemplorum referta funt omnia»
Hoc inteUigitur quoties accipitur quum pro ualde, fiue uehe *
menter. At contrd,quam pro quantum nunquam cum fuperla*
Epift.?6.iib.6. tiuo,fed femper cum pojitiuo:ut Cicero, Quam moroji fint,
qui amant, uel ex hoc intelhgi potefl.vides ut quam pro qua *
tum no potejl adiungi ucrbo principali,dunaxat in rcfto mo*
do loqucndi:hoc efl, quando non figurate loquiimr,utexpro *
brandi,deridcndi'ue caufa,hoc modo: Quam cito ueniftiiquam
fuauis homo es . Loquor autc quoties duo uerba in eadem ora *
w 7 tione inferutur, femper cum uerbo non principali iungi quam
pro quantumipro ttaldc frequenter uno ucrbo contentum effe:
er in duobus, principali potius gaudere , nonnunquam altero :
ut,ubi efl lucrum,eo quamprimum aduolxs:cr,ibi efl lucrum ,
quo tu quamprimum aduolxs.Atin hac differentia pofitiui,cr
M. t.rce.«. fupcrlatiui aliqui fe obijcient,ajfvrentes Terentium in Andria:

a.% fe in em jJCNS qn'm fnmliariter.cr in Eunucho:Tute
fcis pofl illa quam intimum habeam te. I n quorum exemploru
priore efl quam pro ualde cu pofitiuoiin pofteriore quam pro
quantum cum fuperlatiuo. Ego uero accipio illud quam fami»
liariter,pro quantum familiariter figurate : quafi,o quantum
familiariter : er hoc intimum accipi uolo pro pofitiuo ,ficut
proximum. Dicimus nanq^hic efl mihi magis proximus:itA,hie
efl mihi magis intimus. JN eq; in hoc toto meo opere tm licen *
tiam poetarum confettor,quam ufum oratorum. Nr<£ fi quid
aliter penes autores reperiatur,nuhi obeffe debet, qui non lege
fcribo,quafi nunquam aliter faftum fit, fed quodfrequentifii*
me faftitatu ejl,pr<cfe) tim a Marco T ulMarcoq; Fabio,apud
quos siquando reperiatur quam cum pofitiuo pro ualde, aut
cum fuperlatiuo pro quantum , aufim affirmare mendose feri *
ptuiut in prooemio de Oratorr.Qudm boni perditi nulli . quafi
de ualde bonis, cr no potius de bonis loquatur.vera feriptura

erat ,

ELEGANTIARVM LIB. I. 4*

nat, Boni perquam diunulli.aut potius. Cum boni perdiu nuU
Haliter enim uidetur no congrue dici.Quod uitiu, fcribedi uti=
nam in paucioribus effet. Quod Cicero ipfeillo fuo cruditifiis
vno feculo ( quoduix credibile uidetur) queritur , ita ut apud r
Latinos mendofiores fint codices Latini,qudm Gr<cci. Quan=
quam apud Gracos longe difficilior jit fcribendi , quam apud
Latinos ratio. N am cur non ftcpius quam pro ualde cum po *
jitiuo in illis reperircmus, fi probajjent potius,qudmrcftuiftctt
Qua in re non uercbor reprehendere Boethium , Trifcianum,
er elegantiorem utroq ; Lactantium. Trimus fuper Ciceronis
Topica ita, ait : Nofli oblatrantis morfus inuidice : nofti quam
facilime in difficilimis caufis liuor iudicium ferat. MaUan di *
xijjet qudmjacile. Secundus lib.x v 1 1 i.itr.ldeo ex uno libro
Ciceronis tot ufus proponere jhtui,ut docerem qudm freque*
tiftime hac conftruttione ufi fint dutores eloquenti <e Latinat.

Latinius erat, qudm jrcque ter ufi ftnt:uel,qudm frequentifiime
ufos.Tertius ita. libro primo I nftitutionu : E t quam multa, alia
de Deo noftris hominibus locutus eft fimilid. Permulta ego di h cap.r.
xijftem. Idem lib. v i. Hoc autem duplex facrificij genus quam CaP
jit ueriftiimm , Trimegiftus Hermes idoneus teftis eft. Et in
principio jhtim libri de Opificio inquit : Quam minime fim
quietus, er in fummis neccfiitatibus,ex hoclibello poteris <c&i*
mare. Tuto Ciceronem qudm fit uerum , er qudm parum fim «
quietuSypotius fi; ij]e di ft urum : qui fcribcns ad Trebatium in
prooemio ita, aitiSed dum fuimus und,tu optimus es teRis,qudm in proa»,
fuerim occupatus. No dixit,qudm fimrne occupatus:aut,qudm
maxime occupatus : aut , qudm occupatiftimus fuerim. Quod
ante dixi de qudm,no debere illud iungi cum fuperlatiuo,quo «
ties fignificat quantum,

qu£ idem fignificant, queo,ualeo,licct,er]iqua funt alia: ut, ■
feribas qudm optime potes:nec rette dicas ,fcio qudm optime
fcribas-.quod prater autoritatem fmmorum autcrum , etiam

ratione

4 6 LAVRENTII VALLAE

ratione nititur: quid ubi efl uerbrn potes, ibi qukm no iungf*
tur cm fuperlatiuo , fed cum uerbo : fic , Scriba optime qum
potes. in alijs dutem nequit iungi cum uerbo : fic , Scio optime
qum fcribas,nifi alter fit fenfus. Ergo illud non plane Latinis
ef, quamprimum mare intraui,exora tepefias efl:c?,quampri
mum potero,mare intrabo. Sed,quum primum:ucl,ut primum:
uel,ubi primum mare intraui, exora tempeflas ejl : dut,ut pri»
mum:uel,ubi primum potero , mare intrabo, Latinum erit. Ex
his,qu£ dixi,co11igitur,ubi ejl quam pro quantum, ibi quoque
poni pojfe ipfum quantum: ut Cicero de Amicitia : Ni/i quod
tana-ejl inter eos, quanta maxima potefl,morum , Jludiorumq ;
distantia. Quintilianus in fecudo:Qutm aliquid adhibita quatx
maxima potejl cura,diligentcr elimauerit.wyjltm jj in [fftufin
qukm,uel quantum fuccedit,nunc fine ia, nunc cum ia. Primo
modo Jic,ut apud eudem in x 1 1. N on omitteda pars hae ora»
tionis,fcd exigendd,ut optime pojfumus.cr Cicero in Philip »
picisiQuas ut honorificentifiimis uerbis ipfc confequi potero ,
complcft&r mea fententia. Altero modo fic,utapud eundem de
OratoreiHac ut breuifime dici potuere,itt k me diflnfunt.Dc
pofitiuo autem nemini dubium erit qukm er ut,conuenire cum
pojfum,ut idem in Philippicis:Sed reliquum curfum uit£ qukm
quidem pojfum breuiter perP.ringam,et ut potui, breuiter per»
Jlrinxi. Recti 1 er^&ponA^ukmpro quantum cum pofitiuo,
er fuperlatiuo intercedente uerbo pojfum. Male autem cum
compdrdtiuo,jiue fine pojfum: ut,qukm plura uolumina iUe co»
pofuit. dicendum efl coplura,non qukmplura,ut quidam male
fcribunt.Q n aduerbio quoq ; fuperlatiuo nonnunquam legimus
complurimiiypro plerunq ;) Siue per poffum:ut narrdui rem ge
fhm qukm breuius potui : aut, qukm potui breuius. Cuius hic
quidc fenfus , fed ame barbare prolatus ejl,narraui qukm bre»
uifiime potui. Quaqukm hoc fecundum potejl accipi in eu fen»
fum,qui efl, qukm potui breuius , jiue (ut apertius loquar) bre *

ELEGANTIARVM LIB. I. 47

Rtut quam potuiffem. Primus modus fic accipi non potcfi. Nec
hoc quidem barbarie carctjicet huius loci no fit : lBecft nimis
iuucms ad dandum fibi tale negotium. Quod fic Latine dicere*
tur.lftecft nimis iuuenisyaut iunioryquam ut ipfi detur talenc *
gotim:uelyefi iunior quam cui tale negotium detur. Cuius rei
plurima ubique exempla funt.Vt Quintil.Sed hoc apertius efly
quam ut probandum fit. Et ia opus inchoatur valerij M axi*
m:Vrbis Kom^exterarume^ getium fkfta, fimul ac difln me*
moratu dignayqu£ apud alios aut ores latius diffufa fiuntyquam
ut breuiter colligi pofiint. ldeftylatiusfunt difycrfityia ut non
breuitercognofci pofiint. Ite Quintilianus in x 1 1, ldeoq; ne Cap,,‘
fufeipiede quidem funt cauf£ pluresyquam quibus fe fufjrduru
fciat. In eandem rationem cadit ille modusyquahs efiymaiorcm
geris uedem,quam pro habitu corporis.Vt Curtius: Maiorem
quam pro magnitudine , fylua reddebat fonum. l Uud hoc loco
iocofim inferere non pudebit: Si quis interrogatusyhuiufmodi
pofitiui perpulcher,qui coparatiuus fit,zr qui fiuf)crlatiuus:no
bene refhondebitymfi iaytmltd pulchrioKCr quam pulcherri =
rH

muS&c tHi aure auomis}ae quibus dii(~dijjeruimus3pcr3ct quam,
cofiatur unu pn-qukm,quod utri dandum eritypofitiuoyan fu*
pa latiuofCutruq ; enim in eo parte fibi uendicat ) certe pofiti *
uoyuel quia per anterius efi,uel quia indeces uiderctur duo ad*
uerbiauehemetiam fignifiedtia fuperlatiuo anteponi. Dicimus
itaq, perquam dottus, perquam erudituSyperquam pulcher. Et
fictu uerbo folet apponi peryitx pquam:utyperuelimy pplacet: Epia.iy.Ub.
perquam uclimyperquam placet.Flin.iun.in epift.Perquam ue*
lim f :ire. N ifi iterpofhu fit,qum,inter pr£pofitione et uerbuy
cu quo illud copuldtur.Qudlr apud Teret. Per pol quam pau* In H«r*
cos reperias meretricibus Fideles euenire amatores. Quod ficx^‘,,tce,u
r ef oluit uryPol perquam paucos.Boethiustame in comcttrijs lo
gic£ breuioribus fuplatiuo deditydiccs : Apud feriptores quidc
Grscos perquam rarifiimof, EtPoponius de orig.iur.DigcR.

ludi

49 LAVRENT1I VALLAB
lufliniani libro primo: N amante cim Serum duos libros dd
Brutum perquam breuifimos ad cdidum feriptos reliquit. Et
fecundus feriptor Curtius libro quartoiBejfum quoque BaftrU
anorum duce perquam maximo pojfet exercitu coatto defeen *
dere adJfe iubet. Sed huiufmodi exempla tam rara funt , ut du*
bitcm,an librariorum fit culpa. Certe ipfc fic loqui non aufim.
Aulus quidem Gellius hoc quod prxeipimus , femper cujlodiuit :
exterum ut cjl in loquendo curiofior , pH IfflpltH '

yrtilciuoce admodwmqudm f uaui:oppidoquam li *
bcns^wuJquAtrtlneptum: qux aduerbia idem pollet quod per,
proualde. vfiatiifs tamen cjl pcrquamiut, perquam utilc,uoce
perquam fuaui , perquam libens , perquam ineptum. Tametfi
Cxfar commentario x i.i i. Quibus rebus oppidoquam pauci
ltb“4* fu^ P&ibus acquiefccbant. Et Scruius Sulpitius ad Ciceronem
** feribens ita incipitiPofteaqudm renunciatum ejl mihi de obitu

filix tux,fancquam pro eo ac debui grauiter,molejleq \ tuli Et
Bpift.io.iib.8a ad eundem Ctelius etiam ita incipit-.Sanequdm literis C. Cafiij,
Epfftiib.1». CT Deiotari fumus commoti. Nam Cafiius cis Euphratem Par*
cpiftiau * thoru copias ejJefcripfit.Et Brutus quoque Decius ad eundem:
Namfuos ualde quam paucos habet.Et iterum in eade epifto*
UiSanequam gauifus fm. Quid plura f lpfe quofy Cicero ad
fratre : Nam quod de Pompeio Caninius ait , fanequam refri a
xit. N onfuccurrit mihi, fi quod aliud excmplu apud Cicer. re*
pererim.Et Titus Liuiusnefcio an alibi quamlib. x lviii.
Quum haud fecile ejjet,aut ea qux obijceretur,aut qux aduer *
fus ea diceda erdt,mcmoria copi edi. N ec enim multa folum, fed
etiam pleraq. ; oppidoquam parua eraut.Hxc igitur dantur po*
fitiuo,iUa uero magis fupcrlatiuo,Mfe$ty& ■ t^tn eo fere

fignificato,quo folct quam cum fuperlatiuo.Sed cum hac tamen
dijftretia,qu6d huic quam non tribuimus genitiuu illu fuperla *
tini propriu,aut ablaliuu,accufatiuum'ue cum prxpofitione,ut
fit fme ipfo quam. Marcus Tullius: Acerrimum aute cx omni *

bus

Bpi.6Jib.ta

Cap.tr*

.IO.C.T.

ELEGANTIARVM LIB. I. 49

bw noftris fenfibus, cfje fcnfm uidcdiEt iterum: Quem Crafi Dc om.nb,t«
fas dilexit ex omnibus plurimum. Non dixit quam acerrimum, dKapria*
aut quam plurimum ex omnibus, fiue inter omnes .

Dc Longe, Mulc6,Faril£,V alde. c a p. x v i i i.

ID quoq; fit in inulto, atque in longe pro ualde , er in facile
pro non dubie, ut Quintilianus libro fecundo : Declamandi
ratio ut ejl ex omnibus nouifiime inuenta , ita er multo efi uti*
lifiima. I dem: Longe omnium , quos quidem nubi audire conti * y a.t.
git,pr<cjhntifiimus Domtius Apher. Et Marcus Tullius : Sed
ego neq; illis affentiebar, neq ; harwm dijfiutationum inuentori, DcOratOib.t*
cr principi longe omnium in dicendo grauifiimo, er eloquen*
tifiimo PlatonLldem pro Rabirio: xirmunvm totius GrscU
faede dodifimum Platonem. Amat etiam longe (ut multo) fecu
iungi comparatiuum.Vt Verg.in 1 x. At pedibus longe melior
Lycus.crea de quibus antea dijputtui,alius, aliter, fecus, ante,
po&ut tonge alius,longe aliter, longe fecus, longe ante, longe
pofl. E t compofm a pr<e,ut longe pr<efhns,logc prsjht. Quin*
tilianus:Sed eum longe prxccdunt ingenia uiuentiwm.cr cate*
ra,qu£ fuperlationcm quandam babent,cr proxime ad compa*
ratiua acccdunt,ut longe fuperat, longe uincit : cr ea,qu£ di*
ucrfitatem,more illorum,alius,dliter,fecus,qualid funt diuerfus,
difiimdis,alienus:ut loge diucrfus,longe difiimlis, loge alienus ,

Princeps ne adiettiuum quidem cft more pofitiuorum , tamen
quia fupcrlatione fignificat,adfcifcit fibi ldgc:ut idcm,Nouem
uero lyricorum longe Pindarus princeps .er facile pro eo,quod * *

c fi haud dubie. Marcus Tullius pro Rofcio : Non Jolum muni * *,0,C’T*

cipij Larinatis, ex quo erat,fed etiam regionis illius , er uicini*
tatis,uirtute,exiftimationc, nobilitate facile princeps. Pratcrei
cum praecipuus, cum primus, cum fecundus , er fiqud alia funt.

Vt Quintii dc E uripide loques:l n dffrft ibus, cum in omnibus, |„ cotop.
tum in his, qui miferatione confhnt,facile pr£cipuus, er aditu*
randus maxime ejl . Sic facile primus, uel facile fummus . Facile

d uero

LAVRENTII VALLAE

< uero fecundus iiciim,no ad ordinem refticientesfcd ad digni*
menr.quale e fi. Tu es facile fecundus 4 rege, hoc efrficile poft
regem primus. Longe igitur pro ualde , proprium ed(exccptif
paucis ) cc mparatiui, cr fuperlatiui. lpfum aute ualde pojitiui,
C 7 uerbi:ut,ualde diucs,ualde pauper,ualde laudat, ualde uitu*
perat. N ec aufim dicere,longc diues,longc laudatmec ualde dU
tior,ualie ditifimus.Hxc autem, qua: a me de aduerbijs tradun *
tur,no fuerut interpretata ueteribus grdmaticis . N<* nuper quii
iam ijh compofuiffem,inueni in bibliotheca Be neuctxna Sergia
fuper Donatu ita, dicentem : Donatus dicit quinque tantum ad*
uerbia pofitiuo ejfeiungcda:tam,magis,maxime,minus, crmi*
nimeiea fcilicct ratione,quoniam uim in fc habent comparandi,
atque ideo non debent xomparatiuis cafibus iungi , ne uideatur
comparatio geminata. Qui enim dicit,tam doftior,penc hoc dia
cit,doftus doftior, quod Latinitas no patitur.Probus aute dicit
omnia aduerbia , qu£ uim augentis , e r minuentis in fe habent ,
no debere contagi nec coparatiuo,nec fuperlatiuo, ut funt ijh ,
Ualde9multum,plurimum,pcr,cr fimilia . Nu ijh omnia tantum
pojitiuis cafibus debemus adiungere. Idan Sergius loge poftitu
aitiComparatiuo , er fuperlatiuo quinque hxc comparationis
aduerbia no apponcmus:ut,tam,minus,rmnime,magis, maxime,
qu£ tamen foli pofitiuo adijeientur. H £c qu£ tres autores tra*
dunt,cr imperf^h funt, nec omnino uera,ut ex eis datur inteU
tigi,qu£ ipfe pr£cepi.Dicimus enim multo fbrtifiimus: er, ego
fum tam te fortior, quam nobilior:cr,tam omnium fum forti fi a
mus,qudm nobilifimus. Comparatiua uero addi non opporterc
comparatiuis,ne prxeipiendum quide efl. Quod autem pofuit
tninime,cr maxime, cr fimilia Sergius,no refte pofuit.Nd mini
num,cfl proprium aduerbium fupcrlatiuir.minimc uero pro no
gationc accipitur,quafi nequaquam:ut, hic homo efl minimum
Uteratus, id efl, pauxillum literatus . Ego fum tnitiime liter atus,
id eJljdiotUjCr nihil prorfus habens literatur vr.

ELEG ANTIARVM LIB. I.

Dc proprietate quadam Comparariui. c a p. xix.

AT que h^chaftenus.ldud ad extremum adijciamus de coma
paratiuo, confuetiorem fermoncm ejfe per accufatiuum ,
q uan per nommatiuwn in illts 9 quale eft , tu maiorem laudem
ajjecutus es patre tuo , tuisq; majoribus : uix audeas dicere , tui
laus ejl maior patre tuo . T amen folcmus aliquando fic uti : ut
V ergil. in v 1 1 1 . Haud fccus ignipotens9nec tepore fegnior illo.

E t Qjtintil. de Apibus paupem:Vnu rogo,ne cui minor uejlra Deda*.»W

dignitate uideatur caufa litis mc£ . Et in tertio lnjlitutionum: Ca

Uon debes apud praetorem petere fidcicommijfum , fed apud '

confules: maior prjetoria cognitione fumma ejl. F ortajje uide *

tur mollius in obliquo cafu-.qucd jt ita non ejl , uclo tamen an*

notatum eJ]e9quod inconfueh i uox auribus bjcc uidetur ejfe:ma*

ior fumma pecuniaria esi pr£toria cognitione , pro eo9quod

ejl9maior fumma ejl, quumut apud prttore peti pofiit. Minor

caufa dignitate ueftra : pro eo , quod ejl 9 minor 9 quam ut ui*

deaturdtgna , qu£ apud dignitatem ucjlram agatur. Et VuU

canus non fegnior illo tempore:pro eo quod eft9fegniori tem*

porc , quam illud fuit . a' quo non difiinule illud ejl: Egofum

ntaior uiginti annis : pro eo quod eft , ego fum maioris £tatis,

quam ea qu£ eft uiginti annorum :uel maioris anatis uiginti

annorum . nam cr hoc licet dicere : quale etiam eft , ego fum

ntaior uiginti annorum , id eft , £tate talr.ue. , ego fum £ tatis

maioris £tate uiginti annorum. F requentifiime autem huiuf*

modi genere orationis utimur , ubi adeft hoc nomen opinio:

ut fum ditior opinione honunm , non quafi opinio bominunt

diues fit: cum fic accipi debeat 9magis quam opinio bornnu feiu*

tityuel quam homines opinatur. Cicero ad Brutii fuit fic exorfui

efl:Cum e Cilicia decedens R hodum ueniffem9 ibiq, de Quinti De dar. On&

Hortcnfij morte effet aUatu9maiore opinione bominu cepi dolo»

re.pro eo qd eft,maiore9qu.im ille, que in me homines opinatur.

Krc iHud ab hoc multum recedit, quii dicimus, N ihil ijlo hoic pe

d * ius:

It LAVRENTII VALLAE

ius: tiihil tuo patre abicftm: nihil hoc uino infuauius : pro eo
quod, efl,nullus homine ifto pcior.nemo pdtre tuo abitftior.nul
tum uinum hoc infuauius.Rurfus in laude,nihil isto homine me*
ttucnihil patre tuo gcncrofm : nihil matre tua fantfius : nihil
Uxore tua ucrecundm : nihil hoc uino fuauius . Didum ejt de
cmnibus rebus, ncn tantum de jingulir. interdum etia ubi nihil
plui comprehenditur in uniucrfo , quam in parte ; ut, nihil cjl te
literatius: nihil cjl illo prudentius : nihil ejl ijlo humanius : nihU
plus fignificatur hoc modo , quam Ji dicas, nemo te literatior:
nemo ilio prudentior mento iflo humanioriquoniam literatura,
prudentia :, humanitas <j; no niji in homines cadit. Quid ergo in
neutro genere potius,qudm mafculino , er faminino prolatum
ejlincmpc,quia nefeio quid plenius, & fuauius in neutro gene *
re ejl. i dcoq-, tali ferntone dclccb.ti autores funt , ut ipforum
crebra exempla documento ejfe poflunt,qua inquirentibus no*
tiora erunt, quam ut a me huc afferri debeant.

DcCompofids i Somnus. c a p. x x.

A Somnus ccmpofia quadam funt fecunda femper declina *
tionis, quadam tertia . Secunda, Cicero in Verrem: Hic
etiam quum femifomnus fluperct.Et Calius in Antor.iu : lpfum
tidttq; offendunt femifomno foporc profligatum . E t Salluslius
in J ugtirt . Signo dato caflrd hoflium inuadunt , feniifomnos
partim,alios ama flumen tes fligant . Infomncm, er ex fornum
draconem fape legimus,cr fire hanc differentiam feruatam in*
♦ uenimus. H ac admonui, ut in his nominibus , qua ancipitem itt
compofitiorrc declinationem fortia funt , tamen fciamws ufum
frequentiorem imitandum . Seneca autem dc breuiate uita ait:
Quam multi hesterna crapula femifomnes,cr graues.

• Dc Nominibus inofus. c a p. x x x.

NOmina qua exeunt in ofus, partim a nomne defeendunt,
partim d uerbo , partim ab utroq;. Et ea quidem qua de*
[cendunt a nomine, habitionem, fm uehementim, copiam'ue
11 jjgnificant.

ELEGANTIARVM LIB. I. *j

pgnificdntyZr afftftionemiut Animofus , 1 n genio fus, Lacertos
fus,Neruofus,SaxofuSyAquofus.H<cc copiam, pue uebementu ,
habitionem q$ fi gnifi eant, quod habent in fe uehcmentidmydc eo
piamaqu*yfaxonm,neruorumylacertorumyingenij3animi.vU
no fas, M ulierofus3Libidinofus3 Seditio fus3 Fattiofus, qui age*
ttas cjl ad b<cc,zr amat uinumymulicres,libidinem, [editiones,
fddiones. R urfus ca3qu<c a uerbo funt , partim aftione pgnip*
cantypartim pafioncm3partim utrunq Studiofus y Fdjlidiofut ,

• Stomacho fus, I niuriofus, Contumcliofus, C urio fus, f nuper <tftU
ue ab autoribus accipi folent.Otiofum ejl in re aperti inculcare
exempla, qua uulgo funt plurima . Hac enim accipiuntur pro
his3qui operam dant [ludio , quifdftidiunt , qui flomachantur ,
qui iniuriam,contmcliamq; ficiunt,qui nimis eurantmip ueli*
mus hac d nominibus uenire, non a uerbis : ut fraudulofus , qui
fraudem facit: quod afraudula diminutiuo uidetur uenire , po*
tius quam d fraude : quemadmodum Meticulofus , qui timidus
ejl y a meticulo magis , quam a metu : er Somniculofus magis d
fomniculo3qudm d fomno : er Siticulofus magis A pticula,qudm
apti uenit.Tenebricofus quoq ; reperitur , cr tenebrofus : licet
quadam ab ufu , regulaq; recedant , ut montuofus potius quam
montofus , faltuoftts qudmfaltofus , tortuofus quam tortofus „
Vcruntamen qua funt quarta declinationis affumtfnt u3ut uuU
tnofus3attuof tSyfhiftuof r,. I deoq3 illud in pfalmo: Gucs eorum
fcctofe . legendum ejlfcetuofe d fatus : peut ediuerfo pleriq;
feribunt monftruofum pro monslrofo . Luca . Monfiropq ; ho *
minum partus-Nec modo in cfus faciunt nomina quarta decli *
nationiSyUcrum etian\ in ariusiut [altitonus, aftuarius3 fiufttia *
rias: quwm nomina fecunda declinationis careant u : ut, aftna *
rius3 caprarius. O diofus, er inuidiofus pafiiuc. ille e mimpgmp*
catur qui odio habetur3et cui inuidetunno is qui odit3et qui in*
uidet.Hac pafiionem pgnipeat, utiq- quu d uerbo ueniut, fecus
-quum d nomine. Nam odiii molestiam quoq; antiquitus pgnip*

'd i cabat.

'M LAVRfeNTII VALLA E

ca^at' T erert. N unquam tuo odio me uinccs.E t iterum: Si pote
ice . v. aitenmi ro ejje odio fi pergitis, id csl,molefti. Cicero adAtt.Sed quwm ho
Epiitlub.i m frrw jrre dixijfet, odio , cr fircpitu fenatus eoaftus cfi dii *
qudndo perordre. Et in C dtone Maiorr. in infirmo corpore
Lib.j. odio/it ejl omnis offcnfio.Et de Oratore: Verum fi placet(quo *
th\wi fofc /dfis $cro ho&js quidem certe maioribus molcfh, cr
pMiuk uideri)ad reliqua aliquanto odiofiora pergamus. Odio fi*
ora dixit,quafi molefliora. J nuidia autem prtcter illam fignifi *
cationcm notxm,efi uel di(lo,uel fido in alterum maleuolentu
conciliatio:ut fi quis refirat,eflendatue calamitates fuas,ut au *
tori calamitatum odium ceterorum concitet. Ethocuocatur
inuidiam ficerr.uel uocare,uel adducere in inuidiam: inde I nui*
diofa res t qtu atrocitatem fidi augens , inuifim illud, uel illius
dutorem facit. Et inuidia quafi atrocitas , uel detraftioiin quam
fignifi cdtion em accipio illum uerfum:

lnC»to»diiH- m/mo cuitu ufarc memento.

N am latentem inuidiam, quia non deprehendo , uitxre nequeo :
fed eam , qwc extrinfecus fignificatur uel uocc , uel geftuf am
populus indigne ferre fe indicat in aliquo nimitm, er infolente
corporis cultum. Idcoq ; fubiungitur: Qn<e fi non Udit , tamen
hanc fufjrrre molefhm ejl. hanc fcilicet uel uocc, uel gefiu, uel
tn Andria, utroq; modo detradionem. Quale illud quoq; Terentianum :
In lugnfc'* J tx ut faedime Sine inuidia laude inuenias , cr amicos pares.Et
illud SalluRijJicet e Dcmofihcne fit fumptum: Inuidiam gloria
fuperaflL Formidolofus , Laboriofius, O perofius, pariter adiue,
pafiiueq; accipiuntur.Terent.Egoii9 fbrmidolojitsfid ejl, ego'ne

fnEunoch.
aA 4- fcc.6.
In Catii.

laCatMaio*

qui timeam f SaUuftius: Regibus boni, quam mali fujpcdiorct
funt,fempen £ his aliena uirtus firmidolofa eft.id eft,qu£ firmi*
datur. Cicero: Videtis ut fenedus non modo languida non fit,
ucrum etiam opero fa. id efi,Qu<e agit, cr rebus agendis operi
dat. idem pro Qdclio: Vos labcriofos cxiilimet, quibus otiofif
UKiJMc*. ne in communi quidem otio liceat effe. QuidiuSj-Moles opero*

ELEGANTIARVM LIB. L **

fa,taboret.qua ab aliquo operati tjl.no qua aliquid facit:ue\,UC
b ement is operis , c r mularum opnarum .Itares laboriofa.ucl
quod in ea laborem capiamus neceffc ejhuel.quod plena laboris
eji. Voluptuofus quoque , er religio fus licet uerbis non ue*
fliant.tamcn iRis fhrulia funt.ut afjvftionem Jignificent, er ha*
bitionem,fiueplenitudinem,fimulq j attiuc accipiantur ,er paf*

Jiue . Voluptuofus homo, qui perquam amat uoluptatcm. Res
uoluptuofa , qu£ in fe habet uolupatemiucl , qua plena eR uc*
luptitis.zr quahomo deleffatur. I Ile recipit.hac recipitur. Re*
tigiofus homo.qui amat religionem. Sepulchra , er monumenti
rcligiofafunt , id e R, habent in fe religionem. lUeftdorat.hac
ddorantur.Praterea Gloriofus.Yamofus, Impcriofus , nonnihil
er ipfa d catcris diffvrunt.Nam licet legamus gloriofam uitto*
riam,id cjl,plcnam gloriaicr apud 1 uuenalem faty. v 1 1 1.

Tamofos equitum cum diftitore magiRros:

er imperiofos populos : hoc eji , latum imperium po fidentes: Famofd* equi-
tamen dicimus ita gloriofum hominem afftflzitorem gloria, ut
uinofum cupidum uini , er mulierofum nimis appetentem mu* muM impen*
licres: quatis miles gloriofus apud Plautum, er Terentium: er J,°,2 quos^s
Tamofum pro infami.zr turpi: ut famofd mulier, qua nofeitur Bud in Annoi
impudicaeffe. Et impcriofus , oRcntotor imperij in exercenda fomiti uTa
fauitia: qualis Torquatus apud Liuium, qui filium fecuri pud Lic. inPi
o b imperium contemptum occidit: unde imperiojus appeU ginCs,proanti
latus eR. Verum impcriofus , er gloriofus , quando honeRa fi* ciu'fsimi scnc'
gnipcantia Junt , pro gloriam, imperiumq; habcnte.habitio = Lib.M.dcc^
ncm,plenitudincmq; fignijicant:quddo inhoneRa.djjvRionemi
Ut dixi.Similiter QuaRuofus,zr Sumptuofus ab ajjvtlionc ma *
gis,quam ab habitione.Jiue plenitudine ueniunt . Quajluofus,
eji homo auidior quaRus.cr lucri , undique lucella quaritans.

Sumptuofus , qui auidior eR fumptus, quam quaRus, er immo*
deratu fumptu facitiid eji, immoderatas impefas. Qua duo magis
pofunt accipi aftiuefquam pafiiuc , magisq; adhoics pertinet :

d 4 ut ho

5* LAVRENTII VALLAS

ut homo quafluofus , homo fumptuofus. L uttuofus ucro magit
adrem:ut res luftuofa,hoc e fi, plend luttu . Nefcio an liceat de
homine mifero,cr djflitto dicere,homo luttuofus, ficut fortunet
huius luttuofd . Ab induflria autem non habemus induftriofut,
fed indufirius.Nec a uirtute uirtuofus moreGreecoru/m , qui «ri
t*j «ftTHi non deriuant «fvr«, licet habeant «ft™, fed pro iUo
dicunt tum id efl, bonus,tum <&*</!£&, id efl , fludiofus,
Ariftotele quoque,®- alijsquibufdd tejhntibus. Quod Cicero
ad Herennium imitatus efl, dicens:! deoq; bonis uiris,id cfl,flu*
diofis amicus erat.Morofusamore uenit , non 4 mora . Primam
enim habet longam , ut mos moris, fi gnificatq; eum, qui nimis
exafte, nimisc j; ad unguem fieri omnia poflulat , ut aliquando
0 b id indignetur,ae irafeatur. Vf Suetonius de Cecfare : Circa
corporis curam morofior , ut non folum tonderetur diligenter,
taP70r* fcd et*dm uellcretur.ldcm de TyberioiSed affvftntioncyZr mo*
’7°* rofrtate obfcurabat ftylum.Cicero de Scneftute:Atfunt morofi,
er anxij, er iracundi , er difficiles fenes. E t idem fecundo de
Oratore : Me quidem hercle tda ualde mouenl flomachofa , er
quafi fubmorofd ridiculamon cum a morofo dicuntur.tum enini
nonfal, fed natura ridetur.Suetonius accipit pro cupido nimis
exafta diligcnti<e.Cicero ucro adiungit impatientiam, er ira *
Dc Onto. ad cundiam.ln figni ficato tamen iUofuperiorepofuitin Oratore:
Btmuw. -\/fqueadeo morofi fumus, ut nobis non fatisfkciat ipfeDemo*
fthcnes.Deniq; fic dicitur Morofusd nimia diligentia,cr feue»
ritate, ut Curiofus a ninua cura, quoties plus diligentia , quam
oporteatyimpendimus rebus uel nofbris,uel alienis, Noftris,quu
, minutifiima quaq; difquirimu<,zr nullius frugis: Alienis,qutm
de rebus catcrorum occultioribus non fatis cum pudore pera
ferutamur aut interrogamus. Sed non tam a cura Curiofut
uidetur defcendere,qum a curia, cuius compofitum cft magis
in ufu incuria:id e St, negligentia, tamctfi curia 4 cura diedtur.
Atq; ut Curiofus a peruerfa cura uocatur , ita Ccrebrofusacc*

retro

_ ELEGANTIAFLVM LIB. I.
tctro peruerfo. Vnde H oratius:

"Donec cerebrofus profilit unus-id efl,in famis, er cerebri per ■ Ub.t.ScmX»
uerfi.Pannofus er ipfum aliquid differenti £ habetis enim dici* ty,y*
tur panno fus,qui crajfo panno, ac uili opertus ejl. N ec hoc niji
de paupere dicitur.quo exempla funt plurima.

De uetbis Inchoariuis, fals6 fic didis, cap. xxir.

GR ammatici autores uno ore uniuerfi, qui de hac re Jcnpft^^
aliquidreliquerunt,aiunt iUaucrba in feo , ut calefco,jrjf ^
gefco, fignificare inchoationem, idcoq inchoatiua : illa in fo ,
ut uifo,deJiderium,ideoq ; dcfidcratiuaiilla in rio, ut efurio,mc *
ditationem , ideoq; medintiua appellari folent : in quibus omni*
bus ab omnibus dijfentio. Sed Prifciano eruditorum nuperrimo PnGr.iib.s.
potifiimum rejfiondebo,qui ( ut ordinem fequar ) inquit in iUo ^ ^

Verg. uerfui-Aegrefcitq; medendo: fi gnificari inchoationem.

Qualem medicwm uoluit effe Prifcianus, quo curante quis inci *
piat cegrottret Quanquam quo modo curari quis ante pofiit, <£
agrotus fitfNecejfe ejl ergo,ut ante ogrofore cccpcrit : er quit
dicitur <egrefccrc,ut inteUigatur inter medendii agriorem fieri,

Et hoc de T urno V ergilius intelligit:cuius augebatur ogritudo
adlatini falubria confilia.Sicut de Didone prius dixerat:

Expleri mentem nequit, ardefeitq; tuendo. Aea.r,

Quid igitur attinet exempla repetere , quum nunquam in fenfu
inchoationis reperiantur i An illud apud Quintii, hoc fignifi =
catiTenuit confuetudo,qu£ quotidie magis inualcfcit.Aut illud
Cic.Quanto plura ille mfccbat, tanto hic magis in dies couale * Pro Milone.
fcebat.Et illud Ecclefiafiicum : Qui fordet , fordefeat adhuc .

Quomodo poteftquid quotidie incipere ualidil fieri, er qui*
dem magis , quod dicitur reftettu procedentis i at inchoatio*
nem nihil procedit. Aut quo modo quod fordet, potefl incipere
fordereter fordefeere adhuc,id eft,magisfqd magis f certe quam
antea inceperat.Sed quid ibi dijputmus,quum dicatur, qui iam
fordet, fordefeat adhuc i quafi fordidior fiat,non autem fordere
* d ) incipiat

** LAVRENTII VALLAB *

incipidt,quia iam fordct. ideoty Grxce er hoc , er wffrd
iufmodi uaba per uerbd pafiiua cxplicdntur : cr illud Grxce
fordefcdtytiihil dliud eft>qum fordidetur.Plaut.in Cdptiui duo:
Ego qui tuo moerore macaor,macefco,cofenefco,cr txbefco mi
fer.Tro codc pene decipit maceror *er macefcomifi quod mace *
rordd dnimum magis pertinet, quafi affhgor.macefco magis ad

«orpus. Videtur autem ratio dici uelle potius maaefco , ut ni*
fefcOypigrefco,ccgrefco : fcd etiam dici potejl macefcOyUt ace*
|co. Crebre fco tamen potius dixerim, quam crebefco. Verum dd
rem. Ediuerfo Vergilius:

Gcorg.T. -Maria incipiunt agitati tumefeae. -Et iterum:

Acncid.7. Elutius ubi primo coepit cum albefcere uento * Et iterum:

Georg.3. sin in proceffu coepit crudcfcerc morbus.

Vbi quid opus erat dicere,quod incipiant res twmefcere, albe *
fcercycrudcf : er e -quum fatis , imo magis proprium fuiffet dicere,
quod tumefcebant,albefcebant,audefcebat:id ejl , quod incipie *
bantyfiue inchoabant tumere , albere , flue audere. Quid ago
fignificant uaba inchoatiuaf N empc(ut breuiter finiam) quod
uabd compofm a fioycalefioftigefioyfordcfiojnualefioyccgre*
fioyCT arde fio: qu£ ideo in ufu non funt , quia fupcruacuum cf*

. fetyduas nos uoces habae idcmfignificanteSynec nift ubi altau
deficityaltaius prafidio utinutr. Calefies, pro cdlefiens utimur:
cr pdtcfcenSypro patejiens,quanquam utrunq j reperiatur , pa*
tefcoy cr patefio : quoniam ne infimplici quidem fuo reperitur
... fiens,nec quod ab hoc formaretur fiedus.Dicemus itaq cadefces,

cr calefaciendus.Hec defunt qui fiens utantur ,fid in eo,de quo
loquor fignificatomt in pfalmo x x 1. Etfdtitm efl cor meum ,
tanqua cera liquefies in medio uentris mei.Quum in alia tranf*
latione dicatur liquefiens.Ex quo liquet eiufde utrunq ; ejje fi*
gnificationis.ldiomate quoq ; Italico, atq; Hifi>ano(quod ex I tx
lico oriundu ejl) adfiipuldte , apud quod pene L dtina uoce h£C
uerba pronuncidntur3cr cate in hunc , quem ego dico finfum:

quale

'•H.

ELEGANTIAR VM LIB. f. 'ff

quale efl hoc,ogni di magrifco.hoc efl,omm die maere fco : per

quod,incrcmentwm afiiduum,atcfc cotinuwm declaratur , no in*

choatio. Quod fi quid inter huiufmodi uerba in fco , er in fio ,

intererityhoc efje arbitror , quod hac in fco pafiionem in fe ha*

bentyiUa uero extrinfecus allatam. Vt in Aegypto Corfar quum C3tt*

hoffes fugeret , elata Leua natabat, ne libelli , quos tenebat,

madefierent : melius , quam madef cerent. E t quum fores ape *

riuntur , melius patefiunt dicitur , quam patefeunt . At quum

quis in balneo fudore irrigatur, er fores fua fpote aperiuntur,

magis ille madefeit, quam madefit : er h£ magis patefeunt,

quam patefiunt. I nchoatiuorum autem dicuntur prateria ea *

dem ejfe,qu£ printitiuorum : tamen paucifiimis cur £ eft digno i

fcere,quando a primitiuis funt,quando'ue ab inchoatiuis , quo*

rwn multum differt fignificatio , licet crebrior fit ida inchoa *

tiuorim:ut,pinguit, macruit, frixit, caluit : idem efl quod pin*

guis fidus eflfnon autem pinguis fuit : macer fidus e(l,cr fii *

giduSyCr calidus fidus , non autem macer , fiigidus,cr calidus

fuit. Nam pinguet,idem eft quod pinguis efl:macret, friget ,ca*

letyidem quod macer eft, frigidus eft,calidus efl: quorum prate*

ritu funt pinguit,macruit,frixit, caluit : uix unquam in hoc fi*

gnificato,pinguis,macer,frigidus , calidus fuit: fed in illo, pin*

guis, macer , frigidus , calidus fidus efl , ut etiam in hoc aper *

tius patebit exemplo : Tam cito macruidi f tam fero pingui *

fii f non id fignifico, quod tam cito macer, aut tam fero pinguis

fuifli , quafi nunc talis non fis,Ced quod pinguis , aut macer fi*

dus es , atque etiam talis es , fiue tunc eras , fi de alio tempore

loquimur. Qg£ prateria quia a prinutiuis non veniunt (.ut

fignificatio indicat ) neceffe efl ueniant a deriuatiuis in fco.

Vnde probatur etiam inchoatiua non fignificare inchoatio *
fio». Quare Seruius uiderit,qui his uerbis prateritwm non tri = Scrufus in Do-
buit, quorwm frequentius efl,quam fuorum primitiuorum. Nam ntum‘
quod ait, quia inchoatiua funtjdeo carere proteritis, cafja ratid

eft, quum

> LAVRENT II VALLA E

eft,quum hoc ucrbum inchoo etiam prxteritum habeat. V erunt
hcc uerba nec inchoatiua funt,<zr praeteritu habet, illud tran*
fco,quod multa funt,qux pro futi prinutiuis accipiuntur: conti *
ccfco,adhxrcfco,delitefco,concupifco,labafco,obdormifco,con»
trenufco,expauefco,cr Im p milia.

Dc ucrbis Defiderariuis male fic uocaris. cap. x x i it.
** M Am qux idem autor deftdcratiua appeUauit,ipfius quoq;
1 N exemplo oftenduntur nequaquam effe depderatiux pgni
ficantix.Hoc enim exemplum ille affert. Vergilius in v 1 1 1.

memini Hcponx uifentem regna fororis
Laomedontiaden Priamum~v ifentem dixit , pro cupientem ui*
dere , quod Grxci dicunt I dem , cr in eodem exetnplo

Scruius dixerat.Sinule eft,ait Prifcianus,facio faceffo , capio ca *
pejfojacero laceffo , arceo arceffo, accio accerfo:qux poffumui
non incongrue defideratiua nominare. Sed quxro a P rifeiano,
curmagis^ Priamus cupiebat uidcref oror em , dum iter faciebat,
quam quu erat in T roiafaut cur magis Priamus , quam exteri *
aut cur folusfPoRremo quis nouit uoluntatein eius i quid agat,
ttidcoiquid uelit,non uideo.Quid ergo fignificat uifere i N ind
rum id quod agit Priamus,ire ad uidendam fororem : quod jr e*
quetatiuum ippus declarat, uifito.mtfaffumcorports hxc p*
gnipeant uerba,non affttfum mentis.vifo , uado ad uidendam,

* non autem cupio uidere.Cicero ad AtticwmiCupio equidem,cr
iampridem cupio Alcxandriam , reliquamq; Aegyptum uifere
id eft ( ut ego fentio)ire ad uidendam. Alitfr dicedum crat,uifo
equidem ,er iampridx uifo.Quo certe modo ne P rifcianus quU
dem ipfe loqui auderet. V furpamus tamen hxc uerba ( quemad*
modum de fuperioribus tefhtusfum ) pro eorum prinutiuis : ut,
mififunt legati uifendi caufa .id eft , uidendi. Quod certe ita
exponi non poteft,caufa uidere cupicndi.Tolerabiliorq-„noftra
fententia, expoptio foret, caufa ut eant ad uidcndwm. Similiter
facejfo,eo ad faciendmjuel facio . Vergilius :

Haud

ELEGANTIARVM LIB. I/ *i

H dud mora,continuo matris prxcepta ficcfiit. Gcorg *

Frequentius tamen accipitur pro eo ad recedendum , uel recedo .

Vt Liuius libro primo: Facejfe hinc Tarquinios , aut Corinthu. #

Capcffo, eo ad capiendum , uel capio , laceffo , eo rfd lacer an*
dum, uel lacero prouocando.Accerfo , uel arccfjb , utrunque pro
eo advocandum, uel uoco. Terentius in Andria : Obftetriccm ^
acccrfo. Quidam etiam in quarta coniugdtione utuntur , ut ibi:

Mitte in loppen,zr accerfi Simonem qucdam,qui cognominas a&jo.
t«r Pe/rzK.

De Verbis medicatiuis,non rite fic uocatfe. c. x x mi.

COmmodius autem defideratiua , atque optativa uocarcn *
tur ea,qu£ nominantur meditatius in rio , parturio, efurio.

Cicero: v tinam aliquando doler populi Romani pariat, quod

iam diu parturit.Et Liuius: Et quoddiu parturit animus ucfler, Lib.x.t)ec.j.

aliquando pariat. A fliftum jignificauit,non cogitationem, aut

adum corporis , qui per hoc uerbum meditor indicatur. Vnde

mediatio armorum,mediatio declamandi , mediatio gladiato*

rum.id cfi,exercitatio.Efurio,cupio edere. Quintilianus: Pater Dtc,',t,circ,t?'

filios efurit. Valerius Martialis undecimo epigrammatum : EPigr.78.

In omnibus vacerra quod conclavibus
Confumit horas, er dic toto fedet:

Cocnaturit vaccrra,non cacaturit.

] d efi, canore cupit, non cacare. Vel dicamus hxc accipi pro
primitivis. Scaturio magis pro fuo primitiuo fcatet ponitur ,
quod efi non folum aquarum, fcd herbarum , exterorum <jj fus

ffronte ubertim nafccntium.Qyod fi uolumus fua quibufefc aptt

tribuere uocabula, nec d confuctis recedere, ea qux funt in fco,
appellemus meditttiua,id cjl , exercitatius ( Qui enim calefcit, Jn AJfIphtaA>
fiue calefit , quafi mcditt.tur.id efi, ut calcat exercetur. Terent. ».fcc.i.
Hunc nide utrum uis argentum accipere , an caufam meditari
tuam ) ea in fo inchoatiua , h<ec in rio defideratiua . Atq; hanc . —
opinor fitiffe ueram 3 cr germanam verborum fignificationem,

. . quam

ix. LAVRENTII VALLAE

quam antiquitus impopam pofleritas deprauauit.

Vbi infit]iciiio,ubi Gerundio potius utens
dum fit. c a p. xxv.

aVtdam orationes infinitium magis poftulant, quadam
gerundium,qu£dam utrilq;. Adiediua magis infinitiuu,
Jiucattiuunt, (iue pafiiuum. Subjhntiua gerundium genitiui
duntaxat cafus.Nam dc accufatiuo mox dica. Tu es dignus ha *
here opcs,tu es dignus honorari, tft es ictus me bene ualcre,tu es
latus me honorari.Rurfus,tanpus eft gaudendi, locus eH expo *
Jlulandi, commoditas ejl alloqucndi.Participia autem, er muta
adicdiua a uerbis dcriuacx utranquc formam fibi uendicant: fei
participia iuntta infinitiuis , dicuntur feruare uim participio*
rum,iun£h gerundio uim nominum. T imcns nauigare , er na *
uigandi: cupiens difcere,cr difcendi : doftus,peritus, promptus,
eonfuctus cdare,cr cantandi.Timidus,cupidus , auidus naurgd*
rc,er nauigandi. Nam illud admonitione non indiget , optima
res ejl agricolare,Kede diciioptimares efl agricolandi,dici non
re ftciquia illud refoluitur, Agricolare ejl optima resihoc re*
folui fic non potejl, agricolandi ejl res optima : niji forte dure 9
er djpere fic: I pfa enim res agricolandi efl optima. Quare il *
lum non probaucrim, qui dixitmon efl mihi opus recondendi:
quum ejjet dicendum refpondere,ut fitfuppofitum , merefyon*
dere , opus uero appofitum .Item, Habeo d patre mandatum
conueniendi te, Latine dicitur. Mandatum efl mihi d patre
conueniendi te,Latine non dicitur: quiamandatum hic uerbtm
cjl,unde non potefl regi huiufmodi gerundium:itlic nomen fub*
jhntiuum,unde regitur gerundij genitiuus:niji in utraque ora*
tior.e expo fit ione uniris . J n prima quidem , ut fic inteUigae,
Habeo d patre mandatum conuenire te:fcilicet hoc ipfm con *
'Uenire te. I n fecunda uero ut mandatum fit nomen,non uerbtm ,
aut participium: quafi mandatum adefl mihi d patre. Ad quam
tergiucrfationem confugere non poterit quifyiam in talibus

exempla

ELEG ANTI AR.VM LIB. I. 4%
exemplis : Habeo in tabulis publicis k putre mundatum conue*
tiiendi tehic non poteris dicere , conuenirctc. I tcm,ejl mihi
iniutittum , demandatum conuenire te, ubi dicere non poteris ,
conueniehdite. Cicero tomen ad uxorem nouo quodammodo
locutus eji : Quum in animo habere nauigandi.pro eo, quod ejl
nauigare. Vt libro primo de Diuinatione: Haberetq; in animo
nauem confcendere. Itaque fubintelligitur propofitwm, jiue uo-
luntas. Sicut in illo fit apud eundem : Quum illius dici nuhi ue=
nit in mentcm.Et alibi : Non minus ei uenit in mentem potejh- P*° Quintio,
tis, quam xquitotis tux. vbi quidam uolunt accipi genitiuum 9
pro nominatiuo. Mihi potius placet fubintelligi conditio,

}us,qualitas illius dici, tux potejhtis, tux xquitotis, aut aliquid
fimile. Ita hic propofitu/m,fiue uoluntotcm : ut fit , quum habe*
rem in animo propofitum nauigandi. Venio nunc ad accufatiuu
gerundij.Dicimus itaque, induxi te ad nauigandum, non autem
nauigare : nifi more .Grxcorwm , qui quum carednt gerundio ,
funguntur infinitiuo cim articulo, raro fine eo : licet nunc quia
dam frequentifiime utantur:ut , Non ucni foluere legem, fed ad *
implere . P leriq; eruditorum dixijjent, non ueni ad foluendam
\egem,fcd ad implendam-.quos er ipfe nunc imitor, imitondosc^
omnibus arbitror. Qjeamenim caufam habes , ut alienamlin*
guam fed eris, relinquas tuam i Quanquam ne illam quidem fe*
quaris,quwm careas articuhs,quibits Grxci utuntur.Et quod iUi
habent »st9ov,tu malis dicere, quia, aut quoniam , quam quod :
ut in eodem. Putatis quia ueni foluere legem, quum effet diccn*
dum,quod.Sed ad rem: Vocaui te ad currcdum,non currcrefio
adprxdandu,non prxdariifedeo ad audiendum, no audire-.ua*
do ad uenandum,non uenari.Rurfus,iufii te arare,non ad aran*
dumicogito infidiari,non ad infidiandmutimeo xdificare, non
ad xdificandum.Quxdam uerba,cr adiediua cum utroq ; con*
ueniuntihortor te fiudere, crad fiudendm: flagitor refyodere,

4? ad reftondetidm: paratus fimferibere, er adferibendum:

ego

<4 LAVRENTII VALLAE

ego aptus fim pugnare , e r pugnandum: idc ejl idoneus mi*

liare, cr militandum : qu t omnia rara funt . p/cr4<£ potius
huiufmodi accufatiuum poflulant, ut bonus, utilts , commodus,
mlus,inutilis, incommodus ad nuliandum.

Dc Differentia infinmuorum Efie 8C For eJ8C coma
pofitorum. c a p. x x v i.

FOrc mocc quide habet in pnitiui ut effc, fignificatione uero
participij, quod ejl futurum,unk cum infinitiuo ejfe.lde ejl
enim forc,quod juturum cjfe,no tantum effeilicct fore fores foret,
idc fit,quod efic ejjcs ejfct. Quare cum nomine iungi debet fore,
non cum participiore duo participia fimv.l confundamus. Spe
ro te amatoremyucl amicum fore: non autem amaturum jbre,fed
tantum amaturu: ne uidearis hoc diccre,te futuru amatura quod
ratio non patituryquii futurum fuperuacuu jit. ldemdc partiri*
pio pafiiui futuriitimeo te uerberandu foreifatis erat uerberan *
duniyitel adiunrio infinitiuo , uerberandu ejje. Participia autem
prafentis teporis , er prateriti uidentur nunus comunionis ha*
bere cum fore, quod ad futurum ffe£fot,qum participia futuri
temporis: tme plus habet comunionis. ibi enim ideo non coue*
nit,quia fupcruacua jignificatio ejl, quod hic non fit:eb quod
fepe cum iflis coniunttu illud fore reperimus , fed ita trafeunt in
nome,alioqui non congruant diuerforu tentporu eodem in locq
participia:ut,fpero te fapictcmforeicredo me amantem tui fore,
no te. Scruant enim naturam nominis, non participij. Opinor
• te acceptu illis fore.no ab illis.Cic.Spcrdre uideor Scipionis ami*
citid,cr Jjdij nota pojlcritati fore.non dixit a poBeritate.Quod
fiquando reperiatur retinere naturam uerbi,quid mirumtquim
etiam nomenne fit , an participium dubitari pofiit , er putari
potius nomcn:ut,ego fim dilorius ab omnibus:cr, ego ero dite*
rius ab omnibus. Non enim hoc ejl participium prafentis tem*
poris, aut juturi, nec tempus perjerium indicatiui, nec juturum
fubiunriiui, tamen ern prafenti iungitwr , er futuro . propter

ELE GANTIARVJK LIB. I. 63
quod debet potius nomen uideri : jtcut er participium, futuri
pafiiuum in nomen conuertitur,tunccp, recipit fore : ut , jfero
hunc puerum admirandum uirum fore: id eft,adnurabilem.Cb*
pofitA autem 'a fore nuUam controuerfiam habent,quia fere nu=
da ponuntur finenomine,cr participio. Affore,ut Verg.Affo*
re cernetis- Ststius tamen libro primo Thebaidos uideturac *
ciperepro fignificatione pr<cfentis:

-Senfit manife&o numine duttos
Ajfore,quos nexis ambagibus augur Apollo ,

Portendi generos uultu fidente ferarum, Ediderat-
D e fere,ut Marcus T udius contra KuUumiVerum arbitrantur
non defdre,qui idam reftitueret. Abfbre,quod minus in ufu efe:
unde dicuntur ab futuri. C on fere, zr pro fere apud Comicos:

P rofbre,ut Horatius:

Qu£ nocuere , fequar : fugiam , qua pro fere credant Id efe, BputUb.
profutura ejje.

DeGcrundijs. c a p. xxvii,

GB rundia licet d participijs differant , tmen proprie inter
participia numerari poffunt ( ficut fupina inter uerba )
meritoq. ; participialia uocatafunt.Nam er cafus,cr genera in
utroqi numero habent,ex quo uerba non funt , fed participia,
fiue participialia. R fgut pratered cafum more uerborum,par *
ticipiorumcy:ex quo nomina non funt. Pofe fe inquam regunt ,
non ante fe. N am eiufmodi locutio,quahs efe : Inconuertendo P
dominus captiuitatem Sion,fetti fumus ficut cofolatiiinauditx
efe,Gr<eca figura decipiente (ut in alijs multis) interpretem *

Graci enim hoc loco infinitiuum habent, quod uult ante fe ac*
cufatiuum. Quod multis modis transferri poterat,uel fic.Dim - — -

conuerteret dominus captiuitatem Sion.Velfic : Conuertentc
domino captiuitatem Sion, er alijs (ut dixi) multis modis .

Quidam imperiti aiunt,cafum pro cafu poni,quafi L atine di* #.
ceretur, ji ejfet dominm : quale efe illud, In deficiendo ex me

66 LAVRENTII VALLAE

Pfai.141. Jpiritum meum. Et alibi:ln conuer.iendo populos in unum,ef'
Pfai.10*. YegeSyttt feruidt domino. quum (ut oflendi ) gerundium no ha*
VaUade gttun beat dntefe Cdfum. Sed ad propofitum. Differunt gerundia 4
gewn participijs,qu6d ipfa fignificdnt rei adminidrationcm fine te*
diuis non dir pore:illa uero tempus fine rei adminidratione.Vt,tenet mcoc*
*Un8uit* cupdtio iuris dicundiigerundium efl, nec tempus fignifico futu
irum, fed rei adminislrationeniyhoc eflyin iure dicundo.Rurfus ,
tenet me cura dotis numerad£,id efltqu£ numerdda efl: parti*
cipium efl, futuri fignificdtiuum,fine adminidratione rei N e*
fcio an dicendum fit gerundium ejfe participium prafentis te*
poris more Gr£coru:cuius rei hoc argumentum efl,quod idem
efl I n legcdoy er lnipfo legere, quod Graeci melius » fi W anus.
yvttVKtrprer in libris IcgendiSyidem eft,quod quum libri legun *
tur.pene eodem modo,<quode futuro in legendis libris yUidelicet
qui legendi funt. N olunt autem 'grammatici gerudium retium
habere cafum,fed quatuor tantum obliquos:fbraffe er cafu re*
IUn.7. do non caret apud Lucrctiu,atq; Vergilium : -V oluenda dies
en dttulit ultro. V oluenda,no tempus futurum intelligit,fcd rei
adminidrationem,dies uidelicet quae uoluitur,no qu£ uolueda
eflydut qu£ uoluetur.Vnde indicatur gerundium ejfe partiri*
pium pr£fentis teporis.Iujiurddum enim potefl uideri eiufdem
cdfuSydtq; etid uocatiui. Sed de quatuor nunc obliquis differa *
mus,quo in loco breuifiime flultorum quorudam opinione re*
prchendamus,qui aiunt rede dici,caufa effendi reXycffendi re*
gis,effendi regem3quum nufquam effendi reperiatur : er fi re*
periretur ,no regeret cafum , ficut manedi,uiucdi,exiftendi. Et
de genitiuo iam exeplum fubiecimus : occupatio iuris dicundi.
*W- De datiuo tale efl. Da operam rebus agedts. Deaccufatiuoiut,

Ad accufandos homines duci pr£tttio , proximu latrocinio efl.
De ablatiuOyTu dclednris criminibus in fere dis. Cum accufati*
^ uo fere femper iugimus pr£pojitione,pr£ter qtudd pauca, qu£

funtiLoco, Conduco, Mddo,Curo,Habeo, pro debeoier fiqua

ELEGANTIARVM LIB. h H
Junt alia.vt pcicdam fepulturam locarent:id eftjHteri ddretit
fuciendam:uel,ipft locarent fe ad ficicdum:utrunqi enim ftgni*

»y ficdt:nec participium eft, fed gerundium illud fkciendm:quod EpifU*.tib,4«
cxeplum fumptum eft ex Sulpitio.Ciccro de Diuinatione libro £pt* **
fecundo: Magis numine deorum id fittum eft,qum cafu,ut ar*
bitrarisizr redemptorum,qui columna illam de Cotto,cr Tor*
qualo coduxerant fkcicdam.quap locarantyZT conduxerant ad
jiciedum. S uetonius autem in uitx Cee faris: Gladiatores,inquit, Cap.»6.
notos, jjcubi inftftis ftc fotoribus dimicaret,ui rapiedos; refer
uandosq ; mandabat. Curauit iacicdos lapides fepe legimus:fed
ita fere ut alius curet,alius iaciat : ut Cicero v 1 1. V errinarimi
R eceti negotio ad te literas mipt,mittedas(fc curauit. I nterdum
idem qui cur at, qui agit:ut Plinius poflerior, Petis ut libeU Epifl.»6.1ib.4*
los meos, quos ftudioftftimc coparafti,recognofcedos,emedan *
dosq; curem. Et iterum: Continendos cauea,nido'ue curabis. Epia.i6,ub.9#
QuintiUn Mathematico : Poftus in ea conditione triftiftima Dcd***
fQrtis,ut nec morte dignus fim,nip me parricidam putetis : nec
pr£mio,nip innocetem:adeoq ; ludibrijs mifercc fum diuerptatis
impHdtus,ut impetrddwm a uobis habeam odij mei fiuore . pii* Epi* 8
nius idem ad Saturninu:Pr<efertim quum enitedum haberemus, U

ut quod paretibus datur, <cr orbis probaretur.Suetonius in uita
Cafanstvt cofolandos eos magis imperator,quam puniendos Cap,««,
habuerit. Hunc modum loquedi apud Ciceronem reperijfe non
memini me. In his exeplis,ubiq ; gerundium eft. I Ua aute parti*
cipiain nomen trafeuntia,putaui ad te fcribcndum,exiftimaui
hanc rem trafondam,cenfui tibi iUud pgnipcandumdd eft, di*
gnum feribi , trafori , pgnipedri : qwe omnino idem ualent, •
quod feripp , trafoui , pgniftcaui : fed non pne deliberatio*
ne t&mcn,ncc ineo fulto. Dicebant autem antiquiores rogatum
te uelim , oratos uos uelim , pro eo , quod eft rogo , uel oro:
peut poheriores ( quorum eft Quintii. ) dicebant,Venio peti *
tum, uenio oratumipro eo, quod eft uenio petitum,^ uenio .

e x ora

JUOlU*

69 LAVRENTII VALLAE

oratum. Scdtioc di fupini magis rationem pertinet, illud aute ,
8tf ’c^nuno Seruius ait gerundium ejfc, participium efl t>otius,aut no

ai^ryman".0 men,quum inquit:$wuhter etiam accujatiuo cafu utimur,quu
ad G qu* dic. nolumus abfolutam jacere elocutionem^ per gerudij modum
aliquid dicere : ut. Petendum nubi cjl cquum,codicem,uinim.
Hinc Verg. -Pacem Troiano ab rege pete dum. N am fidixc*
ris, petendus cjl codex,iam non per gerundij modum, fed par *
ticipialiter loqueris. Hoc non aliter participium cjl, fcu nome ,
quam iUud,pctendum efl mihi iumctwm,prTfcrnm qudd'geru*
^WTnorc^^ pafriuKfed attiuc,<*r nomnatiuU carere crcdun*
tur,cr accufatiuis prapofitionem dnteponi uolunt, ficut ante
o flendi, vt accufatiuus , ita er abldtiuus amat fecum prapofi*
tionem:Vt,In defindendo maior labor efl,qukm in accufando ,
Indagemus (fi pofiumus ) cum quot prapofitionibus accufati*
uus gerudij iungitur,cu quot item ablaliuus. Accufatiuus iugi *
tur frequenter cum ad,raro tamen cum in.ltemfrequeter am
cb,propter,cr inter,raro cu anteiut uado ad capiedum hofte,
ego ueni ob te,uel propter teredimedum. Inter nauigandum ,
pro in nauigddo fiepe legimus. V erg. _E t inter agendum
Occurfare capro,cornu ferit iUe,caueto. J dem:

«N anq; ante domandum I n gentes tollent animor.

-Totidem fire pnepofitiones ablatiuo gerudij fcruiunt.In, fre*
quenter, c<eter£ rarius:de,cx,uel c,a,ud ab,cr cum. i s,ut in
Ltb.6Jn nauigando. v £,ut de edendo,demigrado,de agendo. Quintii

cap*6' SeSqitid latius fitfus efl hic locus,mixtusq ; cum elocutione,trd
(fabitur cum praecipere de apte dicendo coeperimus. Et id cwm
Epift.i. motu: ut Cic.ad Atticum lib. i x.T u quid cogites de trafeundo
in Epirum , fcire fane uelim. e x,uel e ,Vtex defindedo,qudm
ex accufando uberior gloria coparatur. a' uel a b. Cic.Ex quo
1 °’ exardefeit fiue amor, fiue amicitia: utrunq; enim didum efl ab .
anu do. Alibi quoq;:ln quo etiam i&i nos iurifcofidti impcdiut9
De ont.iib.t. 4 difcendoq; deterrent. Et alibi; Non diftinguit 4 non dolendo

uobt

Edog-j.

Georg.j,

ELEGANTIARVM LIB. I. 69
uolup&tm. Plinius pofterior: Sermonibus dies tranfigebat , EpUi7.Uh.it
quum a feribendo uacaret. e v u,ut Quintii. Sed ratio refle Ub‘,*c*1*
feribendi iunttu cum eloquendo cft.V ariantur porro gerundia
per omnes, quos enumerauimiis,cafus,numerosq ; , er genera .
fj am (ut ego fentio ) hac omnia habent in genitiuo,ut delcfin*
tio fruendi principatus, foued<c prouincia , fruedi imperij,mo*
lestia educandorum filiorum,lo caudarum filiarum , colendom
pradiorum tregitq; hic genitiuus afiquando cafum. Cicero: (aCat^M*
Equidem efferor jludio patres ueilros,quos colui,cr dilexi,ui «
dendi. Nam durum foerat foturum , Jludio uidendorum patrii
ueftrorum. Et quoties oportet loqui per relatiuum,neceffe efi
loqui per hoc gerundium:ut,hic dies attulit inittu dicendi qux
uellemmo autem dicendorum eorum,qu£ ueUem. I Uud T iti Li *
uijlib.x x i.qttis no uitiofum putaret, ubi ame fmmahone *
jhs Latinitatis fubcflt N on enim ucreor,ne quis hoc me ueftri
adhortadi caufa magnifice loqui exiftimct,ipfum aliter animo
affvftum effe. Adhortandi enim Jingularis numeri cfoucftri ne-
ro pluralis. I tem Cicero libro fecundo de diuindtiqtu : Dolebis
tamen Stoicos noflros Epicureis irridendi fui focumti dedijfe.
p lautiis in Captiui duo : Nominandi tibi iftorum erit magis ,
quam edundi copia. 1 n datiuo,vaco agro colendo , uinea pd*
jtinandje,nemori fuccidendo. In plurali una uox ejl trium ge*
nerum,ut uaco agris,uincis,nmoribus procurandis.Qui cafut
regimen non habet. Ab furdum ftt nanq$ dicere,do operam cos
lendo dgrum,ucl legendo librum. Soluendo no fum,nunquam
patitur fecum fubftatiuum. ideo dubitari potefl,an datiuus fit ,
an ablatiuus. Significat autem fatis ficere pro eo, quo obligatus
fum, fiue pecunia, pueremuneratione.Vt Quintil.Vlaceamus
licet nobis fortuna noftrd pater,pauperi foluendo non fumus .

Vult autem femper pofl fe datiuum,licet non femper apponas

twr. Interdum etici alium cafumiut apud cundcm,M.aximi tum Dcctatn.9.

nirorum,?? quibus artis fux foluedo no Jit humanitas. I n accu

c i fati

jt> . LAVRENTII VALLAE

fatiuo:ut,eo ad falutundun r fi-atrem,ad fatuandam fororeni,a4
— ' fatuandum fidus,ad fatuandos fratres,ad fatuandas forore 9,

ad fatuanda fidera. Quod elegantius dicitur,quam cwm regi *
nune:ut,eo ad fatuandum fratres, ad falutddum fororcs,ad fa*
luandii fidera.P er alias quoq ; prxpofitioncs jimliter:ut inter,
fed raro habet cum gerundio fubslantiuu , rarius regimen. Li*
uiusame lib.i. Etipfc inter Jf otiandum corpus holiis ueruta
pcrcuffus. E t iterumilnter accipiedas de fuis comodis rogatio *
nes. De ante,nuUum ale imprcefentiarum exemplum occurrit .
I n ablatiuo fine pr£pofitione:ut , fit iniuria domino fundi ud
defringedo ramo,ud ligno iticidendo:res eunt ordine lite <cfH *
mandaiid eft,quum defringitur ramus,quum inciditur lignum,

. quum lis ceftimatunuel defringedo raimm,incidcndo lignum ,

A cehimddo litem. Sedfrequctius ufi funt ueteres ablatiuo plurali
foptotta.Off. in ali genere fermonis:ut Cicero:Oratione autem Latina pro*
fi (16 legendis noShrts efficies pleniorem.ideft , legendo noftra.
Nam in fingulari folebant fiepius apponere prapofitionem,ut
— 1 n dimittendo praelio. R egit autem hic ablatiuus fine praepofi*
tione cafum:ut,hos accufandoyillos bccidendo toam ciuiatem
tabefiftnfti.Cum praepofitione i ti,tum regit:ut,in tribuendo
fuum cuique: tum uariat genera: ut, in colendo agro , in pafli *
nanda uinea,in nemore excidendo. P er d e, fimili modo etiam
regif.ut Cicero in T ufculanis. His pr<efcrtim cognitis, quae de
nihil fentiedo paulo ante diftti, fiunt. Nifi dicimus,nihil effe ad*
uerbium,non nomen. Et uariatur per genera: ut,de accufatore
conftituedo,de collocanda filia, de pr<edio emedo. Per e x,uei
b,ct *\uel a B,nefcio an liceat dare ali gerundio regimen :
nuttu enim excplu occurrit. Variari autc per genera certu efr.
Cato:Excaaplafmatisbibendis,cx aluo lcuanda.et,Abftineas
ab offendenda R epub. Sed cauendum,neid uerbim fignificet
motum , quale effiet Keuertor ab arando : uel,ab arando aruo .
Kedeo a Jfieflxndo:uel,d Jpeftilndis ludis: quum fit dicendu,re*

uertor

. ::.4 V ■ • . 1 ' . • i

ELEGANTIARVM LIB. I. 7*
ticrtor ab aratione:uel,ab aratione arui:rcdeo k jfieShculoiuel,
k jpetfacuhs ludorum. Ver c v m uix locum habet talis oratio ,
ut non participium ftt potius,qukm gerundium:ut , fedco cum
uiro coronado :id eft,qui coronabitur, non aute qui coronatur*

Pojjet etiam habere regimen, f rd nullum exemplii ad manu eft. i

Atq; omnia gerundia cum fociatx funt fubftantiuis,pafiiue ac*
cipiuntur.difiunbh uerb,afliuc:ndnunqukm pafiiuc,utiq ; fine
genere,& fine pr£pofitionc in cafu abldtiuo,et quafi abfolu *
tciutapud Vergil. -Alitur uitium,crefcit(p tegendo . Et alibi:

+Aegrcfcitq; medendo. Et iterum: -Vritq; uidendo Ecemina - Gcorg.'j.
hoc eft , quum tegitur uitium,quum curatur £ger,quum uide s
turfccmma. Nf<£ id modo apud poetas, uerum apud oratores
quoq}:ut apud Mar.Eab.Sed memoria excolendo , ficut alia 0- Lib.n.c.».
mnia,augetur. excolendo,dumexcolitur,no aute dum excolit .

Nec regit cafum,quale fbretiurit familia uidendo k maribus:
ficut dicimus,uruntur uiri,cr equi uidendo faminas.Accufatix
uus quoq j cum prjcpofitione non tantum attiue accipi folet:ut *
tu es idoneus ad difeendum, fed etia pafiiue:ut,h£c res eft fuci =*
lis ad difeendum. Salluftius in Iugurthino: Pauca fuprk repe »
tum , quo ad cognofcendum omnia Muftria magis , magis $ in
aperto fint. Quidam uero indodus hac ectute feribere aufus eft:
lamiam urbs in periculo capiendi eft. pro eo quod eft, urbs iant
in periculo eft, ut capiatur: fiue hoilis parum abeft k capienda
urbe. Quum femper fine fubftantiuo gerundium accipiatur
attiue,autfi k neutro uenit,neutraliter:nifi aliquado,ut often*
dimus,in ablatiuo. bSJSJS

De Supino in tum. cap, xxviii. Prifc . repofitfi

,E fupims itu ait Prifciamisin compcdiario quodam opu * c Quidam non
'fculo:Sed hoc intereft inter amandum,quod eft gerundiu, ”"Pcriti aPud
er amatum , quod eft Jupinum : quod amandum necepitutem vaiu, imitatio
amoris fignificat , amatum autem imitationem ad amorem,

Dignrn objeruationc prxeeptum eleganti £ ,)i modo uerum: nationem.

l A V R E N T I 'I VALLAS

quod minime eflytumautormtCytim ratione. Nam autoriatis
loco exemplum nullum pofuit:Et quodnam quafo ponere po*
terat* Quid intaefi,uado uenatumyer uado ad uenidum i ua*
do pifcatum,et uado ad pifcidumidomutUyer ad dormiedimf
(a lugmt. SaUudius:Legatos ad J ugurtham de iniurijs questum mifit. E t
it erum: Non mea culpa ad uos fepe oratum mitto P.C. fed ne *
Ceffari6,no imitxtione.Prxtcrca pro ratione hoc (it,qucd Grx*
ci prohis duobus nodris transferentes utuntur unofuo in fi ni*
tiuo cum articulo y-nf oi ii ntyw&^upyquod nos uicifiim transfi*
renteSyiiunc per gerundium ynunc pcrfupimm interpretamur .
Siquid autem inter hxc duo intercjlyid erityqucd fupinunun*
quamfire efifineuerbo fignifiedte motum ad locum ,ut eOyUt
uenio. Nam iUaydo filiam nuptum, do uenu, fiueuenudo xdcst
ff effatum admifii fuimus,latentem in fe motum obtinent, i dem
piifc.lib.9» PrifcianM in alio grandi opae,er multi tum ingenijytum la*
hom inquitiirequenter tamen antiquifiimi neutro participio
juturi addebant ejfeter infinitiui futuru fignificabantyUt ora *
turum effe, pro oratu irefidurum effe,pro fidum iremupturu
ejfcypro nuptum ire. Quod mihi minime uidetur. Nam ut coce *
damyquod merito denegare poffum3quod Latine>aut cate ufi*
txte dicamuSypro eo quod eft , cupio filiam meam nuptum ire ,
er nos fidum ire: cupio filiam meam nupturum effe, & nos
fidurwm effe: quum dicendum fit nupturi effe,erfiduros effe •
dico aliud effe oratum ireter oraturum effe. Ego quidem cce*
tiaturus fumynon tamen eo canatum,uel ad ccenadum. Etfcio
te coenaturu effeyfed no protinus ire cocnatu}uel ad ccenadum .
Nam participium futuri cu uabo fubdantiuo no habet adio *
ttem illam,er motwm,quem habet uabum eo. Atqui in pafiiuo
fuerat uaifimilius , fi dixiffet (quo etiam frequenta utuntur
autores) idem effe , damnandum effe er damnatum iri. Nam
eodem loco dicae poffumus,aedo peccatu meum refcifcedu/m
effe,er refeitu iri. ItemjnteUigo , fcio9uideo,opinor,exidimo

pecca

.lir

ELEGANTIARVM LIB. I. ?f

peccatum meum patefaciendum effe,uelpatcfaftum iri:& ca*
ter a uerba huiufmodi. I lia autem qua ad faturum rejf>iciunt,ut
timeo,metuOyUereor,jf>ero,cupio,non idem faciut, quibus ma*
ior difjvrentia ejl cu. pafiiuo participio faturiiut ucreor peccd*
tum meum patefactum iri, magis quam patefaciendum eJfe.Cu*
pio culpam meam celatum iri,potius quam celandam effe. 1 tcm
timeo peccatu meum patefactum iri. Et pro iUo modo per pafa
fi uu participiu faturi fubflituimus huiufmodi : timeo peccatu
meum ncpatefidt,uel ut patefiat: quod fieri nequit in alijs uer *
bis. Non enim licet dicer c,fcio peccatum:, ut refcifcatur,fed re*
fcitum iriiuel refcifcendum effe. Denty (ut eo rcuertar , unde
egrejfus fum) ut femcl Prifciano rejponded, non idem effe ora *
tum ire,cr oraturum effe,dterum prafentis temporis e ji,ut ui*
deo te accufatum ire mc,id cfl,nunc:alterum faturi,ut uideo te
accufaturum effe mc:zr tamen accufatum iri me abs te uideo ,
accipitur pro eo quod eft,uideo te uel accufatum ire me,ucl ac*
cufaturmn ejfe me,uel abs te accufandum effe me.

Dc Supino in tu. ‘ c a p. x x i x.

ID em autor , er in eodem,quod fuprd dixi,opufculo,ita ait :

Hoc intercfi inter amando ,er amatu: quod amddo ejl in ipfo
amore,amatu uero pro amatione,uel pro amoreiid efi,pro ipfa
re accipitur. Et hoc manifijht ipfa etiam interpretatio Graea.

Sed an hac difjvrentia uer a fi\t,<& hoc ex Graco argumentum
quantum momenti habeat,Prifcianus uiderit. Mea autem fen *
tentia tum ex fuperioribus , qua dixi *n gerundio , tum ex fe*
quentibus apparebit.Paulo poH fubiungit : Accipitur uenatu/m
pro ad ucnationcm,quomodo uenatu pro uenationeificut mifc*
rabile uifu , pro uifioneicr N ec uifu facilis , nec diftu effabilis
ttULpro uifione, er diClione. Multis igitur modis,ficut er in a*
lijs docuimus locis,nominafunt hac accipienda magis , quam
uerba. lnhoc ego 'a Prifc.libere diffentio , uel ratione , quam
poflca dicam , uel autoritate , er potifiimum Mar. Fab. quem ub.ta»p.t»

c f omni

v LAVRENTII VALLA E
omnibus fine controucrjia ingenijs antepono: qui ait Diflu,fi*
flui}; aliud ejfe,qudm dido,fddoc^,qu£ P rife. appellat diftio*
ne,cr faftionc,qu£ alius in flgniflcando flgur£ funt,qudm uU
fione er uenatione.Pratered Quint.uocat uerba participialia,
jicut a multis gerundia dicutur nomina participialia. E t (quod
ad rationem pertinet ) fupina h£c per uerbim potius a Gr£cifi
trans flruntur,qukm per nomciqudd fi nomina forent cafus ab *
latiui, certe ali} cafus non dceffent. At nemo unquam auditum
babet,hic diftus,hic fxttus , fed tantum diftu,cr fdftu. Propter
quod necejfc efl aliud effe quam <fi#o,er fdfto,flue diftione, CT
fd ttioneiid efl,aliud quam nomen. At uifu,auditu , cognitufln *
quies, e r omnes cafus habent , er hi ablatiui funt. H £c parunt
prudentis , aut certe parum perjpicacis cjl ratio. Dc qua ante
quam dicam , libet cajtigare uulgus imperitu grammatica pro *
jtflorum,qui uniuerfum fatte orbe ftulto errore peruertunt,flc
femper loquentcs,eo lettumiuenio leftu,pergo auditu,reucrtor
auditu. Qui error unde proftftus ,er quo ex fonte imperiti £.
emanaucrit,nefcio : fummoq; opere hallucinationem publicant
admror,quod tam diu a nemine animaduerfus efl. Nunc oden*
damus qu£ differentia efl inter uifu,cr auditu nomina, er inter
tiifu,zr auditu uerba. Quando funt nomina, flgniflcant fenflut
corporis,coniunguntur cum adicftiuts , regunt cafus,reguntur
etiam a uerbo,zr participio , fubfcruiente quoq ; prapofitione:
ut careo toto uifu oculoru,anted priuatus auditu aurium , nona
nihil etiam ex odoratu. H £c omnia abfunt d fupinoifl quidem
fupintm non rem,non fubJhntiam,non qualitate , fed attione,
feu potius paflionem uerbi figni fleat. Non iungitur cum adie*
diuo,non regit cafum,non regitur nec d uerbo , nec d partiri*
pio,fed d nomine tantum,eodemcp, adiettiuo, nunquam interue*
* nientepr£pofltione:utnuferabUus uifuiid cfl,quu uidetur,non
autem miferabilis fenfu uidendiifacihs uifuiid efl , ut uideatur 9
. uelfacilii ad uidendm, non autem quod habeat uifum facilem

ELEGANTIARVM LIB. I. 7*

efabilis diftuiid ejl,ut dicatur , non autc ut dicatioptimumfi* . •
8ltid eft,Ut fiat, non autem ut Jaciat:difpcile fattu,quia diffi-
cile ad Jaciendum efi: incredibile memoratu, quum memoratur,
non mcmorationeidignwm auditu,quod eft audiri dignu,non ut
fcnfu audiendi potiatur.impoftibile creditu,ut credatur,non ut
credat:acipenfcr pifeis ram inuentu,ut inueniatur fcilicet,non
ut inueniatires iucunda cognitu , ut uidelicet cognofcatur: ab*
furdwm relatu,ciim rcfertur.obfaxnum ajf>eftu,quu/m dft icitur:
crfiqua funt alia. At homo fuperbus ditto , er diftis,non di *
tiu.Seuus JaClo,e? JaCtis,no jattu:id eft, quum dicit,non quum
dicitur: quum Jacit, non quum jit. R es uerof*uafattu,z?dus
fiu,id eft, quum fit,aut dicitur, non quia Jacit, aut dicit. Scipio
clam adminiflratione bellorum dicitur ,*? adminiftratu beUo*
rum,quando eft ablatiuus, id eft, admini&ratione. Cato dignus
ddminiftratione Rcipub.cr adminifiratu, eodem modo. At Re*

Jpub. digna eft adminiftratu,uerbum eftiid eft,ut adminiftrctur,
nip addendo genitiuum Jaciat nomen , adminifiratu Catonis.

Quare in illo vergiliano,quod P rif nanus affert:

N ec uifu facilis, nec diftu effabilis ulli: _ ‘u

quandoquide abeft genitiuus,non eft nomen,ut ille uult,pro ui* ^
fwne,cr diftionr.fed uerbum , pro eo , quod eft ad uidendm, Macrobtin6,
uel dicendum. Nec ignoro a multis legi ajfabilis,non effabilis, Ssuw,ap.»«
quod putatur fumptum ex illo ucrfu Accij in P hilo flete: Quem
neq; tueri contra,net jj affari queas. Quod p ita eft , nomen effc*
confttebimur,fed tamen nequaquam fupinum. Multi fcripferuf
de cultu agroru,nomen eft:id eft , de cultione,*? cultura agro*
rum.Locus autem faxofus non eft dignus cultu, nempe ut cola *
tur,uel dignus coli. Homo dignus amatu,puer dignus doftufti*
ber dignus leftu:id eft,qui ametur,doceatur,legatur. I deo# quii
ex omnibus uerbis paftiuis liceat uti talibus fupinis, raro tamen .
eifde tw cibus utimur loco norninu. Quis enim dicat,tu es priua v

tus amatu meo,exclufus adoftu ntco,dofluspne leftu meofpro*

feflo

T * LAVRENTII VALLAE

- — *— fitto nemo. Ex quoapparet,quu in ufu uulgatifiimo fintpr 9
uerbis,ut ille liber ejl dignus leftu,no poffe inter nomina nwmc
rari. E d. tamen qu£ ambiguum ufum habent uerbi, er nominis,
dnimaduertendum ejl utram in partem accipi debeant:ut,tu es
dignus gubernatu : fi pro gubernatione, nomen erit: fi pro eo
quod ejicit guberneriSyUel dignus gubernari,uerbum : feino»
mini accommodare folcmus,aut etiam debemus genitiuu:ucrbo
nec debemus , nec folemus. Deniq ; ex duobus fupinis alterum
aftiuo uerbo dare popis , alterum pafiuoiut amatum fit ab
amo, amatu ab amor.

De Participio praeteriti temporis fignificante a<5Ho*£
nem:*3£ de praefenti, partionem. c a p. x x X.

PA rticipia quadam in uocc pafiiua attionhquxdm in aftU
ua pajiione fignificani.Circujj>eftus,ConfiJeratus, D ifer*
tus,Cautus,T utus,ignotus,Argutus,Falfus,Contctus, Tacitus ,
Profufus , Fluxus, Scitus,cr quo nonnulli utuntur, Difcretus.
Circumjfettus ejl, non qui circumjicitur, que folemus appeU
lare cojicmmff d qui circumjicit ,er in omnem partem more
lanijcftntihoc cjl,prudens,cr fagax. Cbfideratus,inconfide 3
• ratusq;,qui agenda con fi der at, aut fecus:non qui confideratur,

aut non cofideratur. Difertus,qui probe dijferit, non qui diffe*
:> ritur. Cautus,qui fcit fibi cauere,non cui cauetwr. N onnuquant

tamen res cui caueturiut pro Cecinna Cicero, Quo res mulieri
effet cautior. Tutus portus , tua urbs, quod tueatur alios , non
quod ab alijs defindatur. Tamen fepepafiiue in hominibusiut ,
tutus fim ab hoftibus , quod munitus , cr fine periculo furit,
t>*dun.s, jgnotus etiam fiepe attiue,ut Quintilianus: Ne quis amen er a
ret ignotus, non eftfilij mei nouerca,fed mater. Ignotus dixit
pro ignordns,cr pro hojite,cr alieno,non pro ignorato. Ar»
gutus,qui ejl acutu quadd,cr accuraa folertia, quafi acute ar*
rnAnto.aA.1. &ucn*iGr Mftig4tts,non aute ab altero acute intetlettus,cr ue*
fcc*. * fligatus. Falf ts,qui fallit;ut Taitius;Cenfeny ullum me uerbum

potuijfe

ELEGANTIARVM LIB. I.

petuiffc proloquti Aut ullam caufam ineptam faltem,falfdrn,ini*

quamt Aliquando etiam pafliur.ut idem , Falfits es:id efl, dece* f"c J1* *

ptuses,ait Pamphilus C drino. Et SaUuflius: Nec ed res mcfil-

fim habuit. Contentus,qui continet,quod animo fatisfdcit,non

qui continetur. Tacitus homo, tacitum as: qui tacct,non qui ta*

cctur. Vergilius tamen pofuit pafiiue:

Quis te magne Cato tacitum,aut te Coffe relinqudtt Rtn.6.

Profufus,er fluxus dftiue apud SaIluftim:Alicni appetensfui lnCadl*
profufus.quafl profufor. Namdiuitiaru , er forma: gloria flu *
xa,cr fragilis habetur. Scitus qui fciens eft, er argutusiunde
fcita Platonis interrogationes dicutur,afluta,er uafra,ac cum In
magna arte compoflta.Vt apud Terentium quoq Scitu her* f«.*.
cie homine,hic homines prorfus cx fluitis infanos jacit. N ifi ac*
cipere uelimus pafliur.ut apud eundem , - Scitus puer natus efl f"Tt,tn **
P amphilo.quafi fleite , er dofte natus. Difcretus, qui qualitates
pcrfonarum,er rerum momenta difeernit, non qui di) cernitur,

Compldcitus autc ab aftiua uoce fleut fluxus uenit , habetq, fl*
gnifledtione nec aftiua planc,ncc pafliuam, fleut fluxus , er in*
ueteratus,quod er ipfum ab aftiua uoce defcendit,inueterafco
C neutralis enim uerbi,er aftiui una uox cft, fleut pafliui, et de *
ponentis, atq; communis) cui flmile efl iuratus aiuro. luratos
enim iudices dicimus , qui iurarunt : er excretos hocdos apud Grorgo.Mtd-
Vergilium,ab excrefco. E t exoletus ab exolefeo , quod dum efl JJUJUSJJS
fubfhntiuim,flgnificat fcortum mafculum , er pracipue iam «ibus haedo*.
adultimidm efl adieftium , fignificat adultu , fed raro repe = .

ritur.ut apud Plautum,Keliqui domi exoletam uirginem.AduU Prifc

tus ab adolefco. Defiftus quoque qui deficit. V t Martialis: »ib.9.

Dulcia defcftfi modulatur carmina lingua Lib* 1 ,,cpt77‘

Cantator cygnus funeris ipfe fui.

Quintilianus, Deftftnq-, labore feneftus,magna pars mortis ni *
hil mihi reliquit,ni(i diligentiam. E t hac quidem flgnificationis
aftiua in uoce pafliuatpattciora funt in aftiua pafliua.Euidens

nego

.Ii

78 LAVRENTII VALLAE

negotium dicitur,quod uidetur aperte, er inteHigitur.no quoi
Dedm! «o* I ndulgentior Jacies apud Quintilianu pro

* pulchra,no qu£ dijs indulgeat,fed cui alij indulget. Ide in dio
trib«4t Theb. loco : Fili indulgentifiime uidi te,nec femel uidi. Vnde Statius:
Pulchrior haud ulli trifte ad diferimen ituro
* Vultus, cr egregie tanta indulgentia jbnne.

Pr£terel honorificentifiimos , magnificentifiimos, munificent
tifiimos ludos quum dicimus , uidemur pafiionem fignificare in
participio prefentis teporis:ab honorifices enim,magnificens,
munificent ueniunt , ubi ficcns pro Jaciens dicitur : uel certe 4
tnagnificus,munificus,honorificus : que a facio componuntur,
quod eft attiuuycr tamen ita accipiuntur,quafi honori fice, mu*
mfice,magnifice Jatii,non aute facietes. Sed caufa efijquod h£C
ipfaa Jacio copofitatam atiiue,qumpafiiue fignifiedt. Siquit
dem uocamus homine magnificu,cr opus magnificuiiUum qui *
dem magnanimiter Jacientem , hoc uero magnanimiter futium*
Participium prxfentis temporis pro praeterito
poni, c a p. x x x 1.

Solent autores nonnunqudm pro pr£teriti participio fubfii*
tuere iUud pr£fentis:nec folum Latini,qui carent participia
pr£teriti atiiui,fed Gr£ci quoq^qui non carent. Cicero in Bru
Dedar. Orat» toiQuwm e Sicilia decedens R hodum uenijjem. N on enim quis
lopctoc. difcedens applicat. Multum inter principium uie,cr finem in*
terefi.Vrimiim difcedimus,potiquam uero difcefiimus , nauigd*
mus,uel iterfacimusipotiea quo tendimus,peruenimus. Quoma
do ergo dixit decedes e Sicilia ueni Rhodu! nempe utens pre*
fentis participio loco pretcriti,quod deefi. Quod probatur per
diquod uerbum , cui non defit huiufmodi participium : quale
e fi proficifcor . N eque enim dixijjet , quum e Sicilia profici*
fcens,fed profitius.vt idem de Officijs libro tertio:Si exempli
caufa uir bonus Atexandriaprofitius, magnum frumenti nu*
merum Rhodum aduexcrit. Nec tamen quis in omnibus uer <

•I ; t.

ELEGANTIARVM LIB. I. 7*
bis permijfm ej[e,quod in difcedo , uel decedo permittitur,pu*
tetiuelutifi dicasyquum anticos falutanSyqui Alexandri* erant ,

Khodm uenijfem: dicendum erat , amica falutatis. Nam is qui
recedit, tam diu recedere dicitur,quam diu tedit ire,dumq; per *
ueniat : quod non idem fit in falutando. Si qua tamen hoc fe*
pius uti uelit,fdciat,fed temperate .

Dc Compendio participrj. c a p. x x x i i.

HAbet autem participium txlem , tantamcp, nonnunquanf
gratiam,ut fine eo non fit Latina plane oratio:ut eflapud
quendam perfiepe hoc uitium admittentem: Circundcdimus con-
fixa fojjam,& uaUum , ne hofles uenire pofiint,cr nos oppri*
mere. Quafi fbjja , er uaUum ideo fiant,aut hoc prtjhre que*
dnt,ne hofles uenire pofiint. Sola ratio efi,ac cautio de oppref*
fione. Itaque dicendum juit,ne uenientes boftes:aut,ne aggrefii
bofles,nos opprimant.

De Parriciprjs in ens, in fubftanriuum trans
feuntibus. cap. x x x 1 1 i, •

PRafentis temporis participia [olent, quu/m fubftatiudntur,
neutri generis efpr.ut , accidens , contingens , antecedens ,
confequens,decens,conueniens , prafenr, continens apud rhe*
tores , pro firmamento rationis. Quadam tamen alterius ge*
neris funt : maf :ulini , ut oriens,occidens , profluens pro fiu* m .

mine t er confluens quo duo flumina conucniunt. Paminini,
continens pro terra , qu* non efi infula : ut A' Sicilia ad con*
tinentem parum intercapedinis efl. Plinius maior libro quin * Cap.31.dcLe-
to: a' proxima continente abefl vm.m.d. pajfuum. Animans oqwca**<

quoque:ut Cicero , Requirat , atque appetat , ad quas fcappli *
cet fui generis animantes. Nonnunquam tamen hoc nomen in
neutro genere reperitur , fcd magis in plurali. Confonans,pro
Utera non uocali. Pragnans uero unde fit participium , nefeio.

Alia quoqs queedam huc pertinentia , in noflrts de phdofophia
Ubris commodius explicantur .

Quod

Cap.t*

Epifl.3*.lib.6.

Scr.ifl Illud, i.
flcn.Tri$ No-
tus abreptas»

Oc.

LAVRENTII VALLAE
Qudd Parddpium futuri temporis in no*
men tranfit. c a p. x x x i i i i.

NE illud quidc tranfeundum ejl, que admodum participium
pafiiuum juturi temporis trdjit in nomen. Amadus,digpM
amari:coledus,dignus coli: ita, er dftiuwm . Seneca de naturali *
bus quajlionibus: Nullam autem mentionem jecit cometarum,
non pr<etermij]urus,fiquid explorati apud illos coperiffet.pra *
termijfurus dixit pro eo quod ejl , talis qui pratermitteret : nec
tempus innuit, fed hominis qualitatem , atq; animi uoluntatem .
Quintilianus in undecimo: Neque omnino huius rei meminit
ufquam poeta ipfe : proftfto non taciturus de tanta fua gloria*
Non alio modo dixit, non taciturus,quam per participium pdf*
jiuu iam couerfum in nomcn,ut modo dixi,tacendu, dignum ta*
ceri.Neq; omnino fignijicduit hoc ufquam poeta ipfe,projefto
remfibi no tacendd.Et adhuc Plin.l unior: Itaq; parte oneris tui
mihi ucndicOyCT tanqud pares alter puelle noftrx cojero quin »
quaginta milia numiim:pliis codaturus,niji a uerccudia tua foU
mediocritate munufculi impetrari poffe confidere, ne recufares.
De Repetundis,# repetundarum, c a p* x x x v.

REpetundaruyZT de pecunijs repetudis,non habet alios cdm
fus:er dubitari poteji participium'nc (it,fiue nome,an gc*
rundium . Verres accu fatus ejl repctundaru:uel,dc pecunijs re »
petundis.Quum dico repetundarum,fubinteUigo pecuniarum .
Quo nomine pecunia, et omnia,quibus diuitia cdJhnt,cotineri
dicimus.Hac accufatio proprie cadit in eos, qui quii forent ma*
gi8rdtus,prouincidlibus aut ui , aut dolo eripuerunt pecunias ,
aut uafa pretiofa,uejle,jrumentu,nauigia,numos. Mutatur au»
tem e in u:repetedaru enim erat dicendii. Sed tertia coniugatio
prater catcras hoc iuris habet, ut Utera hanc immutare pofiiti
jicut accufatiuo plurali tertia declinationis Ucet mutare eande
uocale in i,duntxxatin his nominibus, qtioru genitiuus pluralis
exit in im,ut Seruio placetinam Prifciam lib. 7. plura prace* ..

pot

ELEGANTIARVM LIB. II.

pto dat.SaUuRius in initio Catilinarij: Omnis homines, qui fcfe
Jtudent prafhre exteris animantibus, fumma ope niti decet,ne
uitam filent io tranfeant.ltx hoc fiue participium , fiue nomen,
Jiue gerundium d tertia coniugatione natum,mutauit e in u,ucl
ob hocfaltcm,ut differret ab illo , quod dicitur ad res repetat*
das:ut,funt mifii legati ad res repetendas, quo fignificatur,aut
principi,aut populo ereptx ejfe ucl pecorum , uel hominum,uel
locorim,aut terrarum, agrorumq; corpora .

kIBRI PRIMI finis.

lavrentii val

LAE IN SECVNDViI Lis
BRVM ELEGANTIARVM
PR AEFAT I O.

A C T E N V S de nomine,uerboq;,er ex his
duobus copofito participio: nunc de alijs par *
tibus orationis , quid jinguhc proprietatis ha *
beant, differamus: pofted de earum diffutaturi
coplexu. De quo priufqumego dicam, non
puto mihi difiimulandum,no defdre,qul meos hos comentarios
antequam legant,fumant'ue in manus, putent reffuendos, tan*
quam aut ea,qux haudquaquam uetufhs Jhtuiffet , digna me *
moratu,continentes, aut uetujhtemipfampartim negligentix,
partim imperitia condemnantes, quod prxteriffet qua effent iit
primis ( ut egofentio ) digna, qua literis mandaretur.aut potius
utrunq; ficietes,qu6d inepta quxdd minimeq; memoratu digna
prxcipiam,cr ueteres idos perfetios fanc,er cofummatos,cxi*
Jttmem nunus comode prxcepijfe.Ego uero (ut ad illud primum
rcfpondeam) no uideo cur hanc,de qua loquor, materiam fe in *
dignam exiftimaffet aut C.Cafar,qui deanalogia,aut Meffala,
qui etiam de pngulis literis uolmina cofcripfip.aut varro,qui

f de

LAVRENTII VALLA' E

deEtymologia nunutifiimas traShuit quxffioncs:dut Marcet*
lus,Pompciusq; lingux Latinx indagatores:aut Aulus Gellius
publicus pene liter dri i cenfor,qui ut rnagnu quiddam annotajfe
fe prdter exteros apud Cicerone exitiimat , explicauerunt pro
explicuerunt,^ ejje in hostium potcjhtem,pro potejhteiqux
ipfe indigna ducere opere mco:aut Macrobius Getii j x mulus,
qui omnes libros uidetur excufiif)e,ut dliquid in Latina lingua,
quod auribus hominu dignu c)Jet,pro fua uirili parte conferret
in mediuuut tres illi tanqud triumuiri,dc quoru principatu in*
ter eruditos quxritur , Donatus , Seruius,Vrifcianus:quibus ego
tantu tribuo,ut poti cos quicunq^aliquid de Latinitate fcripfc*
runt,balbutircuideantur:qnoru primus cjl lpdorus,indotioru
drrogatifiimus,qui quum nihil fciat,o‘mnia prxeipit. Pojl hunc
Pdpias,dhjq; indotiiores , E brarius, H uguitio, Catholicon,
Aymo,& exteri indigni qui nominetur, magna mercede doce*
tes nihil fcire,aut flultiore reddentes difcipulum,quam accepe*
runt. Multos tranfeo,quum indotios, quos numero coprehen *
dere non licetitm dotios,inter quos funt Pxdianus,cr vitio*
rinusiquoru alter ad orationes, alter ad rhetoricos Marci Tui*
rij comentaria compofuit : fed prior ut xtate,ita dotirina longe
antecedit. Poflrctno non uideo , cur aliquis dc grammatica, ac
lingua Latina coponens,hxc fuo officio minora exitiimet,qui *
tus nihil fati e efl in grammatica , er Latinitate pr<cjhntius,ub
proximus liber potuit effe documento. Quod quum ita jit, di*
cam'rie aut eos imperitia hxc omipffe,aut negligentiaf minime .
Sed C.Cxfaris,ac Mcffalx libri interciderunt temporum culpa:
Varronis uero de lingua Latina dimidiati repcriutur,in quibus
fbrtaffe ea,qux ego prxcipio,cotincbantur. Cxteri autem,fieri
potcfl ut qux a fuperioribus tratinta nouiffent , fibi non attin*
g enda exitiimarent.Deniq ; multi feriptores ad notird ufq ] mc *
tnorid non perucnerut. Ne q; uero aliquis hoc loco expetiet, ut
dica, non effe cotmeliofm prioribus, p quid <td illorn inuentu

ELEGANTIARV.M LIB. II.
po&eriorcs adijciant: N ulli unquam ab antiqui* ad eunde cur =
fum conficienda uiam fuijfe praclufam: Nihil ufquequact per *
fcttumiNon omnia poffe omnes. Non dica id,quod Prijcianus Prifc-!n P
ait,artis grammatica uetufiifiimos quofq, autores maxime er* magIU0pcris*
ra)Jc3reccntifiimos uero er ingenio , er diligetia longe prafiU
tijfe. 1 d dicam,quod ucre pojjim dicere , me non tam mea uoliU '
tofe (qua ardentifiima erat ) ad hoc opus defcediffc, quam pru=
dentifiimoru,atq; amantifiimoru cofilio,quu/m alioru,tum pra* ■
cipue Auriff>a,pr Lconardi Aretiniiquoru alter G race legens
doyalter Latine feribendo ingenium extitxuit meum : ille pra*
cephris(unUnim mihi legcbat)hic emendatoris, uterq f,- paretis
apudmclocu obtinens. Ad quos quum feparatim depropofito
dnimi mei rctulifiem,deguJkitionemq; quaedam operis demon*
fo-a f]e)n,uterq>profe,ut pergerem,horutus efl,cr utfeautore
edere ,iufiit:ut iam integru nuhi non ejjet illoru autoritati repu*
gnare,ft repugnare uoluijfem. Sed currente (ut dicitur) incia=
runt.0" uiros omni laude dignifiimos. O' de literis,ac de Utera*
tis optime meritos. Non ueremini,nc alii eo,quo peruenijhs (li*
cct perquam arduum fit) perueniant: Jedhortamini,incenditis9
er quafi de alto manu [candenti porrigitis. Quare quarentU
bus,atq; mirantibus audaciam meam , ito rejfonftm uelim , me
fummis uiris fiuadentibus hoc opus er condidiffe, er edidijje. . ; /

Quanquam (quod ad cupiditate meam attinet) qua tonde fo*
cordiytq; ignauiamea extitijfct,fi commififfiemyut alius hanc
laude mihi qualemcuq; prariperett Sunt enim qui nonnulla ho*
ru,qua d me pracipiutur,uel de me,uel de auditoribus meis au* '
dito(nunqudm enim ijh fupprefii)in opera fiua retulerint,fffti*

Jiantq} edere,ut ipfi priores inuenijje uideatur. Sed res ipfa de *
prehedetycuius domini uere fit hac pojfefiio. Q uoru unius libeU
los quofdampro amicitia quum tegendos eo prafiente cepiffem ,
deprehedi quadam meater qua me amifijfe nefciebd,furto nuhi
fubUa cognouiPdrco mius nomini, Erat aute locus de per,zr

f * quam

Prifc.lib.iti

Prifc.Ub.i3*

Prifc.lib.i7*

LAVRENTII VALLAE

quam in compofitione,de qua re proximo libro dijputaui:er de
quifq;,quum aiiungitur fuperlatiuo. N cgligenter ille quidem ,
CT infeite trafhtuv.ut feires aliunde deccrptuynon cxfeprola*
tum:cr auditumynon excogitatu ejfe. Conturbatum tamen fum ,
CT inquam homini: Hanc ego elegantiam agnofeo , er manci *
pium meum affcroytcq; plagiaria lege conuenirepojfum.At ille
erubefeens , ioco tamen atq ; urbanitate elufit y qued diccrctyuti
rebus amicent licereyut [tus. At islud,inquam,abuti efl,non uti.
N ibit enim mihi reliqui fit , ubi tu huim rei,in qua ipfe laboret*
ui, palmam fauci occupaueris. Tum ille etiam urbaniui ,quod
malui parens ej]emyqui filios, quos genuiffem , er educafjemye
contubernio eijcere:ipfe tim mifericordia, tum amicitia noftra.
ad fe domum fuam colligeret , atq; educaret pro fuis. Deftiti in
illum ftomachariyintclligens multo magis nuhi bona mea negli '*
gentiyquam illi bona ab ahjs neglcffa colligenti , uitio dandum
ejfe. Quare quis non uidet,non inhoneflum ejjcyea me mandare
literis ex me inuentayqu£ alij ne furto quidem fublatayturpe fibi
ducunt faiptis fuis infcrcre ? Adduttus fum igitur ad hoc opus
componendum non modo magnorum honunum confilio , fed
etiam ncccfi itate. Nunc ad inceptum redeundum eft.

De tribus pronominibus, Mei,Tui, Sui. c a p. i*

V L T 1 S in locis P rifeianus tefhtur nihil
intereffe , an utamur primitiuo , an deriudtiuo
in illis pronotninibusymeiytuiycr fui. Quid eft,
inquit y meus eft filius , nifi mei filius t Et alibi:
mei ager cfl,zr mei agri inftrmcntu : crymei
agro dedit:crymei agrum colo:pnuliter,mei agriygr mei agro*
rum,cr mei agros dicimusifinuliter tui agrii , er tui agrosifui
agrum,?? fui agros: no ftri agrii,?? noftri agros : ueflriagfu ,
er ueflri agros. Et alibi: Amat iUefuwm filiim,?? amat fui fi*
lium:benedicitfuo filio,?? benedicit fui filio:petit a me ut pro *
fim fui filio , er projimfuo filio : er in alijs adhuc locis . Nifi

hac

ELEGA NTIARVM L I B. II*

hacratione,utipfius utar ucrbis , STtffa tmefypojjcfaio in pof= Sifpfa rtmeiu
fetiore faciat tran(itioncm,non ejl conor uu uti genitiuo primi- &c. Pnfdani
tiui pro poffefaiuo,quta unn habet copojiti Gracuut, Cico-oni ,7<
redit fuus filius : non fata commode pro hoc dicitur , Ciceroni
redit fui filius:nec Ciceronem laudat fui filius , pro fuus filius £

CT familia. Quid nec apud Gracos bene dicitur , KjK»fuv« <fi*u
*«ur qo$, nijimorc Attico pro ftmplici decipiatur. lnquoVri *
fciamm falli uel ex hoc argumentum ejl , quod nulla (ut fare
folet) dutorum exempla attulit , cr de contrario iliorum ufu
reticuit. Ego autem (quoniam de his trim pronominum ge*
nitiuis inter me , er Prifciantm quafaio ejl ) aliquanto altius
repetam de natura genitiui , er de k/k dcftifaimorum autorum
dijputabo. Et licet non pauca in hanc rem mihi dicenda fint,
non profequar tamen pdruula,cr minuta quadam , er tot uer*
bis,quot ille facit , /cd eruditifaimis euadere uclentibus fint

gratifimatqua quum ignota fuerint P rifeidno , declardnt eum
non fatis faylo oratorio fatiffe exercitatum .
taccam,fa qui fint alij modi) aut aftiue , aut pafaiue decipitur:
adde etiam poffcfaiuc, quod pene pro aftiue accipio. Aftiue, ut
prouidentia dei, bonitas dei. Pafaiue, ut timor dei, cultus dei. ibi
deus prouidctyCT benigne agit, non ipfi prouidetur , er beni*
gne fatihic timetur, & colitur,non timct,nec coht.Poffefaiue,ut
fedes dei,regnum dei. Atque in huiufmodi oratione , ut intclle *
ftus apcrtus,atq; unus efi,ita in illis ambiguus,cr anceps: Amor
dei,charitas patris, fufpicio uxoris : dubium ejl de utro loqud*
ris, an de amore,qucm deus in nos habet,an dc eo, quem nos in
eum:dc charitate patris in filios , an falior
Jpidone maritali,dti de fufpicionc uxoria,
do hi genitiui eidem orationi adfunt:ut in
cero,Quid dc P ublij Licinij Crafai er pontifacij, er iuris ciui*
lis fludio loquar t Crajfhs faudet , quod efl aftiueiius (ut fac di*
eam) ftudetur, quod efl pafaiue. Iterum de Offacijs libro pri*

f $ mo.

um in patrem: de fu*

Catone Maiore Ci*

96 LAVREKTII VALLA E

# mOy Quare L. SylU , er C. C £f aris pecuniarum translatio a
iuflis dominis ad alienos , non debet liberalis uideri. 'PtfT'

tur pronomindyde quibus agimus, fola omnium binos genitiuos
fortitifunt:unos,mei,tui,fui:altcros , qui iam exoleuerunt,nus,
tiSyfis : in quorum pene locum fuccej ferunt deriuatiua , meus,
tuus,fuus. Horum binorum genjfiuorum antiquitati placuit ,
alteros aftiue fignificarc , alteros pafiiue. Nam Hla,mis,tiSyJis
(ut conieftura ducor) aftiue , flue pofjefiiue fignificabant , ut
\)£c ipfa,meus,tuus, futis : unde pronomina poffefiiua uocitxn*
tur . E nnius libro fecundo: m

J ngens cura mis concordibus tequiparare. Elautus in Tenulo:

Do diem hunc fojfitem rebus mis agundis.

Quamuis idem in Milite,cr iterum in Mercatore , tis pro tui
uideri pofiit accipere, tme hic cm Ennio,mis pofuit pro meis ,
non pro mei. Quod non licere fieri , autoritxte ex autoribus re*
petamus,ncc accipi unquam mci,tui,fui,nifi pafiiuc. M. Eubius
Quintilia. Et ( quod inter ijh difficilimu fuit ) amore mei uicit
etiam matre fuam. Cicero , Quod defiderium tui ferre non pof*
fet,cr me tui pudet. Vergilius in fexto A en.

Quick fui memores alios fecere merendo. Terentius :

l» Aaam.aa. y num hoc fcio hanc meritam ejfc ut memor effes fui.

umor meus , quem in alterum habeo , fed *

(ut fic dicam) quem de me alter habet, er quo amor. I tem,non
defiderium tuum, fed alterius de te : er pudor non tuus , fed dc
te:er memoria non fua,fed dc fe.finuliter in plurali , duntxxat
duoruminam fui non uariat uocem genitiui pluralis, ac ne fin*
gularis quidem, ut Prifciano placet. Sif
miSytus. I deofy opinor er h<ec duo illius exemplo pariter inter*
cidiffe,quum pr£fertim in uicem eoru. fucceddt deriuatiua. Ha*
bent itaque h£c duo pronomina in plurali noftru , er ueftrim,
qu£ reffondent ad illa mis, er tis:er item noftri,er ucftri,qu£r
rejfondent ad illa, mei,tuUut , ITOnumjfl roirr iiwia uiflnMl ;

non

ELEGANTIARVM LIB. II* $7

non autem nano noftri,nemo uesbri. Rurfus,habcte curam no*
jlri,ficut habemus curam uefbiincn autem , habete curam no*

Jhru,ficut habemus cura uefirum. Si quis exanpla defiderat,fibi
facile reperire poterit. In diuerfa opinione Serum gramma* Serui fn^nind
ticus eft,quiait:K77!tfttttt;^mjhrgvniiiMlTylin'dtii e fi an* funsTauu^io-
tiquus,v ex Graco defcendcns,ficut fingularis eji mis, er tis:

C r hoc eji unde dicimus,noftrixaufa ficit,hoc efi,noHru. for*

JitanA. Gellium (ut pcslea apparebit) cjl fecutus.srdirurpn^
yfeianu cum alijs in errore , ut auguror , induxit,quod interdum
Mnucniunt hac non ad alia refirri perfqnd,fed reciproca e ffc:uty
'/e go omnia Jacio amore mei,tu iftud fictili gratia tui. VergiL
Oblitusuefuiefi Ittchus diferimine tanto. Acndd.j.

Sed non fuit caufa cur errarent. Nam ia in bis pafiio efi,ut in
illis :nec alio modo,aliquid ego facio amore mei ipfius,quam tu
amore mci.vt enim diligor abs te , ia diligor a mc:ut cjl apud
. O uidianii Narcijjum , Vror amore mei~cr tu , jicut ab altero , Ub, 3, Metam,
[itt er a te ipfo diligeris ,er fibi quifq; amicus cjl, ut alteri.*1
'ilia pratered caufa cur erraret, quod uiderct hac (qua nos di* A
linximus per affiue,cr pajliue) in multis indiffircter ponitut
caufa mea,z? caufa mei:famamea,cr mei: imago mea , er mei:
sotefias mea,cr mci:ufis,utiliasq ; mea,& mei:memoria mea ,

CT mei:intcrdu etiam ipfit dcritiatiua pronomina pafiiue accipi :
ut apud Terent. -Etljcrymis opplet os totum fibi, vt facile
fcires defiderio id fieri tuo. uidclicet quedtu defider aris , non
quod de fideras. Quale cfl,accufatio mea,cr crime meu,quu ac*
cufor criininisiquafi accufatio mc/,er crimen mei. Sed non fatis
folertis fuit,am facile falli. N am ultimu,ubi pafiiue pofitum cjl
hoc pronomen deriuatiuu (quod quidem rarum cjl) non magis
contra me facit,quam cotra ueteres omnes, qui hac prononuna
poffefiiua uocauerut,id efi,poJfcfiioncm fignificantia,quod (ut
dixi ) rartm efi:ide'oqi non pafiim hoc reperias. W
cos pro eodem^dolorem tuum , cr dolorem tui:ut dixit Ter en*

f 4 tim.

UVRENTII VALLAE
tiiit, defidertum tuum , pro tui: quod fcilicet ipfie ntfW 'dic?rem.
Verum quandoquidem non infinita, fiunt hac nomina , qua na *
tura quadam ab ufiu aliorum recedunt , non grauaborde non *
nullis figillatim diccrc,dum non grauctur audientes Jegentcsq;
bate audircyiicl legere. Dicam tamen br rui ter: er res digna ficta
tu in primiSyin qua uidemus maximos etiam efifie halludnatos.
1'JWHtW i JljlRilJa med WMSli , t r vrtttfitmei . Caufia mea accis
pitur pojJ'efiiue,co modo,quo uia mea uenifli : pecunia mea fia
cisii fiumptumii ter meo fiumptu ficcisli. Caufia mei uero pafiiue ,
eo modo , quo beneuolentia mei. MuJwttww piiDrTftllftte "
tlor'Q“id Mtem de hoc Seruius idem fientiat , poftea uidero.
«ore tui,&c. fama mearer fima mti,eiufidem rationis ejhcr mea fima fre»
quentius dicimus.lmago mca,ficilicet qu£ mea efi,utjhtua mea,
C7 fi rmajnea: Imago meiy nempe qua de me eft. Sed prior moa
dus eft ufi tatior. H w^qnrf^mmrtfnnm^^ fte*

quentiora , ut alterum tamen alterius fienfius fit. M cmoria mea
attiue , quod ego recordor : memoria mei pafiiue , quod alij de
me recordantur,uel mentionem habent : fiape etiam pojjefiiue ,
eo modo , quo fima mea. Dotor meus , quem ipfic patior : dolor
meiy quem alius de me patitur: uel firfian ego ipfie,fimq; dolent
meam uicem,ficut dicimus mificreor mei. Copia mea pofificfiiue,
quam ego pofiideoicopia mei pafiiue , qua ego pofiideor.utyfi*
dant omnibus copiam mei , non meam:mcrctrix ficit omnibus
copiam fiuiynon fiuam. Vote flas mcayquam habeo: potejhis meiy
qua habeor. N ec pulchre dicas alterum pro alt'ero:ut Tu uides
y potefhtcm meam quanti efi3non mei:habes potcjhtc mei , non
meamtnifi aliudfignificetypro eo quod efi} habes eandemyfimi =
lem ue poteJhtem:ut apud Cicer. Bello Marfico Qu.Ofauius
omnibus ficiebat fiui conueniendi potejhtem . Vtilitis mea,
aliud eft quam utilitas mei. Ibi pofiideo , hic pofiideor. Quin—
tdianus: Sedut aliquid prafhret patria utilitas mei.idejl, de
me. mmfieri poteft ut in eadem re fit utilm fiua alicui, cum

utilitate

ELEGANTIARVM LIB. II. S 9

utilititc fui. Quidam legut utilitas mea. idem: Quid nunc aga ,
aut quem ultra cjfe ufum mei dijs repugnantibus creddm i ufus
inquam ejl non meus, fed ex me aliorum. Adhuc idem:Pr<efens
quidem illa protinus redditur mcrces,qubd omnibus quibus in*
federe,odorem mellis injfirant,cr breui cotattu uim fui reline
quunt.Vim fui,nott fuam,fed ex fe.Quomodo tu captus amore
mulitris,maUcs habere copiam fui?quam fuam. faftidium mei ,
quo ego ab alijs fi&idiorfislidiwm meu,quo ego alios fiRidio.

Vt idem:Seu mulier omnibus expofia moralibus uaniatemfa *
flidio mei,defyettu<fc capauit. H£cfunt,zr his fimlia,non a *
men plurima,qu£ ancipitem naturam habent,c£tera uero mi*
riime. N5» f // wc/, fortitudo tui,lon
gitudo fui, ut imago fuiinon prudentid,non ingenim,non fa*
pientid,non probias,no uirtus,no innumera alia. Quod fiam
pdrud res eos mouit, debuit c diuerfo iUud magis mouere,quod
qu<edam,qu£ er ipfa no mula funt,habent ancipite fignifica*
tione,fed quam nemo nifi c£cus no difcernat:ut,pars,dimidiu,
medium,membrum,quid,aliquid,multum,cr fiqua alia. Quis{*y£
enim non uideat,quum dico,h£c ejl pars mea,non de corporis
mei parte inteUigi, fed harediatis i E t iteru,h£c efl pars mei ,
non de h£rcdiate, fed de corporei Manus pars mei efi,tio mea:
fundus pars mea cfl,no mei. Dimidiu tui maius efl,qutm dinti*
dium fui:profctt6 de corpore intelligo. Dimidiu tuu maius efl ,
quam,dimidium futi: de pr£da,aut de cibo,aut de fucccfiione,
alijsq; fimilibus intelligendum efl. Medium tuiangam,no me*
dium tuwm. E' medio mei prodijt,no c medio meo:ut,Aufiram
iniquiatem de medio tui lfracl. Membrum , quum pro parte
accipitur,eandem rationem fequititr : ut, Hic puer membru mei
ejl,quafi pars mcr.fin pro membro aliquo,w in fuo figtrifica*
to,ia accipitur, ut caput, ut manus,ut pes: Hic puer manbrtm
meu ejl,quafi fit caput,e? manus.Hic digitus membrum meum
ejltnon mei. ltm,quidmei tetigi ftii quid tui nidi i aliquid tui

f i uirgo

90 LAVRENTII VALLAE

uirgo perdes, fi uenatum cum adolcfeentulis prodibis, non ali*
quid tuu:nijl dicamus tui k neutrali gencre:ut Cicero de Ora*
tore libro tertio,Ex quo uereor,nc nihil Jim tui,nifi fupplofio
nem pedis imitatus.id ejl,dc tuo , non de te.vlyjfe , fi quid tui
Polyphemus prehendet , id omne deuorabit. M ci nihil attigit:
quicquid enim attigijjet mei , Jhtim contriuijfet. Multum mei
i Ile aujirre potejl, fed plus tui: plus inquam de te, quam de me:
non de tuo,cr de meo. J tcm,quicquid Meliboee diripuisli,ali*
quid meum fuit.non mei. N unc redeo ad Seruium,qui ait: T ui
caufa jeci , cr tua caufa Jeci, diferetionem hanc habent,ut tui
caufa tunc dicamus, fi aliquid ipfi,ad quem, loquimur, praRi*
terimusiut puta, tui caufa de te defindi. Vergilius in x 1 1. •

Vittus amore tui,cognato fanguinc uiflus,

. Coniugvs cr mocftalacrymis uincla omnia rupi.

T ua uero caufa,cum alteri aliquid alterius conte piatione pr<e *
Jhmus.vt,tua caufa mancipium tuum defendi. Si Seruius txn*
tumdehocuocabulo Caufa loquitur, c T non in uniuerfumde
omnibus huiufmodi,no rctie attulit exeplum alterius uocabuli,
prafertim nonihil natura difjvrctosijin uero de omnibus,no po
teft una lex dari diuerfis,ut fuprk cftcndimusifi tamen lex ejl,

C r non potius cotra legem omnium ueterum. JMNJfW! titTfjutjfi.
cebam ) caufa fepius cu pronomine deriuatiuo copulatur : atq; '

hoc quidem indifjirc ter, fiue aliena jit caufa, fiue tuaiucluti ji
quis dicat,Epicurus uult omnia cuiq age da ejfe caufa fud,mihi
mea,tibi tua,illi fua,nobis noftra,uobis ueRramo mihi tua,aut
fua,nec tibi mca,nec iUi ucflra,nec nobis fua,nec uobis nojlra ►

Hic nihil opus ejl admfccre primitiuu. Sed ne fine exemplo lo*

In iiiud, Qnon quar ( quod ipfe fecit ) uno ero cotentus ftrnpto ex Quintilia *
cafum portenta no ; ^ca depugnaHi caufa,tua perimi. Atq: hoc,quod Seruius
oiym. pracipit nobis,ipje constanter ujus efi,neminem tme fecutus*
I^ccdentSion efl v 1 *• Aeneidos : Non Jfe f alutis ,fed mei

noeoutc. Ace. caufa, Et invn i, Hac Jigna mei caufa fiunt, Et in ix.vult

. enim

iPhornti

ELEGANTIARVM LIB. II. ?*
enim intcUigi fui caufa matrem fecuam.V erum quid mirum de
$eruio3cm Aulus GeUius3zr quidem antiquior3no modo nuU GciUi.*o,«*
lum cxitwm in huc quxflione poteft reperirc , fed etiam non
optime fentit. I a enim inquir.Car iginir
noflri3non noflrumtnihil bcrclemibi uenit in mentem3niji au=
torias quadam uetuflatis,non nimis anxie , neq; fuperflitiose
loquentis. P dulo pojl: Sed procul dubio qui reflifiime loqui
uoletytioftrum potius dixcrit3qukm noflri. Et idcirco importtt
nifiime fccerunt,qui inplerifq; SaUuflij exemplaribus feriptu-
ram isdam fyti ccrifi imam corruperunt. Nam quum ia, in Cati*
linario feriptum ejfet , Sape maiores noflrum miferti plebis
R oman£,zrc. noflrum aboleuerunt3& noflri fcripferunt. Ex
quo in plures libros menda iflius fobolcs manauit.Tu Aule
Gelli de genitiuo noflri loqucris3non de nominatiuo noflri plu
radis numeri.Vtrum rettius fit ad exemplum SaUuflij (ut nubi,
cr exteris placet ) in nominatiuo cafu3nihiladrem facit3ncq^
ad exemplum Tcrentij. Et qui (ut tuuis) SaUuflij feripturam
conuperunt3non in genitiuum muauerut fonum iUum 3 fed in
nominatiuum3per quem cafum non audeas tu dicere3corrupte
nos loqui , imo (quantum ego fentio ) incorruptius. Ejl enim
und3eadem'q ; uox noflri3ab eo3quod ejl ego genitiui cafus3er
nominatiuiab eo,quodcJl noflcr. Neque ucro ego repugno
Aulo Gellio dicenti mutuam feripturam ejfe d noflrum in no^
ftri:nominatiuum amen3non genitiuum. Nam neque aliquis
refle in genitiuum muajjct3neq ; ratione muaffet. Q uin po*
tius fateor 3& hoc libentius, quod uniam illud excplum , quod
ipfe ex Plauto protulit , fvraffe medofum ejl, dicentr.Duortm
labori hominum parjijfcm libens3meite rogandi 3 er tui mihi
recondendi. Ait autem Aulus Gellius i^Mvtrntnfhoc m loco
Plautus no ab eo dixit,quod ejl mcttr^fal ab ro quod ejl ego.
jaq; fi dicere uclis patrem mei, pro patrem meu (quod Grxci
modo 7^ /iov dictit ) inujiate quide , fed refte profcfto.

t LAVRENTII VALLAE

eaq; ratione dicas , qua P lautus dixit Labori mei , pro labori
meo. Nolo equidem am confidenter (ut facit Gellius) feriptu *
ram mendofam dicere,cr affirmare quod inexploratu habetur *
Taceo autem quod damnat fvrapts immeritos,qui nec corrupe
runt fcriptura,cr melius fic dici putxuerunt. Quaro cumeri*
pnuliuspt aliquos feripturd illam mutofie SaUufHj,in qua nihil
abfurdi crat3qum hanc Plautifqui cotra grammaticoru leges ,
qualis cfl ScruiuSyCT Prifcianus,cr Donatusyqui hunc pocam
in fchola leftitxbantyficcrc uidcbatur,fi in diceret , D uoru Id*
bori hommu parfijjem libens, meo te rogandi , er tuo mihi re*
frondendi i Nulla nanq ; grammatic£ ratio uidetur poffehoc
tueri , quin potius cum per indiuidua exponimus figiUatim ,
quod dixeramus per uriiuerfum,eodcm capi umnur : pc3Duo*
bus hominibus laborem detraximecefje ejl ut dicamus,mihi fci*
licet tibimon autem mcum,ey tuu . Tamen (ut ego fentio )
in genitiuo pcrmifjum eft:ut,ajjvrthic accufationem duorii ho
miniMyr$ci er tui , pue meam er tuam,quale hoc loco fit:fed
dicendum potius per pronomina deriuatiua,quia poffefiioypuc
attio pgmpcatur3nb pafijo. Quod ego imitatum effe nolo di *
cere ab ipfo Aulo Gellio , fed 'a grammatica proftfJoribus,quo*
rum nihil eft fupercilio fupcrbius^iihilq. ; improbius,et ad ane *
dandos libros,uel corrumpedos potius,magis audax. P rxtercX
Plautus licetia uerboru potejl dici ufus,in qua fuit plane nemo
liberior. Poftrcmo quid habet momenti ex uno autore , er eo
poe‘n,affrrre unum exanplum in nnto numero omnis generis
autorum i qui adeo refugerunt dare adiuam pgnificationc his
tribus genitiuis primitiuoru}ut eos munuerintin alteram uoce,
genitiuis aliarum dittionum , cum quibus coniunfti crant,na*
tura repugnante , minime muntisiut Cicero in Gabiniim,er
tPif I dem ad

Atticwm,SoHiis enim meum peccatum corrigi non poteft.ldem
pro Murtna , Ex tuo ippus animo coniefturam ceperis. Non

dixit.

ELEGANTIARVM LIB. II. 9J
dixit, ac ne dicae quidem potuiffet,mci unitu opaa,mei folius
peccatum,tui ipfm animus. Et in plurali Quintil.Deindc quu
fatis uires ecrirn explorauaint, fu£ ipforum fiducia: pamit =
tunt.non dixit fui ipforum fiducti. Quid multis f eunt etiam
apudrecentiores (de Chridianis loquor ) hoc Jit obfcrudtifiU
mm:ut in Pfal.cx li.ct lx i ii. fecundum Hebraicam uaU
tAtem,quorum alta itx incipit : Domine clamaui ad te , ftdina
nuhiycxaudi uocem meam clamantis ad te.Altafic : Audi Deus
uocem meam loquentis,a timore inimici faua uitm meam. Et
in lx x. fecundum aliam e Grxco translationemiD omine me*
morabor iuditi£ tu£ folius. E Jl autem folius non fceminini ge*
nais, fed mafculini,ut ex Grceco appdret : refirturq; ad domi *
num,no ad iuditiam. Item in libro Regum tatio:Sudu1it filiu
meum de latae meo ancillcctute dormientis. Et in Euangelio
Luar.Et tuam ipjius animam patranfibit gladius. Nec defunt
quidam impaite dodi,qui conantur illud exponae,tud ipjius
animam,aliud ejfe quam tuiift tui dicae licaet.homines igna «
ros non folim Theologix , fed etiam litaarum. interrogent
Gr£cos,cr repaient penes eos,undc'nos fumpjimus,tui ejfe,
non tuamiquum illi non habeant in his tribus pronominibus ,
quam nos,elegantiam. I dcoq; apud eos ejl,?ata nodrum,uel
nodri,qui es in coelis , fandificetur nomen tui:Adueniat regna
tui: Fiat uoluntas tui Jicut in calo,cr in terra. P dnem nodri ,
uelnodrum,da nobis hodie, & dimitte nobis debita, nodri,uel
nodru , Jicut er nos dimittimus debitoribus nodri, ucl nodru.

Qua: nos , nc barbare loqueremur , imtauimus in pronomina
daiuatiua. Ex quo apparet non modo iUud Auli G edi j, mato*
res nodri , pa genitiuum contra grammaticam , uav.m etiam
illud,maiorcs nodrum , cotra ufum eJfe,potiusq ; in tali genae
utedum effe daiuatiuo nodri, quam primitiuo nodrujicet hae

cQtingit,nifi unu in cpidolaqu^m^^^^^^^^^J^pin.s.iib.u

dicett

94 LAVRENTII VALLAE

dicentis:Eam autem uniuf tui jludio me ajfcqui pojfe confido,
■Quod e T fic defindi pojfit , fiudio.pro gratia , c r juuorc , ud
EpUl.13.iib.it ^yiqyc aliorum erga te:ut apud Horatium ad vinniu,Nefiu *
dio noftri pecces.T amen malim dicere id fittumejfe uitio li*
brarioru. Ac nefemper culpam reijciam in librarios fils6,dabo
drgumentum,cur er prius , er nunc merito in illos impetum
faciam. I n proxima Jhtim epiftcla legitur bis,tyranno P.Len*
tuloypro co quod efi,tribu:io plebis. Et in procedente libro ad
Lentulum ,qui efl illius operis primus,bis etiam idem uitiim efi
infecuda,et x 1. cpislola. Et quum omnia,ut rcor (maximam

5nim partem uidi ) cxemplaria,quo in Italia funt,mendofa,cr
eprauata hoc uitio ejfent,nuUus tamc tantum flagitiu animad*
uerterat. Itaq; ficut nunc illud eme dauimus,ita hoc quoti; eme *
dare, er in prikinam fyncer itate reflituerc aude. mus: fic, Eam
rem tuo unius Jludio me ajfequi pojfe confido. Nec alia cdufit
In An4r, aft.j. fidum cfi,ut apud Terent, dixerit Dauus,M co profidio , dtq;

hojfi itis, non profidio mei,atq ; hoffitis. Quem imitari P etrar*
chafifciuijfct,non titulum operi fuo indidiffct,De fui,cr alio *
rum ignorantia.fed de fua. Aliud nanq; efi ignordtia fui,aliud
ignor3kia fua. Si tamen fenfit de ignoratia,quam de fc habuit,
rede clt&ktEtuulgo dicimus, fcio tuas diuitias,qui te paupere
qucrcris.non,tui diuitias. Affice liberos meos,qui dicor orbws .
non, mei liberos. Cernant fua prodia , qui nubi tmum fundum
inuident.non,fui prodia.vbi non modo genus difiimilc efi an*
teccdenti,zr relatiuo ,fed etiam numerus. Quanqum ( quod

mitiua pronomina , er deriuatiua. Sed ijh omnia fieri cogit ,
quod no licet primitiuis genitiuis dare fignificaticne uftiuam.
Cuius rei er illud maximum argumentum ,er apertifiimu efi,
quod fubijciam, nulli adhuc grammaticorum intcUcftum:qu6d
*^2ft^icimus,mea,tua,fud,noftra,& ueftra intereft,cr refirt : non
Me m,tui,fui,no8ri,cr ueftri, Efi Me iUud mea,tua,non ex

parte

ELEGANTIARVM LIB. II. fS

parte anteriore (ut quidam uolunt)fed ex parte pofteriorewo
aliter quam quum dicimus,hoc intereji illius, quafi hoc efi offi= ,
ciwm illius. I fzt hoc intereji mei , fi liceret mei aliter accipere ,
quam pafiiue. mea imioce pojfefiiua, fcd tamen

ut fit primitiuum,er fubjhiitiuum,er non adiettitiumideniq;
ita ac fi diceremus mis.Kegi autem a parte pottaiore,atq j ideo
hoc uerburn habere ante fc nominatiuu, ficut fum es efi, fed in
neutro genae,quis dubitct,quu omnia plena fint exemplorut
Cicero pro P lancio:Si quid mea minus intaefl,id te forte ma *
gis delett&t. Et pro eodem : N on foliim quid cuiq; debeam ,fed
quid cuiufq; interfit. Et pro Sylla:Vettra enim,qui cu fumma
diligetia,er integritate uixittis , maxime intereji. Et pro lege
Manilia : illud priimm parui refert.vbi etii dicere pofjemus ,

3 ttud mea parui refert. Sed hoc nihil ad prtfcns tcpus. H £c o* .
mnia refoluuntur in uerburn fubfhntiuum,hoc modo : Si quid (Se-
miniis meumeft.quid cuiufq ; efl.uettrtm efi hoc maxime.iUud
parui momenti cft.ut appareat no differre naturam uerbi fub-
fhntiui,er horum duorum imperfonalium uerboru , nifi quod
illud naturaliter pofi fe nominatiuum poftulat , h£c genitiuu ,
fed aclionis,fiug poj[efiionis,morc uerbi fubfhntiui. Sed hoc in
cietcris nominibus , ac pronominibus nihil dubitationis habet,
quorum genitiui attiue , pafiiuc,poffefiiue , er fi quis efi alius
modus, accipiuntur. Mei aute,tui,fui,diuerfam naturam habet.

Quid igitur fkcicdum cratfh£c pafiiue accipiuntur,no attiue,
nec poffefiue."tTi(!f^fR^^^^m^f^mtiuu attiuum, fiue
poffefiium. Danda ago fuit uox poffefiiui pro fignificato pri
mitiui,non getiitiuus poffcfiui,qui idem aat,qui eflprimitiui:
fed ablatiuus,qui natura efi genitiuo fimilimus , er in genere
famininOyUcl tanquam medio trium gcnau,uel fuauiatis gra*
tia:ne durum uidereturmco,tuo , fuo,nottro,er uettro.
hi dblatiui iungi fibi patiuntur adiettiua illa , tanquam attio *
nem,poffcfionmqi fignificantia in genitiuo , ut fuprd dc*

mon

96 LAVRENTII VALLAE

monflrduimus:fic,medfolius interefl,tua unius refcrt,fud ipfiut
interefl,non mei folius,tui unius, fuijpfius,nift in dlid loquendi
figura,de qua mox fubijcidm.vnde mdximc palum fit,nuquam
bos genitiuos fumi nifi pafiiue:ut,habeo curdm mei folius,iton
' medm folius:habeo curdm tui unius,no tudm unius : unufquifcf;
curdm gerit fuijpfius,non fudtn ipfius. Cur itu { quid pdfiio hic
jignijicdtur:ubi fuperius uel dftio,ucl poffefiio. Cuius rei unii
In Htautaft. i» cxcplum fuljvcerit ex Terctio:Hcm,tot mei felius foliciti funt

fcc.t.ubtcodi- > 1 i - i * i • r •

ecs omnes mea cdufd,ut me unum expleat f Et plduu quidem idm ft cimus, tres
iubcat,u5 mei. gcnitiuos mci,tui,fui,pajHuc femper poni:mcus,tuus, fuus,ple*
runque poffcfiiue. ldcoq ; cum utendum efl ilhs primitiuorum
gcnitiui5,i7uinri fonumdei, ind. Nunc dliqitd dddcnddfunt
de his diftionibus,qu£ legitime coniunguntur cum huiufmodi
pronominum genitiuis:nec enim omnes poffunt. AUU'

fuo fuftinet:ut , fili noli dos
mo recedere rcjpeftu mei patris. Quod non txm pldcuijfe Pri*
fcidno reor,qum per imprudentium effc Idpfum , quum dicit ,
Prifc.iib.j’. Mei Prifcidni cges,tui P rifeiuni egeo. Et alibi: Ego Va-gilius,
tu V crgiliuSfiUe Vergilius, mei Vcrgilij,tui Vcrgilij,illiusVer
gilij.H£c enim ordtio declarat mcu Frifcidnu^Vergiliumfa,
aut tuuminon me Prif :ianum,V ergilium 'ue,aut te : non aliter
quum fi dicas, eges mcipatns,egeo tui domini. Quod profcfto
non ejl primitiuorum, ab eo quod efl ego, er tu : fed deriudti*
uorum,ab eo quod efl meus,cr tuus. Neq; diferime facit, quod
hic dppeUdtiuum nomen ejl,ibi proprium. Vergilius :

Si qua tui Cory donis habet te cura,ucnito. Et alibi:

Aenc.c mihi cur/t tui- Lucanus :

A enctcq; mei. Qua a mcus,tuus,non ab e go,tu,ueniunt.Itu$
fic emendemus Prifcianm,qui quum de lingua Latina compo
nit,antiquitxtm omnmrrs^^^i^^^ml>atine proh
qui nefciuitiMei qui fum Prifcianus cgcs:turtgco,qui Prifcid
nus cs:ucl3me P rifeiano egesite Prifciano egeo.Ndm illud apo

ftoli

Bdog.7.

flen.r*

Lib.9.

ELEGANTIARVM LIB. II.

ftoli ad Corinthios,Salutatio mea manu Pauli,e Grxeo efl flm*
ptum : « omti&fibi tS \fi» x«f* Tertium uero exemplum ,

quod idem protulit,illius Prificiani eget , refte dicitur. Non ha*
bent enim extera pronomina ancipitem naturam,ut illa tria, de
quibus diximus. A deoty uerum eft,hos ipfos genitiuos refluere
confortiwm fiubjhntiui , ut ne in poffiejtiuortm quidem firma
illud pati uclint. V idimus licere dicere,meam unius operam,tuu
folias Jludium : non trnen dicemus , meum Laurentij Jludium,
futim P rifeiani prxdium : fed meum Jludium , qui fum Lauren*
tiusiprxdium fuum, qui ejl Prifcianus. Ne<J> tamen ob id exclu *
do,ft genitiuos hos pafiiue accipiamus , eo modo quo exempla

rgennwurr

ponemus.

alterum aftiue, alterum pafitue pofitum uulemus una iungiiut, lnCat.Maio»
Quid de P. Licinij Crafiiiuris er ciuilis , er pontificij fludio
loquar' \ta fit in pronomine , ut idem autor ad Atticum : Mihi
fuit er laudis noftrx gratuldtio tua iucunda , er timoris confio*
latio graca.Et iterum : Vehementerq; tua fiui memoria dclcftfc
tur. Quod Ji igitur hxc pronomina , fiue in genitiuo pafiiue ,
flue mutata in uocem pojfefiiuorum adiue non admittunt geni*
tiuos fubfantiuoi tmjwiquid ddimmwrimmit Mmtiiwtt* '

No opinor.fied proprie fioloruparticipioru participialiucp ge*
rundioru , cr frequentifiime illorum trium(ut quidam uolunt )
prono>ninu,unius,foliits,ipJius,zr fiqua alia,qux rara fiunt , de
quibus mox dicam. Per genitiuum cum participio : Cicero ai
Lentulu, quocunq; tempore nuhi potejhs prxfientts tui fuerit *

P er focmininum , fied cum gerilndio. o uidius Heroidum:

Sit modo placandx copia parua tui . Ep{ accn( ja

Per uocem mutatam in pojfiefliuuiut ad Ciceronem Cato:Liben = udip.
ter facio,ut tuam uirtutcm,innoccntiam, diligentiam cognitam ^a£llb* 'St
in maximis rebus domi togati,armati fons pari induftria admi-
nistrare gaudeam. Cicero de Oratore: L. CraJJum quaji colli *
gendifiui caufiafe in T uficulanm contulijfie. Sed hoc gerundiis

g efl.

,3 LAVRENTII VALLAE
4 efl.E t ea exempla,qu<c fuprd attuli: quorum unum juit,SufluUt
dc latere meo ancili £ tu£ dormientmad quod pronomen malo
rejxrri illud dormientis, quod ejl adic£liuim,quam illud ancili
quod eflfubjhntiuu:iti ut ji abfuijfet participiu , uix tolerabile
fuerit juturuiquale Boethi], Solantur motfli nunc mea fati fenis.

^ Quintilianus etid folet omittere pronomr.ut. Accepi fateor idu,

quifolutus quoq • non fequcbatur,quc non gaudiu redeptionis.
Dedam, y. non Iftitia pralati,non hortintis erexit patris amplexus . Et in
code libro:Rus,feruulos, penates, et omnia utiliora properanti
jeflinatione parentis addixi.Omifu fuiiut ejfet , non U titia fui
prjclati.cr mcusiut ejfct non meus hortantis amplexus. Et ite*
rum mea, ut ejfet quocu,ji^inationcmea parentis.Poet £ etiam
frequenter. Ouidius Heroidum:

D rm'$ quifquis erat caUris iugulatus Achiuis,
frigidius glacie pcftus amantis erat.

Epift.Ph5i1.sJ efljnfum amantis: I dem:

Dexnopi-o. ^ mc{* QCUy ^euntis inharet ,

Quum premeret portus claflis itura meos.

Aufus es ample fti,colloq; infufus amantis ,
ofcula per longas iungere prejfa moras.

Epi. Oeno. ad ldefl,tua abeuntis, er i^eo amantis, ldemin eodem opere, fed
inujititius:

Etjiefli,cr noflrosuidisii flentis occdos.

Noflros dixit pro meos, c r flentis pro flentium. Ejl enim idui
fletis genitiuus fingularis, non accufatiuus pluralis: quod acce *
tus prcbat,quum tales accufatiui habeant ultimam longam, qu£
hic non ejl. Hoc dixi , quia quidam hunc locum exponunt per
accufatiuuAlla diuerfitis numeroru,mcos, fiue noftros amantis,
uix ahj quam poeta: pemujfa cft.Poflremd h£c pronomina, flue
in primitiuorim gcnitiuis,jiue in pojfefliua uocei ut dixi)ma*
xime gaudent illis tribus , unius , folius , ipfltts , quorum multi,
exempla iam protuli. Nfc aVV&jv.^j Mtia , WUWWIW,

trium, quatuor pojfe dici. Item omnium, cuiufy, plurimm,W

Paxid.

ELEGANTIARVM LIB. II.
fi qua funt adhuc: ut ucjbram duorm,uel uefiram trimjtel ue*
firarn omnium operam dcfidero,pro ueftrum. Cicero de Oratore
lib. 1 1 1. Sed uolunati ueftrte omnium parui,
cum pronomine fui, pue fuus coniungitur.ut, uellem nojfe, quot
fit fua cuiufq ; fcntentiainon, fui cuiufy. Brutus ad Ciceronem:

Qui uefirts paucorum reffondeat laudibus.pro ueftrm.VernH
iamhuic quafiioni finem imponamus.

Dc Meme,Tete,Tutu,Sefe. cap, ii.

EA demfire hac tria pronomina geminari etiam folentiprio ■
ra quidem per figuram meme , tete : tertium fine figunu
Vergilium in nono:

Memc,adfum qui fici, in me conuertite ftrrum
O' Rutili - Et in duodecimo,

-Meme duce firrum Corripite 6 Rutili- ln eodem.

Verte omnes tete in facies-

Sed hoc uideri poteft effefine figura. Non enim ejl ia acre, er
ardens, ut apud Quintil.Tete hoc loco mulier interrogo.ln no* Dedam.*,
rranatiuo plane femper figuratu efhut Cic.in Antonium * Tutu
faces idas incendifli. Sefie ( ut dixi ) nunquam figuratum efhut
idem,Hic uiri firtifiimi fdnguinc ajferfus fcelcraam gratulan*
tibiis manum porrigcns,in templum louis contulit fefe.id efl,fe.
DeNoftras,Veftras,<5£Cuias. cap. i i i.

NO siros, ucflras, er cuias,non tantum patriam, nationemq; ■
innuunt, fed etid partes,er quafi fcftnm:ut,V efirates phi *
lafopbi non funt ia popularcs,e '7 fauorabiles, ut noftrates qui
ab Epicuri fchola prodierunt. Et,Cuiates philofophi uos effit!
Stoici'ne,an Academici, an Peripatetici, an noftrates Epicureis «jJj^oUb,t4
Cic.Putaresne unqud accidere pojfe, ut mihi uerba deejfent, no P
folum ifh ueflratia oratoria, fed hac etiam leuia noftratia!

Dc Ille. cap. 1 1 1 1.

ISte, er iUe ( fi audire Prifciamm uohmus ) hoc differunt, prifc,iib.i7t
quod ifle Jfiatio propinquiore , ille autem longiore intettigi*

g * tur

100

LA.VRENTII VALLAE

' tur.cuius autoritas plurimos in errorem induxit , qui pro iftud
dicunt illud : ucluti ji ad hominem longe pofitum f eribus , fi
quid noui in ida urbe eft , nubi notum facias : pro eo quod eft,
‘ inifh urbe. Quod non mediocre peccatum eft. Nam de mc
‘ loquens dicere debeo, hoc caput, h.ec manus , b*c duitas : de
teuero,i>lud caput, ijh manus,\Jh ciuitastdc tertia, aute perfo*
na illud caput,illa manus,i!la duitas. Cicero in Antoniu:Remo*
uc paulijper islos gladios. Et in eodem lib. T u iftis faucibus,
iftti lateribus, ijh gladiatoria totius corporis firmitate tantum
uini in Hippia: nuptijs exhauferas , ut tibi neceffeeffet in con*
Jpettu populi Ro. uomere pojh-idic. H ocefi, iftis tuis faucibus,
ifiis tuis latcribis , ijh tua firmitate. Vnde nafcuntur aduerbia
Epl. lo.ii.i.fa. iftic, iflinc,ijhc,iftuc,iflorfum,i>ld. vt idem ad Valerium iu*
rifconfultum : Qui iflinc huc ucniunt, partim te fuperbum effe
dicunt, crc.id e fi, qui ab ijh prouincia,in qua agis, huc,id eft ,
'in Italiam , Romarnty ucniunt. Aliquando fdmeti tfic accipitur
pro hic:ut idem , er in eundem Anto. Cum ifio tempore fient
cum gladijs amati.Et Quintilianus: I uuenis ifie,de quo fumma
in rebus humanis monfira gignuntur. Et iterum: I uuenis ifie
patris fui hares folus inuentuseft.lUcquoq; nonnunquamper
dignitatem , aut per eminentiam ponitur , indicans ejfe, quod
omnes debeant nojfc : ut, Alexander ille Magnus.lUe Cenforius
<Cdto: Architas ille Tarentinus.

De Hic,Is,ldemy3£ Adhoc. cap. v.

Hlc,crls habent potius illam ( de qua modo memini ) PrU
fciani differentiam, ut hieffiatio propinquiore , isuero 16*
giore inteliigatur. Multis tamen in locis utrunq; loeu habet: ut,
qui pr-efirt uirtutem diuit'ijs,is fane fortis efi:uel, hic fane fortis
efi:uel per copo fitionemiut , qu£cunq ; mulier adultera, eadem
uencfica eft. E t ftre per ha:c duo pronomina licet fic loqui,ncc
■ per ulla ali a, Ucet poeta: utantur ille pro is, quia amborum ea*
dem pcnefignificatio eft , \t Horat.dc Arte poetica ;

101

£LE<$ ANTIARVM LIB. II*

Qui didicit, patri£ quid debeat, er quid anticis:
quo fit amore parens, quo frater amandus, & hoffies:

Quod fit confcripti,quod iudicis cfficiwm:qu£
p artes in bellum nufii ducniiile pro fido
Reddere perfome fcit conucnicntia cuiqi.

Quare fandis uiris e Grtco trans ferentibus fic permittimus di*
cere : Non quifeipfm commendat , ille probatus ejl ,fed quem
deus commedat.Pofiunt autem btc eade duo, de quibus loquor y
pronomina, er alio modo ufurpari: ut, Alexander paruis coptjs
fretus, fuperauit Darium cum infinito exercitu, er id in ado*.
Icfcentiaiuel, er hoc in adolcfcentid. i tem er hoc modo : P au*
ca uedis, er ea detritu, er fordida. potius quam , er hxc.Pau*
cis nummis fuperbit , nec ijs fuis ,fed aliunde corrogatis.potius
duam,cr his.ldem quod ejl ab i* ccmpofitum,quaj: pro etiam
poni feletiut Cicero , Et huic coniundu efi beneficentia, quam cic*,,acu
eandem uel benignitatem , ucl liberalitatcm appellari licet Jd
efl,quam etiam. Quintilianus i Si caufam uencficij dicat adul*
tcra,non M.C atoms damnata iudicio uidetur,qui nullam aduU
teram , non eandem effe ucneficam dicit. In hoc pronomine ,

J dcm,annotaui quiddam difiinule ab ls:ibi potefl addi copula *
tiuajfic non potefhquod tamen affirmare non aupm:ut,Quam*
cuqlin fedem migrat aptu rex, in eam er apes ipfa: comitantur -
At fi dicam,in eandem, tollam copnlatiuam:pc, in eandem apes
ipfie comitantur. Nam idem habet in fe ueliituim copulatius
Hoc poptu cum pr£pofitione Ad,pgnificat precterer.ut apud
SaUufiium:Cognoueram paruis copijs bcUa gcfh cum opulentis
regibus,adhoc fepe fbrtun* uiolentiam toleraffe, facundia Gr<e*
cos, fcientia beUi Gallos ante Romanos fuiffie.

De prxpofirione Cum. c a p. vt.

CVm prspofitio , per appoptionem non iungitur rei no*
tanti in ftrimentum,fed comitem . Et hoc efi quod Quinti*
lianus ait:Vt queeramus nunquid apud nos pt uis qusdamfc* Ub^ji

g i ptiirti

10*

Prifc4Jb»i*«

LAVRENTII VALLAE
ptimi cafus , er apud Gracos fexti. Nam,inquit, quum dico ,
hafk t percufii,non utor abldtiui naturd,necji idetn Grxce dica,
datiuijs^ %)'. Propter qtrod Scruius3cr quida alij plane afjir*
ntanteffe fcptimum cafum. Quod autem non utamur dbldtiui
natura , bdnc cdufxm exiftimo , ablatiuus dut ui nominis
regitur,dut ui ucrbi , dutdduerbij , autpoftremo intercedente
pr<cpofitione,quoru nihil hicfir.niji uolumus errorem quorun*
dam fequi,qui fubinteUigunt prapofitionem cum. Et quomodo
fubintdligi potefl,qu£ ne poni quidem potefl t Ndm pcrcufii
cumhajh,inauditum ejl:infbrumentum enim pcrcuf.iotm bdjh t
tjLPeccduitq; non incelebris huius catis uir,qui fcripfit: Gla*
dium, qui cum fe percuffcrat,eduxit.P er cupit igitur gladio,non
cum gfddio. impuli te pugno,non cum pugno. video te oculis ,
non cum oculis. Tango te manu , non cum manu. Deleuit epU
flddmldcrymis.Abftcrfitfordes aqua. Siccauit crctamjiquefe *
citty ceram igni:non autem cum lacrymis,cum aqua, cum igni .
Sed hoc fefellit , quodaliquado iUa Fr< epojitio uideri popitiun*
G& nomini infhrumentum fignificantiiut, Acceptus efi a nobis
cum honore. Magna cum bencuolentia fcripfit.Cum mira affa*
Hiate me allocutus efl. Cum dira truculentia me affexit. Ve *
runtxmenhi dbldtiui inflrumentu non fignificantfed comitem.
Siquidem acceperunt me homines inftrmeto corporis,non hos
noriSyfed honore comite. Scrippt minifterio manus , non bene *
uolentiCyfed hac focia. Allocutus efl lingua operatrice, affabili *
tat e prefenti. Et ajp exit intrimento oculoru truculentia fuf*
fuforu,quc nihil facit ad ipfaminjfettionefed oculi. Sunt qui
uelint P rifeianu fenpjfe cum hafh percufii, dici poffe , uel hanc
prapofitionem fubinteUigi : ego uero affirmo neminem anti*
quorum neque protuliffe hanc,neque fubinteUexiffe.

DeCtrdccr» c a p. v i i.

GIrciter,Prifcianus inquit,ad tempus folum pertinetiut, cir*
citer Calendas lumarias, imo er quidem frequentius ai

nmc

ELEGANT IARVM LIB. II. *0J

numeru:ut,circitcr duum nuliu mlituicircitcr decem milliario*
ru.Sed aliquddo etiam ad Iccii: ut Cafiius Hemina, l.apide fuiffe
quadratu circiter in media arce iunftii candeto quoquo ucrfu/m.

De Verfus,& Vfcfj. c a p. v i i i.

VE rfus contra naturam prapofitionis fcmper postponitur:
ut, Italiam uerfus, Megaram uerfus. Liuius: Duo Romana
uno loco propius Albam,tria Albana Romam ucrfus.SdUuftius: SaiUnlugur.
Deinde P hilenorum ar<c,quem locum Aegyptum uerfus, finem
imperij habuere C arthaginienfes. Cicero de diuinatione: Qui
cum exercitu luftrato Aretirn uerfus caftra mouijfet. Surfum ,
jiue furfum uerfus frequenter legimus. N onnunquam dicitur
uerfum , jicut aduerfm : nam ita uerfus, ficut aduerfus: V nie
quoquo uerfus, c? utroque uerfusiid eft,in unamquanque par*
tem,cr quocunque, er in utranque partcm.Et deorfum uerfus.

Atque nefeio quomodo non reperio hanc Inter prapofitiones
ejfe numeratm,an quia poSlponitur , er non proponitur ? ne
Tenus quidem proponi jolet, de qua nunc dicam , er tamen cfl
prapofitio : an quia uice propofitionis non fungitur , quoties
alia adeft prapofitioiut,ad occidente uerfus: quo quidem modo
aduerbium cft:ut vfque:quo er ipfafic aliquando in oratione
collocatur:ut,ad occidentem ufque.

De Tenus. c a p. i x.

TE nus ( ut dixi ) fcmper poftponitur,atque in fmgulari uti*
que cum ablatiuo:ut, haftenus , quatenus, uerbotem,ca *
pulotenus:in plurali uero cum genitiuo etiam, non folum eunt
ablatiuo. Sed, quantum ego fentio , cum genitiuo tunc aut ne*
cejfario,aut ucnujiius fit,profertim more Grocorum,quum res
efluel gemina, uel numero fmgulari carens. Ne$ hoc apud Atail0t
poetas modo,fed etiam apud oratores. V ergilius :

j Laterum tenus hifpida nanti. E t iterum :

E t crurum tenus a mento palearia pendent . . Gcorg. j.

Quintilianus in x 1 1, Sed iUe uir bonus , qui hoc non uocibus

g 4 tantum

104 LAVRENTII VALLAE

tantum fibi nota , atq; nominibus, aurium tenus in ufum lingua
perceperit :fed qui uirtutes ipfas penitus mente complcxus,ia
fentiet. C alius: ldm illi rumores de conutijs Tranjfadanortm
Cumarum tenus caluerunt . CurtiusiPauci boflium tenus exadi
penetrauere ad Porum cientem acerrime pugnam.Efl autem fis
gnificatio ufeu ad. V mbilico tenus , ufq; ad umbilicum: Aethio*
pia tenus, Hilo tenus, ufq- ad Acthiopiam,cr Nilum. Aliquado
etiam pro non ultrd:ut,Gefit confutatum titulo tenus : id efl,
non ultra quam titulo : cuiufmodi nonnulla ex fuperioribus
exemplis funt.

Dc P ridie,& Poftridie,adiierbijs. c a p. x.

PRidie,cr poilridic , quemadmodu tcnus,gcnitiuo feruiunt,
CT nonunqud etiam accufatiuo:ut , pridie illius diei,poflri*
dic Nonarum Decembria. Cicero ad AtticumiPridie compitalia
tncmcto. Titus Liuius lib. v i i.E tid podridie Idus rebus diuinis
fuperfederi iujfumiut podridie Calend.ss,ac Nonas eadem reli*
g/o cjfct, traditu putant, idem libro quadragejimo oftnuo:Pri*
dic Parilia medio firme dic atrox cum uento tcmpcfhs coorta .
De quo uide plura in N udiuftertius.

De Hti,Hcu,Eheu, V xh,8c Procul. c a p. xi.

HEi quoque? heu finale quid obtinet: tme alterum datiuo,
alterum accufatiuo iungitur.ut ,

Wrpiiuj fle- Hei nuhi qualis erat,quantum mutatus ab itio
1^1’! a.*. Hetfore- Terctius:Heu me nuferu. Et fere cum buiufmodi pro*
f«n. i. nominibusmd cu alio nomine frequetius per exprobratione : ut

Pi?iib.7. pro- ^uifam-Etpliniiis libro vn.H cudentem

ccmio. tu ab bis initijs exidimantiu ad fuperbid fc genitos.Aliquando
‘6* eti* « nominatiuo:ut idem Vergilius, Heu piet*s,beu prifcafu
des-Tcretius in Adclphis:Heu mifcra.lUud ucro in pfalmo:Heu
mhi, qa incolatus meus prologatus efl: nefeio an uitio fidujit
librarioru:qitalc illud in E udgelio,Afcedit in arbore fycomoru,
qa inde trdfiturus eratiquodfcribcdu efl illae. Et illud ad Roma

ELEGANT IARVM LIB. IT. to*

floJiLu aute cu oltaBer effes,infertus es:pro infitus.Et in Aftis
apoBolorum:Egrefii fumus foras portam iuxm flumen: pro ex=
tra pomm. Eheu, nulli cafui feruit. Verg. in Bucolicis : Eheu Ec,0?-,#
quid uclui mifero mihi f- v<eh quoq ; datiito. Martialis: .tpig .»«•'

Carpere caufidicus jvrturmea camuna,qui fit
N cfcio:fi fcicrOjUsb tibi caufidice.

Hac appelles licet fiuc aduerbia , fiuc. interieftiones ( nant
hanc ititer partes orationis non numero ) fiue etiam prapo =
fitiones. Procul, apud quofdam cafui feruit: ut apud Curtium,

Procul urbem.

Qudd quaedam comparati ua,<S£ fuperlatiua aciU
uerbia/eruiunc accuiatiuo. c a p. x i i.

CO mparatiua aduerbia , er fupcrldtiua , prater fitam con = Epf.9.iiMi
ftruttionem ablatiui , cr genitiui, ut feribo melius te, er ad Q#6*»
optime ommum , aliquando feruiunt accufatiuo : utiq ; ea, qu£
a prapofitionibus ueniunt, illarum naturam feruantia. Cicero
ai ottzutiu:Cum caBra medio itinere longius aduerfarioru ca
fins, cr propius urbem mouerentur. \de m ad Atticu: Tamen
ejfe officium meam putaui exercitum habere quam proxime
hostem. Sallufiius : Proxime H ifpaniam Mauri funt. Nec hac
regere pojfunt datiuim , ut Frifciano placet , quale uult effe
-Quum propius Jhbuhs armenta tenerent . Datiuus hic non Vcrg. i.Gcoe,
regitur natura comparatiui/ed ipfius nominiswon aliter quam
fi dicam, nauigo te propinquius terra. Et quoniam ipfa rei
fciie quadam de complexu orationis dicere incepimus , iam dc
hoc ipfo dijferamus , fimulq; de natura indeclinabilium dittio*
num,quarundamq j aliarumiab eo potifiimum incipictes, quod _
huic loco finulimum eft.

De 0',uel prolata uel ornifla. c a p. xitt»

O fortunati, quorum iam mccnia furgunt,

Aeneas ait. Et alibi:

Ov fortunatos nimium, bona fi fua norint , Agricolas.

g i Hic

10* LAVRENTII V A LL A E

Hic dccufatihus efl , ibi ucl nonunatiuus , uel uocatiuus cjfe po *
tefi.His enim tribu s cafibus indiffircter dutores ut ut ur. Cicero:
O' umd)n,uolucremq; fvrtund. Neq; hoc in tertia perfonatan*
tum,fcd etid in prima,cr fecunda-.ut idem,0 i' me mfcrim.d' te
filicem . Etiam non appofito pronomne: ut idem ,o' mferum,
er dctcjhbilc hominc,fi hxc ignoras.ldcmiO' te mifcrum.oHc
infilicem. Qux exclamatio ad omnem affifiuconucnit uel mi*
feratioms,ucl indignationis.Simili modo in nominatiuo ,cr wo*
cdtiuoiut idem , o' fortunata, mors qux naturae debita , pro
patria efl potifiimum reddita . E t iterum , o' magna uis ueri*
tatis,qu£ contra omniu ingenidjCaUiditatem/olertiam^ontraq}
fiifhs hominum infidus fernpcr feipfd defindit . Idem : o' nox
illa, qux pene sternas huic urbi tenebras attulifti.Et iteru: O'
Noni: ilis Deccmbres,qux me Confulc fuiftis.Aliquado ab illo
fupcrfcdemus,utiq;inrelcuiorc,neq; ita magni caloris :ut3lndi
gnum facinus.cr, Hominem ncqud,qui non dubitaret uel in foro
alea ludere,uel cum lege de alea condemnatis : Ciceronis uerbd

EpUo. .1, ^unf -n Antoniu.Et Plinius lunior ad OfhuiumiHominc tepet
ticntcm,ucl potius durum, dc pene crudele, qui tam infignes li*
bros tamdiu teneas. Quod fi excadcfceremus,diccdu ef)et,Oxbo*
minem nequa:cr,o homine patiente. Aut fine indigndtione : ut
apud Val.Maximu lib.i i i.Scd mihi uti ijh coditione uit£ no
eflopus,finc ullis imaginibus nobile animu. Aliqua to hoc remif*
fius efl,qudm fi dixijfct, 6 animum fine ullis imaginibus nobile,
InHeiutou. id cfi,finc maioiim nobilitate nobilem .
aft.i.fce.i. idcoqi Terentius kuioris caloris interiettione ufus efl:

' H ui,tam gr aucis raflros quxf ) i
Sed hoc fitmlc cius Jfieciei, cuius mentionem modo faciam.

„ _ De Me.cum infinitiuo3& accufariuo. c a p. x i i i r*

Vcrg.i.Acn. / • . m -n^ ,

-jy /r E ne incepto dcfmcre uiihtmf

ly XNccpoffel talia T eucrorm auertere regemi

, Et iterum ; -Me'ne iliacis occmbcre campis

No»

107

H*c Ciceroni»
ad Terendam
uerba aliter iit
emendatis Cie.
exepl eribus le-
guntur . uidc e-
pift.i.lib.t4'f**

A&3>fce.j.

ELEGANTI ARVH LIB. II.

No» potuijfeituaq; animam hanc effundar dextra!
nec Vcrgil. Ad T erentid aute C icero : Meti e ntiferu in tantas
te calamitates mea culpa incidiffeiEt itera in Bruto:Tum B ru=
tus admiratus, tantamne fuiffe obliuionc iri quit, in fcripto.pr£=
fertim,ut ne legem quide fenferit,quantuflagitij comifijfet! ln
bis oibus placet mihi fubintelligiyuere^c ita. efl,me non pojfe d*
uertere Italia rege T eucrorutcr cetera . Plinius J unior ad A- Epi.3.ub.4.
drianim : Homincm'ne Komanu td Grxce loquifid efl,uerc'ne
itaejli uel oportuitne , jiuc oportet! f Terentius in Andria :

Seruon 9 fortunas meas mecommififiefiitilit

DeEn}<3CEcce,fuisu$compofiris. c a p. x v.

EN,ct ecce in eade pene fignificationc amat nominatiuu,et
accufatiuuiapud Comicos uero hem pro cn,dfjvfluifcruicf9
quo ordtores no ututur.quemadmodunec Afl pro A t,j[uod ejl
poetaris, fyUabd illa breue interiettione s, longa facictiu.Adiun *
gitur autc en nominatiuo,paritcr er accufatiuo,tum indicado,
tum exprobrando. lndicando.Verg.EnPriamus,funt hic etiam
fua prtmid laudi.ExprobrandoiEn agros,z? quam bello Tro=
iane petifti H ejferiam , metire iaccns - Seneca in Agamcm.

EnP aridis hoftem. Iuuenahs Sat. ii.

En habitum,quo te leges, triura firentem -y

Montanum pofitis aiidiret uulgus aratris .

Oratores fepius exprobrando , er fatpius per nominatiuum.
Quintilianus^ n improbitas. Cic.En crime,en caufa cur regem
fugitiuuSydominuferuus accufet.Ecce fimiliter cu utroq > eafu iu
gitur.ut ide,Ecce tibi jhtus nojler.Cu a(to aute no memini me
apud ordtores legijfe, fcd ne apud poetas quide. N a iUud apud
T ere t.in Eunucho, Ecce aute altcru nefeio qd de amore loqtur,

Alter feribi dcbet,no alteru,Donato qttoq; probate. Sed demus
aliquddo reperiri,ut fcntcl apud Plaut.in Bacchidibus , Opus ne
erit tibi aduocato trifli,iracudofEcce mc.Eccu,eccd,cccos, cc*
(OftelluyeUdyeUos^^ab ecce copofmfunt, et fecu uidetur ge*

rereca*

Acn.i.

: Aco.»»*

5 LAVRENTII VALLAE
rerc cafum,fcd no gerutiqux Prifcidnus ita refoluit,Ecce eu,ec*
ce cam,ecce cos,ccce eas.eccc i'Uu,ccce iUam,ecce illos ,cccc illas .
Sergius quo «j; commcntmns Dondtum ait,mbil Jignijicat ellumy
ttiji ccceiium.Pduloqi pofliQuum ago ellum fu cccc illum,cr
ellam eccc illam, nihil pojjiimus dicere, nifi magis dcmoslraiiue.
Sed pace Prif ciani,Sergqq; ,cr alioru,hoc nec uerum,nec con=
ueniens fignificatuef.Nam inter ecce eum,ej ccce iHum,quii
inter cjk Potius diccdum eratieccum, eccc hunc: eccos,eccc hos ,
de quibus agimus.Tahs erat couenicntior intcrprctatio,fed qu£
nec uera foret. Refoluuntur enim hxc per aducrbid,no per pro*
nomina: cccum,ecce hic,fubinteiligc uirum , de quo agebamus .
eccam,ecce hic,fubintelligc fxnunam,de qua metio erat.EUum ,
cilii, eccc illic uiru,fxminam'ue, fubinteliige, de quo, de quaue
agebatur. N am ut de hoqgne,qui ante conjpeftum nojlru adeft ,
refte dicas, ccce ille,ucl ccce ego,Jiue ecce illum, uel eccc me : it%
male loquaris, ellum hominem,uel ellum mc:er rurfum de longe,
pofito ,eccu. T erit. Eccu Pamcnotic:<zr,cccu me.nepe no ecce
eu Pamcnonc , quaji aliquis alius fu precter hunc P amenone:
Et ecce cu me,quc mc,crquc eu qu£ris. P.laut.in Mcnah. At<p
eccd.Etin Mercatore, Ecce illum uideto. Eccu ergo Parmeno *
ne:id cft,ccce hic Parmenone:cr,eccu me:id ejl, ccce hic me. Et
ellu Parmenonc dicentes,non fic loquimur, quafi deparu, noto ,
ut folemus,quu dicimus,ecce ille Parmeno , quafi ille tibi ineo *
gnitus fcd auditus. Ellum igitur Parmcnone fignificat,ecce illic
Earmeno,fiueParmenone.Sed an pofiit eccc habere dccufatiuu9
no ante indubitatum babcbo,qum exemplum uidero , nifiiUui
tale fit apud V ergil.

-En quatuor aras.

Ecce duas tibiDaphni,duoq ; altaria Phoebo:

Vocula bina nouo Jpumantia lafte quotannis .

Cratcrasq; duos fatuam tibi pinguis oliui.

Sed de profa magis dubitare me dico ,

ELEGANTIARVM LIB. II. 109

0? Age, A gic e,$C Agcdunj. c a p. x vi.

AGc fingularem numerum defiderat,Agite pluralem:Age *■
dum uero non fingularem tantum# fed etiam pluralem,

N c<i; id modo in carmine : ut Prcper.Vos ageiwm, -fed etiam
in profaiut Quint. Agedum (fi uidetur)cxtra portas profpi* Deda.1*
citefqualida arua,cr fpinis obfitas fegetes,cr femefos arbom
truncos. Cicero: Agedum confirte nunc cum illis uitam P . Syl-
U,uobts,populoq ; Romano notifiimam.

Dc, An,&Auc,Ne,Ve1,Ve,& eorum com*

poficis, C A P. XVII.

AN,cr Aut yconiunttioncs fiunt, Quintilianus inquit, male ^ Qu,-ntf.

tamen interroges hic aut ille fit . N os quum talem, tan- liani , libro «•
tumepy autorem babeamus,timen pleriq ; multis iam feculis pec= wp*9,
caucruntyac peccantiquod grande fiagitium eft.Seddua caufa
eos decipiunt. Tere enim nunquam decipimur , nifi mendaci

quadam Jpecie ueritatis : er» ut inquit Horatius , Decipimur

Jpecie redi -V na, quod interpretantes e Graco non reperimus Hor iaAltt

hanc apud idos dijjvrentiam. Quippe quum Graci unam tan * poctka,

tum habeant utriq; noftrarum recondentem , putant pro una

uoce Gr£ca,unam Latinam pofjcfufficerc . Altera, quod repe*

riuntapud nos in intcrrogddo,aut.Et prim£ quidem opinioni

hoc rejponfum fit,eos male mereri dc lingua Latina, qui dimi *

dium uerborum fafiidiunt . N am plerique utuntur Aut , more

Gr£corum,cr interrogando, crfine interrogatione : An,om*

nino relinquentes . Sequenti ( quod tamen caput huius erroris

efl)ita rcjpondemus : Si paulo diligentius aduertiffent , non in

aut, fed in an, interrogationem confidere deprehendijfent : ut

apud Ciceronem , An uero Romulus ille aut paflorcs, aut con «

uenas congregaffe , aut Sabinorum connubia coniunxtffe, aut

finitimorum uim reprefiiffe eloquentia uidetur i Non efl hic

multiptex interrogatio,quafi de horu finguhs interrogaretur ,

fed duplex:fic,Nunquid Romulus hac omnia ficit eloquentia*

H£C

lavrentii vallae

H £C una pars eji interrogationis, Supple,an non fecit ? CT hxc
erit altera pars. I tenv.Es tu Stoicus, aut E picurcus,aut P eripdte
ticus,aut Academicus? H£C interrogdtio er benedici potefi,er
tnale.Ndm Ji no coflet interrogati te effc philofophum,bene in*
terrogduit,fupplcndaq ; eft duplex dn:ficj Es'nc tu Stoicus,aut
Epicureus,cr exter a,an no? Sin coflet illi te cjje philofophu ex
aliqua itUrufcdzlru,fed cuius fis ignords,dc ipfa interroget, ma
le quxfiuit,cum An, no Aut,dicendu fueriticr ubi nos modo po
fuimus duplex an omittenda fit:fic,Es tu Stoicus,an Epicureus,
an Peripateticus, an Academicus? qux interrogdtio potcjl tendi
in infinitu.lUa uero femper efl duplex, hic dd fngulas porticu*
Ixs binx interrogationes funt,ibi in uniuerfum dux. Quuenim
quxro an Stoicus , fubintelligitur altera interrogatio ediuerfo :
fic,an no,\ te,es'nc E picureus,an nbics'nc Pcripateticus,an noi
es'ne Academicus,dn no? Afferamus aliud apertius exemptu. An
eft hic illo nobilior? an plus profalute med ldborduit?dn cui ho
mines magis cupidt?an fbmofior,cr magis dignus,cui filia med
collocant Hic odo interrogationes funt,quia odies interroga*
tio repetitur. I bi fcinpcr dux,quia bis femper repetitur. Ex quo
patet no efje interrogatione in aut,fcd in an. 1 nterrogationem
inqud contrdrioruiquahs eft illa, quid dica! aut qd no dica ? In*
ter hxc no ambigimus,fed ipfa ambo fimul ambigimus.Secus in
idc,abca,an manca ! Dc duobus ita quxro, ut utru mihi fkcien*
dui n,er utrum non facienda fit dubitcm.ldeocf; nofolum inter*
rogando, fcd citra interrogatione quoq ; utimur an,ubicunque
aliquid cotr arietatis inefliut, dubito an uiuat pater, an mortuus
fit.or in maiori numero,Nefcio an pater Komx fit ,dn ualedt,
an uiuat, an uenturus ad me jit. Muta uerbrn dubitationis , cr
infcientix,in difiimle aliud uerbumific. Scio dn pater uiuat,an
mortuus fit , male locutus es : bene autem , nefeio an pater ui *
uat,an mortuus fit. Itaque uerbis huiufmodi dubitationis , er
infeientix damus fubiundium cm an : uerbis uero opinio*

ELEGANTIARVM LIB. II.

nis , er fcicntia: indicatimm cum quod , er aut :fic , Opinor
quod pater aut mortuu s efi, aut grauitcr xgrotxt. Quod prx*
ceptum efi de An, hoc quoi j; fit deNe,qu£plcrunq ; una folacp,
er femper in parte prima collocatur : ut, bonus'ne uir eft , an
malui! Aliquando cu focia,fcd id fic pius apud poetas :utVergil.
in primo lib.Aencid .

Q ui teneant(nam inculta uideOhomines^efir^ne
Quxrerc conftituit,focijsq ; exafhi refirre.

Sxpe hoc modo ,1 Huc cam,necne, ignoro. Hoc e fi dubit&tiue.
Intcrrogatiue quoq^ut pro Flacco Cicero , Vtrm uultis prx*
tori Flacco licuifie necnciid efi,licuijfe an non ! Quida fuper*
uacue addunt alterum an :fic, Nef :io an benefaciam necne.
Atque ut ofiendi quofdam errare in aut , non uidcntes in quo
differat ab an,ia quidam faciunt in uel , putantes poni pro an:
id efi,interrogatiue,uel dubitatiue, fiue ignoratius: utiftudefl
aurm,uel orichalcum! nef cio fit aurm,uelorichalcum:imo fcis
quod cjl aurwm , uel orichalcum. Et neuter ueflrum dubitat,
quod uel hoc,ucl illud eftfcd ncfcitfc an hoc, an illud fit.ldeoq;
er tu interroga,amrum'ne fit, an orichalcum : er tu rejponde,
quodncfcis an fit hoc, an illud, illud autem quod eft apud
Quintilianum : Quxrendmqj arbitrantur iuhum'ne fit fas
crilegium appellari, quod obijciatur, uel furtum, uel amens
tiam : potejl quibufdam moucre dubitationem , quafi in rcdu*
bia loquamur per uel, at q; ideo ipfum mfccamus cum ne , fiuc
an. ln quo minime dubitandum nobis efi . Talis enim ibi lo*
cutio e fi: Quxredumq; arbitrantur, iuftum'ne fit appellari alis
quid nomine facrilegij, an nonuicl, iuftum fit aliquid appellari
fartum, an non : uefaliquid fit iufium appellari amentiam, an
non.Ve,magis accedit ad uel , quam ad an:ut duobus,tribus'ue
menfibus:id ejt,duobus,uel tribus mefibus.Raroq; reperiturge *
minatum,nifi adiuCtx. fi.tut, fiuc hoc, fiue illud:aut adiun&zi ne,
pro at noiapud eudem, Cauendii etiam neue fit maior translas

nz. LAVRENTII VALLAE

tio,qum oporteat,nc ucCquod ficpe accidiQminor,ne'ue difiU
Dc Oratore. mdt>.ciccro:ia iungetis,ut ncueaftere concurrantjieue M*
Lib.i Mucantur.Lucanus fine compofitionc aliqua:

JSec quenquam iam firre potefi Ccefa/ue priorem, '
Pompeiusuc parem-id efi,non potejl iam aut C nefiar fiuperiore
firrc,aut Pompeius parem . An er ne, coniun6i folentpro an,
quod magis poeticum cfkut apud tcmulos Vergihj,

Dic nubi Damoca,cuim pecus, an 'ne Latinumi illud Cice*

roms multi ia legunt : Quo nubi etiam indignius uidetur ob*
trctt&tu ejfe,Gabinio dicd,anne Pompeio, anne ulrityidquod
efi uerius.sinc interrogatione durum uideturiut Vergilius,
Gcorg.it -Vrbes'ne inuifere Cxfiar,

An deus intmenfi ucnias maris,ac tua nauMygre.

Anne nouwm ardb fydus te menfibus addasi ‘
ideo dixi durum , quia per interrogationem quiddam urgen *
titis,cr injhntius cjt in hac genunationc an'ne,quam in idafint
pliciate an,quod hic non fit,ut ex alijs compofitts elucebit:
Vcrg.cdog.s* NoMnC feit jatitu trifies Amaryllidis iras,

AtqyfiiperbaparifaSliditinoniiefAcnalcami
V«rg. j.cdogt Non'ne ego te uidi D antoms (pefiime) caprum
Excipere infidijst- ^ Y

1 n hac interrogatione non id agitur , ut rejpondeas neficienti,
fed cogaris ajfcntiri fidenti. Nec alia uis orationis efi, qudmji
s • diceres an non, quod magis urget, quam fiolii nonjicet er hoc
fiolum pro Hio compofito accipi f oleat . Alia copofia (fi modo
compofia fiunQhrc funt:lane:crgo'nc:qu£ interrogando re*
JJjonfionem non poficunt, fcdaffenfium extorquent.

De Nedum , 3c non folum^Non modo, dC
non tantum, c a p. x v i i i,

N Edum , duobus modis periti uti fiolent . V no modo em
utranq ; fiententiam eodem claudimus uerbo : altero,quum
fiuum utriq: fiententk uerbm damus.Primo modo fic : tonde*

rem

ELE GANTIARVM LIB. II. fij

ierem pro te fanguine,nedim pecuniamSecudo fle: funderem
pro te fanguine , nedum pecuniam tibi crederem .er hoc affirs
matiuc.Ncgdtiue fic: Non perdere pro te obolum,nedum fans
guinem.ltem,Non crederem tibi obolm,nedtm pro te fundes
rcmfanguinem. A tq; in affirmando, id quod plui eji , maioriscfc
momenti in prima parte eji ponendum:in negddo , id quod mu
iioris.Pluscjt,er magis momentofim, fundere f anguine , quam
pecuniam:er minus efl,er leuius,perdere, aut credere obolum%
quam perdere, aut fundere fanguine.lmperiti uero hanc dittio*
nem decipiunt pro non foliimfflc dicentesiNedwm laborem pro
tc fufcipere,fed etiam morte, quod fic dicedum erat. Morte pro
te fufciperem,nedum labore. Aut per non folum ( nam cotrarm
modus efl per no folum, er non modo,ei <fui efi per nedu/m ) fle,
ne priora exempla comutcmus: Non folum pecunia pro te futis
derem,fcd etiam fanguine. ltem,non modo pecuniam tibi eres
dcre,ueru etiam fanguine pro tejundere.hoc affirmatiuc. R urs
fus negatiuc,Nonmodo pro te fanguine non perderem, fed nec
pecunid.ltem,non tantum pro te fanguinem non funderem,ues
rum ne obolum quidem tibi crederem. Hac igitur differentia eji
inter nedum , er non folum , fiuc non modo , fiue non tantum.
Aliquando tamen reperimws hoc pofterius pene pro nedum aes
cipLCicero in lib.de Ofjic. 1 1 1. H«ic igitur uiro bono, quem
fimbria etiam,non modo Socrates nouerat , nullo modo uideri
potefl quicquam effe utile,quod non fit honeftum. Po flemus dis *
ccrchic pro,non modo Socrates noucrat,nedum Soaates : fed
nedJu augct,prapoUetc^ alteri parti, cui adiungitur i non modo
autem aquiparat.ldeoq; puto Ciceronem uoluiffe aquare Yims
briam Romanu Socrati Graco,dixiflcq ; illud no modo peut iit
quibufdam alijs exempUs:utin ijfdem Ofpcijs,Ad quod efl ad *
bibenda aftio quadam,non folum mentis agimio.Etpro Plans
cio:Plura ne dicam,tua me lacryma impediunt , uc&raq; iudis
tes, non folum mea.Hjc non aufim pro no folum, dicere nedum .

h DC

>ir 4 XAVRENTII VALLA E

DeNifi. c a p. xix.

Nlfi,quoties principium fen tenti* cft3 indicatiuum dcfide*
rdt , dius etiam fubiunftiuum. Cicero pro Milone: Nifi
. forte putamus dementem P. Scipionem Africanum fidffc , qui
quum per feditione a C. Carbone interrogaretur,quid de Ty*
berij Gracchi morte fentirct,reft>ondit , iitre fibiaefum uideri.
Et Quintilianus : Nifi forte imperatorem quis idoneum cre*
dit in prcelijs quidem flrcnuum , er fortem , er omnium qua :
, pugna pof :it artificem, fcd neq; dclcttus agerc,nec copidis con*

trdbcre,dtq; infirucre , nec pro[J> icere comeatus , nec locum ca*
pere cdftris fcientem.?r£ter principia autem fentcntidrum,fic:
l VdpulabiS,nifi caucs:uel,nifi caneas. In illo fuperiore,nifi adefl
uerbum principale,hic non adefl.

De coniunftione Quod. c a p. x x.

aVod feribas gaudeo:cr,quod feribis gaudeo:utrocj; mo*
do dicitur. Volo quod ferib as :non autem , quod feribis.
Illius fuperioris haefimdia funt,credo,opinor,puto,Letor,uo*
luptxtem capiOyZT reliqua. Huius pofterioris hac , mando , iu-
beoJmperOjexigo, poftulo,cr reliqua. I n illo tamen fuperiorc
caucndum efi, ne diucrforum modorum uerba copulemustqua =
le foret illud T erentij,qitod nonnulli fic legunt: An quod uidm
ignordnt , an quod iterperfirre nequeant i Cum fit dicendum
aut fic: An quod uiam ignoret , an quod iter perferre nequeantf
dut fic,An quod uiam ignorat, an quod iter perferre nequeunt?
Tmat^b Eu- illud aliud efi apud eundem: -Nihil quum efi, nihit

fce,*, V. \ ' defit tmen.quum fit potius legendum defit,non defit, ut bonis
autoribus placet. Et in prooemio Ciceronis ad Hcrennimfic
quidam legunt : E tfi negotijs familiaribus impediti , uix fatis
otium ftudio fuppeditare pofiimus,cr idipfum quod datur otij9
libentius in philofophia confumere confueuimus. quum fit po=
tius legendum poffwmus,ut modi cocordent , quuopula medici
coniunguntur: quanqum crfotw ipfc, utpotc in curfii medio

periodi ,

ELEGANTIARVM LIB* II.' it S

periodi^ commentior efi in pojfimus , qudm in pofiimus. E fi
etiam diti caufa7cur hoc non liceat,quam modo fubiungam.
DcEtfi,Quanqudn),Quamuis,5^Ltccc. cap. xxi.

ET fi3quanqu4m7quamuis,licet7eiufdcm fignificationis funt9
aliquid in utendo difcriminis habentia. N dm mdior qu£*
dam. dignitas data ejl primis duobus7qu<e femper ddfcifcunt fibi
indicatiuum duntuxatfin principio Jtitimorationum , epiko =
ldrm9librorm . Alti duo in hoc loco , raro:in cateris , omnti
indijfirenter. Cicero in ordtione pro Milone : Etfi ucreor iu*
dices. Et in epiftola dd AtticumiEtfi nihil nouiajftrebatur.Et
in opere. dd Herennium: Etfi negotijs familiaribus impediti uix ta prtn*
fatu otium fiudio [uppedittre po) fumus, er idipfum quod
datur otij libentius in phdofophti confumerc confucuimus.
Quintilianus in declamatione de corpore proiefto:Etfi iudices D**^®*6*
inhdc ajperrima conditione fragilitatis humant, in qua nemo
prope mortalium impune uiuit , hac omnibus natura e fi , ut fua
ctuque calamitas prtcipue mifera , atque intoleranda uidea*
tur. Cicero pro lege M.aniltiiQuanqudm frequens confiemus
uefier mihi multo iucundifiimus , hic autem locus dd dicendum
mptifiimus , ad agendum ornatifiimus e fi uifus Quirites. I dem
de Ofjicijs : Quanqudm te Marce fili annum iam audientem
Cratippumfidqi Athenfaabundarc oportet prteeptis, infiitu-
tiscfc philofophit . Laflnntius tamen fecundum librum de 1 n*
ftitutionefic incipit: Quanqudm libro primo religiones deo *
mn falfas effe monfirauerim. Alti duo magis poftulant fub*
iundiuum , nonnun qudm tamen er indicdtiuum , ut dixi, vt
apud Horatium fic quadam epiftola incipit: Epi.is.Ub,

Quamuis Scaua fatu per te tibi confulis7zr fcis.

E t apud Quintilianum declamatio : Quamuis iudices in tan- Deda***

U malorum continuatione iam poteram nihil ex accidentium
meorum nouitate mirari, inalijs partibus , qudm in principijs
parem omnti hac locum fortiuntur. Habent c r hoc differentia:

. . ha. duo

1x6 tAVRENTII VALLAE

Epi.ultfma,

tib.j.

fnpnefatione
libri primi»

duo priora a duobus pofterioribus, quod Sia afiquando eodem
modo, quem de nifi obtendimus , a nullo dependent. Cicero pro
Marcello: Quid enim ejl omnino hoc ipfum diu, in quo efl ali*
quid extreniutquod quum uenit , omnis uolupas praterit i pro
nihilo ejl, quia nuda efl futura: quanquam iftc tuus animus nun*
quam his anguflijs,quas natura dedit nobis ad uiucndum,con «
tentus fuit, fempcrq; immortalitatis amore flagrauit. Nec uero
hac tua uita dicenda ejl , qua corpore , er friritu continetur ;
Hoc fit acrius per interrogationem , ac fublimius-.ut (ne fi alia
exempla afferam, longior fim) fi dicamus hoc idcmfie : Quan*
quam quis ignorat iblum tuum animu nunquam his anguftijf*
quas natura ad uiucndu nobis dedit, feiffe cotentum , femperq^
immortalitatis amore flagraffef De etfi,fiue txmetfi (idem enim
funt) er apud eunde, cr apud alios reperienda relinquimus ex *
cmpla huiufmodi , licet pauciora, vnum ex Plinio fatis fit,ai
Cornelium P rifcum: Dedit enim mihi quantum maximum po*
tuit, daturus amplius,fi potuiffet : tametfi quid homini dari po*
tejl maius, quam gl oria,laus,e? aterniasfM non pofiis pone *
relicet,cr quarnts.

DeCum,& Tum, cap, xxit, % -

CVM,cr Tum indicatiuum fere populant. E fi autem cum
quiddam minus,in tum quiddam maius.Et hoc duobus mo*
dis ut aut generale aliquid prtcedat , fpeciale fequatur : aut
ambo fint fbecialia. P rimo modo fic , ut apud Quintilianum;
nuod cum omnibus confitendum efl , tum nobis prtapue ,
qui rationem dicendi a bono uiro non feparamus.id efl, omn i*
bus tmltum,mihi uero maxime. Altero modo apud eundeiQuoi
opus Marcelle Vifori tibi dicamus: quem cum amicifitmum
nobis,tm eximio literarum amore flagrantem , dignifiimum
hoc mutua: inter nos charitatis pignore iudicabamus.id efl, mu!
tum Propter amorem tuum in nos , plus tamen propter orno*
rem in Uteros. Vix Merreperios, quale ejl Ciceronis in Ver*

fcLEGAttTlARVM LIB. It n 7

tan aftione primd: Tdftm efl , uti eunt fummim in ueteribut
patronis multis , tum nonnullum etiam in me pra fidium fuis
fortunis confiitutum effe arbitrarentur. SeiTboC loco ddiettiud
funt,qu£ distinguant illud plu*,cr illud minus, nrmms locii ~
fere adieftiua non adhibentur , qualia nunefunt fwmmum , er
nonnullum. Kdro autem atius modus quam IndicatiuuT conue *
nit,quale fuit proximum exemplum . idem Quintilianus infe* Cap.t,
eundo: Quid autem ejt ex his, de quibus fuprd dixi , quod non
cum in alia,qu£ funt rhetorum propria , tum certe in iftud iu *
diciale cauf<e genus incidati Cicero ad CurioneiGraui tefle pri* it m,it|

uatus fum amoris fmmi erga te mei , patre tuo clarifiimo uiro ,
qui cum fuis uirtutibus?tim uero te filio [uperaffet omnium for*
tunasyfi ei contigi/fet* ut te ante uideret , quamuia decederet .

Nunquam hoc fit nifi fub uno uerbo:quod siquando fub duo *
bus fieret, nunquam tamen in diuerfis uerborum modis , diuer*
jis'ue temporibuSyUt ficit Boethius in principio tertij (ut rcor)
de dialectica libriiCum in omnibus philofophia difciplinis edi *
fcendts , atque traftnndti,fimmu in uia pofitum folamen exi *
jiimem,tum iucundius , er ueluti cum quodam fiuftu etiam la *
toris arripio , qua tecum communicanda compono. Nifi forte
putamus hoc eodem modo pro Deioaro inccpiffe Ciceronem:

Cum in omnibus caufis grauioribus C. Cafar initio dicendi
commoueri f oleam uehementius,quam uel ufus,ucl aas mea ut*
detur poSttdare,tum in hac ita me mula perturbant.T amen di *
citur,non tum. Refpondet enim ad illud cum , pro quamuis:ut
alio idem in loco: Satisne conjhnter facere uideamur , qui cum
prjecipi nihil poffe dicamus , amen er alijs de rebus dijferere
foleamus , CT in hoc ipfo tempore pro: cepa ojjicij profequa *
muri Cumfcilicetpro quamuis:aut fi feribitur Tum, non T a*
men,fcribendum etiam eritfoleo,non foleam: quale ejt illud in
prooemio quarti libri Tufculanarum quajlionum: Cum multis
locis noftrorim hominum ingenia , uirtutesq; Brute foleo mi*

h i ; rari.

ii8 LAVRE^TI I VALLA-E

rari , ttwn maxime in his fludijs,qu£ fero admodum expetiti fit
hanc duitatem 'e Gracia tranflulcrunt. idcrn autor opus de
Natura deorum pe inchoat , quod quidam deprauare folent,
dicentes pnt , profunt : Cum mult£ res in philofophia nequam
quam fatis adhuc explicata; functum perdifficilis Brute (quod
tu minime ignoras) quaftio cft de natura deorum. Prifcianus
quoque uix grammatice locutus eft in prooemio magni operit,
er quidem in prima didione , atque adeo in prima fyUabd,
dicens : Cum omnis eloquentia; doflrinam , er omne fluctio*
rum genus fapientia lucc prxfulgens a Gr£corum fintibui
deriuatum, Latinos proprio fermone ihuenio cclebraffe. CT
catera , qu£ tinti funt pr£cedcntia uerbtm principale, ut non
modo Dcmodhenes , qui contenti uoce , er uno fpiritu com*
plures uerfus pronunciabat , aut Hercules, qui flncreffiiratio*
ne unum fhdium decurrebat , fed nejnouettus quidem Tor *
quatus Mediolancnps,qui uno ffiiritu tres uini congios flccd*
bat,poJJet illam fententiam , atq; periodum unauocis conten*
tionc pronunciarc. Tandem uerbum principale fubiungit :
Conatus fum pro uiribusrem arduam quidem, fed officio pro *
feflionis non indebitam fupra nominatorum uirorum pr£ce* -<
pti , qu£ congrua funt mihi uifa , in Latinum transferre fer*
monem. Cum inueniam , erat dicendum:aut, quoniam inuenio,
Soditd \Twss^u^H^if^^fepeflne Ciim ponitur gemi*
natum , triplicatum , er in quamuis longum multiplicatum .
ta>.io,e,n sed quantum ego f mtio , in rebus paribus : ut Quint. N ec in*
dignetur Herodotus £quari flbi T. Liuium , tum iti narran* ,
do mir£ iucundititis , clariflimiq jjj candoris , tum in concioni * +
bus, fupra quam enarrari potefl , eloquentem , iti dicuntur
omnia tum rebus , tum perfonis accommodati . Taceo de eo '
modo quando accipitur pro aliquando : ut, tum hoc,tumiI2ud ..
dicas : id cfl , aliquando hoc , aliquando ittudiuel , modohoc,
modo illud

- dc

ELJEGANTI ARVM L I B< II.

De Quidem. c a p. x x 1 1 1.

ayidem,duobus, tribus'ue modis accipi folet. Vno modo
ad difl inguen das res , quod apud Grcecos pene nimis fit
fcpe:ut, unus quidem ftc , alius autem fic. Ego quidem . R om<c
fumati uero Athenis , frater autem Alexandri f. Altero autem
quafr per exceptionem illius quod affirmes : ut apud Marcum
Xab. Torquebis quidem filium , fcd fatebitur mater. Adeo ut
apudbutic,cr M. Tullim,nunqum coniungantur Quidem ,
er llle,quin huiufmodi fcquatur cxceptioiutde offic.lib. 1 1 1.

Ab optimis iUis quidem uins , fcd non fatis eruditis.Etde A mi*
citia : Qui autem in uirtute f mimum bonum ponunt , prxcla*
re illi quidem : fed hac ipfa uirtus amicitiam er gignit, er con*
tinet. Dicendum erat , prcedare hi quidem , ut rn pronomini * CjjjM
bus oflcndimus , potius quam illi :fed hoc frcit,ut lUe coniun*
geretur cum Quidem, m fuperiore modo tantum duabus cos.
mitibus Quidem uti potefr, qu£ funt Vero, er Autem : in hoc
fecundo pluribus potefr preeter has duas , ueriim , ucrunmnen,
at,fed,c£terum,tamen,attamen,fed tamen. Atq; in hoc fecundo
modo ipfum Qyidcm altcrnatim poni potefr , nunc in laudem,
nunc in uituperationciatq ; id aut a uiluperatione incipicdo,ZT
finfrndo in laudeiaut incipiendo a laude, er finicdo in uitupe* '
rationcmiut , tu lentus quidem es , er piger, fcd tamen fidelis.
Rurfus,tu quidem fidelis es, fed tamen lentus ,er piger. T ertio
modo, quo .plenus cft etiam fermo uulgaris , nullo Autem , aut
Vero,aut Scd,aliaue coniuntiionc fimili fcqucnte, ficut er h<e,
ipfie nonnunquam fine Quidem funt.Cic.At enim nemo ( quod '
quidem magis credo) aut fi quifquam efl , ille fapiens fuit.

De Vcrd,Autem3Porr6. c a p. xximi.

Vr Ero,er Alite idem fignificant,er eodem in loco poni po fi
funt,antecedente utiq; aliqua dillione : nunquam enim ab
bis fententia incipit. Collocantur autem frequenter , ut nufi
quam refirantur,fed tantu dislwguant femen tiam a fententia,

, ■■ h 4 ut mea

us LAVRENfll VALLAE

ut mea ipfius uerba decUrdnt , ubi fum ufuf modo Autem. H A*
bent tamen aliquando nefeio quid differenti* in utendo. Cur
nanque non dicimus,nequc autem:ficut,neque ucrbiut Quint.

uero me Ldccdtemonij,ati fc Athenicnfcs magis mouerut ,
quam populus Romanus,apud quem fu/mrnd femper oratoribus
dignitas fuit. 1 tem , tum propter hoc , tum uero propter illud :
non dutem , tum propter hoc , tum dutem propter iUud.

uero, ficu t non dutcm:ut,fum tibi Amictis,™ '
non dutem affentator. Muta illud dduerbium,cr habebit locum
uero: fic, Sum tibi amicus , affentator uero non. uel , affentator

autem non. c r in quibufdam fintilibus. TncipMlKlmm Tndiora

quoedm capita per Vero, potius quam per Autem. Vergilius
lunonem cum Venere fic loqui incipientem fecit:

4,Acneid. E gregiam uero laudem ,er jpolid ampla refertis ,

T uqi,pucrq; tuus.

Epl*6, iib,4» ad seruitm Sulpitim feribens Cicero ita cpi&oUm incU
pit : Ego uero Serui uellem ( ut dis) in meo dolore affuiffes.
rrntrrr i n m tiu Jntfj vrf artem fime autmjkm autcm,enim
dutem,at autem : ut age uero,fane uerd,iam uero , enim uero ,
dt uero. A tque ut in quibufdam locis h*c duo , er c<etera fimi*
lia a me prius enumerata habent gratidm , fi ponantur, ita in
quibufdam non habent-.quale efi,qum idem uerbum repetitur,
hoc modo, Quintii. P ro patre mori pojfim , coram patre non
pojfim. non rette dicas coram patre autetn non poffminifi re*
ticeas uerbu/m : fic, coram patre dutem non. Atque hic fequi*
tur negatio , aliquando dutem antecedit. Cicer. Tu cum prin *
cipem fendtorem auunculum domi habeas , ad eum non refirs:
dd eos refirs, qui fudm domum non habent , tuam exhauriunt .
Quare non de eo modo inteUigitur, quoties uerbwm fine con *
trar*et:ite repsit1* • ut idem. Tribues his teporis quantum po *
tum* teris, poteris autem quantum uoles. N ecp quoties aliquid prae*
longum efl,aut nonnihil immutatur ; ut idem in verrem,

Hon

ELEGANTIARVM LIB. II. w»

Non enim,inquit,itlud peto , quod foleo , quum uehementius
contendi impetrarent reus abfoluatur non peto , fed ut potius
ab hoc3quam ab iUo accufeturjd peto. Et in Philip. Ego autc
veteranos tueri debeo 3fcd eos quibus fanias eft3 certe timere
non debeo.Tale non fuit Lafinntij3qui aitiSed (ut dixi ) uenia Lib.*.cap.*«
concedi poteft imperitis3cr qui fapientes fe non /itentur : his
vero no poteft3qui fapicntid profrfti, ftultitid potius exhibeat.

Ego dixijfem,His non poteft. Poette hoc non f eruant . Verg. *«.**•

Non erit auxilio nobis Aetolus,#? Arpif

At Mefdpus erit- Ouidius: Lib.*,de artt.

Non fbrmofus erat, fed erat ficundus Vlyjfes .

Porrdflicet eiufdem fignificationis fit cuius Vero, cr A ute:ta*
men (ut puto ) pro illis ponere non pofiismonnunquam tamen
eundemlocu fortitur,ut age uero3age porro: fed iUtid nunquam
in fronte fcntetU collocatur3hoc autem fepius:ut Quint. P ora
ro qui conftfttm defrndit3non abfolutionem fceleris petit , fed
licentiam. Per iUa diceremus,qui uero , uel qui autem cofrftum
defindit. Apud quofdam,cr prafertim poetas ,uolunt fi gnifi *
care longe,certe3poftea3ultra : ideoc^ [ape non in principio
fententia , fed in medio inuenitur.

De Siquidem. c a p. x x v.

SI quidem3ex fi3zr quiden^compofitum uidetur: fed cur nec
primam fytlabam longam habet,cum fi longa fit3nec fignU
ficationem alicuius harum3unde componi dicitur , diftionumf
E ftenim fiquidem3idem quod namiut apud QyintiL Atq; ni* Ub.i.ap.«7*
tura ipfa uidetur ad tolerandos facilius labores muficam uelut
numeri nobis dcdiftr.fiquidem er remigem cantus hortatur. Et
Ciceronem:Confiteoreos nifi liberatores populi Romanico*
feruatoresq; reipublic<efuerunt3plus quam ficarios,plus etiam
quam parricidas effe : ftquidem eft atrocius patri<e parentem,
quam fuim occidere. NonuUi no internofeunt , quando fiqui*
dem eft una dittio3quado duplex : quod internofeere facile eft:

h f ut apud

► ;

'-•» - i

i**. L A V R E N T I I V A L L A E -

ut apud cofdcm ambos '.Priore libro quarto : Quare illud JluU
tifiimc pracipitur , quod defindi non potefl : filentio fi quidem
difiimulandum e fi iliud,de quo iudex pronunciaturus e fi At Jt
extra caufam jit adduftivm,cr cetera. P o&eriorcm pro Mi*
lone:Dcinde profittus cfl per id temporis , quum iam Clodius
(fi quidem eo die Romam uentum erat ) redire potuijjct. Et
pro Placeo: o' morem preclarum^difciplinamq^quam a maio*
* ribws accepimus, fi quidan tcneremuSifcd nefeio quo pafto iam

de manibus elabitur . I n hoc tamen fignificato apud Ouidiu
reperitur libro quarto Faftorum prima fykaba brcui,twquam
fit dittio compojm:

Sed fi forte tibi non eft mutabile pedus,

Satty fcmcl iunfti rumpere uincla tori.

Hoc quoq; ten ternus , fi quidem ieiuna remanfit:
j-i, Sin mimiSyinfirni comugis uxor erit.

idem libro tertio fine titulo:

Quidam h?c Que mihi uentura cfl , fi quidem uentura feneftus,
intw htmsos£ Quum defit numeris ipfa 'menta fiuis.
notae umm ic- m altero fignificato apud Lucanum libro quarto :
lunt , St qua cft Hoc Jiquidcm f olo ciuius crimine belli
uent, fenec. d«x caufic melioris ens -

De Sin. c a- p. , xxvi,

Sin pro fi, nunquam in prima parte coUocatur,fed infecurt*.
da,ubi firc duorum cft oppofitio , atque hocfiue ttocali fe*
ree.”. X* quente,fiue confonante.Terentius : Si illum relinquo, eius uit<e

in Phormione *,mf0 ; fin °P,tu^or > huius, minas. E t alibi: -Si hoc celetur, .
ak j.fce.4.0”'* in metu : fin patefit , in probro fiem. N onnunquam fin unum .
Inbd.iug. reperitur, fed quod fecundi loci uicem obtineat.ut Sallullius ,
lmperat,ut pretio ,ficuti multa conficerat,infidiatores Mafi*
nifia: paret , ac maxime occulte : fin id parum procedat , quo «
uts modo N umidam inter ficiat.id efi , fi potefl,occulte:fin non
potefttUtciwfy Quorudam tamen ufus eft}ut dicant,fin autem , ,
■ .. i

ELEGANTIARVM LIB. IT.

«•it? + " *_■ • • ' v-

pro to quod ejl, fi non, quafi in firt , aut in autem Jit negatio.

Mirar er de uulgo,nifi id dpud quofddm prxftdteis uiros rc *
perjre. Qttdle ejl illud in ApocalypfiiSin aute,uenid tibi cito ,

CT mouebo cddelabru tuu. Quii prctfertim paulo pofldi cdtur ,

Si minus,uenia. Ego uero in utroqi dixijjem fin minusiuct,
fin aliter. Et inEudgelio:Si ibi fuerit filius pacis,requiefcet fu
per illu pax ueftra:fin autc,ad uos reuertetur. Et alibi , Si qui *
de ficerit jrudie.fi n aute,fiuccides illa. In qbus omnibus Grxce
negatio adefi. Seruius uult nonunq fi accipi pro fiquidciut ibi,

-Tua fi tibi M xnala curte, quod mihi tninime placet. Gcorg.x,

De Quippe, V epote, Profe&d, V tiq^Ncmpe, Nimis
rum,Sane,Ccrt£ c a p. x x v i i.

avippe,cr utpote, prcftfto,er utiq nempe, er nimiru,
fane,er certe,uel certo, fimiliorafunt quidem in fignifis ’
cato , quam illud quod modo dixi (de p quidem loquor) fed ad
hoc ipf m proxime accedunt prtefertim duo, quippe, er utpo*
te:qux licet uulgo accipiantur pro certe, cui non omnino equi*
dem repugno,tamen malim accipere pro caufatiuisiut Quintis
lianus,Ealfa enim ejl qucrcla,paucifiimis hominibus uim percis ub.r.cap.»*'
piendi qutc tradantur,ejjc conceffam,plerofq ; uero laborem,dc
tempora tarditate ingenij perdere: N am cotra,plures reperias , '
er faciles in excogitando,er ad difccndum promptos.Quippe
id ejl homini naturale. Ac ficut aues ad uolatu,equi ad curfrn ,
ad fteuitiam firx gignuntur.ita propria nobis ejl mentis agitas ]
tio,atq i folertia,undc origo animi coelcfUs creditur. Atq ; licet
huiufmodi diftiones eodem tendant , tamen ufu difiident, er
quafi diuerfo itinere ad idem perueniunt.Vt enim pro quippe
hoc in loco rette dicam fiquidem,ucl nam,aut nanq;,uel enim,
aliqua difiionc antecedente , ad hunc modum : ici enim ejl
homininaturale : ita rarius per Quoniam , qu<e coniunftio
habet alium fiut/m ufum , qui nulli horum alteri concedas
turiut in hoc Tulliano exemplo. Quoniam utriufque con* Philips

U4 LAVRENTII VALLAS

Jitij eaufam P.C. probitam uobis ejfc confido , prius quam de
rcpublica dicere indpio,pauca loquar de hederna M. Antonij
iniurid. Hoc idem per quippe fic dicamiPriufquam derepubli*
cd dicere incipio P.C. pauca loqudr de hederna M. Antonij
iniurid: quippe probatam uobis ejfc confido cdufam utriufque ,

confihj.Vel , quippe quum probatam uobis ejfe con fidam. V el,
quippe qui probatam uobis ejfe confido , uel confidam. Huic
fimilimum ejl utpote,pr£terquam primo modo. N on enim ha*
bet fuum ucrbtrn: quale firet,utpote id ejl homini naturale. I it
ceteris omnibus ufum eundem habet. Plinius de Naturali hia
floriaiVtpote quum quidam annuo,cr bienij fpatio durauerit.

Cic.ad Atticu : Mc incomoda ualctudo,quia iam emerfera,ut •
pote quum fine fibri ldborajfemytenuit. Idem ad eundem :E4
nos ( utpote qui nihil cotemnere folemus ) no pertimefiebamus.

E t in Philippicis: L. quidem fi ater eius,utpote qui peregre de *
pugnauit, familiam ducit. Salludiusin Catilinario : Antonius
procul abcrdtyUtpote qui magno exercitu locis tequioribus ex *
peditos in fugam fiqueretur. Hic fubiundiuo , ille indicativo
ttfuscfi. Nonunquam fine cum,zr fine relatiuo reperitur, cr
nefiio an frequentius, cuiufmodi effit hoc : Antonius aberat i
bcdo,utpote £gcr,ac iacens in ledo. I n qua firma etiam repe *
ritur quippe-.ut Quintii. Si alicnu,cr ignotu,tamcn quae com *
munis omniu mortAlium,quippe f *b uno parete naturae cognd
tio eft,hominem cibo firte iuuijfim poena dign umiuiderer fer*
uaffe perituram anima. T itus Liuius libro tertio: N otm iudici .
fibulam petitor,quippe apud ipfum autore drgumeti peragit.

Pro fido autem,cr utiq;,fine dubio dffirmantifed hoc fecudwm
nunquam,aut fire unquam apud C ic.apud poderiores fieque*
ter:ut QuintilSed filent huiufmodi negotiatores dliquid pro *
pritm,ac priuatwm fiipulari , utique quum alienam remuen*
dunt. Quod non ita filet ad refionfionem adhiberi,ut illud aU
terumiut Cicero, Qtfis haec renudat i isprofido qui interfuit .

Licet

ELEGANTIARVM LIB. II. *t$

ticct idem facere per certeiut idcm,Tantm folicitudinem bo*
norim , tantum timorem omnium in quo meminimus i certe in
nullo. Et per nimirumiut Quintii Demus id quod nullo modo
fieri potejl,idem ingenij , Jludij,dofirin<e,pefiimo atq; optimo
uirOyUter melior dicetur orator t nimirum qui homo quoq ; me*
lior.Sed ujiatum omnium maxime eji nempeiutdc.Apud que
hxc dicoinempe apud em9qui quum h<£cfciret,mc tme ante *
qumuidit,reip. tradidit. Nonnunqudm fine interrogatione.
Horatius enim quandam fatyram fic inchoat : Nempe incom = s*r*
pofito dixipede currere uerfus Lucillu Et Pcrfius: N empe hoc Saty.
afiidue- dixit. Quintii quoq; inquit: Nempe enim in hoc plu *
rimum laboris exhaufimusyiit rhetoricen oftenderemus bene di*
cendifcietiam,cr utilem,cr artem,zr uirtutem ejfe. Sane tum
affirmatiue fumitur;ut,it i fane, fane uero. Tum pro ualdeiut ,
homo fane nobilis. interdum cum fuperlatiuoiut Sueto.de uit%
CccfansiBcllwm fane difficilimum gefiit.Tumpermifiiueyquo * Cap.
ties aliquid aduerfario tribuimus:ut,fit fane ut ais. Vt Quintii
Tulerit fane filius noiter merito panasjederit fhiritum fup *
plicio: nihil de proterito loquamur.quafi efto,ia fit ut uis. Cer
te modo affirmatytnodo pro f altem accipitur:utynon potero ta *
geret certe potero uidere.uel,at certe, ideo dixi quod pro falte
dccipitur,quod hanc eandem fententiam nihil differre puto ah
eayqu£ cfiynon potero tangeret faltem:uelyat faltem potero ui *
dere.Adiungitur autem iUud at,quo modo iungitur fed,cum tu*
mendicet alterum eorufufficeret. Significat enim nonunquam
at, idem quod faltem , ut in illo VergiUano : At Mefapus erit . Actu
Certe coniunfa cum coniunftione erfemper affirmatiut Cic .

Et certe contra Cee far an efl ingrcjfus armatus. Apud Quintii
Et fane , fiequenteriut libro primo:Et fane quis concipiat ud
declamantis habitumyuel orantis uoccm,inccf[um , pronuntia*
tionemyHdum denfy animi,cr corporis motumi Certe coiunfot
cum ftio, fimlibus$ uerbis folet mutare e ino} ut certo fcioz

.1x6 U.VR.E NTII VALLAE

k . , • ' • *• v •« » .

ficut dicimus manifcfto fcio:pro manififtc -.aperto, pro aperta
liquido,pro liquide:tuto,pro tutcicr fimilia. . ■

De Vc. c a p. xxviii,

VT ,pro quippe , fiuc pro utpote decipitur , fequente tela i*
tiuo.Vt Quintil.Qjium me,ut cuius(intcrictto mari)non
fortunam quifq; noffe,no natales,non patrem poterat,una tamc
res Jaceret apud quofdam mferabilan,qucd uidebar inique co*
paratus.Et alibi-Aam illud diximus, quanto plus nitoris,cr cid *
tus demonflratiua mdtcria,ut ad dcleftntionent dudientiu co*

• pofita,qudm qit£ funt in attujg- contetionc fuaforie iudiciaa
les'que permittant, vbi ejl ut , licet ponere quippc,ucl utpote :
QuintiL Vt , frequenter utitur : vtpote,autcm raro. E t alibi :
Ub.io.cap.i. n ec ignoro igitur, quos tranfeo,nec utique damno,ut qui di *
lneo,ii.ctcap. utilitatis aliquid.Et alibi : Theopompus

bis prox imus, ut in hisloria pradittis minor , ita oratori magis
!■ ] ■ fimilis,ut qui antequam efl ad hoc opus folicitxtus , diu fuerat
Cic.de Sene- orator.Aliquando accipitur quafi pro fccudum:ut Cicero,Qtti
ftute, fermo,qua pracepta,quanta notitia antiquitatis , fcietia iurisy
augurij, multa etiam ut in homine Romano litera.id efl , fecit s
De dar. orato- qUOj[ foknt fcireRomani.Et alibi: Poileaq; Cliftenem

tnultum ut temporibus illis ualuijfe dicendo, id efl , fecundum
illorum teporum eloquentiam.Et iterum:Deniq$ huc proximo
(bidem, feculo T hemiftocles infecutus efl,ut apud nos perantiquus , ut
temporibus illis no ita fane uetus. Et iterum atq ; iterum in eos
dem Bruto:¥uit,ut temporibus iUis luculentus: erat cum literis
. Latinis, tum ctia Gratis, ut tmporibus idis eruditus. Erat etia
in primis, ut temporibus illis,Gracis doftrinis inflitutus,quom
utriupk orationes funt,ut Afiatico generejaudabiles.

Quibus di literis iungutur Ab3S6 Abs» c a p. x x ix*.

AB, cum duabus liquidis , er cum i,quando fit confonans ,
adiungi folet:ut,ab lege,ab legatis , ab literis,db rcge,ab
rogo, ab re,ab 1 oue. Abs uero cum t, ut abs te,abs T itoiintcr*
^ -ri*', .d' V.,:- - dm

ELEGANTI ARVM LIB. II. ? . r iij

ttuw nero cum q, ut Terentius : Abs quiuis homine cum opus I"[^JcjpIuaA
efl, beneficium accipere,gaudeas.

De Conrinu6,Pronnus,Starim. c a p. x x x.

COntinud,protinus, Jhtim, quid fignificent,notii ejl: qui*
bus addita n egatione,fig n ificatio jit qualis non ideo:ut de
Oratore Cic. Ac fi iUx [editiones falutihuic duitati fuijfcnt , Libj‘
non continuo fi quis motus populi fidus ejjet , id C. N orbdno L(b< I0>capiIf
in nefirio crimine,& fraude capitali effet ponendum. Quintii, dta pria.
Non autem ut quicquid praecipue neceffitrium ejl , fic ad cfji =
ciendum oratorem maximi protinus erit momenti. E t iterirn:

Ne<£ id jhtim legenti perfuafum fit, omnia que omnes auto* Ibldcm‘
res dixerunt,utiq; efje perfidi. Eandem uim obtinet interro =
gatio,quam negatio:ut idem,Continuo'nc fi iUe fluite cogita*
uit,nobis quocfc fluite dicendu/m efl f id efl,num ideo i Cuius
fignificationis rmtate hcc cdufa efl, quod, non plane recefjum
ejl i prima illa eius,cr naturali : quafi dicatur, num i aut,non
propter bacfolam,cr fe primo offcrctcm ratione. Seruius non
efl ufus hac re eleganter in ea parte,ubi abefl negatiomo quia
mulier, Jhtim er ancillaifi autem dncillajhtim er mdier efl.

TvUendu enim erat pofteriut jhtim. Protinus ( ut interpretor) 6
pro firmi, fiue etid aliquddo accipitur.utverg.- Quin proti*
mus omnem Perlegerent- QuintilTraxerat ex firmitate metis
magnam protinus et in membra conjhntiam. E tenim quodjh*
timfit, quafi fimul fit.

i De Tanta abett/Tantumq? non. c a p. x x x r,

TAntu abefl, aut unit ut,pofl fe habet,aut duplex. Vnu fic:

Cic.de Officijs:Tantu abefl ab officio,nt nihil officio ma *
gw pofiit effe cotrdrni. I de pro M drcello: T an tu abes d. perfi*

Ilione maximorum operu,ut fundamenta nodum qu<e cogitas ,
ieceris. Duplex fic : idem pro lege Manilia: Tantum abefl
ut aliquam bonam gratiam qucfijfe inibi uiicar , ut multas
• etiam firmitates, partim occultas , partim apertas fubcun*
das mibi effe inteUigam, Quem modum loquendi a Gnecis

vxt LAVRENT1I VALLAE

mutuati fumus. H os autem duos , quos attigi modos , idem fi *
gniflcarc ex hoc liquebit,quod alterum in alterum conuertere
licet : flc,Tantum abefl,ut officium fit, ut nihil officio magis
poflit ejje contrarium. ltcm,Tantumabcsut maxima opera
perfcccriSyUt fundamcta nondtm,qu£ cogitas , ieceris. Rurfus,
Tantum abfum a comparatione alicuius bonx grati£,ut muU
tu etiam fimuitttes, er extera. Quin quo planius huiufmodi
orationis fenfus patefiat,refoluamus per nofolum:ut,Non fo*
lum aliquam gratiam qu£flffc non uideor , fed etiam mu\tu,&
catera. Item, Non modo officium no ejl,ucrumetiam nihil nuta
gis officio potefl effc cotrarium. E t, Non tantum abes a perfe*
flione maximorum operum, fed fundamenta quocp, nodum qu£
cogitas, iecifti. Potefl cr in nedum refolui,ut fupra docuimus:
fed hoc faciendum legentibus relinquimus. Aliquando Tantum
abefl, cr fine geminatione iHa,cr fine ablatiuo rcperimus,fed
(a Broto. perquam raroiut in CaUidium Cic.Tantum abefl ut inflamma*
res noilros animos ,fomnum itio loco uix tenebamus. Apud
Dedam.*.' q ^nt. jj£C exempla no inueni , fed tale genus loquedrSi ultra
hoftium afjettus,qui c£fos acie fepe tunwlarunt,ultra tyran*
nos,ultra latrones, parum habet non fcpelire,nifl alioru quc<£
officia pr£ciderit,tantumcp, no petita ex fluftibus aqua reflin*
guit igne. E t alibiiHoc trifte ffcftaculu,cr tantum no ipfi qui
fecerat miferandum.Et iteruiTantmq jj no duru,acrufticu,&
pani mcretricijs artibus queratur educatu. Id efl,tantum abefl
ut reflinguat igneitantum abcfl,ut ipfe mifereatur.tantm abefl «
ut queratur duru, ac ruSlicu,ac paru meretricijs artibus educa*
tu. Valerius in primo:Tdtum no fuis manibus deducit. flue pro*
pe adefl,uel prope efl. I d quod etiam e Graco fumus mutuatu
De Simul, V na3Pariter. c a p. x x x ii.

Simul geminatum no memini me reperiffe apud Ciceronem,

_ apud pofteriores fepeiut Quintii Simul ut pleniore obfe*

Kritor. quio demererer amantiflimos mei, fimul ne uulgaremuiam in*

•Ifc»

ELEGANTIARVM LIB. II. *if

grejfut, alienis demum uefiigijs in fi fierem, Vergilius:

Objlupuit fimul ipfe, firmi perculfus Achates: Et iterum:

Accelerat firmi Aeneas , fimul agmna Troum.

Cicero tamen raro pro firmi dixit und , in Verrem afiione fe*
eunda : Vnd er id,quod facio , probabit : und er in hac eaufit
profifio neminem proponendum mthieffc exijlimabit . Simul
non geminatu , er P ariter,apud Quintilianum fiepeiut, homo
fortis fimul er fapiens:uelyhomo fortis, pariter er faptes.Raro
cum Et genunataiut Horatius,

Aut fimul er iucjtndOyCr idonea dicere uit<e . DcAitcpoH.

Cicero pro Rofcio:Perditifiimi ejl igitur hominis fimul er anu
citianrdiffiluere, er fallere eum , qui Ufusnon ejfetnifi creo
didijfet.

De NudiufterriuSjN udiufquartus,Pridie,

8c Poftridie. c a p. x x x i i i.

Nvdiufiertius , er nudiufquartus , nec ultrd progreditur:
ficut biduo, triduo, quatriduo : er binofiio, er trino ftio9
quadrinofiio , er non amplius : nifi putamus fine menda feris
pturn effein P hilipp. Nudiufiertiuf decimus . Plautus (ut filet)
licenter inquit , nudiufiertius , quartus , quintus ,fextus,fiptis
mus 9o fimis, er adhuc deinceps: ut etiam ad nulle fimum fi*
erit proeeffurus. Sed cur quemadmodum habemus biduo , er
binofiio , non etiam habemus nudiuffccundus i nempe quid
ode fi aliud uocabulum , er quidem magis proprium , quod
, heri. Dc dic autem , qui procefiit hefiernwm, dicimus N
diufiertiusicr de fuperiore adhuc,Nudiuf partus: fcilicet nunc
dic tertio,uel quarto.Dc fiquenti,Cras:de huic proximo, Pereo
die.Cicero ad Afficis Ijbro duodecimo,Scies igitur cras,ad fim BP1»***
m perendie.V ttde dies peredinus,dies abhinc tertius. G efar in
Commentarijs:Qui,fi per te liceat, perendino die cum proximis
hybernis coiunfii, commune cu reliquis belli cafwm fuftineant.

Et coperendinare,diffirmin longum de die in diem.Pridie , tf

i Pefiri

LAVRENTII VALLAE
P oRridie pmilimam obtinent pgnipeationem ei , cum funt he*
ri,cr er di. E fi enim pridie,quafl heri,non tamen prtfentit dieiz
‘er poflridie quap cras,non pr<efentis dici,fed cuiufdd alterius >
dut prateriti aut futuri.Pr£teriti pc:Pridic quam intrarem ma*
rejux ferena julpt. Futuri pc : Pridie quam intres patriam , fa»
cripcium jacito. id cft,die pr£cedcnti}quo aut mare intrafli,atxt
patriam intrabis. ltem,Poftridie quam pater mortem obijt}eptt
lum fici.Et,Poflridie quam uxorem duxero, nauigandm mihi
efl.Vcl eugenitiuope: Pridie illius dici.CT, poflridie illius diei,
quo dut hxc fvci,uel jaciam. Vel pne quam,cr pne diei,ftc:Ve *
nit ad me Chremes poPridie clamitans, fupple illius diei: quo
hjtc gejh funt.Et , Ctwn intraui urbcm,audiui hominem pridie
receptjjc. Dicimus tamen. Quum has Uteros dabam, erat pridie
Calendas Augufti:ucl,poflridie Nonos : er hodie eft pridie lu*
dorum Circenptm: cras erit poflridie nundinarum. Refirtur
enim afe teinpus non ad hodiernum , craftinumq j diem, fed ad
alium quendam, ueluti ad eum, quo hslitene legentur. Jdeoq;
errauit,qui ferippt pciQuum R omx domum eius loquendi grd
tia adijfem,orauit me,dicens, Poflridie ad me redeas: Dicendum
erat, cras: aut pc,poRridie ut redirem orauit. Rurfusnon refte
dixijfeipcicras ut redirem orauit, fed poflridie. Atque ut non
dicimus nudtuffecundus,ita nec fecundo Calendos, fecundo No*
tios,fecudo' Idus: fed pridie Calendas, pridie Nonas,pridielctifo
Item, ut non dicimus nudiusprimus , ita ne primo quidem Calpt
das,primo Nonas,primo idmfed C alendis, Nonis,ldibus.Pr£x
tereaexhis duobus alterum firmat ex fe denominatiuum,altc*
rwfi uero minime. Ex pridie flt pridianus, ex po&ridie non pt
poflridianut, aut in ufu non efl: fed pro.eo abutimur cra&inus,
per quod pgnificatur no modd dies fequens hodiernum, fed etH
quemlibet alium. V ergilius G eorgicorum primo:

Sin uero adfolem rapidum, lunosq ; fequentes
Ordine refyicies, nunquam te craft MfiUet

Hora,

' ELEGANTIARVM L I B. II,

Horc^neq; injidijs nodis cupiere ferent.

Eodem quoq; modo abutimur hedernus pro pridianM.Terent.

-Ex iure beflerno panem atrum uorent. Cicero: Vide* tn Eoftaft,/;
re uideor alios intrantes , alios exeuntes , quofdam ex uino ua * fc<’4*
ciHantcs,quofdam heslerna c potatione ofeitintes .n onde he*
fterno dicloquitur3quia(ut ficdicam)ab illo heri non fuerat fi*
dum3quum htc dicerentur. V timur frequentius hoc per abufio
nem,quam illo naturali ,er proprio , quo er ipfo jrequeter uti*
mur.Suetonius in uitx T yberij: Solennibus ipfe coents pridiana Cap.»*
fape3etfemefaobfoniaappofuit. Ite tuiti C aij: Marcete adhuc
fiomacho pridiani cibi oncre.Bartolus cu legulcts futi accipit po c*» *r«
fbridie,pro pojl tres diesiunde cofeques fuit diccreypridic pro eo
quod eJl,prioribus,cr proximis diebus. Naiti uulgo loquutur,
pridie emi domu^quu diccdu, jit nup3de quo nunc differamus,
c a p. x x x 1 1 1 1.

De DudurrijN uper,^ Pridcm,compofids6^.

DVdum,zr landuduydc paruo tepore unius hort3aut fenti
hor<c9aut duaru horaru3aut certe breuifimi tcporis-.Nuper
fiuePride,cr l amprideje longiore tepore3decem , aut uiginti
dieru,aut menfts mcnfhm'uc3zr nonnunquam annoru3pro co *
ditione materU.ltem dudu,cr nuper 3feu pride3dere3fiuc adio
ne,qut non infiftit3fed jhtim tranjit. I andudtm3or iampride , ‘
de re3(iue aftionc.qut infidit, er immoratur. Illa praeteritum
utij; pojiulatfhtc frequetius prtfens , nonnunqud etid prate*
ritu.Dudu intrauijCTflandudu te expedo.ld ej\3hora)aut femi
hora ejl,uel dut3uel tres3uel(ut multum)quatuor ex quo intra*
uiyZ7 ex quo te ex pedo. Sed ipfa adio intrandi no infiftit , fed
fatim dejinitifecus aute expedadi adio. I te. Nuper ex Sicilia
redijiejt iampride ex Sicilia abftm:uel3ldpride ex Sicilia redii :
id ejl,[ttperioribu* diebus3meftbus'ue ex Sicilia redij:et,ia multi
dies sut:uel3aliquotmefes3ex quo abfu ex Sicilia:uel,ex quo ex
Sicilia redij.hic cotinuatio intedigitur teporis, illic minime: hic

* * figni

ll» LAVRENTII VALLAE

fignificatur mora,qua in hoc loco immoratus fum-Mc momen *
tum illud applicationis. C<etcriim quid dixi nuper , er iampride
non modo menfes completti,ucrm etiam annos pro conditione
materi*, hic exemplum jit : Nuper inuenta cfl machina, quam
bombardam uocant:id ejl,non multo tempore abhine.lampridc
bombarda in ufu efl ; hoc ejl , iam aliquanto abhinc tempore in
’ ufu ejl, Cicero de Diuinationr. Neque ante philofophiam pate*
Ji£bm,qu£ nuper inuentx ejl, hac de re communis uitx dubia*
uit. I dem de AmicitiaiNeque enim ajfentior his , qui nuper hxc
dijferere coeperunt , cum corporibus jimul animas interire , atq;
* omnia morte deleri. Quid attinet plura hic exempla repetere,

qm nemo aliter locutus jitiEorfan aliquddo poet£ , apud quos
legimus iandudum pro continuo,fed fere in perfonaloqucte,GT
Amt. (dios ut maturet hortant c:ut Vergilius3-lddudu fumite poenas*
Lib.». Rarius iampridem:ut fecit Lucanus:

Tollite iampridem uittricia}toUite,figna.

Niji iampridem uiftricia dicamus. Quare Boethius uidetur met*
le uoluijfe imitari unum locum M. TuUij in rhetcrids,dicentis:
Aliquando recondendum ejl primum his , qua aduerfarius nu*
perrime dixerit . quum in commcnarijs diale dias inquit: Hoc
autem quod nuper diximus : quum dicere debuijfet ultimo , aut
Ub.7.af. *it nouifiime3aut pofhemo,aut proxime . In Saturnalibus quoque
i de idu. W acrobiusilandudu ,inquit,k<cc quaflio ab A rijlotelecr pro*
itituinua biM poji 4 ejl» cr felutx. Quum dicere debuijfet iampridem, aut po*
tiuSjiam olim. F Unius etiam maior ( fi uere feriptum cfl ) lib»
xxii i.ftc inquit: Somno accommodatum , ac fecurintibus»

J amqi dudu hoc fuit, quod Homerica iUa Helena ante cibu mi*
nijlrauit.Et itqrum lib. x i x.iandudu ex eadem HiJpaniaZe*
liem uenit in ludiam plagis utili fimm. Et Littius lib. x l i.
In eo cap tinorum numero, fibri qui dudum fuere ajfucti apud
P anos merccde opus in arce L ocrorum ficerc . Pridem autem *
er nuper idem Jignificant, E/l autem nuper non longo tempo *

ELEGANTIARVM LIB. It 13,

re d nunc,interdum non longo tepore a tunciut Curtius , Qui
nuper ab Alcxdndro mifii crdt.Titus Liuius: Tunc hcec ipfa in*
dignitas agebat animos,non in retinendis modo publicis agris,
quos ut tcnerctypertinace nobilitate babcre,fed ne uacuu quide
agrum nuper ex hoftibus captu plebi diuidere. Cic. de Oratore
lib. i i.Quant mula de balneis,quas nuper die uediderat. P ride
uerorarueft.pliniuslib.v i unaturalts hiftori<e:Ipfi ueriprUC ap.16,
dem uidimus cade firme omnia pr±ter pubertatem in filio Cors
nelij Taciti equitis Romani.Paultts iurccofultustEt no efi mirit
fipeculiu quoq • defimfti pridem filij defirtur patri . Vlpidtm:

T enetur eu. ordine tenere,quem pride habuit. M odejlinus:^ li*
teris pride fibi editis. Saepius cu negatione, er cum quam,cr cii
ia.Vlin.lib.x v. Medica non pride uenere in I alia. Cicero pro miciS

Rofcio ComoedoiQnampridc nome Fannij in aduerfaria detu- gfi-cnbui »«-
liftiflde in Bruto: Fuit enim regnante iam Graecia, nojira aute qu£ni*
ciuiate no ia pride dominatu regio liberaa.Papinianui: lden\
in ueftigalibus no ia pridem confiitutum efl, ut fui temgoris
finguli periculu prsjhrct.ldc intelligitur in dudu,quod in prtf
de:ut quam dudu hic fedesfrejpodcbis, no iadudu uel iandudu.

De Olim,&: Dm,eor umq; compofiris. c a p. x x x v.

OLim,er iamolim,fiue olimiam,diu,zr iandiu,z 7 iandiu ha
bent aliquid cumfupcrioribus affiniatis. Quorum primu
apud Cic.rarifiimum:apud Quintii. fi eques ,qui lib. v 1 1 1, fic
ait: Sed in foro tamen tilm iam facilitatem olim defidcramwt: id
efi,iamolim.Et alibi : Olimiam imperator inter fulgetris uirtu*
tes tuas liuor locum quxrit.hoc eft,iam olim:quod eft, iam alo*
go tempore. Olimpro futuro no apud poetas antum,ut Verg.

Hunc tu olim calo fyolijs orientis onuftum Amd&u

Accipies. -fed apud Oratores quoque:ut idem QuintilSut cld *
ri quoque hodiceiufdem operis autores, qui olim nominabitur.

Poeta etiam pro aliquandoiut idem Verg. Gcorg.*»

Ac olim feras pofuit quum uinca frondes,

i t Non

LAVRENT11, VALLAE

Nonnunquam etiam pro Undudum decipitur: ut Curtius libro
viri. O lim enimucro mero ficnfiibus uinftis, ex letto repente
confurgit.Diu ueromhil aliud fignificat, ni fi perlongum tem «
pus: diu nauigaui, diu equitaui: non autem, diu rccefii , aut diu
equum aficendi.Sed,nuper rccefii, aut dudum,cr,dudum equum
aficendi Quidam amenfie loquuntur: landiu eji quod rccefii,
utentes aduerbio pro nomine.Eadem ratio eji in iandiu cr tan=
diu. I dcoq; caucndum eji, neuerba que momentanea ditionem
fignificat, his aduerbijs applices: quale ejt,landiu publicaui o*
pus. iandiu duxi uxorem:fed iampridemilicet rette dicatur,ian *
diu cjt opus publicatum ,er iandiu uxor mihi duikt cjt:non ali *
ter quam fi dicatur,opus iandiu cjt publicatum, adhuc tmen di
mare non defino:cr,uxor mihi iandiu duch,adhuc tamen uirgo
efi.Significatur enim hic continuatio temporis,quo opus quide
publicatum eji, uxor ucro duttn manet, ac perfeuerat: quod in
illo fiuperiore non fit. I dcoq; tuba dudum,aut Undudum fionuit:
non Undiu fonuit,iandiu mortuus eji, non iandiu animam enti*
* &tdu:cr ide in ceteris.

C A P. X X X V I.

Dc V elut,Sicut,Quaii,T anquam, 3C fimiltbus.

VElut,cr ucluti,cr uti, tria hec finuliora fiunt in fignifica *
tione illis tribus, quafi,tanquam, ceu, quam alijs tribus, fi *
cut,ficuti, ut. Eaenimfiex fiuperiora imaginem innuunt, hec
tria pofteriora finulitudinem:quanqudm Vt,poteft uideri genp
rdc,cr communf cum omnibus,ncctton Vti,cuius proprie fig*
nificatio efi,que Vt.Tu iraficeris txnqua leo , quafi canis, uelut
lvfiu:eftmeMphora.Tu iraficeris ficut,uel ficutileo:comparatio
eft. ibi enim dico te leonem, hic aute leoni fimilem: quod hinc
probatur, quod illud refioluitur per uerbum fiubjhntiuum, hoc
peridem uerbwm. Tu iraficeris txnquam leo: id eft, tamquam leo
cjfies.lraficeris ficut leo:id efi,ficutleo iraficitur. Atqui quomo*
do hoc ipfirn probatur, quod ita he oratioes refioluitur potius ,

quam

ELEGANTIAR V M LIB, II*

tfitamc contrario i Nempe quod cum huiufmodi u er bis con*
iuntt&s inuenimus : ut, T u incedit uclut effies rex. non autem
ficut effies rex.Rurfus,T u incedis , ficut incedit rex.non autem,
uelut incedit rex. ia infinulibus.Ego fentio ficut Viato, fupple ,
fentit:non,ficut Viato cJJbn.Ego dico ficut antea, fupple dixi :
non, ficut antea fui.PoJfunt tamen iUa,qux dixi , refolui per ide
Uerbumfied non in indicatiuoiut tu incedis,uclut incederet rex.

Adeo iUa,qux habent prxpofitionem uix aliter refolui poffunt.

Ego uenio ad te ttnqudm ad detm:non e fi dicendum , an quam

feus effies ,fcd txnquam ad dem accederem.Deniq • hxc fubiun*

diuum pofiulantyilla indicatiuu.Snuiiis ptu fim pofuit uclut,

jci. Aeneidos: Nam diadema,uelut aliarum ] alorum gens

tium reges, non habebant. Si uelim affine exempla uitien* gni>abeam<£

tium , plura poffem ineleganter diflti, fed unum interim ajfi * ,nfi6nfanoftn*

ram , qui ia e Grxco interpreatur : Nam ucluti iufhm cfl in

eos animaduer tere, qui aliquid perperam patrarunt : ia his qui

tws beneficio fbucrunt , refirre gratiam decet . vttuti pro peufi *

pofuit. Sed deceptus eft,quia Grxci ifh non diftinguunt . Ali*-—^3r
quando ne nos quidem difiinguimus, utic^ cum quxdam enumc
rantur}poslejL aliquid exempli fubiungimus : ut apud Cicero *
tiem Officiorum primo , Tamen ex finguhs cera cfficioru ge *
nera nafcuntur,uclut ex ea parte, qux prima deferipa e fi. I dem
de Natura deorum; Aut quid am temerarium , amcp indignum
[apientis grauiate, atq ; conflantia , quam aut fiilfm fentire, -•
aut quod non fatis explorate perceptum fit , e r cognitum, - 6

fine ulla dubitatione definderet uelut in hac quxftione . Plinius CaIM *
naturalis hifiorix libro fecundo : Procter hxc infiriore cotlo rc*
latum in monumeta efi,la{ic,fanguincq; pluiffe,M. Attilio, M
Portio confulibus : c r fiepe alias carne, ficut L . Volumnio, d x

Sulpitio confulibus : ex edq; non perputruijfe , quod non diri* c103.eiofl.lib»
puijfcnt aues.E t iterum : Quidam ucro amnes odio maris ipfa
fubeut uada, ficut Arethufafons Syracufamts, in quo redduntur

i 4 iafta

vs* LAVRENTII VALLAE

ia&lin Alpheum,qui per Olimpid fluens , Pcloponnefiaco Ut*
tori infinditur. in hoc igitur folo modo loqucndi,uelut cuficut
fimilitudinem habeticwm reliquis illis,qu<e im cnumcraui,difii*
mditudincm,qu t nequaquam licet ponere in tali genere fermo*
nis.Significant enim imaginem, id efl, non ipfam plane ueria *
tem:aliquando tamen prope ipfam quo$ ucritatem, tum ajfir*
mandonum uero ncgando:ut,Patertu non amas mcquafi filii,
imo te fili amo quaii filium. Ego non ample ftor iilum ueluti
filium , licet nubi filius fit. I Ile diligit metanquam filium , licet
non attineam.hic plane imago efl. Habet autem quafi quiddm
proprium , quale ejhobijcis ttuhi ,quod uxorem rcpudiaucrm ,
quafi tu idem non Jeceris :uel,qudfi uero. Que exempla nufquS
non plurima funt : v ti etiam accipi [olet pro ut , er hac duo%
Aco. i. pro quod. Vergilius :

Hanqueuidebat uti bellantes Pergama circum.

Hac figerent Graij. Quintii . N c<Jj ego grauifiimum patrem
fuprema fua iuueni iaflnjfe crediderim,ut haredem filium feti*
beret. C eu,magis efl poe‘aru,fed quo multi3 c r prafertim Pii*
nius utiitur. Quidam indofte his temporibus utitur pro ficut.

De Non quia,& Non qu(3d,deQu6,<5£ V t quia,
dcVcqudd. c a p. xxxvu.

XTOn quia negem hoc bene effc compofitum,fcd quia legem
1^1 hanc cffc componendi in omnibus principijs recufem. 1 te*
Uk,Mi rum idem Quintii. Et fibrem quiete, er abftinentid,non quia
ratione uidebat3fcd qa ualetudo ipfa coegerat3mtigauit.lteni:
Quod ego non idcirco potifiimum in hac parte tratfare fum
aggrejfus3quia non in ca teris quefy doftoribus idem hoc exa *
minandum quam ddigentifiime putem, fed quod magis eius rei
neceffariam mentionem Jacit atas ipfa difeentium. Iterum: Noi»
quia prodejfe unquam fatis fit , fedjquia hoc profi icere de*

' bet,nequid peius , quam ficerit , Jaciat. Ex his exemplis ui*-

dere licet , nunc bis Quia repeti : nunc unm Quia effe9

ELEGANTIARVM LIB. II. iJ7

CT unum qudd:cr ubi cjl quia,ibi femcl , bisue poffe effe quod .

Praterea in fecundo membro nunc fubiuftiuum cffe, nunc indU
catiuum,nunquam tomen idem repeti uerbum, prxfcrtim modo
uerbi rmtoto,ut ficit quidam, qui ait:No quid armeus non ejjcs ,
fed quod iti amicus eras : Quum dicere debuijjet , non quid non
anucusfcd quia:ucl,fed quod ia amicus ejfes. l n quo illud obfer*

Udtione dignumtde ejufa efficiente dicidum effe quid , er quod:
de finali,qud,uelut:de duo bus prioribus excmpld in ft eximus:
de pofterioribus C icero in Philipp. Non ut proficerem aliquid,
fiue non quo proficerem aliquid. Quidam ignari huius differ en *
tue/cribunt non raro quo, pro quod:ut apud cundcm,er eodem
in loco: Primum igitur dftzl C<efaris feruanda cenfeo , non quo
probem, cum feribendum fit quod , pro eo quod eft quia. Quid
fi gni? certe quod in altero membro eft quia , quu dicit: Sed quia
rationem habendam cenfeo pacis , atque otij. Et nemini dubium
eft, quod,rcfoluiper quia : er quo, per ut: er hoc in loco a Cu
ceronc fignificari caufam efficientem, cui competunt quod , er
quia:non finalem,cui competunt qtto,er ut: quod liquide pro *
batur, quum in eadem fententia de utraque caufa fit mentio.

Quale eft. No cdftigo te, quod odeo habeam, fed quo meliorem
efficiam. I n primo membro cjl caufa efficiens, in fecundo caufa
finalis. Mutemus iterum caufas fic: Cafiigo te, non quod odio
habeamffcd quod amem. Kurfus, Non cafiigo te , quo uolupa*
tem ex contumelia tua contraham , fed quo meliorem reddam.

Vbi efl quod, illic poffe poni quia : er. ubi quo , iUic vt uel du*
plex,ucl fimplcx,iam didunt eft.

De Facio ut ,8C Cornuto ut. c a p. x x x v i t t.

INuitus fici, ut C. flamnium de Senatu eijcerem.Et d^r^f°deftne'
idem Cicer, faciendum puto , ut paucis rationem noflri con= AdHwen. ii.t.
filij demus. Et Quintilianus: Quod fi nemo miratur poetas PjJJJ0”®
maximos fiepe ficiffc,ut in principijs operum fuorrn M nfits
inuocarcnt, Difcnmen habet hic loquendi modus ab altero .

i ? Alibi

I}8 LAVRENTII VALLAE

Alibi nanque fit aliud propter aliudyut quum quis inuigilat di U
ligcntius facicdx mercaturxycur id faciat interrogatus , ut liberi
mei honejlius uiuant,rcjfiondcbit. Aliud efl crgo,quod ipfe facit :
aliud propter quod hoc ipfum facit. Non ia, in exemplis a me
modo rccians.Quid Cato ficityut flaminiu eijccrct dc Senatui
N epeid ipfum quod ficit.Quidfxciut poctxyut mitfas inuoccti
Nepe nil aliudynifi quod mufits inuocit.lde efl igitur ingenera
huiufmodi principium,^ fims:fiuc opera , er efftftus. ldc ficit
Mb.j.Offkio- dcero quodam in locoyin unbo comnuttoiQui fecudum natu *

fUlUi m • f « •

ram tiiuerc uolct , nunquam committet , ut alienum appetat: CT
quod alteri detraxerityfibi ajfumat. Idan efl hoc , ac fi dixiffet;
qui fecundum naturam uiucrc uolct , nu quam alienum appetet.

* ut in fuperioribits,] nuitus C.Tlaminium Senatu cieciicr, paucis
ratio noflri confilij efl reddcndaicr ita in exteris.

Dc Quod, 8C Quum. c a p. x x x i x.

aVcd, er quum,quiddam peculiare in oratione exhibent:
ut in B ruto Cic. Augebat etiam molcftiam, quod magna
Epifl.14.iib.;. fapientium, ciuiumq; bonorum penuria iam in duitate cffct.ldc
la* ad Planctum: Quo in periculo nonihil me.confolatur, quum rc*

cordor hxc mc tum uidiffe. Quid efl quod augeat Ciceroni mo **
leftiam* aut quid cm confolaturiuel quod magna penuria ffe
pientum effctyitel quum recordaretur fux prouidentix f Nempe
hoc ipfumyquod magna penuria fapientum effet : er quod illud
fuum con filium recordaretur. Idem efl igitur id in quo moles
fiiamycbfolationcm'ue capit,er propter quod ipfum motefliam,
ac confolationem capit.'

Qua dc caufa,V t,T amen,& fimilia abjiciuntur
quandoqj ab oratione. c a p. x l.

Cic-in cato Cj^epeadmiran foko,qudd nunquam tibi graucm feneftutem
M aio. O cjfe fenferim. Quid rturaris Scipio tc non fenfiffc, quod fen*

tirc non pojfcs f Quippe quod nunquam fuit. Miraris quod
n unquam fenfensme fuijfelufctm , qui nunquam fiti l Miram

dum

ELEGANTIARVM LIB. II. tj*

dum potiiu fbret,fi fenftffes me luficum , aut grauiter tolerantem
fenettute.Verum fic locutus eft Scipio d i Catone , quafi diceret,

■M iror feneftutem tibi,ut fcntio,non ejjc grauem. Et alibi idem

Cicero: Declarat autcftudiu bellica gloria, quod/htuas quoty Ljb.i.Offitfo-

uidcmws ornatu fere mdmri.Non quod uidemiisjfed ut uidcmm , nimiutc?38"*

quod funtjhtua ornatu fcre nulitarijeclaratur /ludium bellica

gloria?. Et alibi: Non tm mcifh famadelefkit,jalfa prafcrtim, [nLa:lio‘

quam quod ffero amicitia noftra memoriam fempiter nam fore.

pro eo quod eft, quam quod amicitia noftra(ut frero) fempiter*

na erit. Et alibi:Nim etiam contemnitis,quodfenpftis tam eho*

ram Populo Romano Auli H irtij uitmfuiffc? pro eo quod eft, p,T'

quod,ut fenfiftis,tom chara um Birtij Populo Romano fiiit. Et

alibi : Et eo ftudioftus hoc negotium fufcepimus,quodte non AdHercn.io

fine caufa uelle cognofcere rhetorica intelligamus. pro eo quod Proccm*

cjl,ut intcUigo,non fine caufa uis cognofcere rhetorica. Quin *

tilianus infecundo : Sicut Polycratem quum Bufirim laudaret, Cap•,*,

CT Clytamnefiram, quanquam is, quod his difiinulc non ep,
compofuijfe orationem , qua eft habita contra Socratem , dici *
tur. Non eft hoc quod compofuijfe dicitur orationem cotra So*
cratem, firtule illi, quod laudauit Bufirim er Clytamneftra, fed
hoc ipfum, quod compofuit orationem, ut dicitur. Nanq; dum
fortius opus pmmfit atas,terram manibus fubegi, er difficultas
tm labore perdomui , er inuito folo nonnihil tamen foeam*
ditatu exprcfii.fubintcllige quamuisific, quamuis folu ejfct inui
tm, tamen nonnihil exprefii facunditatis. Et,]nhis priftina
fortuna rcliquijs mi feris, er affliftis, tamen haberet quofdam ,
quoru animos nefupplicio quidem fuo fatiare poffet.id eft, qua*
uis reliquia priftina fortuna mifera fint,cr ajflifia , tume habe
ret quofdd, ere. I tlud hoc loco no omittamus, quxretes ubi eft
quamuis, licet,etfi,quaqum,fimliaqi,cr tomcn,unde incipieda
fitconjlrui oratioiv trinq^ prohibens. Sed nimirum d uerbo cui
udbmbat tomen, ipfo tmen excuffoiquod idcirco in ligatura,

cr quafi

*40 LAVRENTII VALLAE

C r quafi iunttura orationis inccrtm e(l , quid oratio unde non
io^roMi‘ debuerat,incepcrat.Vt, Et (iucrcor indices , er extera. Quod
fi d principdli uerbo ccepij[ct,fupcruacuu fuifjct infcrcrc tamen.
N unc igitur quum redi: inchoatur , illam didionem ut fuper *
fiuam,qUafi fiwfinm officio fuo debemus abijeere.

De Duntaxat. cap, x l r.

DVntaxat licet idem fignificct quod folum, tamen ftre folet
aliter in orationis ferie diftoni, nec recipere pofl [e illud,
fed ctiamiut folum,ut tantum , ut modo faciunt. Cicero pro De*
iotaro : Quod ipfum etfi non iniquwm cjl in tuo duntaxat peri *
culo.Et de Oratore: Ita loquamur, ut ei tradamus ea duntaxat*
Cap. j, qux nos ufus docuit.Qjiintilianus in undecimoiErgo quum iu *
dex in priuatis,aut prxeo in publicis dicere de caufa iujferit, le*
niter confurgcndum, tum componenda toga,ucl(Ji ncccjfe erit)
de integro inijciendajuntaxat in iudicijs: apud principe enim ,
EotUib.&ca. CT magislratus,ac tribunalia, non licebit. Paulo pofk Narratio
magis prolatam manum, aimttum recidentem, geflumdiftinttu ,
uocem fermoni proximam , er tamen acriorem , fonum /impii»
cem frequentifiime pojlulabit in his duntaxdt, qualia hac funt.
Caius tamen,cr Paulus prater morem hac diftione funt ufi. At*
ter enim ait ficiEabros lignarios dicimus non eos duntaxat qui
ligna dolant, fed omnes qui adificant. Alter fic : Quum tutor
non rebus duntaxat, fed etiam moribus prxponatur , in primis
mercedes pneceptoribus,non quas minimas poterit , fed pro fi»
cultate patrimonij,pro facultate nataliu, conftituet. Semel quofy
TitusLiuius lib. x l v r. Nec animum uobis duntaxat fidelem,
ac bonum prxflititfcd omnibus interfuit' bellis, qux gefiifUs.

De Quandoquidem,Quando,Quacinus35£
Quatenus. cap. x l i i.

aV andoquidem,cr quando , idem fignificant : cr fignifi*
eant quoniam. Cicero,<zr Vergilius frequentius fuperio*
re utuntur, Quintilianus pofleriore. Cicero igitur de Oratore:

Q5*

:i V ELEGANT1ARVM LIB. II. 14*

Qtt£ funt in hominum uita, quandoquidem in ea uerfttur ora*
tor, atc £ ea eft d fubiefta matcria,omnia qu<efttt, dudittftefiti,
difpufott,tYd{htt,cogmtx effc debent Vergilium, Atn.io«

Quandoquide A ufonios coniungi foedere Teucrii . Sine quide :

Hic tibiifabor enim qudndo hac te curd remordet,^ c. f

Miror q; cur Prifcianus illud Vergilidnum quando,pro aliqua- prifc.tib.it,
do expo fuerit:

A Jpcrd queis ndturd loci dimittere qudndo Aen.10.

Suajit equos. quod decipiendum eft pro quoniam : Ut dlibi:

-Htsfe qudndo ultimd cernunt , A«n.*.

Extremd idm morte pdrdnt defindere telis.

Quintilianus: Q uddo igitur orator ejl uir bonut(is autem citra L *It*a*t*
uirtuteminteUiginon potejl: uirtusetiamfl quofddm impetus
ex natura flmit, tamen perficienda doflrind ejl) mores ante o*
mnid oratori fludijs erunt excolendi . Eiufdem flgnificati eft
quatinus apud feculu duntaxat Quintiliani. 1 s ia ait:Sed quati DedamA
nus luttu*,no8ri in ius uocantur, er flenti diftut&ndum ejl , er Si u«r« «legali
orbiati fu<c mater irafcitur,fuperemus3 quam exorare non pof. = «yJJSf St
fumus.Et eiusdifcipulits Plinius lunior.Et quatinus negatur no fctMadndius,
bis diu uiuere,rcltquamus aliqd,quo nos uixijfe teftemur. Qua*
tenus dutem fignijicdt inquarttum,ftcut eatenus inantrn. C ic. toHn»».
in talio ; videndum eft quatenus amicitia tribuendum eft.Se= Ep,ft*7jib,J*
culum autem Quintilidni,quoddixi,a L iuio, Vergilio, Horatio
exordior: quorum ultimus in Sermonibus fle ait:

Surrentina uaftr qui mifcet ftee Falerna Saty.y.iib.»,

Vina,columbino limum bene colligit ouo ,

Quatinus ima petit uoluens aliena uitcllus .

De Igicur,Ergo,Quare,Quamobrem5Qua«
propter. c a p. x l i i i.

IGiturydtque ergo breuioribus adhibentur cocluponibusiqua*
rey quamobrpn, quapropter, maioribus: nifi ia dicas , nefeio
quare fle loquaris , inteUigo quamobrem fle facias. 1 Uud autem

primum

;■ «I

14% LAVRENTII VALLAE

prunum, quod protuli, fepe ad fignificandam coniunftionet*
partium orationis adhiberi folct , er ftre poft aliquam rem in *
tcricftm, quafi in hunc fenfum , Vt autem continucnr.aut, ut
pergam ad fequetia. Ac ne fim longus in exemplo,ut necejfe /5*
rct, afferam breueex poeta fumptum.

Vcrg. «ciog.7» certamen erat Corydon cum Thyrpde magnum:

Pofihabui tamen illorum mea feria ludo:

Alternis igitur contendere uerfibus ambo Coepere -

Ergo,etfi rarius,tamen nonnunquam er hoc modo ufurpdtun
c a p. x l n 1 1.

ff|P ,A t Dc AdcdjVfqueadcOjVfqucedj^Tantunx

&«,*. A D eo exponunt pro ualde: ut Terentius,- Adolefcentema*

J\dco nobilem. Significat etiam intantum, nonnunquam fc*
quente ut, nonnunquam non fequentr.ut apud Quintilianum ,
CunSbifi uidctur)iura percurrite,nufquam adeo pro nobis fo*
licita lex efi , ut quod pra-Jht extorqueat . Dedit c<eco talionis
adioncm,non manus recufantis impellit:iniuriarum,c£dis age *
rc pemufit, fed non cogit inuitos:adeo pene leuius efi ultionem
perire,quam potefhte. Genus feruitutis efi coaSfa libertas. Hic
eadem fententia fuerit, fi dixeroiadeo ut pene leuius fit ultio*
nem perire, quam potefhtcm. N am fiepe hoc modo legimus
Adeo pofitum cum uno uerbo , non cwm duobus , quale fiierat
exemplum fuperiusiut apud eundem. At quum protinus ref^o*
dendum efi,omnid parari non po fiunt , adeo ut paulo minus
promptis etiam noceat faipfiffe, fi alia ex diuerfo , quam opi *
nati jverint , occurrerint. Licuiffet hoc etiam fic dicere , Adeo
paulo minus promptis etiam nocet faipfiffe. idem efficit uf*
queadcojGT ufquc co,ut apud eundem : Hinc rimor, v nana de
fe pcrfudfio, ufqucadeo ut illo difcipulorum tumultu inflati , fi
parum 'a prxeeptore laudentur , ipfi deiUomale fentiant. Sine
DcOraMib.i. ut, er per indicatiuum apud Ciceronem : Ne fiquando ei di *
cendum erit de iufiitia, de fide ,mtuetur 4 Platone, qui quum

bxc

ELEG ANTIARVM LIB. II,

hac exprimenda uerbis arbitraretur , nouam quandam finxit in
libris duitatem , uf }ue eo iHa , qua de iufeitia dicenda putabat, a •

vita confuetudine, er a duitatum moribus abhorrebant. Multi
ad hunc ipf m modum ufurpant Tantum. ‘

De Quin,&: Quin edam. c a p. x l v.

av in,pro quinetiam,fiuc atq$ etiam. Vergilius: Acneid,i,

- Quin ajpera luno ,

Qua mare nunc,terras'q; metu,calwmq ; fatigat ,

Confelia in melius refer et.-

Quin,pro ut non , ubi dejideratur utiq ; fubiunftium uerbum,
idemq; non principaleiut idem lib.i i i.A eneidos.

Hic tibi nequa mora fuerint dijpcdia t*nti,zrc. Et paulo pofe.

Quin adeas uatem , precibusq ; oracula pofcas. Quin , pro
curnon,femperinterrogatiae,crperindicatium. Idem: ■ _

Qjiin tu aliquid faltem potius, quorum indiget uftis,

V iminibus,moUiq $ paras detexere iuncof

Hefcio quid uiderit Seruius, qui hunc loci i expofuit per quine*

tiam. Sed duo priores fenfus uulgo funt noti, in carmine, er in

profa feequctcs, er obuij. De tertio afferd ex oratoribus quoq *

exemplum.de. pro Rabirio: Quin compefcitis ifhmuocem in *

dicem feultitia,tefeem prauiatist Quintilianus in paupere ama* Dedam, ij.dr

tore: Quin potius iuuenis admittis confelij rationem ? «fi*

~ De Secundum praepoficione. c a p. x l v i.

Ecundum , nonnunquam pro ittxta , er pofe. Vergilius:

Saltibus in uacuis pafcant,er plena fecundum ^£0rg’3*

Vimina Quintii. in pariete palmato:Tu iaces fecundum oc= DccUm. i.
cafeonem , er expeditum tibi in proximo facinus e fe. Sulpitius:

M. Marcellmpoft cocna tempus a Magio Chilone familiari
eius pugione percujfm effc,zr duo uulnera accepiffe, unm in <pi,&,C*c*
jlotnacho , alterum in capite fecundum aurem. Hic iuxta figni*
ficatAtem quod ab altero fecundm efe, id iuxta cft, atque pofe.

Sdeofyfecundum pro pofe accipitur , quafe fecundo loco, idem

_ • •• •

Quintilianus

144 IA VRENTII VALLAE
Dedam. 9« Quintilianus in Gladiatore : N<mi quod unum mihi fecundum
patrem fortuna uidebatur paraffc pufidium , id ego fperare in
DeOtLUb.u j-ortc non pofpr^cicerotProximeautemfCr jecundu deos ,

homines hominibus maxime utiles effe pojfunt. J de: Appellat L*

A nnium,qui erat inflitutus fecundum filiam.Liuius lib. i x.He*
trufei belli fama exorta eftinec erat ea tempejhtc gens alia , cu*
ius fecundum Gallicos tumultus arma terribiliora effent.Secun*
dum etiam accipitur pro eo quod efl pro:ut , fecundum te litent
do: fecundum me iudica : fecundum fe iudicium des uult : id efl,
pro me, pro te,pro fe.Etpro in:ut , fecundum quietem: id efl, in
quiete fomni.Secundum autem Platonem , fecundum P ythago*
ramfinfus hic noti fimus efl.

Dc Iam 8C Iamiam. c a p. x lvil

IAnt, eleganter ufurparifolet, aliquando quafi pro tunc: ut

Cicero, I pfa uerba compone, er quafi coagmenta ( quod ne

Graci quidem /aditarunt) iam neminem antepones Catoni»
Quint. Quod fi fatis prudeter ea uiderint , iam prope confum*
mata fuerint pracipicotis opera. A liquddo fignificat praterea,
Gcorg.}» quafi nodus quidam inter fententias,ut Vergilius ,

1 am maris immcnfi prolem, er genus omne natantum. i

iam uarias pelagi uolucres. huiufmodi exempla funt crebra. i
Gcorg, t. j dem efficiet iundum cum uero: lam uero urbibus conftitutis:
cr catero.1 amiam de futuro palam eft,quid fignificet:ut , iamii
aderit.Et de prafenti,licet ad futurum rcfbluatur:
jUntid.1. -lamiamq; manu tenet,CT premit hafh . quafi nuncnunctene*
bit.Nonnunquam figurate per indignationem, miferationemue
AwcmU' accipitur.Vt idem Vergilius I amiam nec maxima J uno 9
Nec Saturnius hac oculis pater afticit aquis.

Cic.in Verrem:] amiam Dolabella neq; me tui,neque tuoru/m li*
beroru,quo te aliqui innocentem puant,cafusmifcret. QuintiL
I amiam malo uenena, ferrum, fubitos idusjmprouifamqi more
tem.qui incejhm non credit,torquerc non debet: qui credit Jh*

tini

ELEGANTIARVM LIB. II. US

tim debet occidere. Et h<cc per indignationem. P er mif cratio *
ne uer6,SaUuftius in lugurtha : lamiam animo meo charifiime
frater , quanquam tibi immaturo , er unde minime decuit uitt
erepta ejl,tmen Letandum magis, quam dolendum puto cafum
tuum. Per exhortationem quoq;:ut apud Quintii lamiam co *
milito quicunq ; cafus manet,etiamji te imperator damnaturum
ejl, habes foldtium, fatius ejl,quam a patre occidi.

Dc T anrifper,Paulifper5 Aliquancilper JPar um*
per,&fimilibus. c a p. x l v i i r.

TA ntijfer,fire poftulat pofl fe dum pro donec, fiue quadiu.

Nam er donec duobus modis accipitur.Dabo operam uo w
luptatibus donec moriar,id efl,ufq; ad mortem:??, dabo opera
uoluptatibus donec uiuo,idefl,quandiu uiuo . Eiufdan natura
ejl dum. idcoq; in priore fenfu amat (ubiunftiuum : in pofte * Deinuiuib.*,
riore in dicatiuum more doneciut apud Cic. Deinde ejl in cor *
cerem dedudus,ut ibi ejfet tantijf>er,dum culem,in quem cotis
ieflus dejvrrctur,compararetur.Terent. Ego tc memn ejfe dici fnHcautont.
txntijfer uolo,Dum quod te dignum ejl, facies.Sunt tamen qui
pro t&ntmodo accipiant. Sunt qui etiam pro interea. Q ater a
quoq; fic a per copofita,ad teporis breuitatem referutur: Parus
per,paulijfer,aliqudtijfer. Sunt qui per imperitiam hac accis
piut pro fuis primitiuis,que funt paru,paulm,aliquantulm .

Dc Fer Temere. c a p. xlix.

FEre fignificationem habet non omnibus notam,niji quan *
do fignificat pene, cuius fignificatio efl,paulu abfuit quin:

Ut,pene, fiue fere in manus boftiu incidi, id cfl,paulum abfuit ,
quin in manushoitium incidere. Altera fignificatio efl , qutm
fubintelligitur aliqua uniucrfalitas:ut Qtfint. Ha funt fere eme
date loquediyfcribendiq ; partcs.id efl,jere omnes. Ideoq} fere
omnes adiungitur.ut idem,Nam in omnibus fere minus ualent
pracepta,qum experimeta.Similiter de loco,de tepore, fimdis
busq^.utjUtor fere hac ucflc in faciedis facris.id efl,in omni fere I

k trnpo

<lK££

Tu!

V •

*5«

146 LAVRENTII VALLAE

tempore . fere Romani orbem fubcgerunt.id ejl, fire totu on*
bcm. Fere fit,ut iuuenes ament, id ejl, fire ubiefc. Cuius fi gnifi*
cationis imperiti corruperiit illud Ciceronis de Amicitia : Mi*
mini iUum in eum fermonc incidere, qui tum fire multis erat in
ore. quum feribedum fit,qui tum fire erat in ore. id ejl, fire 0*
mnibus. Pro fire accipitur T emere apud omnes pofl Cicerone
Ub, i.cap.4. natosiut Quintilianus , I Uud ingeniorum uclut pr£cox genus
non temere unquam peruenit ad fugem. Sunt enim quadam,
qua feques,ac proximum M. Tullio fcculum adiungenda exi *
Jtim.tuit:ut procul dubio,obiter pro Jpccialiter , ali caufa,ucl
pro Jhtimiquoties pro quado. Nam Cicero fire nunquam uti*
Quimii.iib.Tii tur,nifi addat toties. Citra pro fi ne: ut ibiyVhisq; fi fcpares,ttfus
cap,6‘ fine doftrina , quam citra ufum dottrina ualeat. 1 nterim pro
atiquando.Meo nomine,tuo nomine,hoc nomine,pro mci,tucty
hac caufa,fiue hoc reJ]jcftu:ut ibi , Minus ejl quod fiedum meo
QsMj*”1 nominc,quam quod illius gaudendu ejl. Et alibi: Ago quinimo
* * gratias hoc folo nomine crudelifiimis fit is, quod maximu fic&
tuis no in prima aui mei parte pofucrut. Cicero rarifiimciut in
Bruto, At uero inquam ego tibi Brute no foluam,nifi prius d te
caucro amplius eo nomine nemine, cuius petitio fit,petiturum.
Et pro Sylla: An cum tanto imperio,witaq; potcfhtcnon dicis
fili) Je regcm,nuc priuatum regnare dicisf quo tandem nomine ?

' Sed hoc declinabile ejl. Nunc autem de indeclinabilibus agi*

mus, qualia er hac funtialioqui, alias, nihilominus, fuper,cr
fuprajiuerfm aliquantulum d Ciceronis ufu. De qua difjvrc *
4 tia in commenttrijs d me in huius orationes,^? illius declama *
tiones componendis differetur.

DePerinde,Pr6indc,Subinde,IdcntidcmJridem,

Sc Item. c a p. u

Erinde flagitat pofl fe ac fi,ucl atq; fi,quu fignificatio eius
Jit ia:ut,fic perinde, ac fi tua res effetiid efl,iti qttaJi.Cum
Cap.i f. negatione uero etid qudmiut Suetonius de uia Domitiani, N ut

Uti

ELEGANTI ARVM LIB. II. Ui

Ut&me re perinde motus,qum rejponfo , cafuq ; Afcletirionis
mathematici. Quod fino fcquatur nec ac fi,ncc ncgatio,acciz
pietur pro * que: ut Plinius I unior,! unus Virgini'] Rufi maxi* Epitli.iib.t,
mi, cr clarifiimi uiri,ej perinde filicif. Pro iti,id eft,muftum :
ttt idem Suetonius de uia Galb£,Quare aduenttis cius no per* cap.tj,
inde gratus juit. Proinde idem eji quod ideo,uel potius idcoq
femper enim depedet a fuperiore fentetia. Quidd,quoru cfi L u Lucret ifb.4,
cretius,accipiut proinde in ea figtiificatione,qud dedimus per * Porro' 0!nl!”
tnde:ubi proinde duas JyUabas habere facit. Subinde repentur capfutamman-
pro inde,uel dcinde,fhtim:ut T.Liuius li. 1 1 1. Subinde acceptus
dPublio Numitorio Spurius Oppius.Et Hor.ad Celepi.s.li.i. fccr-sA genera
Si dicet refle, primum gaudere/ubinde £SS?SS

Prteceptum auricula bocinftillarc memento. textura co?r-

Etiam pro identidem, fiue fiequenter cum quodam interuaUo. SlffiScoS
Vtfi iter facies crebro ad comitem rcfi>icia,an me fcqui pofiit, fiam, uariant#
dicam,subindc refyicio, Cicero autem diceret identidem. Nam n£urJ*
subinde uti no folct,ne aequales quidem eius,varro,Salluilius,

Ccefar.licet iUi utantur nouifiimo pro ultimo,multiqi alij,qucd
Cicero no facit. I tidem, er l tem, fignificant id,quod fimiliter.

H <€c omnia ab inde cornpofitaPrifcianus,multiq [• ahj pronun* Prifc.Ub,:;.

dari nolunt accentu in antepenultima fyllaba, qualia ftir.t ( ut

eidem placet) copofita a quado,aliquado , s\quddo,ncquando,

mnquddo . E jl enim hoc ultimum c 7 ipfum copofitum. idcoq ;

per n,in tertia Utera fcribeitdum cfi,non per m,pro eo quod cfi

num atiquando. E fi autem huius monofyUab£ fignificatio pe*

ne eadem qua: an , fubinteUigitq ; utty negationcm.v t , num

ego te ftoliauifquafi dicat, ego te non fioliaui. At quoties per

negationem interrogamus , fubinteUigitur affirmatio : ut, non

ego te jpoliaui ? quafi dicat,cgo te fioliaui.Affirmatiua autem

refionfio h<cc propria cfi , Etiam. Vt,uidifti me hodie i fi uidi

te , refiondere debeo. Etiam, uel Sic. Plinius ad Tacitum: Epi.13.ubM

Studes inquam t recondit, etiam . Vbii Mediolani, vulgo

k x autem

|| Ut iavrentii vallae

•f\ Tetent. in An- ^tcm reftondemut,! ta: N e$ koc jtne dutcritate. Simo apud

|n dria,fcc,t.ac.f. j a-entim dicenti Dauo^imnefreftondittlta.

De Nunc. c a p. 1 1.

Lib TVTV/k, foto wf«rp4ri /inc pgniftcatione teporisiut de Di*
uindtiorte Cicero:Qu<e quidem multo plura cuen irent, jt
dd quietem integri iremus-.nunc onu&i cibo,cr uino,confitfd,
cr perturbata cernimus. Et de Oratore:Et p in huiufmodi ge*
nere nihil ejfet nip /alfum,atq; imitatione pmulatum,maior ars
aliqua ejjet requireda-.nunc ego quiddicamfEt in eodem'. N4fll
p ita dicer es, zr ca-tera. Sunc ucro fateris, catera.

DcBene,Male,Pcius,Pc(simc. c a p. MU
13 e ne nonunquam accipitur pro ualdciut Cie. Habetis fer*
i JDmoncm bene longum. Quint. Quum multa diferte ,fum *

miiq- clamoribtts,qu£ na j; ad iudicem,neq ; ad declamationem

pertinent,dccantauerunt y bene [udantes , beneqi comitati per

jvrum reducuntur. H uicpmdc quiddam habet male,ut Comici
pequen ter utuntur. M ale mihi timeo: fro eo quod eft ualde ti *
jnco. Cicero in Bruto: Addebat et.'d,idq; ad rem pertinere ere*
debaty feriptores illos male multatos. id cft,ualde, er quap be*
ne multatos, fed in malum illorum :ideoqj no bene dixit muU
totos, fed male. Necj; idfolrn in poptiuo aduerbio, fed in fu*
perlatiuo quo <£ : ut pefiime multatos. At qi adeo in compara*
tiuo, fed fr eque tius cum tierbo odi:ut idem in Philip , Quo ne*
minem ucterani peius oderunt. Pcius,quap magis, er udiiius.
Epift. *.Ub.7. Idem ad Mdrim:0 ieram multo peius hunc,quam itlum ipfunt
tankcpL Clodium. lUum cr.im oppugnaueram , huncdeftnderdm. N ec
tuitum per coparatiuim cim hoc uerbo,ucrum etiam perpo*

fitiuum.VtTercnt.in Adelphis:- Illud rus nulla alia cdufa tam

AA.4.fce.i, ^ odijfip quia Prope ejl- Tam male,pro eo quod eft , tam
ualde. Per aliud autan uerbmjui Ouidius Heroidum;

Epi(i.Ph*d.a4 Peius adulterio turpis adulta- obeft. •- '

Hippoij. De Super, Supra,Intra,Infra, Subter* cap, liip.

1 il Super

+• TI -- . • .* • .

K «3BB v ' '■< /

EtEdAfJtlARVM LIB. ft t**

^ Vper,er fuprd Jicet in eodem loco federe pofiint,tamen iti
|J fooc pleruncp difjrrunt,qudd illud contiguum ejl, hoc inter *
iedo jpatio.vt, fedeo fuper lapidem,magis quam fuprd lapi *
dem. Rurfus,aquila uoldt*uel,nubes pendent fuprd nos potius ,
quam fuper nos. No» tame» /ic fempertut apud Quintii Nec
ulk ejl jupri terras adeo rabiofx bcllua,cui no imago fud fan *
dnfit. EtLiuiumlib.x im i.vbi circa tmros fubterter *
ram per dies quindecim pugnatu ejl. I ntra,cr infra ctidm dif*
ferunt: quia intra ad numerum , er ffatium rejntur:ut,wtrd
uiginti diesicr, intra murosmon autem infra uiginti dies:uel,
inp-a muros. I nfra ad dignitatem,?? ad locum:ut,infra digni •
t&tem meam efi:??, infra teftmjd ejl,fubter tedum. D enty
intra habet relatiuum extra : infra ttero j'uprd.Subter quoq ; re *
latitium habet fuper : ideoq; adum rei fere fignificat.V t,hic
> * urinator mirifice natxt,duraiqi fubter dqudm, - 1

De Sicut,lta,lucp,SC Sic. c a p. lui i.

Slcut,habet nonnunquam uenujhtem magnam,dt<fc utilitate
in diJfonendo,quoties dntccedentm annedit cum fequete
fentetiaiut apud Quintilianum, Sunt er alia ingenia quidem Ub.i.ptoct-
qu£ adiuuant,uox, latus patiens laboris, ualetudo , conjhntia, mo*
decor:qu<e fi modica obtigerunt,poffunt ratione ampliari. Sed ;•
nonnunquam ia dcfuntyUt bona etiam ingenij yfiuiiaq^ cor * ^ •

rimpantificut er hjcc ipfa fine dodore perito , j ludio pertU
naci legendi/ mbendi,dicendi, mula, er continua excrciatio =*
ne per fe nihil profunt. Plinius lib. v 1 1. F erunt Crafium autm c*p. t*
Crajii in Parthis interempti nunquam rififie,ob id uyihccnp uo
catum, ficut nec ficjje multos.Seruius grammaticus hac didio*
ne er bene , & frequenter* utitur. Ppjjurnus eodem modo,quo
ficut,ufurpare duo dia,qucadmodumxcr quomodo,aut fi quid
aliud ejl eiufmodi naturce. Habet er aliam naturam ficut , ut
non modo res fimiles copulet ( quod ejl frequentifiimum) fei
diucrfas quoque,?? [ape contrariasiut idem Quintilianus,Sed
1‘ ; - k 5 hac

n. ' 7

I «i

Ijl

j;#Df
y i|/f

j/o LAVREN T I I VALLAE

hjec eloquendi prxeepa fi cut cognitioni furit necpjfariajti no
fatis ad uim dicendi ualent,nifi :i!:s quadam fkcilias,qu£ apud
GracosWn nominatur, acccjfcrit. Quod licet dicere etiam per
ut, er quidem fcquentiusiut idem. Quod ut optiimmja, lon*
ge difficilimum.Sed in hoc genae famonis bonam fibi partem
ucndicat illud, Ita. De quo hoc etiam addam, qued nonunquam
accipitur pro iaq ; , fcd hac.difjcrentia,ut nunquam ipfum an*
teccdat in eadem fententia altera didio. Cicero in T ufculanis:
nobili fima duitas Grxcia,er olim potenti fima fepulchni
ciuis fui ignoraffet , niji ab homine Arpinate didiciffet. Fojfu*
mus pa iaq; fic dicaeil aq; ciuias,uel ciuias iaq;,codc modo
quo fic,pro ficq;. Quintilianus ubi deadolefcctein opere duro ,
t ac uirili fc exercete dixiffet, intulit: Sic cffcdu cfl,ut queadmo *

dum aliqui putant, poffet cito nuliare. Accipitur etiam itu pro
Pkilip.f. ualdcyUt C icao: N ec ia multo pcfl edidum Bruti afjbtur,cr
C ajsij. Quintilianus: N ec res ejl ia magni teporis, ac laboris»
De Nam,Nancg,Nam qudd, Qudd autem, 6C
Qudd uerd. cap, l v.

•v TAw,er Nanq; quiddam fnule habcnt,quodia,er iaq;:
INI quippe eunt Nanq; foleat er primum locum fortiri , er
fecundum,aliquando etiam tertium:Nam,non fclet,fed prima
femper ejl didionum. P rstercd hoc aliquando accipitur pro
autem,ad dislindioncm fententiarumiut inSaUudium Cicero9
Nam quod in uxorcm,atque filiam meam ani petulanter inue*
dus es. ldent ualet,ac ji dixiffet , Quod autem in uxorem , er
catera : fiue,Quod uerdiueluti fepe incipere folemus,ut idem:
Quod autem fcribis,quid de exitu belli fentiam , magis confi *
L Jb.t. Uum petere poffu/m , quam ipfc alijs dare . idem de Oratore y
Quod uero uiros bonos iurc ciuili feri puas , quia legibus er
prawtia propofia fint uirtutibm, er fupplicia uitijs , equidem
buabam uirtutem hominibus ( fi modo tradi ratione pofiit ) in*
JtituendOfCr perfuadendo9non minier ui,ac metu tradi.

: i ■ De

>. »

ELEGANTI ARVM LIB. II. iit

De Iterum, Antehac3Pofthac5Dcinceps,<5£

Rurfus. c a p. lvi.

IT erum,rcfvrtur etiam ad primam uicem,non tantum ad po *
feriorem : nam Iterum uoco te,id ej},iterata uice , ufitatum
ejl . 1 teram uocatii te,id efl,prater hanc uicem, minui efl ufna*
tum. Cicero pro lege Manilia: Quum tantam multitudinem
cim tanto jludio uideremus,quantam non iterum in eodem ho*
nunc pr a fidendo uidimus . Antehac , er pofthac huic jimilia
funt : hoc cfl,ante hoc,uel pojt hoc tempus. Aliquando tamen
reperimus ante illud,uel pojl illud tempus. SalluRius : Sic erat InCatfl.
accenfa libidine,ut fepius peteret uiros , quam peteretur : fed
ea f<epc antehac fidem prodiderat,creditum abiurauerat. Sue* Cap< XJi
tonim in Domitiani uitx : Vari arrogantia cum procuratorum
fuorum nomine formalem dictaret epiilolam , fic coepit : Do*
minus,cr Deus noRer fic iubetfieri.Vnde institutum poRbac,
ut ne feripto quidem , ac fermone cuiufquam appellaretur ali*
ter. Deinceps, finuliter accipitur pro dehinc , er pro deinde ,
atque etiam pro gradatim. Cicero in T ufculams : Omnes qui
deinceps accubarent , ad lyram canerent. Et ad Thermum: EpigtJ7 m,.t,
Sed tamen tres fratres ,fmmo loco natos, promptos, non
indifertos , te nolim habere iratos , quos uideo deinceps tri *
bunos plebis per triennium fore. Sed redeamus ad Iterum ,
quod aliquid nouitatis exhibet , quum dicitur: -ltcrumq; ad Aen.iib.*.
tarda reuerti Corpora- Quomodo iterum i nunquidfcmel an*
ted redierant t mnime.Quid ergo i Aut accipiendum efl quo*
modo Rurfus, pro' econtrario : Cicero Officiorum libro tertio ,

Neque me doloribus dedi , quibus effem conftttus , nifi reRU
tijfem, nec rurfus indignis homine dofto uoluptatibus . aut
Reuerti,Redirecji pro ucnire:ut idem de fato. Ad Chryfippi
laqueos reuertamur . quum nihil de chryfippo meminiffet.
Quintilianus : Si uerum cjlpofl uctujh fecula, cr innumera*
biles annos reddi rurfus ahjs corporibus animas, fbrtaffe in

k 4 ntc

tji LAVRENTII V A L L AE

mc renatus fit aliquis ex illis. Redii quaji dari : nam idem hoe
uerbum efficeret. Et alibi: Sed ad illos iam pcrfaftis , conditu*
tisq; uiribus reuerttmur.quod in canis gradibus faepc facimus,
ut quum optime fatiati jimus,uarictas tamen nobis ex udiori*
bus grata fit. Nonaitreuertendum ad uilior es libros, quafi ab
bis incipiendum jit, fcd quum fatiati fuerimus bonis libris an*
quam cibis^poBed nos aduiliores conuertamus.

De Vltro,Citrofy,Huc,UIuc,SurfumJDeorfum^
VItro,<3£ Sponte. . cap, l v i i.

Dedam. i, ¥ rLtro,citroq; in faftis,cr in didis. Quintilianus in Creo:
V Crcus quoq; inultus in limine cfl,ficut folet,ultro,citrocj;
commeare. Cicero libro fexto de Republica : Multisq; uerbis
ultro, citroq; habitis, ille nobis confumptus cft dies. Quum ego
te alloquor,tunc uerba ultro , quafi ultra eunt : quum te alio*
quen tem audio,tunc uerba citro,quafi citra ueniunt : ficut pe*
des, quum d loco recedo,tunc ultro euntzquum redco,ttic citro .
N ec elegans cffet,huc atq; illuc commeabat,nifi errabundum*
C r incertum iter fignifaccs. Quidam txml furfum er deorfum
AA.t.rcr.k» utuntur,opinor,imiantes Terentium,qui in Eunucho aitiSex
ego te totos P armeno hos menfes quietum reddam , N e furfum
deorfum curfites- Nefcio an dc Athenis hoc diftum fit, quibus
portus in imo,urbs uero editiori loco fita efhfbrte fic loqui de*
ceat per furfum deorfumq. ; , fi de fbrtunr mutabilitate dicatur,
qur nunc toUit,nunc deprimit.Vltro tamen d fronte fic uide*
tur(ut breuiter dicam)diffarre,qu6d ultro efl quafi fine requi *
fitioneiut, ultro ad teueniiid eft,d te no requifitus ueni: fronte
ad te ueni:id efl,meo conjilioilicet ad res inanimatas trans fari*
tnus:ut,rmlt£ arbores fua fronte nafcuntur.id efl,per fe.

De Et, Ac, Quercum luis compotiris, cap.lvi it.

ET, multifariam folct in ufu accipi, cuius conditionis efa,
que,*? ab eo compofita negatiua neq; ,*? per apocopen
nec.verg. Audieras,*? fama fait,~* Mart.

• Q uod

ELEGANTIARVM LIB. II. »*j

Quod nummos cernis, mitti nos credis amica: Lfc.

Falleris,cr nummos ijh tibella rogat .

Quintil.Has primum audiet puer,haru uerba effingere imian* LflM.cap.i.
do conabitur :er natura tenacipimi fumus eorum , qua rudibus
annis percepimus.Et,pro quia accipiendum eJl.O uid.in Faflis: L&*6»

UU aliud vejhm,qum puram inteUige flammam,

N atuefc deflamma corpora nulla uides.

Que pro quiafiuc nanq^Similiter Cicero:Non folu nobis nati L&.t.Offic,
fumus, ortusqi noftri parte fibi patria uendicat , partem amici.
Duplicantur interdum ha coniun titiones ,fcd in rebus diuerps
ucnuftius:ut,Tc admirantur er ciues , er hofyites. Vergilius:

-O' quires hominumq^demq;. ldefl,o qui res er hominum,

CT deorum. Sallustius in lugurthinoiSefauobisq; dignum ejl .
id cft,er /e,er uobis dignu ejl. R aro tamen in profa,in carmi»
ne uero frequentius. Quintii N ihil ociofum pati,quodq in in i«
uentionc,quodqi in elocutione annotudum erit. Quare de nec ,
er de neq;,er de ffueyffmilibusqi , quoties geminantur ( quum
facilia inuentupnt ) omitto exempla. Et, quoq± initijs fenten * * .*

tiarucompetit,utidcm libro primo:Et finita quidem funt par*
tes dua,quas hac propfiio poUicetur.E iufdcm natura cfl ac,e?
atq;. C icero. Ac fi uolumus eius rei, qua uocatur eloqucntiajpue
artis, pueftudij,pue exercitationis cuiufdam a natura propila
conpder are principium,cr catera. Idan: Atque cateri impera*
tores,qui de iUo triumpharunt ,er catera. 1 nterdum etiam,cr»
afftttuiferuitiut idem pro Milone, Et funt qui de uia Appia
loquantur, aceant de Curia. E t in Vhilipp. Et ad eum legatos
de pace mittemus , qui pacis nuntios repudiauiti idem: Et po *
fica miramur, quare pr at molepe populus Romanus. Interdum
neqi iopulam,neq ; afpftum pgnificat , ut p hoc modo loquar:

Superaui illum inpalaprd,zr cp am uapus,er f urnam pupU
tus. vt idem defeneftute: Depndi legem Voconia magna uocc,
bonis'# lateribus,^ uidetis annos meos. Ac p dixijfet, depndi

k i legem

TJ4 LAVREN TII VALLAE

legem Voconiam iuucnili uoce,atq; lateribus, er fium ita fieneX*
interdum etiam tali modo : Defindi firtifiime illam legem : er
hoc in tam proucftti xtatr.ucl , er id in tam prouefh artate. Vel
per que,fiue per atq^:fic,l dq; in tam proucda artate. Kcpudiaui
uxorem,idq; autore patre em, J tem per negatione: DuxiPau*
lam uxorem,ncque hoc:uel,neq; id fine prudentu hominum au*
toritate: uely nec id fine confilio:ucl, er hoc non fine con filio.
Qux exempla er nuhi relatu longiora fiunt , er legentibus (ut
fiuprd dixi) facilia inuentu. illud non indiget admonitione3quc
pro er, er quoq i pro ctid debere accipi }ut alteru quafi metnbrd
cum mcbriiydltcru quafi corpora cum corporibus coputet, ali*
ter abfiurdu eJfiet.Hoc admonendu efi,er,pro ctid apud Cicero *
nem nufiquam reperiri , ficut in exteris illo posterioribus ,utd
* * ^ Vergilincipiamusiut , Natus er ipfie dea- Quintilianus: T a*
mertfi quid aduerfius te ipfie ccmnujit adoleficcns , fit boflis er
nteus.Cicero dixijjet,fit hoftis etiam metis,uel picus quoq;. 1 dent
inquit: Quod inter omnes conJht,nifi inter eos , quiipfi quccfc
infianiuntyinfianifiimu. Quintilianus,id efi,fieculum ab illo pro *
ximum3dixij fiet, tum illo modo,tum etiam ficinifi inter eos,qui
Dedam,;. C r ipfi infianiunt. Simili ratione de nec,pro nec etiam. V t idem:
Pcrfolui gratia non potefi,ncc malo patri Cicero, er fiuperio *
res omnes dixijjent , nec malo quidem patri I nterdum ttufice *
mM,er,atque,nec,nunc ab hoc,nunc ab illo principium fume *
tes:ut,er pacem rcjpuis,nec bellum geris:ucl,ncc bellum geris *
. er tamen rejfiuis pacem:uel fic,er pace non uK,nec tamen beU
lum gens:uel,er paeon non uis , er bellum gerere non potes.
N am in nec, fiue in neque (de utroq; enim loquor) inclufia efi
er,uel queyin qux refiolui poteft:cr ubi cfi ncc,ucl neque,id re *
folui potejl per er non , uel,que non. P oetx etiam maiorem in
his fibi licentiam permittunt. Nec er ncquc,fiequente emm,aut
nero, pro fimplici, non pro compofita negatione accipiuntur.
Siquidem idem ejl nec enim,fiue neq; enim, quod non enim,nifi

ELEGANTIARVJH LIB. II. r )$

xtx rcfoluimus , non etenim:neque uero , idem quod non ucro,fi
modo non uero dicere licet .

De ViaGimJnukcm, Mutuo. cap. lix.

VI ci 'fiim, non memor fim ufquam effc apud Ciceronem ,CT
Quintilianum,?? fcrc maximos quofque tutores, niji pro
fecundo loco,fiue e <Uucrfo,uel e cotrario. Vergilius tantum fe=
tnel,necp, id aperte, uidctur ufuspro inuicem,?? mutuo : -Quid Bdog.?,
pofiit utcrq uicifiim Experiamur - Quod imitatus efl Sueto *
nius,cr alij plures. Cicero femper ( quod ego quidem fciam)fic:

Id deciperet ab alio,uicifiimq; redderet. Etitcrum:Scdcgo ad * Dtflmic*
miratione quadam uirtutis eius , ide uicifiim opinione forajfe
nonnulla quamde moribus meis habebat, me dilexit. Itidem
Quintilianus,apud quem,c? exteros illius xatis non modo in *
uicem ali modo ufurpatur,quale efl in Declamationibus : inuU Dec,m7*
eemfuflinetes, inuicem innixi.id cjl,alter alterum fuflincns,cr
uterq; alteri innitens.fed etiam in fenftt,cuius efl uicifiim,ut in
lib.decinw.Tam contumdiofos in fe ridet inuicem eloquentia, Cap,7‘
cr qui fluitis uideri eruditi uolunt , flulti eruditis uidentur. Et
iterum: Neq; enimuideo qux injlior acquirendi ratio,qum ex Lib(„,
honeftifiimo labore , cr ab ijs de quibus optime merucrunt,qui
fi nihil inuicem prxflent,indigni fuerunt definfione. r Unius po
jlerior.Habes res urbanas,inuiccm ruflicas feribe. In eadem /?«=
gnificatione efl mutuo,de quo modo attigi,non foluminhac,
qualis efl , inuicem fe amant , cr mutuo fe amant , cr mutuus,
amor, fcd in ea de qua diffutxui. idem Quintilianus in eodem
Jhtim poft loco: Ac ne pauper quidem txnqud mercede accipiet,
fed mutua beneuolentia utetur.id cfl,reffondcnte. Cicero: Fac EpU;. (&»>•«
ualeas,mecj; mutuo diligas.hoc cfl,rmhi in amore refpondeas.

De Srilicet,<3£ Videlicet. cap. l x.

SCilicet, cr uidelicct uidentur fignificare idem quod certe,
fedufumfum habent,?? prxcipuu per amaritudine quatio
dam cum derifu permixtomiut apud V*rgiliu,Scilicet is fuperis

labor

LAVRENTII VALLAE

iftv

, A ,

Ifl

aA*,,^or cft~ Et aPu<l Terentium: ld populni curat fcilicet. Et
Dedam. «. dpwi Q»wM7i4rta7n:H<fC uidelicet cxpeflnfli , #t ne captiof m
ejfet officio tuo , maturius redijfe, ex indufiria tempus triuidi.
Nonnunquam jine hac amaritudine,cr impone, ut apud cun*
dem: Sed cft uidelicet ultima quxdam calamitatum rabies , er
nouifiime in furorem uoa ipfauertuntur. Nonnunquam poti
relatiuim, ficut folet poni quidem , nonnunquam er ante, uel
Pu*£™?Zl'ner'Utiuo' ki funt modi utendi btf duabus diftioni*
periri uidetur bus apud doftifiimos:apud quos uix reperias illum uulgo u/ifiu
Aifemm San- *$,'wam ntodum, ciint ea qux confife dich funt , per fingidd
xitne pius q? poflca exponimusiquole ejfet, Quatuor funt uirtutes , fcilicet ,
girimu™fcna-* uel,uidclic€t prudentia, iuilitia,fbrtitudo,modeftia.

SECVNDI LIBRI FINIS.

licet calendis,

&idibus«

LAVRENTII VA U

LAE IN TERTIVM LIBRVM
ELEGANTIARVM
PRAEFATIO.

E R L E G I proxime quinquaginta Drgfte
florum libros ex plcriffy iuri fconf 'ultorum uo*
luminibus cxccrptos,cr relegi quum libenter,
tum uero quadam cum admiratione. Primum,

quod nefeias utrum diligentia'ne, an grauias:'

prudentia,an xquias:fcientia rerii,an orationis dignitas pr<e*
jlet,cr maiori laude digna ejfe uideatur. Deinde quod hxc ipfit
ia in unoquoqi illorum omnia funt egregia ,er perfctfa, ut ue*
hementer dubites, quem cui prxfircndu putes. Cui fimile quid *
dam ( ut de ultima antimi parte,qux ad nos pertinet dicam) in
epiftohs Ciceronis admirari folebd , qux quum d pluribus feri *
bantur, omnes txmcn ab uno , eodemep ( audacias dixerim) fi
perfonas fufttdens,ab uno Cicerone feriptx iudiccnturiia uer *

bd,

ELEGANT IARVM LIB. IIT. lSl

ld,dc fententi* , chdraderq; ipfc dicendi ubty fui cfl fimilis.

Quod eo magis in iurifconfultis efi ddmirdndum , quod illi ea*
dem £tate cuntti extiterunt in eodem quafi ludo, dc fchold itu
ftitutiihi uero inter fe etidmfecuUs dijhntjicet omnes pofi Ci*
ceronem.ldeoq; quibufddm in uerbis ab eo differentes , quales
omnes k Vergilio ufq ; dd Liuium fierunt. N<an Serui) Sulpi*
tij,dtq; Mutij ScauoU nihil exjht, fed alterius Mutijreccn*
tions.Et prifci iUi quidem iurifconfulti quales, qudnticfc in elo*
quendo fuerint , iudicare non pofiumus : quippe quorum nihil
legimus.His aute,qui inter manus uerfantur, nihil eft,mea fena
tentia,quod dddi,adimi'uc pojfe uideatur, non tam eloquenti £

(quam quidem materia iUa non magnopere patitur ) quam LOa
tiniatis,dtq; elcgantU : fine qua caeca omnis doftrina efl , er
iUibcraUSfprafertim in iure ciuili.Vtenim Quintilianus inquit, ap.j, ”*
Omne ius,aut in uerboru, interpretatione pojitum efl,aut aequi,
prauicfc diferimin e. Et quantum momenti in uerborum inter*
pretatione fit,ipfi iurifconfultorum libri maxime tejhntur,in
haere praecipue laborantcs.vtindmq ; integri forent, aut certe
ffli non forent, qui in locum i!lorum,etiam Iufiiniano uetante,
fuccejferunt. N ota funt corum,zr nimis nota nomina,ut fuper *
lucuum fit f a permerecenfcri, qui uix quintam partem iuris
ciuihs intdligunt,cr ob imperiti£ fua uelamentum aiunt non
pojfe doftos cuadere in iure ciuili facundi£ fludiofos , qttafi iu*
rifconfulti illi aut rufiicc locuti fint,id ejljkoru more, aut huic .
fcientU non plane fatis ficerint. Quid de idis loquorf ego me*
diocri ingenio , er mediocri literatura praditus , profiteor me
omnes qui ius ciuilc interpretantur, ipforum fcientiam cdottu*
rum. Quod fi Cicero ait , fibi homini uchanenter occupato, fi Cfcpro Mv
fiomachum moueant,triduo feiurifeon fultum fore , nonne er neaa*
ipfe audebo dicere,fi iurifpcriti ( nolo dicere iurifmperiti ) flo*
machum mihi moueant , aut etiam line ftomacho,me gl offas in
Digefh triennio confcripturum , longe utiliores Accurfianisf

ULercn

ijt LAVRENTII VALLAE

Merentur enim,mercntur fummi iUi uiri ndneifei dii quem, qui
eos uere,ritcq; expondt , uel certe a male , er Gothice potius,
quam Latine interpretantibus defindut. Gothi ifli, quidni er
Vandali exUlimddi funtf Nam poftqukm h£ gentes fcmclfite*
rurr.q; I talia influentes Romam ceperunt, ut imperium eorum,
»« linguam quoque (quemadmodum aliqui putant ) accepimus,
CT plurimi forfan ex illis oriundi fumus. Argumento funt con-
dices Gothice feripti, qux magna multitudo c fl: qua gens fi
feripturam R ominum deprauare potuit , quid de lingua , pr£ *
fertim rclifkl fo bole, putandum cfi t unde pofl iHorum dduen*
tum primum,aho-umq;,omncs feriptores nequaquam facundi,
Jdcoq, prioribus multo inferiores fuerunt. En quo literatura
Romana recidit. Veteres admifeebant lingu£ ftt£ Grtcamtifti
admfceiit Gothicam. N eque ucro hoc dico , ut iuris fludiofos
carpam, imo ut adhorter potius, perfuadeamq; ftne fludijs hu*
inanitatis non poffe,quam cupiunt, affequi facultatem : malintcfr
iurifconfultorum,qum leguleorum jimiles effe. Nam (ut Ver *
giliano ucrfu utar)

Georg.*. o' fortunatos nimium, bonafifua norint Agricolas.

3 td ego appellem iuri operam dantes fortunatos , fi norint fu4
bona. Q U£ enim difciplina , fcilicet qux publice legitur , toni
ornatd,at(p (utfic diam) tamaurea,utiusciuilef An (ut hinc
incipiam) ius pontificum (quod canor, ictm uocant) quod ex
maxima parte Gothicum e fit An philofophorhm libri,qui ne 4
Gothis quidem, aut Vandalis intelligerentur t quos ego ob hoc
maxime crrarc,quod loquendi facultate corucrunt,in libris meis . ..
de Dialcfticd olendo: quos iam cdidiffem,nifi amici me hos po*
tius edere cocgiffcnt. An grammaticorum,quorum propofitum
uidetur fuiffc?ut linguam Latinam dedocercntt An deniqi 'rbc*j
toricorum, qui ad hanc ufq; stitem plurimi circunfirebantur,
nihil aliud docentes quam Gothice diceret Vna fuperat iuris
ciuilis fdentia adhuc inuiolati t , er fanftx , er quoji Tarpeia

arx

. •

ELEGANTIARVM LIB. III. rj?

dnt urbe direptu. H ane etiam i Hi Gothi,non G adi, per fpeciem Mjjjjjgj

Amicitie poduere,atq; euertere tentauerut, euerterety pergunt, coildita.

Hanc ipje ( quantti in me erit) ut M. Manlius Torquatus pro*
tegam , imo omnes qui hoc nomen profitentur , protegere de*
bent. Quod fi fecerint (ut Jf>ero,cr opto) non lcgulei,fed iu *
rifeon fulti euadent. Quod ad meum aute hoc opus attinet , non
fraudabo iuris conditores debita laude. Tantum igitur deberi
puto huius facultatis libris , quantum illis olim qui Capitolium
ab armis Gallorum, atq; infidijs defenderunt : per quos jaftum
cftyUt non modo tota urbs non amitteretur, uerum etiam ut to *
ta reditui poffet. Itaque per quotidianam lettionem Digedo*
rum,cr femper aliqua ex parte incolumis , atq ; in honore fuit
lingua Romana, er breui fuam dignitatem , atque amplitudi*
nem recuperabit. Sed ad reliqua pergamus.

Dc T anti,<5£ Quanti,cum fuis compofitfs:dccg
PluriSjSC Minoris. caf, i,

T Q_V E ut ab eo potifiimum incipiam, quod
nec ab aliquo ( quodfciam ) traditum, er tra*
ditu dignifiimu c/l:duo,tanti,cr quanti , com*
pofitaq; ab eis tantidem, quantilibet, & quan*

! ticunq;:totidemq ; comparatiua pluris, er mi*

norisipratercd nulla alia nec coparatiua, nec nomina, nec di*
itiones queunt ut genitiuo cafu adjungi his ucrbis,emo, uendo ,
tTemmdo,uenco,mcreor,comparo,<eRimo, laxo , liceor, addico ^
ddiraho, metior pro *]Imo,conjfat,cdduco,lqco, faneror,pa*_
dlcor,pan^opcptgi,ccndemno,poslulo,cr(i quafunt alia (i* I

milis horum flgnincationis , Neq; enim audiuimus dici unqnd,
uendidit patriam hic auri: aut, Achilles uendidit corpus H edo*
ns auri: Priamuscu illud redemit magni ponderis auri :fcd per "*

ablatm fic: Vendidit hic auro patrid,crc. Exanimumh: auro
corpus uendebat Achilles. Htec Vergil. Valerius quoque libro Cap.<’*
quinto: Magno ubty pretio uirtus adimatur, Qganti uero,

■«t*

StOd

itf

Dedam, iw

Saty.7.

In cail,fity.

CB w

160 LAVRENTII VALLAE

cr tanti,c£teraq; (ut dixi) genitiuum non mutxnt,ut T eren*
tius in Eunucho: Quid agasfnifi ut tc redimas captum quam
queas minimo:cr fi nequeas paululo,at quanti queas. id cfl,wt*
ti tc redimas, quanti queas. Cur non dixit quanto,ut cogrueret
cum illis minimo , cr paululo? aut minimi , cr pauxiUi3ut con *
grueret cum hoc quantifnifi quia tanti,cr quanti mutare no li*
cetyCT ab eis,qu£ dixi copofitx. Quintii, in Paflo cadauere:Hoc
unum fupereratyUt deuettum tantidem uenderes. Et in Verrem
Cicero: Aiebat tecantide £ ftimaffe, quanti faccrdote. luucnalis:
Quanticuq ; domus coflet - 1 dem (quod ad precdiftn compara *
tiud pertinet) Balnea fexcentis,cr pluris porticus empta. Cur
non dixit cr pluribus,ut copularet coiunttio eofdc cafustTitui
L iuius lib. x l vi i i. Mancipia minora annis uiginti,qu£ pott
proximum lujlrim decem milibus ecris , aut pluris uenijjent , ea
quoque decem tanto pluris quam quanti effent , a flimarentur.
Adeo ut interrogati per eunde fepe cafum re frondere neque*
amusiut Plautus in Epidico , Quanti eam emit fuili. quot minis *
quadraginta minis. Rorat. Quanti empta:? paruoiquanti ergo*.
De Omo. ottufiibus.heu heu. Nam illud apud Ciceronem , Quanti addi *
dus? nulle nummum. non ejl illud mille genitiui,fed ablatiui ca *
fuSyUt mox doceboiquafi millenario nummum, id efl, nummoru *
Et hxc quidem interrogatio efl per genitium , refrofio autem
per ablatiuum. Aliquando e dincrfoiut, emitti'ne decem minis
ittum equum ? inia pluris. Aliquando hi duo cafus iuxtx idem
verbum harentiut, emitti ittum equum decem minis,an pluris ?

upd fi aduerbia foret (ut nonnulli exittimare folent) curto*
tius ddtum efl tanti, cr quanti,pluris,cr minoris,non tanto,cT~
quanto,pluri,cr ntinori,qu ii huiufmodi uerbautiq ; ablatiuum
defiderent ? Cur non idem fit in c£teris coparatiuis , au£ palam.
dduerbidturfN on enim dicitur ,emi equum udioris, cariortfue,
quam tu:nec uiliori,cariori'ue quam tu , fed uilius quam ti^aut
carius : neque uendidi £des melioris ypeioris^e, quam tu :]ed

melius

Satj.j.lib.i.

ELEGANTIARVM LI6. III. Ut
%* I udius, peiusue quam tu. Cur deniq; ( quod non minus miran*
dum eft ) hac ipfa qua nonunaui, quoties f ubjhntiuis maritan*
tur,formam naturalem ,er legem uerborum tnfiodiunt f exce*
pto tantidem,quia eft fubjhtitiuwm,quod ablatimm,datiuumq;
non agnofcit antodcm : folasq; has uoces habet' puttunde, e T
untidem.D icendum % erit, quanta pecunia iftum equum enufti:
jicut quot minis. I uuenal- Quinto

Metiris pretio, quod ni tibi deditateffem , Salf.*.

D euotusq; cliens, uxor tibi uirgo maneret.

Liuiusftb.x x 1 1. H ic miles magis placuit , cum pretio minore
redimendi captiuos copia fieret. Itaque genitiuos Qlos , tanti
emi equu,quanti potui, fic exponere no pojjumus , tanti pretij ,

Cr quanti pretij potui, fed fic, tanto pretio , quanto potui. Et
:per comparatiuwm :ut illud Ciceronis, N on pluris uendo quam
alijyfbrtaffe etiam minoris. Cum aliquem doces,noti ita exponas, s~ *^Xm‘
pluris, id efl, pretij : e r minoris,id eft , pretij. N am huiufmodi
expofttio fecit, ut plerique fiderentur.fed fic,pluris,id eft, pluri
prctio:minoris,ideft,minorifumma.

DeMea,Tua,Su^,«S<:Cui'a. c a p. ii.

NO n tantum in his caufis , quas oflendi , nonnunquam
aliter reftondemus , quam quo modo interrogati fumus,
fed etiam in illis tribus pronominibus , de quibus proximo li*
bro diftutaui, tamprimitiuis , quam deriuatiuis : quorum di * Diomede >•

uerfam conuicimus naturam effe : er prater hac unum, cuius, l»b.«,
cuia , cuiwm : quod a ueteribus non inter nomina , fed inter
pronomina numerabatur, ut meus mea meum. N ec Graci
relatiuum , unde hoc nomen defeendit inter nomina, fed in * ... /1

ter articulos codocant: er nos pronomina quadam articularia ^
folemus appedare. i deoq;,ut dicimus, mea eft, tua eft , Jua
eft: er mea, tuafia intereftiita cuia eft, er cuia intereft. P lau*
tus in Epidico : Ego dium conueniam , atque adducam ad te,
cuia eft fidicina, Cicero pro MurxnaiEa cades potiftimum cri *

l mini

tU ^AVRENTIIVAtLAE ,

Atini datur ei, cuia interfuit: non ei, cuid nihil interfuit. Igitur j
intcrrogatiiCuius hominis cjl hoc opus i rejpondcbimusmewn,
non mei.Cuius domini hic fundus: tuus3aut fuusmon tui,dutfut .
Rtirfiim, Meurnnc fundum pofidcs,an tuumf rcfpondcbo neu*
triusyucl illius. Interrogamus adhuc, rcfpondcmusq ; pcruanos
fdfus:Meum'ne prrdiuefl, an illius: rcjpondcbofeUi uscerte, non
tuum* Similiter de Cuius nominatiui cafus, ad quod nuqyatn re* ,
, ' fbondcM per eu dem cafum, nifi in tribus pronominibus deriua* —

tiuisiut, cilium pecusfrejpondcas meum ,-ucl illius. Interrogatur
?. ctfa m per diuerfos cafusiut, cuium pecusftuum nc,an Meliboei?
fcd per talem diftionem nunquam rcjpondctunnifi dicas,ejt eu*
ium ejl:uel,eft cuittm ejfe debet .er fi quid efl firnlc.

C A P. I*1* f

De Tanti, Quanti, MagnijPjruijCum interelt

E Adcm mti,<cr quanti,pofitiua quoq; ; duo, magni, c r par-

/* « ». • * vk««M tlltc A<mw»ifC i/rrnlA _ fff:

AacmnmiyKy i’ — * ° 7- •

JL_ ui , fola in genitiuo iunguntur cum illis gemmis uerbis , in*

tcrcft,cr refert. Cdtcrd autem, ucl iiucrbiahtcr , ueluoce nos
nunatiuiSiue accufatiui , er i» primis horum comparatiua, fu*
pcrlatiuaqi magis c 7 mimis, maxime c r minime, horm

pauxillum, nihil, aliquid, c r fiqua funt aha. Tanti mtereft ,
dwnnti inteream Jgni refert,pam refert,ac multum refert, plu*
rimum intcrefe,maxime'rcfert,magis rcfeit,paulum refert, nanus
re fert, parum refert. Quinetiam non modo quatuor Uc nonund
id natur r habent cum his duobus uerbis, ucrum etiam cummul
tis ahis-.ut, magni rslimo, parui ficio,parui pendo,quanti ficis.
Itanti ficio.Sed cum huiufrrtodi uerbis nonnunquam aha nonund

* iunsiuntur,ut plurimi <efiimo»

De Mil e,dc Milia. c a p. m i*

A Tque( ut promifeum exoluam ) illud Ciceronis mile num*
AmJmjlng «Uris numni cfrtum mplodufdmjmpr<e*
ruUa/j cepto M.VdrrouM cc mprobobo. In Mippias-Anuetu^M M|

elegant iarvm LIB. III.
LAntonio mile nummum ftrret expenfmi Et pro Milonr.Itt
quibus propter infanas ijhs fubftrudioncs facile nule hominu
ucrfabdtur. Qudlia exempla plura repetere , ni fi Varronis pr<£=
ccptio fatis effet,qui in libris de Analogia , inquit: Q«am per*
ventum eft ad milenarium , affumit fingulare neutrum, quod dis
citur hoc mile denarium , a quo multitudinis numerus fit milia
denarium. Et paulo poft: ut fit utrunq ; fine cafibus uocis , dices
mus ut hoc mle , huius mile: ita hoc decies, huius decies:H£c ha*
denus. illud quoq ; pr£ter h£c addamus, mle hominu dici,zr mi
liahominum. Iteru mle homines dici , milia uero homines non
dici. Cuius rei caufa eft , quod proprie dicimus mle homines , ut
centii homines, mliahominim,ut centenaria,uel turb£ hominu.
Hoc fubjhntiuwm eft, illud uero adiediuum. Itaque non licet di *
c ere milia homines,quia duo fubjhntiua non coharentfttle eo *
pulameq; in his ullus certus ineffet fenfus. Mile hominum licet
dicere, quia mile fubjhntiuatur,ut multum hominum, pro multi
homines. Item mile hominum , pro mile homines : idemq; erit ,
quod milium hominum^jmtuTf^^^^^haet milium, quod
tt on habet, nifi pro miliario, quod conflat ex mile paftibus: uel
pro feminis genere: uel more varronis , quia dicimus hoc mile:
uel quia(ut maxime reor)nec adiediuum plane,nec fubfhntiuu
eft,ft cut hic,h£c, hoc, ifte, ijh,iftud , er nonnulla alia pronos
mina. Nam catera adiediua non patiuntur ftbi ita adhaere
adiettiua,ut pronomina.Dicimus enim, hicrobuftusmejfor, ifh
robttfh muVicr.Nec dicimus, antiquus robudus meffor, antiqua
robufh mulier. At nomina numCrorimfunt iftis pronominibus
finulia:ut, centum, aure£ pater£, mile amat£ naues. Ergo La*
tine dicetur, mile ex hominibus, (icut dicetur, ifti ex itiis. Qu<e
locutio ide eft,quod mile hominu. C£tcra nomna nmeralia,fi* L
uefubftdtiua,fiue adicdiua fint,inter fe iugi recufant, quia nec.
duo fubfhntiua,ncc duo adicdiua fola effe poftut. Vt duo ectu ,
tria mde, qum pr£fcrtim fint fua propria nomina, ut ducena,
i l x trecena

164 L A V RE N T II VALLAE

trecena , e r fupra mile eft milia , quod plane fubjhntiuim eft.
ideofy dicimus,mile bomimi: duo milia hominum, non duo mile:
tria mdia,quatuor milia hominum ,er deinceps. Nec ( ut dixi)
tria aut quatuor mile , fed bis mile, ter mile: bis centum er ter
centum,non duo centum, tria centum:aut(ut aliqui mdoflilo*
quuntur)duccntum,tricentum,fcd ter centum. Vergilius:

Gcor.t» Ter centum niuci tondent drnea iuuenci. E t alibi :

AcndJ.i. Hic iam ter centum totos regnabitur annos.

R eperimus amen apud ecclejiajlicos fcpe hoc modo dici,quale
eft: Debebat decem milia alcna : er , duodecim milia fignatL
Quod defindi non poteft, nifi refoluas p c: Signati , duodecim
milia: olento, decem milia: quap dicatur,numero duodecim mi- fyj
lia, er numero decem milia , er fubinteUigatur entiaipc. De*
bebathlena entia decem milia. Signati entes duodecim milia»

Nifi interponas uerbum fubjhntiuim:fic,Signati erant duode*
cim milia, quod in altero exemplo fieri nequit. Quo certe modo
ipfe non loquerer, fed potius duodecim milia fignatoru/m , aut
duodecim milia fignaa : er decem milia olcntorum , er duo*
dccim nulia drachmarum argenti. Cuius erroris ( fi error eft)
caufa ( ut opinio mea firt ) hinc fluxit , quod fepe legimus de *
ccm milia pondo argenti, quafi illud pondo fit nominatiui,aut
accufatiui cafus,er non potius genitiui. Scepe^decem milia quin
genti pedites, non peditum. Ita cm numerus pofteriordejue *
rit, putant refte dici pojfc decem millia peditcs,quod fdlfim eft .

Nam cum dicimus,deccm milia quingenti pedites, fic inteUigU
mus , decem milia peditim , er quingenti. Quo fiepe modolo *
quiimr,nec aliter loqui poffimus. Atque ut nunc ai hoc quin*,
genti fubintclligimtis pedites , ita ad illud milia fubinteUigimus
peditum. Quale effet in fuperioribus exemplis , duodecim milia
er ducenti fignati,uel duodecim milia fi gnatorum er ducenti:
er ita in c<e teris. Rarius autem reperitur mile , pro milia. Nam
Manu*, illud: Quicunque te angariauerit mile pajfus, uade cm illo er

alia

ELEGANTIARVM LIB. III. 1 6f

alia duo : fubintclligitur milia paffuum . Alloqui dixijjet alios
duos,non alia: uel potius , alios bis mile . pajjus

De Numeralibus. c a p. v.

ET quoniam de numeris coepimus,* de ipfis aliqua dicere
profequamur.Et primum hoc admoneamus , in quo plcrify
falluntur , treceni feribendum ejfe , non trecenteni , nec triceni ,
quum fignificat trecentenarim numerum , quod fyncopatum
eJUficut c£tcra. Dicimus enim duceni , pro duccnteni : treceni,
pro trecenteni: quadringeni , quingeni, fexceni, feptingeni, o*
flingeni, nongeni,uel noningeni, pro quadringenteni , quina
gentcni,fexcenteni,feptingenteni, odingenteni , nongenteni,
uel noningcnteni.Centeni autem , er nuleni non fyncopantur,
quia non funt prdougt diftiones,ficut fuperior es. Triceni au*
tem caret fy neopa, fed immutauit g, in c: ficut uiceni , pro ui* .
geni,cr triceni,pro trigeni. Sunt enim fimilim£ uocis c, er g,
quemadmodum d,& t: propter quod dicimus quadringenti,pro
quatrincentiAn quo nomine er t,in d, er c, in g, mutatum eft.

Atq; quoniam dixi quofdam Julii fimilitudine uocum , rccenfea* . ^ .

mushacipfa infra centum, ut fupra centum fecimus. D icimus D » jW '■^UUJ
igitur finguli,bini, terni,quaterni, quini,feni , fepteni, ofteni, ’ *

noucni,deni,undeni,duodcni,temida,quaternideni,quinidcni,
fcnidenitucl deniqudtcrni, deniquini, denifeni, denifepteni, de* ' •

modeni,deninoucni: triceni, uiceni finguli,uiccnibini,uicenit er*
ni, uel ( ut poftea oflendemus ) finguli er uiceni, bini er uice*
ni, er ia deinceps. Tum triceni, quadrageni, quinquageni, fe*
xageni,feptuageni, odogeni, non odudgeni ( oftogina enim
dicimus , non oduagina ) nonageni, uel nongeni, non noua *
genudeinde centeni, ideo autem hac nomina in plurali protuli ,
quod in profa feribentes fere plurali utuntur, in carmine fre *
quenter etiam ftngulari. Et Jtngularem quidem horum nomi*
num numerum non profa ordtione feribentium ,\Mt Prifciantts PrffcJib.*,
ejfe,fed poetarum, yt Lucanus libro v 1 1 1.

1 i Gurgite

166

♦

LAVRENTII VALLAE

Gurgite fepteno rapidus mare fumntouct amnis. ,

Veruntimen non tantum poetarum uideo effefed nonnunqudttt
Cap.13. etiam aliorum: ut Plin.lib.x v i Traduces Gallica culturd bi*
msutrinq ; lateribus.Si pars quadrageno diftet Jpatio quater*
nis , uiccno inter fe obuij nufcentur. Et in uicejimoquinto:
Cap,*‘ Altera maior ,fvlijs lateru, modo inclufa, qux quiafeptena fimt .
Cap.io. E tin xxv l.Prodigiofa funt}qu£ circa hoc tradit Theopbrcf
flus autor alio qui graw, feptuageno coitu durare libidine con*
adu herb£,cuius nomen J]>eciemq; non pofuit. Septuageno,ii
ejl,feptuaginta coitibusj>er fingulas nodes. Nam ita h£c nomi*
na exponuntur.ut creabantur olim bini confules.id eft,per fttt*
gulos annos duo. vtuntur ergo oratores legitima j ignificatio *
ne horum nominum: binus enim,jiue binqfignificdt fingulis •
duo:ternus,fwe terni,finguhs tres:quaternus,fiue quaterni,fin*

‘gulis quatuor. At poctx non ita. Septenus enim gurges non ejb

fingulis feptem/ed feptem tantu uni flumini Nilo. Nec in jingt*
lari modo flgnificdtione hac abutuntur ,uerumetiam in plurali
^£eorg.u yt Vergilius:

Per duodena regit mundi f )t aureus afbrd.

Prifcjib.». aftr^pro duodecim adra.At hoc fepteno , Prifcianut

exponit feptenario:quod nubi non placet , quum inauditwm fit
flutnen aliquod habere feptenarim alueum , zr fontem edere
feptenarium riuum. Siquidem haec nomina numerum aliarum
rerum qu£ non nomindtur,indicant,non multiplicationem fui *^
ipforumiuty lapis centenarius,non quod jit centuplus lapis, fed
' centum librartm:homo centenarius,non quod fit centum gemi*
nus}fcd quod habet centum annos: grex centenarius , non quod
jfint centum gregestfcd grex centum capitum. Rurfus non dici*
mus centenariam libram,fed centuplammec centenarium annu ,
fed centuplum annorum.T amen dicimus centenarium,feptena *
rium, duodenarium numerum. Siquidem numerus omnia com*
plebitur, flue centenarius, flue decenarius, fiue alius quiuis nu *

merui

ELEGANTI A R V M LIB. III. U-j
fcwriw c£teraru reruf^^aru, annorumfwulify. ldecq; rctlc
dicimus ceimnariu umerum anttoru ingrejjus ejhnon autem,
centenarium ann titfWfjr* 9tulenanum numeru portat pondo: no
autem, nulcndrid pondo. Potuijfict igitur P rifeianus commodiui
cxponerc,fcptcno gurgite, pro feptenarij mmeri gurgite.Qua
expofitione utifolnnus in illis numeralibus, qua ultimu numeri
cius fignificant:dccimM,undccimM, cete fimus, mdcjhnus,id efi,
qui ultimus cjl ^ decem, ex undecim,ex centu,ex mile.Aliquan =
do etiam fjc:hoc aruu dttulit centefimum, illud ucrofcxagejhnu,
tuum ucro trige fimum frudumiid ejl,cetenarij numai,fcxage=
tiarij, tricenarii fruftum,uel centuplum, fexagentuplu,triccntu^
plum.vhnitfs lib.x v 1 1 i.Admifcetur huicfkr,ut mitiget ama- Cap.i6,
rjtudinem cius, er tamen fic quoq; ingratifiimmn cjl uentrv.na =
fcitur qualicunq; folo cum centefimo grane: ipfumq •, pro latx= ' — * —
ine.efl.Non ultimum granu/m e centenario numero intellexit % ’
fcd grana centenarij numeri, fiue granu cetuplum, fiue ccntcnu,
eo modo quo idem autor dixit uiceno.Hac etiam ratione appcl c
lata cjl quadrage fi ma, quod quadraginta dies continet: quo uo *
cabulo eloquentifiimi Cbridianorum utuntur. Quidam etiam
quinquagefima, fexagefima, feptuagefima. Atq; ( ut ad ranxc=
deam ) utiniur fuperioribus illis nominibus crebrius in plurali
numero, finguli,bini, terni.Tnnum igitur cum habeat fin gula* — ,y , — ,
rem numerum, apparet non efjc natura iftorwm. Quinimo non
memini compcrijfe mc illud in plurali, licet cr fingularc parra *
furnfit. , ut trinum nundinum. Promulgari enim debebat antis
quitus rogatio apud Romanos trinonundinoiqubdCut opinor )
aut tribus in locis uno die , aut tribus diebus uno in loce celebra
batwr.ut trimus triu annorum, ita trinus trium dierum, aut triu
locoru. Prijcianus autem ait trinundinum pro trinundinarum, prffCiijb>7,

Ciceronis ex emplo pro Cornelio : Primo ex promulgatione tri = ^ C} i

nundinum dies ad ferendum potejhsq; ucnijjct. Quod fi ita efi* ^ —

/cf,4 tris compofitum eJJet,non a trinum,ut ait Prijcianus, ficut

l 4 trinodium :

i6t LAVRENTII VALLA E

—fc», trinodium:fcd ferfan per apocopen dicimus trinundinum, prd

Cap.4. trinum nundinum , aut plane trinundinum. Quintilianus libro ^
fecundo,Siue no trino forte nundino promulgati, /tue non ido*

~~ neo die,ftue contra inter ccfiionc,uel aujficia, aliud ue quod le*

gibus obdet, dicitur lati ejfc , ucl ferri. T itus Liuiuf libro tertio:
oftquam uero comitia decemuiris creandis in trinundinum in»
didafunt.l dem libro quinto,nife editioni meda inefe,ait:Antei
— ^ trina loca cum cotentione fumma patritios cxj^crc folitos, huc

~~ iam oftoiuzcs ad imperia obtineda ire. Donatus tamen hoc no*

mine utitur, er difcipulus eius, non tamen magiftro indodior,
Hieronymus,cum alibi,tum ad MarceUamiEt Trinam negatio*
ne,trina poftea confefeione deleuit. idefe,triplici. Catcri quotfc
eodem nomine Utuntur. Vnde didi ejl trinius, trium perjona*
rum una diuinitis.Seruiusfuper illud vergilianum,
tib.8. AenriV* -fer na arma mouenda:ait,¥igura poctica:Nd trina debuit di*
cerc. Arma enim funt tantum numeri pluralis. Sed hac ratio Ser*
uij,qu'am fit efficax, ipfe uidcrit,qui uult hoc nomen^aptum effe
nominibus numeri pluralis : quod etiam reperimus coniundum
eum nominibus fingularem numerum habentibus. Et quid prae*
terea dixiffet,fi apud Vergilium feret quaterna armat nunquii
legendum effet quatrinaf V erum non ejl trinum de numero eo*
rum de quibus dijfeutauimus, quorum fingularem non frequen*
tari ab oratoribus diximus , fcd a poetis , er quidem improprie .
Etiam nonnunquam improprie pluralem, quod aliquando ipft
quoque oratores faciunt , fcd nccefiitatc in his nominibus qua
fingulari carent, ut codicilli (licet I uftinianus utatur)ut liberi,
ut pugillares, ut nuptia, ut arma, ut cadra. Aut fi non carent,
funtej; uel diuerfi generis , ut nundinum, er nundinajcli cium,
er delicia, ucl diuerfie fignificationis , ut haejedes , er ha
ades: uel diuerfi er generis, er fignificati, ut epulum, er epu*
ie. Neceffarium efl autem dicere binos codicillos . er ternos >

C r quaternos, non duos, tres, quatuor, ratione di dante. Quid

enim

ELEGANTIARVM LIB. IU.

enim fi de diuerfis codicillis dicendum mihi fit , quomodo di*
cam,duos codicillos fcripfit patcr,umm ad me,alterumad uxo
remiiUud enim unim,& illud alterum ad quid referturi ad co *
dici'dum,quod non reperitur i Dicendum efl ergo unos . Quod
fi unos,ergo er binos dicendum erit, quod ex Cicer . exemplo
liquebit. Duplices finulitudines effe debent , uiue rerum, alter<c
Uerborum.Quod fi dixiffet duplex finulitudo, fubiunxiffet una
rerum,altera uerborumiuerum quid in plurali locutus efl , non
putuuit alteri numero locum effe oportere.Dicamus ergo binos
codicillos, non duos.Kurfus duo tejhmena,non bina. De cuius
natura nominibus quibufdam nominatim fidamus mentionem:
fi tamen iUud monuerimus ex pradittis colligi , utroq; modo
poffe dici: Relinquo filijs meis tefhmento fingulis ,fiue cuiq ;,
fi multiifiue utriq»fi duo fucrint,dena pradiaiuel fingulis, fiue
unicuiq;,jiue utriefc, decem pradia : cum ego er fratres mei ex
bonis paternis habuerimus finguli,fiue unufquifq,,fiue uterq;,
unum pradium:uel finguli , fiue unufquifq; , fiue uterque fm*
gula pradiatqua etiam uno loco coniunxit Cicero in Varado *
xis:Capit ille ex fuis pradijs fexccntafrflertia, ego centena ex
meis. N on dixit aut fexccna er centum , aut fexcena, er cen*
tena , qua tamen diuerfa funt , ut intelligamusab idofexcentx
capi uno anno,non fingulis annis,ab hoc centena non uno an*
no,fed fingulis annis.Ego tamen puto feribendum effe fexcena,
non fexcena. Mula hic, er multifidam uitiofe diffa repetere
Uceret,fei uereor antos uiros carpere. Vnum tantummodo di *
xerim ex tertio libro Regum : Septena retinacula in capitello
uno,cr feptena retinacula in capitello altero, quum dicendum
effct,feptem in uno,cr feptem in altero , aut feptena in fingu*
hs,aut feptena in utroq;. Etfifuiffcnt plura duobus, feptena
in unoquoq;. Cuius conditionis efl illud in eodem kbro : Quod
dbfcdderim de prophetis domini centu uiros, quinquagenos cr
quinquagenos in Jfeluncis.hoc modo non rette dicitur, fed eo
" l i modo.

1 69

Ad Hcrc, lib.j

tyo LAVRENTII VALLAE

modo,quo paulo ante diflu crat:Tulit ille cer.tu prophetat , &
abfcondit cos quinquagenos in faeluncis.id eft3in fm gulis fac*
lunas quinquaginta. Quidam iuris ftudiofi accipiunt dena, pro
uiginti,no inteUigetes fignificari fingulis duoru dcce:de quoru
imperitia quid inultis dicendum , cum putent rette dici una '*
quinq;fquafi una Jit nomcn,cr non aduerbium. N e illud quidt
obticebo ( quemadmodum fuperius oftendi ) illa nomina Juprfi
centum fyncopari,infra ucro centum minime. Ifci c diuerfo ad*
uerbia infra centum fyncopari,ultra non fyncopari : ut uicies
pro uiginties, tricies pro triginties, deinde quadragies, quinqud
gies,fcxdgics,feptudgies,ottogics non oftudgies,nonagies no
noudgics.Cceterd non fyncopdntur,quinquies, fexies, feptiet ,
cttics,nouics,dccics,ccntics,duccntics,trccenties,quadringen*
tics,fcptingcntics,oftingcntics,noningcntics, miliesideindebis
milies , ter milies , qudtcr milies , quinquies milies , decies mi*
liesyuicics millics,cr deinceps c*tera . Nunc ad inftitutm re*
deamus, db hcc potifrimwm nomine incipientes.

De Licera,<3£ Epiftola. c a vi.

L Itera in finguldri numero fignificat elementum ipfum,Ut
a,ej b:uel manum fcribentis-.ut dd Attic.Cic. Nam Alexidis
manum amaba,quod tam prope accedebat ad frmilitudine tuae
lit era. In plurali uero epijlolam, praterqukm apud poetas, qui
pro epifroldjuerfus gratia,in finguldri femp ututur. VtOuid:
Actui*. " * * Quam legis k rapti Brifelde littera uenit.
tpift,i6.iib.i, j$am quod cicero ad Caninium fcribit,adfe nullam lite*
rant Bibulum mifijje , itaait,quafi nullum uerbum mifrjjet,
quod ut uchementer extenuaret , non dixit uerbum , aut fylla *
bam , fed litcram. F requentifrimum igitur cfl liter* , pro epi *
fiola:inter qu<c duo nomina hac eleganti* dijfrretia eft : Qypd
dicimus unam epi£tolam,unds litcras:duas,trcs,qaatuor,quin<^
epiftolas , binas ucro litcras , ternas , quaternas, quinas, fenas,
fcptcnas,ottonas,noucnas, denas,nunqukm aliter: quale cjfet,

' unas

ELEGANTIARVM LIB. III. 171
Hnas,binas,ternas epijlolastduas, tres , quatuor liter as. I n hoc
tume coucniutyUt dicamits,dedi fmgulis,uel unicuiq^uel utriq
jute fingulas liter as, fiue fingulas epiftolas.lte in maiori rumes
ro no conueniuntiutydedi fin gulis duas literaSyUel binas epifto»
las:fcd binas literas,cr duas epiftclasmo autem fccus , de quo id
dixi. [n quo obfcruandu efl de acteris quoq • uocabuhsiut fi dis
casydccepi abs te binas literaSynon fubiungas,quaru alteri res
ftondi per proximum tabc0ariu,altcri nuncrejpondeo,fed ais
teris. De epiflcla uero apertu efl:ut,acccpi duas cpiftolas, quarti
alteri iam reJpondi,alteri nunc rcJjjondco.Cic. uerofirc ait ac •»
cepi literasy accepi epijlolas . Plinius fr equenter etiam recepi ,
tiiji libri mendofi fint.

De Aedes, dc eius deriuatiufs, c a p. vii.

A Edes in plurali tantum , accipitur pro domo , nec unquam
aliter : ut , ades meas non profcnbam. 1 n fhtgulari, dtq;
adeo in plurali pro templo : ut Cie. in philipp . lib. 1. Ex eo cfcinprin*
die , quo inadem Telluris conuocati fumus , in quo templo Philip-*»
(quantum in me fuit ) ieci fundamenta pacis . ln quo templo ,
idcjlyin qua cede Telluris . Sed hac inrc differta templo, *
quod femper in utrocp, numeri habet adieftionem , ut in <ede
louis , Mercurij , Minentor : in <cde Concordior, TcUuns,Ho»
tiom , Virtutis : in arde facra , er in plurali f aeras <edes : ardes
deorum,cedes Nympharum. Nam quum ait Lucretius de Io* ^ u
tte loquens -Et ades Sapefuas disturbet. - Perinde cjl,acfi di»
xijfetylouis <edes. igitur pro templo dicemus duas , tres , qua»
tuor deorum ardes , duas facras £ des : pro domo, binas,tcrnas,
quaternas, priuatas £ des. Aeditui autem ab £dibus facris,quas
tuentur, appellati funt, non d priuatis . Aediles quoq, magis d
facris £dibus dittifunt,quibus curo dis pr£pofiti erat. Aedifica»
re autc magis ad domos honunu Jfcdnt,qudm deorutncc domos
Jdtm^uerutp etid nauesiut dc.Qui pofleaqudm maximas £dU prokg.Manfl,
ZffcSfjhjOrnaJfetq; claffes.Ncqi hoc indignum efl admonitione,

eum

17* LAVRENTI I VALLA E

eum cui domus adificatur, dici £dificare. ut idem de Confutari
uiro inquit: Qui quum £dificajfet in pdldtio plenam dignitatis
domum. Similiter in exteris uerbvsiut Horatius de prxdiuitibus:
Epi& !«!&•>« Diruit^dificatymutat quadrata rotunda.

Dc Liberi, Pugillares. cap. viii.

I beri profihjs fingularem non agnofeit, cuius natura a fu *
/perioribus dijfentit.Na ut dicam , Lego Titio ternas ades,
unas in jvro,altcras in J atiiculo , tertias in Suburra:ita no dica ,
ex ternis liberis meis,unos,alteros,tertios : fed ex tribusliberis
meis unum in alienam familiam dedi yalterum abdicaui , tertium
haeredem injlituiXuius rei caufa ejl, quod quum dico unum,aU
tcrum,tcrtium3adiungi folet filium: er tres liberos , quafi tres
filios: quod ita non fit in ades , cr in Uteros , nifi fubintelligas
domum , cr cpifiolam. Sei quid facies in caterisf ut in nuptias ,
Cr in pugillares i ab furdum fit dicere,unam nuptiamyunum pu *
gillarem.Pugillares aute fignificat tabellas cereas , jiue ligneas.
Apud Mode- fiue Acrius mater is >in quibus Jtylo feribimus . Liberum tamen
ninu dt.de Pac. pro filio cr apud Quintilianu,cr apud P<tw/«,Cdmcfc reperio .

ff. I. k» autem. 1

& Vlpianutit, , De HortUS. CAP. IX.

de reg.iur i.ue- y jprtus quoq; eiufdcm natur s ejl. Nam in fingulari,plurd*

gc* uberum fin flii % pro hortis olitorijs accipitur , id ejl , olera producen*

gui ari ur pro fi tibus.Ejl enim oluSyOmms herba fatiua,qua uefciinur,cr cuius

fblijs , ut caule in edulium utimur.Horti uero in plurali tantum9

arboribus confiti dicuntur, cr uoluptatis , amanitatisq ; caufa

parati, l n fuperiore igitur fignificatione dicemus unum hortu ,

1 duos,trcs hortos. I n pofteriore unos,binos,[tcrnoSy quaternos

kortos,nifi alicuius autoritas aliud fibi uendicauerit.

, De Odor.

O Dor huic jimile cfi,quauoce notu ejl quii in utroq ; nume
ro fignificctur.in plurali uero tantum.odoramcta: ut odo *
resex Arabia funt . Hoc tamen nomen raro cum numeralibus
iungitur,fed cum alijs adicdiuis.

* De

ELEGANTI ARV.M LIB. III.
De Commeatus. c a p.

»71

COmmcatu* autem , er fi qua funt funilia,non recipiunt ta*

/ . i • •. . — • /» . . a £ . .

( . ■»«■« yf T t

//em ambiguitatenuSiquidem fuperiora in uno fenfu habent
Utrunq; numerum, in altero tantum pluralem.hoc uero in alte*
to tantum fingularcm.Efl enim commeatu* in fineulari tantum.
pro facultate ad tempu * d militia, ab aliouc min&erio recede»
difquam prabet militi imppator,pr<£pofitu*'ue inferiori) eun*
diq; quo uelit ad praferiptum diem reuerfuro. Licet Liuiu * li* . c. n :

brox x 11 uaiat:Magna pars fine commeatibu* dilabebatur.

1» utroq; autem numero pro cibarijs ad alimoniam reipub.aut
exercitu*,aut alicuius multitudinis, mterdu etia priuatim.Cice .
prolegeManilia,ld comeatu et priuato, et publico phibebamur.

De ufu pluralis pro fingulari,3£ de reditu
parenthefis, c a p. x i.

EX his,qu<e dixi,coUigi potefl,non uerum effe , quod aliqui

a..i * f # m # a ■ d " •

,uolunt,quoties autorin numero plurali loquitur, declarari
dignitatem quadam,cr(ut fic dicam)magiflerium . Quid enim
caufe cjl, cur htec nomina pluraliter,non fingularitcr efjvran *
turi quid Atbcn<c potiu* , quam Athena i quid Roma potius ,
quam R orna! Sed ne in re aperta dicam pluribus, huic opinioni
repugnat cum ipfa rhetorica ars , qua iubet nos uti modo plu*
tdi,pro fingulari numero,modo fingulari, pro plurali : tum plu
rima exempla,adeo ut uno atq ; eode loco dc fe orator in utroq;
numero loquatur. Vergilius:

O' Melibcce,deus nobis hxcotia fecit.

N anq-, erit iUe mihi femper deus, illius aram
Sape tener noftris ab ouilibu * imbuet agnus.

I Ue meas errare boues-

Bjc de fe loques Tytirn nunc nos,nunc me ait. Homerus quo *
J ue lliados decimotcrtio :

tpXo/m uri t oi ifX©' *»/ xAitfW/ AtA*rn[«

Oieojjfy&jTO yv faf mtfyxpSto a Ttflp

E t

Eclog. r.

Philip.7.

174 .LAVRENTII VALLJIE

Decia, y. Et in profa, ut Quint.in Aegro redempto : V tinam hoc faltent
mihi fero fata prxjhrcnt , ut rcfiduum laborantis animce in tuo
ponaemus amplcxu.Et Cic.in Philip.quod exemplum in aliumt
etiam ufum uolo afferre prolixius:ait igitur , i taq; ego ille, qui
fetnper autor pacis fui,cuiq; pdx, prafertim ciuilis, quanqudm
omnibus bonis,nuhi tamen in primis fuit optabilis . Omne enim
curriculum indufbice nodr£ in foro, in curia, in amicorum pe *
riculis pro pul fandis elaboratum eJl.Hinc honores amplifiimor ,
hinc mediocres opes, hinc dignitatem, fi quam habemus , confe*
cuti fumus.Ego itn£ pacis(ut ia dicam) alumnus, qui quantuf*
cunq-, fum( nihil enim nubi arrogo ) fine pace ciuili cate non
fuijJtvt.Periculose dico:quemadmodu accepturi P. C. fitis,hor *
rco.Sed pro mea perpetua cupidiate uedr£ dignitatis retinens
df, cr dugendjc,qua:fo,oroq P.C. ut primo, fi ait ud acabum
diftu,ud incredibile d Marco Cicaone efje diftu,accipiatisfine
cffrnfioe,quod dixao:nc'ue id prius,qtum quale fit explicaue *
ro rcpudictis.Ego ille( dica frpius) pacis fepa laudator, femper
autor,pace cu M. Antonio effe nolo.Uac in eu quoq; fine retu *
li,ut odendere oratores cum incepta: orationi aliquid longius
inferuerut,rcdirc iteruai id quod inceperat tAliquado etia fres
quetius memoria: iudicu reficieda gratia,ucl eode uabo repetis
to,ut in proximo exeplo,uel quod idc efficiat . Vtapud e Unde,
£r in eode opere:CoUcgam tuum aiunt in hac fua fortuna,qu&
bona ipfi uidetur , mihi ( ne grauius quippiam dicam ) auos
rum ,cr auunculi fui confulatum fi imiaretur,fbrtunatior uide
retur : fed eum iracundum audio fidum. Aiunt, er audio,idem
efficiunt.

DcQiicftubus^Quaeftibus. c a p. xn.

a V edus in plurali pro querela a quaor,unde fit conque*
ror,cuius datiuus cr ablatiuus quedubus , ut portubus .
Qutftus in utroq; nwmao , cuius in plurali datiuus & abl<t*
tiuus e fi quadibus 4 qu£ro,undc fit coquiro , deriitatUr pafyn

eopen

Philip.7

r-'

»7 S

ELEGANTIARV.M LIB. III.
copctt a fupino quafitum,fignificatq; lucrum nummarium.Na
lucrum uo cantui etiam non nummaria, uclut amicitia , gloria,
fcientia,caterorumcp huiufmodi. Quaslum quocp nonnunqud
recipi pro atiione ipfa,atq; artificio lucrdda pecunia: ut apud
Ciceronem,lam de artificijs,cr quatiibus,qui liberales haben* ^

di,qui f ndidi fint.Et Quintilianum : Nam ut primum lingua i.iaftit,
ejje coepit in quatiu , infiitutumq; eloquentia bonis male uti.

Quatiu dixit,quafi acquifitione.

D< Scala,<3£ Pondo. c a p. x i i t.

SCala 'a quibufdam in fingulari ufurpatur . SallusliM cu alijs
quibufdam otiendit pluralem tantum habere , quum dixit in
lugurtbino:Deinde ubi una,atq j altera fcala comminuta funt ,
qui fuperfiiterant afjlitii funt. N on dixit,una atq ; altera.Pon*
do autem caret fingulari nu/mero tetieFoca . Dicimus autem
duo pondo,triapondo,non bina pondo,terna pondo. Quintii. Cap'9*
in primo:Quid quodquadamyqua fingula procul dubio uitio
fa funt,iuntin fine reprehenfione dicuntur t Nam dua y er trey
er pondoydiuerforum generum funt barbarifmi: at duapondo,
er trepondo ufq; ad notiram a tat em ab omnibus ditium eft,cr /

rctie dici M ejfala con firmat. Forfmn huius rei caufa efty quod
ficut fuperius de liberis diximus, ita hic fi quis ita loquatur , re*
linquo libens meis duo pondo auri : alterum fignatum, alterum
rudc.intelligitur libram. I dem efi enim duf,tres,quatuor libra,
quod duo,tria,quatuor pondo, ut quidam uolunt , quod multi
autores non probant,ut Liuius lib. x x 1 1. Argenti pondo bi*
tia,cr fex libras in militem prafhret. cum legcdwm fit felibras .

Quidam etiam fingularcm huic nomini dant , er huius ipfius
autoris(fi editio uerax efi ) nonnulla exempla funt. Quale efi *•'

etiam Columella : Scilla arida pondo libram, er quadrantem
adijei opcrtereiScd nunc pro pondere uidetur accipi.Huiufmo =
di conditionis efi lttdus,zr ludi. Sed hac in alterum librum re*
feruamus. Nunc aliquid etiam de numeris addamus.

(

n‘

lavrhntii

Dc ordine numerorum.

VALLAE

C A P. X I I I I»

Clc.dc fenc-
Autc.

— A*'

PL ato uno er oftogefimo anno feribens mortuus cft . lfo*
crates quarto er oftogefimo anno eum librum qui Pana*

~thenaicus infcribitur,fcripfij]e dicitur : uixitq; quinquennii p&
ficaicuius magifier Leontinus Gorgias centum crfeptem com*
pleuit annos. hac Cic.Cuius ex uerbus datuMnteHigi.ante cen*
tum praponi numerum minorem , pofl centum uero poftponi:

Lfc.j.cap.1. quod Quintilianus quo$ confirmat, quum ait : Artium autem

E oden cap.

. Cap. 49*

feriptores antiquifimi Corax ,cr T hi fias Siculi, quos infecutws
ejl uir eiufdem infula Gorgias Leontinus , Empedoclis (ut tra *
ditur)difcipulus.ls beneficio longifiima atatis(nam centum cr
noucm uixit annos ) cum multis fimul floruit. Et paulo pofi:
Ham er 1 focratis prajhntifiimi difcipuli fuerunt in omnifiu *
diorum genere . Eoq; iam feniore (cftnuwm enim cr nonage*
fimum complcuit annum ) pemeridianis fchohs Ariftotcics prae
cipere artem oratoriam coepit. Hoc tmen uidetur fieri inter *
cedite copula, nam ea fublaa, ut quifq; numerus maximus ejt9
ia primo loco ponitur,dunaxat citra ccntum:ut,maior uiginti
quinque arniis,non autem maior quinque uiginti annis. Etiam
in illis qua fupra traftnui,ntMeralibus9uicenifinguli,uicenibi*
m,uiceniterni:aut finguli er uiccni,bini er uiccni , terni cr ui
ceni.Supra centu naturale ordine fcquimur,utfuperiora exem*
pia docet:centu er fepte compleuit annos,centu er nouem ui *
xit annos.Plinius lib. v 1 1, naturalis hifioria : Centum cr ui*
ginti natos annos P arma tre^cjidere. Brixelli unum cxxy.
p arma duos c x x x. Placentia unum c x x x i. faucntU
unam mulierem cxxxn. Bononia L ♦ Terentium Marci
filium^Arimini uero M.Apomum,c L.Tertuld,c x x x v 1 1.
Citra Placentiam in collibus oppidum ejl V elleiacium , in quo
c x. natos annos fex detulere,quatuor centenos uicenos.unum
c l. Marcus Mutius M arci filius, G alcrius F elix:ac (ne pluri *
bus moremur in re confiffa)in regione I talia oftnua centenum

annorum

ELE GANTIARVM LIB. III.

annorum ccnfi funt homines liiii. centenum denum homines
ivii. centenum uicenum quinum honunes duo , centenum
tricciwm homines quatutr, centenum tricenum quinum, aut fes
ptenum totidem , centenum quadragemim honunes tres. Idan
tamen Plinius paulo poft ait: vttzmen in feptimumer quin -
quagefimum atq; cente fimum uiu duraret annum.Ex quo ap-
paret fine copula maximum quenq; numerum pr<cccdere:qutm
copula nonnihil uariet,pr<efertim retrorfum eundo. Adhuc qua:
diximus, cr recitxuimus exempla, intra numerum millenarium
funt,fed in ipfo quoque maximum quenque numerum fanper
prtcponemus:ut,d natali faluatoris anni funt nulle quadringena
fi er x x x v 1 1 i.ud nude er quadringenti ac trigintaofto .
Illud trnai notandum eft,in milibus eandem effe naturam,atq;
in numeralibus citra centum:ut , milites noftrifunt fex , er mi=
ginti milia , non autem uiginti er fa»tmlia:ucl , nulites noftri
funt uigintifex milia:Jiuc,mditum nobis funt uiginti milia: fiuc,
milites noRri funt uicies mille : jiue,nobis fingulis funt decies
nulle milites:ftue,nobisjingulis funt dena milia militu:fiue,no*
bis finguhs funt decem milia militum. Omnia autem qu£ locuti
fumus,ultra uicefimum numerum intelligi uolo. N am decem er
feptcm,decc er ofto,dccetn er nouem norma illam quam dixi,
non tenent. His inferiora ne ipfa quide f 'eruant fuam legem. illa
enim coniunftione habent interpofmm,b<ec no habent:uerutx *
me nec habere poJJiint,quufint eompcfitx,ncc plura, fedfingu
Ia nomind:undecim,ducdccim,trcdccm,quatuordccim,quitide*
cim,fexdecim,ficut illa quoq-, copofitx,atq; unica funt nomina,
undeui ginti, duodeuiginti,undetrigintx , duodetriginta, unde *
centim,duodeccntu:hoc efl,uno, aut duobus demptis de uigin*
ti,de triginta,de ccntu.V t,ab incarnatione faluatoris funt anni
mille quadringenti duodequadragintx.pt per denominatiuamt ,
ab incarnatione agitur annus millejhnus quadringentefimus
duodeiiipdragefmus, Plinius lib.x x x v. naturalis hiftoria:

m Duode

I7g LAVRENTlI vallae

modeuicefma Olympiade intcnjt C andaules. L icet pleraque
C)t.>.Ut>.)6. aempUrU bdbcit iuodcmpntiolymfuic.llm proximo li«
bro: Atque adeo duodequadragenum pedum l.ucullei marmo*
ris i» atrio Scauri collocati. Duodequadragenum , pro duode *
quadragenorum. T. Littius libro primo : Buodequadragcpmo
ferwc anno, ex quo regnare coeperat T arquinius.

Dc Domus. c a p. x

genitiuos fatos habet, unum fccund£, alteru quarta
\ ) declinationis, domiyCr domus. Sei ptior fignificat locum ,
ubi quis manet.poRerior corpus ipfuin,atq ; <cdificim,quodcx
~ parietibus cojht ,er tedo:ut,domi maneo,non domusierpar*

tem domus demolitus fum,fupcriora domus afeendi , non doim.
IsUm idud, domus mc£ imperium teneo , non pro loco accipi*
turSed pro fanulia,qu£ cotinetur £ dificio , figurate contines
pro contento. Quod etiam dicere licet donu mer,quafi indo*
tno mea. Quod autem idem fit domi , C 7 in domo , notmejt.
Vnum tamen affiram exemplum Qy intiUib. v. I n domo fur*
tumfifium ab eo,qui domi fuit.Datiuus tantum quarta: tfiiAc*
cufatiuus indifferens: Ablatiuus fecunda:. I naccufatiuo er ab *
latiuOfUel cum pr£pofitione,ucl fine pr£pofitione loquimur:
ut,reuertordomum,uelad domum.Exeo domo,ucl c domo:CT ,
fum in domo,ucl domiihoc grammatic£ eft,illud uero Latina *
tis,<& elegantia Hkmc genitiuum fecund£ non coniungimut
nifi cum tribus , fiue quinq j pronominibus, met, tu£ , fu£,no*
jlr£,ueftr£,C7 uno nomine cdien£:ut,ego uiuo domi me£,non
uiuo domi tu£:erat domi fu£:noRr£,non ucfir£ domi habitare
uolo.Cic.in libris ad HerenniumiQui cum ijh £tate,cr firma
alien£ domi,nolo dicere. Quidam uolunt illud domi aduerbia*
fcere.Scd quomodo coiungcretur cum adieftiuisfquod fiquan *
do quinq ; h£c pronomina adiefliua fupprimantur,tame fubitt*
teUiguntur:ut,domi ero,id efi,me£:domi erimus,id cfi, nostra:

domi crifi, eritis uejd efi,tu£,aut ucftraidomi erit3aut erunt,id

ejtg

• ; 4j

. - r , i: ■ ajl

ELEGANTIARVM LIB. III, rj9

efl,fuce:ficut in altero fenfu, er in plerifq; nominibus:ut , parte
domui locauiyin altera parte ipfc habito , id efl , pdrfcm domw*
tnea.Etypater mihi iufiit , rmtfer fc uocat , /nifer no* expcflnt:
bocefl, pater meus,uclnofter:matcr tua,uel noftra, frater no*
fler. Quod aute hic genitiuus fecunda regat alteru genitiuum,
fiue pronomcyfiue nomc,ccrtu ejl:ut ego eram domi iTlius,domi
huius,domi C<e faris, domi Pompeij. Domi autem publicec,domi
priuatcCydomi honcfta, domi infamis , domi paterna , domi mi*
terna habito,cr fi milia, non licere dicere,iam tradidimus .

Dc compoGtis i Quis,uel Qui. c a p. x v i.

avifquis , er quicunq ; pro eodem accipi folent:ut, quif*
quis es,hucuenias:zr,quicuq; es,huc uenias. Quicquid,
er quodeunq; non accipiuntur pro codcm,qutm alteru fit fub*
jhntiuum:ut,quicquid fifliuum, quicquid mode , quicquid te *
nerum,quicquid iucundiatis, quicquid gaudij , quicquid pecu*
niarwm:dlterwm adictfluvm:ut , quodeunq ; telum , quodeunq ;
fcutum,quodcunq; iaculum. Cuius differentia caufa ejl , quod
noces ha in mafculino conuenicntcs , in neutro pofted difeor*
dant Erat enim quideunq; cruox,cr fignificatio finulior,fi
reperiretur eo modo quo dicimus quidq;,cr quicquid. Quodq;
enim,fiue unuquodq; componitur d quodifed ut non reperitur
quidcunq;,ita nec quodquod.lUud nanque componitur ex qui ,
que, quocbhoc autem ex quis er quid. C aretq; genere famini*
no,quinctiam mafculino in accufatiuo cafu, tantum q; habet no
minatium quif quis, quicquid,accufatiuu quicquid, ablatiuum
quoquo, tum in mafculino, tum in neutro : nonnunquam etiam
infaminino quaqua: ut apud Suetonium deuita Titi: Galba Cap.j,
mox tenete rempub.mfus ad gratulandu, quaqua iret,couertit
homines , quafi adoptionis gratia accerfcrctur. 1« accufatiuo
quoq interdu in alio genere quam neutro,fed uix apud orato *
res.Vlaut.in Captiui duo:Nam meus ballijh pugnus cfl,cubitus
catxpulajhmerus aries, cum genu ad quenque iecero,ad terra *

m * dabo :

dabotientilegos omnes mortales ficiam , quenquem offendero.
Qucnqueniyid efi,qucncunque. Sergius autem Donatum com*
meritans ait: Vtraq; parte declinatur hoc pronomen qutfquss,
cuiufcuius,cuicui , qucnque,quifquis , a quoquo:qtuqut,quoru*

quorum,quibufquibus,quofquos,quiqui,a qmbufquibus. Noto

putare hoc cafu declinationis cjfe,ut apud Ciceronem remanftt
cuicuiiHxc Sergius. Igitur quum fit coinpofitum quicquid ex
quid,qnodcunq; ex quod, debuit illud effcfubdantiuu , ut quid
cr aliquidiboc adiediuum,ut quod e r aliquod. Dicimus enim,
quid (icit non autc, quod ficii aliquid fici, non aute uhquodfecu
Iteniy quod malum jecit non autem , quid malum ficiijcd,quii
malit Et, fcio quid /aciam , non autem,fcio quod / uciamiuideo
, fjuid ficis, fepius quam , uidco quod ficis. Ita er extera dbbn
compotita quiddam,quoddd. N am quiddam adharetadiediuo ,
quoddam fub/hntiuo:ut,mirabile quiddam,obfcccnu quiddam,
quiddam maius:cr,quodda templum, quodda nemus , quoddant
antrum,eppidum quoddamiin quo nuUifire enant, bicautcnt
multi, pro quidq; ponentes quodfy:ut,optimu quidq;,honeJtij*
fimum quidq;, faluberrimum quidq;:ubi non liceret poni quod*
que.Ex his liquet exemphs,optimu quodq; prxdium,honestiJ *
fmm quodq; con filium, ex iwmetis qux cepi,decimum quodq;
fittuum. N amfubjhntiui natura efi coniungi cum adiefhuo,
adieftiui uero cum fub/hntiuo , quaft connubio quodam. Ideo
ubicunq; ejlfub/hntiuum , de f der at adieftiuum quafi cornu *
ocm, impatiens alterius fubjhntiui. Rurfiisadiedwufinc fub*
jhntiuo,tanquam fine uiro effe non potcfl , curni altero adiefti*
uo nihil confortij habens. Eoq; fidum ejl, ut hi quos dixier*
« rarent,qu6d quandoq; uideturfine fub/hntiuo effe quodq;:ut9
reliquit mihi pater multa prxdia , quorn optimum quodq; fub *
latum mihi ejhucl , ex meis multis prxdijs optimum quodque
mhi fublatum efi. Sed omnibus liquet fubintelligi fubjhntiutm
jicioptimum quodque prxdim.Quodq; autem idem effe quod [

ELEGANTI ARVM LIB. ili, I8i

ununquodque,antc fignificaui. Quintilianus: Nec caufas cur
quodque eorum accidat, profcqui propofito operi necejfarium
eji.Hoc quoq; addamus, quid } 'olere ufurpari pro in quo,ut apud
eundem : Quid tibi tantum mali jecit quid ofjrndifcr alibi : Si Deciam.*,
quid offendi. Cicero inLalio: Quid enim indigens Africanus
n eiiEode modo nibiUut, nihil te offendi. De difjirentia autem
inter quidi er aliqun,fiue quiftiam,fiue quifquam, quod illud
certum homine, hoc unum quemlibet fignificat,in libris diales
dicis dijputauimus.Hic tantum admone dum ejl,quofdam his po aP
ftcrioribus eo modo uti, quo ego non uterer,pro illo fupericre:
ut Hieronymus, qui fic librum de Hebraicis quatflionibus ex *
orditur: Qui in ilLs principijs librorum debeam fccuturi ope *
ns argumentum proponere,cogor prius refyondere maledictis ,

T erentij quippiam fujiinens,qui comoediarum prologos in de*
finjionem fui dabat.Ego dixijfem quiddam potius, quam quip*
piam. De certo enim crimine loquitur,non de incerto. Idemejt
enim quippiam,quod aliquid. Sed de hoc in libris his, quos dixi,
latius. Sed forte Hieronymus feriptum reliquerat quiddam, er
librari) in quippiam mutaucrunt.

De affinitate Genitiuf,& Ablariui. c a p. x v i r.

MA gna autoritxte ejt uir , uel magnae autoritatis (utroque
enim modo dicimus ) fed raro fine adiediuo , duntaxat in
genitiuo : nam in ablatiuo nunquam:ut Cicero in SaUudium ,

Nunquid quos protulit Scipiones,zr Metetlos ante fuerut aut
opinioms,aut gloris? C ceteru in eadem oratione non cjt uten *
dm gcnitiuo,zr ablatiuo,nifi uelimiis illud Plinianum ex lib. <**?•*•
feptimo naturalis historia z fequi:Choromandaru gentem uocat
T auron fyluedre fine uoce, ftridoris horrendi , hirtis corpori *
buSfOeuhs glau0,dctibus caninis. Poterat diccre,flridorehor *
~rendo.Quanquam (quod ad elegantiam pertinet) ego pro lege
* accipio,quicquid magnis autoribus placuit , quorum in primis
cjt Plinius. Prxfertim quum Cicero ad Lentulum ita feribat:

In Catii.

x8* LAVRHNTII VALLAE

lentulum noflru eximia ft>e,fumm<c uirtutis adolefcente, cilnt
ceteris artibus, quibus ftuduisii femper ipfe,tum in primis imi*
titione tui juc erudias. Licet illud eximia Jfie poffetuideri fepa*
.:~rv ratum ab dio fumnuc uirtutis , quod regitur ab illo adolefcen *
tem.Vt fi dicas, habeo fumma jfe filium , adolefcentem optim<c
indolis. Quod fi ia non eft, licebit in eadem oratione uti geni*
tiuo er ablatiuo , timen (ut ego fentio) parce. Nam iUud ab
bocloco feparatum cjt , quod idem dixit: Scipio Africanus id
.r- (etitiSjdtq; his rebus gefhs. 1 llud enim id cetitis , uel ide eft quod
ea <e txte,ficut dicimus decem annis uixi,cr more G r*co,decem
Stt.iniiiud I. annos, quam honefliorcm locutionem Seruius putit:ucl aduer*
««te totauno» bidliter ponitur.uel fubintelligitur habens,uel agens , uel natui
Iciu gero, id antis. I n quo protinus admoniti fumus oratores fummoperc
fynecdochen refugijfe: quale foret , gentem hiram corporibus,
oculis glducmihiftorici non refugerunt,ut Salluftius: At ex ais
tera parte C. Antonius pedibus ager in pr<elio adeffi nequibat .
Cicero Quintilianuscp dixiffent pedibus cegris. Nec dixiffent,
doleo caput , doleo ilia , aut ilibus (effiet enim fynecdoche ) fied
dolet mihi caput, c r ilia tibi dolent, i n hoc uerbo er iUud no*
tindum eft ,quod de re extra nos pofia , ficut de corpore no *
ftro loquimur.ut , iftud quod /icis , dolet mhi , utinam doleret
tibi:ut apud Terentium,

in Eamus.?. Dolet dittum imprudenti adoleficcnti,cr libero.Et iterum: Aut
fce. i. ^ ^ ^ hoc tibi doleret itidem,ut mihi dolet.
inBmia&j. Et in eadem comoedia: - lUi facile fit Quod doleat.- Quod
fcfcu nunquam per fynecdochen dicere poffiumus. Nam ego doleo
iftud quod fccifti (qui fermo,ut fiuperior , apud autores eftfre*
«I V * quensiut SaUufi. Quafi dolens eius cafium) non eft fynecdochen
H <ec enim figura tintum ad animi,cr corporis qualitatem pera
tinet,nihil ad externa rejfiiciesiqualia fuerint, doleo caput,dom
leo iliaicr, hic pulcher ficiem,ornatus animu.ldeoq; iUafynee* .
doche no erut,potes diuitijs,grauis pietite, praditus dignitate.

i»

ELEGANTIARVM LIB. III, ,8,

Dc In auro,<3£ In aes, c a p. xvm,

IN marmore incifa funt litera,in gemma, in lapide,in ligno,
in aurotnon aute in marmor, in gemma, in lapident, in lignu,
in auru.Ediucrfo in as, no in are. Ita enim apud, omnes autoret
(quitum inuen i)femper fcriptu, efl.Liuius lib. 1 1 LPriu^quam iit
urbem ingrcdereturfleges decemvirales (quibus duodecim tabu~
lis ejl nomen ) in as incifas in publico propofucrunt. Sed quid
exempla ponimus pauccrurn,quod omnes jacere affirmamusi
De uenuftace difcordiae relaciui cum ante=
cedente. c a p. x i x.

RElatiuum jrequenter non rejfondet antecedenti neque in
genere,nec£ in numero,utiq; quum rejieftitur eius jenten *
tia ab antecedente ad fequens Jubjhntiuum. De mafculino in InCatiL
netitrum,ut Sallujlius:Ejl locus in carccre,quod Tulliana ap=.
pellatur. Quod aliter dixit Val Maximus libro fecundo: Antea
fenatus afi iduam Jtationem eo loci peragebat, qui hodie Senas
culum appellatur. Et Plinius: In coitu uero luna, quod interlu- Lib. »8 .a. ?t»
nium uocant,quum apparere defierit. Mutato etiam numero, ut. ia Paradox*
Cicero : Quibus tandem gradibus Romulus in coelum afeenditi
biSnc qua isti appellant botiatDc mafculino quoq j in focmini *
num,ut idem : Omnes tenues atfy humiles , qua maxima in po*
pulo multitudo efl,fibi praftdium paratum putant. Et Vergit
Nec partem pofuere fms,qua maxima turba ejl.

Manente quoq ; genere uidetur jieri quadam mutatio, ut Quin
tilianus: vbi uero uniuerfas jdnulias fa.mcs extinxit,qua maxi *
ma pars eji , inanes domus /itum ducunt. Edinerfo de fccnunis
no in mafculinum non mutato numero. Sallujtius: Ea fines ha~ Inlugurt.
bet ab Occidente fretum noftri mans er Occani , ab ortu folii
decliuem latitudinem,quem locum ustrubtJ/uo p incola appellant ,

Mutato etid numero,uc Quintilianus: Rcfijfcm his, qui omtjfd
rerum C qui nerui funt in caufis) diligentia, quodam inani circa
uoccs jludio fenefcunt.Et alibi: Et fupplicationes,qui maximus

m 4 honor

184 LAVRENTII VALLAE
honor uitioribusicllo ducibus datur, in toga meruit.Dc neutro
falugvrt. in aliud gcnus,Sa.lutlius:lpfe ex flumine,quam proximam op*
pido effc aquam fupra diximus, iumentx onerat. Mutato etiam
mmcro,ut Littius : A nxur juit,qux nunc Terracinte funt , urbs
prona i\paludcm. Aliquando fineuUo certo antecedenti : ut
Quint.Ego,qutC ftlicifiima uel lafiitudo , ud fatietas eji,uirtu *
te confenui. Diuerfum huic genus efl , quum ditiio refpondet
antecedenti, quum deberet rejpondere fcquenti fubfhntiuoiut
Htn.u apud Vergilium:

At puer Afcanius,cui nunc cognomen Iulo .

Liuius libro x x v. Scipio, cui Africano fuit cognomen. Qui
modus per datiuum licet frequentior fit , tamen nonnunqua er
nominatiuo,quod efl magis gcncrale,utimur:ut Cicero, Argen*
txrius Sextus Clodius , cui nomen efl F ormio. Et Quintilianus :
Fiotu efl quid Gliconi acciderit,cui Spiridion fiiit cognomen,
(n ptoLHecy. cq. relatiuum modo,fed etiam citra relatiuumiut T cretu*
tius : Hecyra eft huic nomen fibul*. e r hoc per nonunatiuwm.
Ver datiuum:ut Liuius lib. primo, Yauflulo fuiffe nomen firunt.
Et Solinusde memorabilibus: Lapis itie in aquis mollis efl,
humo duratur exemptusmunquam duo fimul reperiuntur,indc
unionibus nomen datur. H £c de datiuo.Efl er accufatiuo quos
que fua natura , ut antecedens fequatur cafrn relatiui,relitia
fuo:ut apud Vergilium,

Vrbem quam fhtuo ueflra efl,fubducite naues.

Oratores autem potiponunt anteccdens,quale foret , quam ura
Meta, bem jhtuo,uetira efl. V t apud Ouidium:

-Cecidere manu, quas legerat herbas. Et quale efl Quintii,
Timeo ne quos porrexerim cibos, uenena fiant. In quo eflhaa
bito, ratio uenufhtis, ut relatiuum er antecedens fint in eodem
cafu.Sed fepius antecedite poflpofito , quanqudm apud Cice*
rone nonnulli iUudin SaUutiium pc legunt: Nunquideos quos
protulit S cipiones er M ctellos ante fuerunt aut opinionis jtut

gloria

ELEGA NTIARVM LI-B. III.

glorixiquidam legunt,Nunquid hi quos protulit: quidd, N utu*
quid quos protulit.Tale ejl in E uangelio:Sermonem quem uos
audistis no ejl meus. quod in Grxco,hoc ejl,in fbnte,ejl fiermo,
non fiermonr.unde interpres nofter transferens maluit Latine,
quam Grxce loqui. Nec ignoro qualia imperiti in hoc Euan *
gei ij loco dijpuarc foledt,prcfiftd nequaquam fic dijfutaturi,
fi Grxcam linguam mediocriter,Latinam perfifte tenerent. In
ali fiermonis genere uel idem nomen repetemus , ucl accufiatiun
in debitum cafum refoluemus. N am utrunefc fieri exemplis co*
perimus. Siquidem ia frequenter locuti funt autores:Quas res
tibi tum terra,tum mari nuper commifi,hx res fint cum fratre
communes:uel,hx fint tibi cum fratre communes:uel,ex eis ali
quas comunicabis cum fratre. Et item per exteros cafus i ut,
quarum rerum non indigestas res donabis nubi : uel , hx mex
erunf.uelyhx res auxilio mihi effe potcrunt.Et ia multis modis
per cafus uariare orationem licebit. Cicero pro Ligario: Sed'
hoc no concedott quibus rebus gloriemini in uobis^afidem iit
dlijs reprehedatis. Et paulo poft: Quotus enim iftud quififi fi*
ciJjetyUt d quibus partibus in diffenfione ciuili non effiet rece *
ptur,cjfietq ; etid cu crudelitate rciettus,ad eas ip fas rediret fide
amen in Rhetoricis inufiatius : Sulpitio cui paulo ante omnia
cedebant, eu breuijfiatio no modo uiucre,fied etid fiepeliri prom
bibuerut. I Uud magis pocticu quale apud Horatium in Epodo:
Quis non malarum,quas amor curas habet*..

H xc inter obliuificituri E t iterum in prima Satyra :

Qui fit McccenaSyUt nemo quamfibifiortem
Seu ratio dederit, fieu fors obieccrit,Hla
Contentus uiuat,laudet diuerfia fiequentesf

De interie&u huius uodSjNedicam^Dicere
oporcecfimiliumqj. cap. x x.

HOmo prudens,ne dicam fiapientem,mclius quam ne dicant
fiapiens.Cic. pro Dciot&roXrudclis Cdftor, ne dicam fice*

m } lera

IS 6 LAVRENTII VALLAE

leratum,cr impium. E t hoc fubjhntiuo procedente , fectttdtt
tem fcquente: quale effet , Crudch>,nc dicam fceleratm,cr im*
pm C otior. &,Vrudens, ne dicam fapienshcmo. N am fipo*
tumui in accufatiuo,perquam abfurdm fvret:fic,Crudclis,ne
dicam [celeratum, cr impium Casicrcm.cr,Prudcns,ne dicam
fapietem hominem. In priore enim modo fubintcUigitur eumz
fic, Crudelis Catior, ne dicant eum f 'celeratum , e r impium. 1 n
alijs cafibui non efi hoc nety diuerfm,neq. ; caufa-.ut idem, An
jperajjet hoc uiuo Milone, nc dica Cbfuletuel fic,An fccraffet
hoc uiuo,ne dicam Confule Milonef Illud eiufdcm in libris ad
H crinium neq; difiimlchis , neq ; ufqiicadeo funde efi : Obfuit
plurimum eo tepore Rcip.confulum jiue malitiam, fiue ftulfitii
dicere oportet, fiue potius utrunq;. N ani ubi erit ftippofitumi
certe deefi. illud nanq ; uerbum quod intericftm efi, de nomi *
natiuo mutxuit in accufatiuum.Sed ficut in Luripo,aut Sicilio
) l damtli tfreto inflata uento ucla,aquaru impetui retroire cogitiia ora *

donem lege grammatica euntem autoritxs ipfa, confuetudofe
inhibet,ac repeUit. V erum (ut grdmaticoru expctfntioni fatis *
fidam) fic erit cotiruendumiaut Jlultitia cojulum, aut malitia,
aut potius utriiq; obfuit plurimum eo tepore Reipub. fiue illud
fftum confulum dicere oportet Jlultitiam, fiue malitiam, fiue
potius utrunque-.uel pc,objitit plurimum Reipub. eo tempore
confulum fftum , fiue illud malitiam , fiue Jlultitiam eorum j
fiue utrunque dicere oportet.

Dc infinitiuo ud incerie<flo,uel poftpoGco. cap. xxr.

AVdiui te ut cotcros ajjuijje in pralioicr, audiui te affuiffe
in pr<elic,ut cateri. hicfubintelligitur affuerunt,ibi intcl
liginonpctefi jktim fequente infinitiuo , cr omnia ad fuum
regimen trahente. I «<j; Jic exponitur.audiui te affuiffe in pro *
lio, ut audiui ceteros affuiffe. Alteru uero (ut dixi ) hocmodor
audiui te aff uiffe in pr alio, ut cateri affuerunt. Quod nequa*
quam conceditur fic dicae: audiui te, ut cateri affuiffe in pro*

ELEGANTI ARVM LIB. III. 187

lio. Hoc enim declarat , audiui , wf ceteri audierunt . Altervm
fortaffe ficyaudiui te affiiijfc in prelioyut ceteros.

Vbi udmur Nominariuo pro V ocariuo,
uelconcrl c a p. x x 1 1.

Ite, defende me tu Deu s mcutyadiuua me tu uir optimus^txce tu
homo imperitus.Hicper nominatiuu refte loquimury fubinteUi
gitur enim e ns:hoc modo,tu ens dominus meus. Qua ratioe de *
findi poffet illud in pfalmo: Domine dominus nofter.nifi fum * P6I**«
ptu effet e Gr£co. Ide fitinuocatiuo alicuius nominis. Verg. ■ ^
N ate mee uiresymea magna potentia folus.

Idem fit in nominibus proprijs,quod fit in hoc pronomine,*?
in uocatiuis cafibus:ficyAue Cee far fummus imperator. N eque
iUud tantummodo in imperatiuo y uermetiam er quidem faci*
lius in alijs modis:utyqu6 tendis Aenea extremus omnim Tro
ianorumiuefextreme. V iuisye? regnas Helene dono Deumycr
regnas medius feuifinnoru hostium : melius quam medie. Male
per folum proprium nomen-,aut iunftum cum pronomine : ut,
quid facis tu Seruius i aut per nomen appeUatiuum fine pro*
nomine:utyquid jacis dominus meus i nifi ali modo:utyquid fe*
des inter feruos dominus i hic fubinteUigitur ensyibi fubintel *
ligi non potefl. Quare illud Plinianum in libro feptimode na * cap.v»,
turali hikoria , nifi menda librarij cfl , non placet mihi : Salue
primus omnium parens patria: appellate : ubi non modo ap*
pelldte a primus in cafu difeordat ( quod etiam imperitis ad re*
prehenfionem patet ) fed ne appellatus quidem fi diceretur,
plane Latinum foret : quum fuerit dicendum prime :fiue ficy-
Salue Marce Tulli primus omnium parens patrite appellatus:
fiue y Salue tu primus omnium parens patrite appellatus : uel a
Salue parens eloquentia: , primus omnium pater patrie appcl*
latus. E ftenim iUud parens uocatiuus.

m LAVKENTII VALLAE

Llb.i.cpiUs.

JUUdcc ,y.

Cleg.4ltb.«<

Amorum.

In difiichia
Cato*

Cicin Somnio
Sdpicnu,

Vbi urimur Nominariuo pro Accufaciuo.
c a p. x x 1 1 Ii

SPcro tibi ejfe bonus amicus,credo tibi fiiijfe fidelis , proprie
dicitur: per accufatiuum uero non,nifi alterum accufatiuum
addas, qui antecedat infinitiuum(nam hic [equitur ) hoc modoi
Spero me tibi ejfc bonum amicum,credo me fiiijfe tibi fidelem . •
Quxdam uerba cum nominatiuo iungi rccufant , imo pleraq;.

N am ut redi' dico , incipe nubi cffe familiaris , er noli efj e dii
intimus: ia inufiate dicam , prxeipe illi cffe familiaris nuhi,ne
libeat tibi cffe illi intimus.Hoc tamen genus loquendi nonnun*
quam reperimusiut apud Lucanum in i x. -Tutumq; puauit
I am bonus cffe foccr. Alius • dixiffet, iamfocerum ejfe bonum.
Et apud Ouidiu/m de Ponto:

Ecquis in extremo pofitus iacet orbe tuorum, . ,

Mctxmcn excepto, qui precor ejfe tunsi \

Dicere potuijfet , fed non am uenudc,quem precor cffe tuum .
Terentius in Andria :

Qute fefe inkoncflc opauit parare hic diuitias
Potius,quam in patria honette pauper uiucrc.

Apertius apud eundem Ouidium libro fecundo fine titulo :
Spemq ; dat in molli mobilis ejfe toro. E t iOe uerfus uulga*
tus: Sperne repugnando tibi tu contrarius ejfe.

Quod fi dixiffet,noli repugnando tibi tu contrarius ejfe , «er*
fusq; ' pateretur , nullum de condrudione dubium effet. T alti
tamen modus loquendi e Gr<eco fluxit,ubi ufiatifiimus eft.

Cui perfonapjgenerijnumcrOjUerbum refponde*
re debear. c a p. x x 1 1 1 1.

VErbum fcqui debet ultimum fuppofitum in pcrfona>nu *
mero,er gcnere:ut,Ego illum de fuo regno,iUe me de no *
jlraKep. percontatus eft. Dtio fuppofia funt,ego,cr iUe,quo *
ru/m utriqi uerbum accommodatur. Sed fequenti palam,ante*
cedenti per fubinte!ledione:ut Jit,Ego illum de fuo regno per*

conatus

E. L EGANTIARVM LIB. III. t9f
tontatus fium,iUe mede noAra R epub. per cotatus eft. Conuerte
ordinem perfionarum , fimul perfionam uerbimutaueris:fic,lUe
me de no Ara R epub. ego illum de fuo regno percontatu s fwm ♦
genus fic.cgo illam de fuo regno,illd me de noAra R ep„
percotm eft. Muta numeros ficiego illosjlkiuedefuo regno,
iUi ilhc'ue mede no Ara R epub. percontati, pcrcontat^ue funt:
er item econtrario. fu i.ijjuh fvrmkm llon cadit , quo-
tics per compdrationein}dutyjMilitudincm loquimur,quale ejh
Melius ego iAud,quam uos , jrftffcnunon autem,quam uos fi*
cifictis. Hoc ille ita prudenter,ut ego,ficijfiet:non autem,ut ego
JiciJJem. Hic enim fubinte!Iigitur,Jtc:Hoc ille ita prudenter,ut
'-r-cgofeciyW ipfieficifiet. Melius ego iAud,qum uos ficiAis,fi*
cijfem.Vcrbum enim principale debet efferri, fubinteUigiaute
quod non ejl principale.

Vbi collocandum Gc adfaftiuum. c a p. x x v.

ADieftiuo,quum praceditydcbent obfequi fubftantiud,ali*
teruitiofum cftiuthoc modo,Nulld uirgo eft dicenda cor*t~*
rupto uel animOyUel corpore. Dic pro animo mente : jie. Nulla
uirgo dicenda eft corrupta uel mente,uel corporr.autyconuptor*
uel corpore,uel mente,non erit Latinum. Q uodeontra jit aut
90 ffafedente fubJhntiuo,aut reicAo in finem adie£liuo:fic,Nul
la uirgo dicenda efl,uel mente corrupta, uel corpore : aut , uel
corpore corrupto,uel mente. J tem,uel mente , uel corpore cor*
ruptoiautyucl corporeyUel mente corrupta. Similiter in plurali
( uariabo exempla ad euitandum fislidium) Nemo diues eft,
uel ualetudine infirma,uel fenfibus:aut,uelfenfibus infirmis,uel
todetudine. item , nento filix ejl uel conficientia , uel membris
affvAis:autyUel membris, uel conficientia ajfida. Cicero tamen
in Philippicis inquitiOptima fiunt er mente, er uiribus. Ne *
fcio an culpa librariorum fit,qui ita ficripfierunt , pro eo quod
cfi , cr mente optima fiunt, zr uiribusmel,optbna fiunt mente .

& uiribus.

Qgti

o LAVRENTII VALLAE

Quid momenti faciat c5iunctio,aducrbium£g difiunr*
Aiuum ex collatione. c a p. xxvi,

EX his qux tradidimus,palm efl,ncquaquam refte dici,cor
rupto uel corpore, uel mcnte.Debet enim adtefiiuum idui
ad utrunq; fubfhntiuum applicari in gencrc,zr numero. N eq;
de Vel tantumodo intclligo , fcd de exteris quoq j coniunftioni *
bus.per Et,ut modo ex CiccrOneattuli ex c pium : per Nf c,per
Siue,per extera huiufmodiuieqi hoc folum ubi adefl fubjhnth
uum cum adiefiiuoffcd etid fine eo,quale hoc efl:Tu nec fice»
res,nec ego permittere. N on efl hic fermo Latinus. Dicendum
ndnqi erat,nec tu faceres, nec ego permitterem: aut fic,Tunec
faceres, nec a me facere pcrmitterens.'l on rflfWOMTto
det a prima dittione. I tem,potcs cognofcere partim ex aliom
fermone,partim te docebit ipfe abeUd)‘ius:no ejl Latinum:fed
fic, Partim potes cognofcere ex aliorum fermone,partim ex tx»
bellar io. i tem,puto tum ex fuperioribus literis te omnia inteU
■ lexijfe,tum ex his intelligere potes : dicendum erdt,tum ex his
intelligere pofje. I tem, paratus fis uel pugnare, fi qui te lacef»
funt,uel fi qui no funt,nc recufes facere paceidicedwm erat aut
fine illo,ne recufes: aut fic, uel paratus fis pugnare. Ex his quae
dixi,uideor reprehendere legem illam duodecim tabularumiLi» *■ * >
beri parentes in egefhtc aut alant,aut uinciantur.quafi diccn»
dum fuerit,liberi aut parentes in egefiate alant, aut uincidtur »

Sed no efl uetufias illa reuoedda ad hanc regulam,qux confiat
ex ufu eoru,qui more illo uetufio non funt locutiuametfi haud
dubie opinor priimm Aut, a quibufdam adicfttm ,■ legiq ; ia
in uetufiifimo quodam codice Declamationum Senecx:Liberi
parentes alant, aut uinciantur.Huius etiam loci illud efl,nc hoc
modo uerba commifceamus diuerfam naturam habentia , quale
efl, ille mihi nec nocuit unquam , nec adiuuit : ego nec offendi
em,nec profuiidicedunt erat,iUe mihi nec nocuit unquam,nec
profiitiaut fic, ille nec nocuit mihi unqud, necadiuuit:ego nec

offendi

ELEGANTIARVM LIB. III. t9t

effindi cum,nec adiuui:aut,ego nec offendi eu,nec eide profui.

De ufu negationis, cap, x x v i i,

TRes aliquando negationes no plus efficiut quam du<e,coU
locatione ipfa diftionum e ffcicte.Vt, nunquam mihi nec
obfuisli,ncc profuisti. Tres biefunt negationes : muta primam
negationem in mediumtaut in posbremum,iam euanefeet , quu
ibi locum no inueniat:ficyMihi nec obfuifli unquam,nec pro=
fuifti:aut fic,Mihi nec abfuifti,ncc profuiHi unquam. Nefas
nec in pacc,nec in bello uiuerc:nec in pace,nec in bello fas ui *
nere, ibi tres negationes funt, hic dua,quum eadem fit fenten*
tia. V ereor,mctuo,timeo,&' fi qua funt alia,idem cfjiciuntyUel
cum negationCyUel fine ea: ut , uereor neueniat : er,uereor ut
ueniatitimeo ne moriatur : e rytimeo ut moriatur. M ore Cice*
roniiyUt neypro ut non. Metuo ut ne pereat. Et Terentius: Aps fnAndr.1a.T4
prime in uita ejje utile,ut ne quid nimis.profne quid nimis. Ex ct‘I'
quo miror Seruium ia fcripftfc primo Georgicoru:V nde male s». in oiaJ
quidam hunc locum in Terentio feribunt: Pater adcfl,caue ne v«rg* »*G*or.
te triftem fentiat. Si enim hoc cftjicit , uide ut te tri&em fen= ton^qui^^
tiat:nam er «c,er caue y prohibentis ejl. Neutiquam pro nes dym*
quaquam,cr ipfum nequaquam ,cr nufquamyet nuffiam finis po’
plicem negatione-, n indicant-.ideoq; unico uerbo contenta funt:
ut,ncquaquam ueniam. Necubi uero duplicem , ideoq; duplex
uerbum postulat. Volo necubi trahi obuius fi as. id eflynealicu *
bi:ut ficubi pro fi alicubi, ficunde pro fi alicunde. Gatcra que
de natura negationum difrutari folent,in libros Diale ilice
noftre contulimus : qua ideo praterimus , quod fere non funt
ignota oratoribus , dialcdicorum uero nemini cognita, illud
tamen ad uerbum huc illinc transferamus: vir malus nulla
lacefitus iniuria ab amicitia recedit : uir autem bonus nuU
la lacefitus iniuria ab amicitia recedet , uel recedat : nefeio
tamen an liceret dicere recedit. Hoc loco eadem uerbd dans
tur malo uiro , er bono : [ed tamen malus recedere ab amis

citii

t9t LAVRENTII VALLAB

citia intelligitur, bonus non recedere: cr iUe no lacefiitus initis
ria,hic lacefiitus. Et haud fcio , an hoc fit fatis dd hxc diftin*
guenda dixijfe,quod dlibi rem fignificamus,alibi admonemur»
Huc addamur unu,in quo no pduci falli folent,ubi debeat gemi *
nari negationi no debcat,ut hoc exemplo: Non modo fieflr>
fed ne luna quidem ad folcm ferudt Jp lendore fiuu,rette dicitur .
1 tem hoc modo rcttc:N on modo nulla jlclLc, fed ne luna qui *
dem,cr ca ter a. At quoties diftionibus quadam adefl cotrarie *
tas,no pofiis tollere alteram negatione, ut hoc modo: No modi
fteUa no apparent , fed etid luna ad folcm obfcuratur. Sine ne *
■gatione geminata no rette loquaris. I tem, no modo no dbfoluo
hunc , fed ne leui quidem poena cum eo tra figendum effeputo »
Quidam tume nuper fcripfit:Non modo abfoluedum huncjed
nec etiam grauiter puniedum puto:quum dicere dcbuijJct,non
modo no abfoh<edum:fant enim diuerfa abfoluedum er punies
dum.ltem,no tantum no conjhnter, fed etiam trepide ,ar'cons
fuse locutus ejl. I tem,no tantum inconfhnter , fed fbrtiter,er
prope minaciter locutus ejl. Male hoc fecudum dixifti,dcmpta
negatione:erat enim diccdum,no tantum non inconfhnter. in
quod uitiu incidit Boethius lib. 1 1 1, in Ciceronis Topica , dU
cenr.Si no confuse folum,ucrum etiam diflributim,cr fuarutn
partium proprietate nofcdtur. Dicendum erat,non foliim nott
confufe. Diuerfum ejl eorwm uitium,qui ad illud no modo ap*
plicant, fed etiam, quum deberent applicare, fed faltem,aut fed
Cap.4. certe, aut fed uehquale ejl Laftnntij lib. primo: Quis enim men
tis emota: no modo jutura prodicere, fed etid coharentia loqui
pofiitf Diccdum erat, fed uel coharcntia,aut fed falte , aut fed
certe coh&ritia pofiit loquifNifi forte culpa librarij ejl. Ego
uero in utroq ; no autorem, fed tale genus orationis reprebedo.
Quot modis i libemus. Quid etiam interfit inter praes

Vteritu,futuruqj coiundiui modi, cap. x x v ii i.
E ni ad me,uenito ad me,uenias ad me,uenies ad me, Scribe

ELEGANTIARVM LIB. III. i?j
ad me, fcribito , fcribas, fcribes , indifferenter peni' his quatitor
utimur . Horam ttme/j «no in negatiore,ne uenias : cr altero,
quo in affirmatione non utimur in hunc modum , neuenens .

ipfum ueneris , duobus modis accipitur. Vno modo fufr-
iunftiue:ut,fi ueneris:uel,quim uenens:altero fine fubiunftio =
ne:ideo illud non efl uerbum principaleihoc eft : ut, Ji me iuue * x

ris,rem optimam feceris : dimitte me , er diuitem feceris : aufer
huic magijlratum , cr eum iugulaueris. E amus in portum, iam
naucs uenerint. Cicero: Atqui nobis grdtifeimum ( ut etiam pro
Scipione pollicear)feceris,jiquando,cr cxtera.Sciendum tamen
efi,quod hac omnia uerba futuri funt temporis : ucluti fi ita co=
mutemus: fi abfeulero huic filiam , eum iitgulauero , non autem
iugulauerim.Ego hocuidero,tu uideris,uos uidcritisiquafi ego
hoc uidebo,uel uideam,tu uidcbis,uel uideas. Ne ueneris: futuri
item efl temporismon uencris,prxteriti : illud uetat,hoc negat:
quod fecundum,commune efl cum prima perfona,cr tertia-.ut,
neq ; ucro crediderim, neq; uero fuerim in ea opinione,qua cx=

' teri. Et fine negatione improbe dixerim,dixerit aliquis. N e ve *
ni,ne fac,ne iugula,apud oratores fere nunquam, fcd apud poe = 6. Afn.
tasiut Vergilius:- Ne ficui magna fitcudos.Et T crent.-Nene 111 Hiauton.
ga.lium libro fecundo : Craftino die,oriente f ole in aciem rc= aA' J,ke‘ J*
dite,erit copia pugnandi,ne time te. Et Quintilianus: Tu illam DcdJm>6‘
tuere,defende,ama,ncrclinque.Hic nos Quintilianus admonet,
ne pro illo,ne feceris,dicamus,non feceris:quia alterum negans,
di efl, alterum uetandi. ideoq ; ne cum prima perfona fingula =
ris numeri nunquam coniunttum inuenimus , ob eadem caufiam
propter quam imperatiuum caret prima perfona in fi ngulari,
quia nemo fibifoli imperat, aut uetat. Vnde jrequeter legimus,
ne timuaimus,ne timeas, ne timutritis,ne timeant . Nunquam
autem ne timeam,nifi ne pro ut non:fed non timeam,no aufim,
non fperem,non timuerim, non fperaucrim,non crediderim : id
efl, timere, audere, ffeerare,credere,non pojjum: aut non debeo:

n ita in

tAVRENTIl VALLAE

ita in aliis perfonis:ut idem Quintilianus, Non expcdcs,ut fk*
tim prati# agat, qui fanatur inuitus. id ejl, expedire non de*
bes Non enim eo modo hoc dixit, quo dicere folemus,quum ue*
tamus,ne me expedes amplius . Hic enim negatio ejl, nonueta*
tio. I a, N on expedMens,cr ue expefauens, q uorwm alterm
praeteriti temporis ejl,ncgat$:alterm futuri , c r ucat,

c A P. XXIX.

De lepore Si non,« Nifi.cum aliis uerbis.

HOcattodadbucdc negatione fubijciam,ad[otamclegaiu

tim dicendi pertinet: quod quale /it. fdwlhs ««P“
Dedam... per feapparebit. Quintilianus: Non ejl difia e ut maritum
uxor occtdntjjtno ejl difficili* ut filius patre. tdeM^eo cauf-
fm dimttimus.ut no fit abfoluedus adolefcens, ntjt etta lauda*
im. I dnt-.Quare non pclit,«t tmfertt putetis.mfi er «»“«"
V*-'"-'- &crit:non petit, ut afflidum alleuetis, nijt cr )

lnfiliciorem,qu6d patrem amifit,quam quod oculos, Serum
... «tuloitiucAt itero malum ejl liberos -«attere. Malum.mfi boej
fptfl*'4- peius fit, Sic Mfcrrc, V pnpdi. Samius: Tamtediotmul
in.Catij. PLt|1|’t p Jc pudicitia, fifimafua,fi dijs,aut honumbus an.)
nuam «ili pepereit. Ignojiite Cethegi adelefcentuinifiltenm
patria bellum ficit. TitatLiate libro trigrjtmoprimo: Nant
a»6i «a ea attinet, qua nobis obtecif,m/i gloria digna jmt, pu
teor ea defendi non pofje.0uidius lib. deennotertto Meantor.
Nec omen hac feries in caufam projtt Acbitn,

Si «abi eam magno non ejl communis Achille.

Huic finale eji, quale apud eundem, hb. i i.eiufdem operis:

Mentior obfcurum nifi quum nox fecerit orbem,

Nuper honoratas fumnto mea uulnera eoclo
videritis ftellas- Et Quintilianum: Mentior.ni/t 4«utn pere»
erinatio mea nos aia«eeref, maluit effe cum matre. Et iterum.
Allidere enim, cibos miniftrare, manum pom gere cjutlibetpo»
terat, mentior nifi /udum ejl, idem uerbumapud Atnbrojmm

ELEGANTIARVM LIB. Jl'l. t9S

fode modo pofitu,tum in libris Officioru,tum Hexameron,tim
in alijs reperies. Et apud Cyprianum ad Donatum : Mentior ,
nifi alios qui talis ejl , increpat : turpes turpis infamat.

De V ter V tri,Altep Alteri, Neuter Neutri,36
Quis Cui. c a p. xxx.

VT er utrum accufat Latine dicitur.ut C icero pro M ilonf,

Vter utri infidias ficerit, Vterq; utriq; uix aufim dicere.

Heuter neutri omnino no dixerim.Teretius in Phormione inqt: A&rJctj'
Quia uterq ; utriq ; ejl cordi . In duodecimo quoque comentario
rertt a Cafare gejhru,fiuc ab Hirtio,fiue ab Oppio ( nam inccr CjeCIib< C5,
tus autor ejl) edito, fic legi: interim dijfenfione orta inter Achil m?nt . «fcbdio
lam,cr Arfinoen,quu uterq ; utriq ; infidiarctur, er fumma im- duil*
perij ipfe obtinere uellet.Cicero autc er QuintiKqudtum inue
ni)fic nitqudm locuti funt,quoru prior fic ait : Quoru. uterque ^
fuo ftudio deleckLtws,cdtempfit alteru.poflericr fic : Quu enim
Uterq ; alteri obijciat,pahm eflutrunqueficijfe. Atque fic dice*
du cjfe per iUud jrequetifiimu probatur,alter alteri obijcit,alter
alteru contcmnit,alter alteru accufat:alter enim alteru, no anu _ -
bo ambos accufant.ldem dico de neuter, ut ide Quintii. Ita fiet, Ub.iuap.t.
ut cum aquali cura lingua utrdquc tueri coeperimus, neutra aU
teri officiat. Quare peccauit tum amicus meus (fi amicos palam
licet reprehendere) qui mihi nuper ad fe feribeti, uter utri bellit
intuliffet:refl)odit,ncuter neutri, aut potius uterque utriq;. Tu
P rifcianus,qui libro fecudo ait:Fifcina ucro d fifco,an fifcus a fi
fcina,an neutru d neutro,dubiu ejl. debuerat dicere , an neutru
ab ait ero. Nam quod d fe no dcriuetur,fupcruacuu ejl dicereifed
dicendu tantum ab altero,no autem d neutro,quafi nec ab alte *
ro,nec dfe.Ne illud quide fileamus,ut dicimus uter utri, ita quis
cui, ut V ergil.Qu£ qbus antcfira.-Et Cice.Quid cui propone ^
du fit.Quintilianus:Quid quo loco collocandum fit.lde Quin*
tilianus : Vt dubium fit, quid quo refirri oporteat, '

De Prior,Priraus:& fimilibus. c a p. x x x i.

n x voca

i96 lavrentii vallae

VOcdui te prius,non efl idem quod prior.dud fignificdt te*
pus,qudfi prius quam tiunc,uel tunc: hoc uero perfond, ii
efl,ego duoru prior, et hoc quddo duo ad unu rcfirutur.Siquide
ego,cr hic te uocduimus,fcd ego prior, hic dutepofierior.ldcnt
jit quu unus dd duos refer tur.V ocdui te priore,mclius qudm pri
us,Bu dute pofleriore , melius quum potierius.Ver pafiiuu quis
ia hoc nequedt diceret uocutus es d me prior, fi duo etiisiuocdtut
es d me priore,fi duo furnus. E ddcm rdtio efl fuperlatiuoru pri*
ntus,cr potiremus, er fi qud funt dlid . Vocdui te primus , uel
potiremusyfi multi fumus:ucl,uocdui te primum, uel potiremu ,
ji multi ctiis.Nonnunqud ex ncutrd pdrte funt duo,fed utrinq ;

> ftngidiyCr tamen per hoc idem compdrdtiuum loquimur.ut uo *
cdui te prior,percufii te potierior,fupple quam tu me.Nonuqua
unus hinc efl, illinc plures:ut , uocdui uos prior , fupple qudm
uos me:uocduimus te priores,fupple quum tu nos. Ide de fuper
ldtiuo,ubi mula mcbrafuntiut primi nos uenimus,uos potierio
res, ille ultimus:primus ego intrdui uaUu,tu ferior, iUi ardifiinu.
Dc regimine nominum Criminalium,S£
Poenalium. c a p. x x x i i.

SI quis furetur rem fdcrdmde prophano , teneturne fderile*
gij,dnfurti,dn utroq;fnon dutem,dn utriufq; . Qui futiule*
rit rem fuam de fdcro,furti'ne tcnetur,dn facrilegij , dn neutroi
non dutem,dn neutrius. Accuftre hunc potes uel furti,uel facri *
legij,uel de utroque,uel de ambobus : non autem utriufque, aut
amborum. C ondemndrc non licet de utroq; , fed de altero, uel
furti, uel fderilegifinon autejed dltcriui,uel parti, uel facrilegij.
Cur itu fit, ut demus uarios cafus eidem uerbo, prxfertim fiub
coniunftionibus,qu<£ eofdem coniungere debent cdfiusf Nempe
quod nomina peccatorum cum huiufmodi uerbis idem udent in
genitiuo,quodin abldtiuo prxpofitionem habente, uel non ha*
bentemon idem in exteris. N eque hoc in his modo nominibus
qux certrn peccatum fignificant, er Jf>ecide,fed in his etiam

qu<e

ELEGANTI ARVH LIB. III. 197
qu£ generale, cr incertmiut Cicero, An no inteUigis primum
quos homines, zr quales uiros mortuos fmtni criminis arguas* Pro Rabir.
Et iterum:Sccleris,atq; nejurij parricidij condemnabimus* Per
hxc uerba licebit,txnti, er quanti cum fubjhntiuis adiungun *
tur,per geniiiuum uti: ut,quant£ pecunu condemnafti* tant£
fumm£ damnaui,quant£ poftulafti. Littius lib. xlvii, Sed
nequaquam tantum rcliftu eft,quant£ fumm£ damnatus j iterat .

c A P. XXXIII»

De ImpleOjReferdOjPlenus^ac refertus»

COntrarium prope huic eft, quod fubijciam. 1 mpleo, er re * %
fi rcio,CT fimilia uerba ablatiuii fine pr£pofitione pofiu =
lant: ut,impleui nauirn fiumento, rcfirfi apothecam uino.Et
tamen aliquando addimus prxpofitionemde: fic,implcui nauirn
de omni genere fiumcnti:rcfirfi apothecam de uaria natura hi*
norumiuixq; aufim dicere , impleui omni genere frumenti, er
refirfi uaria natura uinorum. Hoc quod diximus exemplo conu
probandum efi.Cicero de Oratore: Quod fi tantam uim rertrn
maximarum arte fua rhetorici illi dodores complederentur, Lib,r*
qu£rebat,cur de proccmijs,cr de epilogts,cr de huiufmodi nu*
gtsC fic enim appellabat) refirti ejfent eorum libri. Hic nequa*
qua licuijfrt fine prxpofitione loqui. Non enim libri illi refir*
ti funt proccmijs , er epilogts, fed pr£ceptis prooemiorum, er
epilogortm. Sicut in fuperioribus, non eft nauts impleta omni
genere fi umenti, fed frumeto omnis genens: nc<£ apotheca re*
frrta omni natura uinorum, fed uino omnis natur£. Quia de
refircio, er impleo fici mentione, dic a hoc amplius derefirtus , 1

er plenus.Excmplum quod modo attuli,oftendit refirtus poftu
lare ablatiuum,ficut impletus, ficut uacuatus,ficut uacuus : idem
tamen Cicero ait pro lege Manilia: R efirto prsdonum mari.

Et pro PlancioiAudierd refirtam ejje Grxcid fceleratifiimonm
hominu,ac nefariorim.Sed.nunc tranfit in nomen,tametfi cate*
ra huiufmodi nomina ablatiuum femper habent: ut, uacuus in *

n 3 colis.

tf$ LAVRENTI1 VALLA E

cotis3no incolarum:freques populis,non populoruipncterquant
plenus3cui Cicero femper genitiuu dedit. De ceteris dutoribus
no pojjiim in uniucrfum pronunciare,cu multi etiam te tatis eius
dederint ablatiuum:ut Varro lib. i.rcru rufticaru: Sua nihil in*
tercjfc3utrum his pifeibus Jhgnum habeat plcnum3an ranis. Et
SaUufl.in i ugurth. Q ute quanquam grauia , er flagitio plena
uidebantur3tamcn quia mortis metu multabantur 3ficut regi li*

„ bucrat,pax conuenit.Suo itaq ; arbitrio feriptores utuntur. Vo*
fieriores uero omnes , ut hoc nomen nouif imus pro ultimo , tot
» etiam plenus uino dixerunt, non folum plenus uini. Quare qui
folum genitiuo contentus erit3Ciceronem imitabitur: qui utroq;
cafu utetur3c£tcros. Sed mutando habebit er uenufmis ratio *
Loc.». ncw, er luas:quod uel ex proximo exeplo ojlendituriAuegrd*

' tia plena.Ego ad euitandd amphibologid dixijjem, A ue grati*
plena: quemadmodum in alio fattu eft3ubi non erat ambiguitati
(oan.i' p ienu gratitc3z 7 ueritatis.L icet diuerfa uerba hic fint atq; illic :

in altero ejl altero nii?» X«fi&i xsw «Ambias . i j*

uius ut nomini Plenus dat etiam ablatiutm,ita uerbo Impleo dat
etiam genit iuum,ut in quinto: J pfe multitudine quoq^qute fer*
me femper regenti efl fitmhs, religionis iujhe impleuit.

De Pocior,Pocicus,<3<: Compos, c a p. xxxim.

POtior hos eofdem cafus habere potejl , fed cum ceteris fre*
quentius ablatiuu: cum hoc nemine res 3 fere femper geni *
tiuututyLacedemonij rerum diu potiti funt.id efl3rcru imperiu
diu tenuerunt. I nahjs nominibus magis fignificatio exponitur
per obtinuerunt , quam per tenuerunt: ut 3potitus fum uittorid,
fum potitus amica:id ejl3pugnando,uel laborado obtinui uifto *
InCatoJVIaio. riam3ucl amicam. 1 n prefenti tempore plerunq; pro fruor.Cice*
ro:Quod fiuoluptatibushis bona tetas jruitur libetius , primum
paruulis fruitur rebus3ut diximus : deinde his , quibus fenettus,
etiam fi non abunde potitur , non omnino caret. Pro eodem po *
fuit fruitur 3ej potitur.At potitur pro potitus eft,pr<efertim mo *

rcki&o

ELEQANTIARVM IIB. III, i99

rc hiflorico legimus. Potior 4 potis defcendit , ideoty iUi infigni
fitdtionc fwulimm efl.Nam fum compos mentis , compos anU
mi, compos ratioms,compos famatis, quod hac habeo: at com*
pos uoti,compos uiftoria,compos optati,quod h<ec opera mea,
atc jj labore obtinui,obtineoq illud tume fcicndu efl apud Oku
dium in x i i.Meta.fic legendum :

Tufy tuis armis, nos te poter emar Achille.

Non potiremur, antepenultima breui,non longa , a tertia fcilU
cet, non a quarta coniugatione.

DeTrapdo. c a t». x x x V.

TRaijcio exercitum,id ejl, tranjforto exercitum trans ma *
re,aut trans flwmen.Traijcio mare,uel fhmen,id eft,tran*
feo. Aliquando utrunq ; coniunftumiut Liuius , Traiccit copias
i berunt. E t Plancus: L opias 1 f 'iram traieci . £piP.*?.lik

Dotibi,<5£adccliteras. cap, x x x v i, cpiafa.de.

DO tibi literas,tdquam tabeUarioido ad te Uteros, feilicet di
te perferendas. Aliquando hac duo coniunguntur.ut Cicce
ro,Dedi illi ad te literas.Et SaUuftius: Vulturtio literas ad Cd*
tilinam dat. Ergo qui mittit liter as, daticui Utera dantur,)! per* ln Ca‘a*
firt, reddere dicitur.flcut ille ad quem dantur,accipere .

De In,<5£ Ad,cum alrjs uerbis.

CAP. XXXVII.

EO in uidam,cr eo ad uiHatproficifcor ln idmpu,cr ad eant
pumicofiro me in dgm,o ad agni, idem funt . E t item in
firmlibas,pratcrquam in hoc ultimo uerbo , quoties refertur ai
perfona.Dicimus enim, contuli me ad Catonem , er contuli mi
ad patrimo autem in Catoncm,Z7 in patre , ad diftinguendum
uidclicet fignificdtioncm.Nam quu dico,cdtuli in perfona,non
poffum addere alteram perfonam,uelut meifed rem,uelut bene*
ficium.Eritqi fignificatio donationis:ut , multa contuli in Cd*
toncmiid eft,multa donaui Catoni:nemo in patrem potejl tona
beneficia conferre, quanta contulit pater in filium.

n 4 Di

AOO

Dedam

Dedam. 8.

k •

‘

lavrentii. vallae

De Refero tibi,& ad te. e a p. x x x v i i t.

RE tulit mihi , er retulit ad me, ia differunt , quod illud cfl
narrauit:hoc ucro in confutationem tulitiut Q uint. R eU*
luriis uobis iudices ordine malorum meorum eucntum,quem ne*
mo am crudehs,nemo am feuus audict,ut me non pafcat. Sei
hoc nemini ignotum cfl. I dem: Vultis fcire iudiccs, nihil impa*
tientia chariatis fe ciffe patrem, non retulit ad matrem, no pro *
pinquos confuluit,no amicos.Cicero in Catii. Refer, inquis,ai
fenatum.id eft,refer in confutationem fcnatus.v erg.i i i.Acne.
Deleftos populi ad proceres, primumq; parentem
M bjtrd deum refero- Et ne dubiares de fenfu fermonis huius,
more fuo aperuit, fubiungens:

EodOib. _Et que fit fententia,pofco. Vauloq ; pdfl:

Surge age,V hec letus longeuo ditfa parenti
Haud dubianda refer.

Sunt enim deorum uerba,non confilium ab Anchifa petentium ,
fcd illum quid agedum fit docctium.ldeoq ; additur iUud,Haui
dubitanda.? orro utraq ; harum fententiarm in uerbo uerfatur,
aliquando etiam in fido, fcd diucrfa cft fignificatioiut Quint.
Ad patrem arma non retuli.id cfl , reporaui . er Cicero : Si ai
unum omnia referenda funtjignifimu effe Pompeiit . hoc efl,fi
in unu omnia cofercnda funt.de re intelligitur, no de oratione «.
Quale illud eiufde cfl pro DeioarotQui rumores ad fe referret ►
Lib. t. Comm. g t qudie eff Cefaris,Vt que diceret Ariouiftus cognof :eret,cr
dcbci.Gaii. refrrent.Hic de uerbis agitur, & tamen non fignificatur
ffrri in confulaitionem,fed potius narrari,cr renuntiari manda
tt ab altero daa.Vreteredhic folet adhiberi accufatiuus,uel no*
minatiuusiibi crebro (in profa prefertim) ablatiuus cii prepo*
jitione de:ut,dc omnibus his referam ad fenatum.Omnia autem
hec referam ad fenatum , rarius dicitur. Tamen fignificat idem
quod efl, in fenatorum confilium feram.

De Interdico. c a p. x x x i x.

ELEGANTIARVM LIB. III. %ot '

IN terdico tibi aqua, er igniincn autem interdico tibi aquam , ✓
er ignem: neq; interdico te aqua, crigni.Quo autem modo
mutabitur in pafiiuu hac oratio: Sunt tres modi ( quantum coU
ligere pof[um)imtandi aftiuum in pafiiuum. Vnus, ubi cjt folus
accufatium, ab eo in nonunatiuum mutato incipiendi:ut , dedi
tibi cquum,equus dme tibi datus eji. Alter ubi funt duo accufa =
tiui,altcrum in nominatiuum conucrtendi,alterum relinquendi :
ut docui te mujicam,tu a mc doftuses mufteammon autem mu*
fica doflti ejl d mc te. T crtius utrumlibet horum accufatiuortm
mutandi in nominatiuum,alterum uel relinquendo, uel in abla «
tiuum cum d,uel ab trans ferendo: fi c, E gorogaui tc ueniam, tu
rogatus d mc cs uenia:uel,uenia abs te rogata efl nubi: licet per
hoc fecundu tu magis uidcaris rogajfe pro mc,qudm ego te. Que
horum modorum huic uerbo tribuemus : nullum. Et tamen tres
ijli fimiles funt. V nus hic ejk tibi interdittum ejl aqua, er igni:
quod cft freq uen tijtimum. A Iter hiciaqua , er igms tibi interdU '

itus cjl:ut Liuius libro oflnuo,Interdiftmqj mare Antiati po=
pulo cJl.Quod fi ejfet mari,priorts modi foret excmplu.T crtius
hic: tu interdidus es aqua, er ignifed tamen hic modus exteris
cflrarior. Metellus Numidicusnlli uero omni iure,atq ; honefh * ' .

te interdici rj^fikrgo neque aqua,neque igni careo.

Dcl^^St Ningit. c a p. x l.

PL«Jf caret fuppofito, habes appofitu ablatiuumiut Liuius, Liui.iib.i.ab 1
Nuntiatum regi, patribus cp, ejl in monte Albano lapidibus w ’
pluijjc. L icet nunc dicamus : Detw pluit carnem , pluit manna,
pluit efcam:Ningit uero fuppoCttum,cr appofitum rcjpuit.

Dc Deccc,luuat,Conducic. c a p. x l i.

DEcet, iuuat, conducit pro utile ejl , er fiqua funt alia, nec
pcrfonalia funt plane , nec impcrfonalia , quwm habeant
numeros. Vefies hx decent nos , ijli cibi iuuant te,fludia fccrc =
ta conducunt maxime. Explicit , cxpliciunt nunquam (quod
fciam ) legi .

n i D c

xot

LAVRENTII VALLAE
De Aufculco,<3£ Audies tibi fum. e a p, x l i i.

Avfculto te,audio tr.aufculto tibi,obtcpero tibiifum audies
tc,quod tc audio:fum audiens tibi, quod tibi obedio:ut lex
x i i. tabularum apud Quintii. Filium minus audientem dido,
liceat abdicare. Cicero in Philip. Et audiens e flet huic ordini .
Et pro Deiotxro : Aut qui dido audientes in tanta re non fitif *
fent. Cum uerbo reperijfc apud feriptores profe orationis tale
loquendi genui non memini, fed apud Plautum in comoedia,
qux inferibitur Captiui duo:

Memini quum dido haud audiebat fido nunc Udat licet.

Hinc ejl quare unum Obedio ex compcfitis ab audio podulat
dotium.

De Dono tibi, 8C te. c a p. x l i i i.

DO no tibi rmnus,notum ed quid fignificet: dono te mune*
re,plerunq ; prxmij gratia , fcd interdum admirationis, in*
terdum beneuolentix , interdum mfcricordix. Cicero pro A r*
chia: Sylla cum Gallos , cr Hijfanos duitate donajjet. uidelicet
in prxmiwm.Qux exempla funt plurima: ut. Militaribus donis ,
corona uallari,iminunitate donatus fm. Idan pro eodem: I taq;
fi ciuis Romanus Archias legibus non ejjet, ut ab aliquo impe *
r at ore duitate donaretur, perficere non potuit:, certe imperator
non remunerationis caufa Archiam duitate doriafJet,fed admi * ,
ratione in genij,cr beneuolentia. Verg. Acneid. v.

Hemo ex hoc nmero mihi non donatus abibit.

Bodemlib. N irmrrn non prxmij gratia. Nam -Tres prxmia primi

Accipient. Beneuolentix ergo , non meriti illorum gratia , cum
podremi nihil omnino mereantur. Quale ed Valerij Maximi
libro fecundo : Rex Antiochus bello quod cum Romanis gere *
bat, filium Scipionis a militibus fuis interceptum, honoratifiime
excepit:rcgijsq; muneribus donatu, ultro cr celeriter patri re*
mifit.utiq ; amicitice gratia.Et Amphitryon apud Plautum: Ve*
rum ita animatus fui, iaq; nunc fum, ut ea te patera donem. E t

paulo

ELEGANTIARVM L1B. 111.
paulo poft Alcmena inquit: Pateram profcdo firas, qua hodie
meus uir donauit me. In quorum utro <£ fola in donando bene *
volentia declaratur. idem F lautu* in Aulularia:Dij immortales,
quibus er quantis me donatis gaudijs. Quintilianus in Gladia =
tore:Quod me facere conuenit, qui per maria latrocinijs infefh
folus petitus fum,qui luccm3liberatem,deniq; quicquid pati de*
beo non ignarus <lut primo natalis horat tempore ) fed uidens,
fentiensq ; acceperim: nec folum donatus his bonis , fedfummis
periculis liberatus fu/m. Verba funt hominis exaggerantis bene*
ficia amiciyUt fe maxime illi odendat obdridum. Sola ergo fuit
ratio bencuolentite. 1 dem in Pariete palmato: Quam blande ille
fepofuit mi ferum fuum , quam diligenter uxoris gaudentis rx=
clufit oculos , quam multo coccum pudore donauit. H<c habiti
efl mifericordu ratio. Suetonius in uita Augudi: Et ne cnume=
rem quot , er quos diuerfarum partium uenia, er incolumitate
donatos. Cornelius Nepos de uita Attici: Auxit hoc officium
alia quofy liberalitate. Nam uniuerfos frumento donauit. pro *
fido clementU,non renumerationis gratia.

Dc Incumbo huic ra,8C in hanc rem. cap. xliiii.

IN cumbo fludijs,cr incumbo remis. Vergilius:

- validis incumbite remis.

Incubo in Jludia,cr ad fludia,fcd non incuboin remos&r ad rc
mos.Cicero:Vcrgite3ut /acitis,adolefccntes, dt<j-, in id jludiu in
quo cfhs,incubite. E t alibi: Quare incubamus o noder Tite ad
dia praeclara fludia,z? eo unde difcedere no oportuit,aliquado
rcuertzumr. N ety hoc in bonu tantummodo accipitur.fed etiam
inmalum:ut ldcm,M.Catoni incumbetiadeius perniciem. Sed
illud, Incumbite remis , non efl per translatione didam , ut hoc:
Nam ut quu remiges incubunt rcmis,ucl quu nos operi ficiudo
incumbimus toto pedore,fignificatur diligentia,^ conatus:ia
et cum accuratius quid mente agimus, incumbere dicimur.quea
admodum ccontrario fupini dicuntur, qui negligenter agunt.

AOJ

Dtcam.9<

Dcdaa»**

Cap.ft*

L4b.io«

DcOratJib. i*

Epiil.i6.!ib.**
ad Atc.

Pro Mane*

*04

LAVRENTII VALLAE

De diuerfo,uarioq} regimine uerborum,cum diucrs
fa^fimiliue fignificatione. cap. x l v. , .

Timeo te anquam ininucum,timeo tibi an quam anuco.lUic
unquam ofjvnfurus fis, hic unquam defindendus. Comme»
do te regi,id efi , committo : Commendo tc apud regem , id efi,
laudo. Cedo tibi,unde er concedo tibi , pro no repugno tibi: fit»
citq; pr£teritum cefii.Ctedo tc,pro flageUo te,cuiuspr£teritwm
efi cecidi, pro ftagellaui,cr fupinum exf m.Vnde exf is, uel qui
flagellatus efiyUel qui amputatus efi,fiue occifus. R aro pro occis
PiiiHpp.j.cir- do hoc uerbum decipitur. Cicero in Philip. C£dit greges armen
torum . Dimitto te difcedensiid efi , relinquo. Dimitto te difice*
dentemfid efi , abire permitto. Vel dimitto te , id efi,mitto:unde
• dinufii legati dicutur. Incefiit mihi cupidiasiid efi/ubijt. 1 ncefs
fit me illc:id eft,offinfurus me petit, er accufat. I nefi huic loco ,
er inefi inhoc locoiprimm apud Qjiintilianum,c£terosq; fic
. quentius : ait enim, V erum hoc melius faceret natura ipfix duce,
fed naturis ipfis ars inerit. Secundum apud Ciceronem frequens
tius : ut ibi , Illud enim honefium , quod fiepe diximus , fi in
dio cernimus , tamen nos mouet,atqucilli, in quo id ineffe uide *
tur , amicos facit. Comparo hanc rem illi , er cum da. Conftro
te isli,cr cum ifio.Egofum firmlis tibi, er tui. Hoc efi comune
omnibus,cr omniu: uel commune mihi tecu,ct cum cxteris.Ego
fum particeps laborwm tuorum: cr,tibifum in laboribus partis
• ccps. Quintii. Et in plerififc ruris operibus marito particeps.

Curtius: Quodfuijfiet illis in periculis particeps. Accedit huic
rei, er ad hanc rem:uel accedit huc,uel eo,uel eodem. Quintii
Atque ut accedat dolori meo cumulus, qu£ hoc facit, uxor mea
efi. Cicer. Vt ad illam optimam, prxclaramq; pr£dam damnatio
Pro Sex. Rofc, Sexti Rofcijuclut cumulus accedat. Impendo curam, uel o=
peram , uel laborem, er fimilia,huic rei, er in hanc rem: quod
in Quintii, fiepe reperies. Partior laborem multis negotijs, er
in multa negotia:ut apud eunde. Adijcio huic rei, er ad hanc re.

Rejpondeo

ELEGANTIARVM LIB. III. lof

Refpondeo tibi,cr ad te. Celo te hanc rem , er celo te de hac re.

Tu es natus ad laudem,ar laudi. Cicero pro Sextio: Nam quid
ageret uir ad dignitatem, cr gloriam natus fer in eadem:Qui fe
patrice, qui ciuibus fuis , qui laudi, qui glorLe,non qui fomno er
conuiuijs,er deleffationi natos arbitrantur. Aggregabo te illis ,
uulgo dicimus, idem: Quare ego tefemper in noftru numerum ProMunen,
aggregare foleo.l dem pro Archia: Ascribi fe in eam duitate uo=
luit. Et pro eode: Quu fuerit in alijs quoq- duitatibus afcriptus.

Ide in Philip.Tu uero afaribe me tale in numnu.ldem pro R a= Phill’PP**»
birio:Siquis hunc reprehendendum putat , aferibat ad iudicium
fuum non modo meam,fcd huius etiam ipfius,qui commifit,fen=
tentiam.ldcm contra Ruthm:lUu fibi collegam afcriberes.T ibi
hoc aferibendum efl,ii efl,tibitribucndum,er imputandum.

Dc noua ratione regendi quorundam imperc
fonalium. c a p. xlvi.

COepit eum poenitere , poffet te pigere , definet me tcedere:
fepius dicimus , quam coepit ille poenitere , poffes pigere,
defma tcedere. Quintilianus in milite Mariano: Neq; fi fit cu*
pidifiimus uit<e,poc nitere eum fui fidi potefl.Cicero de petendo
confulatu:Si hic ciuis liber eft , cuius autoritatis neminem poffet
poenitere. Idem in V errem:lamiam Dolabella me ncq;tui,neq;
tuorum liber orwm,quos tu miferos in egefhte , atque in folitu =
dine rcliquifti , mifereri potcfl . Simile eft illud Tcrentij : Ita
me dij amabunt , ut me tuarum miferitum ejl Menedeme fbrtu =
narum. M e,pro a me nufe' vum,dixit.

Quum uenufte uerba aut defunt,auc res
dundant. c a p. xtvn.

DE funt nonnunquam uerba in oratione , fed non fine gras
tia,ut Horatius:

Dedant, j.

In Heautonti-
morumeno,
a<ft.t.fce, i.ubi
illud fecudum,
ine.in emenea-
tij codicibus
uon habetur.

Quo mihi fbrtunam,fi non conceditur utif Lib.i.eptfi,*,

Id eft, ad quid uultis effe mihi bona fbrtuncefHic modus indpit
per quo, alius incipit per unde:ut idem,

Vnde

faty.7.

fa,cpi.
Declara.*.
Dcclam.il.
Dcdam.6.

Dedam.*.
Dedam, io.

*o 6 LAVRENTII VALLAE
Lft.i.Strm. y nde mihi lapidem f quorfum cjl opus funde fagittasf

Supple putesci dicas nuhi ejfe. I unctulis Saty . x i i i x.

V nde tibi JrontcmJibertitemq; parentis.

Quum facias peiora fenexi

Epift.*4.iib.7. Cicero ad Fabium : Martis uero fignum quo mihi pacis autorif
Quintii. Quo per fide diuitias iuucni( de c£co loquitur ) apud
quem cmniu rerum diuerfitxs periti Et alibi: Quo nunc tantum
jrumentifquo clajfem comeatu graue fidem: Vnde hunc illi anis
mumiZt alibi:V nde an tu uinu c£co3ut in uno jhtim ittu mors
tota peragatur: Ide tamen ait alio loco: v nde mfer£ tunc,unde
fomnusffupple erdt,uel eft. Tertius modus , ut apud eunde: Se*
Ub.i.cap.17. quitur qit£kio9 an utilis rhetorice:nam quida uehemeter in eant
inuehi fclcnt,cr( quod fit indignifimum ) in accufatione ora*
tioms utuntur orandi uiribus:eloqucntiam enim ejfe3qu£ poenis
eripiat fceleslos, cuius fraude damnentur interim boni , confilia
ducantur in peius3fupple3dicunt enim eloquentiam. CiceroiHd*
bedas ejfe quam laxi fimos amicitU habenas: caput enim effe ad
bene uiuendum fccuriatcm.fupple,dicut enim caput.qui modus
loquendi apud Gracos eft frequentifimus.ldem uerbu aliquado
redundat: ut dc Oratore Cicero : illum Titium qui cum ftudio*
fi pila luderet, er idem fignafacra noftu frangere putaretur,
gregales q; cum in campum non ueniffet requirerent , excufauit
Vcffa T erentius : quod cum brachili fregiffe diceret. Satis erat
dixijfe3quod brachiu fiegiffet. Et non longe illinc: Cui cum fu*
miliaris quidd quercrctur3quod diceret uxore fuam fufpendijfe
fe de ficu:amabo te inquit , da mihi ex ijh arbore3quos fera fur *
culos.Sat erat fine iHo,quod diceret: fed hoc uerbu libeter appo
tiit Cicero. Quartus3quu fuppletur refpodcoiut ide frequeterz
Quod aute feribis de illo3aut illo negotio3 ego nefeio quid con*
fili] capid:uel3cgo iam antea timera.fupple refpondeo.Raroct;
uel nunquam hoc uerbu profertur. Aliquando fubinteUigitur fu*
trulc ucrbu:ut apud Quintilianu,Scd fi confifionem culp£ meae

exigitis.

Cc Amfc.

Lib.*.

ELEGANTIARVM LIB. III.
cxigitis,ego fui pater durus-.cr patrimonij , quod iam melius ab
his admwiftrari poterat 3tenax cuftos.fupplecofiteor,quod ego
fui,C?c. Quintus modus,ut apud Ciceroneiln obfequio autem
comitas(quonia Terentiano uerbo libenter utimur) adfit,affen=
tntio uitioru adiutrix procul amoucatur.Subintcllige,ia loqui*
tnurCquoniam Terentiano uerbo libenter utimur).Et alibiiSo =
tiari deleftntionc nonpofiu,ut me£ feneftutis rcquiem,cblcftn*
tionefy nofcatis.Subintcllige,hoc dico, ut nofcatu. Sextus mo =
dus,ut apud Pliniu I unior cm:Studes,an pifcarn , an uenans, an
fimul omnia? fupple jacis. Quintilianus: N il aliud quam renuet .
id ejl, nil aliud jaciet, \ renuet. Et iteruiEt acceptis literis meis
iuuems filius nihil aliud quam cu matre fleuifjet.id ejl, nil aliud
ficif[et,qum cu matre fleuijjet. Martialis: Nil aliud bulbis qua
fatur ejje potes, id e fi, nil aliud jacere. Cui confine ejl i!lud,ubi
prolato aliquo aduerbio qualiatis,fubinteUigitur pro coditione
materi*, aut dixit,aut ficitiut, bene Ennius, praeclare Anaxago
raSjfirtiter Scipio , prudeter Fabius, fupple dixit, aut ficittpro*
Ut ex his,qu£ aut iam diximus, aut difturi fumus, colligitur. E t
per compar atiuum : Dij mclius.fupple ficerint, aut jaciant, aut
certe uelint.Nec de dijs folum,ueru etiam de hcminibusiut apud
Quintilianum,T u melius uxor, qu* fntturum retinebas. fupple
ficifti. interdum etiam per nomen(nam illud Melius ejl aduer*
bium ) ut,ddj meliora.Lucanus ipfum uerbwm appofuit:Dij me*
liora uelint- Nec procul ab huius natura abejl,quanio utimur
hoc nomine res, fiue in nominatiuo,fiue in accufatiuo,fbrte ctid
in alijs cafibus: ut,rcjht nuhi exponenda uita, quam hic egit in
magi)lratu,res digna auditu in prinusiuel , reliquu ejl, ut expo =
na uitd huius,qua fuit in magijlratu, re digna auditu in primis .

Qudd amoene tempus aliquando pro tempore
ponitur. c a p. x l v i i i.

AN nibal apud Titum Liuium aUoquens milites inquit: Si
tales animos in prdio habebitis, quales hic oftendi$is,uU

v cimus

»07

De Amic*

In Cato.Maio.
Epiii.i.lib.a«

Ouidli.9. Me-
ta. Dij melius,
dijnepefuas Ia
buere forore*.

Sophocles a-
pudCic.in Ca-
to. Maio. Dij
meliora , inqt.
libenter uerd
iflinc tanquam
a domino agre
fii .ac furiofo
profugi.

io8 LAVRENTII VALLAE
Dedam.}, cimus. Quintii. Si tales milites omnes habebimus Mari,uicimus.
Cur de futuro non per utrbum futuri teporis locutus cflf N enu
peadajjeuerandamrem,utnon futura, fed iameffe uideatur.
multoq ; plus ponderis habet , ut dicamus uicimus,quam uince *
mus. 1 de Quintil.Dirmttc tantum,v euocajli.id cfl,euocaueris .
Cicero: Vnum oslcndc in tabulis aut tuis, aut patris tui emptu,
er uicijli.pro uicc/is.ldcm pro Sextio:Rcftitijfcs, repugnaffes,
mortem pugna oppctijfcs.pro eo quod e fl,rcfijlere, repugnare ,
mortem pugna oppetere dcbrijfes. O uid.lib. 1 1 1 1. Metzmor,
PranMk eripies, qua fi tibi magna uidertur.

Ex illis fcopuhs,ubi erant affixa,pctijfes.

A<ft.4 fce.f , ^ en petere dcbuillcs.Tcret.in Andria:- p ra liceres.# eo quod
piouiinciio, eji7pra dicere dcbcbtf.Et ahbr.FortoJJc alrqjAnto imqrtor erat
a.-t. «.ice. i. prober cius libidi rtem:P uteretur. -pro pati debebat. 1 te Cicero

tertio Offic.Male etiam Curio quum caufam Tranfpadanorum
aquam e(fe diccbat,fcmper addcbat,uincat utilitas: potius dices
ret,non cjje aquam , quia non efjet utilis reipub. id efl , dicere
i debebat. Huic jimlc efl quale apud Ouidium de Rcmed.
Gnofida ftcijjes inopi mfapienter dmajfet.
u.«.Stt.Sat.3. i d efl,fi ftcijjes inopem. Horatius:

-Decies centena dediffes
Huic parco,paucis contento,quit?q} diebus
Nrl erat in loculis.- 1 d efl, ft dedijfes. Plinius Junior : Dediffes
E ptfl. t i. df,jmo pdr corpus, frcijjes quod optabat, ldcjl, ft dediffes .

' A«u»d.6. illud magis poeticum,, vt Vergilius:

-Tu quoq ; magnam

Partem opere in anto,fineret dolor,lcare haberes.
jJ efl, fi fi neret. Juucnalis:

Graculus efuriens in ccelum,iuffcris,ibit.

1 d efl,fi iufferis. Adhuc diuerfum huic efl, quale efl apud Cice*
PhUfpp.*. rnnemiConchyhdtis Cn.Pompeij periftromatis feruoru in ceU
is f, ratos ledos uideres , id. efl, uidiffes. Quint.femper uidiffes;

ut ibi

E L E GANTIARVM LIB. III. *e*

ut ibi,vidiffes non quemadmodum tenues. umbra corpus dccU
pere cogitationibus folent. Apud hunc fepeefl hic modus los
quendi:Siperfeueraf[em,duos cxcacdueram . pro cxcacaffem.

Quale eji illud Horatianum fecundo Carmindm , quod metri
caufa Prifcianus dici putat: Me truncus iUapfus cerebro
Sudulerat,nif Faunus ittum Dextra ieuaffet.

Apud illum quiddam pene contrarium:ut ibi , Di&ttoris nome
quod fepe iudum fuiffet.pro, fuerat. N am de imperfecto fub*
iunfliui,quod folet poni pro imperfedo indicatiuijn proximo,
libro iam dixi , cuius hoc exetnplum fuerat » Non quia amicus
noneffes. Cic.de Repub.lib.v i.Etquoddeuiafefuseffem,o*
ad multam nodem uigilaffempro feffus eram,cr uigilaueram.

Vbi nitidius urimur a<ftiuo,ubi paisiuo. c a p. xlix.

O Fort et legere libros, expedit euoluere autores,utile eft co
gnofeere plurima, oper<epretium efl habees quos imites '
mur,nccejfe eft adhibere ufum , conducibile eft dejcendere'in
certamen,cr agitare cum alijs controuerfas.vel per pafiiuum,
oportet legi libros,euolui autores , cognofci plurima , haberi
quos imitemur,adkiberi ufum,agitari cum alijs controuerfias »

Hunc p oderiorem modum magis ars gramatica probat , iUum
magis autoritas. Secus in pneteritoinanq ; no ita fepe legimus,
fedffc hoc oportuit,ut fidum hoc oportuit. Cicero in Verrem,

Tamen id fidum non oportuit. Et in eundem: Apollinis fignu
ablatum certe non oportuit.cr alibi: Totarji rem Mi integram
feruatdm oportuit. N on difimile fane ejt Mud per alterum uer*
bum (de volo loquor) ut idem : Liberis confultum noluimus,
etiam ft podhumi futuri fint. I dem:Percurram tamen breui , ut P«> A» Cedo,
non mitius hominem ipfum,qum ius commune defenfum uelU
tis.Quintilianus:An iitcidijje in fordidum nomen,non eo con «
temptum hominis,quem dedrudum uolebat,auxiffe.

C A P* ' L.

PropoGtiones, rationes c£ interdum mifcerl

Nam

aio

LAVRENTII VALLAE

NAm ubi uitici neceffe e ft,ex pedit cedere: (tue plura funt de
quibus qujeritur , ficilior erit in ca-teris fides : fiue unum ,
mitior poena f olet irrogari uerecudi£. M ifcuit hoc loco Quina
til. propofitiones,rationcsq;,quum fit ufitatifiimum fic dicere:
Siue plura funtje quibus queeritur, fiue unum. Si enim plura ,
ficilior erit in cectens fides: fin umt,mitior poena folet irrogari
tfb.i.capA uerccundU. Atq; iterum : Firmis aute iudicijs,iamqi extra pe a
riculum pofitis,fuaferim er antiquos legere ( ex quibus fi ajfiu*
i matur folida,cr uirilis ingenij tus , deterf o rudis feculi fqualo*

re, tum hic nofter cultus clarius enitefeet ) er nouos, quibus er
ipfis multa uirtus adefi. Alius dixijfet,fuaferim er antiquos,cr
nouos -.antiquos quidc,cr c£tera:nouos uero,zrc. Cic.in Ana
Philip.*» toniu : o' te miferu, fiue illa tibi noti no funt ( nihil enim boni
nofli) fiue funt,qui apud tales uiros tam imprudeter loquare. .
De ufu uemifto uerbi V ideor. c a p. li.

NOn uidetur tibi quod bene ficiam: cr,ntihi non uidetur-
quod beneloquaris. Sicut uobis uidetur quod male ficta
mus,iti nobis uidetur quod maleficitis : uidetur tibi quod iUe
bene fcribat,ej uidetur mihi quod isli bene arent. Rufticanus
hic fermo eft,er agrestis. Eruditi enim fic loquuntur:^ on uia
deor tibi bene ficere : w,tu non uiderismihi bene loqui. Sicut
uobis uidemur male ficere , ita nobis uos uidemini : lUe uidetur
tibibene fcriberacr,ifti mihi uidentur bene arare.

De uulgari quodam ufu Mihi3<5£ T ibi. c a p. ut.
Ck.iaPifo* y g mbi gloriabitur fe omnes honores fine rcpulfa obtinuifie?

JL er alibi idem Cicero narras B ruto rem in qua ille no adfuea
rat,inquit:Ecce tibi Pompeius no fler. I Uud mtW,er tibi , non
magis ad me,uel ad te,qu.hn ad c£teros pertinet : fed e fi oratio
fumpta de medio,qua uulgo utimur. Tu mihi femper dormis .
lUe mihi afiiiuc fedet. Quu fiuper cana cffemus,ecce tibi oftiu
crepuit. Hic fermo neq $ ad itie,neq; ad te,neq ; ad quequam re a
ftrtur.ldeoq; differes ejl ab illo figurato, quale ejl apud Verg.

Gcorg.?.

XXI

ELEGANTIARVM LIB. III.

Ne mihi tum molles fub dio carpere fomnos ,

New dorfo nemoris libeat iacuiffe per herbas. Et iterum:

N c'uetibi ad folem uergant uinetx cadentem. t.Georg.

Hic pracipitur ad uniuerfosfub primOyV fecunda per fonaiibi
non pr£cipiturynec ad aliquem fermo efl.

Quando maiori tempore expreflio5partem eius acdpi^
mus,<5£ quando deeft poft. cap, uii.

SVperioribus diebus ueni in Cumanum.cr iterum : Qui his
paucis diebus pontifex fittus efl. Et in futuro:? aucis diebus
eram domefticos tabellarios mi ffurus.gr iterum : Triduo aut ad
fummum quatriduo periturum. Hcec Cic. Et SalluftiusyLegati in lugurt,
triduo nauim cofcendere. Non efl accipiendum per fuperiores
diesygr per paucos dies3per triduum,gr quatriduu , fed intra
fuperiores diesflntra paucos diesjntra triduimygr quatriduu.

N am iUud,quod aliqui dicunt tempus cotinuatumycr folidum
fignificari per accufatiuum , fecus uero per ablatiuum , plane
flfumcfl. C icero enim3atque Vergilius fepius accufatiuo,cr
quidem indiffvreter utuntur,pofteriores uero pleriq j ablatiuo.

Altquddo in buiufmodi genere fermonis omittimus poft:Jicyln*
tra dece dies, quam ueni t,co fecit omne negotiu. In paucis die*
bus,quam Khodu appulityuxore duxit . ideflypoftquamucnit9
poft quam appulit: qua exempla apud hiftoricos funt plurima.

V bi deceaCJNifi,QudniJ<S£ Praeterquam. cap. luit.

avid efl animafnifi corpus cum anima cocretum i rcfte,
er Latine. Quid efl animaequam corpus cum anima
concretumfnon rctte,nec Latine. Adde aliud,uel aliteryucl fe*
cus:gr utroq; modo licebit dicere. Quid efl aliud animaequam • *

corpus: uelyiiifl corpus cu anima cocretuiCicero:Quid efl aliud
gigantum more bellare cum dijs^nifi natura repugnaret idem
faciet coparatiuum:Vt,quid efl melius quam gaudere i uel,nifi
gauderet ut Quintii. Nihil efl fciliusynifl totam cattfam omni *
no non agere , Praterquam 3 eandem aut prope parem uim

02. o bti

Xlt

LAVRENTII VALLAE

obtinet, quam nip. Cuius exempla , ut facilia prttcrmittimM *
unum illui admoncnfes,ubi cjl pr£ter,ibi locu habere prtter*
i quam , ad hunc modum : ut, nudius rei fum auam prater lau= *

dem,uel praeterquam lauchsinulli places praeterquam mihi, uel
prceter me.

Dcufu huius ucrbi Transfero. cap. l v.

avem morem Spartiate traftulerunt in fccminds.c? alibi
idem Cicero : Quod nifi in amicitiam trdsferatur. Qu<e
in alios transferuntur, non [olent remanere penes eos,a quibus
transferuntur. M os autem (ut Cicero uult) ita transfertur,ut
penes priorem quoa ; remaneat. Et libro primo Officiorum:
Quod ab Ennio pofitum in una re, trans firri in mulas poteft.
Et in codemiEadcmq; mediocritas ad omnem ufum , cultumq j
uite transferenda efl. Lucanus in decimo:

Hondum translatos Romana in fecula luxus .

Dc Committo. cap. ivi.

Offic,«. TVTOh comtnitas , ut quum omnia tibi a nobis fuppeditm
i fuerint, tu tibi defuiffe uideare. Et iterum : Non com *
mittas, ut dicendum pt, kon putaram. H £C Cicero. QuintiL
• quoque: N on comnitam,ut illa dubia faciam defnpottis f 'oli *
, citudine. Et alibi : N ihil tibi minus committendum , quam ut

ulcifcaris hoc flagitium , in eo prafertim qui apud malignos
poterit uideri te permittente feiffe. Cicero tamen quodam in
loco non per ut, fed perquamobrem locutus ep,dicens: Conp*
derare debes nihil tibi effe committendum,quamobrem eorum
quos laudas, te non pmilimum pr^beas. Idem pollet quamobre
* • quod ut : e r licebit illud tollere , er hoc fubijcere. Ex quibus

exemplis datur intedigi hoc uerbumfequente ut, uel pmili di %
itione femper accipi in malam partem:nec refte dicas : fac co *
mittas, ut omnes telaudent:aut pc,non commipSti unquam, ut
laudareris. P rdtterea femper habet fecum negationem.

Dc Oriundus, <Si Orcus* cap. l v i i.

Oriun

ELEGANTIARVM LIB. II I. *ij

OR iundus quod non habeat uim par ticipij, aedo alij dixe*
runt. Cum utendi hic modus ejl : Ego fum ortus Romec,
oriundus a Placentia.T itus LiuiusiNati Carthagine, fed oriu*
di a Syracufis.id efl,d Syracufis originem trahentes,unde fue*
runt parentet. Vel fine prapofitionc:ut idem : Alba oriundum
facerdotiu . lnperfoms frre cum prapofitione. idem : Is longe
princeps Latini nomimserat (fi fam<e credimus) ab Vlyffe,
dedefc Circe oriundus. Idem: Quid hoc,fi polluit nobilitate ifla ^]^abutb<
ueftram,quam pleriq ; oriundi ex Albanis,cr Sabinis non ge~
ncre,nec [anguine, fed per cooptationem in patres habetisi
N onnunquam per indeclinabilia:ut , inde ego fum oriundus,
unde tu. Liuius tmen ( fi refte faibitur ) ait libro o£fauo;Va=
hepolis fuit haud procul inde,ubi nunc N eapohs fio, ejl , duo* voluit Valla
bus urbibus idem populus habitabat : cuius erant oriundi. oriundus g«ni-

De Menmint. cap, lviii. gi .autonatt

ME mini,pro recordor,tum genitiuum , tum accufatiuum Liu^dkcn^
poftulat.Vt Terent. inEun. jaciam ut huius loci,diciq 5
mciq; fempcrmemineris.Cicero:Omnia,qua: curant fenes,me - "on 5“us’f*l
mincrunt,uadimonid conftituta,qui fibi,cui ipfi debeant. Quid cfiTidro&dfc
• iurifcofiulti,quid pontifices,quid augures , quid philofophi fe* *j^rcwcrf-
nes, quam multa meminerunt ! idem uabum pro eo,quod ejl, AA.4.fcc.7.
mentione facio,recufat accufatiuum, poftulatq; genitiuum,uel Iu Cat0,Mai0*
abldtiuum cuprapofitione de:ut Quintilianus : N eq; omnino x| u

huius rei meminit poeta ipfe.cr iterum: De quibus multi me=
mincrunt. Hinc uidetur deriuari metio,quafi a meno prcefenti,
er geminato praterito memini:unde fupinum mentu , ex quo
mentio,er mens,qu£ omnium recordature 7 mentu/m,quia in
mentione facieda,hoc ejl,in loquedo,pr<ecipue mento utimur.

JSutlum enim animal mouet parte oris fuperiorem nifi Croco = pvn,n,«|C.»ft
dilus,fed omnia infiriore,ficut et nos mctwm.Hinc etid metior,
quia citra mentem loquor. Torte cr hinc uenit meta. Sed nolo
eius etymologia aliquam afferre,ne cui forte uidear argutulus.

' o $ De

*I4

Lib.7<cap.4«

Lib.j.Mtta,

Cap.j6.

Cap.30.

LAVRENTII VALLAE

De differenda inter Alter ,5^ Alius. caf, lix,

AL ter de duobus dici, diu* de multis9notum cft omnibus9li *
cetno omnes refte uantur. Macrobius de Saturnalibus:
quu igitur aperuerimus quatuor in corpore fieri digeftiones,
quaru altera pedet ex altera, diccdum er at, quam dia pedet ex
alia, idem in alio opere de Naturalibus : illa; uero infolubiles
caufe funt,qu£ mutuis inuice nexibus uinciutur9cr altera aU
ter a facit9ac uicifiim de fe nafcutur,nunquam naturalis focieto*
tis amplexibus fepardtur. Nam Ouidius de noue picaru trdsfor
matione loquens,quanquam eum excufare metri necefiitos po*
te/hamen quod ffngule pngulas9ac certa: certos intuerentur,
inteUexit9quum inquit:

Altcraq; alterius rigido concrefcerc roilro
Ora uidet- Suetonius de uito Caij : Nec ceffauit ex eo dtem
alteri criminari9atq; inter fe omnes comittere. N efeio an pc ac*
cipiedm pt9unu uni9cr rurfus hlic illi.Plinius libro undecimo ,
inquit de fbrmicis:Et quonia ex diuerfo couehut altera alterius
ignara. Quare dicamus diquado pc loqui effe permijfum. Edi *
uerfo nonunqua de duobus dicimus alius et alius9nec dicere ali *
ter pofpmus:ut9dubitotur uter excettat9SaUuftius an L iuius9 er
diusdiuprsponit.no aute alter alterum. Ratio poftulabat9ut
diccremus9alius alteru. Nam alius ad plurimos refertur 9qui de
duobus iudicatialter ad unu de duobus9de quibus iudicatur. Sed
quia uidebatur inuenuftu pc loqui9maluerunt mutore alteru in
diii. Afferamus exeplim.SaUuflius in Catilinario 9de Ca fare9et
Catone loquens inquit:Genus9atos9eloquetia prope paria pie*
re9magnitudo quoq ; animi9et glor^fed dia alij.Vel eft ea ra*
tio9quam dixiiuel hac9quod idem ep alia alij9quod diuerfa di *
tierfo:ut9alia ef facies mea9alia eft fides tua.id eP,diuerfa.Vro*
prie igitur dter refertur ad unu de duobusiut Annibd in trap*
tu Apennini amipt alteru oculuipue ad una duaru partiu9quod
fuperius etiam pgnipcaui , ubi hoc Ciceronis exeplo ufus fwm:

E L E GANTIARVM LIB. III.

Duplices fhnilitudines effe dcbent,una r er wm, altera uerboru.
Et quale ejl Vergili] exemplum :

Aurea mala decem mifi,cras altera mittant .

Aliquoties etiam accipitur alter,pro fecundo ex duobus, pluri*
busuc.Vt,unus,alter,tertius,quartus:una,altera, tertia, quar *
t£ liter£. Et, hic ejl alter annus belli Punici:cr,ego altero me*
ferepudiaui uxorem: id ejt,fecudus annus ab origine beUi P u*
niciier , fecundo menfe a duftione mcoris . Aliquando pro ipfis
duobus:ut,unus aut alter.id eft,unus aut duo. Quod etia in ad*
uerbijs rejpondet femcl,aut iteru.id e ft,fcmel aut bis. Ite femel ,
er it eruiL icero in Bruto fcmel,cr iteruin Philippicis. Dubi *
tari tame poteft,quwi dicitur, Iterum coful,an fecunda uice,an
bis conful inteUiWJf:<fua9 dubitatio in catens no erit. Tertiis
enim conful , er Quartum conful , jic difjirt ab illo ter conful ,
er quater conful.quod in altero fignificatur tertia , er quarta
uice,in altero tribus, er quatuor uicibus. Aliqui tamen dubita *
rent,an in hanc Jignificationem uice er uices reperiatur .
c A p. l x.

De Quifqj,<3C V terq^cum uerbo auc participio.

Hirundines ucre ineunte redeunt,iri fuum pristinum una *
quacfc nidim immgr antes. Muta illud unaquaque, fic
In fuum pridtinum nidum unaquaque immigrantes : aut ftc,
Vnaquaquc in pristinum, nidum immigrantes : iam non erit
Latinum. ltem,ofjindi parentes fuo utrunque morbo affvttos^
Transfer iUud utrunque,utmodd odiendi, iam non erit elegas .
Nam fi ita mutemus,ille pluralis numerus immigrdtes,zr afjv *
dios referetur ad illum fingularcm unaquaq;,cr utrunq^: quod
fieri non potefl. At illo modo fuperiore fccus:refertur enim nu*
merus pluralis ad pluralem , fichiirundines uere ineunte redeut
immigrantes in nidos priftinos,unaquaq ; in fuum, fupple,im*
migrans, offendi parentes morbis afjeftos,utrunq $ fupple,fuo
affeftim morbo. Vergil. in xn.

xx f

Ad Hcrc.Iib, j«
Eclog.3.

0 4

Dant

Mft X

xi6 LAVRENTII VALLAE

D dnt fontium fpumofi amnes, er inaquor a currunt,
Quifq;fuum populatus iter- Et paulo pofl :

Pro fe quip£ uiri fumma nituntur opum ui
I n priore exemplo , fi uerfus pateretur i non decuijfet dicere,
qui f que fuum populatus iter , fed populati : nec in potieriore,
pro fe quifq; uiri fumma nituntur opum ui. Secus autem folet
Dedam, r. fieri,ubi abefl fuus,aut fe.Vt Quintii Commendo tibi fenem,

quem facimus uterq ; mendteum. Nec retie dicas,commcdo tibi
fenem,quem nos filij alleuare debemus,cum uterque mendicum
facientes : uel fic, quem nos uterque captiui mendicum feci *
Ub.t.dcRe- mus , nifi more poetico,ut apud Ouiditm : Vtraque formofe
mcd.amo. p aridi potuere uideri: E t apud H orati *

BaCy,I‘ -Magnis mifii de rebus uterq; • Lcg^}

Quod apud oratores no reperitur.ficut nec illud quidem ( licet
Geiuib.s.c.*. am/w Gellius utatur) quale apudr er entium,
fcc.«. u Quod pleriq; omnes jaciunt adolefcentuli.

Quod quidam exponunt pro. eo , quod ejl , plerique omnium:
quidam pro co,quod efl,omnes.

De T amen5& Sedium relatiuo. cap. lxi.

■ Orno illiteratus efl,cui tdmen paucos in rerum gerendaru
L feientia anteponas. Latinum efl. Homo illiteratus efl, fed
cui paucos in rerum agendarum feientia anteponas, etiam cie*
gans ejl. lteminnegatione,Homo quidem illiteratus ejl,quem
tamen non potiponas multis. Latinum efl , ut dixi. Elegans
etiam fic : homo quidem illiteratus , fed quem multis non poti*
ponas. Ideo dixi elegans, quia fubinteUigitur talis , quod in
alio non fit , ut fic : homo illiteratus , fed odis quem , er c£te*
ra : uel, fed is, pro tatis : idco'que er hoc eleganter dicetur ,
Homo illiteratus , non tamen quem multis potiponas. id efl,
non tamen is, quem multis potiponas. Afiquando non fub*
intelligitur talis, neque is: ut, hic ager ejl meus, fed cuius
ufucareo,

- > De

ELEGANTIARVM LIB. JIT. zij
De Id quod; cum alio antecedente, c a p. l x i r.

Xr I deo te amatorem fiudiorum , quod me maxime iuuaf.uel,

V qua res me maxime iuuat:uel,id quod me maxime iuuat,
amator es fiudiorum.item,uideo teyquod me maxime iuuaf.uel
qua res me maxime iuuatiuel , id quod me maxime iuuat,ama*
torem fiudiorumiqua exempla fibi quifq - conquirat .

Dc Aliquis^uifqu^Quifpia^ VIIus. c a p. LXIII,

AUqutstquifquam , quijpiam , ullus idem fignificant , diffi*
runt(h d quidam,ut in alio opere ( quod de dialectica pro*
pediem edemus) obtendetur. vUus tamen quodammodo claudi *
cat3nec fere citra negationem,quafi citra baculum ingredi po *
tejl,niji interrogatiue:ut , uocat me udustaut fubiunftiue:ut,fi
idlus me uocat. N unquam plane affirmat iue,jicut ida fuperiora.

De eadem perfona tanquam alia, c a p. lxiiU.^.

A/T Eoccuputo adminihratione magiftratus , nudum tem*

A. 1 pusfeponere adjludendum poteram. V el,me o ccupato in
adminisbratione magiftratus , nudum tempus mihi reliquu erat.

Rarifiime Latini fic locuti funt, Graci frcqucter,fed hoc modo
potius:Occupatus in adminisbatione magiftratus, nudum tem *
pusfeponere ad ftudia poter am:uel , Occupato in adtmniftra*
tione magiftratus,nudwm mihi tempus ad fludia reliquum erat.

Dixi rarifiime,non tme nunqudminam quidam fic locuti funt*
ut Horatius de Arte poetica : . ~

- Laudator temporis afti
Se puero,cenfor,caftigatorq; minorum.

Quintus Cicero ad T yronem : N on potes effugere huius culpa EpHlpcnuit.
poena te patrono, Marcus efi adhibendus. fubintedige,pro ipfo ,ib-,6*'pi£a*
p atronus.Simile quiddam fapit per,qualeejt apud McTuttium: DeOnto.U,«.
Quum cr per meipfum cgijfem,etper Drufum fiepe tentxffem.
illud enim per,fignificare folet mediu quendd,ahuq j intercefio *
re. Ni uc uero quis queat medius effe inter fe er aliufcr tume fic
uulgo loquimr,per meipfum rogaui , per teipfum obtinuifti.

o i Auxit

218 LAVRENTII VALLAE

Auxilium do,fcroc^:Opem fero cantum, e a p. l x v.

AVxilium do,fero(f; dirimat . Opem do non di cimus, fed fi*
ro:unde Opitulor,quod T uUianuuerbu. cjje Seneca autor
eft: quo txmen er Sallufhus utitur,cr Plautus,^ alij nonnuHL
De A\Ex,5<:De,cumalrjs. c a p. ixvi.

Avdiui a patre meo , er audiui ex patre meo , er audiui de
patre meo , icte Jlgnificarcinucniet , gui bonos libros euol*
uet. Cic.tamen fic pracipue locutus efl. Similiter apud eundem:
Qu£fiui te ab oftio,ex oriio,dc oftio. Vocaui te d uia,e uia, de
uia: fed hoc ultimum apud eundem in alium quocp, fenfumac *
Phiiipp.i. cipitur,ut in Philip. Cumq; deuia languerem , er nuhimet di=
omn' c,p‘ Jplicercm. Et de Kcpub. Et quod de uia fijjiis ejjem , er quod
tib. i.a prin- ad multam tiottem uigilajfem. Et de Academicis : I n Cumano
nuper quum mecum Atticus nofler ejjet , nuntiatum efl nobis
4 M. varrone, ueniffe eum Roma pridie uejf>cri,cr nifi de uia
feffus effet , continuo ad nos uenturum fuifje . Quafi de labore
ui<e. Hic enim uia fignificat iter , hoc eJl,aftionem ambulandi:
idic locum,qud ambulamus.

De SoluSjj3£ V nus, c a p. lxvii,

Nter omnia adiefliua , qua non funt fupcrlatiua , duo ftre
hac,folus,cr unus, morefuperlatiuorum regunt genitiuum :
ut,Solus omnium non remittit fibi,ut incredibilior fit in porri*
cidio cacus,qudm fuit quum uideret. Hac Quintilianus.EtPli*
nius-.Acipenfer unus omnium fquamis ad os uerfis cotra aquant
nando meat. Similiter ablatiuum cum prapofitioneinam ut di *
cimus maximus ex omnibus,& inter omnes maximus, ita unus,
er folus ex omnibus , uel inter omnes . Verum unus pro folut
accipio,ideo'qi fere cum illo adiettiuo omnis tantummodo coti*
iungitur . N am unus ex fortibus , unus ex populo , alterius fi*
gnificationis efl. Cum fubjhntiuo quoque iungitur: ut idem
Ub.ii. ca. 37. Plinius,Caluitium uni tantum animalium homini.fed quafi fub*
inteUigitur omnium,

' ■ ' - ' - \ T>c

Qtjintilianus,

«ledani...

Ub.9tcap.i7*

ELEGANTIARVM LIB. IIL xt9
D( In diem,In diesjn horam,In JjoraSjPropediem,
ac Propemodum. c a p. ixvii.i,

IN diem aliud multo efi3qum in dies. lUud plcrunq; cm hoc
ucrbo uiuit jungitur, vt Quintilianus : Non ut fere noluere
prafentu modo cibi memores in diem uiuunt, duratum hyeme
reponitur uiftus. Aliquando,fed raro3cum alio iungitur uerbo ;
ut Salluftius3Panem in diem mercari, quafi dicat,prafcntis diei fnlugutt,
habere ratione, nihilfy cogitare $ craftino. 1 n dies idc ejl quod
quotidiefed proprie cum quodam incremento : ideotfc plerunfy
cum comparatiuo : ut , Quum in dies malum arftius premeret .

Et, Quum in urbe infinitum malum ferperet , idq ; manaret in Cic.Phiiip,t. .
dies latius.Etiam fine coparatiuo3fed tamen per uerbum figni*
ficans incrementum : ut Liuius , Crefcente in dies multitudine ►

Quod non liceret dicere, concurrente in dies multitudine , fed
quotidie:aut in dies magisiquum tamen liceat fuperiora exepla
dicere per quotidie : quum quotidie malu arftius premeretis,
quum in urbe infinitum malum ferperetjdcfc manaret quotidie
latius. Et per in fingulos diesiut Cicero ad Atticum,Quotidie ,
uel potius in dies fingulos 3 brcuiores ad te literas mitto, id ejl,
non modo quotidie brcuiores ,[ed etiam in dies.Nam ha quoti *
diana Utera funt brcuiores his3quas antea mittere foleba : qua
poterant ejfe omnes pari brcuitate.Atqui ha quas in diesfingu
los,fiue in dies mitto breuior es, tales funt, ut hodierna fint bre*
uiores hefiernis, er craftina hodiernis , er perendina craftU
nis: er ita afiidue. Et peftilentia in dies fit maior , er quotidie
fit maior : fic pojjunt uidcri hac duo differre, quod in hoc pof*
funt hodie fupra numerum hefternum decefiiffe quatuor, quum
heri decefferint decem fupra numerum eorum , qui deceffe*
rant nudiuftertius . Non ita in illo , ubi ultimus qui fque dies
maxime increfcit : ut fi nudiuftcrtius decefferint duodecim, hc*
ri quatuordecim , hodie ncceffe ejl decedant faltem decem er
feptem ieras faltem unus er uiginti, perendie faltem fex er

uigintL

LAVRENTII VALLA E

uigintuEandem difjlenentiam habent in hora,cr in horas,quant
Phiiipp.fi in dientyGT in dies. Cicero in Vhtoppicis:H<tc iLqui in hora uU
uunt,non modo de fortunis,?? bonis ciuium , Jed ne de utilitate
Bdog.10. quidem fua cogitauerunt. Vergilius:

Gallo cuius amor tantum mihi crcfcit in horas,

Quantum uere nouo uiridis fe fubijcit alnus.

Si quis aute in dies,cr in horas, fiue in dies fingulos, cr in ho*
ros fingulos , fine iUa exafti t ratione incrementi accipere uelit ,
non denegandum ipji hoc puto. Propediem,efi quafi prope eft
off"0rat,J‘ &es3quando hoc fiet. Cicero: Et prafetis propedicm (utfyc*
To")ZT dum aberis abfens loquar. Eodem modo quo dicimus
propemodum,quafi prope menfuram:quod accipitur pro pene,
fiue prope, quum efi aduerbium .

De Animaduerto. cap, l x i x.

ANimaduerto te,zr animaduerto in te , differunt , cum in*
tueor te,zr intueor in te non differant. Animaduerto in te,
efi punio tr.fed cum hac differentia, quod punire efi quorun *
cunq;,fiue iure,fiue iniuria:animaduertere,efi eius, qui in alte*
rum habet potejhtem ordine,ac rite,id efi, cum animaduer*
fione puniendi. Sed hoc proprie refirtur ad perfonas.Animad «
Uerto,puto,pro intueor,perfonam,cr rem dicimus.

Filius, N acus. Genitor, V ir,Pater, Mater, Geni*
trix,Parens. cap. l x x.

/~\R atores fiepius dicunt filius,quam natmpater , quam ge*
nitor:mater,quam genitrix:parens pro utroqy.etiam fiepe
. homo potius,quam uit,quoties ita accipitur itle,de quo agimus,
aut loquimur , quale eft hoc : lUi deduxerunt hominem in pa*
tefiram. Poct£ potius e contrario. Hiftorici mediam quandam
in c»di, uiam tenent:ut Salluftius, Eos mores , atque eam modefiiam
uiri cognoui.

I De In primis. cap. l x x i.

N primis potens , fi demafculo loquaris , inteUigitur inter

. primos

XXI

ELEGANT1ARVM LIB. III.

primos : ji de fcemina , inter primas : fi de neutro,inter prima.

N amidempoUetin primis , quod inter primos , uel inter pri*
ntds,ucl inter prima. At fi defuerit adieftiuum, utiq j decipietur
in neutro , quale ejl illud Vergilij : In primis ucnerdre deos.-CtotZ'**
JSI ifi fit ale,qudle apud eundem: ' Attuu

-I n primis regina quietum u

Accipit in Teucros animum,mentemq ; Benignam.

In primis, non interprimas , aut inter prima accipiendum efl,
fed inter primos, v na enim inter mares fcemina nominatur fine,
focminis alijs:aut,inter primos,cr inter primas.

Hic non eft cum illo comparandus. c a p. lxxii.

Hic non ejl cum ido comparandus , melius de minore ad ma *
iorem dicitur.ut , Vergilius cum Homero , Horatius cum
Pindaro non ejl comparandus , quam ediuerfo , fic : Homerus
cum Vergilio , Pindarus cum Horatio non ejl comparandus .

Ediuerfo timen nonnunqudm reperitur.

Intercedo. c a p. l x x i i i. ;

IN ter cedit nubi tccum amicitia, intercedit tibi cmn idoaffi*
nitxs, intercedit tibimecumnecefiitudo: hoc ejl, amicitia,
affinitas, necefiitudo inter nos ejl media quadam, qua nos con*
cUiat. Tribuni intercefferunt : Scipio intercefiit: Cato inter*
cefiit.hoc efl,in medium fe uerbis, aut ui oppofuit .

Amare inuicem, mutuo, pariter, 8C itu

ter ic. c a p. l x x 1 1 1 1. . \

AUlamus nos inuicem , amatis uos mutuo, amant fe pariter.

Quii uerb adhibmus prapofitione,inter,toUituraccufati*
uus,qui regitur a ucrbo,ne turpe fbret,fi replicaretur, fic: Ama*
mus inter nos:non aute,amamus nos inter nosiamatis inter uos,
amant inter fir.non autc,amatis uos inter uos,amant fe inter fe.

C ic.ad fiatrciPueri ualde inter fe amanter de Amicitia: Nr<£
folum inter fe diligent,cr colent,fed etiam uerebutur. Terent. AAj4ce.j«
in Adelphis Video eos fapere,inteUigere9in loco uercri, inter
• f fe amare

m LAVRENTII VALLAE

' ' ffi ’ £ feimirc' ~ l&em, er in cadent: Quap non norimus inter tiof.
SSo* «U- Benehabco,bene habesiid cfl,bene ualeo , bene uales. I n tertia
piaribu* nunc ^utem perfond ctidm fine fuppopto, Bene habet : id eji, bene fe
nfiKnoSori res habet, quod exemplum ubicf; frequens eji.
no» Cttfiph? Dc Facio, Ago,FrangOj5^ Accipio, c a p. l x x v.

F'A cio te certiorem , non certum . N dm Vergilius, Anchifen
facio certum _ ideo dixit , quod fyllaba breuis inter longas
non potejl collocari in uerfu Heroico. P rofa oratione feriben *
tes,femper certiorem dixerunt. E tfemper fucio,nunqumago
certiorem.! acio tibi gratum,nunquam ago tibi gratum, facio
XudoSyfkcio rem divinam, facio facrificim, facio folennitatem,
nunquam ago:cr multa huiufmodi. I tem fici iaduram, feci da *
mnum,feci naufragiuiuix unqua, pajfus fum iaduram, darnnu ,
Dcdar.ont. naufragium. C ic. Magna in rep. futti i iadura eft. Idem : Da*
mnum enim illius immaturo interitu res Romana, Latinaq; lia
ter£ fecerunt. Quint. J n portu naufragium fecimus er in cate *
ris quibufdam.Feci tamen fugam , quod ego fugi alterum , non
quod alter me. Feci timorem, non quod ego timui alterum, fed
quod 'diter me. ltem,fici iter : non , egi iter. Atiquando etiam
jeci uiam, feci copiam tibi rerum mearuinunquam egi,dut dedi,
aut prafliti copiam.Feci potcfhtem tibi uendendi meas res do *
meflicasmon autem,dedi. Feci lucrum:non dutcm,acquifiui lu*
crm.Honore dido,urinam fecit, flercus fecit , non autem emi =
fit Simile huiccfl quod dicimus,fregit nauim, fregit brachium :
quap ipfe fregerit, id efl,ipfe egerit , non potius paffus pt. Tea
fn Rndr.aft.1. rentius:Nduimis pegit apud Andru-Cic.Gregalesq$ eum cum
Ub.i.de Ora- 1,1 campu noti ueniffet,requirerent,excufauit Vefpa Terentius
tote. quod cum brachium pegiffe diceret. Alius dixiffet,quod ei bra*
chium padum effet. I ta etidm,acccpi moleftiam,accepi cladem,
accepi contu/meliam, accepi uulrtus , accepi iniuriam,accepidea
decus, accepi ignominiaiuix aute paffus. De quo uerbo commo*
dius idio loco dicam:accepi etiam uoluptate, gaudium, latitiam.

-A» ■»

ELEGANTIARVM LIB. III. %%\

De eonuenic. cap. ixxvi,

COnuenit hdc mihi, aut couenit hoc nobis-.id efl , decens efl,
er coueniens. Couenit hoc inter nos:id efl,cofht,et cotro =
uerfia caret.Conuenitmihi hoc tecu:id efl,' fine controuerfiaefl
inter nos quod ego dixi. Conuenit tibi mecutid efl,fine contros
uerfia efl inter nos quod tu dixifti.Nonnunqud fine fuppofito:
ut couenit inter nos . N onnnnqua fine appofito,fed txme fubin*
teUefto:ut , hoc conuenit. N onnunqua fine utrocfr:ut,couenit.

De Obuio tibi,Obuius tibi fio,Obuius fum tibijSC
.V fimilibus. cap. lxxvii.

OBuio tibi, obuius tibi fio, obuius fim tibi , obuium me tibi

firo,obuium me tibi fortuna, obtulit. Cicero: Obuius fit ei ProMflone;
Clodius expeditus in equo. Vergil.

Cui mater media fefe tulit obuia fylua. Domitius Afir apud Aenrid, »,
Quintilianum: Torte uos in ea folitudine obuios cafusmifera
mulieri obtulit. Obuia quoq; per eadem, cf alia plura uerba ua .

riatur:ut,obuiam procefii,obuiam iui,zr alia multa.

Deucrbisadfinitiongperdnctibus. cap. lxxviii.

E Vicum omnia terminat uoluptxte.Zcno cunftn finit hone*
jhte. H iero uniuerfa de finit, determinatcp, indolentia corpo
ris. Carneades fingula metitur natura bonis. Ari/lippus nihil
non ad commodu fuum refirt. P yrrhon nihil reliquit, quod non
reuocet ad fidentiam. Ille fummum bonum in gula conflituit,
ego bonum ipfirn pono in dileftione Dei. Tuus finis ad quem
tendis,tibifpfi ignotus efl. Tot igitur uerbis una,eandemq ; rem
declaramus: qua exempla pafiim inquirentibus fefe offerent.

De uerbis ad coniedura perrin5tibus. c a p. lxxix.

COniefto,coniefturo, conie duram facio, coniefturd capio ,
conieftura confequor, coniefturd colligo, coniefturd du *
cor,pro eodem accipiuntur,aut parum differunt: quia efficacius
quiddam efl in conieftura confequor , er conieftura cotligo ,
quam in c£teris:quorm exempla adducere longum effet.

H4 LAVRENTII VALLAE

Dc uerbis ad notitiam pertinentibus, e a p. lx x x.

NOnme faUitynon me pr£teritynon me fugit,non me capit9
idem fignificare quod non ignoro,Quintitianus autor eft.

De uerbis ad fpem pertinentibus. cap. lxxxi,

A pio fpem de te,cocipio de iUo fpemtducorin fpe huius ne*
v_>goty,«ocor in Jpem, ingredior in fpemmo tantum fpeifir* '
mitAtefignificat,quatum, colloco in tcjpc,c? repono in te fpe.
OeOtaUib.i, cicero; I n quibus tum fpem maiores natu dignitatis fu£ collos
carant. Quin tilianus:In quo fpem unica fenettutis reponebam.

De uerbis ad recordationi per tinctibus, c a PriStxxifryj-

I Umentem uenit mihi, occurrit mihi, fuccvrrit mihi,fubit -5r
mihi , pro eodan accipi folent. Sei hoc ultimum frequentet*
quoque admiferationem. Quin tilianus:N obis uero natura ais
uerfus exanimes ingenuit non folum miserationem ( qu£ cogis
tationi noftr* fubit ) fed etiam religionem, vbi non ita decuifs
ftcncid.*. fet, fuccurrit , occurrit , in mentem uenit.Vergil
-Subijt chori genitoris imago.

Aea.*. -Subijt defert a Crcufd. vbi nequaqud decuiffet,in mente uenit
mihi dc choro genitere, er de C reufa deferta. Jungitur etia hoc '

Lib.j. uerbu cum accufatiuoiut Curtius , Sera pcenitetia fubijt regem.

Dc uerbis ad uifionem pertinentibus, c a p.lxxxiii.

VI deas,uiderc licet,licet cernere : apud quofdam etiam cers
nere efl,pro eodem decipiuntur. V t, ltaq; uideos iuftos ins •
iufHs rebus maxime dolere , imbecillibus fortes , moderatos ims •
modeflis. Licet uidere nonnullos tanta ftultitio,ut uix differant,
d natura brutorum. Licet ora cernere iratorum3uti mutentur.

Offl.*. Ciceronis h<ec exempla funt. ..

De Parenthefi per Quis,& Is, cap. lxxxii it. * j

SI potuiffet redimere oculos matris (qua pietate fuit) uicds
rios f i io s dediffet. id eft , tanta pietate in matrem fuit. 1 dem '
QuintiUanusiUoc fi fciffes pdter,affirmo,promitto (cuius pies : ‘
tatis es) nemo te anteceftiffetXt alibi: Q u<e pietas tua eft. Tri*

bus •

ELEGANTIARVM LIB. III. %tf
bus enim modis utimur per relatiuu, totide per pronome is: P ri
mo modo fic,ea pietas tua eft.Secudo fic, cius pietatis es.fed hoe
rarius. Tertio fic,ea pietate es. E a pro tata accipitur, ldeoq;, er
ipfo tanta uti licet eodem modo , quo er pronomine. Habet aus
tem aliquid plus talis oratio, quam fi dicas, pro tua pietate.
c a p. l x x x v.

De uerbis ad finem operis pertinentibus.

HA bes qua fentiam Brute de ratione dicendi. Hac habui de Dc
amicitia , qua dicerem. Hac fiunt qu£ putaui dicenda hoc*
tempore.Sunt uerba Ciceronis ad extremum materia a fie tra*

£tate,quibus cr ceteri autores uti fiolcnt.Vt QuintilianmiHa = &

bes Marcelle vittori quibus preccptx dicendi adiuuari per nos
pofifie uidcbantur.Et iterum: Nihil habui amplius , quod in unU
uerfium preciperem. Et itertm:Hefire fiunt emendate loquen*
di,ficribendiq ; partes.

De nominibus quibufda in io. cap. lxxxvi.

VE ni in opinionem,attiu'e accipitur , quod talem opinionem
habeo aliquando etiam pafiiue,quum opinio fignificat fa*
tnam , opinio inquam , que de me habetur ab alijs , non quam
ipfie habeo de aliquo. Sicut exiflimatio eflopinio,dtq;fientetia,
quum accipitur aftiue: ut exiflimatio mea , id efl, itx exiflimo.
i liquando pafiiueiut homo magne exiflimationis , id efi,fame,

CT nominis9qu6d eum homines magni exiflimant:iahomo ma * LJb

gne opinionis:ut Quintii Quod accidififie etia Portio Latroni, w * ,0,<ap‘ u

qui primus clari nominis profiffior fuit, traditur: ut cum ei fium*

mam in ficholis opinione obtinenti caufia in foro effiet oradajm*

penfie petierit, uti fiubfi Hia in Bafilica transferretur. Cicero:Ser in VatU, "

monibus familiam peruenimus etiam.nos in opinione.Venio in

fiufpicionem fiemper pafiiue: ut idem, Etia fi fidso P. Sextio «e*

tiifjes infiufpicionem.id efi, in fiufpicione tui,non tuam.Veni in

obliuionem fiemper etiam pafiiue :ut idem , Vt fi fuerint exceU

lentes uiri , certe iam uenerint in obliuionem. id efi,quod ceteri

p de

\ - %x6 LAVRENTM.VALLAE

de iUis obliti fent, non quod iUi dealijs,aut de fe. Similiter , uc*
nioin uituperationcm. idem quarto verrinarum: Vt propter
em in fcrmoncm hominum , atque in tantam uituperationent
uenirct. Ofjvnfio etiam prope femper pafiiue accipitur , ldcoq;
idem non C Iodi) offenfiones dixit, fed offvnfas, fuas uero offen*
In Cato. Mato, feones. Et alibi : In agro corpore odiofa cjl omnis offenfeo. id
eft,moleJh omnis pafiio.V eftntio quoq; huic finale efe: cuius rei
caufa efe, quod ueftor quii deberet fignificare id quod uehit,ut
nduu>cquus,uchiculu,Jignificdt potius id quod uehitur, qui ejl
homo. CiceroiTame er fummi gubernatores in magnis tepcjkb
6. ue^orj(fUf admoneri folet. Quintii. Sic in nauimfilij mei

male permutatus ueftor imponor. Non tamen ueftorc accipias
pro nauta.Hinc efe quod inuenimus nonunqud diftu , nautas er
ueftores. Sunt enim ueftores , qui pretio in aliena naui uehutur,
lde Quintii. Cur infeanatis equis ueftor infedetf N onunqudnt
pro ei qui uehit,ut Seneca in Hercule infano: Tyria per undas
ueftor Europa nitet, lde in Hippolyto: Pro fua ueftor timidus
rapina. Q uu deeode tauro,eadeq $ Europa loqueretur. N a ca *
tera fere qua d fupitns ueniunt, tm aftiue, quam pafiiue accipi
folet.ut accufatio Marci TulUj,aftiuc:accufatio v erris,pafiiue:
donatio mariti,aftiue:donatio uero bonoru,pafiiuc: er catera.
De Bene 3C Male, cum uerbis. g a. p. lxxxvii..
Ale iuiico, male cenfeo , male pronuncio , male opinor
male fer, t io , male exislimo , hoc male ad meipfum re *
in Cato .M aio. fertur ,erroremq; meum declarat. Male cogito, ad alterum re *
fertur, fignificatq ; perniciem , non erroremiut CiceroiCartha*
ginimale iam diu cogitanti bellum inferatur, multo ante de*
nuncio, de qua non ante ucreri defenam,quam excifam cogno «*
uero. M ale cogitantem , uidelicet mala in alterum, perniciemq ;
cogitantem , non autem feipfam fwdentem. J tem male dico tibi ,
male opto , male precor tibi , male, imprecor. Hw nonnihil fe*
irulia funt , male de tefentio , male tu deme exiftimas , mede de

iUo

*• H |

ELEGANTIARVM LIB. III.
illo iudicamus.Non error hic fientientis,exiflimanti>,iudicatiscfc
innuitur,fied uitium dc quo indicamus , ex iHimamus ,fientimus.
Male quocfr audio , id ejt , infamor crinuna mea audiens , cum
contrarium efi,male dico.Sallufiius in Ciceronem: R effiondebo
tibiyUt fi quam male dicendo uoluptatcm cepifti , eam male au *
die do amittas . Bene quoq ; maxima ex parte huic finule ejl: ut,
de te bene fientio,bene tibi precor, bene de te mereor .

CAP. L X X X V I II,

Dc Loco patris, dC In locum patris,& fimilibus.

LOco patrn,loco fratris , loco filij te habeo , non ita accipU
tur,quod ubi illa antea erant , ibi tu nunc apud me fis , fed
quod in ea ckariatc qua idi , aut fuerunt , aut funt , aut effient,
aut efifie debent: ut Chry fis Pamphilo apud Terentium loquU
tur:Si te in germani fratris dilexi loco, Cicero in Verrem : In
parentum loco quafloribus fiuis pratores effie oportere. lUaau»
tem fiententia in locum potius , quam in loco, requirit tale alia
quod uerbwmyquoie ejl apud QuintiL N am quomodo pugnant
ineuntibus tot fimul metus laborum, dolorum, postremo mortis
ipfim e xciderut, nifi in eorum loeu pietas, er fortitudo ,er ho=
nefti prsfiens imago JuccejfierinttEt f alibi: Non perdidit filium
quifquis occiditxxplicat a dolore patre, quod fibi uidetur freifi
Je re maximam, er iuuenis in loeu amifii , fiubfiituit de uanitate
folatium.Ergo ita dicitur ,ubi aliud erat, aliud fiuccefiit. quee die
uerfia afiupcriori fiententia ejl . Loco uoluptatis mihi cfl,loco tur
pitudinis,loco honoris:id efl,uoluptuofiim,turpey honorificum ~
Illud autem hac in patre competit,ut dicamus,non recordari me
an ufiqud repererim genus illud fiermonis , quo Ecclefiaflici pafie
fim utuntur : Ego habeo te in patrem : tu es mihi in filium:ace
cipio te in fratrem. Dicunt fnim ucteres, habeo te loco patris,
tu es mihi loco filij, accipio te loco fratris:uel,habeo te pro pae
tre, tu es mihi pro filio, accipio te pro fratre.cr nonnullis alijs
modis.Atqucbic uidetur aliquid non uti$ tale effie, fied perinde

p * 4JZ

**? LAVRENTII VALLAE

cjfc, ac fi tale foret.ldeocfs expofi dones noftrx locum habet, ubi
loam 19. ale aliquid non ejl, ut dixi,ficd pro tali habctur.ut in illo, Ex iU
U hora accepit eam dificipulus tn fiuam. quod liceret dicere, ac*
cepit eam loco matris, ucl pro matre,fiucpro fua:non autem in
in illo,quod pro uero accipi debet: Ego ero illi in patre er ipfe
erit mihi in filium. 1 icuijfit ergo dicere, id cfl,dixijjcnt ueteret,
ego ero illi pater,ipfe trit mihi filitis:fied more Grxconm, unde
hxc fimpa fiunt , noflris ccclefiafiias ia loqui placuit. Ude ue*
teres qui illo modo locuti no fiunt, fic amc loquebatur: reuertor
in patrem,tibi redij in amicum: fiedhic uerbumejl fignificans
motum.Quintilianiis:Et pojl exitum anuci reuertor in patrem .
QuintilCurdus lib. v. igitur rex arci Babyloni t Agadcen in
"... . prxfidemefifieiufiit.

CAP, txxxix.

De uerbis ad autoricatem pertinentibus.

MOre maioru. comparatu ejl, legibus ia coparattm efijegi
bui itxconfiitutu eft,ia natura comparatum efi,ia natu *
ra confiitutm ejl , ia natura prxficriptum. Hoc nobis ipfia na*
tura prxficribit, nobis natura datum ejl, ut periclinntes aUcue*
mus.liocrado ipfia pr<eficribit,ia uideturrado diSfarc.

De Nihil ad te, 8c Quid ad te. c a p. x c.

AD didit etiam iUud: equites non optimos mifififie credo C<e*
fiar,nihil ad tum equiatm. id ejl, nihil ad comparatione
Ub.t.dcOra» tui equiatus.ldem Cic.Pcrfium non curo legere: hic enim fuit ,
wre* ut noramus , cmniu fire noflrorum hominu dottifiimut: Lalitm
Decimum uolo quem cognouimus uirum bonum, er non illite*
ratum, fied nihil adPerfiim. id ejl, nihil ad Perfl) compara*
donem, duale ejl quum fiubinteUigitur pertinet: ut hoc quid ad
teihoc nihil ad te. liipple pcrtincduel petius parum ejhut fit in
comparatione Perfiij parum dedas , er in comparatione tui e*
A.t.(ce.}. ’ quimus fint parum boni equites. Terendus : E fl'nc , ut fertur ,

formaiP, fiant, C.at nihil ad no&ram hanc.Uon plane nihil ,fied

. - . parim

fn Eunucho,#

ELEGAN TIARVil LIB* III. xx ?
parum potius accipiendum efl.

De cpmmunione gcrurtdij^ nominis, cap. xct.

IN ter agendum jnter attioncm, in agendo: inter ccenandm,
inter cocnam , in ccena r, fupcr cattam : inter Confidendum, ft*
ve confultadum, inter conplia,fiue confutationes, in confulen «
do,fiue confutando.

Et appellant te homines lapientem. c ap.xcu.

ET appellat te homtnes fapientc,cr existimant te mald effe,
crdicut,cr fentiunt:illum cr puant probum, er loquun =
tur.hi er habentur mali,cr appcUantur.Diligcntta honores cr
gignit,cr continet . Studio Utera er parantur, er ccnferuatur.

C A Pf jxcni. fr— . o>-

De Memoria,& Memor iter,cuin alqs uerbis. .

MEmorid teneo, non memoriteriprotiuntio memcriter,non

ntemoria.de. Memoria teneo bello Marfico cum Quin* Dc Amfci
to Otfauio. idem: Quintus Mutius AugurSciuola mula nor = prfnc#
rare de C.Latio focero fuo memoriter cr iucude folebat.Rcpeto
memoria, & memoriter. Quintii. Si logior coplcttcnda mano * tto.t , c3p ,t,
na fuerit oratio, proderit p partes cdifccre. dc. Copleflebatur '

memoriter , diuidebat acute. Quintii. Mcmoriarepeto couiftos Lib.i.cap. to.
d me , qui reprehendere erant attfi. , quod hoc uerbo pepigi ufus
effem. Terent.- Cognofcitne i C. ac memoriter. Aliud amen efl
ille ablatiuus,qudm illud aduerbim. M emoria enim quid flgnu fcne.^un0 aA,f*
ficat,apparet. Memoriter uero efl , quod literdtorcs noftri im=
periti dicunt,corde tenus,mente tenus. Apud Vliniim amen ad Ep&ti- Kb.*.
Romanum tego : Tu facilime iudicabis, qui am manoriter te*
nes,ut ern hac conferre popis, fi rette fieferiptum efl, redefle
dici iudicabo.

c a p. x c 1 1 1 1.

De Fado tibi iniuriam:&,Afficio teinitiria.

FAcio tibi iniuriam:cr,ficio tibi contumeliam. A fjkio te in * +
iuria : cr, afficio te contu/melia. Rado tibi molestiam, non

p i ia

«,o LAVR. ELEG. LIB. III. *

ia libenter dixerim ut, afficio te moletiia.

De ucrbo Impono. c a p„ x c v.

IM pono tibi hoc onerts,notu efl quid fignificet.lmpono tibiy
ide quod decipio tc. Quintilianum: Quid quod hocipfum tm
placide, am quieti ficit, qua fi captet imponeref Etalibr.Fcftl*
lit te ingenitu* honejhs animis glori a amor, f es tibi perpetua
laudis impofuit.vnde impotiores dicuntur,qui alios uerbis ma*
gna pollicentibus , incantatio nibusq; feducut,ac decipiunt. Pau*
l mitem aleatores, er uinarios non contineri editto, quofdam
yejpondijfe Pomponius aitiqucmadmodwm nec gulofos , nec im*
potiores , aut mendaces , aut litigiofos. vlpianur: Non tamen
fi incantauit , fi imprecatus efl, fi ( ut uulgari ucrbo impotioris
utar ) exorctzauit ,jton funt ifh medicina genera, txmetfi fint
qui hos fibi profuiffe cum pradicationc affirment.

De uerbo Speftac. c a p. x c v i.

AD me Jpetfnt.id efl, ad me pertinet. Admortem fefint. ii
ejt, ad mortem quafi reficiendo tendit. Cicero Officiorum
libro tertio : Ad extremm fi ad perniciem patria res feftte
pedam. i/. bit, patria falutem anteponet faluti patris. Quinti* ;
lianusin Paupere amatore :Et quod ad pcf*
fimum feflnt euentum , miferabilis fis
oportet , ut amator
effe uidearis. i

i?¥ Z \ ‘ , • \ • • • * '• *r -V *« .

-• • TERTII LIBRI FINIS. . ‘ i

L A VRENTI I VAL

L A E IN C^VARTVM L 1=

B' R V M E L £ G A N*

T IARVM
PRAEFATIO»

C I O ego nonnullos, eorum prxfertim qui fibi
[aniliores , er religio (iores uidentur , aufuros
meum infiitutumboc,laborem $ reprehendere ,
ut indignum chrisliano homine , ubi adhortor
exteros ad librorum fecularium lettionci quo *
?um,quod Jhdiofior cjfet Hieronymus , cxfumfe flagellis ad tri
bunal Dei fuijje confitctur,accufatimq; quod Ciceronianus fb*
<rct,non Chriftianus, quafi non pojjet fidelis ejjc,er idem Tui *
iianus.Eaq; flopondt]j'e,er id dins exccrationibusjibrosfecu*
{(tres pofied fc non ef)e lefturum.Hoc crime non magis ad prxe
fens opus pertinct,quam ad meipfu,ac ceteros literatos , quem
ftudium,ac doftrina Uterorum fcculariu reprehenditur. Reflo*
deamus igitur iflorum accufationi. eosq ; uicifiim er quidem in
prxtcritum quoq j a£cufemus,quoru culpa no ex minima parte
Latine liter e iatluram , naufi-agiumq- ficcrunt.Quidtaistu no
ejje lege dos (autore Hiero nymo)feculares libros: Qui funt i fli
quefo libri! omnesne oratores, omnes hiftorici , omnes poeta,
omnes philofophi , omnes iurifconfulti, ceterify [criptoresfan
unus Cicero! Si illos dicis, ut debes diccre,cur no ceteram quofy
Siteraru fiudiofi abs te reprehenduntur, cum quibus me aut dam
vare debes, aut abfolucre! Sin itu nonfenth,cr folim Cicerone
reum ficis, uide ne finitum Hieronymum uideri uelb,qui nenti *
nem fecularium promifit fe lefturum,quum de Cicerone antim
promittere deberet. At non quid ille promi ferit, inquis , cfi in *
tuendum , fed quid accufatus (it. Fuit autem accufatus,.quod efit
fet Ciceronianus . 1 tsl.net rnijfim ergo jaciamus Ciceronem , re *

p 4 linquamus

LAVRBNT II VALLA E

linquamus,abijciamus. Quiddc alijs autoribus fenties ! Q&ii
de tot difciplints i certe omnes fccularesfunt , atque adeo gen*
tiles.id eJi,non a Chritiiatiis, nec de Chriftiana religione con*
jcripU.Si legedas ais,tibijpfi repugnabis , qui mihi harum obi]*
cn leftionem.Si negas, etiam atq ; etiam confidera , nefecularu»
difciplinarum fomiti in te impetum fodant, teq; omnes (nenti*
ne auxilium forentc)difcerpat.Minime,inquis,ia eft.Sedquum
Hieronymus quod Ciceronianus ejt , reprehenditur , id repre*
heditur , quod Jtudiofus eloquentia effet.l deoq j damnati, er re*
pulji intelliguntur,qui comparanda eloquentia gratia leditan*
tttr.iam uideo times inuidiam,fcdferd times, er in eodem hafi*
tu lutoji tantum eloquentes excludis , Cur modo m uniucrfwni
tnihiucabas(utfapc focere (oles)legendos fecularium libros*
at poftcd accufationcm temperadi , er de eloquentibus dunta*
xat inteUigisAta fit:Erraueris fane,do ueniam imperitia,parco
cupiditati feriendi, licet lacefiitus.Cur tamen ab Hieronymo difo
fides, qui feculares,non autem cloquentes,fe nolle tangere pro*
mifiti Cur tu nefy ctmiudice illo unum Ciceronem intedigfo,
neq; cum Hieronymo uniuerfos feculares i QjjicJ fibiuult ifU
anceps, uaciUansq; fententiafquanquam ( dij boni ) nihil'nein
illis libns,nifi eloquentia cjlinon memoria temporum, gentiuq;
biforia, fine quibus nemo non puerefii non multa ad mores
pertinentia i non omnium difciplinarum tratt&tio i Nunquid
hac omnia negligam,ne forte dumi talia difeere uolo,cloquentii
difcam,ej uenenum bibam hocuino dilutum, malimq j aquam ,
V quidem canofam potxre,quamcum hoc timore F alerna dul *
cifiimaSPorro quinam funt itti libri, in quibus uenena eloquen *
tia occultanturt Certe nullos ego fcio non eloquentes nifi tuos ,
tuorumq ; fimdium,quibus necrobur ullum adejl , necjplendor:
contraq; caterorum opera pro fua unum quod# portione mi*
ram quandam pra fe forunt bene dicendi elegatiam.Ua aut elo*
quentes,aut nuUi libri legendi erunt. An ex bis duobus, de quU

ELEGANTIARVM LIB. IIII.

bum Hieronymum meminit , dut ille Grxcum injucundum fuit, aut
tiofter Latinum uUi duntaxat Latinoru in philofophia [ecundumf
quorum uterq ; nefeiam prxjhntior Jit philo fophum , an orator ,
Quod fi omnes libri uetertm itu funt eloquentes , ut ucl pluris
mim fapicntix,ita tradentes fapientiam,ut uel plurimu cloquc *
tix habeant:quind ijli erunt , quos ob eloquentiam damnandos
putemumi Atque quum cos duos leftitaffe jc Hieronymum fatea*
tur,uide ne non tam de Oratorijs Ciceronis eperibum , quam de
philo fophiam diftum existimare debeam. Ego certe de bhilcfo*
phias diftum accipio,ubi foli pbilofophi nominantur : quodq ;
Platonicum ejfet , no ideo non obieftu , quafi fanfte jaceret P la*
tone legens, fcd tanti * Ciceronianum, quod homo Latinus magis
Ciceronis Jtylum cupiebat exprimere, jlylu/m inquam,quali ille
utebatur in quxftionibum philofophix , non quali in fvrenfibus
caufis,concionibum'uc,aut in fenatu. New enim orator caufaru
tiuilim Hieronymum, fed feriptor fanftnrum dijfutationu fttt*
debat euadere.Cur non ergo credamum, non minum Platone no *
cuijfe ci, quam Ciceronem i cur non magis philo fophos , quam
oratoresfAt ornatum ipfe dicendi reprehenfus e fi, non [cientia.
Si ita eft,omncs ad unum rcprehcniutwr: quis enim caret ornas
tui in quo tu intolerabili calumnia uteris , quum non fit faftti
mentio de ornatu in ida accufatione,fed quod tantum Cicero *
nianum ejJet.Nunquid tantum in Cicerone ornatum i non'nc er
phUofophiainon exterx artes inon£ut dixi) in Platone ficun*
diainon in extensi cur non omnes pariter exterminamus i cur
no potius Ciceronis philofophia nocuiffe putanda Hieronymo
effquam ars dicedi i No/o hoc in loco coparationc facere inter
philofophidyCT eloquetid,utra magis cbejfepofiit,de quo nwU
tidixerutyoflendetes philofophia cum religione Chriftiana uix
cohxrere,omnesq ; hxrefcs ex philo fophix fontibus profluxiffe:
rhetorica uero nihil habere nifi laudabile , ut inueniam , ut di *
Jponas, quoji offa er neruos orationi des: ut ornes, hoc cfi , ut
' p f carnem.

LAVRENTII VALLA E
carncm,coloremq} induc# : pofhremd ut mcmorix mandcs,de*
ccntcrqi pronuties:hoccfi,ut illiJJ)iritm,attionemq j tribu#*
fixe ego cuiqud nocere pofie credam t niji ei qui extera negli»,
gat,cr prxfcrtim ucram fapientiam , atq; uirtutes , quod hic*
ronymus non Jaciebat. Hanc ego artem obfuturam putemtpro»-
fto non magi s quam pingendi, fingcndi,cxlandi , er {ut de li*
ber alibin dicam ) quam mufices artem. Etji cxhuqui bene
canunt,bene pingunt , bene fingunt, cxtcriscfc artibus multum
vfus atqi ornamenti diuims accedit rebus , ut prope ad hac rem
nat<e ejjc uideantur : profitto multo plus accedet ex eloquen *
tibus. Quare non fuit illa accufatio quod Ciceronianus ejfet
Hieronymus : fcd quod non Chriflianus, qualem fe falso efje.
prxdicaucrat,quu liter as facras deJpiccret.Non fiudim huius
artis/ed nurum fiudim, flue huius artis,fiuc alteriusfia ut lo *
cus melioribus non relinquatur, reprchcnfm. No» exteri, feci
folus Hieronymus accufatus efl: alioqui exteri finali cafiiga *>
tione correpti fuijjcnt. N eque enim una omnibus medicina con *
uenit,vr alios aliud decet. N eque femper, er ubique idem aut
permittitur, aut uctatur : neque ille hoc alijs uetare aufus efl ne.
ficerenticontraq; plurimos laudauit tum fupcriorum,tum fuo »
rm temporm eloquentes, verum quid /mitis agimusiQuii
Hieronymo ipfo cloquentiusiquid magis oratorium i quid ( li >
cet iUefxpc difiirmlare uelit)bcne dicendi folicitius,fiudio(ius,-
obferuantiusfQuidiquod ne difii/mlabat quidem {nam obijei *
ente fibi hoc fomnium Rufino , hominem deridet ) planeq ; fi»
tetur fe lettitarc opera gentilium , er leftitarc debere, l dq;
cum in alijs multis locis ( quanquam etiam fine confifiione pa *
lam efi) tm uero. cpiflola illa ad magnm Oratorem. I nunc,
C r uerere,ne aliena accufatio tibi obfit,quum illi non obfuerit
fua:cr non audeas jacere , quod ille refeiffa pattiotic facere na
timuit. Tametfi non defunt, qui credant em puerili xtate illa
percepijje,femperqi poflea memoria tenuijje. O' ridiculos horni

nes.

ELEGANTIARVM LIB. Illi. xtf
ties, & omnis dottrin # imperitos , qui opinentur em tantam
rerm copiam,ac [cientiam,qua nulli chrijiianorum cedit , aut,
tam cito potuiffe di[cere,aut tandiu non potuiffe dedifcere3 quu
er rarifinu reperiantur , qui centefimam partem [cienti# illius
affequi popint3cr non nunore labore (ut antiquitus dUtu efl),
h#c facultas retineatur ,qudm paretur.Et tamen quantulum in*
terejl inter furdri, & furtum non rcdderef Quid prodeft alijs,
fiirtwm prohibere,ne furentur, fi tu furto tuo palam potiris! Si
non debemus difcere eloquentiam, nec uti certe, fi didicimus
Quid quod libros gentilium [#pe in teflimpniu afimit! quos >
fi no licet legere,minus profitto legedos exhibere:^ fi nos de*,
hortaretur d lettione gentiliu(quod non facit ) magis intuendi i.
putarem,quid ipfe ageret ^quam quid agendm ahjs diceretiue*
runtamen femper ipfe idem dixit , er ficit. Nam poftqudm te *
neram iUam #tatem faluberrimo [aerarum [cripturarm alimen
to pauit,ac in ea quam dcfpcdm habuerat, [cientia fibi uires
ficit, iamq; extra periculm pofitus, ad leftionem gentilium
rcdijt,fiue ut illinc eloquetiam mutuaretur, fiue ut illorm bene
difln probans,male diftn reprehenderetiquod exteri omnes ha*
tini,Gr#ciq ; ficerunt,HildrM,Ambrofi,us,Auguftinus,Ldtfan*.
tius,Bafilius,Gregorius,(jhry[oflomus,alijq ; plurinti,qui inom
ni #tate pretio fas illas diuini eloquij gemmas, auro argento ^
eloquenti# uejlierunt, neq; alteram propter alteram [dentiam
reliquerunt. Ac mea quidem fententia,fi quis ad [cribendum in
theologia accedat,parui refirt an aliquam aliam facultatem afjt
rat an non:nihil enim fire extera confirunt:At qui ignarus elo *
quetix efl,huc indignu prorfus qui de theologia loquatur, exi *
fiimo.Et certe [oli eloquetes , quales ii quos enumeraui, colunx
ecclefix [unt, etiam ut ab apofloUs ufq j repetas , inter quos mi*
hi Paulus nulla alia re enunere,qu 'am eloquentia uidetur. Vides
igitur ut in contrarium res ipja recidit. Non modo non re*
prehendendum ejl fiudere eloquenti#, utrum etiam reprehen *

dendu.

zj6 LAVRENTII VALLAE

dendwm,non fiudere.Etego ftc ago, unquam eloquenti* cotrd
c almniantes patrocinium prteflem , quod efi maius propofito
meo. Non enim de hac , fed de elegantia lingu £ Latina: feribi*
mus,ex qua omen gradu* fit ad ipfam eloquentia, v erum fi. quis
eloquens non fit, ita demum no erit caftigandu*,fi talis non po*
tuit euaderc,no fi hunc laborem effugit. Qui uero elegater lo*
qui ncfcityZr cogitationes fuis literis madat, in theologia pr**
fcrtim,impudentifimi* efi, er fi id confulto jacere feait , infx*
ttifiimusiquanquam nemo efi qui nolit eleganter ,er facunde di *
cere:quod quum ipfis no contingit,uidcri uolunt ( ut funt pera,
uerfi ) nolle, aut certe non debere fic dicere . 1 deoq; aiunt gena
tiles hoc modo locutos effe, non decere eodem loqui C hristia*
nos:quafi illi,quos nomnaui,more iftorim locuti fint , er non
more Ciceronis,c*terorumq ; gentilium : qui qualiter loquatur
nec cognitum ifii,nec expertum habentmon lingua gentilium,,
non grammatica , non rhetorica , non dialeftica , c*tcr*<fi ara
tes damnand * funt ( fiquidem apoftoli lingua Gr*ca fcrtpfe*
runt)fed dogmatx,fed religiones , fed filf 't opiniones de aftio*
ne uirtuttm,per quas in coelum fcandimus. C*ter* autem fcia
enti*,atque artes in medio funt pofit£,quibiis er bene uti pofa
fis , er male. Quapropter conemur obfecro eo peruenire,aut
(altem proxime , quo luminaria iHa noflr* religionis peruenc*
runt.Vides quam mirabili ornamento ueflcs Aaron diftingua*
tur,qu'am arca foederis, quam templum Salomoniy.per hoc mihi
[ccuba^** fignificari eloquentia uidetur,qu* (ut ait nobilis tragicus) re*
gina rerum efi, er pcrfiftafapientia . J aque alij ornant do*
mos priuatas, hi funt qui fiudent iuri ciuili , canonico, medici*
n*, philofophi * , nihil ad rem diuinam conferentes : nos orne*
mus demum Dei, ut in eam ingredientes non ex fitu ad contem
ptu,fed ex maie/hte loci ad religione cbcitcntwr. Non pofiim
me cotinere,quo minus, quod fentio, dica. Veteres iUi theologi
uidetur mihi uelut apes quadd in loginqua etia pafcua uolitd *

tes.

ELEGANTIARVM LIB. IIII.
tes3dulcifiima mela, ceras q; miro artificio codidiffeirecetes uero
formicis Jmlimi, qu£ ex proximo fublata furto grana , in latis
bulis fias abfcondut.At ego ( quod ad me attinet ) no modo ma *
lim apes3quam formica cf]e3fed etiam fub rege apium miliare,
quam fbrnucaru exercitu ducere. Qu£ probatu iri botue metis iu
uenibus(na fenes dejp eradi funt)cofidimus. Nuc ad inceptu res
deo:qudquam ea quae fequutur , a fupcrioribus nonihil dijferdt.
Tranabimus enim de ucrboru fignificatione3neque de omnibus
uocabulisfed quafi gutiu quendd3cr eoru maxime3qu£ ab alijs
tranata non funtinam de omnibus dicere prope infinitum efl.

De Libertinus, & Libertus. *

CAP.

*•

IBERTINVS,er libertus fola elegat ix
gratia habent diffiretiam , quam nec grammas
tici3nec iurijferiti ( quod maxime pudedu efi )
fciunt3qitam ne eorum quidem aliqucm3qui his

^ temporibus merita bene feribedi laude celebras

tur3 inueni fcientem : quod nolim uideri contumeliose didum,
fedfncccffarid potius3atque honefle. Vereor enim ne per facilis
tatem3qua femper candide quacunque fiudio inueftigdjfem,
cum amicis comunicaui3amicilipfi (fi modo tales amici dicendi
funt)laude nuhi proripiant: quod crime longe a me femper abs
fuit. E tex oibus qu£ in hoc opere pr£cipimus3 profiteor nihil
omnino ex aliquo huius £tatis uel audiui)fe3uel legiffe. 1 tuqj fic
nuhi mea ab alijs gloria pr£ripi molefte firo3ut illoru a me prae
ripi nefas puto. N emo aute liter at orum erit , quoru paucifiimi
mihi familiares no funt-3qui fe hoc antea ignorajfe , e rame uel
uerbo3uelfcriptis didicijfe neget. Igitur libertinus rclatiuu cft
ingenuijibertus rclatiuu efi patronr.licet unus3 idemq; fit et li*
bcrtinus3cr libertus. Ver libertina fignificamus conditione ho *
tninis 3ficut per ingenuu:per liberta fignificamus priuatu queda
rejfenii3ficut per patronUldeoqi libertinm adieniuu eft3ficut

ingenuus

*JS LAVRENT1I VALLAE

ingcnuus:eoq ; no fit d libertina libertinabus , ut a liberta liberti
bus. Libertus fubjkntiimjicut patrius. lUudq; folemus definire,
Lib. i.Tnffitat. foc no folmus:ut in iurc ciuili,Libertini sut,qui iujh feruitute
BodjSSc manunufii fiunt. Quemaimodu e contrario,lngenuifunt,qui li *
ingunpria. beramatre nati , nec pofled ferui fktti funt . Significatur enim
{ut dixi ) conditio hotmms per ingenuum , ej libertinum : ut
libertinus homo , libertina mulier , libertine conditionis : non
autem libertus homo. Ubera mulier, liberte conditionis . Hec
enim priuatum quendam fignificut rcffettum,dd patronii, pa*
tronam ue relaa:id eft,ad em,eamue, qui antea dominus , aut
que domina huius fuit,quu feruus,anciUa'ue ejjet:ut,libertus Ce
faris, lib er tus Mej[aline,libera Claudij, libera Agrippine : non
aute, libertinus Ce faris, aut libertina, ideoqi interrogamus, hic
ingenuus ejl,an Ubertirottf no» autem anlibertus: er quum res
jbonfum ejl Ubminw*,tntcm>g4mi«, cuius libertusi non autem
cuius libertinus. Rcftodeturfyejl libertus meus,aut tuus,aut iU
lius,aut Catonis taut nullius. Atque libertus fine patrono, patro*
naue non e fl, liber tinus effepoteft, quamuis necejfe eft eum ali*
quando habuijje : quo fdftm ejl , ut dicamus colliberti , collis
berteqi,quem<tdmodm conferui , conferue, quod ij pluresfub
umbra unius patroni fint,ficut illi fub imperio unius domini: no
autem collibertini,aut coingenui : ad nullam enim alteram pris
uaam perfonam plures horum referri poffunt , nec alij ab alijs
diftinguuntur. Colliberti a collibertis diuififunt, ut mei a tuis,
er conferui a conferuis , quemadmodum conciues mei a concis
uibus tuis,qui alterius duitatis esicondifcipuli mei a tuis : coms
♦ tnilitones mei a tuis , qui fub alio uel prteeptore , uel duce es,

Ubertinis uero , atq; ingenuis hoc non contingit , quum non
magis nexus mihi jit cum ingenuis met urbis , er tibi cum li*
bertims tut urbis , quam cu alijs quibufuis. idcoq ; no dicuntur
coingcnui,et collibertini. E t libertus,collibertusqi ejfc aliquado
quis definit, libertinus ejfe no definit. Denique licet poteramus
r altero

ELEGANTIARVM LIB I I I I.
dl tero horum nominum efic contenti,tzmen distinguere ucteri =
bus placuit priuatum rejpettum d publico . Et ideo libertinitas
dicimus,non libertitas.Ex fcruo tamen, non quod adpriuatu do
tmnurn refertur, fit feruitus,fed quod dd publicumidicimus enim
non modo feruus tuus , feruus metis : fed etiam fine rcjpettu pa*
troniyUt hic fertius,cr homo feruus, quod in liberto non fit.Cte*
teriim cogitanti nuhi unde juttum fit , ut in tanta exemplorum
copia elegantiam hanc accuratifiime cufiodientim , tamen tot
hominum milia nunquam annotauerint: hoc exiflimo caufefu*
ifie,quod frequenter inuenirent fiue mentione patroni , libertu
nommari,quo fidi fopit<e negligetu fuit . Si enim nonunquam
reperiebant liberto non apponi patronum , tamen reperiebant
libertino nunquam apponi, quanqum fcntper adhaeret libato
patronus uel nomnatim , uel fiubintelligendo , ut in multis fit:
quale efi,ucndidi patrimonium,fuppletur meu : coUocdfti filia,

Juppletur tuam-.publicauit opus, fuppletur fiw/m . Ita hoc loco,
quale apud Quintilianum rjucet nihilominus amicum grauan Lib.i.cap.j*
ttirum, aut fidelem libatum lataifilij fui adiungac , uidclicet
fuum. Cicero pro Sextio,quum ait : Quintum fi-atrem auxilio
fauorumjibatorumq; aeptum a firro Clodianoru. non genus
fauile,libatinuntq;,nec cuiufciiq j fauos, libcrtosq^fignificat,
fed fuos ipfius.Quid attinet plura ex iure ciuili exempla repes
tcre,quum etiam fint distinfti tituli de libatis , er libatinisf
Quam differentiam qui ignorat (.omnes autem legulei ignorat)
plurima ,er capitalia in ipfo iure ciuili peccata committit. Ser « vergas" Acn!
uius grammaticus ( fi codex ejl fidelis ) pro libatino pofuit li- Nafccticuitm»
batum in oftnuo Aeneid.Eaonia, Nympha Campania, quam nia^ter^&c]
etiam fuprd diximus . Htfc etiam libatorum dea efl , in cuius
templo rafo capite pileum accipiebant. Adijciam quod ait Sue = CaP-H.
tonius in uia Claudij,in ipfum Claudium: Ignarus temporibus
Appij,cr deinceps aliquandiu , libatinos diftos non ipfos qui
manmittaentur^fed ingenuos ex his procreatos.

Inia

140 L A V R E N^I I VALLA E

Inter AcccflfuSjSc Accefsio! A<ftus,5C A<fHo;GcftuSj
8C Geftio-quidintcrGc. c a p. ii.

i CccJJiw,cr acccfio differunt. Siquidem acceffus efe aditio ,

' J\.fuie appropinquatio: accefio autem adiettio , atq, incre *
mentmn.Que differentia rara ejl in copmilibus nominibus.Sa *
tus enimjj fatio idem funt:cultus,cr cultio: motus, er motio:
attuSfCr aftio(tiip quod dicimus aftionem caufarum , no aflu:
er aftum comadiarum,no aftionem)curfus,cr curfio:abufus,

' er abufeo.Gcfeus quoq;,cr geftio non parwm differunt . Nam
geflut efeattio qujcdam ,cr quaji pronunciatio corporis:gejlio
ucro ejl adminiftratiOyCr attio:quamuis parum in ufu efe. N<ec
autem duo de quibus dicere infiitueram , ideo differunt , quod
uerbum unde defccnduntjupliciter er regit,cr pgnipeat: ut,
Tcren inEun. Accede ad ignem hunc.id ejl,adi,atq; appropinqua. Et, hoc ca*
aft. Umitxtibus meis pondus accefit:uel,ad calamitates meas, id efe,
adiunttum efess increuit.A prima fignipeatione naf citurae*
P**? ceffus,cuius contrariunf efe recejJhs.Ajecunda,accefio:ut Cice

ro,Accefionem adiunxit tdibus.id ep,adieftionc, crincremc*
Lib.t.inSom. tmu Traterufum tme fuperiorum Macrobius in comentirijs
naturalibus dixit : Aut enim acccfio , aut in Uuam dextram ue
Sup.cap.fc. s aut ferfum quis, aut deorfum mouetur , aut iri orbent
_ „ It roxtur.E t iterm: H as folis portas phy fici uocauerunt,quia in

Uo ' ' P utraque obuiante folflitio ulterius folis inhibetur accefio . Aea
cejfus ipfedixijfem potius,Cicerone imitatus, qui tertio de Ora*
tore libro ita ait:Vt luna accejfu,cr rccejfufuo folis ltm£ acci *
piat. N am quod febris accefio fepe legitur, ego pro incrcmen *
to accipioytio pro acccjfu : alioqui aliquado legeremus accejfut
Cap’’* fibris, fiidem ejfct,quod nunquam fit.Pliniuslib.x xm. Sed
id dandum quidam non nip in accefione cenfent , aHj in remif*
fioite:ilii ut fudorem coerceant,hi quia tutius putant,crc. Ac*
cef Aone, remif ionemcp pro contrarijs pofuit: er p remif io im*
minutionem pgnipeat, propfto accefio fegnipeat incremcntu*

OaU

ELEGANTIARVM LIB. IIIL

Quid dixi nomina in us,cr in io a fupinis proftth ftre eiufdcm
pgnipcatioms ejJe,hoc exceptionis addo^uod ea,qu£ pofitio*
nem habent in io,latius fignipcare folent} nec attionem modo ,
fed rem etiam,ac corpus:ut,aratio,pojfefiioyfcfiio. Cicer.in ThU pMpp.u
lippic. H<e quondam aratione s Capani,cr Leontini agri in po*
puli Romani patrimonio glandifer fruftuofe flrebdtur.id
eft>agri ad arandum idonei. Idem in eifdem: Quid poffefliones
datas3quid ereptas proferam, i I dem de Oratore : Tot locis jefi Lfb.t,
fiones gymnajiorum. id efl,tot fedilia.Ea tamen,qu£ funt in us,
pro perfoms accipi folent. Conttentus non efl couentioyfed ho=
mines, qui unum inlocum conuencrunt. Confeffus non efl con*
fefiioyfed homines uno inloco confidentes.

Obferuatio,&Ob(eruanria. c a p. 1 1 1.

OBferuatio,cr obferuantia fimdi quodam modo , ut accef*
fittygr acceflio differunt. Obferuo nanqueduo fignificat:
unum efl quod cu&odio aliquid oculis,animoq ; in modum Ibe *
culatoris,ne nos fllentio,tacitoq; pr£tercat:ut obferua tranfe*
untes. Obferua filium,quid agat, quid cum illo conjilij captet .
quafi cuftodiyCr adnota. Et hinc jit obferuatio , quafi annota* Tct&.inAnfc
tio, cr animaduerfio. item obferuo non Jpeculantts modo, fed aA•I•rce•,•

‘ ddmirantiSyUcneranttsq-y c r id tantum in homines , non in res,
quoties quem ucluirtutc,uel dignitate fufcicimus, cr colimus:
unde fit obferudtia,qu£ efl ueneratio qu£dam, cr honoris ex*
bibitio. Quare melius obferuadonem, quam obferuantiam hi,
qui nominantur fi atres,fuum inflitutum nominarent . *

Potus,3£Porio. c A P. I Ii i.

POtu* , er potio non differunt nipob huiufmodi caufam.

Potus enim uini,aqu£ flnuliumq ; dicitur. Potio uero d me. *
dicis datur £grotanti,quod Gr£ce dicitur fxf/uzHsp. N onnun*
quam tome potio,pro potus accipitur. Seneca de tranquillitatr.

Aliquando uefatio , iterq ; , er mutata regio uigorem dabunt,
conuittusfycr liberalior potio, Cicer.in Tufculan. Quid quod

4 ne

- ^ •

»*9 LAVRENT II VALLAE

cj]e, ac fi ale foret, ideoy cxpofitiones noBra locum habet,uhi
loan* is. ale aliquid non eft, ut dixi/cd pro ali babctur.ut in ilio, Ex iU
U hora accepit eam difcipulut in fuam. quod liceret dicere , ac*
cepit eam loco matris, uel pro matre,fiucprofua:non autem ia
in tio,quod pro uero accipi debet : Ego ero illi in patre er ipfe
erit ) rabi in filium . 1 icuiftfct ergo dicar, id cfi,dixijfent ueteres ,
ego ero illi pater,ipfe irit mihi filius: fed more Grxcorm, unde
bsc fmpafunt , noBris ecclefiafiias ia loqui placuit, lide ue*
teres qui illo modo locuti no funt,fic amc loquebatur : reuertor
in patrem,tibi redij in amem: fed hic uerbum eft fignificans
tnotum.Quintilianus:Et poft exitm amci reuertor in patrem.
Quintii Curtius lib. v. igitur rex arci Babyloni x Agaticen in

prxfidemeffeiufiit,

CAP, L X X X I X.

De uerbis ad autoricatem pertinentibus.

MO re maioru comparatu eft, legibus ia coparatm eft, tegi
bus iaconftitutu eft,ia natura comparatum eft,ia natu *
ra conftitutm eft > natura prxfcriptm. Hoe nobis ipfa na*
tura prxfcribit, nobis natura datum eft , ut periclitantes alleue*
mus.Hoc ratio ipfa pr<efcribit,ia uideturratio difktre.

De Nihil ad t e,8c Quid ad te. c a p. x c.

AD didit etiam iUud : equites non optimos mifilje credo Cx*
far,nibil ad tum equiatm. id eft , nihil ad comparatione
Llb.i.deOra, tui equiatusAdem Cic.Perfium non curo legere: hic enim fuit,
tote* ut noramus , cmniu fore noBrorum hominu dodifiimut: L alium

Decimum uolo quem cognouimus uirum bonm , er non illite*
ratmjed nihit adPerfium. id eft, nihil ad Perfi} compara *
tionem. Quale eft quum fubin teli igitur pertinet: ut hoc quid ad
teihoc nihil ad te. fu p ple pcrtinct:uel potius parm ejhutfit in
comparatione Perfi j parum dedus , er in comparatione tui e *
quintus (int parm boni equites. Terentius : E ft'nc, utfirtur,
format pjant. C.at nihil ad noBram hanc. Non plane nihil ,fei
- .. parim

ELEGAN TIARVM Ll B* 111 . x%+

parum potius accipiendum eft.

De communione gerurtdfy& nominis. oap. xcu

I' Nter agendum, inter aftionem, in agendo : inter coenandum,
inter cocnam , in cana, fuper ccenm: inter cenfutendum , fi*
ve confultddm , inter conftlia,ftue confutationes, in confulen *
do,fiue confutando.

Et appellant te homines fapientem. cap. xcii.

ET appellat te homines fapientc,cr exifiimant te matu cjfe,
er dicut,ZT fentiunt:ilium er puant probum , er locjuun *
turihi er habentur mali,er appellantur.Diligcntia honores er
gignit, cr continet. Studio liter* er parantur, er conferudtur.

cap r 1 x c i 'i t, «a- j* fr—

De Memoria,& Memor iter3cum alqs uerbis.

M Emor ia teneo, non memoriteriproftuntio mcmoriter,non

memoria.Cic. Memoria teneo bello Marjico cum Q,uin= Dc Amici
fo Q&auio. idem: Quintus Mutius Augur Scauola multa nar= pt u
raredeC.Lteliofocero fuo memoriter er lucudc folebat. Repeto
memoria,- c? memoriter. Quintii. Si logior coplcdenda memo* tto.n.op
ria fuerit oratio, proderit p partes edijeere. dc. Cople flebatur .
memoriter, diuidebat acute. Quintii. Memoria repeto couiflos Ub.i.ap.to.
4 me , qui reprehendere erant aufi, quod hoc uerbo pepigi ufus
effem. Terent.- Cognofcitnc i C. ac memoriter. Aliud tamen eft ^ Euno
ille ablatiuus,quam illud aducrbiwm. M emoria enim quid ftgnu ke.™ u

ficat,apparet. Memoriter uero ejl, quod literat ores noftri im=
periti dicunt,corde tenus,mente tenus. Apud Vlinium tamen ad
Romanum lego : Tu fucilime indicabis. , qui tam memoriter te*
nes,ut cm hac conferre pofiis. fi refle fic feriptim eft, refle fic
dici iudicabo.

cap. xcnti.

De Facio tibi iniuriam:<5£,Affido teiniuria.

FA cio tibi iniuriam:cr,fHcio tibi contumeliam. A fi' cio te in* +
iuria : zr,afficio te contumelia. Vado tibi molcRiam, non

p 3 ia

«SO :IAVR, ELEG. L I B. III. V

ia libenter dixerim ut, afficio te moleftia.

Dc ucrbo Impono. e a p„ x c v. •;

IM pono tibi hoc onera,notu eft quid fignificet. I mpono tibiy
ide quod decipio tc. Quintilianum: Quid quod hocipfim tm
placide, am quiete facit, quap captet imponeret Et alibi:FcftU
lit te ingenitum honeftim animis gloria amor, f es tibi perpetua
lauda impof iit. V nde impoftores dicuntur,qui alios uerbim mu
gna potiicentibum, incanationibumq; feducut,ac decipiunt. P atu
lum: item aleatores, e r uinarios non contineri editio, quofdam
refondijje Pomponium ait:qucmadmodm nec gulofos, nec im*
poftores , aut mendaces , aut litigiofos. vlpianur: N on tmen
fi incantxuit , fi imprecatum eft, fi ( ut uulgari uerbo impotioris
uar ) exorcizduit ,jnon funt ijh medicina genera, tmetfi fint
qui hos fibi profuiffe cwm pradicationc affirment.

De uerbo Spedat. c a p. x c v i.

AD me feftnt.id eft, ad me pertinet. Admortem ftcSht. ii
eft, ad mortem quoji reficiendo tendit. Cicero Officiorum
libro tertio : Ad extremum fi ad perniciem patria res fetffe
pedam, it. hit, patria falutem anteponet faluti patris. Q ginti» w

lianum in Paupere amatore : Et quod ad pe f*
fimum feflnt euentim , miferabilis fis

oportet, ut amator *

ejfe uidcaris. V i

TERTII LIBRI FINIS.

L A V RENTII VAL

LAE IN Q,VARTVM L I*

B'R V M ELfeGAN*

T IA R V M

PRAEFATIO»

C I O ego nonnullos, eortm prtfertim qui fibi
fandiores , er religiofiores uidentur , aufuros
meum infiitutum hoc,labcrem<fc reprehendere,
ut indignum Chrisiiano homxne , ubi adhortor
ceteros ad librorum fecularium leftionc, quo *
rum,qu6d fiudiofior effiet Hieronymus, csfum fe fUgellu ad tri
bunal Dei fiijfie confitetur,accufatmq ; quod Ciceronianus fi*
<rct,rion Chriftianus, quafi non pojjet fidelis ejje,cr idem Tui *
iianus. Eoq; ffiopondif]e,& id diris cxccrationibus,libros ficu*
Inires pofted fi non ej)e lefturim.Uoc crime non magis ad pr£*
fens opus pertinet,quam ad meipfu,ac c£teros literatos, quom
Jludium,ac doftrinaliterarumficulariu reprehenditur. Refio*
deamus igitur idorum accufationi. eosq-, uicifiim er quidem in
pr£tcritum quoq • aCcufemus,quoru culpa no ex minima parte
J.atin£ liter£ iatluram, naufi-agimq ; ficerunt.Quidfais tu no
ejfie lege dos (autore Hieronymo)feculares librosi Qui funt ifii
quafo libri:omnes'ne oratores, omnes hiftorici , omnes poet£,
omnes philo fophi, omnes iurifconfulti, catcriq ; feriptoresian
unus C icero f si illos dicis, ut debes diccrc,cur no c£teraru quoq ;
Jiteraru fiudiofi abs te reprehenduntur, cum quibus me aut dant
vare debes, aut abfilucref Sin ita non fintis,cr filum Cicerone
reum ficis, uide ne finitum Hieronymum uideri uetis,qui nenti *
.nem fecularium pronufitfi lefturum,quum de Cicerone tantum
promittere deberet. At non quid ille promifirit, inquis , e fi in *
tuendum , fid quid accufatus fit. Fuit autem accufatus,.quod efi
fit Ciceronianus, Ita nei mijfim ergo fidamus Ciceronem, re *

p 4 linquamus

i LAVRENT II VALLAE

linquamus,abijcidmus. Quiddc alijs autoribus fenties t Quii
de tot difciplims i certe omnes fccuUresfunt , atque adeo gen*
tiles.id eft,non a Chri&iarits, nec de ChriHiana religione con*
fcripta.Silegcdas ais,tibijpji repugnabis , qui mihi harum obij*
cis leftionem.Si negas, etiam atq ; etiam conjidera , ne feculariu
difciplinarum familia in te impetum fidant, teq; omnes (nemia
ne auxilium ftrentc)difcerpdt.Minime,inquis,ia cft.Scdqutm
Hieronymus quod Ciceronianus cjl , reprehenditur , id repre*
heditur, quod jludiofus eloquentia effet.l deocfc damnati, er re»
pulji intelliguntur,qui comparanda eloquentia gratia leftian*
tur.iam uideo times inuidiam,fed fero times, cr in eodem hafia
tus lutOyfi tantum eloquentes excludis , Cur modo in uniuerfumt
tnihiucabas(utfape facere foles)legendos feculariu/m libros*
at postea accufationcm temperafti , er de eloquentibus dunau
xat intedigis.ltx fit:Errauens fane,do ueniam imperitia,parco
cupiditati feriendi, licet lacef itus. Cur tamen ab Hieronymo dif*
fides, qui fecularcs,non autem cloquentes,fe nolle tangere proa
ntijiti Cur tu nefy cum iudice illo unum Ciceronem intedigis,
neq; cum Hieronymo uniuerfos feculares i Qufd fibi uult ijh
anceps, uacidansq ; fententiaiquanquam ( dij boni ) nihilnein
illis libns,niji eloquentia efttnon memoria temporum, gentiu
hidoria , fine quibus nemo non puer efttnon mula ad mores
pertinentia i non omnium difciplinarum traftntio t Nunquid
hac omnia negligam,ne forte dum talia difeere uolo,cloquentia
difcam,cr uenenum bibam hoc uino dilutum, malim# aquam,
er quidem ccenofam potare,quamcim hoc timore Falerna duU
cifiimatPorro quinam funt Uti libri, in quibus uenena eloquens
tiaoccultunturf Certe nullos ego fcio non eloquentes nift tuos,
tuorum# jimdium,quibus necrobur udum adeft , nec fplendor:
contra# ca ter orum opera pro fua unum quod# portione mu
ram quondam pra fe ferunt bene dicendi elegatiam.ltt aut eloa
quentes,out nulli libri legendi erunt. An ex bis duobus, de qui*

ELEGANTIARVM LIB. IUI.

bum Hieronymum meminit , aut iUe Gr£cum injucundum fuit , aut
Ho fler Latinum ulli dunttxat Latinoru in philofophia fecundum ?
quorum uterq ; nefeiam prtjhntior fit philofophum , an orator .
Quod Ji omnes libri uetcrwm ia funt eloquentes , ut ucl pluris
mm fapientU, ia tradentes fapientiam,ut uel plurimi t cloquc *
tu habeantiquina ijli erunt, quos ob eloquentiam damnandos
putemumi Atque quum eos duos leftiajje Je Hieronymum fit ea*
tur,uide ne non am de O ratorijs Ciceronis eperibum, quam de
philofophicis diftum existimare debeam. Ego certe de Philofo*
phicts diftum accipio, ubi foli philofophi nominantur : quodq;
Platonicum ejfet, no ideo non obieftu, quafi fanfte Jaceret Pia *
tone legens, fcd antu Ciceronianum, quod homo Latinum magis
Ciceronis Jlylum cupiebat exprimere, jlylum inquam,quali iUe
utebatur in quxftiontbum philofophU , non quali in Jbrenjibus
eaufis,concionibum'uc,aut in fenatu. Non enim orator caufaru
ciuilim Hieronymum, fed feriptor fanftnrum dijfuationu ftu*
debat euadere. Cur non ergo credamus, non minum Platone no*
cuiffe ei, quam Ciceronemi cur non magim philofcphos , quam
oratorestAt ornatum ipfe dicendi reprehenfum ejl, non fcientia.
Si ia ejl,omnes ad unwm reprehenditur: quis enim caret orna *
tufin quo tu intolerabili calumnia uterim , quum non Jit Jkfttt
mentio de ornatu in illa accufatione,fed quod antum Cicero *
nianum ejJet.Nunquid antum in Cicerone ornatum i nonne er
phdofophiainon c£terx artes tnonXut dixi) in Platone Jdcun*
diainon in exteris i cur non omnes pariter exterminamus i cur
no potius Ciceronis philofophia nocuijjepuanda Hieronymo
ejl,quam ars dicedi i No/o hoc in loco coparationc Jacere inter
philofophid,cr eloquetid,utra magis obejfepofiit,de quo muU
tidixerut,oflendetes philofophia cum religione Chrifliana uix
coharercyomncsq $ hxrefes ex philofophU fontibus profluxiffe:
rhetorica uero nihil habere nifi laudabile, ut inueniam , ut di*
/ponam, quaji offa cr neruos orationi des: ut ornes,hoc ejl , ut
- p j carnem»

LAVRENTII V ALIA E

carncm,colorcmq} induas : podremo ut mcmoru mandes,dea
centcrcfc pronuties:hocefl,ut illi Jpiritum,adioncmq; tribuas, ,
ii£c ego cuiqud nocere pofe credam ? niji ei qui cetera neglU,
g<tt,cr prtcfcrtim ueram fapientiant , atq; uirtutes , quod Hies
ronymus non facicbat.Hanc ego artem obfuturam putem? pro*-
do non maga quam pingendi, fingcndi,c£landi, er (ut de IU
beralibus dicam ) quam mufices artem. Et fi ex hn qui bene
canunt,bene pingunt , bene fingunt, cxtcrisq^ artibus nuiltum
ufus atqj ; ornamenti diuinis accedit rebus , ut prope ad hdc rem
nat£ ejje uidcantur : pro fi do multo plus accedet ex eloquens
tibus. Quare non fuit illa accufatio quod Ciceronianus ejfet
Hieronymus : fed quod non Chridianus, qualem fe falso ejje.
pr£dicaucrat,quu Uteros [aeros defyiccret.Non Jludirn huius,
artis, fed nimium fludium,fiue huius artis,fiuc alterius,ia ut io*
cus melioribus non relinquatur , reprehenfu/m. Non c£teri , fed,
folus Hieronymus accufatus efl: alioqui c£ter i fimtli cafliga^
tionc correpti fuiffent. N eque enim una omnibus medicina con *
uenit,cr alios aliud decet. N eque femper, er ubique idem aut
^permittitur, aut uctatur : neque ille hoc alijs uetare aufus eft ne.
f icerenticontraq ; plurimos laudauit tum fupcriorum,tu/m fuo «
rum temporum eloquentes, verum quid /mitis agimus? Qgid
Hieronymo ipfo eloquentius? quid magis oratorium ? quid ( li *
cet ille fepe dif inudare uelit)bene dicendi folicitius,fludio(ius *•
cbferuantius? Quid? quod ne difii/mlabat quidem (nam obijcU
ente fibi hoc [omnium Rufino , hominem deridet ) planeq ; fa*
tetur feleditarc opera gentilium , er lediarc debere, l dq j
ciim in alijs multis locis (quanquam etiam fine conftfione pa*
Idm efl ) tum uero. epidola illa ad magnum Oratorem. I nunc,
cr ucrere,nc aliena accufatio tibi obfit,quum illi non obfuerit
fua:cr non audeas facere , quod iUe refcijfa paftione facere na
timuit. Tametfi non defunt, qui credant eum puerili £tate illa
percepiffe,femper'qi poflea memoria tenuijfe. O' ridiculos horni

ELEGANTIARVM L1B, Illi. *j i
ncSyO' omnis dodrinx imperitos, qui opinentur em tantam
rerum copiam,ac fcientiam,qua nuUi Chrijlianorum cedit, aut.
tam cito potuijfe difcere,aut tandiu non potuijje dedifcere, quu
er rarifiimi reperiantur, qui centejimam partem fcienti<e iUius
ajjequi pojiint,er non minore labore ( ut antiquitus dirtu efl) .
hsc facultas retineatur,quam paretur.Et tamen quantulum in*
terefl inter furari, & furtum non reddere? Quidproded alijs,
fiirtum prohibere,ne furentur, fi tu furto tuo palam potiris? St
non debemus difcere eloquentiam, nec uti certe, Ji didicimus.

Qttid quod libros gentilium fxpe in teftimnniu afiwmit ? quos,
fi no licet legere,minus proferto legedos cxhibcre-.zr fi nos de*
hortaretur 'a ledione gcntiliu{quod non facit ) magis intuendi*
putarem,quid ipfe ageret, quam quid agendum alqs diceretiue *
runtamcn femper ipfe idem dixit, v ferit. N am poflqudm te*
neram idam cetatem faluberrimo f aerarum feripturarum alimen
to pauit,dc in ea quam dcjfedam habuerat, [cientia fibi uires
fecit, iamq; extra periculum pofitus, ad ledionem gentilium
redijt,fiue ut illinc eloquetiam mutuaretur, fiue ut illorum bene
didn probans,male didn reprehenderetiquod exteri omnes 10*
tini,Grxci$ fecerunt,Hilarm,AmbrofiusyAugufeinus,L aftan*.
tiut,Bdfilius,Gregoriut,Chryfoftomus3dlijq; plurimi, qui in om
ni xute pretio fas illas diuini eloquij gemmas, auro argento $
eloquenti x uejlierunt, nc$ alteram propter alteram feientiam
reliquerunt. Ac mea quidem fcntentia,fi quis adferibendum in
theologia accedat,parui refert an aliquam aliam facultatem affb
ratan nomnihil enim fere extera conferunt: At qui ignarus clo *
quetix ejl,hucindignu prorfus qui de theologia loquatur, exi *
ftimo.Et certe foli eloquetes, quales ij quos enumeraui, colunx
eccle(ixfunt,etiam ut ab apofiolis ufqi repetas, inter quos mi*
hi Paulus nulla alia re eminere,quam eloquentia uidetur. V ides
igitur ut ir. contrarium res ipja recidit. Non modo non re*
prehendendum ejlftudere eloquentia, uerum etiam reprehen*

dendu ,

XI 6 LAVRENT II VALLA E

dendm,non fiudere.Etego pcago , anquam eloquentiacotrd
calumniantes patrocinium prailem , quod efi maius propofito
meo. Non enim de hdc , fcd de clegdntid lingua Latina fcribi*
mus, ex qud tamen gradus fit dd ipfam eloquentia. V erumfi.quis
eloquens non fit, ia demum no erit caligandus, fi alis non po*
tuit euadere,no fi hunc Uberem effugit. Qui uero elegater lo*
qui nefcityZr cogiationes fuis Uteris madat, in theologia pra*
fertim,impudentifiimus efi, e r fi id confdto facere f e ait , infa*
nifi imus: quan quam nemo efi qui notit degdnter,cr facunde di *
cereiquod quum ipfis no contingit,uidcri uolunt ( utfunt pera,
ucrfi) nolle, dut certe non debere fic dicere . ideoq; aiunt gena f
tiles hoc modo locutos ejfe, non decere eodem loqui Chriitida
ttos:quafi illi,quos noimndui,morc iftorum locuti fint , er non
more Ciceroms,ca:terorumq; gentilium : qui qualiter loqudtur
nec cognitum ifii,nec expertu/m habentmon lingua gentilium
non grammatica , non rhetoricd , non dialeblica , cateraq; ara
tes damnandae funt ( fiquidem apoftoli lingua Graea fcnpfc»
runt)fed dogmaa,fed religiones , fcd falfa opiniones de attio*
ne uirtutum,per quas in coelum fcandimus. Catera autem fcia
entia,atque artes in medio funt pofita, quibus er bene uti pofa
fis , er male. Quapropter conemur obfecro eo pcruenire,aut
faltem proxime , quo luminaria illa noflra religionis peruenc*
runt.vides quam mrabili ornamento ueftes Aaron diftingua*
tur,quam arca foederis, quam templum Salomoms:per hoc mihi
Hecuba^* eloquentia uidctur,qua : (ut ait nobilis tragicus) re*

gina rerum efi, er pcrfitfafapientid . laquealij ornant do*
mos priuatas, hi funt qui ftudent iuri ciuili , canonico, medici *
na, philofophia , nihil ad rem diurnam confirentes : nos orne *
mus demum Dei, ut in eam ingredientes non ex fitu dd contem
ptu,fed ex maiejhte loci ad religione ebeitentur . N on pofium
me cotinere,quo minus, quod fentio, dica. Veteres iRi theologi
uidetur tmhi uelut apes quadd in login qua etia pafc :ua uolita*

tes9

ELEGANTI ARVH LIB. IUI. *
tes,dulcifiima meUa,cerdsq;miro artificio codidijfeirecetes uero
fbrmicii finulimi, qua cx proximo fublata furto grana ,in Uti s
bulis fias abfcondut.At ego (.quod ad me attinet) no modo mas
lim apes, quam formica cfje,fed etidm fub rege apium militare,
quam fbrnucoru exercitu ducere.Quo probatu iri bona metis iu
uenibus(na fenes dejf eradi funt)cbfidimus. Nue ad inceptu res
deo:quaquam ea qua fequutur , a fuperioribus nonihil dijfirdt.
TraChbimus enim de ucrborv fignificatione,neque de omnibus
uocabulis/ed quafi guftu quenda,er eoru mdxime,qua ab alijs
tradam non funtmam de omnibus dicere prope infinitum efi.

De Libertinus,# Libertus. • cap. i#

IBERTINVS,cr libertus fold elegatia
gratia habent diffindam, quam nec grammas
tici,nec iurifteriti (quod maxime pudedu efi )
fciunt,qtfam ne eoru/m quidem aliqucm,qui his

temporibus merita beneferibedi laude celebras

tur, inucni [cientem : quod nolim uideri contumeliose dittum,
fetPncccffariS potius,atque honefle. V ereor enim ne per ficilis
txtem,qua femper candide, quacunque fiudio inuefiigajfem,
cum amicis comunicaui,amicilipfi (fi modo tales amici dicendi
funt)laude nuhi proripiant: quod crime longe a me femper abs
fuit. E t ex o ibus qua in hoc opere pracipimus , profiteor nihil
omnino ex aliquo huius atatis uel audiuijfe,uel legiffe. ltaq; fic
nuhi mea ab alijs gloria proripi molefte firo,ut illoru a me pra
ripi nefis puto. Nemo aute literatorum erit , quoru paucifiimi
nuhi familiares no funt,qui [e hoc antea ignorajfe , er a me uel
uerbo,uel f criptis didicijje neget. Igitur libertinus rclatiuu eft
ingenui,libcrtus reldtiuu efi patronrMcet unus, idemqi fit et lis
bertinut,cr libertus, rer libertinu fignificamus conditione hos
minis, ficut per ingenuu:per libertu fignificamus priuatu queda
reff>eftu,ficut per patroniLldeccfr libertinus adieftiuu efi, ficut

ingenuus

ajS LAVRENT1I VALLA E

ingcnuus:eo<^ no fit d libertm libertinabus , ut 'd liberta liberti
bus.Libertus fubjiantiuujicut pdtrdus. lUudq; folemus definire,
Lib. i.Tnffitnt fooc ng f0kmus:ut in iwrc ciuili,Libcrtini sut,qui iujh fcruitutc
Eoa!iib.lrit?de mdnunufiifunt.Qucmadmodu e contrario, l n genui funt, qui IU
iogiin P"®* hera matre nati , nec pofled ferui fidi funt . S ignificattir enim
( ut dixi ) conditio hominis per ingenuum , er libertinum : ut
libertinus homo, libertina mulier , libertina conditionis : non
autem libertus homo , liberta mulier , liberta conditionis . Hae
enim priuatum quendam fignificat r efi edum, ad patronu , pds
tronamue relataiid e fi, ad em,eamue, qui antea dominus , aut
qua domina huius fuit,quu fcruus,ancilld'ue ejjet:ut,libertus Ca
faris, liber tus Mejpdina, liberta Cloudij, liberta Agrippina: non
aute, libertinus Cafans,aut libertina, ideoq; interrogamus, hic
ingenuus eft,dn Ubertinusfnon autem an libertus: er quum res
foonfim efi libminu«,intrrrogdmiw, cuius libertust non autem
cuius libertinus. Rcftodcturfaefi libertus meus,aut tuus,aut iU
lius,aut CatoniS,aut nullius. Atque libertus fine patrono,patro*
naue non efi ,libertinus ejfepotefi , quamuis necefje efl eum ali *
, quando hab uijfc : quo fidum efi , ut dicamus colliberti , collis

bertaqi,quemddmodum conferui , conferua, quod ij plures fub
umbra unius patroni fint,ficut iUi fub imperio unius domini: no
autem collibertini,aut coingenui : ad nullam enim alteram pria
uatxm perfonam plures horum refirri pojfunt , nec alij ab alijs
difiinguuntur. Colliberti a collibertis diuifi funt, ut mei d tuis,
er conferui d conferuis , quemddmodum conciues mei d concis
uibus tuts,qui alterius duitatis es:condifcipuli mei d tuis : com *
* mlitoncs mei d tuis , qui fub dlio uel praceptore , uel duce es.

Libertinis uero , dtq ; ingenuis hoc non contingit , quwrn non
mdgis nexus mihi fit cum ingenuis mea urbis , er tibi cm lis
bertinis tua urbis , quam cu alijs quibufuis. ideoq j no dicuntur
coingcnui,et coUibcrtini. E t libcrtus,collibertusq; effe aliquado
qtus de finit, liber tinus effe no definit. Denique licet poteramus

altero

E LE GANTIARVM LIB I I I I. x%9
altero horum nominum efrc contenti,t*men distinguere ucteri =
bm placuit priuatum rejpeftum a publico . Et ideo libertinitas
dicimus,non Ubertitor. Ex fcruo tamen, non quod adpriuatu do
minum refertur, fit feruitus, fed quod ad publicum '.dicimus enim
non modo feruus tuus, ferum meus : fed etiam fine rejfcftu pa *
troniyUt hic fertius, & homo ferum, quod in liberto non fit.C<e*
terum cogitanti nuhi unde juttim fit , ut in tanta exemplorum
copia elegantiam hanc accurati fime cuflodientium , tamen tot
hominum milia nunquam annotauerint: hoc exillimo caufefit*
ifre,quod frequenter inuenirent frue mentione patroni , libertu
nominari, quo fidi fopit£ negligetu fuit . Si enim nonunquam
reperiebant liberto non apponi patronum , tamen reperiebant
libertino nunquam apponi , quanquam fcntper adharet liberto
patronus ud nommatim , uel fubintelligendo , ut in multis fit:
quale efr,uendidi patrimonium,fupplctur meu : codoca&i filia,
fuppletur tuam:publicauit opus, fuppletur fuim . Ita hoc loco,
quale apud Quintilianum :j Licet nihilominus amicum girauem Lib.i.cap.j,
uirum, aut fidelem libertum lateri filij fui adiungerc , uidclicet
fuum. Cicero pro Sextio,quum ait : Quintum fi-atrem auxilio
feruorimjibertorumq; ereptum a firro Clodianoru. non genus
feruilejibertinimq^nec cuiufcitq; feruos, libertosq; figr.ificat,
fed fuos ipfrus.Quid attinet plura ex iure ciuili exempla repe *
ter e, quum etiam (int dmintti tituli de libertis , er libertinisf
Quam diffrrentiam qui ignorat(omncs autem legulei ignorat )
plurima,cr capitalia in ipfo iure ciuili peccata committit. Ser = verg^^Aenl
uius Grammaticus ( fi codex efl fidelis ) pro libertino pofuit li- Nafccticui trei*
bertum in ocrnuo Aeneid.feronia, Nympha Campanice, quam nia mater ,&c.
etiam fupra diximus . H£c etiam libertorum dea efl , in cuius
templo rafo capite pileum accipiebant. Adijciam quod ait Sue s CaP-1*»
tonius in uim Claudij,in ipfum Claudium: Ignarus temporibus
Appij,cr deinceps aliquandiu , libertinos diftos non ipfos qui
manmitterentur9fed ingenuos ex his procreatos.

Inter

ELEGANTIARVM LIB. III L x*i

Q&id dbci nomina in us9er in io dfupinis profithx ftre eiufdcm
jignificationis effe9hoc exceptionis addo^uod ea,qu£ pofitio*
nem habent in io9latius pgnifcare fodent, nec aftionem modo'

Jed rem etiam,ac corpus:ut,ar atio,poffefio,fefio. Cicer. in FhU Piutipp.»*
hppic.H* quondam arationes Capani,cr Leontini agri in po*
puh Romam patrimonio glandifer* 9%r frufiuofe ferebatur id
eft9agrt ad arandum idonei.ldem in eifdem: Quid poMiones
datas,quid er eptas proferam! Idem de Oratore: Tot locis fef- l fc
fioncs gymnafiorm. id efl,totfedilia.Ea tmen,qu£funt inis **

pro perfotns accipi folent. Conuentus non efl couentio9fcd ho I
mnes9qui unum in locum conuenerunt. Confeffusnoneflcon*
fejiiojfed homines uno inloco confidentes.

Obferuario5& Obfcruanria. CAP, 1 1 j.
r\Vferuatio9& obferuantia jinuli quodam modo , ut acceL
vy/M^cr accefiio diffirun^ 0 bferuo nanque duo fignificat:
umm efl quod cuftodio aliquid oculis,animo<h in modum Ibe*
culatoris9nenosplentio,tacitoq; pr<etereat:ut obferua tranfe*
untes. Obferua filim9quid agat9quid cum illo confilij captet

f*f’ cuSt°di>Y inoa- Et hinc fit obferuatio , quaflnnnot^ Tna.fafa*
tio,cr ammaduerfio. i tem obferuo non fteculantis modo fed
adnurams9ucnerantisqi9 er id tantum in homines , non in res
quoties quem ucl uirtute9uel dignitate fu ft icimus, er colimu s:
unde fit obferudtia,qu£ efl ueneratio qwedam, er honoris ex-
hibitio. Quare melius obferuationan, quam obferuantiam hi
qui nominantur fratres, fuwm inflitutum nominarent.

Potus,& Potio. CAP. 1 1 1 1,

p Otus , er potio non differunt nifiob huiufmodi caufant.

MT Fotus enim uim,aqu£ finuliumq; dicitur. Potio uero d mea
dias datur £grotanti,quod Grace dicitur N onnun*

quam tme potio9pro potus accipitur. Seneca de tranquillitate-
Aliquando ucfatio 9 iterq; , er mutata regio uigorem dabunt \
tonuittusfycr liberalior potio. Cicer. in Tufculan. Quid quod

q ne

Ut LAtRENTII VALLAE

ne mente quidem rette uti pofJumus,multo cibo,cr potione re*
In Cato Ma. plctifEt alibi: Tantum cibi, cr potionis adhibcndum,ut refi*
ciantur uircs,non opprimantur.

Senes, Veter es3& Antiqui. c a p. v.

SE «a uocantur, quantum ad priuatzm ipforum uit&m, qubi
ufq; ad fenilem anatem uixerunt. V cteres , quantum ad pu*
blicum tempus,qucd alia dcfote uixerunt, etiamfi ad fcniu/m non
pcruenerunt.vnde quidam iuniores fiicrunt fcniores ueteribus .
Antiqui utriq ; dicuntur,fed magis ucteres,qu.mfenes.
Defeftus,Culpa,<3£Dcfe&io. c a p. v i.

DEftdu medicorum multi perierunt:plures tamen culpa eo*
rumAs nanq; defiftu medici perit,cui medicus prrjlo non
efi. Culpa uero medici,qui moriturus non erat , ni fi prxfio ipfi
medicus fcifjet , quam maiorem partem efje arbitror. Hoc ideo
dixi,quod nonnulli pro culpa mcdicorim,aiunt defiftu. E t ui*
tia hominum , rerrnq; uocant dcfiftus , quum dicere deberent
uitia,ucl culpds,uel mendas, ut menda libri. Defiftio plurimum
d defiftu dijjentit,quum fit recefiio aut militum , aut duitatis i
domino,uel 'a fuperiore.Ejt enim deficere ,dcfcifcerc , cr a du*
i tu alterius recedere,CT quafi rebeUare.Et defiftio, quaji rebeU
lio:qutC exempla pafiim reperiuntur.

Rumor,& Fama. c a p. v i t.

Philipp.H* vmor,er fama idem funt,quortm alterum Latinum,alte*
JLVriwtt e G rxeo ejl. Cicero in Philip. Jmprobifiimis rumori *
bus difiipatis.Et non longe poft: Hoc triduo,uel quatriduo tri *
dis a Mutina fima manarat.Et fhtim poft:Famam ijhm fifciu
difiipauerunt. Significatur autem his duobus nominibus, fermo
quidam in populo , fine certo autore , de re aliqua recenti fiue
bona,fiue mala. Exemplu rumoris de re bona ponamus. Liuius
lib. 1 1. Manat tota urbe rumor, F abios ad axium laudibus fe*
runt. Frequenter tamc fima etiam pro fermonc non rei recentis,
fed iam inuctcrat^cr pro opinione quada;ut,frnu efl Athenas

ELEGAN TIARVJM LIB. IIII.

idm plus annorum uiginti milibus fuiffe conditas^t pro laude,

CT pro celebritate bonums:ut,Jama Camilli, fama Scipionum,
MeteUorum , Eabiorumier eorum quofy qui uiuuntiut , fama
mea,fdmatua,fama illiusipro quo nonrctie dixeris rumor.
Murus,Paries3McEnia,Porta56£ lanua. c a p. v i ir.

MVrus,er paries quid diffvrant,fuperuacuum erat admo •
nere,nifi his temporibus (ut funt omnia dcprauata ) mu
rus,pro pariete d pluribus ufurparetur, quanquam apud Gr<e *
cos eodem fono pronuntietur utrunq^ditiintium tamen er lu
teris, er genere. Murus, efl urbis lapideus ambitus,qui Grxce
dicitur 76 rix©-. Paries ucro domorum, Gr<ece o mix©-. Mu *
rus ejl etiam non urbis , fed urbis tamen fimdium , ut munitio *
num,caftrorumq;.Mania,pro muris accipi folent,et pro edi*
fitijs ipfius urbis. P orta,murorum efl, munitionum^ ; , at<k ca *
ibrorwm. I anua,parietis,ac domorum.

Gefta,<S£ Ada* cap. i x.

GEjh, er atin hoc differunt , quia illa funt in adminitird*
tione magitiratus , er in rebus maioribus, er adrempub =
licam,uel ad plurimos fpetiantibusiut ; gejh Alexandri, gcfh
Pompeij , gejh C a faris . Atia uero etiam rerum priuabrum,
er minorum, ac familiarium. Vf Cicero : An in commentario - P^pp.»*’
lis , er chirographis , ac libellis fe uno autorc prolatis , ac ne
' prolatis quidem , fed tantummodo ditiis, atin Ctc faris firma
eruntique ille in aes incidit,in quo populi iuffa, perpetuas q} le=
ges efje uoluit, pro nihilo habebuntur i Equidem fic exitiimo,
nihil tameffc in atiis C* faris , quam leges Claris. Quidam
iUud eiufdem ita legunt in Salluflium: Quod fi de mea uita,atq ;
atiibushuic conuitiatori reftondero, inuidia gloriam confe*
quetur.Keor feribendum efje atiis. Quod fi feribi poteflatii*
bus (ut efl apud Lucanum: -Licet ingenteis abruperit atius )
mitius miror, cur atius Apotiolorum magis, quam atia dicamus.

Idem tamen funt dttus, er «fimes,

Q • «... $ * N4f*

»44

LAVRENTII VALIAE

Natalia,NataIis,Nacalitius. c a p. x.

NAttiia jfgnijicant quod natales , qui ejl dies nabxlitiut ,
utrunqi conuerfum in fubjhntiuum ab adiettiuo ,d)ic er
hece natalis, et hoc natde,ut natalis hora: tempus apud Quintii .
Dccia.9. in Gladiatore. Natales ucro magis conditionem fanguims,er
fanulti:ut generofi natales , obfcuri natalcsiut idem Quintil.in
eadem declamatione: Cuius interiefto mari non fortunam quif*
Cp»fl.»oAib.j. quam nofjc , non natales , non patrem poterat. Plinius ad Me*
Jiu/m: Nonnunquam candidatus aut natales competitoris, aut '
annos, aut etiam mores arguebat. Hic pro ignobilitate accipi *
tur,illic pro nobilitate.

Pr xccpca, 5C Praeceptiones pro eifdem acripi:Infti=
tuca,&lnftitutionesdifrerre. c a p. x i.

|R<e cepto,cr praceptiones indifferenter utimur pro difei*
plina. lnflituta,cr inflitutiones per differentiam. I nfthutt
enim funt mores confilio , er ratione fumpti. Nam mores bo*
nos,er malos dicimusicr in moremiid efl , finulitudinemiut in
morem leonis - In more Jhgni , placidLeq ; paludis,inquit Ver*
gilius: I nflitutum autem bonus mos:ut , faciam meo inftituto.
licet inflitutum nonnunquam fignificet inceptu, propofitwm :
ab inftituo,quod efl incipio. I njlituta uero (ut injlitueram di*
Lib.i.cap.». ccre^yoni mores funt,c6jibo,cr ratione fumpti. Quint. Nam is
quaquam triennia nutricibus dederit,tame ab illis quoq; iam fbf
manda quam optimis inflitutis mente infuntiu iudicat.Cur autc
ad literas no pertineat <etxs,qu<e ad mores iam pertinet ? E andi
rem appellas inftituta,cr mores. Apud Valeriu Maximu titulus
infljtntia f/Me 1 nftitutis antiquis quafi de moribus antiqs.lnflitutiones ,
nCS* funt praceptiones, quibus inflituutur,et docetur homines:ut li*
bri ab eode Quintil.acLattdtio,multisq ; alijs aut oribus inferi*
pti de lnjlitutione oratoria, fiue ab alio nomine, atq; materia,
***\ Aduocatus Sc Patronus, cap, x i i.

V J\.Duocatus,cr patronus jic differunt , quod iUud generalius

ELEGANTIARUM LIB. JJJL X4f

tft nomen,quam hoc, ut non tantum fignificet eum,qui alterius
caufamagit. Siquide quicunq; adeft alteri in caufa offrcij gra*
tia,aduocatus appeUatur,etiam fi nihil dicat, neq j agat, fed qui
tamen paratus fit defindere, vt Terentius in Eunucho: Tu abi,
atque odium obfera intus,ego dum hinc trdnfcurroad forum.

Volo ego adeffe hicaduocatos nobis in turba hac. Et Cicero ,
quum in alijs multo locis, tum pro C ecinna: Qui ad pofiiden*
dum praedium contulit fe cum aduocato,quoru prafidio ab ad*
uerfarij iniuria tutus effet,qui et ipfe uenit cum aduocato fuis,
fed armatis ad arcendum Cecinnam a praedio. Patronus autem
proprie eftqui agit caufamfed accufati,non accufanto. Quin*
tilianusiQuum accufatori fato jit pleruq ; uerumeffe id , quod 1 ‘r‘ eJp*
cbiecerit , patronus neget, defindat, transforat , are. Et paulo Eodem lib.&c,
podiAccufator praemeditata pleraq ; domo affor t, patronus etid
inopinato frequenter occurrit. Accufator dat tefoem , patronus
ex eo refoUit.Ex quo colligitur, accufitorem nunquam patro *
num ejfr.V erum quoniam non omms hs circa accufationem,cT
defonfionem criminum uerfatur, ut in tnutuis,depofito, locato,
er condutto,jimilibusq;,in ea re tam ador, quam defonfor folet
appellari patronus. Quippe quum uterefc non alterius cppu*
gnandoe, fed fuae defindenda partis gratia dicatiut idem , Nec
immerito quidem: quanqudm in dicendo mediocres , hac tamen 5
altercandi procfhntia meruerunt nomen pdtronorum.Patronus
etiam dicitur rejpedu liberti.Etnefcio an hic ab illo, an ille ab
hoc nominatus fit , utrunq. ; tamen a patre uenit. Vterque enim
fitnile quiddam patris habet: cr ut dominus manumifiione ferui
liberat eum mifera conditione, ita aduocatus hominem obnoa
xium potejhti iudicu,cr periculo litis,opera fua Uberat. Pro*
pterquod clientem uocamus ipfum litigatorem, cuius caufant
agimus:zr eum quifeflntor eft fub tutela alterius , er pene fo*
tmlus,quales,funt liberti in patronos. E t patrocin'ari, tam uera
bo, quam fodo imbecilliorem protegar, a quo fit patrocinium.

q i facies *

24* LAVRE NTI I VALLAE

Facies, & Vultus. c a p. xtn. ' *

FA cies magis ai corpus : vultus magis ad animum refertur*
atque uoluntxtcm,undc dcfccndit. N amuolo fupinumha*
* 1 bebat uultum:indc dicimus irato,& modio uultu potius, quam

facie : er contra , lata , aut longa facic,non Uultu : a quo com*
pofetwm efl fuperfecies , non fane diferepans a fuo femplici:ut ,
facies maris , facies terr*,quafi fuperfecies :er , facies hominis9
quafe primum illud , quod intuemur in homine . Efl tamen ali *
quando ubi utroque uti liceat:ut,fixdata facie , er fccdato uuU
tuifciffa ficie,cr fcifio uultu:conuerfa facie ,er conuerfo uultu:
qua: exempla funt plurima.

Series ,8C Ordo. c a p. x 1 1 1 f.

.. j. QEri« ab ordine in fegnifecatione differt. Nam ordo efl di*
O gefeio,cr in fuo loco cuiufq ; rei coUocatio,ueluti in acie fit *
ubi pedites,ubi ala: equitum , ubi leuiter armati, ubi fagittarij,
ubi fundibularijyubi aeteri ex utilitate rei diftribuutur.er inar
gmentatione,ubi ponenda funt firmifeima argumenta , ubi in *
firmiorOyUbi mediocria. Vnde in duitatibus ,er Komc praefer *
tim, ordines funt:ordo confularis, pratorius, fenatorius , eque»
firis,ddc6 ut ordo quoque pro ipfis hominibus accipiatur illius
conditionis. C icero in hoc ordine,pro in fenatu,aut pro equiti *
bus Romanis frequentifiime dixit. I dem quodam loco ait : Qui
apud omnes ordines effet gratiofus.id efl , apud omnium ordU
num homines. Series,efl reru quadam cotinuata progrefiio:ut,
in ferie orationis:id efl,in cotinuato contextu. CXuintil. Quod
non nife in contextu orationiSyferieq; contingit. Vergilius:
Ub4,**“* JDuflafy ab origine gentis

Eortia fufta patrumjeries longifeima rerum. Statius:

Ub.i,Theba. Longa retro feries,-

Deais,Decor,<& Dedecus. c a p. x v.

DEcus efl illa (ut fec dixerim) honorificentia ex benegefeis
rebusiunde decora militia, laudes , honores , honefhmenu

nuliti

ELEGANTIARVM LIB. 11IL x 47

Utifiti in bello comparata: cuius contrarium cjl dedecus , proprie
ignominia qu£dam,aut ignominU genus , cr infamis turpitu»
do : unde dedecoro. C icer. inquit de quodam: Magislratu ipfim
dcdecorabat.id efi,turpificabat,cr contumclia}atq; ignominia
dfjicicbat.T ransfirtur etiam ad animir.quippe decus pro bone»
fio , dedecus pro inhonefto accipitur.ut idem , Sequetur decus ,
ati ji honefium.Quintil. Satu dedecdns,atquejiagitij cafirace »
pcrunt. Decor efi quafi pulchritudo quadam ex decixia rerum ,
pcrfonaruqiyin locu,temporibusy(iuc in agendo, fiue in loque»
do, T ransftrturquoqi ad uirtutes:appcllaturq ; dccoru,non tam
ipfum hcncfium,quam quod hominibus , cr communi opinio»
ni bonefUm uidetur,e. ? pulchrum ,er probabile. Vnde uerbum
decoro media longa. Nam decoro media breui d decus uenit,
locus, dc Ludus. c a p. xvi.

IOcus, cr ludus quid Jignificctytu ex Cicer, dc Orat ore, tu ex
Quintil.de Ridiculis colligi potcjhut fit iocus in uerbo, lu»
dus in jnfto.Sedutrucpy tamc patitur exceptione . Vi 1 uuenah*:

- Quoties uoluit fortuna iocari.

Videlicet non de uerbo intcdexityfed de fd&o. Quidius :

Ho* ignaua iocos tribuit natura puellis:

Materia ludunt uberiore uiri.

Mille fac ejje iocos, turpe efi nefeire puellam
LudereUudendo fape paratur amor,
locos pro ludo cr ipfe pofuit. I oca quoq $ pro iocos nonnun *
quam legimus. Cicero ad- Atticum lib. x n 1 1. ioca tua EpiQ.tt,
plena facetiarum. E' diuerfo ludus pro iocus. H orat.

Vr£terea,ne ficyut qui iocularia ridens v Primo Scnit

Percurram, quanquam ridentem dicere ucrum
Quid uetati ut pueris olim dant cruflula blandi
Doftores,elemena uelint ut difeere prima:

Sed tamen amoto quarantus feria ludo.

Hinc ludere pro iocari frequenter inuenitur. Cicero de Natura

q 4 deorum

Suy.t •
Dcattc.Ub.;

Suy.i,

Z49 LAVRENTI1 VALLAE

UKvcira dcorwmiQuum uero deos nihil agere, nihil curare confirmat ,
jmuap. mcm(,rl6q. humanis efje praditos,aut eoru membrorum nullum
EpifU.iib.j. ufum habcre,ludcrc uidetur.Vlinius ad V alcrianum : Quum alij
diuinum me , alij rapinis mas, mc£ auaritia: occurfim per lu*
_ ... dum acceptu diftitant. Vlinius idem ad Fabium l udum:Ludere

me putas i Jerio peto. Ludere dixit pro locari , er fe non loco
LibA<?f,4, agere,fed ferio. Qu£ duo contraria ejfc Quintilianus autor eft,
inquicns : locum uero accipimus , quod cfi contrarium ferio *
idem in eodem loco inquit: Ludere nunquam uelimus. Quod
non tam pro eo, quod eft iocari puto dixijfe,quam pro eo,quod
eft fcurriliter,Z7 leuiter loqui,uel deludere alterum,fiue clude*
re. Nam compofita d ludo ad uerbum quofacr orationem per*
Aead.qmtd. tinent,non modo ad adionem:ut Cicero , Sed uos ab illo irride*
mini,cr ipfi uicifiim idum eluditis. Ludere etiam dicitur uerfi*
bus fcribere,fcd non nifi in opufculis firc, qualia funt epigram *
mata: er hac opufcula dicuntur lufus : er hoc ia fentire fum*
mos autores annonui. Alludere eft, quum aliud dicimus, er ad
Ataeid.j. dnU(i fentcntiam latenter refirimus:ut Vergilius , Aftiaq; ilia*
cis celebramus littora ludis. Dum enim narrat ludos Aenea \
alludit ad Augusli uittoriam,qua contra Antonium in his locis
potitus eft. Ludus item diffirt dlufu, fiue lufione . Ludiis enim
tum periculum , tum jpem fibipropofitm habet. Lufus nihil
prater meram uoluptatem. I tiquc qui pila , qui trocho,qui tef*
InCatoJWaio etiam quocunque genere talorum deled&tionis gratid

* ludunt , lufirn potius , quam ludum exercent. Cicero:Ex mul*
tis lufionibus nobis fenibus talos relinquant ,er tefferas.Deuo*
luptate uidclicct fenili locutus eft , non de ft>e lucri : cuius ft>ei
caufa plcriquc ludunt, ideoq; ludum talarium dicimus, non lu*
fum: er ludum ale<e , qui etiam lege prohibetur. Quidam er
(q Caiojc.41. hunclufum uocant:ut Suetonius libro quarto , Ac ne ex luftt
quidem ale£ compendium Jferncns . Dicimus etiam ludum ,
fcholam ipfam,ubi er periculum , er ftcs eft, er certe labor,

atque

ELEGANTIARVM LIB. IIIL *49

4tq j uapulatio:ut , Dionyfm tyrannus regno eiettus,foftus
tfl ludi magifter. E t , Camtius ludi magistrum difcipulos ho = £ *
jlibas prodentem,eifdem pueris cadendum in urbem ufy pra*
buit. Ejl igitur ludus literarius tum aliarum quarundam artiu,
tum fchola grammatica , qudm triuialem [dentiam dicimus,
quod in triuijs9cr compitis docetur. Hoc ideo admonui , quod
quidam imperiti triuialem [dentiam appellant grammaticam ,
rhetoricam,cr dialedicamiquadriuiales alias quatuor liber da
lium artium. Ludus igitur ( Jicut dicebamus) ejl aliarum quo*
que artium jicut mujica,ut apud Terentium de fidicina , qua jn Phorm.aA.
quotidie di[cebat in ludo. Df grammatica [cbola ( ut mea fert
Opinio) magis , qudm rhetorica: intelligit Cicero de Oratore , m>.*.
quum inquit: Hoc in ludo non pracipitur , fociles enim caufe
ad pueros deferuntur. Et Jhtim pojl:Hac ejl in ludo cauftrum
fore formula. Nam,ut inquit Quintilianus,Rbetores [uas pars Lib.i.cap.»*
tes omiferuntyC? grammatid alienas occupauerunt. Siquidem
grammatici Latini , rhetoricam etiam docent , quod indicant
ipjius quoque Ciceronis uerba , quum pueros,non iuuenes nos
nunat. Ejl cr ludus armorum, qui idem (ut[entio) gladiato*
rius dicitur, ubi difeunt gladiatores : ut apud Quintilianum,

Quod me diu pirata in carcere retentum , quia diuitemiUius
promiferam patrem,in ludum uendiderunt , tanquam decepti.

Et iterum: Et inter debita noxa mancipia contcptifiimus tyro
gladiator, ut nouifiime perderem calamitatis mea innocentiam,
difccbam quotidie [celus. Ludos tamen gladiatorios frequetius ,
qudm ludum dicimus,quotics unum , pluraue paria gladiato •
rim ad fpeftnculum pugnatura producuntur. Qua res , mu *
nus gladiatorium appeUatur,quia populo tanquam munus do*
natur. Et qui donat , munerarius : er qui fomliam gladiato *
rum habet , gladiatoresq • domi in difciplina , er (ut dixi) in
ludo exercet , ac postea uendit, L anifta. V ocantur autem Ludi
gladiatorij , jicut Ludi Apollinares , Ludi Circenfos , Ludi

q 1 focu

* 4

ZSO LAVRENTII V Ait AE

feculares. N am fficft&cula publica utique in honorem Deorum
ludos antiqui uocabant : ut non abfurdum fit folenniatan in
natali die fanttorum,pr£fcrtim cum apparatu illo, cr pompa,
ludos uocari. Nam quo alio nomine uocemus illam fcefta culi
exhibitione, qualis fit in multis I talia: ciuitxtibus,cr ( ut audio )
in multis alijs prouincijs f H<ec deludo,cr de ludis haftenus.
QuintU.Ub,», £jc fafa quoq; aliquod ajfiratur exemplum, Quintiliani : NfC
cap'4* me offenderit lufus in pucris,ejl cr hoc fignum alacritatis. Et
BodAtb.&c» iterum paulo pofl : Sunt etiam nonnulli acuendis puerorum
ingenijs non inutiles lufus.

Libmas,5c Licentia. cap. x v i i.

Libertas in loquendo accipitur in bonum , quum quis non
timide ( quod feruile efl ) fcd ingenue,cr libere,hoc eft,ut
liberum hominem dccet,loquitur : Licet ia uero in malum,qud*
do hac libertate abutitur ufq $ ad temeritatem , cr procacitate :
unde Quintilianus, Qua inalijs libertas cfi,inquit,in alijs li *
centia uocatur. ln agendo quoq; fundi modoiut, libere ficit,li*
here egit: id efi,digna libero homine. Cicero fepe de libere di*
ttis,ac fidis loquitur.cr de licentia Clodioru queritur Quin *
Dedam, ij. tilianus:Porro qui cofifium defindit,non abfolutionem fcelcris
In Hnut,a&3. petit,fedlicentiam.T erentius: -Deteriores omnes fumus li*
fc*. *• centia. E ft autem huius nominis fignificatio,impunita quadam
facultas agendi quicquid uehs . de jatto loquor : nam de uerbo
iam dixi , quod dubitationem non habet, ideo hoc dico , quod
uidetur uocari poffe in dubium defitto. Siquidem Salluilius in
lugurthino ita ait:Romam legatos ire iubet,agendarum reru
cr quocunqi modo componendi licetiam Olis permittit. Quod
nefeio an in malum accipi debeat , quafi cr male , cr cum da*
Otchauiu mno,atq; dedecore regis pofiint componere. Quale efl Quin*-
tiliani : An exiftimas hanc legatis peccandi dari licentiam,ut
qudccunfyfcclcra in eo officio comiferint,cim his omnibus hac
una lege decidant i A n etiam in bonm , ut folent dicere iurif*

conful

ELEGANTIARVM LIB. II II. »**
tonfultiiDaa efl nubi licentia eundi,rcdeundi<py qualiter etiam
plerify ecclefiafliccrum fcriptorum locuti funt . -

• Indulgentia,^ Venia. cap, x v i i i.

IN dulgentiam uulgo nunc accipiunt pro uenia:ut,indulgen «
tiam Deui tibi tribuat:uel,Deus tibi indulgcat : quod quis
neget dici no Latine * lndulgerc enim efl coccdere, CT (utjic
dicam) obfequcter,delicateqi tribuere. Cuius rei admoneri ccr *
te debuerat trito illo uerfu,nefcio cuius, fcd certe inter autores
minutos L atinifiimi , e r quo nulle annis nano carmen fcripjit
elegantius: I ndulgere guhc nolt,qua uentris amica c/h N Kfl* [ji£at0,diar
quid in gulam nequaqud mifericordcs iubentur effc ante,quam
. peccauitfan'nc committcmus,ut dia peccet i Quintii. Mollis illa ub.i.ap,3»
educatio, quam indulgentiam uocamus,neruos omnes er menc.
tw,cr corporis frangit. N on ergo indulgcntia,pro uenia accia
pienda efl. Efl enim uenia remifiio culpaiut idem,Peccaui,uc*
nia peto:cr errare hominis ejl,cr ignofccre patris. Melius qui
i contrario ueniam,pro indulgentia accipiut.VtVerg. i. Aro*

Orantes ueniam,cr templum clamore petebant.

Et Cicero pro Archia : Dabitis mihi hanc ueniam.id eftjndul*
gebitiSjConcedetisqi nuhi hoc, fi forte peccauero. Nam apud
bunc uix unquam indulgetia reperitur.T erentius Da uenia. in And.aft.j»
P. fine hoc te exorcm.Hac duo, pro utroq ,* pofuit,id efl,da uc* fce,J*
niam,cr finc,ut hoc, etiam fi improbum fit , abs te impetrent.

Et,cum uenia tua dixero.hoc efl, fi quid errOftamen cu/m pace •'
tua,cr (ut ifli loquuntur) cum licentia tua dixero. Erequeter
legimus, facio tibi potejktcm cundi,CT redeundr.quem in mo*
dum mallem ego dicere,quam do tibi licentiam. Porro dare po
teftatem efl plus,qu.im facere potefhtem. Efl enim dare pote*
jhtcm,rem alterius arbitrio committere. Ex hoc ueniam dare ,
admoncor,ut dicam de poenitere , quod nonnunquam pro pu*
der e, fiue taderc accipitur.ut L iuius libro primo, N ec me corii
[enteriti* effc pocnitct. Cic.de Senec. N m igitur fi ad cetefjmi

x}t

Bdog.i.

. » '• .

fa prooemio.

t A V R E N T I I VALLAB'

mxijfet annum, feneftutis eum fax panitereti V ergiliut:

Hec te pa niteat calamo triuijfe labellum.

Quod qui exponunt pro,parum uideatur,nuhi no probantur.
Ambitio, & Ambitus. cap, x i x.

AMbitio in animo ejl,ambitus in aftu.Nam qui prxter mo
dum cupit aut honores, aut laude,ambitione peccat. Qjfi
ucro dilargitur pecuniam fuam,aut populo muneribus,ludis<fc
blanditur, aut exteris artibus,qux legitimx nofunt , ad publi*
cos honores tendit,ambitum comittit. Cui jimilis ejl,quam ho*
die Simoniam uocant,a Simone Mago,niji quod hanc tantum
in rebus facris uolunt ejje. Ambitus ab ambio uenit , Jiue quod
js, qui no fux uirtuti confidit,no refte graditur,fcd per circui*
tum: llue quod Romani,qui honores peteret , fmgulos circui*
bant,prehenfantes,rogantesq;,ut fe in fufiragijs adiuuarent:
jiue quod qui pro adipifccndis honoribus foliciti funt,quum ro
gant,exordio quodam longiore,^ uerborum circuitu ututwr.
H xc omnia,qu£ ambitus facit,ambitio facere compellit , a qua
ambitiofi dicuntur,nb ab ambitu. Nonnunquam ambitus pro
uffcdu ambitionis accipitur apud Quintilianum , jiue profte
quadam fauoris,ej quaji captatione mifericordixiut , Si iuue *
tus innocentifiimUS,iudices , uti uellet ambitu triftifiimx cala*
mitxtis,poterat allegare uobis amifiam cum oculis cogitationum
omniu/m temeritatem. Ab hoc etiam ambitiofus dicituriut apud
eundem libro fexto,Non fum ambitiofus in malis , nec lacry *
marum augere caufas uolo , utinamq; ejfet ratio minuendi
Ouidius libro tertio dePonto:

Sed tamen hoc fattis adiunge prioribus unum »

Pro note ut Jis ambitio fa malis.

Vicus,SC Suburbana. cap. x x.

Vicus pars urbis. Diuifa efl enim urbs in uicos,quaji in me*
bra minora,Jicut Suburra,Carinx , ExquiliXyUtci Rom*

iut opinor ) erat. Nam regiones circa xx.faerdtthodiefy tan *

tum

ELEG ANTIARVM LIB. IMI.

tum tredecim fierudt nomituLVici aute er olim , er mmc ttf/ri
mile. Extra urbe uero frequetes uidx, ac frequentes domus in*
jbxr uici , urbani uici uocdtur, fi modo fiuburbana no fint. T unc
nanq; fiuburbana dicutur, plurali quidem numero: nd fingulari
fignificatur prxdiu infiuburbanis:ut,fiuburbanu meu , er fiub*
urbana mea, fi plura fiunt. Quale efi infimilibus:ut,fui in C u*
mano,in Tuficulanoiid efl,in fundo meo Cumano , er prxdio
meo Tufieulano:eramu s in Formiano tuo,cr in P opciano var*
ronisiid efi, in uilla tua,cr Varronis.Caterum (utadre redeo*
mus) hic uicus paganus fere muris caretmam fi haberet muros,
caftelli nome acciperet,quod a caftru deficedit,quo fignificatur
locus muris munitur. er (ut Seruiusait) urbs. In plurali uero
notu efi appellari locu,in quo milites tentoria fixerut. Q uans
quam uarius mos efi caftrametadi.Vctcres fiolebant iUa , fifia,
ualloq } circudare,er alijs pro natura loci munitionibus.Oppi*
dum,omnis urbs efi prxter Roma : qux peculiari nomine urbs
uocari cccpa,ficit ut extere urbes oppida uocaretur,quia ipfit
oppidum amplius no efl.vnde dicatur urbs, er oppidum , tum
alij dixere,tum pa.ru attinet de etymologia difi>utxre,que ple *
runq; fiillax efi, er in primis ( nifi fideli fundamento nitatur')
friuoLa.vicinia autem non tm homines , qui eundem incolunt
uicu/m , fignificat,quam qui prope domum tuam habiant.Vi *
cinitas autem no homines, fied propinquiatem:proprie quidem
uicinorwm,abufiuc uero etiam ceteraru rerum. Nonnunquam
eotinens pro cotento:ut,laudanda,uel potius amanda uieinitts.

Commentarium. c a p. x x i.

C Ommentari] nemen quid fignificet,tertio Declamationum
libro Seneca declarat,quum dicit: Sine commentario nun*
quam dixit, fied commentario contentus erat , in quo nuche res
ponuntur. E t Cicero in Bruto: Non efi oratio,fied capita reru ,
cr orationis comentxrium paulo plenius. Et Quintii. Pleruncfc gjfctoaap,
autem mula agentibus accidit, ut maxime neceffaria , er utiq;

initia

t}4 LAVRENTII VALLAE

initid fcribant:c£tera qux domo affirunt,cogitatione comple '*
fantur, fubitis ex tempore occurranf.quod ficiffe M. Tullium
fuis commentaris apparet. Sed feruntur er aliorum quoty, &
inuenti forte,ut eos difturus quifq ; compofuerat, er in libros
digerar caufaru,qu£ funt afa a Seruio Sulpitio,cuius tres
orationes extant. Sed hi,de quibus loquor, commentarij, ita funt,
exadi,ut ab ipfo mihi in memoriam pofteritatis uideantur effe
compofiti. Per hac Quintiliani uerba colligitur , non modo id
quod dicebam, fimulq; in plurali hoc nomen effe generis ma*
f 'culini,quwmin fingulari fit neutri, de quo mox etiam dicam :
Herum etiam commentarios idem effe quod libros iquod Cicero
confirmat,tum tertio libro de ¥ inibus , dicens : Tuipfe quum
tantum libroru habeas,quos hic tandan requiris comcnttriost
quofdam inquam Ariito teli cos. tum fecundo de Oratore : Tres
patris Bruti de iure ciuili libellos tribus legedos dedit, ex libro
primo forte eucnit,ejc. Ac jhtim pofhvbi funt hi fundi B ru*
te,quos tibi pater publicis commentarijs confignatos reliquitf
quod ttifi pubere te iam haberet, quartum librum copofuiffet,
er fe in balneis locutum cum filio feriptum reliquifiet : E cce
eandem rem tribus uocabults Cicero declarauit , libeUis,libris,
commentarijs. Quare ia fentio, omnes comentarlos libros effe, ' ^
fed non continuo libros comentarios. Nanq; ubi res funt late,
difjfufeqi explicata, er non breuius,quam potexant,trafatx ,
libri tantum funt,non comcn tarij. Vnde Ca faris commentarij,
in quibus ad exequendam kiftoriam alijs uidetur fubieciffe ma*
teriairr.quifi fuerint finguli,commentarim,uel commentarius,
uel liber dicitur. Liuius lib.x l v i i i. Quari iufiit ab eo,
quem de his rebus comentarium a patre acccpifiet. Quum re *
ffondiffet accepiffe fe, nihil prius,nec potius uif m effe, quam
regis ipfius de fingulis rejfonfa accipercjibrum popofcerunL
Si plures,primus,cr fecudus comentarius,non primu , er fecit*

4m comcnt&imiut Hirtius, fine Oppius, quiacccfiionc adie *

cit

E^EGA NTIARVM LIB. IIII. i/J

c it Ccfaris comrnentarijs,ait:Proximus,alter'ue commentarius,
tiunqum commentarium. 1 ta nuhi in magnis autoribus uideor
annotaffe. Quidam tamen aliter faciunt,utique in alia flgnifu
cationc,qu£ eft (ut fentio) expofltio ,er interpretatio autoru,
titroq; genere pronufcue utctesiutAul GeUius,Efl adeo Probi
grammatici commentarius fotis curiose faftus.Et it erum: Non*
nulli grammatici,qui commentaria in Vergilium compofuerut.

Iterum quoque: No fler Scaurus in primo commentariorum ,
quos in Gorgiam Platonis compofuit, feriptum reliquit . Boe*
thius:Quod in his commentarijs diligentius expediuimus , qui
a nobis in eiufdcm Ciceronis Topica feripti funt. Et iterum:

Quo autem modo de his diale dicis locis djft>utetur,in his com*
mentarijs , quos in Ariflotehs Topica d nobis translata con*
fcripfimusycxpeditum eft. Quidam etiam talia huiufmodi ope *
ra commentum uocauerunt.ut Nigidius , Donatus,Prifcianus ,
edijqi nonnulli. Seruius commentarium , commentarios $ pro rniiiud.Defeift
homine accipere uidetur,quum inquit in v i uAeneid. Dicit Htfperiam,&
quidam commentarius,conueft& legendum.Etin Georgicorum
primum: Superfluo mouent qweflionem commentari].' Fu aiud.prf*

Coenaculum,# Carnario. ca p. x x i i.

Cenaculum locus ad coenadum in loco fuperioti:ccendtio ««mm,

_ locus ad cocnandiMyfed in imo potius, luuen. .

tem rapiat cocnatio folem. Veruntmen coenaculum non tam ***
pro loco cccnandi,qum pro parte domus fuperiore accipitur ,
qu£ frequenter hoftitibus ad habitandum locari folet , qui to *
tam domum conducere non pojjunttcr parte inferiore, flue illa
taberna, flue officina fl t,non habent opus. Cuius rei proferrem
exempla,nifl abunde Varro fufficeret,dicens : vbi ccenabant Ub.de
coenaculum uocitabant. Poftqttam in fuperiore parte cocnitarc ^s*
€ccperut,fluperions domus uniucrfa cotnacula difia,pdfl quam
ubi coe nabant, plura facere coeperunt*

EpuL*JEpulum,# Dapes, cap, x x i i i.

LAVRENTII V.ALLAE

EP uU [unt cibi minifterio hominum , er in noftrum ufum
comparati. Epulum , folenniores quadam epula , er pro *
prie publicum cbuiuium in propatulo uniuerjis ciuibus exhi *
Miww, fiue in dedicatione templi alicuius, fiue in honore De o*
rum,uel in magnificentia; oftenationem , fiuc in funere magni
alicuius uiri. Cui fimde eft,quod hoc tepore fit , quum publice
pafeimus pauperes ,ut in mortibus propinquoru.Quod idem efl
pene quod paretare,fi Hieronymo credimus,qui ita tertio libro
in Hicremiam inquit: Mos aute lugentibus,frrre cibos,& pro:*
parare couiuiu,qu£ Graci ntfu /lama uocat,CT dmoftris uulgo
appellantur parentalia,eo quod a parentibus ijh celebrantur
Dapes uolunt effe uel Deoru,uel noflras in facrificijs Deoru .
Sementis, & Melsis. c a p. x x t i i i.

S Ementis efl fatioy(iue (ut fic dicam ) f rminatio. L iuius: C am
pani [ementem facere poffent. Miror quare quum in alijs
locis apud Hieronymum plurimis, tum in Genefeos principio
[ementis pro femine pofitu efl. Mefiis tum ipfa mefiio efl, tum
LDm. [eges iam matura. Cicero de Oratore : vt [ementem f iceris ,
in metes.

Seges,& Fruges. c a p. x x v.

_cs efl eorum [cminum9ex quibus coficitur pamsynodtm
• demeffa. Nonunquam cotcntum pro cotinente ufurpantes,
ipfam humu ad accipieda [emina fubaflnm , fegetem uo camus,
Gcorg.i. ut Vergilius:

I Ua [eges demum uotis refpondet auari
AgricoLe,bis qua: [olem,bis frigora fenfit „■

F ruges uero quicquid ex firuftu terne in alimoniam uertimus.
Liuius:Eam gentem tradit fama dulcedine frugu,maxime uini,
noua tamen uoluptate captam, idem: Non arbore frugifera,
i. tf>c*p.u non -n jpm ydiftif' Plinia titulum dedit de naturis ar *

borum frugiferarum.

Malleolus, & Sarmentum, c a p» x x v i.

MalUo

CE ges
&deme\

ELE6ANTIARVM LIB, IIII. tfj

' AUeolus a fomento fic dijht,ut pars a toto. E fl enim md
Jeolus(ut placet Colimcllx ) in modum mallei roftrd ha= Ubixapt,
bens,aptus plantationi Quando autem arefitfo farmenta funt .
cum malleolis igni referuata , indifferenter uocantur. Nam er ^
Annibalemjegimus farment&cornibus boum alligajje , eaq; in *
ccndiflhyUt koftes fideret. Et nonnullis ciuibus Romanis, qubd$^?t0
domos haberent plenas malleorum , ad Capitollj , uel urbis in- riu J,emint*
cendia,fraudi fuit.

Arbor 3C Frutex. cap. x x v i r.

(0~mk R hor a frutice itn differt,ut frutex ab herba. E fi enim fu*
tex,qui ad iuflrn magnitudinem arboris non ajfurgit , cr
flatura flmdis efl multis herbis, fcd non demoritur , neq; arefeit
ut herba, fed perenis efl. I nter frutices eflfoboles quoq- illa ars
borum,zr plantula.Ab hac fruticari uerbutn,quap futicem res
nafei ex arbore. Marcus Tullius Ad Atticum : E xcifa efl enim
arbor,non euulfc.itxq; quam fruticetur uides. Nam illud, quod
fepe legimus fruticari pilum,translatum efl.

Acinus , Bacca t Pomum , 8C Nux.

CAP. XXVIII.

^ — X Cinos inter er baccas hoc intereffe puto, quod acini inb
J\fruttus minutiores arborum , fruticumuc.denflus nafcuns
turibaccr uero dijperflus,?? rarius. Inter acinos enim numera*

. tur grana uu£,grana hederr, grana fambuci, grana cbuli,grd*
na mali punici,addo etiam moru,<cr quicquidhis efl finule. I ns
ter baccas ucro,fluftus lauri,fluttus oliu£,corni,loti, quam fis
ba Syriacam uocant, myrti, len tifci,pmilium q; . s upra h£c aute
poma dicunt ur,dunaxdt quibus uefeimur. Cerafum ucrofueKut s

Seruio placeQcerapum, e r prunum ,er mefpilum, poma, non Ver. ,. g5S
acini,ncq ; bacc£ nominantur. Glans in numeru iftoru non ue* jjy **> «-
nitjylueftris enim,?? pallio porcorum efl . Cafhnea in nuces fimafylua/v*
reflrtmunde Verg . Cajhneasq • nuces - peut pinus,corylus, gjjj*
flue a loco aucllana,amygdalus, iuglans,cr fi qua funt his pmi

r lia, non

Z)I LAVRENTI I VALLAE

lid,non poma dicuntur,fid nuces. Nonnunquam acini,CT boo*
C£ indifferenter ponunturiut Vergilius ,

E4qb-1?* Sanguinas ebuli bacas, minio q; rubentem .

c a p. xxix.

Crepitus,S crepicus3Fremitus,<5C S cridor.
Repitusjonitus ejl uiolentus ex itnpulfu refutans. Vnde
increpare, ejl cum eruptione uocis , er immani fonitu re*
prehendere. Cymbala,tympanaqi crepiant. Vnde fit crepiti*
CiSpSuS culum.Tuba quoc^,cr cornua, finuliacf; crepant , fiue crepitat*
9.fa. cpi. aiunt Crepitus quoq ; fyeciali uocabulo quid fignificet,malo me ace*
uXT. te minus notum effe,qudm me dicente nimis.Strepitus fit ex cor
au* effe opor- porum adu,fiuc collifionc rerum, er mularum uocum in uni*
^Suic°nfufione9fi modo non fit immodicus, tunc enim dicitur fiemi*
i pedeute tit. tus,ut ex alto mari fonus fluduum: er in populo murmur , uo*
catur etiam fremitus : quin er indignantis ,er cxcandefcentis,
cr quafi humanam uocem pr£ iracundia immutantis uox,ora*
tioq ; fremitus dicitur. Stridor ejl acrior , cr quafi fibilans coU
lifio.Strcpitus omen proprie pedum ambulantium, manuumcfa
aliquid pcrtrachntium fonus ejl . Appellatur etiam fidus , er
, - • pompa diuitiarum , quafi a firepitu comitantium : ut apud M .

Deciam, 'j. p abium. Hic quum me euocafjet fubito trepidum , totoq; for *
tun£fu£ firepitu circunfietiffct.

Offidum,<3£ Officia. c a p. x x x.

. Fficium eft uirtutis adio, quod Gr£ci Miitop uocantiuel ,
'«t latius explicem, pro loco, pro tempore , pro rerum di *
gniate,finulibuscfc.lnde illud efi,quod dicitur a multis,in fami *
lia bene infiituta omnes in officio funttid e fi, omnes agut, quod
debet.Et,mifii funt legatis obuid ciucs officij gratia.cr, circutt
flabat Senatores Cafare fidente in aurea filia officij gratia . id
efi,honoris gratia, que legatis,C£fari'uc exhibere debemus. Ni
hil enim td nos decet, quam mereti uel honore exhibere, uel ope
ferre. Quo fadu efi etid,ut officia pgnificetbeneficia,fiue obfe

quia*

ELEGANTIARVM LIB. Illi. xf9
quia. Vtide illud Cicer. Odiofum fane genu s honunu ejl officia DcAmfc* \ -

exprobratiu,qua memittijfe debet ts,inque colluto, funt,non cos
memorare qui co tulit. Et illud Quintiliani: Duxit me fimilis £*
tos,euicerut officia,cepit fides,amante odiffe non potui. Magis
ftratusquoq , officium dicitur , fiue quia honoris caufafudus
eflyjiue opu populo ferenda ,fiue quia ius fum cuique ,er quod
cuiq; debetur,reddat . C<eter<e autem artes , qua modo honedtc
Jint,fuam rationem officium uocdtiut, officium grammatici ejl,
officium medici3officium architedi,

Hiftrio,<3£ Mimus. c a p. x x x i.

HI Urio qui perfonatusin fcena tragoedias agit,comadiasq *
uocc3cr corporis gedu. Mimus qui uel intrd3uel extra fce
nam gejliculatioes quafdam exercet3imiaturq; mores honunu ,
ac naturas ,pr<efertim obfcane . Nam mimorum fcriptores3 res
obfccenas3ut amores ,tra£bint. Primum e Thufco quodam horni Hiflo, Thurco
ne traftum nome cjfe,T.Liuiusfac val. Maximus autores funt. uttboludtod?
Alterum e Graco uenit om« ioZ /ii/Aonu . Mimi tom homines , jjjj*
quam poemati uocantur. *

Ador,# Autor. c a p. x x x 1 1.

C tor, er autor ito differunt, quod ador dicitur orator,

J\qui agit caufam , quiq; gejlum uultus , er corporis agit,

Vnde tum ipfa pronunciatio , tum oratio qua habetur, tum
oratio fcripto3adio ejl appellato . Item Comoedus, er T ragas
dus,id eft,hi drio qui agit geftus in fcena , er quod huic genes
ri fimdimum ejl, qui agit Atellanas 3er Mimus omnis,ador uos
cari potejlier partes comoedia, attus dicuntur. Nam Comicus ,

Tragicusq ; poeto ipfe ejl coma diarum, traga diarwm condis
tor . Autor autem efl (ut fic dicam ) fodor . Nam fodor in ufu
no eft,nifi in quibufda e Graco translatis. Et illud quotidianu.

Credo in unu deu patre omnipotete,fndore cali,er terra,Gr<c
ce ejl *cm(w,hoc ejl, poeta. At nos poetas , caterosq ; operum
conditores, autores uocamus : er illum qui ficit aliquod opus,

r *• qui 9

V«rg. i». Ac»
Autor
dcn4i
herjrtliq

%6o LAVRENTII VALLAB

qui egit bcllum3egit paccm3autorem operis3autorem belli3duto*
rem pacis dicimus3nunquam dilorem . Quidum originem eius e
Gtjcco repetunt Ml<xvu,fed a Latino quoq; facilium firmari po =
An? nu^m Latinum in or, afupino defeendens , ejl

c^0 a"- comimms generis3ut autor . N am quum ejl ab augeo (ji mo «
iiia C ** ^ un<}uam reperitur ) duttor,zr auttrix jacit , ut Seruio pia *
cetin Vergilium feribenti . idem fuper Donati artem itu ait:
Quxritur^autor utrum per fe, an de uerbo oriatur : Sed fcien *
dum eft quod a fe naf :itur. N am illud quod ejl augeo , non nos
feducat,quod inde ucniat. Aliud enim ejl augere,aliud autorem
ejJe.Ego ucro a Seruio non omnino diJ]entio3quum huius uocis
non uideatur iruhi origo ejfc, nec augeo , nec mUao : er indu*
ditum eftyfignificdtionis illius hic er hac autor ejje.Nam nun*
quam aliud^quantwm ego fentio ) fignificat3qum duoiVntm
quod dixi : cr altcrim,quod cft huic fmulc , hominem , in quo
ejl tus , potcjhs, er dignitas.V nde autoritas difin ejl,utapud
Uuf’.iib.i.ab iiuium dicitur : Dccreucrunt enim ,ut quum populus regem
iufiijfct,id jic ratum ejjet3fi patres autores fierent . hoc efl3au *
toriatem ( ut aiunt ) fuam, er decretum interponcrent^ratum
haberentydtq; ratificdrent,fiue comprobarent. Et alibi: Maio^. .
res itoilri nullam ne priudtxm quidem rem agere focminas fine
autore uoluerunt : in manu ejje parent umyfiatrum3uirorumq
Et autores pupilli uocantur , in quorum ddnuniflratione infir *
tna £ tds,resq; eius funt. I dcoq ; filios regum pupillos fub au*
toribus fiijfc legimus. Vndc Paulus iurifconfultus : Etiam fi
non interrogatus tutor , autor fiat , ualct autoritas eiustquum
fc probare dicit , id quod agitur. Hoc ejl enim autorem fieri.
Et Pomponius: Etji pluribus datis tutoribus , unius autoritas
fufficiat , tmctfi tutor autoretur. Quare autores fententiee
alicuius conjilij uocantur hit quorum fententiam , confiliumcfc
fecuti fumus.Et duces militum3dutorcs uocabantur . Vnde au *

- torare. Liuiuslib, x u v i. Signo dato fuo imprejfas tabcl*

ELEGANTIARVM LIB. III I. x6t
trt mifityCr uero pignore uelut autoratum fibi proditorem ra*
tus efl. id e fl, obligatum, CT fubieftum . Et Valerius Maximus
libro quarto:Autorato focijs officio. Suctoniuslib.tertio:D e le=
gendo,uel autorando milite , ac legionum , er auxiliorum di- taTybcf.c,;».
fcretione.Ex quo fit autorametu,uel quafi obligatio, nexusq;,
uel quafi flipendium quoddam,*? quafi pretium cuiufdam im=
litU,ac pugn<e,ddiotu6q;:ut Quintilianus : Nec difficilem fa*
ne,fub illo prafertim autordmento,habuiffet mifiionem,fed no= Jn Tyfcer
Auit gladiator uiuere . Suetonius : Munus gladiatorium dedit ,
rudiarijsq ; quibufdant reuocatis autoramento centenum mi*
lium . Cicero : Ejl enim in HUs ipfa merces autoramentum fer*
uitutis . Senecdlib. v 1 1, epijlol. Nullum fine autoramento *

malum ejl. Auaritia pecuniam promittit, luxuria uarias uolu*
ptatcs,ambitio purpuram, er plaufum , er ex hoc potentiam,
er quicquid potentia potcflimerccde te uitia folieitant.Deniqt
autor nihil habere commune cum augeo , neq} cum «u|«vu au*
dio probat,qu£ uenditio qu<edam ejl in publico,ac celebri lo *
co.Et hinc duftionari, publice, er fire fub hajh uendere, non
ea qua ad cfum ffeftnnt,fed ea qua ad fupelledilcm, atq ; ad
alios ufus,nec fire nifi qua: penes alium in ufu fiierunt. Differt
igitur auftus.ab haudu,qa diuerfam origine fortia, funt.AuduS
enim ejl incremcntu,db augeo defcedens, ut haufius ab haurio.

Pupillus,# Orphanus. c a p. x x x i i i.

Pvpillus efl,qui caret quidem patre,fed antifter dum ejl in
aatCyCui adhibetur tutor.Orphanus,qui caret patre, pra* _
fidicqi paterno,cr qui fummopere defiderat illius opcm,quum
fine eo male habeat. Grjecrn tamen nomen efl, non [ane a ue*
teribus ufititim.

T riclinium,# Conclaue. c a p. xxxnn.

Triclinium a tribus toris,mcnfis'ue appellatum efl. ibi enim
comedebant, pracipue in conuiuiu accepti, quum res ipfa
poflularet tres toros , menfaslue extrui . Qui autem huic mini *

r s jlerio

x6t LAVR.ENTII VALLAE

flerio preerdtydrchitriclinm uocdnt.Quintilianus quidem tn
pjilntajib.il. clinim uocatyquod Cicero concUue . Ndm de eodem conuiuij
locoyubi Simonides arte memori £ traditur inueniffeflUe fic ait:
Vix eo limen egrejfo , triclinium iUud fuprd conuiuas corruit .
Orat. Hic fic:Hoc interim flatio, conclduc illud.Ubi epuldretur Sco*
pus concidijjc . E fligitur triclinium , concldue difcubitorium.
Nrfm concldue generalius efl : quod efl etidm pars quadam in
penatibus remotior , in qua uel uiri colloqui , uel mulieres con*
flbulari folent. Aulam autem , quod Gracum efl , noflri femper
trdnsflrunt a trium. Nam aulam pro olla, Plauto uetuflifiiimsq;
dicendum relinquamus.

Penus,& Commeatus. cap, x x x v.

PE nu ea omnia cotineri dicutur,qu£ ad uittu pertinentyfed
priuatufi modo domi repofita ac recondita funt. N am lo *
cu ubi ijh reponutur,Varronc tettcypenariu appellamus. Q u<e
uero ad uittu publicu fpettnnt(ficut alio loco diximus ) cornea*
tus uocatur.fed cx paucioribus coJhtyut fumus diligetiores pro
re priuatayqu'am pro publica. Fere nihil aliud cotinet comeatus ,
quam annond,ej quicquid annona: uicem habere potefl.Qua*
qudmCut iterum dixi)priuatoru etiam comeatus efl: nec anno *
na tantum fiumentariayCicerone dicente Ub.i i.depiuindtior.
Aut fi E picurei de uolupate liber rof u effetypntarem annonam
in macello cariorem fore . N efcio tamen an maceUu non tantum
pro locoyubi caro uenditur y accipiatur,fed ubi v annona.
CeruixJIugulus,<3£ Collum. cap. x x x v r.
s~~~r~^Eru\x efl pofterior colli parsyunde origo efl omnibus ner *
V->xw. I ugulus anterioryunde uoxyhdlitusq; procedit. Collum
omnes partes infolidu coplettitur.Et quonia nerui, qui corpua
erettuyrigidumq ; faciutyin ceruice funt collocatiydicimus horni *
nc durx ceruiasyquafi indomdbilcymore ferocium bou.ucl quod
qui ceruice erettay%r rigida cttycotmaciam quandayzr rigore
mentis pr<e fe fi rt,tanqua nemini caput inclinare uelit , tali no*

ELEGANTIARVM LIB. 1 III*
ftbminc uocdtur, qudfe duri cdpitiSyduracfa metis . C eruices etiu
dicimus pro ceruicciimo finguldri numero nemine dnte Horten *

Jium dixiJfe,Quintilidnus e)i autor . Similiter quonid in iugulo
mortiferd Jhtim pldgd efl pr£ c£ teris mebris , eademq; pars cor
' pons uulneri obnoxid , dd qudm mucro inter ipfd drmd facile
fubit,d ucteribusdicebdtur,pctere lugulu, ferire iugulu : pro eo
quod eflypetere in morte,in ferre morte.Quintil.lniturusq; fere
fium certdmnupugndjdm in fcbold uidoriu /pedet* c r iugu=
tm pctcreyCr ferire uialid,dut tueri fcidt . C icero in Verrinis: Vcrr.7.
Sud confefeione inducdtur,dc iuguletur neceffe ejl.

SinuSj<3£ Gremium. c a p. x x x v i i. .

Sinus ejl intrd pedoris , brdchiorumqs complexum: unde p*
nus uediwm,qudles erat tunica Romdnorum,cr modo quo •
rundam rcligioforum fuprd cinduram Idxitds illd uedis , qu£
cingulum operit . Littord quoty curud , er qudp brdchijs mdre
ampledcntia, fenus uocamus.Grcmum ejl inter complexum fe~
morum,femimm'ue:quo in complexu mulieres concipere folet .

E t per trdnsldtionem gremium terr£ dppeUdmus, quum femen
fufeipit 9 conceptumq; retinet, qudfe uiuentcm foetum poded
pdriturd . Qm<ot quum Udantur infantes ,dd fenum ddmouen*
tur, pueri nero idm fadi d pedentibus mdtribus, utique quum iU
lis bUndiuntur,dd gremium decipi folent.Vt Vergilius de C «« A*0*^'*
pidinefub imdgine pueri Afcdnij:

HdretyCT interdumjfrenuo fbuet infeid Dido .

‘ 1 Quinctum mdtres* nutriccs'uc quum fupergenud collocdnt
infantem, dut extremis uefiibus repofetum , er dd uterum ufq;
fubldtum gcfhntyin gremio mdgiSyqum in finu,tenere dut gc*
fhre dicuntur. V t idem de eodem:

-rEt fetum gremio dedtoUit inultos iddlia lucos.- AmcW.*»

Sorius,Comcs,5£ Sodalis, cap. xxxviii»

SOcius focio dicitur,comes comiti roro dicitur . N dnque fo*
cius ejl par 3 comes uero minor , quippe qui fcquitur , er

r 4 ducem

z64 LAVRENTII VALLAE

Dc Amic. ducem habet.ut Cicero ,N ecfe comitem illius furoris , inquit,
fed ducem prabuit.Et alibi : n eque enim princeps tunc ad fa*
lutem ejfc potuiffcm,fi efjc aUj comites noluifcht. idcoq; duces
in bello quoties milites alloquuntur , concilianda beneuolen*
tix gratia, non fere appellant comites, fed focios,convmnican*
tes quodammodo ipforim dignitatem cum illis:ut ediucrfo quii
eofdem commilitones uocant, communicantes eorum conditio *
nem,ac fortem cum ipfis. Neq; enim dux commilito eji militum,

- . . fC(i milites inter fe commilitones :ut apud v ergilium Aeneas co
** nutes juos confolans ait:

Acndd. j. H ~ ttautor ipfe fua perf ma loquens de Achamenide,
inquit: -Comes infelicis vlyfii. Et iterum:

JUnrid. x. —v no graditur comitatus Achate . " ^ ^

N eq; rede dixeris de V lyffe , er A enea,hunc effe comitem
, Achata, vdum Achxmenidis. i dem tamen ait:

JUndd*. kYmd'deoS(f Parat amites.- Et iterum:

*** Sacrdydeosq- tibi commendat Troia penates :

Ho* cape fatorum comites.- >

Hunquid dij erant comites Troianorum , atque Aeneae , an
duces i certe dij penates comites erant , confcfiione tum
Aenea , tum ipforum quoque deorum . Nam libro primo
Aeneas ait:

- Raptos qui ex hode penates Claffeueho mcctm .

Et in tertio dij aiunt:

N os te,Dardania incenfa,tuaq ; amafecuti :

Nos tumidum fub te permenfi clafiibus aquor.

Sub te,id eft,te duce : er te fecuti fumus : id efl,tui comites fui* \

, mus . j dem quoq ; de Gracis dicendum efl , er de eorum deis .

Idem etiam de Sibylla , er de Aenea, quanqudm modo hic,mo*
do illa dux erat,aut comes : tamen quiafequebatur Aenea uo*
tuntate Sibylla,cr quafi miniflrd fe prabcbat,comes erat. Quid
uero ducebat pramondrds iter, e? declaras ca qua ignorabat,

dux

• -*

ELEGANTIARVM LIB. III I. t6f

dux catkm dicitur : tmetfi aliquando comitem pro focio dici =

mus:ut Cicero in rhetoricis de illo uiatore,qui quum ante lucem Dclnuft.Ub.ti

furrexiffet,conutem,inquit,fuum inclamauit fcmel , er fepius:

quu de eode antea dixijfet , l n itinere quidem proficifccntem ad

mercatum quendam , er fecum aliquantu nummorum ferentem

efl comitatus. id e jl,infecutus. Quare peccauit tum Prif :ianus ad Priftin pnrf.

lulianu feribens : Tibi ergo hoc opus deuoueo omnis cloquctia mag?i optr“*

pr<eful, ut quantucunq ; mihi deus annuerit fufeepti laboris glo

riam,te comite, quafi fole quodd,dilucidius crefcat.Quid magis

abfurdum,quam quem dicas tuu folem , eunde appellare comte

tuuyhocipfo quod fol eflf Tum ille ( parco nomini facrofanfti

uiri ) qui dixit , Ebrietas efl comes libidinis ,er intemperantis:

fuperbia comes efl odijidiuitis funt comites fupcrbis.Nampo*

tius dicendu eratjibido er intemperantia comes efl ebrietatis .

Sequitur enim libido , er inteperantia:ebrietas antecedit. Odiu
comes fuperbis efl:fuperbia,comes diuitiaru. Cicer o:Efl gloria Tufcui. qoxft.
comes uirtutis.Gloria enim f equitur honefhte,ficut umbra cor - ?•

pus. I n eode opere nuper a quodd perdotto uiro , idudilracun *
diam laudant, cotem fortitudinis effe dicunt: emendatu ficcrat:
comitem fortitudini ut fciremus uerum effe,quod ait Quinti *
lianusiDum librariorum infeitiam infcShri uolunt,fuam confis Dedar 0ra|f
tentur.ldem Cicero alio loco:Eloquentia pacis efl comes,otijq. ; e r‘
focia. Siquidem pacem fequitur dicendi cupiditas. Quid ergo fi
haec comes ejlf illa dux eritidicemusq ; , pax efl dux eloquenti *,
er ebrietas efl dux libidinis, er intemperanti*. Non efl hic fers
mo quidem ufmtus,fed potius per alia ucrba,quorum tria nunc ,
in mentem ueniunt : magifler,magiftra'ue: pater , mater'ue: mas
teries , materia'ue : ut, ebrietas magifhra efl libidinis, er in*
temperanti * : fuperbia efl mater odij : diuiti e funt materia
fuperbi *: quibus tribus fire indifferenter uti poffumus. 1 n per*
fonis uero magis conuenit dux, aut in his rebus , qu* perfonis
funt fimilesiquaUs efl fortuna , qu * dea fingitur. Cicero non fe*

r f mei

x66 LAVREKTII VALLA E

ipifi.vilb.io. mei dixit,firtunM non ducem , fed comitem fuiffequibufdd iriU
a.epifl. peratoribus.Ejl pr£terca(ut eo redeam unde egrcjfus fm)alu
diffirentia inter comitem , er focium:qudd comes ejl,qui utcucfr
[equitur alterius duftu/m:focius plcrunq; in negotijs,ferijsq; res
• bus, er fvrtun£ arbitrio fubiedisiut Cafar in commetmjs , I u<p
Androhbencs prator ThcffalU, quu fe uittorti Popcij comite
•t effc mallet , quam f ‘ocium C £ faris , in rebus aduerfis omnem ex

agris multitudinem feruoru/m,ac liberorwm in oppidum coegit.
Verum buiufmodi dijjirentia aptior e/l inter focium,cr fodale .

£ jl enim proprii' fodahs in rebus leuioribus, ac fepe upluptuo*
fis. Quintii. Quo tindc patereris animo, fi delicatus adolefcenst
prsfcrtim Jplcndidis opibus uel ex £tate mores , uel ex fortuna
traxific,cr tcpcftiua conuiuia , er peruigiles iocos aduocatafo
fnCato,Maio. «Wi» turba folutu*,at<$ affluens agere f M.T ul. Sodalitates aute
me qua-flore coftituta : funt , f acris I dai/s magn£ matns acceptis.
Epulabar igitur cum fodalibus omnino modice. Ide alibi: Ego
Pro Piando, pUnciu Laterefem er ipfum gratiofum ejfe dico,cr habuiffe in
petitioc multos cupidos fui, gratiofosiquos tu fi fodalcs uocas ,
officiofam amicitia nomine inquinas criminofoXaiusautcm fo *
dalcs,inquit funt , qui eiufdcm funt collegi/^uos Gr£ci marius
<7 Wf» uocant. A' quo non fane difeordat apud M. Tullium
Antonius, qui N orbanu qu£slorem,fuum appellat fodalcmCo*
mis ejl benignus homo,cr ficihs,qui alijs non grauate inferuit.

Pompas<3£ SpcAaculum. c a r. x x x i x.

POmpa omnis ffeftaculum ejl, fed non contra.Pompa quU
dem in projferis eft,cr in aduerfis, qualis ejl in triumpho ,
er in funere , quafi quidem folennis apparatus , er oflcntatio.
Cicero:Sed iam e pompa in ueram aciem defeendamus. Verg.
Gcorg. j, -lam nunc folenneis ducere pompas Ad delubra iuuat-

QuintilianusiQuid enim fi refpondere iubeas orbitatcm,cur in
cxequijs totos egerat cenfus,quid fibi uclit ille funebrium lon*
gus ordo pomparum f Speft&culm uero , nunc iUud ejl quod

tur

ELEGANTIARVM LIB.- I III* x67
fycZhtur.ut, Noftc pluit tota, redeunt Jpctfacula mane, vtr.in Oprf*

Nunc ipfa jf>e£fatio:ut,o'' Jpeftnculum ntifcrm, atfy acerbum . gt»- Vttr<
Nunc locus unde Jpett?Uur:ut,Sedcbat in fpeftaculi/s:z?,de fpe* 7’

ttacuhs excitatus efl.

Scnefta,(5<S Sene<fhis:Itiuenta,Si Iuuentns. cap. xl,

S Enecti efl feniln a tas. luuenta autem iuucnihs,cr ( ut qui»
bufdam placet)dea ipfa melioris atatis , er iuuentutis. At fc*
ncftus idem efl quod fcnefti l. luuentu* uero etiam frequentia
iuuenm,nofolum a tas. Senium quoc £ pro fenettute accipitur .
Continenda, «Si Abftinentia. cap. x l i.

Continentia ab abftinentia ita difjert,quod abjlinetia iufii*
tia efl. Cotinentia uero illa , qua inter uirtutes quarta nu •
meratur,qua eadem dicitur temperantia , er modcflia.Eft enim
hac, quum a uoluptatibu* nos continemus. Abftinentia,quu ab»
f linemus ab alienis,nulli uim infirentes, nihil cuipiam eripietes,

Cicero:Si in una uoluptate continuerit,in alia fe effuderit.Rur *
fus : Quod beneficium efl, quod te abfiinuens a nefario f celere {
Nonnunqud tamen indifferenter , ut apud Valeriu Maximu ti*
t ulus efl De abftinentia,cr cotinentia-.ubi exepla ifhru uirtutu
pronufcuafunt.Vt tamen fentio,cotinentia dare poteris nomen
dbftinentia,potius quam cdiuerfo. illud enim Jpccialius uidetur,
hoc generaliusiqucmadmodum temperantia putatur fub iuflitia • •
effe,uel ab ea non poffe feparari : illa uero fine hac frequenter
efl. Quare refte continentia uocatur abftinentia.

Pecus pecudis, 3C Pecus pecoris, cap. x l i i.

PEcm* pecudis , et pecus pccons,propc nihil differunt. Signi*
ficatur enim hoc nomine animal,quod fub imperio hominis
ex pabulo terra pafcitur.ut-Bos ( qui tauru, uaccamcp compre *
hendit,praterfuum propriu pgnipcatm)Equus , CabaUus'ue,
qui apnariam potius operam exercet. Apnus, non autem Ona*
ger,necLalipo. Mulus,qui proprie generatus efi ex Apno, er
E qua. Na Hinnulus dicitur, qui patre Equo, matre Apna geni *

tui

X6* lavrentii vallae

tusefi,qtfcm quidam burdonem nominant . Camelus quoty,nam
non tantu pafciturfub magiftro,ucrum in quibufdam loca inter
armenta. Et eiusjignificatio non modo ad marem ,f<xminamq$
pertinct,ut paj[er,cr aquila, fed cwm genere fxntinino nonnu =
quam iungi inuenitur.ut camelos foeta s : quale ejl Bosiut apud
Edog.t. vergilium,lUe meas errare boues, ut cernis- Quod ideo ttunus
mirum ejl, quod Lupus etiam apud varronem,cr Ennium, er
Labium Pittore in genere fccnunino reperitur, fi c ut hic Lupus
Lupa quoqifignificet.Huic fimlccfi Bubalus. Ceterum er ipfi
Cameli, & cectcra qu£ cnumeraui, amenta faciunt, licet quida
uelint tantum ejfe Bom,quafi ab arando arameta difln, deinde
fublata tertia Utera armenta. P raterea Ouis,qu£ marem, focmi*
ndq; fi gnificat. Capra, cum qua Caper,fiue Hircus.Porcus, cum
quo Porca intelligitur.Vnde fiunt gregcs:ut,grex ouium , grex
caprarum, grex por eorum. Ouid.Mcta.i 1 1 1.

Mille greges iUi,totidemq ; armenta per herbas
P afccbant. Vergilius tertio Georgicorum :

' h <ec fatu amentis:fuperat pars altera curae.

Lanigero» agitare greges ,hirtasq; capellas.

Idan tamen de cattis primo Aeneidos dixit:

-Hoj tota amenta fcquuntur Ax tergo-
Edog.6. Vt minus mirandum fit,fi de bobus gregm dixerit, ibi:Aut ali*
qua in magno [equitur grege— T amen ad diftindionem adiecit
magno, fi cut Horatius adiecit mugientium in E pod.

Aut in redufifl ualle mugientium
p roffiedut erranteis greges.

Quafi grex fit generalius nomen , amentum uero ffiecialius,
cr illud fineappofitode pecoribus minutis inteUigatur , cum
appofito pofiit etiam ad maiora trans firri. V t Cicero in Philip
pias:Fudit apothecas, cecidit greges amentorum. H<f c omnia
pecudes, cr pecora dixais, quorum exempla tot funt , quoties
hoc uocabulum reperimus.Verun tamen pecus pecoris nonnun *

quam

ELEGANTIARVM LIB. 1 1 1 1. %69

quam reperitur pro multitudine pecorum, fiue pecudum, fed
gregalium potius , quam armentdiumiut v ergilius, Eciog. j.

D/t mihi Denarra, cuium pecus: an M elibceii Et paulo poft:

I nfelix o fcmper ouis pecus. - Et alibi: jUncid

Caprigenumq; pecus nullo cujlode per herbam.

Ouidius Metxmorphofeos libro xm.

Hoc pecus omne meum ejhrnlu quoq; uallibus errant:

Multas fylua tegit,mult£ Jhbulantur in antris.

Nec (fi forte roges ) pofiim tibi dicere quot funt.

Pauperis ejl numerare pecus:dc laudibus harum
Ni/ mihi credidensiprtfens potes ipfe uidere,

Vt uix fusi ineant diftentum auribus uber.

Sunt foctura mutor tepidis in ouilibus agni.

Sunt quoq; par alijs <ms in ouilibus hadi.

Cur dixit nwlt£,z T harum, quum nullum genus antea nominaf
fetfnifi quod intellexit oues , er capras , quas poftea nominat.

Cicero in Verrem : N onunat ifle feruum,qucm magi Arum pe *
coris ejfe diceret. V ergilius tamen G eorg. tertio ait :

P afeitur, idq; pecus longa in deferto, fine ullis
Hojfitijs,tontum campo iacet,omnia fecum
Armentarius Afer agit- Armentarium pecoris dixit. N onnun *
quam pecus pecoris fignijicat ouem , nec folum uulgo, ubi hac
animalia pecora dicuntur , uerum etiam apud graues autores,
quorum ejl P linius,qui libro odhuo inquit:Efl er in Hifpania, Capt49t
er maxime Corfica , non abfimde pecori , genus imjimonum,
caprino uillo,quam pecoris uelleri propius. Quorum e genere
C r ouibus natos prifei vmbros uocauerunt. Infirmi fimum pe*
cori caput. Et non longe pofi: Suis foetus facrificio die quinto
purus eft, pecoris die oftnuo, boum tricefimo. Quintii. Cur in Cap.su
ufum uefiiu fiepe pecori latu detrahuntur? Procter pecudes aute
C£ter£ quadrupedes fir£ funt , licet proprie uideantur fir£ di *
ci,qu£ feritatem hobent,ut Leones, vrfi, Pardi, Lupi, vulpes.

H arum

Deling.Lftt»

lib.*»

X70 IAVRENTII VALLAE

H dru qu£cunq; manfuefiift£funt,cicures uocantur , qualis C
nis,qui nec pecus , nec fira ejl, licet fit natura ipfa non antm
fira,fed etiam firus:qualis elephas, fiue(quod ufiatius eft)Elc*
phantus ad bella domitus, alioqui fera natura. De quo nomine
idem quod de Camelo fvraffe dici poteft , quod er comunis gc*
neris fit,cr armentu faciat. Quidam fiiem domefticu tantum, ci *
curem aocant. Ego potius aprum dixerim, qui ex ftro cicur eft
fadus.Ncc apru modo,fed etiam Onagrum,Ceruu,Capreolum,
D amam, Capream,Lconcm quotyidcniq; quicquid cicurari po*
teft. Cicurare enim(ut Varro ait)efl manfuefacere.Quod enim
d firo diferetum eft, id dicitur cicurer ideo didu, cicur ingenii
0 btineo.id eft,manfuetm.lnnatum a cico cicur uidetur.Cicum
diceb‘ant membranam tenucm,qux efl in malo punico diferime.
H £c varronis uerba confirmat Cicero, ubi ait: Nam alix funt
fir£,dli£ cicures }alix naantes,edi£ uolucres.

c a p. x l 1 1 1. '

ColIiSjIugum, CliuuSjSc Promontorium.

Ollis eft(ut ia dicam)monticulus,fiuc perfc, er a mote fe*
paratus,fiue pars montis.lugu(ut etiam ia dicam)ipfa ar*
duitas monUs,er procliuis,ac prona fupinitas , cui fimihs efl in
colle Cliuus,ame mollis magis,er clemcs,ut cliuus Capitolinus ,
clitius qui ducit ad ldniculu,cliuus montis A uctini,quos omnes
fcimus ejje in urbe Roma colles.Vnde quidd uocdt eam urbefe*
Ub.t.iecad.*. pticollc.Et antiquitus fiebat fifh quxdd Septimontalia. Liuius:
I fticj; quu per Cafiilinu euadere no poffet,petendiq j montes, c T
iugu CallicuLe fuperandu efjet. Et alibi:Quantu in altitudinem
egrediebatur magis,magisq; fylucfbria,et plcrafy inuia loca ex*
cipiebat. Vt uero iugis dppropinquabant(quod raru in alijs lo
cis efJet)adco omnia coteffa nebula, ut haud fecus, | noftumo
itinere impcdirctur.?rombtoriu,locus eft in mari promincns,ut
' Cap. n Vlinius libro x x v 1. P romotoria aperiutur mari,er rem natura
agitur in planm.Liuius libro xxxnu Aut aperientibus claf*

* fem

C‘

V>(

ELE GANTIARVM LIB. 1III.

[em promontorijs. I dem x l v. Adiunftaq; infula Euboea, er
excurrente in altum, uelut promontorium, Attica terra fit*.
Officina, 8C Taberna. c a p. x l i i i r.

Officina,ejl ubi opera fiunt. Taberna ubi opera ipfa, cate*
raq; merces uenditantur.officina ejl Jhtuarij, fuforis,fla *
toris,calatoris,excuforis,uitrearij, f ut om, fibri : qui multiplex
ejl,li gnarius, er hic no unius generis ".ferrarius, nec hic fimplex:
lapidarius , qui cr ipfc in multas diuiditur jpecics. Taberna uo
catur uinanajanaria, olearia , er mille huiufmodi:unde opifi*
ces,cr tabcrnaAj uocantur.Cicero pro Lucio flacco: Opifices,
er tabernarios,atqi omnem illant ficem ciuitatu,quid ejl negotii
concitare: Nec negauerim aliquando unum , eundemqj loeu of *
ficinam,cr tabernam effe, ut futrina,in qua calcei c? fiunt, er
uenduntur. Quadam igitur artificia ( quanqudm fola artificia
funt opificum) catera quaftus,zr opera dicuntur : fed quadam
huiufmodi femper habent fuum nomen , ut hac ipfa futrina fu*
toris,cy lignari j proprie fibrica,aurificis aurificina, cauponis
caupona-.tamen er eam, qua uinum uenditat , cauponam uoca*
mus. Quidam malunt dicere cauponam , pro loco. Argentarij
argentaria,quod nomen quidam,pro artificio ,cr argentarium ,
pro artificelqui idem ejl aunfixjaccipiunt : atq; ita ejl in Hir *
remia.Titus autem L iuius, C icero, Quintilianus,cateraq; omnis
antiquitas pro his accipit, qui campfores uulgo dicuntur , non
illos dico minutos, qui nummularij , er menfarij a nobis, xs-
Ac&s-ai d Gracis dicuntur,qui ijdem trapezita uocari poffent.
Nam colybisla trapezas habent. Sed Elautus in Curculione tret
peditam, er argentarium pro eodem accipit,

Auis,<5£ V olueris. c a p. xiv.

Vis ejl, qua oua parit, pennisq ,* ejl pradita , prater unum
ucff>ertilionem,qui utroque caret , quatuor enim pedes ha*
bet,zr (emimus ejl. Volucris ejl quacunque uolat, nec auis fo*
lim,fed illa bestiola quoque minutiores, ut apes , uejfia, culex ,

tabanus

xyx

Dedam. >}•

laCato.Maio.

tib.3.

Ub.i.decad.1.

Ub.j.

Lib.i.decad.3.

LAVRENTII VALLAE

tabanus , locujh,mufca,cicada.Siquidem Quintilianus apes uo*
lucres uocat. Et Plinius non femcl hoc Jignat, undecr Cupido
uolucer dicitur.

Indoles. c a- p. x l v i.

IN doles ejl nonfolum in pueris, er adolefcetibus jignificdtio
futura uirtutis: ut apud Quintilianum , ln prinus annis lau*
daretur indoles. Cicero : Vtenim adolefcentibus bona indole
praditis fapientes fenes delebantur. Et Valerius titulum de in*
dole jecit ynon tantum puerorum, ddolefcentiumcfc exemplarepe
tens, fed etiam in uiris , er quidem prafentis uirtutvs ,ut idem
Cicero deOjficijsiln quibus ejl uirtutis indoles, commouentur .
idem pro Calio:Si quis iudices hoc robore animi , atefc hac in*
dole uirtutis, cr continentia: juit. Liuius de Lauinia iam matre ,
er pojl mortem Aenea res adminijlrantc inquit : Tanta in ea
uirtutis indoles juit . Lucanus:

indole fi dignum Latia,) i [anguine prifeo
Robur inejt animis-

lndolc quafi generojiate quadam uirtutti,dtq; dnimi.liuius ai
malam quoq; partcm,cr ad muta, atq; inanimata transfert, lo*
quens de Annibdle,fic: Cum hac indole uirtutum, cr uitiorum
trienio fub Hafdrubale imperatore meruit. Et alibi: Sicut in jru
gibus , pccudibusq ; non tantum femina ad feritandam indolem
ualent, quantum terrae proprietas, ccclity fub quo alutur : gene*
rojius in fua quicquid fed<c gignitur, injitum aliena terra in id
quod alitur, natura uertente fe degenerat.

Condo. c a p. x l v 1 1.

COncio ejl populi multitudo congregata uel ex magijbatus
iujfu,uel ex publici facerdotis, uel interdum fua autoritate,
er Jponte propria ad audiendum oratorem concionantenrin. '
bonum publicum:cuius etiam oratio uocatur concio. I n priore
fignificato ejl Gracc IxKAwja , quam nos pro Latind uoce ha*
bemus.Multiq; ecclejiam nefeio quo iure ades facras appellant ,

quum

ELEGANTIARVM LIB. IIII, *7j

quum coctum hominum, ut dixi , fgnificet,non loca.

Aliud Leges ede^aiiud lura, c a p. x l v i i i,

LE ges,iuraq; fcriptajape inuenimus:ex quo datur intclligi
aliud cjje leges, aliud iura. Sunt igitur leges aut principis,
aut liberi populi. Qu<e d rege conduntur , alterius confenfutn
non requirunt:qu<e ad populum fruntur,queq ; fine eius iufjit
fire ratx non funt,quia rogari,id ef, interrogari de his popu*
lusfolet , rogationes etiam dicuntur, lura autem magis gene*
raliafunt. Siquidem er ius gentium eft,cr iusciuile. Nam ius
naturale diccre,quod natura omnia animalia docuit,ridicuhm
cjl. Appetitum coeundi , atque adeo nocendi imbecilliori ani *
mali, Jpoliandi,occidendi,quis ius ejfe dixerit} ldeoq; M.TuU
lius in libro Officiorum de iure naturali flentium egit , inter
folos hontines ius ejfe fgnificans,idq ; gentium ejfe , uel ciuile.

I n rhetoricis tmen ius naturale jkxtuit , fed quod in homines Delnu&.Ub.
tantummodo cadat : cuius jpecies fex ejfeuoluit, religionem,
pietatem,gratiam,uindicationem, obferuantiam,ueritxtem. Sed
hac baftcnus. I us ciuile dicimus tam leges, quam plebifcia ,fe*
natuf :onfulta,decreta principum , rejponfa prudentum : quod
ultimum uelut interpretatio eft [uperiorum:quod qui profite *
tur,iurifconfulti nominatur. Qui uero legem fert ad populum,
fere orator eft,aut prafdio oratoris indiges, ut appareat quasi
to praftantior orator ef,qu'am iurifconfultus,quu hic ft quafi
illius fcribaiaut ille praceptor,hic padagogusiille dux,hic du*
cis legatus, atq; ajfecla. Quid dicam de iurijp eritis, hoc prafer*
tim tepore,qui cum maximo ab illis confultis interuaUo diftet,
fe literatorum arcem tenere arbitrantur} quoti* quanta ft eru*
ditio,uel hinc colligi coniettura potefl , quod quoties Vauli ,
Vlpiani,aliorum'ue teftimonium affmunt , legem nominant,
quum longe aliud fit,legem effe,cr habere uim legis : quodq ;
deformius e f, unam legem in plures partiunturiucrbi caufa: Ad
lege A quilia,quoties Scamla,quoties Papinianus, dius'uc quis

i loquitur.

r~A'

Jrx)

■ *74 'IAVRENTII VALLAE

loquitur, etiam fi birtu ucrba,ej quidem a fuperioribM deperi*
dentix,totics nouam legem appellant:non ab aliquo legislato*

> re unam legem, fed ab infiniti* interpretibus legum , infinitus
leges effe iudicantes. Etiam titulum de uerborwm fignificatio*
ne non legem imo leges appellant: quo quid abfurdiusi
AccruuSjStrueSjStrages, 8C Sarcina, cap, xlix.
Ceruus minutarum proprie rerum congeries efl, ut firu*.
.menti,cr leguminis, ut [alus, interdum aliquanto etiam
Vetgii. Aen.s_. maiorum,ut aceruus fcutorum apud Vergilium :er fire gene*
JnilaVadem rdlc ad omnia efl. Strues aute proprie lignorum. Strages uero
r seft<ui fcu c*diuerum interfiftoru uno in loco,ac proprie iacentiu multi *
torfi^nccndi tudo, fiue htmanoru , fiue mutoru. Sarcina,utefilium,CT corti
vitor accruo*. ^u£ Cultu,ad ornat umyw ad exterum ufum pertinet (ut fic

dicam ) fufcis,que quis in itinere facie do coportare pofiit.Siqui

. dem milites quu castra mouere uolut,farcinulas colligae dicti*

tur.cr qui in alia domu immigrat, farcinas fuas coponae.Kes
, enim noftras domi ciftus,capfisq ; copofitas , farcinas uocamus ,
ut apud Quintilianum: J acent reliftxfine hxredefarcitue.

Inter Minifterium,(3C Myfterium. cap . u

Mlniftaiu,miniftri opera efl proprie : fed pro omni op&' -
ratione quoq, ; accipitur.ut de rege Latino V agilius,

- Aucrfusq ; refigit E ce da miniftaia.-

l&yfterium uao Grxcum efl,vv9wap,drcdnd quxdam res, er
proprie diuinus uiris, facerdotibusq; tantummodo cognita, lU‘
lud prius in numao plurali folct accipi pro miniftris, ficutfer*
ujtid pro j eruis. Ndm fauitium,aut feruitusipfd,aut fauitutis •
In Andria, sua. aftio efl:ut Dauus apud T crentim, :

4Xcc.i, Ego Pamphile hoc tibi pro feruitio. debeo, ♦

Conari manibus, pcdibus,noftesq; er dies
Capi tus periculum adire,dum profimtibi.
taCitOiamo. j\ffiramus etiam in alijs exempla. SaUutlius: Interea feruitid'
repudiabat,quorum in initio ad em magnxeopue concurre* '
.. ’ rant,-

ELEGANTIARVM LfB. 1 1 1 1. x-jS

rant,quia opibus coniurationis fretiis , fi mul alienum fuit ra*
tionibus existimans uideri,caufam ciuium cumferuis fugitiuis
cowmnicaffc. Quintilianus fatpe mnifteria pro miniftm di*
xit.ut ibi. Non torjitminifteria c<cci.Et officiajro ojficia,obs
fequidcfc exhibentibus.? aulus iurifconfultus teStc Labeone ait:
Vrbica ministeria dicimus etiam,qua: extra urbem nobis ntini^
forare confueuerunt . vlpianus deniq ; concubinam , filios natu a
rales,almnos, conii ituit generali appellatione contineri ,er fi
quddlia funteiufmodi ministeria. Liuius libro quarto :F ru*
mento nanq; ex Hetruria priuata pecunia per hojpitm,clien*
tumqi ministeria coempto.

Scurra,<3£ Paraficus. c a p. l i.

SCurra efoqui rifum ab audientibus captot,non falua digni*
txte perfonat. P ar aptus, qui omnia ad uolunt&tem eius lo*
quitur,in cuius contubernio efoomnia affentxtur , omnia iUiut
fida, fimul ac dicta laudat,nihil repugnat, nihilficere recufat
uentrts gratia,in quo fummum bonum coitituit : quorum nta*
gna copia in principum domibus eft.

* Bucca,Gcna,Mala,&: Cilium. c a p. l t r.

Vccam,€T buccas pro eodem accipimus. Oratores freque*
tius in pngulari : unde iUud uptitum : Dicam quicquid in
bucca uenerit.id ejt,in os:fed non inlabra,ut uulgus exiftimat,
Quintiliano probat e,qui ait: Ore enim magis,quam labijs lo*
quedum eft. Sed uulgus errat,atq; ) iUitur,quum legit buccam ,
er duas buccasiin iUa accipiens unum os,in his duo labra.Ve*
rum ego oitendi,os,ipfam concauitxtem efje,unde uox prodit,
tui oram labroru. Etenim luuenahs quum ait, -Bucca foculum Saty.j,
excitat. no de extremitate oris, fed de interiori parte dixit,qu<c
inflari folet,ucntumq; concipere. Et iterum de tubicinibus lo*
quens: -N oteq; per oppida buccat.de illa deformi utrinq; in * Saty...
fottione intellexit tubam inflantium,non de labris,qu<e latent ,
cum tuba canit, Nam cr Horatius quoq; quum inquit : Lib.-.s«r»,

s x Quin

LAVRENTII VALLAE

.Q uin iUri I uppitcr ambas ] ratut buccas inflet -
Non de labris locutus cfl,qu£ inflari non poJJunt.QjtodPlau*
tus apertius docet in Poenulo: N efeias utrum ei maiores bucc£9
an mamrtue fient. Quid autem buccae fgniflcent,ex Plinio au*
diamus, fimulq; quid mala, quid geii£,quid cilium. H£c enim
eodem loco tradat is,pr£terqum quod alibi dicit , buccarum
J 7» Jinus:cr iterum,buccarum inanias, ia lib.x i .ait ( fequar aute
ipflus ordinem , feriemq ; libri) Quibus fragilia operimena,ijs
oculi duri. Omnia alia,cr pifces, cr infedn no habent genas ,
nec integunt oculos. Omnibus membrana uitri modo translu*
eida obtenditur. Fauloty pcfl:Scd quadrupedi in fuperiore an
tumgena,uolucribusin inferiore. Ac paulo pofl:Grauiores ali*
tum inferiore gena coniuent.At quadrupedes, qua oua paruit 9
ut tcdudines,crocodili , inferiore antum fine ulla niflntione,
propter preeduros oculos. Extremum ambitum gente fuperio *
ris antiqui cilium uocauere , unde er fupercilia. Hoc uulnerc
aliquo didudm non coalefcit in paucis corporis humanime *
bris. I nfra oculos mala homini antum, quas prifei genas uoca * _
bant,x i l.abularum interdido radi 'a faminis eas uctxntef.
Pudoris hac fedes. ibi maxime oftenditur pudor. Infra eas ,
hilariatem,rifumq ; indicantes, bucc£. Et altior homini antum
(quem noui mores fubdolx irrifioni dicauerc) nafus. Non alij
animalium nares eminent. Auibus,pifcibus, ferpentibus , fora*
mina antum ad olfidus , fine naribus. Et hinc cognomina Si *
morum,$ilonum. Septimo mefe genitis fepenumero foramina
aurium,cr narium defuere. Labra, a quibus Bronci,Labconcs
didi. Ex his Plini j uerbis apparet etiam eam in uultu partem
uocari buccas, qu£ uento inflari foletigenam mebranam illam ,
er quafi ucdem,qua oculus integitur ,er coniuet:id efl,aperi*
tur,cr cUuditur.hoc enim cfl conniuare. Malam uero illud in*
ter genam, er buccam , quafi rotundum in fteciemmali ( nam
utrunq; horum uocabulorum prima longam habet: Malus uero

»77

ELEGANTI ARVM L I B. Illi.

tnala Malum, prima brcuem ) cum interior pars,qu£ oris hia*
tum effcit,ubi molires affixi futi t, maxilla dicitwr,nome dimi-
nutiuum,no re, fed uoce. Malam quocu gena dici Plinius idem ii/5;

fitetur.ldeoq; dens ille intimus,cr ipfigen £ affixus, genuinus 4

dicitur, qui quia maxime latet,ea re fidum efl iam tritum ue *
tudate prouerbium, Genuino rodere dente : id efl,latenter per
inuidiam carpere famam alterius.Et hoc (ut iUetefhtur ) a po *
fierioribusmam ueteres tantum membranam illam oculi,genam
appellabant. Quam uetufhtem a poderioribus quibufdam fer *
uata reperimus, nec poetis modo, ut draconis gen£,pro oculis, j*
contines pro contento : er Seneca in tragoedia de Oedipo lo =*
quens inquit,Et per irati fibi genas parentisietiam continens
pro contento : uerum oratoribus quoque : ut Quintilianus de
C£co loquens, J Ua perpetua node claufe geti£ no cudodierut.

PaftiOjPaftuSjPabulumjEtcajPafcOjPaicor,

8C Vcfcor. c a p. l 1 1 1.

PAdio uidetur fgnificdrc cibum , fed tamen potius ad ali*
menta pecudum pertinet , qu£ pafei dicimus , quanqum
fuapte natura fignificat ipfam adionem pafcedi,nunc frequen-
tius cibum. Padus homini competit, varronis liber de Re ru* ub.3.Cap.»,

. fica titulum habet de uiilaticis padionibusiuidelicet , qu£ ad
bruta pertinet. Cicero Tufculan arum libro quinto: Cum oble *
datione folerti£ , qui efl unus fuauif imus padus animorum.

Pabulum efl pecudum quidem, & tamen aliorum quoq • brutos
rum,qudtumq; ego fentio, magis cibus herbaceus , foeniceusq;,
ac paleaceus,cr ftramentitius, pmiliumq;,qu.<m ex feminibus .

A' pafco cnimer hoc defeendit , fcut padio.Efcam antiqui
decipiebant etiam, quod dabatur auibus,pifcibus'ue ad decipie *
dum,no folum pro cibarijs humanis, alioruty animalium. Quo
modo aute pafco neutrum, & pafeor depones, idem pgnipeet, i
Prifcianus uiderit,qui hocfbi pcrfuaft. Efl enim pafeor co*
ntedo,cr uoroyfempercfc regit accufatiuum,iUuduero fine ac* prifcJlb,».

$ t cufatiuo :

»7« . LAVRENTII VALLAB

Edog.j. cufdtiuoiut , .Pafcentes feruabit Titym hados. Proprie pa*
fcere bcftiaru efl, ficut ucfci hominuynifi quod hoc regit abla*
tiuiiyCr aliqua do potu quoq; coplettituriut Anacharfis apud
Tufcuiquscft. Cicer QdrnCi cafcojaftc uefcor. Pro quo fignificato no reftc

dicd,carneycafeu,lac pafcor. Aliud ergo efl pafcoryaliud uefcor ;
Incolajlnquilinus,^ Accola. c a p. l i i i i.

IN cola, qui in alterius regione habitat, cr in aliena duitate,
4t$ rcpublica. I nquilinusyqui in alieno priuato,proprie tt*
Lib. .. men m condufto,fiue in urbe, fiue ruri. C icero de ofjic. P ere*
grini,er incole efl,nthil prater fuim negotium agereynec efjc
toMpp* in aiiena republica curiofum. 1 dem in Philip. Q ua in illa uiUa
ante dicebantur! qua literis mandabantur! iura pop. Romani,
monumenta maior um,omnis fapictia ratioyomnis(fc dodrina»

At uero te inquilino (non domino ) perfonabdt omnia uocibu «
ebriorum.hoc efl in quo incola differt ab inquilino. R ttrfusin*
cola ia difjb-t ab accola,quod incolayqui in loco:accolayqui ad
locum habiatiideoq; quicunq ; iuxa aquas funt,accola dicun*
tur,nec refert in fuoyan in alieno : utyaccola Vulturni , accola
p adiyaccola Rhodani. At qui in montibus domos , urbescf; po*
fias habent, incola dicutur.qui iuxamontesyaccole. Necims
merito legendum efl illud in pfalmo c 1 1 1 1. E t lacob incola .
fiiit in terra Chammon autem accola , quia uox Graea etiam
confentit 7r^ux wy : licet multis alijs in locis apud Hierony *
tmm quoque hoc uocabulum reperitur fic pofitum.

Campus, Area,& Ager. c a p. l v. .

/^7^ Ampus efl planicies terra ampla, cr grandisyideoq; fpa s
( x^Jtiofa plateayarea'ue,campi nomen accepcrunt.Vndc Ro
tna campus M artius: ndm locus huiufmodi anguftior uocatur
area. Ager uero, tum cirtiiettum ipfi urbi territorium:ut,ager
CampanusyagerLeontinus,ager Falifcus : tum locus in rure,
quem colimus fiue arando , fiue conferendo. Nam isyqui feris. .
... , , turfrumentis,aruum nominaturi erum in hoc fetido fignifi*.

cato

ELEGANTIARVM LIE. 1 1 1 1.

talo habet pluralem nwmenm:ut,omnes agros ciuium depo *
pulatus eft.in priore no habet,duntnxat dum loquimur defin* *
gularium urbium territorijsino enim dices retie fi c , Antonius
dedit militibus fuis agros Campanos,^ Leontinos : nam hoc
patio no completior nemora , faltus t pafcua,defertos montes .
fed fic potius: Dedit rmlitibus fuis agroSiCampanti ,er Leonti*
ium:id ejl agru Campanum,cr Leontinu : quo quidem modor
copletior omnia, qua: in territorio illo funt. Ager etiam flumi*
na,lacus,cateraq ; omnia includit.

Sylua, Lucus, Salcus,<S£ Nemus, c a p. lvi*

SY luo, er lucus, faltusq; fic dijfirunt,qu6d fylua generalius
nome efhpraterea f olet effe exdua. Lucus nequaqui exduus
efl,quin potius manu cofitus,religiofus,atq; uel alicui Deo,uel
alicuius hominis cineribus cofecratus. ldcoq. ; aut circa delubra
numinii,aut circa fcpulchra uiroru pofitus ejl. Saltus uero,fyU
ua inuia,nec trafeuntibus peruia,in quo pafci,au tetiiuarepe
cudes folent:aut fi locus^acrq; patiatur,hyemare. N emor a au*
tem uoluptatis caufa comparata funt,& plena amoenitatis .
Fcmora,Fcmi'na,5<sCoxa. c a p. lvi i.

Fy.mora partem illam extaiorem fignificant : Femina par*
tem interiorem,mollioremq;iqua fe contingunt:uel,iemo*
ra partem anteriorcm,¥ emina pofteriorem.Liuius libro xxiu
Quofdam er iaccnteis uiuos fuccifis fenunibus , poplitibus^ ;
inucncrunt.ti quo conficitur nemen femoralia , fiue feminalia
(utroq } enim modo feriptum reperio) pro braccis.T amen no*
minatiuu$ femen non reperitur. Coxa pars fupra femora : uer*-
tebrumqi ipfum quoties uitiatim efl,aut os illud, quod in ua*
Ubro uoluitur fratium,coxa uitiatx, fratiriue dicitur «
Crimen, 6C Flagitium. «ap. l v i i i*

CR imen non modo pro delitio,fed pro ipfa etiam aimina*
tione.Cic.in Vhilip.Hareditatc nuhi negatii obueniffe,uti *
nam hoc tuu uaurn crirne effet. Flagitium proprie in libidine ,

■ . ■ s 4 quafi

‘40 ‘

4 vi

•3 Jc.j * v

*«o LAVRENTII VALLAE

, quafi flagris dignum crimen : fed pro exteris quoque peccati?-

accipitur,nec tantum turpibustuerum his etiam,qux per negli * ^

• genttim,imprudentim,obliuionemq; comittuntur : ut idem in
hrutOyT dntane fuijje obliuioneyinquityin feripto prxfertim,ut *-
ne leges quide fenferit quantu flagitij admijiflct i id ejl erroris .

VeAigalj^ Fccnus. c a p. lix.

XTEdigal non folitm ex publico,ueritm etia ex priuato ca*

V pitur.ut in Paradoxis Cic. Ex meo tenui uedigali detra *

• dis fumptibuSyZrc. Et itcru:Non intelligut homines quam md

gnum uettigal fit parfimonia.Paulus: C a fc arundinis ,ud pali
copcndiu , fi in codc fundo uedigal efje cofueuityad fluduariu
pertinet.Ex omni tame pradio uedigal cfl.Tcenus uero ex foto
ipfo. N am dicitur naturalis frudus terra foenus.Podea aute ad
ufurd trdslatii,quap pecunia per fe frudu producatypcut terra.

Lu&us. ' c a p. LX.

LVdus efl dolor ,qui exterius proditur uultu ipfo,dtq; djpe*
du. Sape ipfe habitusyuultusyatq ; uedis , ludus efl.Vnde
jUmJib.i.dt- pCMnj0 fren0 p unico p0fl cladem illam Cannetifem cen[ue=
runt Patres confcriptiyne fceminx ultra triginta dies in ludu
effenttnon uidelicet , ne in dolore (non enim imperare dolori
poffumus) fed nc in illo lugubri habitu . Et matrona Junium
Liui.t.ab nrbt g rutum anno luxere,anto tempore item Publium Valerium.

Otium. c a p. l x i.

OT ium uacatio d labore,quod notum eftycuius contrarium
efl negotium. Sed quia hi qui ftudijs operam dantyneceffe
eflyUt no negotiop flnt t fidum efttut otium pro literario flu*
dio accipiatur.ut Quintilianus, Lnquirendoyfcribendpq; talia , •
confolemur otium nodrum. N <jn depderat otlu folatium , fed
lib.j, qU5Cft* labor.ergo pro labore fludij ojkium accepit Cicero : Quid ejl -
enim dulcius otio litcrarioiid cflffiudioyCr (ut ia loquar) ne *
gotiofo otio.Tale quid habet dpud GracoSy^oAii. ■ ^

Amor/SSCharicas:Caritas,<3£ Penuria. c a p, lxii.

Amor

«'A

artw*

ElfiGANTt ARVH LIB. IIIL

Mor genus eji,charitas ftedes. illud ad omnia pertinens,
hocautcm ad homines demum , er quidem pro dignitate,
ac qualitate perfonarwm. Maxima quidem charitas debetur pa*
rentibus, proxima filijs , er deinceps reliquis . Caritatem etiam
pro penuria accipimustfed frumenti quidem , er annona cari*
tutem dicimus.? enuriam uero uini,aqua , pabuli, pecoru,pecu*
nia,uirorum , caterarumq; huiufmodi rerum. Vel penuria ejl
(ut Jic dicam ) carentia omnium rerum. Caritas utro, qua con*
traria ejl uilituti. Ideoq; Plinius I unior ait,accefiiffc agris fub= EP
«rkww caritatem. Et Quintii. quum aitiltaq • caritas annona,
rarum jrumentum,cades,ac direptio pecorum.idem ejl,acji di*
xijfet caritas annona,penuria frumenti.

Seditio,& FaifHo. cap, lxiii,

S Editio , uel a feorfum fedendo , uel (ut Ciceroni placet) ^
feorfum eundo diftzi,tunc ejl , quum populo fecum difeor*
dante,res ad manum uocatur. Qualem duitatis fhttm Vergi * fleneid*,#
lius defcribityjic dicens.

Ac ueluti magno in populo quum fape coorta 'ejl %

Seditio, fauitq; animis ignobile uulgus:

I amq; faces, er faxa uolant, juror arma miniftrat. '

Similiter dicitur foditio in exercitu,in clajfe,in fchola,et]i quid
ejl tale. F aftio ejl diuijio ciuium in diuerfa fludia, quum aliqui
fc principes , er primarios in ciuitatc efficere conantur , inter
quos amulatio efl,qui er fattioft dicuntur,pro fe quifij; quam
maximampotejl ciuium multitudinem (qui clientes uocantur )
ad fe trahens , fibiq ; quouis patto per fas , nefas <k concilians:
qua pejlis inteflina eundas duitates duntaxat Italia infedt.
Bellum3Praelium,PiignaJ& Certamen, cap. lxiiii.
Ellum,ejltum ipjapugna,tum totum tempus,quo in mli*
tia fumus, quammiterati guerram uocant. Pralium,ipfim
tantummodo armorum certamen. N amer pugna, ccrtament^
etiam dtra arma fit. I nterdum etiam jit nudis uerbis . v,

s } Copia

*** iAVRE NTII VALLAfi*

Copia,# Copiae. cap. ixv.

COpia /aculas, potejhs <fc eft:ut , faciam tibi copiam inffU
ciendi libros meos.id efl,dabo tibi Jacultat e, uel faciam tibi
potefhtem.ut enim alio loco dixi/empcr iunftum efl cum uer*
bo fxcio,dunaxat apud oratores. N am poctee eum ahjs uerbis,
Aen.9. er precipue cum do. Vt V ergtlius :

Affari extremum mifere data copia matrii E t iterum:

*tn‘ '* Postquam introgrefii,cr coram data copia fandi.

,*« r-;.* Sine his autem duobus uerbis , copia plerunq ; pro abundantid
accipitur.Vndc diffa efl copia orationis,^ copia pecuniarum,
CT copia fi umenti. ln plurali quoq-, pro eodem flgniflcatoiut „■
noui copias tuasiomnium rerum copias habeo. Peculiariter a*
men appellamus militum multitudinamut copia: Pompeij,co*
pia Ca:farts,copi£ aduerfarioruipro quo imperiti dicunt,gen*
tes aduerfariorum, gentes noflr<e. Et in hoc etiam fignificato ,
Bpi.TP.Hb.8 . nonnunquam in fingulariiut Pompeius ad Domitium: Neque
«pwd Att. cmn -jfa copja antAm muititudinem fujlinere poteris. E t.

paulo post: E tiam atq 3 etiam hortor , ut cum omni copia quam
In Catii, primum ad me ucnias. Salluflius: Poflremo ex omni copia Cd*

* tilina neq ; in pr*lio,ncq ; in fuga quifquam ciuis ingenuus cd*
ptus efl. Vergilius in fecundo Aeneidos:

-Et qua fit me circum copiafluftro .

Elogium. cap. ixvf.

E Logium, efl teflipeatio de aliquo flue honoris , flue uitupfe
rationis caufa.V ituperatioms:ut Quintilianus, Non efl iu*;
dices , quod putetis ideo nullum adicZlwm ad exheredationem
iuuenis elogium,quia de [celere conjhret. Et alibi : Si exhere*
datum 'a fe filium pater tcfhtus fuerit elogio , propterea quod
is meretricem amaret. Mula funt huiufmodi exempla apud iu»
rifconfultos,fed unum fuffecerit Modeftini , ubi huius nominis
(nifi ab altero adiedn fit) interpretatio reperitur. Cuius hac.
uerba funt: Defertorem auditum , ad fuum ducem cum flogio

ELEGANTIARVM LIB. Illi. *«f
(id eft,cum uituperatione) mittit. Honoris caufa , ut M. TuU Lib.i.dtEn.
liwt: I n quod elogium plurima confentiunt gentes , uirum effe Tufc qu3eK(
ciuititis primarium ,crc. Et iterum: Quid elogia fepulchrorut tib.«.

Q»<f qualia fint , Suetonius in Claudij uitioftendit, dicens: Cap,t*

Nec cotentus elogium tumulo eius uerfibus a fc compofitis in*
fculpfiffe,etiamuita memoriam profa oratione compofuit. Se*
neca in Declamationibus: Decefiit negotiator,teJhmeto omniu
bonorum reliquit formo fam uxorem baredem , er adiecit elo *
gium,quia pudicam comperi.Pro fmplici autem fentcntiafua
teftificatione, C icero : Solonis quidem fapientis elogium cft,quo
fe negat ueUe fuam mortem dolore amicoru , lamentiscfc uacarc. ^

Condi&io,& Conditio. c a p. lxvii.

Ondidio,a condico nafcitur. Conditio,a condo, illud rd*

rius eft, quod iti luftinianus (fi'credimus hominem Gra*
cum Romanis iura potuijfe prafcribere) definit: Condicere,eft
denuntiare , prifca lingua. N uncuero abufiue dicimus condi *
ftioncm, aftionem in pcrfonam , quam ador intendit fibi dari
oportere. N uUa enim hoc tempore eo nomine denuntiatio fit .
Ergo condiftio erit uel hac attio, uel illa denuntiatio. Condi *
tio ucro multi his temporibus male ( ut pleraque ) ufurpant,
decipientes pro mentis qualitite:ueluti hic eft homo manfueta ,
er bona conditionis:quod antiqui dicebant* boni,cr manfueti
ingenij:nos quoq ; mafueti animi,?? mdfueta mentis . N os cum
dicoje illis dico,qui Latine loquuntur. N am homo bona con*
ditioniiyLatine dicitur,fi ad fortunas referatur, no fi ad mores *
Vt,iUc efi uirmagna,parua, mediocris coditionis:id eft,diues>
pauper ue,aut inter hos medius.Ego fim pofitus in hac coditio *
ne:id eft, fortuna, ac forte. CicerorO' miferd conditione admini*
ftradi cofulatus. Huic figni ficato illud pene par eft,quwm inter
plura eligeda fortis eft oblati eleftio:ut apud M ar. Fabiu, O b*
lati eft 'aiuuenibus tyranno coditio , ut dimitteret alteru ad ui*
fendam matrcm3ad diem praftitutum reuerfurumfiti ut nifi ac*,

cur

14 LAVRENTII VALLAE

curriffct ad diem , de eo , qui rejlitcrat , poena f 'umeretur . Dici*
mus igitur offvro conditionem, uelfiro , ud pono conditionem.
Hunquam fere per aliud uerbum. Q ue conditio dum placuit ,
u etiam fere femper dicimus,accipio conditionem. Vb apud Te*
rentiu/m , amatores C hry fidis tulerunt muluri conditionem,ft
uellet cis more gerere, fe daturos iUi pretium , liberalem $ mer*
cedem. I pfa itero accepit conditionem.boc efl,paftioni,promif*
fioniq; ajJenfit.Ab illo jignificdto non longe abfunt,offi:ro cie*
dio n an, do optione. H ac time folent efje inter plura,illud uerd
in uno frcquentius:ut,ojjiro elettione utru uelis eligedi: ej,do
optionem,quod udis potifiimum optandi:dcinde tu aut digere
te dicis,aut optare.Ofjvro conditionem Chryfidi,unam fcilicet.

Frondes, 8C Folia. cap. lxviii.

FR ondes arborum funt tantum. Folia autem er arborum ,
er herbdrum,cr florum quoque.

Excubiae,# Vigiliae. cap. l x i x.

EXcubie diurne , er noftume. vigilie tantummodo no*
fturrit c.

Suffragia. cap. l x x.

OiVffragid funt ( ut fic dicam) uoces , qua dicebantur ad co *
& mitia, in tabeHa'uc feribebantur , quibus fuam quifq ; decla*
raret uoluntatem de aliquo eligendo in mdgidratum: qualis cjl
hoc tempore cie ftio fummi pontificis, er eius quem Cefdrem
Augudum chridiani non crubefcunt appellare,a damnatis no*
minibus tyrannorum,qui nonmodo oppreffere Rempublicam,
ut nemo iam pofiit uocari rex Romanorumjed fub eorum gle*
dio, rex uerus cocli , er terre occifus eft. E t pedea idi infa*
ni,CT nodre religionis immemores, uocant diuum Augufhm,
diuum Claudium,diuum Traianum,quafi uulgus, atque horni*
nes pofiint principes referre in deos. Sed hec omittamus , hoc
tantum dicentes, Romanos non agnefeere regem aliquem. Et
quum cetere gentes in libertate fc ajferuerint , hoc multo me*

gis

ELEGANTJARVM LIB. 1 1 1 1. i*S

gis nobis licere, Suffragia igitur(ut dicebam ) funt uoces in ele*
dionibusiquod fufiragium,quia cuiprjejhmus , nimirum eidem
gratum facimus,hinc fddu ejl,ut fuffragium pro auxilio fepe
ponamus : er fuffr agor, pro auxilium fero. Refragor repugno,
proprie quidem in didisjed nonnunquam er in fidis.
Catulus,Pullus,Hinnulus,5C Foetus, c a p. l x x i.

CA tuli funt feraru fiue immitium,fiue mitium. Nam er ca*
tulos murium legimus. Pulli uero pecudum. Foetus auium,
er pifcium:quanquam er hoc generalius nomen eJl.V nde foe*
tificare , pro panre: er fcetura pro partu , ad omnia animalia
muti pertinet. C eruor um hinnulos dicimus,capreolorum quo *
quc3caprearum,damarum9leporum,jhndiumqi. Catulos quoq;
f'erpentum,ut Vergilius de colubro:

-Catulos tedis,atq; oua relinquens. Immaniumq, pifcium,qui Geore>i»
non edunt oua.Propric tamen catuli funt filioli canum . Vergi* £ .
lius: Sic canibus catulos finules- 8,4

C icero de Diuin. Erat autem mortuus catellus eo nomine, Lfl>. u

Lucs,& Peftis, c a p. ixxn,

LVtf,cr pefiis hoc differunt , quo genus , er ffecies. Nam
' quum in urbe,aut in agro fibrisyaliud'ue genus morbi fie*
uit,fiue folos homineSyfiuefola pecora,fiue utrofq ; corripiens,
lues dicitur: interdum etiam fi arbores , ac fati. Pedis uero aut
cito occiditydut cito abit ab co,qucm inuafit3qu<c eadem dicitur
pejlilentia. Nonnunquam tamen pro lue ponitur, atq j ad animi
tiitium fepe tran sfxrtur. .

Corpus, 3C Caro. c a p. ixxm.

Orpus potius,qu.<m carnem , noflrum uiuentiim dicimus :
v»>er hominem corpulentum potius,quam (ut aliqui loqutin *
tur) carnofum. Quintilianus in fexto : Corpulento litigatori,
cuius aducrftrius item puer circa iudices erat , ab aduocato la* t
tus,quid faciami te ego baiularc no pojfum.ltem in primo:Offa
detegunt: qux ut effe er aflringi nems fuis debent, fic corpore

o perien

- zt6 LAVRENTI I VALLAt

* o perienda funt.ldem in quinto,Neruis^illis,quibus caufa eoius

tinetur,adijciunt,indufti fuper corporis frecietn. Et alibiiHf*
ret aftrifta nudatis ofiibus cutis , er in fame fua homine cofum *=
BpHLt7.iib.7. pto iam membra fine corporc.Cicero ad Gallunr.Ego hic cogi*
to commorari , quoad me reficiam. N am er uires , er corpus
anufi.Sedfi morbum depulero , facile (utfrero) illa reuocabo •
Qjjod etiam fignificauit M artiahs , <j«twn <*if:

B^S>7«adCcf. Viucbant laceri membris jlillantibus artus, V

'inqi omni nufquam corpore corpus erat. »

Videlicet quod in corpore illius non erat caro,

* Lamina, 8c Braftea. cap. l x x i i t i.

LAminam tum farream , aream, plumbeam , fhnneam, quam
auream,argenteam,eleftream,orichalceamdicimus:Brafte*
am potius ex his poflcrioribus. Aut certe braftea tenuis efl,cr
fua fronte plicabilisiL arnina ucro crafiior,ex qua armatura co*
ficitur,er qua incenfa olim homines torquebanturmec erepi *
tat, ut braftea pr<£ tenuitate. V ergilius in fexto :

Talis erat frecies auri frondentis opaca
llice,fic leni crepitabat braftea uento .

Veruntamenita tenuis nonnunquam braftea efa , ut crepitare
non poftit:ut illa ex qua fit auratura,' er argentatura.
Munimenta,# Monumenta, cap. l x x v.

MVnimcnta funt munitiones caftroru,c<£terarumqi rerum ,
qua contra aduentum hoftium muniunt , fiue uaUo , CT
fbjja , fiue alio quouis modo , quo fint milites ( ut dixi ) ab ho*
flium aduentu muniti. Monumcta,i mutata in u , fepulchrajh*
tuat, tituli, libri, cateraq j , qu£ nos alicuius rei prateriumo *
neant. Nam de faturo (ut quidam uolunt) ideo fepulchra ap *
pellari monumenta, quod nos noftra: ipforum mortis admone *
antfalfum efa. In honorem enim mortui iUa tantummodo fiunt,
non in publicam pratceptionemiuixq ; monumenta dixerim,nifi
liter<e3aut alij tituli appareant:qu£ fi defintjnagis fepulchrum,

quam

ELEGANTIARVM LIS. IIIL *«7

sjuam monumentum erit. Liuius lib. x lviu Vtrobiq. ; mo= J

mmenta oftenduntur,ey jhtu a. N<roi er Literni monumenta,
monumentocfc jhttta fuperimpofitu,quam tcmpejhte difieifum
nuper uidimus ipji : er Roma extra portam Capenam in Scis
pionum monumento tres Jhtua funt,quarm dux P.er L.Sci*
pionum dicuntur ejfe,tertia poeta Quinti Ennij.

Opera,SC Opus. cap. l x x v i.

OVera efiaftio,ut dabo operam : er in iure ciuili, de operis
libertoru. Cicero de Officijs,No male prxcipiunt,qui fer = '**

tus uti iubent , ut mercenarijs ad operam exigendam , er iujh
pr<cbenda.id efi,ad Idborcm , er operationem corporis.fiue (ut
aitvlpianus ) openc funt diurnum officiu/m: Opus cfi finis, fru*

{tusqi opera. V opcrrf autorrn dicuntur ,cr opmt publica,
ipfa publica adificia. Nonnuquam uidetur opus pro opera ac*
dpi: ut Vergilius: Mollibus e firatis opera ad fabrilia fur git.

ad operas. Sed (ut uidcre uideor) quoties non ad laborem
corporis fied ad labore animi,cr arte , induftriamq ; r efficimus,
magis opus,qumopcra,dicendwmefi:ut,in opere ruftico,ino* 1
perc jaciendo, in opere fibrili,in opere textorio.Hanc diffiren*
tiam ia ponit Seruius: Hoc opus , er hac opera tunc dicimus, yj*®*
quando negotium ipfum pgnificamus , quod geritur. Si autem E*tui7mh£?.
feminino genere dixerimus operasfipfas perfonas,qua aliquid
faciunt:ficut cufiodia dicitur,qua cufiodit:ut, -Cernis cufiodia AoU.
qualis. N am ut hi,qni cufiodiuntur^ufiodia dicantur,ufurpa=
tum cfi:unie male cfi in ufu , cufiodia audiuntur : Hac Seruius.

Sed non abfolute definit opus , er operanv.utruncp autem horti
nominu in eodem pofuit loco T erentiusiQuod in opere fkcien = £nt*

do opera confwmis tua , fi fumas in illis exercendis , plus agas.

Opera autem pretium ab opera efi,ut uerftts indicat I uucnahs:

E fi operapretium benitus cognofcere,toto Saty.«,

Quid jaciant , agilentq; die. - id efi,fruftuofum efi, er ad rem
pertinens3idfo uel quia dccens,uel quia utile9uelgloriofum,uel
• , quia

*»8 LAVRENTII VALLAE

Ub.i.aburb. quia ineundum. Ab hoc nomine Liuius exorfus eft,dicens: Fa*
fturus'ne opcrtprctium Jim , fi res gefhs populi Romani ab
initio pcrfcripfero,necdum fcio,necfi fciam, dicere aufim.
Solacium, Confolatio,<3£ Solamen, c a p. lxxvii.

SOlatium , er confolatio idem funt , niji quod iUud re , hoc
uerbisfit. Quintilianus: Cadatis mferx folatium ejl habe *
reremuidentiwm.ldenvAtisobuiam confolationibus:zr ( quod
omnem modum feriatis excedit ) capatis in magna calomiatc
■ * laudari. N e c mirum , quum confolari fit oratione , Solari uero
femper fere aliter. N olo afferre plura male utentium exempla ,
qu£ facile quilibet fibi inueniet. C icero amen de Amicitia ait:
1 pfe me confolor,cr maxime illofolatio , quod eo eirorecareo ,
quo in amicorum difcefjii pleriaj angi folent. V trunq j refte di *
ftwm eft. Quid enim non refte Cicero dicat f Nam quum fe an*
qua alteru, quafi colloquio a marore reuocct,debuit dicere co *
folatur.Quia uero ordtione non utitur, folatium dicere potuit.
Solamen idem quod folatium efl,fed magis poeticum „ Vergit,
Solamenqi mali de collo fi ftula pendet.

Quo amen Boithius,cr quidam alij utuntur,
Affe<ftus,Affe&io,<SC AfTe&acio. cap. lxxvii 1,
Ffiftum nufquam uideor reperiffe apud Marcu TmA/mw,

ifrequentifiime affiftionem . Contra, apud Quintilianum

fiequentifiime affvftum , raro affvftionemiut iUo loco (fi modo
non eft mendo fus) ubi ait: Cupiditas caufa fceleris fuit, quauis
eius ira quantum efficiat in animis hominum, alis affvftio. Ne*
fcio an fit affiftus.Et in alio loco: lUa uero frigida , er pueri*
Dc Innet Jib.i. lis in fcholis affvftio . Affiftionem Cicero modo fic definit:
Affiftio eft animi,aut corporis ex tempore aliqua de caufa co*
muatio:ut Utitia,cupidias,metus9moleftia, morbus, debilitas 4
Delnuct.iib.t. ^ ^ ^U£ jn eo(jem gentre reperiuntur. Modo fic. Affiftio

eft quadam ex tempore, aut ex negotiorum euentu , aut admi *
niftratione,aut hominu ftudio commutatio rerum , ut non ales

qu4

Acn.3*

''Ai

ELEGANTIARVM LIB. ITIT. ztp
quales ante habitae funt,aut pier un que haberi folent , habendae
uideantur cjje.ln Tuf culanti idem nutor, e r alibi , uoluntatcm
** 'hominis afjvCli ad uirtutem, atty ipfam uirtutem animi , appel*
lariaffeftionem ait , qualis non ejl ajjeftut , qui Graece dicitur
mtS@' , quod ipfc Cicero interpretatur , perturbationem mas
lens dicere , quam morbum , quo nomine frpifiime utitur. At
Quintilianus non perturbationem, fcd affcftim nominat : ncty
ipfe aut folus, aut primus, fed pleriq ; ante eum, ut Seneca, Pii*
nius, Rutilius, Colmella,v alerius, Liuius,alijq ; multi. ita enim
ide ait : Alteram Gr£ci sraa©- Hoc<mf , nos , uertentes re de , ac Qs*oHLla>,«#
proprie, afjvftum dicimus, illa igitur (ut ego quidem fentio ) af* ap,u
feftio Grace dicitur, quam noRrates philofophi in Lati *
num uertentes appellant dijpofitionem. Aliquibus tamen uide*
ri pojjet definitio illa Ciceronis hunc quoq; fignificatim , qui
efl arao©- complefti. Quibus, quia ad rem non imltu/m attinet,
non fune repugno: cum pr£fertim omnes fere iurifconfulti, os
mnesq • ecclefiaftici feriptores ajjvttione pro affcdu accipiant .

Efl autc affvttus pars illa anim£ qualitatis,qu£ e regione ratio*
nis efl, Quicquid enim in anima, pr£ter parte illam memori*,
ratio non efl, affvdus efl : er rurfus , quicquid non ejl affvftus,
ratio. Ab hoc fit affvdo,quo etiam Cicero ipfefepe utitur in li*
bris ad Herennium : Non tam affectanda, quam ill£ fuperiores, L}Jj
fed tamen adhibenda nonunquam.Apud eundem nunquam(nifi
me incuriafefederit,aut memoria fidat ) legi afje£hitionem,fre *
quenter apud Quintilianum ,er c£teros,ut ibi : Nihil odiofius
dffe&ttione,id efl,afjvRu, conatuq; £tmlandi alterius uirtute ,
quam ajfequi nequeas refragante naturaiuel nimio afjvftu, ni *
mioq \ conatu alterius uirtutem amulandiiitt ut turpe fit,ac de *
forne, fic auide £muldri.

Latebrar,& Latibula, cap. l x x i x.

LA tebr£, hominum proprie dicuntur : Latibula , ferarum.

Quintilianus ; Et quamuis odio euerforis noRri euocatus Dedam.»,

t i latebris

x9o L^AVRENTII V A L L A E

U.i.de offif, c latebris fuis populusjubfellia non implet . Cicero: Videant, ne
quxratur latebra periurio.id ej},excufatio periurij.LatibuU no ^
nunquam hominunr.Latcbrx etiam fer arum. Liuiuslib. xlyii.
Jnter uepres in latebris ferarum nodem unam delituit.

De Luce,& tcnebris:Die,ac nofte, c a p. l x x *♦

LV cc,er tcncbns,pro die,ac node accipere folemus. Differt
tamen prima luce, d prima dic. Nam ibi intelligitur prima
pars diei, er quafi diluculumihic autem prima dies. Ita primis
tenebra, er prima node, ibi de prima parte noda loquimur 9
hic de node ipfd. ldcoq; ante lucem melius dicimus quam ante
diem,fi diluculum figmfecumtu, Nam ante diem, pro ante tem *
pus, dici foletipratcrquam fe de certo dic loquamur.ut , ante dii
flerim um:ucltar.te fextm calendarum Noucmbriu:idcfi9fcxto
die ante calendas Noucmbm. 1 n quo loco praecptum Pauli in*
ferere non inutile fuerit, qui ait: Ante diem decimum cakndaru*

C 7 pojl diem decimum calcndarum,£quc utroq ; fermonc unde*
cima dies fegnifecatur. Verum non quemadmodum ante lucem
tndius,quam ante diem, pro diluculo dicimus: fic ante tenebra^
quam ante nodc,pro crepufculo.fcd cdiuerfo potius. Keperitur
autc luci pro luce } ut uefyeri pro uefe>cre,cr ruri pro rure. C ice
Philip. « »;<£- ro *n Philippicis : Quis enim audeat luci i quis in militari uiat
catuiem, Diem pro diurno tempore, itemq ; pro certo tempore uolut cjfc
mafculini ger, ens,nottucrunt(fc v ergilitm indifferenter accepif
fe.Ego ttpien er apud hunc, er apud ctteros pro tempore ipfo
femper annoaui ejje fccmininu:ut,ipfa dies fecit hominem pru*
dente : cr,mnlr. t dies magnam dat hominibus reru expcrictiam*
Vnde P xdianus uult fieri dieculam, pro paruo tepore.Et apud
iurifcbfultos bima, trima , quadrima dic,pro tepore biennij,tri *
cnnij,quadrienmj:quod iurifperiti no intelligunt. Incerto testt*
pore P xdianus ide confcntic, debere efje generis mafifulini. D i*
cernas ergo hcjlerno dic, er craftinomon hc&erna die, er era*
feina.Ad diem no uenit3ad diem non affuit;id ejl,dic prtjlituto .

orttor

ELEGANTIARVM LIB. f II L

Oracor,Rhetor,<3<: Declamator. c a p. lxxxi,

O Rufor, qui caufas orat ucl in iudicijs , ucl in concionibus z
qui Gr£ce dicitur \ »ruf, id cfl, rhetor. Nos tamen rhetore
profcj forem rhetorice uocamus , non oratorem. Mirorq;, cur in
hoc tam facili, peruulgatofy nomine exponendo Vtftorinus er* Vtootfa.fii
rduerit.Declamator eft,qui fludens apud rhetorem in conuentu [“£. f.ckajk
fcholaflicorum fiftam caufam orat, id agens, ut in ucris pofted inucat*
cdufis pofit orare. I pfe quoq $ rhetor, er quicunque alius etiam
extra fcholam hoc ipfo genere utitur,fiue ut alios,fiue ut fe cx«*
erceat, declamator uocatur. Nonnunquam tamen more G r<f*
co reperinm poni, ut Cicero libro fecundo de Natura deorum:

Hac quum Cotta dixijfet, tum VcUeius , Ego , inquit, incautus,
qui cum Academico , er eodem rhetore congredi conatus fum.

Nam neqi indifertu/m Academicum perti/mijfem, neq; Jincijh
philofophia rhetorem , quamvis eloquentem. Rhetorem dixit
ucl oratorcm,uel rhetoricum.

Peregrinus,<3£ Hofpes,Diuerfonum,5i HofpLs
cium. c a p. l x x x i i.

PEregrf‘m«,er hojfres hoc dif)zrunt:qu6d peregrinus uoca*
tur,qui in duitate fua non ejl: Hojpes qui in aliena efl.Vel
peregrinus,qui ex noftra duitate oriundus non ejl: Hojpes qui
in noftra ejl. Cic.vos hojpites in hac urbe ucrfamini,ueflr£ pe ProMio.
regrinantur aures? Quintii. Attica anus Theophrajlu homine Cib.hcap.i*
alioqui difertifimu, annotata unius afjiftntione uerbi , hoffitem
dixit . Nec alio id fe deprehediffe interrogata refpodit, q quod
nimium Attice loqueretur. Pro hoc imperiti dicut fbrefes,aut ex
traneidoquedu enim mihi barbare ejl, ut barbarie emende. Ho*
fpites igitur funt,td qui in priuato alicuius hoftitio funt, quam
qui in publico, quod diuerforiu, uel tabernam meritoria appeU
lamus : tamq; qui recipit , quam qui recipitur. Vndc Ouidius :

-Non hojfes ab hoftite tutus. CiceroiPcr dextram ijhm quam pJoOdbM
hojfres hojjjiti porrexisti. Sed ille receptor proprie uocatur

t * bofees

DeAmic*

x9% L A*V RE NT II V A L L A E

hoJpes,qui priuatim,cr amicit^ (dufk recipit:undchofritivm
ut idem,¥uit mihi cum illo netus hojpitiu.id c}t,amcitidfanulia*
ritcr uti nubi hojpitandi apud illum, uel Mi apud mc.V nde ho*
jpitules homines , qui more, non pretio hojpitium fum com»
tmnicant.Hcfpitiu, er pmutum,w publicu dicitur. Limus Ta
rento Annibali per dolum prodito, ait hojpitia Mummodo Ro
manorum d militibus fitijfe direpta. Certe priuata, non publica,
laCato.fMo, c icero : Ex hac uita jic decedo tanquam exhojpitio , non tan»
qum ex domo: commorandi enim natura diuerforium,non ha»
binndi dedit.pro eodem pofuit diuerforim, cr hojpitium.

Conciuis3Conterraneus. c a p, l x x x u i*

< i o nciuis, qui ciufdcm duitatis ejh Conterraneus, quieiuf»
C \_jdem terra, hoc ejl, territorij. M aior e fl enim terra , quam
ftrbs,oppidum'ue,cuius habitatores uocantur ciues. Cic.Eortm
qui in hac terra fuerunt, magnamq; Graciam ( qua nue quidem
deleta cjl,tum florebat ) institutis» cr prxeeptis fuis erudierunt.
p,;„.inprtfat Plinius tamen Catullum conterraneum fuum uocatiucl quodex
Euuft, * diocccfi illa, uel quod ex urbe Jit V croncnf.V terq; cmnMus
ellve ronenfis.Nam illius nepos , er per adoptionem filius fuit
j$ouccomcfis,cr ideo Plinius Secundus cr ipfe ditius eJt.Qju*
dam librum nuper fic inchoauit: Fauonius ciuis meus,Qpttme
princeps,*? conful tuus.Qnum dicere dcbuiffet,conciuis meus .
Domnus enim duitatis, ciuemfuim uocdt, quia nonpotcjt ap*
pellarc conciue. Quemadmodu miles fodurn in militia , non mt»
lite fuum uocarc potefljed conulitonem.Et difcipulus em, qui
undeide praceptori dat opera, non difcipulm fum, Jedcoru»
difcipulu.Ediuerfo praeceptor non necat auditores fuos, codijct
pulos fuos fed difcipulos. Et dux in bello , no commilitones, Jei
nulitcs fuos appellabit. Licet C a far, e? quidd ahj appeUauertnt
V«rgA«i •». miiles rU0S commilitones, comparanda benevolenti* grana:ut
?0£^X apud verg. quifub « erjo homo

n,us ante ma- ^uatui non debuit quenqua fuuciucm appeuare,Jcd conciue .

pius ante ma-
lotutn.

ELEGANTlAR V& LI8. Illi.
nccYurfum aliquem principis confulem dicere.Konunquam tfe
mcm inuenitur ciuis pro conduis^ut L alius apud LUcan .

Nec ciuH meus efl,in quem tua clafica C afar
Audiero. Dicam tamen municeps meus,pro eo quod cft, eonciuvi
meus, quia communiceps non inuenitur.At quoties non appos
nimus proncmen,reftius fine appoptione loquimur: Audite cU
ues,fuccurrite milites, legite difcipuli. etiam p mei fuerint con*
ciucs, commilitones, cctidifcipuli. Quod pquando per b<ec po=
fieriora pne pronomine loquor,tamen pronomen fubinteUigedu
eft: ut, omnes me conciucs amant. C ur tu non das ccmtmlitcnis
bus parte flllc fcmper exagitat codifcipulcs quaftionibUs. fubin
teHigitur,mei:tuis,pios. Dicimus timc,tws efiis ciucs noftriiquak
p reipublicce noflra,noti quap pinguiarium aliquorum ciuiunu
De Praetor, Practoriusq?,& alqs magifiratuuni
nominibus. c a p. l x x x i m,

PR ator,qui praturam: Cctiful,qui co fultum: Quaflor,qui
qua fl uram: Aedilis , qui adilitatem : Ccnfcr , qui cen furam:
Tribunus,qui tribunatum: Primipilus, qui primipilatum gerit *
Senator,qui fenator eft,aut fuit.Vratorius,qui praturam: Cotta
fularis,qui confutatum: Qua florius, qui quafluram: Aedilitius ,
qui adilitttem:Cenforius,qui cenptram: Tribunitius,qui tribus
natum : Primipilaris , qui primipilatum gepit. Senatorius noti
dicitur fenatcr,fed ( ut dixi ) uel fenatorij ordinii,aut dc domo
fcnatoria.Tmpbator,qui triumphat proprie, fed etiam qui ali
quando triumphauit.Vt uittor exercitus,qui uicit. Triumphas
lis,qui triuphauit.Catcrum illa priora nomina funt fubftzntiudt
quia iunguntur cum adicclims: ut, diligens con fui, bonus tribus
nas, iuflus prator,fcuerus ccnfor.Hac poflcriora funt ddicftu *
ua,co quia iunguntur cumfubfiuntiuis : ut , homo confutaris ,
tribunitia tmlicr , pratoria fitmlia, cenforium cdifium. Quod
p dbpntfubpxntiud, fubintclliguntur: ut, Confutares rogantur
primi fententiam infendtu,proximi pratorij, deinde tribunitij :

t s inteUigi

LAVREN T I I VALiAE

intelligimus homines:quemddmodu in illis, plebeij , nobiles, po*
tentcs, ingenui , libertini. P roconful , non qui pro alio confule
praefl prouincia,fed qui cum potcfhtc confutari extra ordine
ad aliquam prouincidm adminitirandam mittitur : prteter quam
quod non duodecim fifccs eum pracedunt, qui procedunt con*
Julcm,fcd an tum fex, ut etiam preetorem , e r praftdcm . Pro*
prator non pro alio pratore pr£turam , fed extraordinariam
gcrit.lh.quc dicitur Proquaftor , er fi qui funt ali j huiufmodi
nominum magiBratus.

De locorum quorundam nominibus,et poflcis&s
uis horum. c a p. l x x x v.

RHegini ex oppido Calabria,Rhegienfes ex oppido GaUt £
Cifalpina: quorum oppidorum utrunip uocatur RhegiiL
Albani,0~ Albenfes , ex oppido Alba in Latio, Albani:ex op *
pido Alba ad lacwm fucinum , Albefesiqui 'a quibufdam Albani
dicuntur. Cumani ex oppido Cumarum in Campania , quam
nunc praue uocant Terram labori: Campaniam uero iUam rea
gionem,qu£ illi finitima efl Romam uerfus. C omenfes ex oppi*
do Como in ea Gallia, quam nunc Lcmbardiam nominant , in
qua ipfa Gallia, er finitimum Como efl Bergomum, undeBcr*
gomenfes. Pergamum , ex qua urbe Pergameni, in Afiaia qua ,
quia ob penuriam chart£, ab Athlo rege miffa efl membrandru
copia,mcmbrati£ Pergamena funt nominata.ln Afia cum dico9
prouinciam intelligo. N am in ea, qua efl tertia pars orbis ter *
rarum,regio quadam efl eodem nomine, quam T urchiam nune
uocant,non autem, ut quidam uolunt, T eucriam : quemadmodu
in Africa, qua er ipfa tertia pars orbis dicitur , efl etiam regio
eiufdem normms.unde Afros dicimus homines, non aute Afram
regione.Thcbani a 1 hebis in Gracia: T hebai k T hebe in Ae*
gypto.fed T hebai fecundum Graeam formam fi t.namej The*
bani,Grace T hebai dicuntur.Non h men occurrit , ubi in libris
gentilium legerim T hebaos.

Prifcut

fiLfiGAiJf lAkVM LIS, III t. *9i
Prlfcus,<3£ Priftinus, c a p. txxxvi.

PRifca,qUatfuperioribus fecutis,aut fuperiore £tate:ut,prifa
LatiniypYlfcus *rarquiniusyprifcd tanpora.Vri^inayqu£fu
ferioribus annis, ritenpbits,diebus, er qu£ noftrd memoria fu e*
riitiut, priftina tioftrd dmicitidypriflind benepcia noflra. Nc<£
ttfte hic dicas prifcdynefy illic priftind. At Uerp p de rebus, qiue
nonfenefcutityloqud)-if,prifHnuy nonprifcum dcccbif.ut , Vhd*
yos er T yrus nunquam in priPinu jhtim redibunt. Maria in
freto Meffdntnp Lbordntyne montes, p Lucano credimus, repe
tint priflind copnia. Atqui tantu temporis cpyex quo illuc mare pciagj.fcmpcp
irrupit, ut memoria: non inueniatur proditum.? dius pofi quin *
tentos, er eo amplius annos folet reuerti in priflinum curfm . petant tSfinia
Prorper,& Felix. c a p. lx xxv i t. monKfc

PRoftcr qui ddt-.Felix qui recipit profterititem. Sidus Ve*
neris (fi credimus mathematicis ) projpcrum eflindtus fub
illo pdere filix e/1. Dicimus ergo proprie homines quidem fili*
cer.deos autem, tempord , loca, aftiones , pnes, fuccefiiisprd*
ft>eros,crp qua funtpmilia. vtrunq ; tamen aliquan do recipit
exceptioncm.Nam er non fcmel legimus projpcram alicuius ud
letudinem:ut Suetonius de C affare, Tuiffccum prcftcrdualetu* g £♦£
dine.id eftybond,cr quapplici.Et de T yberio,ualctudinc pro*
fi>errima ufum eum effe ait. Salluflius : Sed pofi quam res ciui= jn catiL
bus,mwris,agris fdtis aufolyfdtisqy proftera uifa efi. Rurfus V er
gilius:Sis ftlix,noflrum^ leucs,quacun% laborcm.Vro eo quod Aca.u
efl,ps profl>era,cr benigna .

Saluber }& Sanus, c a p. txy vitt.

SAluber, pue ( quod ufitatius cft ) falubris, dicitur der, cibus,
potus,locusymulaq ; huiufmodiiidcm fire quod falutiprypue
falutaris.Sanus homo dicit ur,c£t er aty animalia.Res falubris prat
bet fanit*tcmyhomo uero recipit : qui poteft er praberc , tunc#
faluber,quap falutifer dici. Sed in utroque etiam aliqua reperis
tur exceptio. Siquidem fanum aere, fanum cibu/m , fanum tocum

t 4 uocamui

»JJ

x9(' lavrentii vallae

uocamus,quaji falubrem ,er praebentem fanitotem. Contra flaltt*
lalugurth* bns profano. Salluflius:Gcnusbcminufalubri corpore, uelox ,
patiens laboru,plerosq; feneftus dijfloluit.Liuius : Grauiore tem
pore anni iam circimafto , dcfunflfo. morbis corpora falubriori
cjfe coepere. Martialis dm deferibit uitom beatm,inquit:
Lt10.cpig.46. ^ jj nunquam,tom rara, mens quieta.

Vires ingenu£,jalubre corpus.
p rudens pmplicitos,pares amici.

Hi tres quos produxi loci, idem nomen habent coniunflm cum
corpore. Quare non auflm dicerc,ut dixit Boethius in transla*
tionibus fuis. Aeger an faluber.Nam de aequali fuo Cafiiodoro ,
qui apud nonnullos in pretio e fl , nunquam ideo jacio mentio *
nem , quia cum regibus fuis Theodorico , c r A larico, quorum
feriba Juit,Gotthicum fonat,zr barbarum.

Iucundusi& Gratus. c a p. lxxxix,

IVaiduSjCr gratus pc differunt, quod iucudus proprie in pro *
fteris. Gratus in aduerps. lucundu uoco no qui Utus efl, fed
qui Utitije efl alteriiut projfer,ac falubcr.vfqueadeo potefl qs
trishs,mocflusq; effle, er tamc iucudus: ueluti quu hofhs meus in
dolore efl,tucnuhi iucudus efl: er ego gaudens, fu/m idi minimt
EpilW.ii.4. fc. q uarc n3 locutus efl,q ait , I ucudos nos jaciat fu<e

intercjfle comemorationi. Sed ad diffvretiam Cicero ad Sulpitiit
cofolante de morte pli£ inquit:Scruius tome tuus omnibus offU
djs,qu£ illi tepori tribui potuerut, declarauit er quati ipfe me
Juceret,cr quam fuu tole erga me animu tibi gratu putoret fore,
cuius officia incudiora fcilicet fa pe mihi fuerut, nunquam tome
Eplft,» j.iib. j. gratiora. 1 de ad LuceiuiOmnis amor tuus ex omnibus partibus
fb * ‘ ‘ feofledit in his literis, quasateproximeaccepr.no ille quidem
mihi ignotusfled tome gratus er optotus-.diccrem iucundus, nip
id uerbwm in omne tempus pcrdidijflem. I dem ad Atticum: Fuit
enim mihi flepe er laudis noHr£ gratulatio tua iucuda,z7 timo
m cofolatio grato. Idem tome libro quarto inueftiuaru:Ejl mi *

ELEGANTI ARVM LIB. 1 1 1 1. i)l

bi iucunda in malis, c r grata in dolore ueflra erga me uolutas.
lucunda dixit, quap Letitti plena, er uoluptuofa , qualis eji in . i

projferis.Grata,quap plena dffvftus,dc p-uftus. ln incudo enim
tju<edam gratia eji delegationis, in grato uero etiam commodi
Quippe ajfeftus rofarum,liliorm,uiolaru,florumqi,dc pnttliu
iucundus eji. Ajpcftus plena: mefits,uberm olearum, grauiim
fruttu uitium, pinguium <£ pecorum, gratus : Et pueritia filio*
rum,dtq; infantia iucundior.adolefcentia uero, ac iuuetus grd *
tior,utpote utilior. I dem de officijs libro fecudo: Atque etiam
ilice intpcnfc meliores funt,muri,naualia, portus,aquarum du*
ftus,omnia'q ; qua: ad ufum Reip. pertinent . Quanqudm quod
pr<cfens,tatiqud in manu datur,iucundius e fi, time btc in pojie «
ru gratiora funt. Hieronymus nonunqud his duobus nominibus
cimea,quam o flendi, proprietate,^ diflinftione ufus eji.

Plura,Complura,Plcriqj,5<:Plcrunc5. cap, xc,

PL ura,er coplurd pc difprut, quod plura poffunt ejfe duoz
complura duo ejfe non pojfunt: illud ccmparatiuu eji , hoc
uero minimeiideoq ; no regit cafum.Plerique,modd autores pro
maxima parte accipiunt,modo pro notinuHi.Sallufiius:l n diui- Infaguttiu
pone orbis terr<e,plerique in parte tertia Africam pofucre,pau=
ci tantummodo Apam,cr Europam. Paulo pdft : Plero fquefe*
nettus diffcluit , nip qui ftrro , aut beflijs interiere : nam mor= Dtdaauift
bus haud fepe quenquam fuperat . Quint.V ideas plero fque itu
paratos. id eji, nonnullos, plerunque magis a priore pgnipea =
to,quam a poslcriorc uenit: id eJl,pro eo quod eflfirc femper.
Quintil.in amatore : E xcujfa funt plerunq ; languentium uitix
uerberibus . id efl, ttonnunquam. T amen in hunc fenfum btc
diftio(liue nomen , pue aduerbim pt )rard reperitur. Seruius
quidem nefeio an unquam utatur aliter.

Clarus,^ Praeclarus. cap. x c i.

C Larus er pr te clarus pgurate decipiuntur pro eo , qui tan*

quam fulgore quodam fdmte , CT glorti rcjflendct .Vnde 4

t i darifiima

LAVRENTII VALLAfi
cldrifiima,cr pr£clarifiima gejh dicimus . Sed pr£clarus noti*
nunquam pro bono reperitur apud Ciceronem : ficut apud eun*
dem Luculentia pro magnus : ut in Philipp. Luculentam txmeit
ipfe plagam decepit, ut declarat cicatrix . i n eodem opere ait:
o' prtcclarum cuflodcm ouium (ut aiunt)lupum.non claritas in
cujlode defideraturfed probitas :crgo pr£ clarum pro bono po*
fuit. idem in uelio-.Cum illo uero quis neget aftu efje prxclaret
Et paulo pofhCwm illo quidem(ut fuprd dixi ) aftum efl opti *
t ne,mecum incommodius . Nam non fiuprd dixerat aftum curti
iUo optimejed prxclare. verum ideo fic dixit , quia prxclare ,
CT optime idem roboris , c r uirium in pgnijicdtione obtinent .
Eoq, xf«Tiso p (quod efl optimum ) CT apud Grxcos acctpifo*
let,cr d nobis transferri prxclarum.

Fcftus,& Feftiuus. cap, x c 1 1.

F E flus dies, potius quamfitiiuusiRes fttiiua potius quam fi*
fh.Na fetius, fijh,jrflu, ad diem faftu pcrtinens.¥efliuus,fv*
fiiua,fejliuu,res iucunda,crlcpida:ut, oratio ftfliua, di ftu fijli*
um: fronde feftiuam legimus, non qu£ ad feflrn comparata fit,
fcd qux iucundd,cr Uta.Nam er feflrn frondem uocamus,qu£
fttits adhibetur. ietiiuwm multi pro flflo decipiunt .

Venale^ Vendibile. cap. x c i t f.

VEnalc,zr uendibile hoc habent differenti £ , quod illud fi*
gnificat rem uenditioni expofiam,hoc rem qu£ facile po *
tefl uendi.H£c domus efl ucnahs. id efl,profcripta , uel expofitti
• ueditioni.Et hoc de Curione fignificat Lucanus,quu dicit. Au*
dax uenali comitatur Curio lingua.id efl,pretiu,no ucntate,ho
nejhtcmfy f 'eques ex fu£ lingux facundia. Cicero in BrutoiHo*
ru£titi prope coiunftus L.Gcl.non tam ucdibilis orator,qudrn
ut nefcires,quid ei deeffct.Et in eode: N am populo non erat fit *
tis uendibilis pr£ceps qu£dam,cr cum idcirco obfcura,zr per *
'• dcua.,tum rapida,c 7 celeritate citata oratio . Et alibi : Nam ut
. fint ida uedibiliora,h£c uberiora certe fiunt. Vedibilc dixit pro

ELE G ANTI ARV M » LIB. IIII. *99

grdtim,cr quod animos hominum folicitet,ritu rcrum,qu a ad
fe alliciunt emptorem.Hoc a nendo uenit,illud a ueneo.

De Sciens feci, Prudens feri,& fimilibus. c a p. xciiii.

SCicns fvci,cr prudens fici: ite infcies,cr imprudes, atq; ig-
noras ficiihoc efl , quod cu jacere aliquid, fciui me facere iU
lud,dut ignoraui.At fcieter frci,ide efl quod cu fcietia,ac dottri
najvci.femperqi in laude efl fcieter quid feciffe . Scientem uero
quid ficiffe, tu laudare , tu uituperare folcmtis pro rei qualitate .

Si ergo fcieter facere femper laudabile efl : ediuerfo infeienter
fice re fanper efl uituperabile.Vrudetcr quoq; facere , opus pru*
detifC nimirum efliimprudetcr ucro,flultitia.T ame quid impru*
diter facere ignorater'ue,raro in ufu cjl,in cuius loeu uelutfuc «
cedit per igncrdtia,cr per imprudetia faftu,perfe neq; laudi ,
ftcc|; uitio danduAde enim efl per imprudcntid,fiue per ignora *
tia ficiffe aliquid botii,uel mali,quod imprudente, ignoratemefc
ftcijfeiquorwm neutrum aut pramiwm meretur,aut poenam. ^
c a p. x c v.

Marinus, Maritimus, Sc T ranfmarinus.

MArinum pifcem dicimus , c r aucm marinam , er dem
marinum,uel dcam,uel nympham marinam . N cmnatim
quoq. ; vitulum marinum,Lupm marinum , T urdu marinum,

*. Turturem marinum.Vraterea colorem marinum , cafum mari *
num , periculum marinum , fonum,fluflum. Aquam marinam,
non maritimam : naucm marinam , quidam etiam nauem mari *
timam.Rurfus oram maritimam, gentem maritimam, res mari *
timos, bellum maritimum , non marinum . ltemhominem,gen*
tem,urbem, triumphum trattfmarinum , non tr an [maritimum .
Horum omnium hac differentia cjl,quod marinu uocatur,quod
incolit mare,aut ex mari efl. Maritimum,quod mare accolit,CT
nd mare efl, uel ad mare fit . T ranfmarinum , quod trans mare
efliTranfmaritimum enim foret, quod trans locamaritima effet,
idem proprie quod mediterraneum ,

300

LAVRENTII VALLAE

Frequens,<3£ Celebris. ’ e a p. xc vr,

FRequentem locum dicimus , quem frequentare rmlti [olent :
ut urbs frequenti oppidum fr-cquens, platea frequens, ubi
multi honunes aut habitant, aut diuerfrantur. Quando autem de
perfona,aut de re animata loquimur, duobus modis dicitur : uel
de frola fic : Sit nules fr equens Jpcdntor prxliorum . id efr,cre*
ber,CT afr iduus. V cl de turba,frc:frequens populus , fr equens
fenatus.id e)},copiofus , er multus.Et quidem cum nomine coU
lediuo in frngulari, cum extern uero in plurali:ut , frequentet
ciucs , fr equentes frenatores. hoc ejl,multi , er numerofr . Ve*
runtamen quum dico,frs frequens, innuo adionem : quum dico
frequens locus , pafrionem . ille frequentat , hic frequentatur.
Cui frnulccfr celebns franpcrpafriuc pofrtum,tam ad rem,quam
ad perfronam relatum. Locus cclcbris,quod celebratur . Homo
celcbris,quod cum honore celebratur, er colitur.Fropter quod
in hanc ducor opinionem, ut locus celebris proprie fr t honora*
torum frrequentia cultusmon ita frequcns,neq; frequentia : quo
nomine qualifreunq; bomintm multitudo frgnificatur : quod ex
uocabulo hinc dudo probatur , quod efl celebritas ,qu£ tum
hominum coctum honoratorum declarat, tum dignationem ip*
fdm,atq; honorem. Quintii . Ante omnia futurus orator , cui in
maxima celebritate,^ in media rcpublica uiuendum cfr, afrfruc *
freat iam a puero non reformidare homines : nefy illa frolitaria ,
De Offi.iib.j, er uelut umbratili uita paUefrccre. Cice. Ita qui in maxima ce*
lcbritatc,atq; in oculis quondam ciuium uiximus , nunc fragien *
tes conjpedum f celeratorum hominum , quibus omnia redun*
Pro Archia. dant,abdimus nos quantumlicet , er frepe froli fimus . idem in
alteram frgnificationemiHac ta/ita celebritate famx, quum efrfret
iam abfrentibus notus,Romam uenit, Mario , er Catulo confit *
lib. Quare improprie , licet frequentifrime dicitur , locus ce*
lebrts , an defrertus . quafi contrarium frt celebrem effreab illo ,
defrertum ejfre. v bi enim baiuli,aut aleator es, aut lenones, freor *

ELEGANT IARVM LIB. I I I I. ?0f
tofy effe confueuerunt , quis ewn locum proprie dixerit edes
bremtnon aliter,qudm celebrati meretricem,aut nobilemiut f£*
pe legimus crjingularcm improbitatem, er unicum turpitudi*
nemiut in bonum,® ita in malum.

Ferus, <S£ Ferox. cap. x c v i i.

FE rus homo,qui animum ftrinu obtinet,ut Leonis,vrfi,Var*
di,Lupi. Ferox , qui peranimofus eji ad decertandu cum aU
tero,® ad uim alteri faciendam,at$ ad nocendum.

Corporeus, 8C Corporalis. e a p. xcviii. .

COrporeum eji exijifns ex materia , atq^ fubjhntia corpo* ^
rea , er ediuerfo lncorporeum:ut lapis eji res corporea,
uirtus incorporea.Corporale uero exidens in materia, fubjhn *
tiaq; corporea:®" ediuerfo incorporale: ut domus,jundus,ma*
cipium,corporalia funt,non corporca:iegatum,h£reditas,iurd,
incorporalia funt, non incorporea. Nanq; hic de qualitate agi*
mus,qu£ ineji fubjhntia, ibi de ipfa fubjhntia:quas res diliges
tius exequemur in dialedicis nodris. Et fanitas,uircs, pulchri*
tudo , bona corporalia appellantur , non corporea. P raterek
(ut alia ratione hanc differentiam didinguamus) corporeus, er
incorporeus non nifi cum hoc homine res,aut fubjhntia iungiU
tur, aut ubi res fubintelligitur.ut lapis ed res , fwe fubjhntia
corporea, non autem eji corporeus. Virtus eji res incorporea,
non autem uirtus incorporea . Omnia autem corporea aut tan*
guntur,aut uidentur.id eji,omnes corporea res,non autem jic,
res incorporea.

De Laffus^axuSjLapruSjFeflTugjDefeflruSjFada
gacus. Defatigatus. cap, x c i x.

LAjfum, quod labore fatigatum eji , tam animo , quam cor « •
porr.ideoqi ad ea demum jpcdkt , qua laboris molediam
fentiunt. Laxum uero magis ad inanima&,qu£ funt,lcta,mollia,
fiexibilia,non dura,tion rigida;ut,laxi rudentes, laxi funes, la*

X* chorda.Lapfus 4 labendo,quod uel corpore , uel per transla

tionem

50*

LAVRENTII VALLAE

tionem animo , er opinione labitur. Eejfus idem cfl, quod fati*
gatus fiue animo,Jiue corpore.Defrffus,defatigatusq-,qui ita. ftf*
fus,atq; fatigato ejl , ut non queat amplius , er fcpe a labore ,
atqi incepto quod infiitucrat,dejljht:ut in Bruto Cicero, E t ne
Ub.j. defatigaretur,orauiJJent.Et dcCrdtorr.Profifio nunquam con
quiefcd,neq; defatigabor ante, quam illorum ancipites uias,ra*
tionesq^cr pro cmnibus,cr cdtra omnia dijputddi percepero *
Bonum, & Bonitas. cap. c.
num generale nomen ejl , honejh pariter , atqy utilia co*
A* JO)pledcns:ut bonum animi,bcnum corporis,bonum fortuna
Bonitas ucro non(ut multi opinantur)idem utiq> quod bonum
honestum, fed idem quod benignitas, a' primo fit bonus uir,bo*
nus feruusybonus iudexiid ejl,iujlus, er exequens offici j fui de*
bitum : ab hoc bonus pater , bonus dominus , bonus deus,bonus
Acncai:hoc ejl,bcnignus,cr clemens , qua altera infliti£ parte
cjfc conslituuiu,uocantcs eandem beneficentiam . Nam iuslitia
partiuntur in duas partes:lusUtiam,qu<£ ejl fcueritas:c? beneft
eentiam, quam ego uoco bonitatem. Ergo qui plane bonjts effe
uult , plattecij iuftus,bi$ bonus fit necejfe ejl. Et hoc quidem ai
uirtutem pertinet.Efl autem er alia bonitas , non ex induftria ,
fed ex natura, tam homini , quam quibufdam alijs rebus attribu*
DcOffU. acjcero. er bonitate natur £ multi affequuntur , er pro *

grefione difccdi.id ejl, excellentia , er dote natur£ . Quintii.
Cap.». Atinfolo fcecutido plus cultor , quam ipfa per fc bonitas foli
efficict.Non dixit plus bonitas cultoris, quam bonitas foli, quia
excellens cultor indushria fit,non natura. Nonn unquam fa*
nien bonitas pro iuflitia,fiue pro honeflo accipitur . Cicero de
O fficijs tertioiQuum enim bonitatem alicuius,fidemqi laudat,
dignum ejfc dicut,quicu in tenebris mices. Quintii. in duodeci *
moiQuod fi in mediocribus etid patronis couenit h£c,qu£ uul
g o dicitur bonitasicur non orator ille , qui nodum fuitffed po*
teft effera ftt moribus, quam dicedi uirtute pcrftftustNonun*
qui etia bonum accedit ad natura uirtutis , et bonitatis ,Nam

|0»

ELEGANTIARVM LIB. IUI.
quu dicimus dc <equo ,er bono,no dc rigore iufiitix3et de ftM*
tno lurc loquimur ,fed quaji de bona xquitate.

Lubricus. c a p. c i.

Lvbricut locus efl, in quo nequeas infifiere3nec ingredi, qua
les sut hcrbx perfufx fanguine(ut apud Vcrgiliu deNifo ,
er Homerii dc A iace Oilei) aut aliter humeftatx. Marmora les
uigatafiapidesq; ucl humore conffrcrfi3terra glaciata3aqua ges
lata,pauimcta,c£teraq; huiufmodi, lubrica dicuntur . Inde per
translatione adolefcetid uocamws lubrica, in qua qui funt3uelut
in glacie facile labutur, Anguilla quoq;,congrus3murxna,cr fis
milia lubrica funt.Alio tame modo uidetur Cicero dixiffe lubris
cos oculos 3V imitatus eu Lattatius in libro de Dciopificio.ItA
enim ait ille de satura dcoru:Scd lubricos oculos ficit, er mos
biles3ut declinarent,/! quid noceret: er afpeflu quo uellent3fds
cile conucrterct.Ditti Junt oculi lubrici eo modo3quo d quibufs
dam pes lubricus, pro eo quod efl in lubrico . 1« oculi quafi in
lubrico pofiti funt,ut uix queant confiflere-.qualc efl quii dicis
mus:Spargo htmufloribus:pro eo quod cfl,fl>argo humi flores:
CT flcrno lettum p allio :pro eo quod efl, flerno pallium lefto,
Acqualis,<S<S Aequabilis, c a p. c 1 1.

AEquahs,quid fit, notum cfl,ut in illo: Sintq; pares in amos
re,cr xquales.Sxpe accipitur pro coxtaneo 3fiue co<euo.
Vt Vergilius: Aequdemq, ab humo miferans attollit amicum,
CiceroiEgo QU.Maximu eum qui Tarentu recepit,fenem udo
lefcens ita. dilexi3ut xquale.Et iterum:Ncc cu xqualibus folum ,
qui pauci admodit rejknt,fed cum ueflra ctid xate , atq; uobi=
fcum.AcquabilisJdc quod aqualis in priore fignificato:ut ide,
Non ius xquabil^uid utilitatis habcret,acceperat. Iterum:Et
uox reducitur in fowyn quendam xquabile , atq; conjhntcm .
Perfidus, 8C Infidus, c a p. cin.

P Er fidus , qui fidem uiolat : Infidus cui non efl fidendum.
Hoc d fido defeendit , quod habet primam longam ,
fiue fido d fidus : illud d fides , quod habet primam breuem.

Lib.*.

Lib. s- Aen.

In Cato.Maio.

Eod.lib.

Dctnuft.lib.r,
Ad Here, lib, j.

* LAVRENTII VALLAE

ideo# haec duo ddiettiud udrio dcccntu efferuntur»

Moratus}& Morigeratus* cap, c i i i i.

MOratus , qui moribus bonis ejl proditus : Morigeratus,
participium ex morigeror , quod efl morem gero . id efl,
obfcquor,cr obedio. Vndemorigerus,obfcquens,obediens,z T
facile morem geres. Quod Accurfeus non intclligens(quid aute
inteUigat,fe ignorat,quid fit morem gereret )pro glofja [criptis
reliqui tySoludt ApoUo:qudfi aut<enigma ejfet , aut Apollo fol*
uere migmata [oleret magts,qum proponere foluenda.Et ali •
bi:Primipilus,inquit,nomen Graeam esi.

Poteruus,ProcaXj<36 Petulans. cap. c v.

PRotcruus,procax , er petuldns , multum femilitudinis ha*
bent,cr quaji aliud dlio magis increfcit,tam in fdttis,qu'am
in dittts.Tria h£c,tim qudndam lafciuidm> libidinemq j decla*
rantytum iniurUmmam er proterud, petulantemq, ; eodem loco
dc inhonejh focmina apud Ciceronem legimus pro Calio:Si uU
diu libere yproterua petulanterydiues ejfusc,libidinofa meretrU
cio more uiucrct.Proterudm minore gradu, quam petulante fi *
gnifecauit.PetulanSypro libidinofojdfciuoq j accipi notu ejl:ut,
-P etulansq; iuuenta. E t O uidius:

Quinetiam ut peffem uerbis petulantius uti.

Non fcmel ebrietas efl fvmlatx nubi.

Id ejlylafciuius , er licentius . Procaces quoq; meretrices legi *
mus, qualis Bacchis Terentiana , catera:# impudica: mulieres,
quae pudori fuo(qu£ una dos fpeminarm eft)ite uerbis quidem
mordacibiiSyfbml er turpibus parcunt, dfeipfis ,fuccq; condi*
tionis [amittis capientes principium.ProteruiaJeuior quxdam
contumelia , Procacitas maior. Petulantia maxima. Cicero in
Sadu&iwm-.Nein idem incidam uitium procacitatis , quod huic
obijeio. Et iterum : Non enim procacitate lingua ,uita fordes
eluuntur. Atq; iterunr.Nam quod ijh inufitata rabie pctuldntcr
in uxorem, filiam# meam inudfifti,Et iterum in eadem : D efine

bonos

ELEGANTIARVM LI B. IIIL 30 $

bonos petulantifiima itifcftari lingua : define morbo procacia*
tis itio uti. SaUuJliusin Ciceronem:Grauiter,cr iniquo animo
malcdiftn tua paterer Marce Tulli , fi te f cirem iudicio animi
magts,qum morbo, petulantiaijh uti. Et iterum:Bibulu/m pe= k***»
tulantifiimus uerbis Udis. Hac eadem nomina in fittis quoque
nonnunquam reperiunturutfi quis ambulans per impotentiam
mentus,obuium cubito .feriat , aut cum contumelia fibi cedere
cogat , hunc proteruum dicimus. E t Vergilius Aufiros proca* Verg.t.Aea,
ces uocat. Et ab eodem : -Har diq; petulci floribus infultent -
diftum efi,quod hoedi foleant iniuriam facere , per animo fio* procacibus au-
tem quandam tranfeendendo fepes,zr in alia loca penetrando: Seorg.*,
qua iniuria petulantia ejl.

Orbus, dc Coelebs. c a p. cvr,

ORbus,eJl quicunq; aliqua re chara priuatuseft. Proprie
autem parens amifiis liberis , quafi anujja luce oculorum .

V nde illud frequens, Parens liberorwm,4n orbus fit , plurimum
difht. Et hinc orbitus, qua ejl illa qualitas patrum pofl amifios
liberos , ut uxoris uiduitas poft amiffum nutritum. Quintilia * Qs*n‘»'UJb.r.
nus de patribus, in ipfos loquens pro uxoribus,ait : Non habet cap*,0•
orbitas ueftra lacrymas fuper ardentes rogos , tenetis incon*
cuffam , rigidamq ; faciem. Contrarium huic ejl, quum dicitur
crbus,quafi orphanus,ut apud Teretium: Orba,qui fint gene* inPhorm. a&
re proximi , H is nubant .- E t hinc orbitas apud Marcum Tui * *•&<**•
lium lib.i 1 1, de Oratore, quafi orphanitas.Deplorauit enim
caufam,atq; orbitate Senatus,cuius ordinis d C ofule, qui quafi
pares bonus,aut tutor fidelis effe deberet, tanqua ab aliquo ne*
fario pradone diriperetur patrimonium dignitatis. Ccdebs,tam
qui caruit femper uxore, quam qui nuc caret: et inde coelibatus.
Diuturnus,Diutinus, Praecox, Serotinus, Pracma*
turus, Maturus. c a p. c v 1 1.

Diuturnus,^ diutinus nihil difjvrunt.Vtrunque enim er in
bonum, %r in malum reperitur:cr utrun d diu,fiue diu *

u tim

• tATRENTII VALLAE
tiu/t ucnit.Sed unum eo modo formatur3quo k die diurnus3kno*
fte notturnmaherim quomodo kfero ferotinus3a mane fjue d
Matua,qu£ dea eji , matutinus:utq} aliqui utuntur , a uefterc
uefbertinus. De diuturnum plurima exempla funt.De diutinus
, apudCiceronem perpauca. Ad Brutum ficfcripfn : Liberatu
deftdcrioyodioch diutina: feruitutis. Quintii. Nonficconjun*

* duntobuios grauibus catenis colla Jbidentia3nec diutino Jqua*
lore concrea jacies. Quid dixi ferotinus a fero , uideorjigmfi*
calfefero pro ueftere,non pro eo,quod ejl arde 3fiue poft tcm*
pus.Htc enim tria fero fignificat , qua: omen pene idem funt.
VndyCr uera fignificatio ejl pro uejfere , quod eft po^t occa*
fum. Altera qu£ hinc nafcitur,qu£ ejl pofl tempus. Quod enim
po&folu luce ejlyiduerc potefi pofl tempus dici. Cicero quum
dccufdtor Milonis identidem interrogans3inJhret3quo tempa*
ye Clodius effet occifus3urbanc refcondit , fero.non am horam
intelligens,qukm ardius occifum,cr pofl tempus, quo debui)*
fet occidi Tertia fignificatio ejl , pro ardeiut apud Senecam
in Hercule furente.

Sero nos illo referat feneftus. ^ •

Hemo ad id fero uenit,unde nunquam,

Crn fcmcl uenit3potuitrcuerti.

Serotinus igitur quum a primo fignifiedto (ut quibufdam p
cet) uenit,qui dicunt horam ferotinam, tempus ferotinum,plu*
uiamferotinam, trn a posterioribus. Appellamus enim utpr£*
coccs uuas, pr£coces ficus,pr£Cocia poma, qu£ ante Icgitimu,
confuetimq ; tempus , fiue cito maturefeunt , iaferotinas uuas,
ferotinas ficus , ferotina poma , qu£ poti legitimum tempus,
confuetimck c£teris pomis, ucl arde maturefeunt . Trxcox
duoai ingenium per translationem dicimus , quod mmis cito
. maturitatem confecutum,nimisq; cito uidetur adoleuijfe.ldeoq;
ait Quintilianus, illud ingeniorum uelutpr£cox genus non
*4* temere unquam peruenit ad frugem id ejl , non fere unquam di

ELEGANTIARVM LIB. IUI. 507

perfidio/iem,tanquam ad frugem,fruftumcp peruenit. Precox,
quafi ante tempus excodum. Huic finule, ac difiinule efi , pr<e*
maturus,quodefl ante, quam fit matum, er dnte maturitatem:
utyfcgetes prmatttr*, frumenta praematura, poma praematura,
id efi, nondum matura. Et per translationem,prcematum fum
militi*, praematura aetas, praematura legatio,procmatura allocu *
tio,pr<cmdtura podulatio.idefi, immatura. Quanqudmmatu*
tum ipfum iri frugibus proprie dicitur, er id uno modo:in per* s .
fonis uero figurate , er hoc duobus modts : Vno fic : E go fum
maturus audienda philofophi<e,tu es maturus rei militari.id eft,
perfidionem temporis habeo ad hanc rem. vnde fenilis aetas
uocatur matura , quafi omnino perfida , er tempus debitum
djjccuto. Altero fic: Ego fum homo maturus.id e jl,perfiftts mo *
ribus.zr in hac fignificatione non componitur. Inde mature*
fco, maturus fio. Et maturo maturas , maturum facio , uel per *
frcio,atque frftino. vt Vergilius: Maturate fugam.- Cicero ad
Herennium in aetate maturrima dixif.proin aetate flftinatifii*
ma. Et mature aducrbium,pro cito .

Annuus. cap. evur.

AN nuus eodem modo dicimus , quo diurnus : otium diur *
num , fiatium annuum , unius diei ,unius'ue anni. An*
nuus quoque quomodo quotidianus. F ebris quotidiana efi, qua:
fingults diebus uenit. Ita apud Vergilium : -Atque annua
magn* Sacra refrr Cereri- Id cfi,fingulis annis. Et duo iUi G<or&*«
Epicurei philofophi annua fibri quo die nati fuerant , eorri*
piebantur.qua fibri er mortui funt, atque eodem quidem die.

Didum efieago annuum, quafi anniuerfarim. Nam ut fi*
fla , itafrbres quibufdam , quorum etiam Augufius frit, anni*
uerforiae funt.

Capitalis. cap. cix.

CApitale odium , quod caput , er uitam alterius petit. Ci* DcAmic
cero: Cum is tribunus plebis capitali odio a Qu.Pompeio,

# * qui

,08 lavrentii vallae

qui tum erat confuljifiidcret. I tem capitale fupplicium , capi*
txhs morbus,qui caput alterius petit . Capitalis autem homo,ca *
pitalc uitium , capitale peccatum , non quod petat alterius ca *
putSed cuius caput, aut propter quod caput committentis peti
Dc OClib.j. debeat ad poenam: ut idem. Capitalis Etheocles,uel potius Eu*
ripides.Et alibi , Fieri ait in duitate uitia capitalia.

Meritorius. c a p. c x.

Me ritoriam tabernam, diuerforium,atq; hojpitium merce*
narim uocamus , quo cuique introire licet danti merce*
dem. Nctm merere,merccde operari,laborare,atque alteri infer*
uireeft. ideoik merere,in militia eji exerceri,proprie tamen Jp e
ftipendiLac pr<mij,quod dicitur, flipcndia facere. Hinc mere*
trices didat, fuame? ipfe militiam exercentes,ac jtipcndiajua
facientes. Et inde adiedium meritorius, meritoria, mento*
rimiundefcorca mafcula,pucri meritorij uocanturmam pucU<c
non uocantur meritori<e,quippe .proprium fum habentes no*
men , quod eji meretrix. Quidam aiunt hos pueros, dici Cata*
mitos,quod mihi non uidetur,fed potius .concubinos : mentorq
PhUipp. nanque,ut meretrices, pretio merent. Cicero in Antonium: 1 n*
senui pueri cm meritorijs , fcortx cm matribus familias ucr*
fabantur. Ingenuos liberos dixit,meritorios ergo non liberos:
quos mango,qui ideo homines mcrcatur,ut uendat , commoda*
re etiam abutendos pretio (olet. Siue Sii dominorum pernujju,
aut ipji fuo iure projhnt , appellamus corpus mentorim tam
■ puerm meritorium,qum meretricem: orationem quoque mc*
ritoriam , quafi uilem,cr male coemptam.

Infenfus,#- Infeftus. c a p. ext

T Nfenfus uchementer iratus,?? odium gerens. I nfeftusuehe*
i menter moleftus, atque in aduerfum uadens. 1 nde injejhre,
incurjibus crebris molejlia ajjicerr.?? pgna infejfa, quxinad*
uerfum tendunt:hoc efl, uexiUa in hofaem euntia , ut molejtiam
inferant. Molejhre autem rarius reperitur,quam injejhre. Mo*

ELEGANTIARVM LIB. IIIT. $o9

dcjlinus iurifconfultus ait: Ab Aurelio Sempronio fratre meo,
neminem molejhri uolo.

Praefens. cap, cxn.

PR*fens,non modo quod ejl huius temporis,fed etiam alte*
rm:ut Cicero,Ego incolumitati ciuiu/m primum ,er poitea
dignitatiiiUc pr<cfenti potius dignitati,qumfutur£ confidebat.

Demortuo loquitunergo non nunc praefenti, fed tunc. Quin* Lib.»*,c.«o.
tilianus de ipfo Cicerone iam defundo loquens ait: Poftea uero
quam triumuirali profcriptione cofmptus ejl , pafiim qui ode*
rant,qui inuidebant,qui /emutabantur , adulatores etiam prae*
fentts potcntU,nonrejf>on furum inuaferunt.Vr<efentispoten* ’ •

tia,qu£ tunc erat pr/fens. Neque in praeteritum modo , uerum
etiam in futurum:ut Horatius ,

Pleraqi differat, er praefens in tempus omittat: De Art. po?&

Hoc ametyboc Jpernat pronufii carminis autor.

1 n prafens:id ejl, in fuum tempus , ut dixi,cr quando tempus
dicenda rei aderitmifi accipiatur pro impraefentiarum.

Vtidem fecundo Carminum :

Laetus in praefens animus, qmd ultra e fi, °ie **• •

Oderit cur are,cr amara lento
T emperet rifumihil ejl ab omni P arte beatum.

Prafens quoq; dicitur fubitus, er non dilatus in adterm tem *
pus. VtVergitiw:

Praejentemq; uins intentant omnia mortem. V uttenalis: Saty. u

Poena tamen praefens cr, praefens ultio. Vtidc prafentifiimu
periculu/m,er praefentifima medicina , remedium praefentifii «
mum,uenenu prae fentifi imum, quod etiam procfcntancwm uoca*
tur.Pr<cfcntifimum,quia jhtim aut fanat, aut occidit. Et quo *
niam ea qua proefente uim , ajfcfiumq ; exhibent procfhntiora, ■
acpotetioracaeteris uidentur,ideo in hunc quoq; fenfum accipi
folet:ut,praefens animus,dicitur praeflds,atq; excellens. Et prae*
fens remediu,pracfens<fc uirtus.id ejl,potens , er in primis effi *

JIO LAVRENTII VALLAE

cax.lnremprafentem,non tempus, fed locum fignificat:ut CiV.
Offic.lib.i. Vt fi conflitueris cuipim te inrem prafentem effis
uenturm.id efi,ad locum , de quo controuerfia efl. Liuius lib.
xxxvii i.Refponderi legatis utriufq ; partii placuit 3miffu*
ros fe in Africam,qui inter populum Cdrthaginienfcm , er re*
gem in re prafenti difceparcnt. idem lib. xivm. Eodem
. ■ anno inter populum Cdrthaginienfcm , er regem Mafiniffam

inre prafenti difceptatores Romani de agro fuerunt. V aleriut
Max.lib.v 1 1. Quint. Fabius habeo arbiter dfenatu finium
conjiitucndorum inter N olanos,cr Neapolitanos datus,quum
in rem pnefentem ueniffct,utrofq. ; feparatim monuit. Ad tem*
pus,duobus modii fumitur.Vno ad conditionem temporii ,ne*
cefimtcm3opportunit&tem. Cicero pro Milonr.Qudm ad tem *
pus apta fundationes. Quintii. Fingere nimirum ad temput
uidebor,cr rem nimium manififhm imprudenter complorare.
Altero ad Jfiatium tcmporis:ut,filebo ddannumfiatebo ad tem*
pus.id cfl,ufq3 ad annum , & ufque ad tempus quoddam , uel in
Lib. xo.cap.4. tempus. vt Quintii. Optimu emendandi genus, fi feripta in ali *
quod tempus reponantur,ut ad edfoft interuaUum uelut noua ,
atq; aliendredeamus.id eft3ufq; ad aliquod tempus. Nam fape
fubintelligitur ufifciut idem,Neque id ueteribus Romanis dede *
cori fuit: argumentum efl facerdotum nomine ,er religione du*
rans ad hoc tempus falatio. id efl,uf \ue ad hoc tempus.

. Stulcus,Fatfcis,<SC Stolidus. c a p. cxm

S Tuitus, qui imprudens cjl,cr improuidus : multiq; non
infipientes homines aliquando fluite agunt. Fatuus plane
infipiens efl , traftum d fapore ciborum. Nam quum iUi
non fapiunt , futui dicuntur. Ita homo qui non fapit,fatuus
UMj.tpig. uccautr. Martialis:

Vt fapiant fatu* fabrorum prandia beta r,

• o' quam fcepe petet uina,piperq; coquus.

Melior huius uocabuli uidetur hac caufa,qudm ea qua quibuf *

dam

ELEGANTIARVM LIB. I III* |W

iam placet, fatuos dittos , qui furor* quodam ( quali uxorrc*
gis Fauni Fatua nomine , corripi folebat) fatura prodicunt:
utilia faciebat. Stolidus efl, qui proxime accedit ad naturam
fenfumq} pecudum .

Beatus, c a p. c x 1 1 1 1»

BEatus,qui rebus omnibus ad uita ufum,ornatumq; jpetfa*
tibus abundat, idcoq, locupletes fane omnes beatos uoca *
mus,ut apud luuenalem: -Vetula uefica beata. Et Cicero:Sint
florentcs,fint beati. Et alibi: Crotoniata quondam quum flo* en '**
rercnt omnibus copijs,es itu Italia quum in primis beati nurae*
rarentur.Vnde apud inferos in Elyfijs campis beati uocantur,
es d nobis qui apud fuperos uiuunt: ut pene idem fint felices
es beatifftlicitxs es beatitudo. Felices, in quam,omniwm bono =
ru/rn compotes.Sunt es alia res profua quaque natura beata ,
falicesq;,ueluti de uoce apud Quintilianum : Ornata erit pro= Ub. u. cap.j,
nunciatioycui fuffragatur uox facihs,magna,beaa , flexibilis,
firma,dulcis,durabilis,clara+pura , fecans aera,auribus f edens.

Beata dixit pro eo,quod ejl plena , es perfida. Et alibi : N am
uocis, quantam in nullo cognoui, felicitas.

Mollis homo, Molle opus. c a p. c x v.
x yr O ttii homo dicitur, es molle epusihoc in laudem, iUud iit
JV xuituperationem. Vergilius: .. Georg.»,

India mittit ebur,moUcsfua thura Sabau idem:

Excudent alij JpirantUmollius ara:

Credo equidem uiuos ducent de marmore uultus.

Quod non fine ratione fattum efl. N am qui non fuerit [euerus,
fbrtis,es conjhns , es in morem rei dura patiens , refijlenstfc
fortuna ucl aduerfa , uel blanda, hic mollis efl ,Jinulis cera,es
tenellis plantisiquum prafertim qui mollicula membra habent ,
fare molli fint mente,ut pueri , fccmwaq;. Contra autem nuli *
tes, nauta, agricola,ut corpore,ita animo indurati putatur.Hoe
igitur modo modis accipitur in uitiun 1. 1 n laudem uero, quod

u 4 ut

9» LAVR. VAL. ELEG. LIB. II II.

ut uitio datur durum:ut durus cibusjurum cubile , dum folum,
ita durwm ingenium , ueluti dum equus ad domandum , durum
ingenium addocendum , er ad (ut fic dicam ) fculpendum:ea*
dem ratione moUe dicetur,quod non efl durum , eriteu laudabi *
le. Quintiliano* de fignss loquens, inquit : Illius opera duriora,
huius moUiora.Dicuntur autem figna,opera fculptilia,fiue fit*
filia, fiue catera eiufmodi ad effigiem animalium fabricata:
quemadmodum tubule , opera piftorum. Siquidem in tubulis
antiqui pingebant, non in parietibus. H cec talia magis dicentur
ntoUia,que fiunt,qu'am ingenium , quod facit.

Crudus. c a p. . c x v i.

C Rudus uocatur , non qui cibum indigeflum habet in flo*
machoyfed qui egre,difficileq; digeflibilem,cr a quo ofjin
ditur,uel tanquam nimio, uel txnquam noxioiut Cicero de Ro* -
fcio,Qui in ccenam non ucniret,quod effet crudior. Et Quin*
tilianus Crudo oratori declamandum non putat. At cibo indi *
gejlo fcre e r oramus,er negocia agimus , uel magis , quam di *
geflo.Siquidem digejlo , er modificato cibo iterum refici ma*
lumus,quam cetera fucere.AppeUamus autem homine crudum,
preefertim qui efl truci afpettu , quod eius ajpeftu oculi nofki
offenduntur , ut ftomachu s cruditate cibi : uel quod facies au*
dum habentis animum infuauis, er foeda efl , ut facies crudum
jlomachum habentis,fiue audum cibum in flomacho. E fi
etiam audum idem quod refens. Vnde audus dolor,
audum uulnus. E treaudefeae dolor, er uuU
nus dicitur,quafi renouari.Et auda poma
dicimus, que non funt matura : ut
1 Cicero,Que auda funt,ui

aueUuntur: que autem
, co#s,er matura,

decidunt. a

J v LIBRI Q.VART1 FINIS* ^ .

aut inani excu*

jl. i * i “ r r i

nus agitur peregrinanti femper,cr per omnia
maria,terrasq; uolitanti , proxima etia ceftate,
er quidem tota militiam experto:quod utrum
bonesliore,an magis necejfaria caufa freerim,
haud equidem fcio. illud tamen uel me non affirmante, indubi*
tatum eundis effe non ambigo,qu<e mdxima,dtq ; adeo folaflu*
diorum prcefidia funt,ea nubi omnia defuijfejiterdtorum con*
fuetudinem,librorum copiam , loci opportunitatem , temporis
otium,ipfam pofkremb animi uacuitatem. Quorum fingula qui
plurimum incommoditatis affrrant,quum defunt, quid tandem
putandum efl,uniuerfa ficifjet Tornet fi repugnauimus afiidue ,
er quoad licuit necefiitatibus reluftati fimus, interq ; nauiga *
dim,peregnnandim,militandum , frequenter ad ftadia reffec*
icimus: ita ut fi nihil lucri in literis (quod optabamus) certi
( quod proximum eft) nihil damni faceremus: quod fi non con*
tigityidfturam hanc multarum rerum notitia,quas uel uidimus ,
uel fumus experti, fbrtaffe penfabimus. H ac enim pracipue uia
Homerus informandum effe uirum fapienta
exemplo. Itananq; OdyjJeam inchoat:

Dic mihi M ufa uirum capta: pojl tempora
Qui mores hominum multorum uidit,zr urbe
Quanquam quid tergiucrfatmr,quid blanda,
fationenos fallimus! qualefcunque redierimus , nihil tamen quo
dote filice iam me ab fente adulta: ampliare queamus,attulimus,
C r collocandi iam tempus efl,fatiusq ; multo quam primum nu*
ptui dare, quam diutius cuftodicdo, pudicitia: periculum adire i

u s • • mira

JT4 LAVRENTII VALLAE

Jftira enim cji puetla,uel procorum,ucl amatorum multitudtk
Ipfa quocp teneri amplius non uult. E t ( quod me ualde folicitu
jacit ) atios magis incipit amare,qum patrem. Quare non ua*
cat comparare plura, quo Jplendidius,ac magnificentius collo*
cemus. Sex nanq ; tkleiiti^qua ante profiftione noflram parta ,
ac repofia erant, in dote dabimus: quod quum fatos effe debeat,
tamen plus ejl imito quod posihac temporis accefiione adijeere
poffemus. Et certe finulia impedimenta (ut de morte taceam )
extimefeenda funt. N e forte (quod dij omen auertant > ucl ab*
fente patrc,ucl mortuo, filia (ut qua eamte^atq^ adeo ea me*
te Jit) prostet. Sufficiant igitur huic operi quatuor fuperiord
Uolumma,quintuml £ hoc de uerbis , accedente [exto de notis
autorum. Quod fi etiam plura feribendi facultas, tepusep, fup*
peteretynefeio an jaciendum putarem : ciim fciam , ea qua uel
optima3atqi pulcherrima funt,niji compendij gratia iuuentur,
ut pontificales olim cccn£3 longitudinis futtidio laborare : fi*
mulqi huius, de qua loquor, materia, neminem (de prudentibus
loquor ) uniuerfim corpus aggredi effe aufum,fuam fibi unuf*
quififc particulam ad feribedum delegit,fiue ne longiore opere
legentibus faftidium mouerct (quod enim uocabuhm no fuam
habet in fignificando elegantiam r) fiuc immenfitatem , in fini*
tatemq, uoluminum ucritus. Quibus rebus me quoq • motu fuiffc
futeor,cum mea Jponte,tum illorum exemplo maxime,ne [em*
per imperfc{hm,ne femper inclufum habere,ne femper efflagi *
tantibus opus negare uideamur:ne'ue quibus obfequi,crd qui *
bus laudim fujjragia nancifci cupimus , cifdem iufta querela ,
iuslaq j uituperationi/s materia pr abeamus. T um eo quod in fi *
diatores , er fures re expertus (ut fecundo libro dixi ) cauerc
debeo,quos nunc multo plures effc,ac fore amici oflendut:quai
caufa P rifeiano (ut ipfc testatur) fuit,ut ftftinantius opus iU
ru, ^ P lud de arte grammatica ederet. Hac eadem nos caufa,c? cate*
rif, quas enumer animus , fumus adatti non modo ut fiftinan*

(

ELEGANTIARVM LIB. V. 3 IS

tmlibros noSlros,uerwmetiam ut pauciores ederemus. Et illi
tentum xmulorum infidit nocebant , mihi etiam prxter extera
fii(crum,atq; amatium ftudia nocent. Tradatur ergo aliqua *
do uiro puella, contenta hac (quantulacunfy) dote. N on enim
fdrmofam effe credibile eft,qux maritum,nifi magnitudine do*
tis conciliant e^non inuenerit,uirgo prxfertim. Maritum autem
puellx catum literatorwm intelligimus,a quo fanftitatem uxo *
ris,pudorem'q j CT custoditum effe cupimus,?? cuStodiri debe*
re tcftamur. Sed ai promifiam uerborm diffutationem ( cuius
hoc libro locutu tt eft) defeendamus.

C A P. I. /

DiicoJEdifco,Dediico,Dedoceo,5c Inftruo*

I SCO, er edifeo maniftSte differunt. Nam
difccre eft,ut inteUigas: edifeere uero , ut me *
moriter coplcdaris. ldcoq; caput apud
tilianum , quod inferibitur de edifccndo ,

i incipit: illud ex cofuetudine mutandum

fus exiStimo in his,de quibus nuc differimus xtatibus,ne ot
qux fcripferint edifcant,e? certa,ut moris eft, die dicant .
difco,quod didici,obliuifcor. Dedoceo te,oStendo fulfum effe,
quod doftus eSydocens quod uerum eji : ut apud eundem in fe*
cundo,Et quidem dedocendi grauius,ac prius , quam docendi
lllud,quo quidam utuntur, InStruo ( quale eft , inStruam te in
uia hac,qua gradieris ) nobis apud idoneos autores incomper **
tum eft . Dicimus enim InStruo clafiem, inStruo aciem , inStruo
caufam, inStruo militem : non autem difcipulum , aut mentem
alicuius,nifi eo modo,quo inStruimus ea,qux dixi.

Excogito , Reperio , Inuenio , Offendo.

Naftusfum. c

Excogitare, eft per cogitationem inuenire , idefc

tum incorporeas pertinet:ut , excogitauit argumenta ,

tiones.

3t* LAVRENTII VALLAE

tiones,figuras,cdufas. E flergo excogitare,^ inuenire , con *
Ub. «.Metam, flUjireperire uero fortuna. VndcOuid. -Tu non inuenta,re*
perta es. Sed iam ufus obtinuit,ut idem fit reperio , quod in *
uenio. E fl dutan inuenire ucl confilio,uel cdfu , fiue corporea,
fiue incorporea repcrire.offvndo fere quodrcperio,nefy folurit
reuertendoicrad jbtum rerum publicarum, uel priuataru per *
Oc.in Som. tinet:ut,offrndes republicdm perturbatam cofilijs nepotis mei:
p* Verumetid fine his,ut idem CiceroiSed tme. nemine tm mate
ficum offendi , qui illum negaret A ntonij dignu fenatu. N dftuf
fum etid pro inueni , feu reperi frequeter accipitur.Vt idem in
- PdradoxisiEum tu homine terreto , fi que eris ndftus,iftis mor*
iis, aut exilij minis.Et de Senefiutr. Vitis quidem, qua natura
caduca efl,cr nifi fulta efl, fertur dd terrdm,eadem ut fe erigat,
clauicuhs quafi manibus,quicquid efl na£h,complettitur.

Defipio,Defipifco,# Refipifco. c a p. ur. .

D Efl pio , fiue defipifeo fignificat,uel quod aliquid a com*
muni fenfu, f apientia $ minus habeo,uel quod d meo f en *
fu deftituor. Quod fere uitiim aut ex aetate uenit,dut ex mor*
bo,auttimore,autamore,dut finuli aliquo affvttu. Cuius con*
trarium efl refipifcerc:cr fenes quidem iam demetes nunquam
refipifcuntycateri autem refipifeere, id efl,dd priorem mentis
Jhtum,uel ad meliorem mentem redire folent. Terentius :
fnHeaoto*. - Multo omnium nunc me fortunatifiimum Faftum putoeffe
gnate,quum te intelligo R efipiffe.

Prohibeo,# Inhibeo. c a p. 1 1 1 1;

- T3 Ro^,^co uel Zener<de nomen efl , uel ante rem inceptam i

Jl Inhibeo autem re iam irreepta. Illud uetat , ne quid facias ,
uel ne quid incipias : hoc ne pergas ire , dcfijhsq; ab ince*
Acn.t. pto. Vergilius:

Quod genus hoc hominum fqu£rue hunc tam barbara morem
P crmittit patria f bofyitio prohibemur arena. I dem:

Parcite iam Rutuli,er uos tela inhibete Latini.

Vtor,

E LEGANTI ARVM LIB. V.
Vtor3Fungor,&:Fruor. c a p. v.

VTor,cr fiuor aperte differunt , fed non ea ratione, qua
quidam uolunt, omnia fua imperitia cbfundcntes,qui aiut
nos uti humanis , frui uero diuims : imo er diuinis utimur, zr
humanis fiuiimr . Q m enim nuhi ufum diurnorum interdicatt
quis rurjus uetct me frui rebus meis, labor e,?? industria para *
tusi Aut quis dicat me frui f acris, cum in illoru uerfor ufu , at#
adminiftratione i Vel quis neget, quum uoluptnti opera do,me
frui his rebus, unde capio uoluptatem* Quod fi dicerent, debere
nos fruirebus diuinis,uti uero humanis (quanquam ne in hoc
quidem ilhs accedo) fimffe audirem . De rebus enim, non de
uerbis diffiutarent. Nunc uerbum exponunt, non res. Sed hos
cum fua imperitia,?? (quod foedius ejl) cu fua pertinacia re*
linquamus, vti igitur ejt alterius rei gratia. Frui n ullius, fed
(ut fic dicam) propter fe. I n illo iter eft,in hoc meta. Hoc aU
terius finis, ad que illud tendit. Qui hoc habet,quiefcit,z '7 co*.
tentus efiiqui utitur, nunquam contentus efi, femperq ; ulterius
tendit. J deoq j reprehenfus efi Annibal,qui cum poffet uti Can UaL3.de ad,
nenfi uittoria, frui maluit. vtorarmis,utor domo , utor libris,1**
utor fiudio,ddigentia , opera# , ut ex hocpottea emolumenti
aliquid,boni# confequar. F ruor bonis meis, fiuor tuo affiettu,
tuo colloquio, tuo cantu.hoccfi, deldhtionem , uoluptatemq ;
percipio ex hac re, at q^ ex huius rei ufu.Nonunquam eadem re
duo pariter,hic utitur, ille fiuitur.ut fi alter ad ficu fedeat fa * -i

nitatis caufa,alioqui id no Jidurus, alter uoluptatisihic no tedit
ultra, fed apud finem ipfum quiefcitiille no contentus praefenti
conditione, ad ulteriora teditiquahs Annibal fi fuifiet,nec tam
prxfenti uittoria requiefcere,qudm progredi maluifiet,no ewnt
Maharbal fcire uincere, fed uittoria nefeire uti,dixiffet:id efi,
qui frui illa,quam uti maluerat. Dicimus tame nonunquam uti*
mur pro fruimur,uerecudite cuiufdam caufa:ut,utor pane tri*
ticeo,utor palrmUs3utor ficis, quafi uiucndi potius caufa eda*

)i$ LAVRENTII VALLAE

mutuum edendi caufa uiuamus. D enty frui ejl delcftntionent
capere ex utendo . I taq; in idem recidunt, idemq; efficiunt frui9
dclcftari,uoluptatcm capere. quo pt,ut non perit caufa , cur
recentiores hoc uocabulm pui,unde uenit fruitio , fohs rebus
diuinis dare uoluerint. Habet enim hoc ucrbtm duo fupind
fruitum,cr fretim:quonm primum uix inufuefl, nifl apud
eos, qui uerborum nouitatibus er gaudent ,er gloriantur . Se *
eundam pgnipeat copfmiut, fretus fortaffe familiaritate,qu<c
ejl ei tecim,dufus ejl confiteri. Adiungimus etiam alterum uer*
bum ad perfond (de utor dico) flgnipcdtq; couerfor,CT operd
BpHlii. utor. Idem Cicero ad Calium: Fabio uiro optimo , er homine
tpiiUam. dottifiimo,fimilidrifiime utor.Et inde ptufusiut, ufusnuhi fuit
tecum,id ejl, co ti uerf ttio,farmlidritxs,zr confuetudo. Quintii
Mulierem cum qua longa confuetudo ,feu longus iUi fuerat
ufus. Atque quia folemus aliqua re ideo uti , ut ex ea fruftim
percipiamus, faftum efl,ut dicamus uf m pro utilitate fru*
ftu,tam in fingulari, quam in plurali: quorum exemploru ple-*
/. na funt omnia. Fungor aute idem efl, quod ofpcium,munusq;
dgo:ut, fungor magistratu, fungor pratura , fungor legatio *
v ne , fungor officio delegato , fungor munere iudicis : Fungor

dute uita,quod fungor officio uita,zr munere adminiftradi,gu
bernadiq; corpus:munere,inqua,dflignato nobis ab imperato*
re Deo. I nde Defunftus efl uitidid efl,finiuit officia uitx.Verg.

Aco»*# o' tandem magnis pelagi defonfte periclis. T itus Liuius:
Depnfttl morbis corpora fatubriora effe coepere. Defunftus
periculis, quod finita funt pericula:et defunftn morbis corpora ,
quod finiti funt morbi corporum . Legimus etiam defunftus

fA morte, id efl,mortem pniuit. D e Potior dixi alio loco .

Sto,Sedeo,Sido,Sifto,& Scator. cap. vi.

ST are, efl non ire,in his duntaxat,qu<c eunt pne pedibus,aut.

qu<e erefttt no funt:ut,nauis flat, flumen fht,currus fht,fol
Jht9unde efl folftitim , er iuftitim , quia m fht , firrnq?

slati

ELE GANTIARVM LIB. V.

daufum ejl. Anguis etiam,zr pifcis,cr lacertus,et auis in aere
fhnt.Quadam ediuerfo dicuntur fhre,qua ereftafunt,quadiu
no cadunt , fed hac Jire funt inanimata:ut,arbor Jht , fimula=
chrim Jht,domus Jht,columna Jht. Quadam uero no dicutur r »

Jhrc,niji nec cdt,ejerefa. jint:ut,homo,equus,uolucrisq; Jht.

N anq; homo quum fedct,cr equus quum recubit,cr auis quu
cubatyiion Jhnt,nec tante eunt. Illud tame notandum aliter dici
fcdere de hominibus,aliter de auibus. Nam catera /i<w f 'edent ,
niji fimia,zr fi quid ejl Jintile. Ipfum uero [edere auium,cfl in
loco altiori cjfeiut pajfer f 'edet in tefto,hirudo [edet in pertica ,
cornix f tdet in arbore: nec refte dixeris , Jht in arbor e: fed tali
potius quodam modo cornix Jht,non cubat. Vcrg. Aaut*,

Alitis in parua fubito conuerfa figuram ,

Qua quondam in buftis3aut culminibus defertis
Notte [edens, ferum canit importuna per umbras.

Quintii, vt fi quoratur,an fit credibile fuper caput Valertj pu Ub.vcap.*
gnantis fcdijfe coruu , qui os,oculosq. ; hoftis GaHi,roflro,atq;
alis euerberaret. Deniq; eode modo dicitur [edere auis fupra re
quampiam,ut homo fuper equum,aut iumentu: qui dum fuper
equum eft,noii dicitur Jhre,aut manere, fed [edere , quocunq ;
modo, aut quocunque corporis habitu , gefluq; compofitus jit.

Sidere autem a [edere multum dijht. Ejl enim fidere deorfim
defcendcre,pcffumqi ire. Verg.

Sedibus optatu gemina fuper arbore fidunt .

Id ejl,ab alto deniittutur.V nde f tbfido,defido:ut Ouid. - Sub * Metam,»,
fidere uaUes:Et Lucan.Subfedit dubius _ Nam (ut ego fentio) *'*

a fedeo pr a: ter itu mutuatur.lndc infido quoq; infedi,cr refido
rcfedi,afiido affedi. Siquidem afiidcre ejl apud alique,ut agro «
tum,ut regem,fcdcre. Cum enim SalluUius inquit : Pojl quam inCata,
Cato affcditimagis ab afiido,quam ab afiidco prateritu hoc effe
fignificatio potejl effe documeto.V t autem d fedeo dijht fido ,
ita a flo fiftoiut , fijle lacrymas , ftflc fugam , fjle gradum. ii * *

ejl,fic Jhre gradum t Jhre fugam ,Jhrc lacrymas. Atque ut

lavrentii vallae

Bafuperiora idem prtteritm hdbcnt , uel diter m db altero
mutum fumitiia haec duo idem [upimm,ud fido dfio,ueljlo
4 fido decipit, quod efl Jhtm. Vndefit fhtor, quod magis d
fido , quam a fio defcenditiob idqi I upiter Stator uocatus eft,
qui Romulum ordntem , ut jugam fuorm fideret , audiuit.
Quare ticfcio , cur Hieronymus contra 1 ouinianm dixerit ,
Ofjvndet louem Statorem , qui libenter [ederit . quafi lupiter
Sator d Jhndo dicatur , er non a fidendo. Nimirum oblitui
hidori £ ejl,ut [uper l onam , fibuleiubi ait, Ex I oppe 1 ud£<c
portu Andromedam a Ver [eo liberatam. In quo corummanijc*
jlus efl error, qui quum lcgunt,quod lonas [urrexit,ut jugeret
in Tharfis,cr uenit loppen,opinantur hanc ejfe Andromeda
urbem, quum fit in India ciuias T harfis,unde illa fuit, ut ip[c
quoque Hieronymus meminit. Ouidiuslib.i. de Arte amandi:
Perfeus Andromeden nigris porauit ab indis.

Et Sappho ad Phaonem:

Candida fi non [um,rapuit Cepheia P erfieum,

Andromede patrixjufca colore fiu£. A

Eadem obliuio ciufdem juit,quod Gallos matris Deum in O [ee
ait ejfe ex gente Gallorum,qui d Romanis ob ignominia Mus
nationis uindice animo ejfaminantur,quum d G r<eds hoc an *
tedrut tunc, fuerit fidiatum. Sidere dicimus etiam pro repr£*
[enare,cr prafentiam corporis exhibere , didum ab eo quod
non tantum comparere quis debet, nifi er manferitiunde de iu*
dicio fidi, hoc cft,de fidendo aliquem in iudicio.Cicero ad At*
ticum:Des opcram,id quodmihi ajjxrmadi,ut te ante Calendas
Januarias, ubicunqi erimus, fidas. Et hincjhtor, nuntius,ta*
bcUarius'ue confults.ldemde Officijs libro tcrtioivas fidus ejl
alter eius fiflendi,ut fi iUe non reuertij[et,moriendim ejfetfibu

Vergilius • -Et patrio te limine fidam,

Appeco,& Expeto. c a p. v n.

P peto cu ajjvdu;Expeto curatione- Appeto qualiacunty:

Expe

ELEGANtlARVM L16. V. 3x1

Expeto honejhyplanecfc bona. Vnde de rebus expetcdis fcripfe
re philofophi>qu£fcilicet peti debentmon aute de appetendi s:
ex quo deriuatur appetitusyqui irmcnfa, cr immoderata cupis
ditas dicitur. Quare qui dixit , Omnia bottrn quoddam appe *
tere uidenturymiUem dixifjet expetere.

Vendico,<3<: Vindico. c a p. viu,

VE ndicoide e fi quod(ut fic dicam)approprioyac meum ef*
fe dico. QuintilianmiCirco ufitxtum nomen Pcxtti libi ue*
dicant.Et iterum: Ruflicus petit partem bonorum, orator (ibi
totum uendicat.Et fere hoc uerbum poflulat datium,ey hunc
jrequentifiime ex pronominibus primitiuis:ut,hunc agrum ego
uendico mihi,tu ucndicas tibifiater uendicat fibi . Vindico uls
cifcor,unde uindith , quoties iniuriamycontumcUamue illatam
punio.lntcrdum uindico3idc quod ab iniuriaycbtmelia/uey(iue
iadura/acienda, defindo . Cicero pro M. Marcello : Nobilif*
fimamq; familiam iam ad paucos redatfam pene ab interitu uitts
dicaci. Idem de Seneftute: Et cfl fenettus naturaloquacior, ne
qb omnibus eam uitijs uidear uindicarc. Vitqs,id efl,uitupera*
tionibus,queadmodu criminibus,pro criminationibus. Dicimus
uindicarein libertate , aut in feruitutem , quali afferere in Uber*
txtcm,aut inferuitutcm:no(ut quida uolunt)uedicare:utLiuius
lib. xxii l.lntermoriuehementioribus , quam qua: pati pof*
fit,remedijs duitatem finere in ipfa uindittalibertatis peritura 1
Et in fecundo:Pr<etmu indici pecunia ex £rario,Ubertas, cr cis
vitas data. I Ue primum dicitur uindiih Uberatus . Quiddm uin *
di&* quofy nome traftm ab illo putant : Vindicio ip(i nomen
fiuffe.Ego nefeio an uendico reperiatur , fed tantum uindico .
Explodo,Complodo, Supplodo, c a p. i x.

EXplodo non tantum fignificat eijdo,fed eijcio manibus,cr
quidem cimfono pulfantibas y qualiter quempiam e domo,
t tbeatro,ex aliquo conjilio iniettione manum atq; pulfdtio*
ve djdtmQyod dpparet ex alijs a plodo copofjtis, co plodo.

Si* LAVRENTII VALLAE

C3T fupplodo.Efi enim coplodere aduerfas manus inuicem colli*
dcrc , quod fieri pluribus de caufis foletiuel ad teMcandum,
more feminarum , dolorem:uel pr x gaudio:uel perfubitm ad *
mirationem : uel fi qux funt alix caufe . Supplodere efi pedem
terrx incutcre,quod interimfolet in oratore laudari. I aq; quu
Dc OffiLUb.i. fait cic.Qyoniam Pyrrhonis, Arifionis,UeriJli idpride expio*
fa fent entia eft:appofitifiimo uocabuloCut femper)ejl ufus.No
enim dixit eietta fententid eo modo,quo extera e i/ ciuntur , fed
quafi pulfatione manuum , txnquam ipfi illi huius fententix au*
totes c coetu ab ipfo ccetu,inicftis in eosmanibus,eieflifint,ut
ta Pando* ^t0 joco indicat : Hiflrio fi paulum femoueat extra

numerum , aut fi uerfus pronuciatus efi unafyllaba breuior,aut
tongior,exibilatur,CT exploditur.

Dc Dico,$£ quibufdam deriuatis ab eo. c a p. x.

DI cere proprie eft oratorum, er eleganter ,facundec lo*
quentium. Quintilianus libro decimoiNam mihi nec dice*
re quidem uidetur, nifi qui dijpofite , ornate , copiofeq ; dicit.
Cicero de officijs : Vt non modo Grxcarm literarwm rudes \
(a pnef.tib.1. ^ aHqUdntuium fe arbitrentur adeptos cr addi *

cendwm,CT adiudicandtm.id efi,in oratoria arte, er in philo*
fophia. Omnes fire codices habent difccndum , pro dicendum*
Quod exemplum ideo fubieci potifiimum , ut uulgus emenda *
rcm.Vndediftio uocatur,oratoria , cr facunda oratio . N am ab
iUo generali huius uerbi fignificato fit dittio, qux efi uocabu*
l um,fiue uerbum . Ex hoc ipfo uerbo dico, duo frequentatiud
oriuntur,dido,cr diftito: fed po&erius potius frequentitiuim
efi,CT i dem efi quod frequentibus temporibus, freauctibusq; to*
cis dico,cr narro , Alterum autem efi,quod dico, fi id alter feri*
... • bens excipiat, cr manu,ftylo'qi notetiut Cicero ad Atticu qua *
Epi .»3. •* epift0U tejhtur fe illam nonfcripfiffe, fed reparandi late*
Ub*io. cap «3« ris gratia obambulantem diflnffe . E t Quintilianus delicias di*
fandi appellat, fentiens delicati, non laboriofi ejfe dittfoc , nec

ELEGANTIARVM LIB. It|

tccurate diftando fcribi.lt* di&A funt diftito,w diftofa dico ,

W uentito , er aduento d uenio , er ctfrffm pcttc ratione /igni *
eant. Nam uent iture eji frequenter uenire: aduenare uero pro*
ximum irn ejfe ueniendo . Viftiare autem eodem modo dici*
turyfignificatq; non frequenter uiuere,fed uefci, er quaji uiftu
uti yfrue ali genere uiftu* frequentifrime , er fere femper uti:
ut yS armat «e uiftiant lafte. D iftum , er diSbx de omnifermone
inteUiguntur , fed /fecialem quoq$ frgnifreationem habent pro
dicaci fcrmoneiunde diftti eji dicacitas , quam Quintilianus it* Lib.*.cap.4«
defrnit:Dicacitas fine dubio a dicendo,quae ex omni genere co*
tnuni diftn efr. Proprie amen fignificat fermonem cum rifu ali *
quos inceffentem.ldeo Demojihenem urbanu fuiffe dicut , dica*
cem negant.Dicacitas igitur ( ut dicebam ) fermo cum rifu dii*
quos incejjens, diftu uocatur,quod Graece i*Z/usi*dicitur:qua* p
le efr Ciceronis: Niji forte iure Germanum Cimber occidit.Ger*
mani,quos F rancos nuc dici Hieronymus ait,cr Cimbri,natio
nes funt olim inter fe difridetes. Cicero aute de quoda,cui nome
erat Cimber,a quo frater occifus eji , loquiturycapt*ns rifum ex
hacipfa ambiguiatcfcmonis.pt illud Teretiani T hrafonis in
adolefcentulu,quod Gnatho uetus diftum credidijfefe /inudat,
id eflyUetcrem facctiam,ac uetus ridiculum :

Lepus tute cs,zr pulpamentum quaeris.

Valerius Martialis ad Domitianum:

Confueuere iocos ueftri quoq • frrre triumphi.

Materiam diftis nec pudet ejfe ducem.

Qualia aute funt diftn,qu± in ipfum tmphate milites iactdari
folebatjlludquod Ctfaari diftntori fuit dccanatu erit exemplo : SurtoJn
E cce Caefar nunc triumphat, qui fubegit GaQias: MP*V»

Nicomedes non triumphat,qui fubegit Caefarm.

Illud fubegit , er C* forem , in quem dicitur, mordet , er aliis
apud quos dicitur, rifum mouet.

Adorare, & Supplicare, cap, x i.

x x A do

InEuna.

a&3.fcc.r«

Lib.i, rpig, p.

Jt4 lavrentii vallae

AD ordrc ab oro, quod ejl ore precor, componitur: fiupplicd
re a plico,quod genu,poplitemq; , aut ceruiccm plicamus,
quum a potentiorc aliquo magnum quid precamur . Et tamen
adorare fine orejboc efi,line uocefit,no fine plicatione genuu ,
ac geftu corports. Supplicare fine plicatione genutm, ac geftu
corporis,no fine ore,v uoce.Hinc ejl, quare fupplicare tdtum
homini datur, adorare etiam mutisiunde elephas , e r phoenix,
& alia quadam irrationalia folem adorare dicuntur . N ostfc
rebus mutis,cr fenfiu carentibus non fuppticamus, fed adoratio
tus honorem cxhibemus,ut regwm /htuis,fignis,uedibus,1iterist
alijsqs finulibus.Et pracipue pifturti, imaginibus^, tum Dei,
tum fandorumjumspfius etiam crucis,quam fapientes adorat,
flulti etiam orant. Quod de cruce, idem etiam de fudario dico,
catcrisq ; fimlibusiidc dercliquijs saftoru, quoru corpora pra m
fentia adoramus , animas uero abfentes oramus . Siqui d autem
ad hac mua,qua uidemus,dicimus,faluatione utimur, non prp
catione,quale efiiSaluc fanda crux.

Afliirgo. cap. xii.

Sfurgut fani,ut Jient,aut ut obuia eant : ajfitrgut agroti,
ut fededt,aut ut cubito innitxntur.V troq ; modo in alterius
, honorc,aut officij,aut beneuolctia caufa hoc agites. I dcoq; fi*
re adiungitur datms:ut,aduenieti magUhratui omnes afiurgU
mus etiam morbo ajfvdi.uidclicet ob honori. Et, pater quu ia*
ceret in ledo, redeunti d peregrina militia filio affurrexit, op *
mifiimm illud caput amplexurus.nempe ob chariatem.
Tollo. GAP. XIII.

Svduli filium ex uxore, id efi,habui filium. 1 tem fufluli filiti
id efi,educaui:cr ab utroq;fit fublatum . Primum efl d tot*
lo,pro capioifecundum d tollo, pro educo. PaulusiT amen inteU
ligendum efl de his legem fentire,qui liberos tollere poffimt.
j taque fi cafiratim libertum iureiurando quis adegerit, dicen*
dm eft,non puniri patronum hac legc,Qujintilianut : Cupidus

ego

ELEGANTI ARVM LIB. V. ** S

ego liberorum uxorem duxi , filium fuftuli, natum edueaui,in
adolefcentiam perduxi. Aliud ejl igitur hic fuflulijje,cr educaf*
fe.Et alibi: Qui ex duobus legitimis , alterum in adoptione de*
der at,alt erum abdicauerat,fuftulit nothum, id efi,habuit:quan*
quam parum proprie (ignifico,quod uolo .Na ut focmina quit
mater fit,dicit,peperi filium :ia uir quum fit pater,dici t,fufiu *
li filiim.TerentiusiQuicquid peperiffet,decreuerunt tollere.id
efi,cdutare.ldm:Menunmin9me ejje grauidam,cr mihi terna = \n h^J*
gnopcrc interminatum, (i puclldparcrem,nolletollif Chremes,

Scio quid ficeris,fufiuli>li - E ode modo dicimus , tulit filium,ut
fuftulit.Suctonius in Domitiani uia:Deinde uxorem Domitia *
ni, ex qua in fecundo confulatu fuo filium tulerat ,repudiauit.

Alia duo fignificatx notiora funt,quorum alterum efi,fmr.mo=
uijfe,ut Vergilius: -lubetcr fublatt reponi Pocula. - Alte* Acn-8»
ru,in altu, tuliffe: ut idem:-Et fublatum alte cofurgit in enfem.

Qu£ duo declarantur ex illo in Neronem epigrammate r Su«o.in Nero

Quis neget Aenea magna de ftirpe Neronemf cap. j>. '

Suftulit hic matrem,fu8ulit ille patrem. #

Hic fuflulit matre, quia occidit, cr de medio abjlulit. lUe fufiu*

Iit patre.id efl,fupra humeros fumpfit, er ab incendio eripuit .

Prouoco,3£ Laccflo. oap, x i i i i. -J

PRouoco,in mala partem dicitur ,er in bona. De mala notii
cfi.Debona uero,Cicero adBrut . Tuisliteris amatifiimis
fum prouocatusXaceffo plerunq ; in malum:ut idem , Sed iufti= om*h
tia primu munus ejl , ne cui quis noceat, nifi lacefiitus iniuria.

Sed nonunquam in bonuiut idem quinto Tufcul.Tuis me ama *
tifiimis libris lacefiifii.Et ad Atticum lib. xm. Cum ipfe ho*
mo nunquam me lacefiiffet.id efl,nunqudmme libris fuis prouo
cajfet ad refrondendum.E fi autem prouocare,cr lacejfere,tcn*
tureadpugnam,er ad concertationem .

HHiOjHifco,& Dehifco. c a p. x v.

lare ejl aliquid fua fronte, er externa aliqua ui diffinde *

' * j re,ut

S x6 LAVRENTII VALLAE

re , ut tellus <eftu , er lingua ariditate aut nimio calore hiant*

Hifcere cft tantum orti,cr quidem humani, er accipitur pro eo

quod eft loqui, aut os aperire ad loquendum,fed fere per nega *

tionem:ut,coram iUo non auderes hifcere:aut per interrogatio •

inEpift. HipB nm : Quid nunc habes, quod hif :ere audeas t Ouidius tamen

phadlaTo* ^

Hifcere nempe tibi terra roganda foret.

Cum oratores foleant potius dicere dehifcere .id eft, deorfu/M,
pejfumq; fe aperire.

Do,dC Habeo fidem. cap. x v i.

DO fidem , non eft ( ut nunc multi loquuntur ) des fident
uerbis illius : er , non dedit fidem illi fecum tantis uerbis
loquenti.Hi uidentur fignificare, quod non credatur illius uer*
bis, quod Latine dicitur, fide haberejoquedmq ; fic potius:H4
beas fide uerbis illius. N d dare fide eft aliadfanfte promittere .
In Andr ,p*rio VtTere. Grauidaq; ju£h,dat fide uxore fibi Fore hac- Verg.
cba. Accipe,dacji fidem - id eft, accipe jfonfionem faftnm a me, er

Aau* tu nuhi uicifiim da tuam. Quintilianus : Fidem habeas hominU
lus,quos mentiri alius affirmat. Accius apud Ciceronem: Ne*
que dcdi,nefy do infideli cuiquam fidem.id eft,non promifi ue*
OeOflEU iib.3. re « animo:quia ipfc meretur,ut uicifiim fallatur.

Prae feferre. cap. x v i i.

PR<e fcfirre,eft ditto,fafto'ue,ej ipfa Jhtim fronte qualem
opinionem de aliqua re aut homine habeas confiteri. Quin
tUianus:Fiduciam igitur pr<efe ferat orator,femperq ; ita dicat ,
unquam de caufa optime fentiat.id eft,ex ipfo affeftu oratoris,
ex ipfa uoce,ex ipfa tota oratione eluceat fiducia: quernadrnom
dum qui pugnaturi funt , in uultu , er gcftu indicant tacitam
ucl fbrmidinem,uel fiduciam, hoc eft, prae fefirunt fidudam,uet
fimudinem.Cic.Nam ille qui accipit iniuriam,meminit,cr prae
fe fert.id eft,aitfe accepiffe iniuriam,mentem'ue fe habere per *
fequend* iniurix oflendit. Iterum : At beneficio fum ufus tuo ,

quod

ELEGANTIARVM L I B. V» S*7

fpxod quanquam illud ipfwm, quod commemom,pr£ me fempcr
tuli9malui tamen me tibi debere confiteri,quam cuiquam minus
prudenti non fdtis gratus uideri. Prx feftrrv9cr confiteri , pro : *

eodem pofuit.ln eundem fenfim accipi folet praefero, item pr<e
me duco9pre me gero,ante me duxi. lde:Et tome quu ita uiuit ,
nemine pr £ fe ducit homine . vbi accipitur prae fe,pro ante fe>
uel in comparatione fui.Et alibi:Pr£ fe utilitatem gerit. E t alU
biiTamen iniuriam a te in me fittmjcmper ante me duxL

cap, xviii. r

Rationem habeo, & Ratio condat.

RAtionem habeo , idem eft quod rejfteftum habeo , fed tan*
ttmmodo in bonum:ut, habenda eji ratio falutis, ratio ho*
nom,ratio rei f miliaris : non autem infirmitatis , turpitudinis ,
incommodorum , ut quofdam annotaui feribentes . er, tu ficis
contra rationem ualetudinis. id eft , non habes reffieftum uale *
.tudinisfanitatis inquamtnon aegritudinis : qu£ duo , hoc fi gn i*
ficat nomen. Q u£ exempla , quia pafiim inueniuntur , omit*
toXicero ad Marium inquit inufitatius : Pudori tamen malui , Epift.j.iib.6*
fimteq j cedere, quam falutis mea: rationem ducere . Et in fecun* ^«P**
do Officiorum : Siue ratio conJhnti<e , uirtutisq; ducitur , aut
h£C ars eft , aut nulla omnino ,per quam eam afiequarmr . Et
hoc fit cum genitiuo. Cum ablatiuo autem prapofim prapo*
fitione cumthabct aliam fignificationcm : ut Cicero in Catone
maiore,Rationem habet cum terra , qu<e nunquam rccufat inu
perium . id eft , negotium , er commercium habet cm terra.

Quod probatur ex illo in T ufculanis : Quis eft omnium qui **

modo cum Mufisftd eft cum humanitate ,er doftrina habeat ali

quod commercim,quifenon hunc mathematicum malittquam

illum tyrannum i idem ad Att . Nunc ucro , quoniam ea qu£ Epifi.j4ib,**

putaui prtcldrdycxpertus fum quam ejfent inaniaicu cibus Mu

fis ratione habere cogito.Ratione cojhre(ut breuiter dica) eft

aequa legitimam $ ratione aut oftedi,aut apparere oftedi poffe.

x 4 Plinius

ftt

Epi.j.lib.t.

Cpi.^.lib. t.

AcJBnitaep.».
Dclnuct.lib.i.
In Hcauton.
a£.i.fcc.t.

Saiy.j.

. t»*

LAVRENT1I V A L L AE

Plinius 1 unior: Mihi c f tentandi aliquid,er quiefcendi itio <au
tore ratio conJhbit:Et iterum: M irim efi quam Jingulis diebus
in urbe ratio conftet,aut conjhre uideatur pluribus , cunftisifc
non conJht.vlpianus:Plane ne fi defindendi gratia aliquid fi*
cait,rationem ei conjhre oportet. id efi, rationem eim iujhm
aut ofiendae,aut facile pojfe ofiendcre.

Dc E \3c Ex,diuerfisc$ nominibus, & ucrbis
eifdem appofitis. cap, xix,

ER epublica efi,id ejt,pro Republica efi. Quint.At hoc nemo
dubinbit,quin fi nocentes mutari in bonam mentem aliquo
modo pofiint,Jicut pojje concediturjaluos effe eos9magis e Re
pubi fit, quam puniri.E\Republica dicendwm cft,utin Orato*
re Cic.teJhtur,non ex Repub.Tollitur enim x,ficut in omnibus
fit fire qu£ ab r,incipiunt:ut,e regione.id efi , ex oppofito,uet
ex aduerfo,atq; e contrarioinon ex regione, e re mea, e re tua,
erenofira. Liuiuslib. x x x 1 1 1. Perinde ac fi nonpoflu*
lauaint,que e re fua ejfcnt, fed fuafcrint , que nobis cenfaent
utilia effe.Similita e dignitxtc,ex utilitate, ex ufu: pro eo quod
ejfet,pro dignitate,uel ad dignitatem,utilmtem,uel ufim.Cice *
roifacis ex tua dignitate, er e republ.Et alibi:Lcgem(ut equu
efi)ex utilitate Reipublice confiderate.Tcrentius:Quod ex ufu
fiet. Ce far in Commentxrijs : Vtrum prelltm committi ex ufu
fit. Ex tempore dicere, efi ex improuifo , er impremeditatum
dicae , nec domi compofitam orationem affine. Hinc uocatur
extemporalis oratio . Perfius autem ait : Atq; ex tefnpore ui*
uisiEx tempore quoq^ agae.Cic. Officiorum fecundo : Quos
credimus expedire rem, er confilium ex tempore capae pojje.
Alita ide tatio ciufdcm opais libro dixit: vnius genais que*
fiiones funt he omnes, in quibus ex tempore officium queritur,
ex temporc,quafi ex teporis conditione. E' renibus laborabat,
idem inquit.hoc efi,morbum in renibus patiebatur . Ex uincu*
Ui caufam dicae,efi alligatu reftondae criminibus :ut ex equo

pugnare ,

ELEGANTIARVM HB. V* $tf

pugnare, ejl in equo fe dentem pugnare.

Aeftimo,<3C Exiftimo, Cogito 8C E xcogito. c a p. xx.

AEflimo,er exiftimo k plerifq; confiwduntur,quwm diuerfa
fint,ficut cogito,er excogito. Ante enim ejl cogitare , de*
inde excogitare, licet non quicunq; cogitat, jhtim er excogitet.

Ita priui rem akimamus, deinde qualis fit, exijlimamus. Aejli*
mare enim ejl confiderare. Existimare uero iudicare. Quinti* Lib.t.ap. '*•
lianus: Confimptis affeflibus , non reperiens quo digne modo
uultirn patris pojfet exprimere , uelauit eius caput , er fiuo cu* u

iufip animo dedit aStimandtm. Cicero de legibus : Sifenna eius
anucus,omnes adhuc fcriptorcs,nifi qui forte nondu ediderunt ,
de quibus afiimare non pofiimus,fucile fiuperauit.Et in Verris. a&/«
nis:Expcndite deinde hac,atq ; aStimate pecunia. V nde ditium
ejl <eftimare,pro taxare,ab <cs tens,er Grace,quod ejl prt
tiu/m Latine. Ouidius tertio de Tristibus libro:

Quod quicunq; leget(fi quis leget)aStimet ante ,

COnpofitum quo fit tempore,quo(fc loco .

Coniuro,<3£ Compiro. c a p. x x i.

COniurarc,er confrirare,fbre in malwm accipiutur , quoties
in patrioticam bonum principem coniuratio fit,atq; con*
jpiratio.Sed fi honejh caufa idfiat,in bonu etiam accipi debet.

Uam er Mutius Scjeuola ad P orfennam regem inquit: Tres LiuUih.t.ab
tenti coniurauintus principes iuuentutis Romame, ut in te hac
uia grajfarermr. Et Cicero ad Cafarem pro Ligario , fratrum
conjpiration em dixit , quafi unanimitatem. Verum conftiratio ,
ut in hoc ipfo loco, nonnunquam nemini perniciofa ejl, in ne *
minemqi grajfatur. Coniuratio femper in alterius perniciem
grajfari folet.

Cordi cft,& In animo eft. c a p. x x i i.

CiCrdi ejl, er in animo ejl, differunt. N an<$ hoc fecundum,

Jnoxurn ejlfignificare in animo habeo, uel animus ejl nubi, Epi(ll , j*,
ud nolo , atque conftituo: ut ad Terentiam Cicero: Nobis erat «♦.&*.

x > in

3jo LAVRENTII VALLAE

in animo Ciceronem ad Cs forem mittere.lUud uero,eft delcShtf,
Dc Amic. (ypUcet.Vt idemiUaque non tm me ijh fapientis,quam modo
Fan nius commemorauit , fima deleftat, jalfa prafertim ,quam
quod ffero amicitis noftrs memoria fempiterna foreiidq ; mihi
eo magis e fi cordi , quod ex omnibus fecuLs uix tria , aut qua*
tuor numerantur paria amicoru.Quo in genere fferare uideor
in And aft. * Scipionis amicitiam er LsHj,nota>n pofteriati fire.id eft , eo
ice... * *’ magis me dele£ht,cr placet. Terentius: Aut tibi nuptis hsfunt

ai" 1 fcfc™* C0Y^ E f uter(b utriciue eft cor^ > l<* efi> ,4a

cunds funttibiyCT uterq; alterum amat.

Inuerco,<3£ Interucrco. c a p. x x i i i.

INucrtere,eft quafi in contrarium uertere , ut interiora ueftis,
aut pe Uis, aut aliarum rerum exteriora ficcrc , prspoftereq;
uerba pronuntiare : Ut pro lauo uola. Internet tere eft rem aut
commodatam,aut depofitam, aut creditam, callide , doloq-, ne do,
A&.6. mino redituatur, efficere. ut Cicero in vcrrem,Cadelabru,quod

rex Syris loui Capitolino dono tulerat,d Verre,qui illud d re*
gc commodato acceperat , interuerfum effc conqueritur. Mar*
cellus iurifconfultus:Si duo,inquit,ksredes rem apud defundunt
depolitam dolo interuerterint. ,

Compertum eR,3c Exploratum eft. c a p. x x iii j.

Compertum eft mihi, e? exploratum eft mihi,idem eft quod
fcio per inueftigationem : Jimiliter comperi,cr explorauL
Conftitutum eft mihi , deliberatum eft mihi , decretum eft mihi ,
idem quod apud me cogitando firmatum eft: fimiliter conditui,
er decreui. At non ita deliber aui.Pofium nanque deliberaffe,cr
Dedam.;. amen COndituiffe. Quintilianus in sgro redempto:Oderi *

tis licet confifiionem meam, deliberauihoc eft,dubitaui, er hs*
EpiO.nl tUi.7. fitauLltaq; differt an dicamus/enatus dclibcrauit,an,fenatui des
liberatum eft.id cft,decreuit. Plinius Junior: Tum ego, fi fixum
Aa.7. iftud tibi,ac deliberatum eft , fequar te. Cicero in V errem : Dem
liberatum autem eft, fi res opinionem meam,quam de uobis ha*
- . beo

ELEGANTIARVM LIB. V. Jl

beo , I ifcllerit , non modo eos perfequi , di quos maxima culpa
corrumpendi iudicij,fed etiam Cios ad quos confcientu conti*
gio pertinebit. Exploraui ttmc pro inueni fire accipitur , quum
exploro idem fit, quod inquiro fagaciter. unde dicuntur expio *
ratores. idem fit in nonnullis alijs , ut exigo , quod ejl uchemen*
ter,cr iure quodam pofiulo: inde exegi, er exattim , pro po*
flutando obtinui, & po flutando obtentum. Tale ejl qwefitum,
pro partum,a quaro.

Fcenero3Fceneror,Mutuo3&: Mutuor, cap. xxv.

FOcnero tibi dicitur, ficut mutuo tibi: focneror abs te,ficut
mutuor abs te.Qui mutuat pecuniam,dat mutuo. Qui fce *
ner at pecuniam, dat ad ufuram. Qui mutuatur pccuniam,mutuo
accipit.Qui faneratur pecuniam,ad ufuram accipit.

Gradum fado,<SC Gradum iacio. cap. x x v i.

Gr adum jacere , non ejl tranfitum facere ,fed aliquam rem
gradum ,er quafi fcalam ad alia jaccre.ldeocfc a quibufdd,
dicitur, gradum iacere,ut fi riuum tranfire,fi in arborem, fine* j
firamue, aut teftrn fcandere uelim, er faxo', er fcamno, ali *
quaue alia re gradum facio : ut apud Quintii. Nanq; er illud
fr eques ejl, ut ea, quibus minus confidimus, quum tradita funt,
onuttamusiinterim fronte noftra uelut donantes, interim ad ea,
qua: funt potetiora,gradu ex bis ficijfe contenti.Uoc eode mo*
do Ambrofius in libris offi.utitur.Cicero contra RuHum:Nunc
quafi gradum quedam, atq; aditum ad catera iattu intdligetis.
Idem pro Cluentio: Antequam ad hoc nefarium facinus accede*
ret,aditm fibi alijs fceleribus ante muniuit.

DeCcrtumeft. cap. x x v i i.

CErtum efl,non modo accipitur pro manififlu eft :ut Quin a
tilianus, Nempe legem cffe certum ejl.fed etiam pro delibe
ratum,cr conflitutum ejl In quo fecundo plerunq; adiungitur
datiuus cum infinitiuo:ut,certum ejl mihi ire in Hifraniam.
Nonnunquam datiuus fubintcUigitur,ut apud verg.

Certum

* , • •

IAVRENTII VALLAE

Certum ejl in fyluis inter jpeUa ferarum Malle pati.—

Liceor, Licitor,3£ Addico. e a p. x x v im.

Liceor uidetur carere praterito, timen quafi prateritum b<t
beat, format a fe frequentatiuu (fed eiufdem tamen fi gni fis
cationis ) licitor: undefunt participia licitans, CT licitaturum
Vtriufcp igitur uerbi fignificatio ejl,pretium dejirre in auttio *
ne facienda : hoc ejl, in uenditione,qua publice fit. Hinc unum .
compofitufitpclliceor,non multum d primitiua jignificatione
dilidens. Ejl enim polliceri, ultro aliquid promittere. ita qui li=
centur,aut licitantur, ultro pro re emenda pretiu, alius alio md *
iut pollicetur,ut jtbi potius,quam alteri uenalia addicatur . Ni
tali modo uendere,addicere ejl.Et inde apud iurifcofultos,de in
dient addiflione titulus efl,quem noftri iurijperiti emendant de
in diem adieftione,non uerbtm modo, fed fententid qttoq;,atq;
iu/t ipfum corrupentes. Afferamus ago exempla utrfufq; uerbL
Vlpianus : Si res eius ueniait, er exijht qui plus liceatur, an in
integrum propta lucrum reflituedus jiti Et quotidie pratorer
rcRituunt,ut rurfum admittatur licitatio. Caius: Licitatio uefti
g alium, qua calore licitantiu ultra modum folit<e coditioms in*
flatur,ita demum admitteda ejl, fi fideiufjores idoneos, er cau*
tione is,qui licitatione uicerit,ofjvrre paratus fit. Ad conducen *
dwm ucftigdl inuitus nono compellitur. Et ideo completo tem *
pore coduttionis,licitxtorcs alloquedi funt. Licitatores ueftiga
lium ad itaandd conduttione ante , quam fupaiori coduftioni
fatisfacidt, admittedi non funt. Paulus: Si uenditor fimulauait
meliore allatam conditione, cum ntinoris,uel etiam tantidem alif
uenderet,utriq ; emptori in folidu erit obligatus. Sed fi emptor
dium non idoneum fubiccit,eiq; fundus aMittus ejl,non uidec,
inquit,quemadmodu priori Iit emptus,cum alia cdditio,er ue\A
fubfccuttfit. Sed fi neuter fubiecit emptore, maiore autem pre*
tio addittum ejl prxdium ei,qui foluendo non ejl, abitum ejl 4
priori emptione, quia ea melior intelligitur,quam uenditor co*

probauit.

•ELE GANTIARV.M LIB. V. «j

probauit,cui licuit non didicere. Quibus ex uerbts intelligitur,
quid fibi uelit iUud Ciceronis in Ofjic.lib. m. Nor» Udator em
venditor ,nec qui contra fc liceatur3emptor opponet, idem pro
C ccinna: Quum ejjct ( ut dicae institueram') constituo, auftio
Romx',&c.laq; mulier facere cdjiituit, mandat ut fundum fibi
emdtyWC.Ebutio negotiu datur,adefl ad tabulam? licetur E bu*
tius,dcterrentur emptores imlti3partim gratia C<efennU3par*
fim pretio: fundus addicitur Ebutio , pecunia argetxrio promit •
tit E butius. Quo tefiimonio nunc uir optimus utitur , (ibi em* s

ptwm ejje,quafi uero aut nos ei negemus addiftu,aut tum quif*
qua fuerit3qui dubitarit3quin aneretur C*fcnni<e3cum id pini*
que feiret , omnes fere audijjent,hi coieftura afjequi pofict,cum
pecunia CtcfennU ex illa harcdicate, deberetur , eam porro in
prxdijs collocari maxime cxpediret,cj]ent aute prfdia?qu£mu
Itri maxime conueniret?ca ueniret3liceretur is quem Cafcnnite
dare operam nemo miraretur , fibi anere nemo pofjet fufficari.
Quintilianus de Vasto cadauere : Si nobis nihil ex comcatu no* D<daa*,t*
jlro partiris,tios uicinx duitati uendimusjiccat feruireubi fru*
menta efi. Non exigua res efhpro uita3pro fepultura,pro inno
cetia licemur. I dem in Aegro redeptoiOmncs facultates in pre* Dedam. r«
tia collcgi3rus/eruulos3penatcs3 er omnia utiliora properanti
feSlinatione paretis addixi. Inde addidi apud ucteres diceban *
tur?qui prtetoris pronuciatione3ac iu)Ju3quu folucdono effent >
creditoribus uendebdtur.De quibus magna apudLiuiu fit men*
tio.Et Addiftus mort^dcilinatus dicitur. Cicero de Off.lib.uu
Et is, qui morti addiftus ejfct, paucos fibi dies commendandoru
fuoru cauftpoflulaffct3udS faftus efi diter. Aliquado (ine aufti*

- one fit licitatioiut apud Curtiu de Dor io, qui pollicebatur pre * Lib*^
tium pro capite A lexddri, fi quis eu. dolo occidi(fet, ita inquit:

Et quum habeatis arma, licitamini hoftim capita. Si quid tome
inter liceri3cr licitari differt , id efi, quod liceri uidetur aut fine
reffeftu effe diorum emere uolentium3aut tantum fcmcl deferre

pretium»

354

lavrentii vallae

pretium. Licitari ucro cum mitis, er fepius augere pretium»
ut emere uolentes deterreas ab emendo.

Audio ,5^ Exaudio:Oro,<3£ Exoro, cap. x xtx.
vdio,cr exaudio, indifferenter ponuntur pro duplici fi*
i. jt x gnificatione . Vna pro eo quod ejl , auribus accipio: altera
Tcrct.inEunu. pro e o quod eft , audita petenti concedoiut , Audire uoccm uifa
v ifummodomilitis.cr,

Acnfi<io«9. yox quoq; per lucos uidgo exaudita filenteis. Idem:

Audijt, c r coeli genitor de parte ferena 1 ntonuit Uuum~ CT
Acntido* >• exaudita deorum Vota precesq; me<e.

Audio tame frequenter accipitur pro eo quod ejl, credo, accedo,
pareo pnecipienti , fed fere cum negatione , er frequentius per
participium,quod tranfit in nomen , quod efl audiedus:ut apud
. _ __ , QuintiiNec audiendi quidam quoru efl Albutius , qui tres mo *

do primas effe partes uolunt: quia memoria,atq; aftio, natura,
non arte contingant . Audiendus non efl , idem ejl, quod audiri
non debet.ldeoqi licebit dicere : Ne$ uero quofdam, quoru eft
Albutius,dudire debemus.Sinc participio,Cicer. Tufcullib.prt*
mo: N ec Homerii audio , qui Ganymedem a dijs raptu F0*
pter forma. Sine negatione, Ide in eode:Endymion uero(fi /abu*
las audire uelimus)nefcio quado in Lycio obdormiuit. Sed con*
iundio h<ec,tacita quanda in fe habet negatione. Aut certe ident
hoc loco dicemus,quod diximus lib. 1 1 l.deuHus.Sejdnbnunqua
tine negatione apte dicitur,ut apud LiuiuiCiue tuu non audifti
arma capere,acfequi fe iubente Annibalc.Pauld pofltAudifti ca
ftrdprodi,et arma tradi iubente. Audio infuper,pro fateor, qu*
fimlis fignificatio fuperiori efl. ldeoq; fepefieferiptu legimus*
Audio, er fateor. quafi poderius declaret primwm.Exoraui hoc
munus,ide efl,quod orddo impetrauiExoraui patre, exorando
induxi: quod licet etiam pueris notum Jit ( quippe T erentim
legentibus,ubi hoc uerbu milies efl,nec unquam reperitur aliter
acceptum) tamen quidam Jic loquuntunExoramus te Deus.

ss S •

elegantiarum LIB. V.

Dc Lego,& Perlego,muIrisc£ alijs a pei^com*
pofitis. c a p. xxx.

LEgo,cr perlego differut,cr mula huiufmodL Legere quid
fit notum efi.Perlegere uero ad finem ufy legcretut Quin * CaP ».
tilianusinx 1 1 . 1 deoq; opus eft intueri omne litis inflrumen =
tum,quod uidere non eji fatis, perlegendum erit.Ouidius: Per* ffSS®0*
legis* an coniux prohibet nouat- Latinntius in prooemio libri
quinti: N on iniufte petere uidemur , ut fi quis ait , qui incidait
in hxcyfi leget,perlegat.la differt Scribere,^ Perfcribere,qu<e
exempla funtplurima.T itus Liuius libro primo, fhtim in proce
mio:Fatiurus'ne opaxpretium fim,fi 4 primordio urbisyresge *
jks po.Kom.ab initio pcrfcripfero.Perfirre, ufquead confiitu*
tum finem ferre. Vergilius :

N e c fpatium euajityncc totum patulit itiwm. Aene i. u

Et multi ferunt literas,fed cos uel negligentiayuel dolo , uel cafu
non perferunt. Cicero: Sed nuntius ille, qui Uteros accepit, non
pfftulit . Seneca in Tragoedijs;

Leue eft miferias fine, perferre autem graue.

I d eft y ad fpatiu temporis in miferijs efje, leue cft:ad finem uero
ufiji uit£,graue eft:ut in dio finali exemplo Martialis,

N am uigilare leue eft,pcrufgilarc graue, Lib,$,epig.7

Hoc eft, parte notiis uigilare , leue ejltufy ad fine uaoy er tota
notiem infomne ducae , graueiquod dicitur etiam pernotiurc,
unde er pernox, quod 4 peruigilando ia differt, quod hoc in*
terdiu quosp fiai potefi,illud uao antumodo notiuy quaquam ■
pernotiurc peruigilantes pofjumus.id eft, tota notie infomnem
ducere.Peruigil draco ditius eft, no quod pernox effet/ed quod
nunquam dormiretyfcmpcr uigilans. Peragere reum, eft no an*
tum agere reum,nifi peruenias ad illius condemnationem. Dici *
tur enim accufator reum cbdemnaffc,quwm illum condemnanda
curauit. V Ipianus : P eregifje autem quis reum no aliter uidetur,
nifi er condemnauerit. Perorare, finem or4tionis orare. Vnde

peroratio.

M* LAVRENTI! V ALL AB

peroratio,finis orationis dicitur. Sed quia in hac parte utimur
plerunq; affvdibus3ideo ufurpamus interdum perorare pro ipfa
DccUm. 6, commotione ajftftuu: ut Quintilianus,At ijh legem recitat , CT
in cadauer fihj perorat, id eft , indignationem commouet. Ver»
Phil,p‘** fuadere, eftfuadendo inducere: ut Cicero in Philip. Duo tamen
tempora inciderunt, quibus aliquid contra Cafarem Pompeio
fuaferim,ea uelim reprehendas,p potes. Vntrn ne quinquenni j
C ecfari imperium prorogaretur : alterum, ne pateretur fteri,ut
abfentis eius ratio haberetur. Quorrn fi utrumuis perfuapfte ,
irt hasmiferias nunquam incidiffemus.Suapt ergo, er non per*
fuapt Cicero Pompeio, ldeoifi dicere folemus , Sic mihiperfua*
deo :nonautem,pc mihi fuadeo.Perfuafumhabeo,perfuafu/m eft
mihi:non autem fuafu/m habeo,fuafum eft mihi, ide ad Brutum:
Perfuafum eft enim adolefcenti , er maxime per me eius opera
nos ejfe faluos.lDe tamen qui alijs,ftue alios(utrunq; enim dici*
mus ) pcrfuaftt,non pcrfuafor eius fententite appellari foletjed
autor. Cicero libro Officiorum tertio: A tq^ huius deditionisjpfe
Poftbumius qui dedebatur,fuafor, er autor fuit, qua/ i dixiffet,
fuafor,cr perfuafor. Apud Quintilianum autem, caterosipfui
temporis dicitur perfuapo, pro certa opinione , atq ; fent entia,
quam nobis perfuafimus:ut libro primo. Si qua publice eft rece*
pa perfuapo. Qua (quantum ego quidem fentio)id pgnipedre
uidetur,quod chriftiani dicunt, ftdem. Et p originem Graeam
inquiramus,nefcio an comodius dicamus perfuapo, quam pdes,
prafertim re ipfa pro nobis faciente. Fides enim proprie Latine
dicitur probatio:ut,facio ftdem per inftrmenta, per argumeta,
per tcftes: RYfigfo Wtm ihrtfitsnJ nonJrSmmiUmtOP^ L '
fed perfuapone,qu£ prtefhntior eft quam probatio. Nam fepe
probationibus non adducirmr:ut malus feruusjnalus plius,ma «
la filia, mala uxor,optimo confilio , quod confutare non poteft,
non tamen acquiefcit. Qui perfuafus eft, plane acquiefcit, nec
ulteriorem probationem dejiderat,Non enimfolum fibi proba *

E LE6AN TIARVM LIB. V. «7

tum putat, fed fefe commotum di ed exequenda inteUigit. Sed

quid fides etiam pro ( ut fic dicam) credulitate accipitur,quale

efi,habeo tibi fidem,refte etiam noftra religio nominata efl fi*

des, ficut d Gratis nisu.Verm eo,unde egrefii fumus,reuerta*

tmr. P erfuadere e fi in efjvftu : Suadere autem in aftu , itemefc

D ijfuadere. Ifcuj nonnulli peccant, quum dicunt , diffuafi hoc

iULpro eo quod efi,reuccaui ab opinione,in qua erat. Siquidem

pro hoc fenfu dicimus,perfudfi ne Jaceret: ficut ediuerfo , per *

fitdfiyUt Jaceret. Quare cr fiuafor, er diffuafor nifi perfuadeat,

nihil effecerunt. Quintilianus: E rgo pars delibaatiua,qu<e ea* Lib.j.cap. i0,

dem fuaforia dicitur,de tempore futuro confiuleans ( quarit etia

de praterito) officijs conjht duobus, fuadendi ,er diffuadendi.

Non dixit perfuadendi,quoniam non efi officium oratoris po *
fitum in euentu,quahs efi perfuafiomeq; efi eius ars perfuade*
di, fed fiuadendi,cr dijjuadendi in deliberatiuo genere. In uni*
uerfirn autem bene dicendi , quod efi in aftu , non in euentu,

Pratered deliberatio uocatur fiuaforia,quoniam utrinq ; fuade*
tur: qui enim dijfitadet , nil aliud quam in contrarium fuadet .

Cicero in Catone maioreiDijJuafimus nos. D einde,ut fciasfi*
nem,cuentumq; diffuafionis, fubiunxit : I taq; lex popularis fuf*
frdgijs populi repudiata efi.id eft,dijfiuafimus , er dijfuadendo
■ ne fierct,perfuafimus. Quantum errant pkilof ophi ncftri,quo*

rum Albertus unus eft,qui quum dc comparatione dialcftica, *■
er rhetorica dijputant, huius uerbi fignificationem nef 'cientes,
quifquis illos leget, inteUiget. Permanere,cfi ufijj ad finem ma*
nae. Plinius lunior.Tunc demum lente , cunft&nterq; uemut, Bpifi.it, Kb,i,
nec tamen permanent, fed ante finem recedunt,alij difiimulan*
ta,zr furtimialij [implicita, er libae. %

Dc quibufdam alrjs aPer ,Prae3uel Re,
compofids. c a p. xxxi.

LOcuti fumus nonnihil deprapofitione pa,quando copo*
nitur.addamus adhuc aliquid amplius. Nonnunquamhac

y per

9)8 LAVRENTII VALLAE

per compoptionem in malum decipitur , periurits , perfi&usfe
qui iupurandum , pdemfy uwlat.fertinax,qui nimis eft tenax,
p er ftiga,qui ad hostes tranpt. ?crditus,qtn in omne fcclus ejl
traditus. Percit us,qui iracundia, fiirorect; cft incitatus. F eruer *
fus,qui uerfatur in malo,cr d bono uerfus eft. Perpefpisjabo*
riosc pajfus. S<epe accipitur qitap per medium,ut perlucidum ,
fiue peilUcidu.iiicJh, per cuius medium fulgor emanat. Perjpi*
cuum,per cuius mediumjicet opa;tum pt , oculos dimittimus,
CT per eius medium uidemus:ut aqua , glacies , laterna,uepca ,
uitrum,cryftadus, gemma. Sed pcrjpicuum plerunq ad metens
reftrtur:ut,ldquod ais perfyicuum efl.id eft tale, quate uitriim,
aut crystallus. Perlucidum magis ad corporea. Plautus in Au*
lularia : lais pe!lucet,quap laternaPunica.Seneca de trdquiU
litate: Quid peflucenteis ad imum aquas, er circunfluentes ipfd
conuiuiat Quintilianus: Sed ut inter fe iunfti,atq; ita cohxre *
tes,ne commijpira peUuceat. Aliquando, fedpgurate,ad mente
refertur, ut apud Marcum Tullium in Bruto: ltarceoditas,ex *
quiptuqi fententixs,moUis,cr peUucens ueftiebat oratio, lde
eft peUucens, cr translucens , adeo ut Plinius maior ftre nutu *
quam utatur perlucens, pue perlucidus,fed traslucens,puc tras*
(n prooemio, lucidus, quod etiam pgurate ad metem reftrtur.ut apud Quin *
tilianum libro oflnuo,Si;niliter iUa translucida, er uerpcolor
quorundam elocutio res ipfas efj:<xmindt,qu£ illo uerboru ha*
• bitu ueftiantur. Pcrfluere,per mediu alicuius fluere,ut p lagee*

na male materiata, maleq; compaftd pt,perftuit.id eft, per eius
In Eunu.aft.». medium humor,qui intus eft,fMit.T crctius:Hac,atq; illae per *
fcc.*, * ftuo. id eftyin modum no fidelis lag<xn<e,qu£ mihi comittuntur,
# effundo. Plinius idem f£pius utitur transfluo pro per ftuo, qu<£
idem funtyUt perfuga,<zr trdsftiga. Perpluere,per medium ali*
Cap.4. cuiiis pluere:ut,h£c domus per pluit, hoctettu perpluit. Quin*

tilianus in fextoiQm cocnacuhm cius perplueret. Frequetifti*
me accipitur pro ualdc,ut alio libro oftendi: permagn um,per*

grauc.

ELEGANTIARVM LIB. V. fj*

grdue,periucundim.Quo in loco notandum efi, quod cum pr<e
in caiem fignificatione reperiatur , tamen qu£dam uocabuU
cum pr£ coniunguntur,non cum per:utypr£potensypr£celfusy
pr£latus,pr£fulges,pr£diucs,pr£dulcn, prAongusypr£durus,
pr£clarusypr£cultus.Quod fi quid inter has pr£pofitiones in*
terefie uehsfid erityquod uebementius auget pr£. Nam prAon *
gto homoypr£longa oratioyea dicitur yqu£ enormi longitudine
ejhcr pr£potesypr£celfto,cr fimiliaymaiorem in modum po *
tensycelfusqiyzr quafi pr£termodtmymoremue alioni potet,
ac cclfus. V nde etiam pracox fiuftus , pr£ter morem C£teroru,

Cottus, fiue ante cxteros.Vnde uu£yficuscp, pr£coces difaicr
pr amat urus , ante quam fit tempto maturum collcttus. Qui *
dam tamen pr£coquto dicuntyut MdrtidliS:

V ilia maternis fueramus pr£coqua ramis , U. t j.epig.4*,

N unc in adoptims perfica cara fumus.

Eadem pr£pofitio iuntta cum uerboynonnunquam habet pene
nihil diuerf m a fui fimplicis fignificatione , ut prAudo , pr£*
ado,pr£morior, pracingo. Idem funtenim quod ludo,c£do,
fiue incidoymorior,cingo. Cuius natur £ e fi etiam reyut refeco,

recidoyrecingoyrepurgo,refbdioyrcpromittoyrcuinco:qu£fiepe

ude quippiad fimplicibusdijfentiutin fignificatioe.Peryin ob *
tefiationibus,dt<p, adiuratioibus fire foletfeparari afuo accufk
tiuo, interiefto nominatiuo3qui fiequetifiime efi egoyut Verg. Lib.4. Andi.
Ver ego has lacrynus,dextramqy tuamyte,Qrc.

Quintilianus in MathematicozPer ego has te optime pater (fi Dedam
ms) tantum fortes manus.

Inter Profequor}&: Perfequor. c a p. x x x i i.

PKofequor,cr perfequor multi nefeiut diflinguereiqui ne *
f uUipofiintyitaaccipiantyProfcqui no fire carere ablatiui
comitatUyUt profequor te ocuUsyckdritate, odioyhonorc , uerfi *
btoycantuycouitijs:fignificaturq; attio, declarans alterius affi*
ftm in <dterim.Perfequor autem uel in malam partem,id efi,

y * infc

«s

,40 LAVRENTII VALLAE

infequor , er infettor : uel in bonam , cum perfeuero exequi ,
quod agere coeperam.

Partio,&lmp€rrio,& Parrior. c a p. x x x i i i.

PArtio,Z7 partior quidam pro eodem legunt. Sed nuhi uU
detur raro reperiri partio fine in,cr partior cum in,qua*
do efl deponens , fed quando ejl pafiium. E fl nanq; impertio
FPi(li4.Ub.9. idem, quod impendo,uel partem do.M.T ullius: Aliquid teporis
ad Att. impertias huic quoq; cogitationi, quafi impendas. 1 dem: Oneris

Pro Syiia. nemini impertio . quafi partem do. Reperitur ait *

lnEunu.aft.*. quando mutata confbruft ion c,ut apud T erent. Plurima falute
Cee.*. parmenonem fummum fuum impertit Gnatho.quafi plurimam

falutem Parmenoni fuo impertit Gnatho:co modo quo dicitur,
dono tibi hunc equum, cr dono te hoc equo. Huius pafiiuum
. . ejl impertior,ut Cicero: Atq; etiam uirojvrti collega: meo laus

. impertitur. Partior idem ejl, quod partes facio,partes'q^ diflri*
buo : ficut fortior , fortem Jacio , fortem ue recipio. Vergit.
- Etfocios partitur in omnes. Quintilianus:? artire uel gratis ,
dum quo rejp iremus afferas. Partiri itxq; de partibus dicimus .
Impertio magis de re incorporea,^ quafi coimnico. Imper *
tiri tamc aliqui dicut,pro impertire,ab ipfo deponete partior*
In manu cft,& In manibus», c a p. x x x 1 1 1 1.

IN manu ejl, in manibus ejl,utrunque accipitur pro eo,quod.
efi,in potejhtc.fed dupliciter,de pr<efenti,cr de juturo. De
Epifl.t.Hb.14. pr<cfcnti,C icero: Verum h£c no funt in noftra manu. Er filius
fam,cp,fl* in patris,!? feruus in domini manu dicitur ejfe. vnde mancU
Ub.7. pium,cr manumifiio. Lucanus:
jun.9. In manibus ueftris quantus fjt Cafar,habetis. Verg.

In Cati. Terra autem in noflris manibus.- De futuro,SaUuftw:V eru*
enimuero pro Deoru/m,atq ; hominwm teflor fidem,uiftoria iit
manu uobis ejl,uiget £tas,animus ualet.Contra,iUis annis,atq;,
diuitijs omnia confcnuere.T antum incepto opus ejl,c<etera res
expediet, in plurali tamen jrequetius9qutm dicimus , uiftoria

jUncid.i.

ELEGANTIARVM L-I B. V. 341

in manibus efhquafi iamiam tenetur. Etiam dicimus in manibus
eft,in ali a pgnificatione,pro eo quod ejl , inter manui ejl , aut
quia admirationi eft,aut quia nondu/m operi fimma manus im*
popta. Quando efi admirationi:Cic.in Catone Maiore : Ejl in
manibus laudatioiquam quum legimus , quem philofophortm
non contemnimus i Quando res non ejl confummatx : idem in
eodem libro: Septimus nubi liber Originum ejl in manibus ,
omnia antiquitatis monumenta colligo.

Prsedicus fum^ Affectus fum. cap. x x x v.

PRtditus fum bono dicitur , er proditus fum malo : ficut
dffcfius fum malo,cr affettus fum bono:idejl (ut breuitcr
magis, quant optime dicam ) habeo bonum , er habeo malum:
ut,pr<cditus fum huMtoitate,uirtute3diuitijs,dignitate,uiribus:
qui farno ejl uptatipunus , nunquam tamen cum ablatiuo , c V
pr<cpoptione d,uel ab, ut jit in afjvftus:ueluti, ego fum d rege
magnis honoribus affvflus,non autem fum proditus 4 Deo ma
gms uiribus. D emolo rarius.Cicao pro Sylla : Ni uero unum
me uis ferwm pr<eta c£taos,mc ajperum,me inhumanum exi*
jlimari,me pngulari immanitate,^ crudelitate prxditum.ldem
pro Rabirio : Seneftute djjvftus , morbo proditus. Contingit
idem in pngulari,ut in proximo exemplo : Exiftimari meftn *
gulari immanitate . Sopeq; legimus, ille ejl pngulari improbita* *. . • -

te, tu es pngulari pultitia . Similiter fit in alijs tribus , qua *
tuor/ue:notabihs,nobihs,inpgnis,o' exinuus. Quintil.Hunc tu Dcdam.if,
animum modo inter libidines, ac fcorta perdebas, macie nottbi *

Us,paHore deformis, folaqj impatientia: tuo fabula notus. No*
bile fcortum,qudfi in ordine meretricio excellens , uel maxime
inter alia notum. Et apud Liuium,Nobihs ille clade Romana
locus. Et apud Ciceronem:TeRis eft phalaris, cuius proter C£= DeOtBcJib.u

teros eft nobilitata crudelitas. Et latrones uocamus inpgnes, , a,

qui maiore manu, maior eq; audacia grajfantur. Et infignis im*
probitas ,infignisqi jlultitid dicitur, quemadmodum pngularis,

y i eximiaefr

j4* LAVRENTII VALLAE

cpcitnidfy fluit itia, quod rarius efl. Cicero Verrinarum quarto:
Sin hanc uos in rege tm eximiam iniuriam , tam acerbam ne *
glexiffle audient.

Dcfcendo. c a p. x x x v i.

DE fcendo in pr£liwm,defcendo in fbrum,defccdo in campis
dicimus: non quia de loco fupericre in inferiorem deflcen *
dimus,fed quid de loco tuto in locum difcriminis:opinor,qu6d^
qui in loco celfiore fc tenet, pugna detreftnre cxiflimdtur,que
quum reliquit,cr in locu tcquu uenit,atq; defcedit,mentem fc
pugnandi habere declarat, ldeoq; no fere dicitur in foru defcc *
dere,nifi qui pugnandi,^ defendenda litis caufa uenit in fi *
rwm,no rerum uenaliu coemptor, ac negotiator.Et in campum
, ' dcfcedcre,non ni/i qui litis,dignmtis'ue ^ fa ( ficut in campo
Martio fiebat) ceraturus uadit. Nec in pr alium, pugnam ue
, defcc dere,quod in loca inferiora defeendat. N on enim locus efl

pugna,cr pralium,quu nihil interfit qualis locus fit,planus,an
motuofus,in quem fe confirt,qui in pugna defcederc dicitur.ut
jUndd. 1 1. apUC[ Vergilium ( fatis autem erit in reperfpicua unum ex em*
pium protulijfc) I tiftruftos acie T yberino a flumine Teucros ,

T yrrhenamq; manum totis defeendere campis.

Amo, 8C Diligo. c a p. x x x v i i.

Mare, efl generalis fignificati,ide quod diligere, nifi quod
( J\putetur plus quiddam effle in amado,qum in diligcdoiut
. Ep»fl.i. Cici ad B rutu, Lucius Clodius trib.pleb.de/ignatus ualde me di
fafttU #M/}igit,aut (ut dica) ualde me amat. Et iterum : Sic

— f y igitur facies, er me aut amabis:aut,quo cotentus fum , diliges . .

l£k,n dq Dolabellam: Quis erat,qui puaret ad eu amore,quem
erga te habcbam,poffle aliquid acccdcreiantwm nue accefiit,ut
mihi deniq; amare uidear,antea dilexiffle. Adamare efl amato «
Dcdam.18. rie amare,ut Quintilianus inultis in locis , fed unus fufficerit:
Me quide marite fi quis interroget,omncs matres liberos fuos
i an qua adamauerint, amant. Videbis oculos nunquam 'a fide ,

UUltuqi

ELEGANTI ARVM LIB. V. 14 1

mdttlck deflefterc, comere caput,habitumq; componere , fufti*
rare quum rcccjferint,exulare quum uenerint , conferere ma*
ttus,pcnderc ceruicibus,no ofcuhs,no cotloquijs , no prafentU
uolupt&te fatiari.Amicus,cum honefht res eft, Amica,quado ad
uiru reftrtur,inhonefta:ut,h<cc amica mea eft. id eft,concubina.

Ego uero ippus no amicus,pd amator fum. I deofy apud T ere- In^An4r,a&4.
tium dicitur H er<£ putabd hunc Pamphilum Amicu,amatore9 ce’ 3*
uirum.- Ne putares amicum in malam partem accipi , adiecit
amatorem. Sed apud profam hoc obferuatum femper inucniesy
apud poetas fbmjjc non femper.

Declaro. c a p. x x k v i m.

DE claro fr eque tiusdd /aSklpertinet,qudmad diftnXiccrc : DeOfficUb.w
Declarauit idmodo temeritas C. Cec faris, qui omnia iura
diuind,zr humana peruertit. Aliquddo ctid in didi s. idem ad
EiganuiPostea uero quam magnam jpan habere cccpi , pre ut
breui tepore te incolume haberemus, ficcrc no potui , quin tibi
C? fcntentiam,cr uoluntate declararem mea. Et in eadem epi *
ftola:Quddo quiifentire expofui,quid uellcm tua cauft,re po
tius decldrabo,quam oratione. Interdii accipitur pro pgnipeo:
ut idem lib. i i.dc Finibus, Nullum uerbu inueniri potefl,quod
magis idem declaret I at i ne , quod Grxce btbh,quam declarat
uoluptns. declaret , id eft, p gnipcct,uel odendat,uel indicet . >

Ingredior. c a p. x x x i x.

INgrcdior componitur quidem exintfed diucrfa ratione:
nunc ad locu/m,ut ingredior fbrwm , ucl in forum. Qui mo^^
dus loquendi nenuni ignotus eft. Nunc in loco,quod eft ambu *
to,cr incedo. Vergilius: Georg.j.

Continuo pecoris generop pullus inaruis
Altius ingreditur,^ mollia crura, reponit.

Cicero libro quinto ad Atticu : Si dormis,expergifcerr.p fhs9 EptfUj.Ub.f
ingredere : p ingrederis, curre : p curris, aduola. idem eft ergo
ingrederis hoc loco,quod graderistquod eft ambulas.

y 4

Con

144 LAVRENTII VALLAE

Confulo te,SC ribi.ConfuIco,Confulcor,ConfuU
tus,& Inconfultus. c a p. xu

COnfulo te,confilium peto k te,uel interrogo , er inquiro «
QuintiL Quid per fidem facere uultis i luuenem quem de
parricidio confuluit pater iile feruatus,miror hercule (non di*
Ubto.cap.i. xiffe uolui ) fum ueneficus , /ion parricida. 1 dem:Ergo primum
e)i,ut quod imitaturum eft,quifq ; intettigat,cr quare boriu. fit,
fciat:tum in fufcipiedo onere cofiulat fuas uires.Et iterum:Ego
aures cofiulens meas. Confulo tibi , cofilium do tibi,uel proui*
deo tibi:fed hoc frequetius,et magis proprie in rebus:ut,cofule
uit£ tu£,cofule ualetudiniycofulc dignitati, cofule [aluti,cbfiule
rebus tuis:adeo frequetifiime,ut quii dicitur cofiulere uolo mihi,
er liberis meis,intelligatur potius de corpore ,er de rebus ex*
‘ , tcrnis,qukm de animo. In plurali aute numero interdum repe*

ritut,finc appofito tame:ut,confiulunt fenatoresiquod ficque*
tius dicimus,cbfultant.id eft,deliberant. N ifi enim ddfit qui co*
filium petat, er qui confilium det,non ait deliberatio, fiue co*
fultatio. Atq; ut confidunt dicimus,pro confiuhant,hoc efi,quod
altaa pars petit, altaa dat confilium : ita econtrario nonnun*
quam confultare efi unius,non plurium partium, fed ita fi apud
fe duas partes fuftinet, fecumq; delibaat.Hinc duo nomina na
fcuntur,confultor,zr confultus.Confultor fire pro eo,qui aliti
confiulit,dccipi foletinonunquam tamen pro eo,qui alij cofulit.
SaUuftius in lugurthaiSimul ab eo petiuit, uti fautor, conful *

. . . torq; fibi ddfit. Etiterum:lta cupidine,atq ; ira,pefiimis cbfut*
toribus,grdffari,neq; j afto,neq -, ditto abftinere. Con fultus , efi
■ homo prudens, ac [ciens, dignusq, ; a quo confilium petas. C£*

terum non occurrit mihi ubi repererim,nifi aut participium:ut
,B ^Oufntn* Mi, Con fulti medici dixerunt eundem efje languoran. Aut no*
nten pro iurifconfiulto,ut Horatius lib.u Serm. Saty. i.

uif "S,u° -Em 'M“' moJf mles> ,
reddere iut«. Mercator,tu eonfultus,modo rufticut-

Qtfin

ELEGA NTIARVM L I B. V, 34 3

Q« intilianus in feptimo: Scripti , er uoluntxtis frequenti fima
inter co fultos quajlio efl L iuius tme libro primo , ait de Nma
Pomplio: Con fulti fimus uir,ut iUaquifqua £txte ejfe poterat,
omnis diuini , atq; humani iuris.Et in decimo: Cadidos, filer*
tesq; iuris,atq; eloquetia confultos. Horatius primo C arminu:

Parcus deorum cultor, cr infrequens,

I nf tnientts dum fapientu Confultus erro- . t

I n compojitione frequens efr,fed ddiettiuuiut apud Quintii. o' **’

incon fultam tmliebre femper amcntiam.id efl, imprudenti, in*
€onfideratm,cr nudius confrlij. Alterum quoti; compofrtum,p
compojitu efl , iurifconfultus,quod etiam dici [olet iureco fultus.
Honnunquam in fimplicirut Quidius primo de Arte amandi:

Sit tibi credibilis fermo,confultaq; uerba. '

Ago gratias. Habeo, Refero, ac Recido gra*

<rh

tias.

C A P. X L I.

Gere gratias , efl uerboiquod quidam barbare dicunt, re*
gratior. Habere gratias, in animoiquum memorem accepti
benefreq mentem , animimq ; habeo , cr inuicem gratificandi
uolunutem.Reftrre,fiue reddere gratias, ejl fifio:ut,fi tu a me
fubleuatus aut pecunia,aut patrocinio,aut manu,alio'ue fubfim
dio,uicifim me aliquo modo fubleuaucris,gratias retulihi,red *
didiflitfc.Licet Seneca nolit malas refrrri poffe,fcd reddi,Cicero
tamen in Salluvium ait: N am quod ijh inufitxtx rabie in uxo*
rem , cr filiam meam inuafifti (qua fe facilius mulieres abfti*
nuerunt d uiris,qudm tu uir d uirts ) fatis dode, ac perite fici «
fti.Non enim Jferafli me mutuam tibi gratiam relaturu,ut ui*
cifim tuos compellarem. Quanqudm Cicero nunquam fire ait
reddere gratiam, fed re for e. Porro hoc exemplii in alium quotfr
ufum attuli, quod uidetur jignificare gratiam etiam uerbo re *
firri,non filum fatto.Sed multu tamen differt ab iUo,agere gra*
tias,quo tantum innuitur confifio accipientis bencficim. Qui
nero refirt gratiam , reddit beneficium , C r interdum malefit

y i dum »

14 6 LAVRE NT II V A LL AB

’ ciumjiue fafto,fiue difto,quonidm dicendo nonnunqitam pro»
BpW.,6.iO>. furnum £que,atq; faciendo. P Uncus dd C icer.oncm : I mmortates
t9‘ dgo tibi gratus, agamq^dum uiudm: ndm relaturum mc, affar*

mare non poffim. Tantis enim tuis officijs non uideor ituhi re *
Jpondcrc poffe. E ccc refpondcrc officijs , cr fatis facere bene fi*
cijs,eft gratias referre. Catcrum fa-cquentius ejl refiro gratiam ,
quam habeo gratia, item frequentius habeo gratiam, quam ago
* gratiam. V ix enim audiuimus ago gratiam,fcd gratias. E t raro

refiro gratias, fed gratiam. Cuius rei tefiimoniu ejl illud in libro
x l v i. Titi Liuij:Satiatusqi tandem complexu filij, Renucia*
te,inquit,gratias regi mc agere, refirre gratia aliam nunc non
poffe,quam ut fuadeam,non an.te in aciem defeendat, quam ut
incaflra me redijffe audierit. Dicimus item ago grates, fcd fe*
pius apud pocas,qui necefiitate uerfus,ago gratias dicere noti
In Somnio Sd- poffunt. Nonnuquam etiam apud oratorcs,ut Ciceronem: Ali*
pionis. quantoq; pofi fu jf ex it ad codum,cr, Grates tibi , inquit,ago
fumme Sol, uobisqi reliqui calitcs. N ifi legendum ejl gratias*

CT non grates,pro eode fignificato , fiue pro eo quod cjl,reddo ,
grates.Seneca in tragoedia, qu£ inferibitur Agamcmnon,dixit i
Reddunt grates tibi grandceui,Lafii fenes compote uoto. .
Reddunt grates , id e fi (ut ego interpretor') agunt gratias .
Quis enim refirre pofiit gratiam Deot quod etiam fando nun*
quam cognitum ejl,praterquam apud quofdam recentes,nihil
tiifi barbare loqui fcicntcsifcd gratias agimusjarb etiam.Grd*
tiam dijs habere dicimur,quoties agnofeimus, apud q; nofipfos
AA 4*fcc*4« fatcrmr ^ Mis beneficium accepi} fc , citra fpem gratiam refi*
rendi:ut in Andria Terentius: -D ijs pol habeo gratias, Cum in
p oriundo aliquot afj uerunt libera \

Gratulor,# Grator. c a p. x l i t.

GRatulariJfi uerbo tejkri te gaudere fortuna,dc filicitxte
alterius apud eum ipfum , qui affaftus ejl filicitatc. Non^
it unqud apud teipfm ob tuam filiciatem^ldeo % firc poflulat

dati

547

ELEGANTIARVM LIB. V.

iatiuum:ut gratulor tibi ob tuam praturam adeptam: gratulor
manibus meis,quibus ut te contingerent, datum efl. Quintilia =
nws:Non efficiet tamen infandum prafentis reatus,indignumq;
difcrimcyUt mifcra puella non gratuletur jibi , quod ipfam pau*
peraccufarc iampotefl. Poeta nonnunquam pratcreunt dati*
uum,utiq; quum fuerit pronomen , qua fuit caufd , ut quidam
exiftimarcnt,quorwm eflApuleiusJjocuerbum idem fgnifca*
re, quod gaudeo . Ouidius in Heroidibus : Gratulor Oechaliam
titulis accedere noeris. Gratulor inquam tibi,ucl mihi,uelno *
bis. Idem tertio de Arte amandi: Prifca iuuent alios , ego me
nunedeniq; natum.Gratulor - GratulorfubinteUige , rmhi. Et
interdum etiam oratores. Quintilianus in P afto cadauere:Gra*
tulemur iam,quod nulla duitas fame laboret.fubintellige nobis.
Verba autem Apuleij hac funt in apologia , de magia : Eo in
tempore,quo me non negabunt in Getulia mediterraneis mon *
tibus fuifje , ubi pifces per Deucalionis diluuia reperiantur.
Quod ego gratulor nefeire i&os,lcgifJe me, ere. Pratermifit
datiuum:aut gratulor,pro gaudeo accepit. Quod tantum abejt
Ut approbem,ut pofit gratulari quis, quum minime gaudeat ,
atq; adeo doleat: quod frequenter ufu uenit, utique inter falfos
amicos, quum alter inuidus,atqs atmlus tacite quidem dolens ,
quod alter honoribus auttus fit,tamen ili gratulatur. Torte er
Apuleius fubinteUexit mihi. I n eadem fgnifcatione accipitur
grator,fcd poeticum, hifloricumq; efl. Vergilius:

1 nueni germana uiam,gratarc f irori.

Titus Littius libro v i i.Twam fequeptes currum,louti optimi
maximi templum gratantes,ouantesq ; adire. Dicimus ahquado
gratulari pro eo quod efl,gratias agere: fed no fere nifi dijs im*
mor talibus, ldcoq; proprie idc efl, quod fupplicarc. Siquide tri*
umphantes in Capitolium afeendebant, I oui optimo maximo ,
ca tcrisqs dijs gratulatum.Eiufdcm quoque jignificationis for *
tufis ejl grator,quod fgnificatLiuius lib . x. dices: Itxcfe prator

extern

Dedam, i;»

Epift.Dcian*

adHcrcul.

Dcclam.ui

4. Aeneii.

149 LAVRENTII VAltAE

extemplo edixit ,uti aditui <edes faaas tota, urbe apairent,quo
circucundi,fdluandiq; dcos,agediq ; grdtes per tota dic popula
potejkxs ejjet. Nec mirum, p dicimus gratulari, gratari'ue dijs,
quajt obedere nos iUis aggaudere , quu dicamur etid cofdc fu*
lutarc,quap falute illis optare, quod nominibus couenit , no diff-
ringOydC Effingo. c a p. xmi i.

FI ngere proprie eft figuli, qui formas ducit ex luto. Inde ge*
neralejit uocabulum ad cectera, qua ingenio , manuq; ho *
mnis artipeiofe firmantur,pr£prtim inuptate,cr nouc.Ejfin*
gere efl ad alterius formam fingere,er quodam modo fingendo
reprafentare. C ice. i x. dc Oratore: Tu/m accedat exercitatio ,
qua illum,qu& ante deleger it, imitando effingat, atqi ita exprU*
mat,crc.Quintil. N am id quoq; efl docilis natura,pc tamen,ut
ea,qu£ difeit, effingat. Et it au: Nam nubi uidetur M. Tullius,
quum fe totu ad imitatione Gracorti contuliffet , efpnxiffe uhn
D emo fthenis, copiam Platoms,iucunditate lfoaatis. vndedu *
dum efl nome effigies , figura ad uiud altaius pmilitudinc,uel
ad unitatis imaginem fifta,tam in piduns,quam in fculpturis.

- Obeo,Oppcto,& Defungor, c a p. x l 1 1 1 1.

OBe o legationem, exequor munus , er officium legationis
Obeo prcuinciam, exequor officium prouinciale. Ita obeo •
mortem,cxequor,ucl paago morte,uel adeo mortem, quemad*
modum dicitur quts obijf]} diem,pro adiuijje. I tem , obijt diem
fuwm,idem efl , qpod mortuus efl, er iuit ad diem fati : ut apud
Quintilianu, N undatu efl Marcellum diem fuum obijfje. Pr<c*
termittimus autem nonnunquam illum accufatiuum dicentes ,
Marcellus obijt. Quod idem fit in iUis pgnijicatione pmilibus
tiabis,oppetijt,<*r defundus eft,atq; etiam in detulit,cr p qua
funt alia. Nam in priore fubinteUigitur accufatiuus mortem,itt'
podaiore ablatiuus,uitx.Quid pgnifquod fepe repamus b£C
nomina ejfe his uabis adiundn. Eft aute oppetefe frequentius
quide mori, non J mli,fcd illata moftr.intadum tamen cr fatali.

ELEGANTIARVM LIB. V. U9

VtCic.de Ojficijs tradit , Aiax milies morte maluijfet oppete = Lib*r«
re,qukm mulieribus (fi Circe,cr Calypfo mulum appellanda:
funt) ut vlyjjes ficit , inferuire. idem deDiuin. Aequius efje
cenfuit fe maturam oppetere mortem , quam P. Africani filiam
adolefcentem.Fanunam emifit, ipfc paucis diebus poti eji mor-
tuus. Sine accufatiuo apud Vergilium: Aea.».

-^tcrcp„quatercp„beati,

Queis ante ora patrum,Troi£ fub moenibus altis
Contigit oppetere. - Defunttus quoq; dicitur, quafi perfunttus
munere uiuendildeoq ; ut dicimus,perfunttus efi,fiue defunttus
officio pr£torio,niunere a:dilitio,cura tribunitia : ia defunttus
uia.id efi,ab hac adnunittratione, ab hoc munere, ab hac pro *
curatione cej[auit:ut apud eundem : -Defunttnqi corpora uita.

Detulit autem (quod tertio loco pofiui) in idem fignificatum
accipio,quodeft accufauityubi fiubintedigitur reusiut QuintU Dedam.7.
D iuitem detuli reum pauper inimicus,occifi pater.

V eftigo,Perueftigo,<5£ Inueftigo. c a p. x l v.

PEruestigo,zr inuefiigo,non folu qu*ro,fed etid (er quidc
frequetius ) q tuere do inuenio:utfit Vefligo qu£ro,lnucfti*
go,cr Pcruefiigo,quafi acquiro. Duttu aute ejl hoc uerbwm 4
ueftigijs,tanqud figr.n,indicijsq;,quibus ad rei notitia perueni*
mus.Cicero tertio de Orat ore: lpfatraftatio,et qticcfiio quotidie
exfe gignit aliquid,quod cu defidiefa delcttntionc uefiiges.ldc
in eode, libro fecudoiKoffe regiones intra quas uenias, er per*
uefliges,quod quaras. Idem proLigario:Sed quoniam diligetid
inimici inuefligatu eft,quod latebat,cofitendum ejl, ut opinor .

Terent. N ihil am difficile ejl,quin quxredo inuettigari pofiit.
Nutrio,# Alo, c a p. x Lvii aft

NVtririycfi er paruuloru ut crefcant(unde nutrices dicuns
tur,nutritijq;,qui curam infantium habent,kabucrunt'ue ) ,
er adultorum, ut uiuant. Ali quoq; in eodem fignificatoiunde
lexiUaxi i.abularm:Liberi parentes alant, aut uinciantur.

De Amic.cir
caflt

Atn.j.

5*> LAVRENTII VALIAE

At in rebus incorporeis frequentius, ut crefcant. Quintilianum
Sed alere fdcundiam,uires augere eloquentia pofiit. Perinde ac
fi dixiffet, Augere facundiam , augere uires eloquentia pofiit .
Cic. Sed nec illa extinttt t funt , aluntur jk potius , er augentur
cogitatione ,er memoria.Coniunxit er tpfe h<ec duo,ficut (olea
mus in multis, qua: fiumlia funt,ut pojfum er licct,ut munus er
officium, ut mens animusq ;. V crgil. Hos fucceffus alit.- id ejl
quafi horum animos fucceffus augefeere facit.

SperOj<S£ Confido. cap, xlvii.

SVcro pro aedo ufitatim ejl,fiue di prafenti loquamur,fiue
de praterito. De pra:fenti , Quintilianus: Facilis (ut ani *
maduertere uos fyero) definfionis me£ curfus ejl. Deprateri*
to, I dem: E t innocentiam quidem pueli £ fatis (ut Jficro) defin*
dimus. Et Cicero: Spero iam probatam effe amicitiam nostram.

S imiliter confido pro credo , tum in pMerito, tum in praf
ti,tum in futuro, lnpr ater ito : Quoniam probatam rationem
proanio.0 ** officij mei uobis effe confido. I n pra:fenti : Quanquam a Cra*
tippo noflro principe huius memoria: philofophorum , h£c te
afiidue audire,atq ; accipere confido. 1 n futuro : Ita fore confio
dimus. H£C exempla ex Cicerone funt.

Dico,<3£ Fero fentenriam: Dico3<3£ Fero le*
gem. cap. xivni.

DIcofententiamconfiliariiis,firo fententiam iudex.Quo «'
rum exempla frequentiora funt , quam ut d me repeti des
beant. Nonnunquam tamen dico pro firo: ut apud Quintilia *
num , Apud iudices quidem fecundum legem ditturos fenten *
tiam de confifils pracipere, ridiculum eft. luris quoq; confuU
tos hoc uerbo in hunc fenfum frequetifiime ufos uidemus. Dico
leges,aliud quam firo leges. Eft enim fine ad fuos:dicere fire
aduittos. Vt Littius libro xivi. Nihil ea mouerunt regent,
tutam fire bellis A fiam ratum,quando perinde ac uittofiam fibi
leges dicerentur.

Cir

ELEGANTIARVJ® LIB. V.
CircumftOjdcCircumGfto. c a p. x l i x.

Clrcumjlo , er circumfigo , utrimq; fkcit circumficti : fied
primum pro circundo , alterum pro inuado , er MT#o,cr
quafi turificatione aggredior. Vergilius:

Circumfhnt anima, de <tr a laua'% frequentes. idem :

At fifii tandem ciues infanda furentes
Armati circum fidunt. - Et alibi:

A t me tum primum fenus circum fletit horror. *

Quintil.in Apes pauper. Quum me euocaffcnt fubito trepidu,
tetoq; firtuna fucefrepitu circu/mfletiffent. N onnunquam non
terrificari dified terroris aufirendi gratia ponitur, ut Cafiar in
Commentarijs: Si quis grauiore induere accepto decidcrat,cir*
cumfidebant.hoc efijbcij iacente exhombantur,tela hodium
arcentes. N onnunquant etiam , ut circumflo accipitur : ut apud
eundem : E t mercatores in oppidis uulgus circum fislit, quibusq;
ex regionibus ueniant,quasq; ibi res cognouerint , pronunciare
cogit. Quo etiam modo apud Quintilianu/m accipi potefl .

Vfurpare. c a p. u

XTSurpare,efl uti, fiue ufitari, tum dido , tum fido. Cicero
V in Oratore: P cfl inuenta conclufio efl, qua credo ufuros
idos ueteres fiiffie,fi iam nota,atquc ufiurpata res effiet, qua in*
nenta,omnes ufios magnos oratores uidemus. Hoc etiam fic di *
cere licebat in eandem fententiam : P od inuenta conclufio efl,
quam credo ufurpaturos idos fuiffie, /? iam nota , atque ufiur*
patxres effiet , quam inuenam omnes ufiurpaffie magnos orato*
res uidemus. I demi Quod fiemper ttfiurpamus in omnibus didis,
dc fidis minimis,ac maximis,cum hcc decere dicimus,idud non
decere. Idan: P radare enim hoc efl ufiurpatum a dodifiimis,
quorum ego autoritate non uterer , fitmhi apud aliquos agre*
jies habenda effiet oratio. Sed quum apud prudetifiimos loquar,
quibus hac inaudita non fiunt, cur ego fimulem,mc fi quid in his
jludijs opera pofiuerim , pcrdidtffief Didum efl igitur ab erudi *

Aen.fi»

Acn.t«

Acim.

DcclaoM)»

Lib.a.dcbc!»

Gall,

In Paradox*

LAVRENTI I VALLAE

tiflimis uiristnifi fapicntemfliberum ejfe neminem. vfurpatm,
cr dittim pro eodem accepit , ficut doftifiimis , cr eruditifii-
mis.Quid multa? cum frequenter iurifeon fulti utantur ufurpo
pro didito? nam pro jadito , minus dubium ejl.

Praeftd fum,& Adfum. c a p. li.

PRecdo fumjdem ejl quod adfum , nec alteri fere uerbo co*
h<cret,nifi uerbo fubjtantiuo, cr huic fimplicimam praflo
adfum 3magis poeticu e/l.Quid igitur fignificat adfum? Tria:
unum naturaliter3duo per quendam flexum , cr deriuationem.
Primum efl3 prafens fum , quod modo cum ablaliuo iungitur,
in,prxpofltione fcruienteiut apud Ciceronem de Oratore:? au*
lus in pugna non adfuerat. Modo cum datiuo:ut apud eundem
in Philippicis : Omnibus his pugnis Dolabella adfuit. Et apud
Quintii. Nam in libris Obferuationu a Septimio cditis3adfuiffc
Ciceronem tali caufe inuenio. Secundum ejl hinc dudum3quod
fepe corrogamus3qui nobis adfxnt periclitantibus , quales funt
aduocati3quorum officium ejl adejfc in iudicio. Sedipfum illud
adeffcffiucre ejl , pr<efidioq j effeiidcoq, dicimus adejfc , pro eo
Acn.t. quod ejl3cjfe prxfidio. Vergilius:

-Modo Iuppitcradfit. Et iterum:

8‘ Adfis o txndem3cr propius tua numina firmes .

Etinprofa 3 Quintii. Nunc omnes in auxilium dcosfipfmefr
N in primis3quo nec prtefentius aliud3nec fludijs magis proprium
numen ejl , inuocem : ut quantum nobis expeflntionis adierit,
tantum ingenij ajpirct , dexterq;, acuolens adfit.ldem: Si ta*
men pater3qui diuifit patrimonium ,cr reos parricidij defindit 9
ficagat3quod contra legem fufficit: Parricidium obijcituriu *
uenibus3quorum pater uiuit3atq ; etiam liberis fuis adejl. Ter *
tium efl aduenio3 feu magis adueniam. N am prope idem funt,
iam ueniet3 cr iam prafens erit, itaque aderit accipitur pro
Am.». utroq;3fiue pro utrouis. Vergilius :

lamifc aderit multo Priami de f anguine Pyrrhus , Iterum:

HMC

ELEGANT1ARVM LIB. V.

Hac ades o frrmofe puer - E t, Edog.*;

huc adeso Galatea , quis eft nam ludus in undis* Et iterum : Eciog.9.
Hac ades o M elibae,caper tibi faluus,cr hoc di.

Vbi fi eadem frret fignificatio , qua eft in illo prafens fis,hic 08,7'
ades, non hucdicerctur.Ergo huc ades, pro adfis, idem eft, quod
huc uenuHas eafdem fignificationcs habet prafto fwm , er cade
ratione. I n prima, Ciceronis exemplum eft inBruto : Quibus
quidem caufis tu etiam B rute prM fuisti. In fecunda eiufr ’
dem pro Murana : I us ciuilc didicit , multum labor auit,uigila*
uit,prefto multis fuit. E t pro eodem: T u interea Roma fcilicet
amicis prafto fuistim tertia, eiufdem ad Herenniwm : HirundU Lfo.*
it es afiiuo tempore prxfto funt , hyeme pulfie recedunt. Et in
apiftolis frequenta: Sator tuus nuhi cum litais prafto frit. Et
proprie accipi folet hoc ultimum , pro eo quod nunc dicimus,
compareo:ut fi quis aliqua digniate, impaio'ue affrftut, alteri
fic iubeaf.Cras mihi ad hunc locum , er. hanc horam prteflo fis ,
id cft,ccmpareai,cr terepr<efentes,atq; exhibeas tmhi. *

Fico, Gemo, Ploro, Plango, Fiulo, Lamentor,
Vociferor. c a p. l i i.

FLere , eft lacrymis , ideoq. ; tantum hominum ,ficut ridere.
Gemere, eft in pedore, quum pr<e anguftia in fonum pro*
rumpit . ideo er iumena fub ninuo pondae gemunt, er inani*
mata quoq; quum nimis onujh funt, gemae dicuntur. Vt apud Aea,<*
V agilium:- Gemuit fub pondae cymba. Plorare eftuocefle
bili,C7 ejfuft dolorem fuum aperire. Vnde implorare, eft pio*
rando opem orare. Plangac eft pacufiione ,ac uabaatione
pedoris , capitis , uultus , aliorum' ue membrorum fe in dolore '
affligae: regite j; poft fe accufatiuum. ideoq ; pa translationem
dicuntur fludus plangac httora: quafi ad declarandum dolo*
rem,in modum lamentationis. E iulare eft uocefublatx flae,quod
magis mulierum eft proprium, Vociferari eftuocc effnenaa no
modo dolorem , fed etiam indignationem ( quaqum indignatio

X, doloris

jjr

3*4 LAVRENTII VALLAB

doloris genus ejl ) oflendere. I nterdwm fine dffcflu , fed tamen
Vehementius exclamare. Lamentari ejl uoce queruld , er trifti
c ratione cladem tejhri fuam. Qua; exempla Icturis hoc opus
jnuefiigdnda relinquimus.

Exiftit,6£ Extat. c a p. liti.

EXiftit,4tqi cxtxt,quoru ucrboru unu,atq ; idem prxteritwm,
eftyfimilc quiddam jignificant,quod ejl eininet,cr fupereJL
Sed primum cum motu, alterum fine motu:ut illud fit , prodit ,

' L‘b*1* ud exurgit:hoc uero fuperjht. Cicero de Diuinatione : Atque
delapfus in flumen nunquam comparuij[es,me contrcmuijfe tU
. more perterritum, tum te repente Utm extitiJJe.Et iterum in
eodem libro: Summerfus equus uoraginibus non extitit. Adhuc
iterum in codcmiVocem ab aede lunoms ex arce extitijfe . A t<fr
iterum: Ncqj diu uUa uox extitiJfet.Et in fecundo : Anguem ab
ara extitijje. Et iterum: In Lyfandri jhtux capite Delphis ex*
tftit corona. De rebus quoq; mutis exi fler e dicimus:ut idem in
Lxlio, Exiflit hoc loco quxflio fubdifficihs. De extare exem*
pium unum Vergili j fujfccerit Georgicorum tertio \

Stant circunjufa pruinis
Corpora magna boum,confirtoq ; agmine ccrui
Torpent mole noua,ej furmis uix cornibus extant.
quo fityUt de libris,qui demortui non funt,dicamus extare: ut,
extdt pauciflimi Varronis libri,plurimi no extant. Nautdc ho*
mine,qui adhuc uiuit, loquimur, fuperefl, quajl nonfubter ejl:
fub terra humatus:ita de rebus,extant,quafi. extra Jhnt,non in*
tr4,er in tenebris latent. Cicero in Oratore: Qu*{ut fcis)extat
qratio. Et de Seneftutc:Et tamen ipfius Appij ex tat oratio.
Conciliare amorem, 8C beneuolentiam nos dia.
Inire autem gratiam. c a p. mu.

CiO ttciliamus amorem nebis alicuius , conciliamus beneuo*
'Aentiam-.non autem conciliamus nobis gratiam.Rurfus ini *
mus gratiam , nop autem inimus amorem , aut beneuolentiam *•
/- Quarm

s . '■ ,

/ . * t. . t , , •

ELEGANTIARVAI LIB. V. iis

Quarum omnium orationum eadem, fere fententia eft , acft hoe
l terbo uterer contraho , uel comparo : nifi quod inire gratiam,
eft magis fauorem comparare,qudm amorem: ut apud Quintii
Quinetiamhoc timeo,ne cx eo minore gratiam hic liber ineat ,
quod pleraq; no inucna per me, fed ab ahjs tradita continebit . '
Reconciliari tam?, er in gratia redire,idem funt: quoties amici
interpofitt aliqud ojjvnfa,quu aliquandiu jiierut inimici }in pri?

Jlind redeunt beneUolentid,ac fdnuliaritatcm.Scd redire in gra*
tiam etiam cum inanimata [olemus : ut Cicero de Scncftute, Itt
gratiam cum uoluptate redeamus. Pr ater ea conciliamus nobis
laude,famam,honores,fhntliafy:non autem inimus . Quintil.lib „

1 1. Nam er plus autoritatis afjvrut ea, qua non prafentts gra*
tia litis funt comparata, er laudem [ape maiore,qu 'm Ji noftra
ftnt,concilidt.Rurfus ineo rationem,ineo fcedus,ineo pacc,ineo
focietatem,inco belhm,ineo pugnam,ineo uidm, quaji capejfo ,
atep ingredior.quod non fere nift in re momento fa , aut graui,
grandi ue dici [olet. Nam non ita refte loquar , ineo prandium ,
c<xnam'ue,ut ineo conuiuium.V nde principium rei maioris ini*
tium uocatur,ut initui raiionis,Quintiliano quoq} tejhnte,qui L&.4.abM-
ait:Quod principium latine,ucl exordiu dicitur , maiore qua= *»o.’
dam ratione Gr<eci uidentur proccmiu nominajJe,quod d noftris
initium modo fignatur.Et huius uerbi participium abfolute po
Jitum,finc regimine, maioribus rebus adhibetur.ut , lneute pue *
ritia,ineuntc adolefcentia , incunte ectate, ineunteucre, ineunte
afhte, hyeme ineunte, ineunte anno nouo. Non autem dormi*
tione ineunte,conuiuio incunte,die ineunte,notte ineunte, hora
ineunte,fed incipiente : nifi dicamus illud ipfum incunte, certis
nominibus debere adiungi,qu£ funt ea,qu£ modo expofui
Obruo, Ingurgito, 3c Crapulor. c a p. l v.

OB ruere eft operire : pue aqua, utiobrutus undisipue terra :

ut,obrue uerfatx Cercaliafcminatcrra.fiuepertranslatU r^^
onem ai animmiut Quintii Tot uoluptates obruere poftunt

Z a. unum

LAVRENTII VALLAE

tinrn dolore. Sed de multo uitio potddo etiam obruere dicimus,
jicut ingurgitor e de abfumendis multis cibis. Cicero pro Deio
toro ait:Vinofe obruiffe,nudm<^ faltojfe.Et in Antonium: Vt
fratre imitetur,fe obruit uino.Et in eunde idem: Quum fe cibis
ingurgitojjet. I ngurgiarc aliquando utrunq; complebitur, fi*
e ut crapulari non modo in uino , uerum etiam in cibo , unde jit
Phiiipp.t* crapula. Vt idem in eunde:E dormi inqua crapulam ,er exhala.
Deucnio, Peruenio, Deuoluo, Defpido,3£ Di*
fpicio. caf, l v i,

.Euenimus in monte, deuenimm ad diuitias , minus ufitotu,
' ac minoris rationis efl,quam peruenimus in montem, per*
uenimus ad diuitias. Similiter ediuerfo , deuenimus in planum ,
deuenimm in ualletn , quoties ab editiore loco proftfti fumus,
ujitotm , probabiliusq;,quam peruenimus in planwm, periteni*
mus in uaUem. 1 to,deueni in paupertatem, quafi defcendi,cr de *
lapfus fum in humiliora.Dcuoluo,deorfum uoluo:ut,deuoluere
rogos, deuoluere trabes, deuoluere faxa , deorfum pr£cipitore.
Dcfficio,dccrfum ajpicioificut fufricio , furfum a fpicio. Inde
per translatione quum quis aliu/m contemnit,ac parui fdcit,de *
fr icere uidctur,quaji infra fe,er ad pedes fuos proiedum affi*
cer e: quemadmodum er fujf icere ejl uencrari , quafi fupranpf
afficiamus illum effe collocatu. Nam diff icere efrprouidertftr
circuff icere mente , tonquam in omne parte lumina mentis in*
tendere,omniaqi dif cer nere. £ quo diffidentia dith efr,circu*
ffeftio,er prouidentia,CT confideratio diligens,atq ; diferetio.
Occupo. c a p. l v 1 1.

,Ccupare,efl locii tenere,aut capere , er ui capcre:ut apud
Liuium lib. trigefrmotertio: N<fm er ipfis uocantibus ur *
bemhanc accepi,non occupauiid cfl , non ui accepi, aut meat
fronte accepi,fed alioru rogatu. Scepe uero ante capere ejl, er
(ut aliqui loquuntur) pr<eoccupare.Vndefchema illud,occupa=*
tio appcUatur,quoties quoe dici ab dio poterant,ea ipfr pr&ue *

niett

ELEGANTIARVM LIB. V. tfi

niendo dicimus in noflram partem , ne nobis poftea officerent
retorquentes * Cicero Offi. lib. i. Sunt autem nulla priuata na*
turd,fed aut ueteri occupatione,ut ij qui quondam in uacua ue=
nerunt. Certe primi iUi,qui uenerunt in uacua , non potuerunt
in aliena ire,ut ifli aiunt : qui uolunt occupare , uti$ in aliena
re fe pojfefiorem fkcerc.Vroprie ejl enim occupare,quod in me *
dio,fiue in mediunr,atqi in commune pojitwm ejl , ante cateros
capere.Quod tejhtur Quintii inqmens : Mula, nihilominus,
qua libera fuerant,tranfeunt in ius occupant ium^peut uenatio ,
er aucupatio. Inde occupatus dicitur,qui ante negotio aliquo
detentus, non potejl negotio alterius opera dare. Cicero: Nemo
adhuc me conuenire uoluit , cui fuerim occupatus, hoc ejl, cui
caufarer me quibufdam alijs negotijs ante prauentum. Atque
hinc uocatur occupatio,qutm alicui neccjfaria rei, er cui ante
omnia operam dare debemus,cum diligentia uacamus.

Peto,Pofco,Poftulo,Flagko. c a p. lvm i.

PE tere ejl in bonu,er in malum: quod declaratur per ipfant
rcm,aut bonum,aut malum fignificatem.Vt , medicus fanis
tutem agri petit, pater laudem filij, tu diuitias, ego uoluptatem
peto. I tem multi filij petunt mortem patris , ferui morte domi*
norim,medici longitudinem morbi. Petere aute uitm alterius,
itemeji petere caput alterius, petere jkmam,petcre pudore, acci*
pitur in malum,quod iUa in hominis perniciem petas, fiue quod
ea oppugnes. At quum non in rem,fed in perfonam refertur pe*
to,utiq ; cum ablatiuo in malam partem accipitur : ut , peto te
gladio,peto te ueneno,peto teinpdijs. Nam illud apud vergil.

Malo me Galatea petit lafciua puella: Edog.?,

Idem ejl quod,malo me incefiit,cr pomoru iaftu percutere me
folet. Et ideo qua/i audacia, culpat^ pbi confcia,dicitur.Etfu * Ea&cdog.
git ad fulices- Ab hac pgnipeatione abfunt alia uerba, pofco,
quod ejl proprie rem debitom,cr honejhm peto. I ndc repofeo,
quod ejl rem meam,zr quod nu})i reddi debet, peto. P oftulo ejl

Z i quo

tarunt

litui.

11* LAVRENTII VALLA E

quodam modo rcquiro(ut,res,tempu$,locus,pcrfona, caufa po*
Lib.*. ftuldt)<zr anquam rem iujhm peto. Curtius: Poflulabat autem

Ser i i ii d ma&s’ (tu*m Pefebdt.mft accipiamus , ut varro apud Seruiim
Vcr^Acn!9U uult,h militer petcbat.Sic enim ait:Pofcere eft,quu aliquid pro
Suibiqtfpo. merito noslro depofeimus. Petere ucro ejl, quum aliquid humis
promittut, /tY(r,cr precibus pojlulamus. E xpojtulo, quod ejl cum querela
apud amicos requiro , er quafi officium amicitia in alio defis
Aft.*4cc.3. faQ . ui Terentius in Adelphis,- Qui ita putant Sibi feri in=
iuriam,ultro fi quam fecere ipfi ex populant. Sed frequentifiime
pofl fc habet ablatiuum , feruiente prapofitione cum : ut,Quid
E ift 9 ii ad ^es> ^uo<^ mecm expojlules f flagito uehementer , er plus
(£! (ratjrft Ci. quam poftulo : ut Cicero pro Quintio , Qtianqudm hac caufa
^uiriocrtia'1- populat: cr fi populat, non tome flagmt.Quintilianus ad Trias
int codiai- phonem : Efflagitari quotidiano conuitio , ut libros quos ai
Marcellum meum de Jnfiitutione Oratoria fcripferd, iam enut *
tere inciperem.Qua uerba etiam Ciceronis funt in epiftola ad
Quintum fratrem.

Labo, dc Labor. c a p. lix.

LAbo , er Labor ito diffvrunt,quod labare ejl ruere, er re*
pente cadere : ut apud Vergilium : - Labat ariete crebro
lanua.Labi ucro lenitcr,fenfimq j deorfum irr.ut labuntur fu*
mina,labitur calumjabitur anguis, labuntur ab atbere penna,-,
labuntur dij d cocio, non labant. Quintilianus : Vt numen , er
deus delabi fideribu s , er Venire de liquido, puroq; aere uide *
Pro LcgeMa bdtur. Cic. Sicut aliquem non ex hac urbe mijfum, fed de coelo
mL delapfum intuentur, ldeoq; damones magis e calo labarunt,

qudtn lapfi funt. !Kn geli uero afiidue ad nos labuntur.Labi quo *
que dicuntur,qui in lubrico imprimentes ueftigia,ad terram fi *
runtur,non cum ruina, fed lentius, er cum aliqua mora : tornet*
fi nonnunquam lapfus , pro ruina accipiatur.cr per translatio *
nem de corporeis ad incorporea,de eo, qui aut per infirmitotent
anm}aut per imprudentiam deliquitrdicimut, lapfus ejl, quafi
1 j pes

Acn.*.

ELEGANTIARVM LIB. V.

pes animi unus , ambouc , qui funt fortitudo , er prudentia , in
lubrico Idp fi jint : E t elabi quoq; , periculum fugere dicitur eo
modo , quo anguis lubricus^imrxna^e, aut anguilla manu pre *
henfa lapfu fugitiquod efl, e manu elabitur. Ita qui e medio pe *
riculo euafit,clapfus dicitur. Vergilius: Aen.*.

Ecce autem clapfus Pyrrhi de cade Polites.

Sed hic non efl translatio , utpote in re corporea:crit translatio
in incorporea. Quintil.Serui quidem Galbam miferatione fola,
qua non fuos modo liberos paruulos in concionem deduxerat ,
fed Galli etiam Sulpitij filium ftus ipfe manibus circitn tulerat,
elapfum effectum aliorum monumetis,tum Catonis oratione tc*
flatum efl. Cicero : Hic T ito fratre fuo Cenfore, qui proximus
anteme fucrat,clapfus cfl.id cfi,accufatoru/m,quafi prehefantiu
manus effugit. Translatum quoq; illud Terentianum eji a ld= *n Ft,nu*a&
bo,non a labor : Labafcit, uidus uno uerbo, quam cito i Labo fcc,“
primam breucm habet, labor primam longam. Hinc labor labo *
ris, er laboro laboras prima breui, quod an ab altero illorii deri
uetur,cr ab utroq; potiusjibertfopinaturis relinquo. Hoc tome
non omittcns,inelaboratu dici, quod no artificio fatis excultwm
efhlllaboratum uero,qucd fine labore uidetur fidum. I liud uU
tio darifoletyhoc laudi. Quintil.de Cicerone ita ait: Quum in * Lib.io
tcrim hac omnid qua: uix fingula quifquam intentifiimacura
confequi poffet , fluunt illaborata : er illa,qua nihil pulchrius
auditu efl,oratio pro: fe firt tamen filicifiimam ficilitatem.

DeIigo3<3£ Eligo. c a p. lx,

DE ligere,ar eligere fic diffirunt. Deligere efl , quod magis
idoneu/m ad rem agendam efl,ccrncrc. Eligere ucro ucl ad
nodru emolumcntw>h,uel ad illius, qui eligitur dignitatem. De* . v
legit fibi f<cpe populus Romanus imperatore ad bella, ut Fom*
peiurn ad bellu Mithridaticu. J mperator quoq; deligit milites ,
non eligit, ad rem uidclicct bellicam idoneos, er inter cos agit
dcledum,qui cui rei fit magis commodus. E t agricola deledim

Z 4 agit

360 LAVRENTII VALLAE

agit inter tauros,quos fcindcndo folo, quosq; proaedd£ foboli
delinet. At fi ex multis daretur optio,quem fibi ueilet,cligeret ,
non deligeret, ldeoq; fcmper fere dicitur in eodem fenfu , datur
tibi , fiue offertur optio : er datur tibi , jiue offertur clcftio.At
Cicero:Deligere,inquit, oportet , quam uehs diligere, de uxore
loquens,deligere dixit,quafi ad res dome&icas adnuniflrandas ,
Nec inficias eo pojje fieri , ut in aliquem cadat deleftioms , er
eledioms nomen, ut in ipfirn principem, quem ad honorem pa*
riter, er ad rempublicam bene gerendam ajjumimus. C aterum
deligo fine prapofitione accufatiuum habere folet: ut. Populus
Romanus delegit C n. Pompeium imperatorem. Eligo alterum
accufatiuum fine pnepofitione , alterum cum prspofitione : ut,
I dem populus elegit in principe fibi Ochuium. Cicero inquit:
Quos C afar in Senatum elegerat.Porro utrunq ; horum uerbo *
tum tum in fuperiores , quam in infiriores caditiut illud quod
modo dicebam , Quos C<efar in Senatum elegerat. Et f acer do*
tes eligunt fibi pontificem :er clerus epifeopum. Rurfus conful
nulites deligit, er milites imperatorem , nauta gubernatorem,
difcipuli praceptorem fibi deligunt. Nam inter collegas ,pa*
resq;,aut firc pares dicitur Cooptare. Liuius : Diflntorem dici
placet.D icitur M. lurius Camillus, qui magiftrum equitum JU
• Aemylitm cooptat. Vt Cicero in Bruto :A' quo in coOegiuau *
gurum fueram cooptatus. lUud no cfl filentio tranfeundu, duo *
bus tantum dici modis ddigere,pr£terquam per hoc uerbu ipfiL.
Vno,agcre dcleftum:altcro, habere deleftu,nunquam jacio dc*.
lefttm.Qni duo modi diffirunl ab ipfa fignificatione deligedi,
quod deligimus aliquando unum tantum. Agere ucro , uel habe *
Lib.»,cap.$. re ddeftum,ad mulca femper refirtur.Apui Quintilianum legi
jacere, pro agere, quod haud fcio, an uitio librariorum jhftwm
fit, an etiam fi c dicere liceat. Ita enim legitur -.Proprietates
ingeniorum dijficere prorfus neceffarium efi.in his quoque
certm ftudiorm jacere deledum, nemo dijfuaferit. Nanquc

erit

ELEGANTIARVM LIB. V. jrfi

frit alius hidorite magis idoneus , alius compofitus ad carmen ,
alius utilis ftudio iurts,&- nonnulli rus fvrtajje mittendi .
Percontor,Interrogo.,# Scifdror. cap. ui.

PE notari ,fignificat interrogare,quauis fuapte natura Jpe

det ad fine coarguendiiut Quintii, tejh tur, dicens : Quid Lib,,,cap*9*
enim tam coimne,quam interrogare ,uel percontari i Quorum,
utroq • iniiffirenter utitmr,quu alteru nofcendi,alteru argucn*
di gratia uideatur adhiberi, interrogo igitur (ut ego interpre *
tor)nofcendi gratia adhibetur.Vcrcontor uero arguendi.Scifici *
toriiut ipfa uox indicdt)fciendi caufa interrogare efl.

Debello,# Expugno. cap. lxii.

DE bellare, efl bello uincere,aut bello capere . Expugnare pu
gnddo caper e,uel potius pugnado,er oppugnado uince*
re : quod fignificauit l iuius libro x iv. Haud paulo facilius ,
quam ante, duo: unam,tuc una duas naues expugnauit,cepitq j.

Sed debellamus potius bomines.Vndc debellatu effe dicimus,pro
co quodejl bello ‘certatum,beHoq. ; res parta eft,aut perdita. Ex*
pugnamus autem opera,molesq. ut cadra,ut urbes, ut cadeUa,
ut naues. Quocirca miror illud in pfalmo:S*pc expugnauerunt P6iJo««
me d iuuentute mea , dicat nunc 1 firacl , S<epe expugnauerunt
me 4 iuuentute meaietenim non potuerunt mihi, pro eo quod efl
oppugnaucrunt,fiue impugnaueruntme. Si enim non potuerut
mhi,profido non expugnauerunt/ed oppugnauerunt tantum .

Gr<ece autem magis efl oppugnauerunt,fiue i'mp«*

gnauerunt,qudm expugnauerunt.Vro eodem tamen fi gnificato
interpres accepit,nifi librariorum uitiwm efl.

De compofitis ^ Re. cap. l x i i t.

FIgo,inde refigo, quod fixum erat, educo . Tegojnderete*
go,quod tedum erat denudo. Texo, inde retcxo,quod erat
textum,reddo non textum, er quafi infidum, quod erat fudOL
Claudo fiue cludo,recludo,quod claufum erat aperio. Velo,re*
uelo,uelamentum toUo.Signo, refigno, quod erat fignatum,ob
- Z i fignatum

LAVRENTII VALLAE

pgndtim'uerelaxo,ucl patcficio.E talia huiupnodi funt,txultil
non funt:ut,repeto,repofco,renouo} repr£fcnto,reucUo,remo *
ueojcmaneo.

• Praeparo,# Apparo* ca p, l x i i i r.

PK<cpararc , er apparare ita dijprunt , quod pra>pararc e&
antea parare pbi,qur utilia funt,autfbre credit . Appara*
re}ad dignitatem quandam,ac uerius pompam, ideofy oratores
pr£parant,quibus obtinere caufam pofint . At proatmum ap »
paratum reprehenditur , quod plus pomp£, atq j odcncationis,
quam utilitatis habere uideatur. Cicero Officiorum primo:? aci*
le totius curfum uit£ uidet , ad eannj; degendam praeparat res
neccf) ariat, ut pajlum,ut latibula, ac alia generis eiufdem.ldcm
de Oratore tertio : illa qu£ in apparatu ffiri appellantur inp *
gnia. Quanquam apparatus uidetur interdii pgnificarc utru
ut apparatus belli,quap praeparatio . Sed ut dicimus naues non
modo indrudas,fed etiam ornatas , quod quo res inflrudiorcs
ad bcUu/m,eb pulchriores funt,itt apparatum belli uocamus,ubi
inftrumenta bellica etiam adornata funt.

Praefum,# Praelideo. cap. lxv.

PRccfim er prspdeo dipvrut.Ab hoc pt prtfcs,pcut a de*
p deo defes,d repdeo rcfes.Ab illo uero prtefens , quod afuo
uerbo inpgnipcato recedit : de quo ante diximus. P rateffie, eft
preepoptu epe rei cuipiam gcrend£,atqiie adminiPrandtf.Vra
pdcrc,cp ad opem prafiwdam prcceffe,quam proprie prtjhnt ..
homines iniuriam quidc patientibus,aut in diferimen addudis:
dij uero benepeentiam puoremcp, inuocantibus.Aliquddo tame
Cap,6‘ indijfirenter.Suctonius de T yberio:Vr£fcdit er Adiaas ludis,
quap dixiffiet,pr£piit.Cic.pro Sylla: Noli animos eorum ordi *
num,qui pr£funt iudicijs,oj]r;ndere.ldem pro eodem:Quam ob
rem uos dij,cr patri] pendtes,qui huic urbi,atque imperio prae*
pdctis.ldcm pro Milone : Vos inuidi , er in ciuis inuidi peri *
culo centuriones, ateu milites ,uobis non modo infoctkintibus,

fc<*

ELEGANTIARVM LIB. V. jrfj

fed etiam armatis,® huic iudicio pr£ fident ibus, hxc tanti t uir*
tus ex urbe expeUetur,cxtermnabitur,eijcieturt Q nintil.in x.

Ndm bcneuolum auditorem inuocatione dearwm, quas prxfide*
re uatibus creditm eft,c r intcntum,propofita rerum magnitu *
dine,® docilem fiumma rerum celeritate comprehenfa ficit. Et
non longe pojhQuem prx fidentes ftudijs de£ propius audiret.

Vnde tam dij,quam hcmines pr£ fides difti funt : illi quidem in
fuo quifque numine, fua(k ui: hi ueroin fuaquifq. ; prouincia
aut ab rege,aut d populo fibi comnuffia. Idan Quintii. Quod
omnia fic e gerit,ut genitum pra-fide bellorum deo incredibile
non effiet, quafi cuius in manu effiet imperium belloru, aut auxi *
liimiut apudLiuium libro fcxto,Dij,de<eq; omnes ,qui capito *
liu incolitis , ficcine ueflrit milite , ac pratfidcm finitis uexari ab
inimicisf prtfidem dixit pro auxiliatorem,ac definforc: ut alibi
etiam fa pe. P r tfies ( ut definit v Ipianus ) is eft, qui maius in
prouincia imperium habet omnibus pofl principem.Hinc pr£*
fidium dittum eft auxilium principale. Namfubfidium id,quod
in auxilium fucccdit,dicitur . E t milites qui ad tutelam oppidi,
cdJieUifmuliumqi coUocati fiunt, pr£ fidium uocantur:ut,impo*
fitum eft pr£pdium Caiet£ . N am pr£ful antiquitus is dicebam
tur,qui primus erat inter Salios, id efi,M artis facerdotes,Konue
diintaxat,A faliendo difti in portandis ancilibus.

Aflfcntor,Adulor,Blandior. c a p. l x v i. tUlicr/iT
Sfenttri,adulari,bUndiri ita diffinit, quod affientari eft in*
fidiose,c 7 conciliand£ alicuius utilitatis gratia,cffiufius,®
plcrunq ; falso quempiam laudareiadulari uero inferuire,® ca * : <i

ptarc,ut jduorem emereamur quoquo modo ucl uoce uel gcftu:
eftq- tradum fori™ Salto, quod eft feruus. Et fane adulari fer*
uile c ft,non liberale, ® ingenuum. Blandiri proprie ad tittum
pertinet,®- per abufionem ad alios fenfius transfirtur,nonnuti *
quam etiam ai ammu.Qjiintilianus:T u non cogitas, qticadmo Dedam. i.
dum fuffienfia manu fanantem blande cardinem flettns . idem:

B lan

3*4 LAVRENTII VALLA E

Blddiar paulijfer iudices calamitatibus meis, arflc agd,tanquZ
inuencrim utrunfy fanum . ldcoq; idem quodam loco pene pro
Dedam.*, eodem pofuit hac duo pofleriora uerbaiTranfeo oblatam nole *
ti munerum udeationem, er blandius , quam militia: difciplind
poflulat, adulatum nuliti tribunum. Adulatum blandius dixit, ne
aut blandius blanditum,aut ddulantius adulatu dicerct,fl tmen
adulantius repcritur.Et alibi:Et animalium quocu fermoneca*
rentium ira,letitia,adulatio3cr oculis , er alijs jignis corporis
_ deprehenditur. Sunt enim muta animalia hominum ferua , qu£
<0 8,,‘ jtgna maxime apparent in canibus , de quibus inquit VergiL
Hinc canibus blandis rabies ucnit- Nam affentari non cadit
in muta animalia , niji credimus hoc modo coruum a uulpefuif*
(e deceptum,quum optimum cibum ore gejhret.

Excufoj&Caufor. c a p. l x v i i.

EXcufare apertam flgnificationem habet:itemq ; caufari.Ex*
cufamus crime obiedu:quod quuuidetur fatis purgatu,recc
tes dicunt,habeo te cxcufatum:ueteres dicebant , accipio excu*
fationemipeut in iUo , dum quis mihi tulit conditionem ( uerbi
gratia ) an uelim negotiari in fua pecunia in commune lucrum,
dicam , accipio conditionem. E fi er altera huius uerbi pgnipcd
tio}qua: a priore defluxit3quoties id quod in caufa fuit, ut pec *
carcmus,afftrimus in excufationcm.Ncc dicemus( ut aliqui Io *

' v, quutur)dccufo , fed excufo:quduis potius uideatur ratio exige *

re,ut per accufo3quam per excufo loquaimr.ueluti p latrones , "
aut flumina impedimento juerint,ne ad diem adejfe poffem , di*
Dedam. ». cam eo modo quo QuintilianusiTu tamen p interpellatus tepe*
flatibus ferius ucniffes3excufares mare,cr ambiguos flatus : er
tibi bonam caufam habere uidercris,quu diceres , ante non po *
tulExcufares dixit,non accufares.Liuius libro fexto: EXaftdt
iam £tatis Camillus erat,comitijs iurare id parato in uerba ex*
cufandLc ualetudims folit£,confenfus populi reftiterat « Et lib.
x l v i i.vbi dies uenit,citdrify abfens efl coeptus , L. Scipio

morbwnt

ELEGANTIARVM LIB. V.
tnorbum caufe effle cur abcffet excufabat . Lucanus in otfauo,

-Littusq; malignum Excufat. - Caufari,eft cdufam rei geftac af* ^

ftrre.Suetomus:SyUamm item foceru ad neccm/ecandasq j no-
Udculd fauces compulit,caufatus in utroque, quod hicfc ingref*
fum turbatius mare non efflet fecutus. Aliquando pene quod illa
pgniftcatio fuperioris uerbi ( de excufo dico ) infecundo pgni*
ficato . Quintilianus : Nec caufanti pupillo pc tutor irafcatur
unquam, ut non remaneant amoris ucfligia, er facra quaedam
patris eius memoria.caufanti pupido,quap excufanti acerbitas
tem tutor is. Cui jimile eft illud Papiniani: lujfus rationem red*
dere,cr liber ejfe,p haeres caufabitur accipere rationes,nihilo*
minus liberti fore. i<Left,p impedimeta praetendet. V ergilius :

Caufando noftros in longum ducis amores . Edog.6,

1 deft impedimenti caufas afferendo . vlpianus : Vrofcribere
palam pc accipimus , claris literis , ut plane rette legi pofiint >
ante tabernam fcilicet , uel ante cum locum, in quo negociatio
exercetur, non in loco remoto ,fed euidenti : literis Groccis,an
hatinistputo fecundum conditione, ne quis caufari popit igno
rantiam Uterorum. E t alibi: Caufari tempeflatem,ac uim flumi*
num.vbi liceat dicere,excufare ignorantiam literarum,ej ex*
cufaretempcPatem,ac uim fluminum.

Mando,Praedpio,Iubeo, Impero, Edko,<5£

Indico. c a p. ix viii.

MAndare,eft cuiuis perfonae gerendum aliquid , exequen*
durnq; comittere:ut Quintii. Mandata tame tua pii per *
ago. id efl (ut nuncloquimur)commiflionem , non autem iuffa.

Ndm deforme alioqui effet,p piius iuberet , imperaret 'q; patri.
Vraccipere,efltum magiflrorum,quod ep praecepta tradere, tum
magiliratuum,c T fuperiorum perfonarum.SaUuflius in Catilin»
ludiccs rerum capitalium quibus praeceptum erat, idem in Iu*
gurth. M icipfa pater meus moriens mihi praecepit. I ubere pe* DccUm
quenter idem eft, quod imperare: ut Quintilianus ?Pater me

iuf.it.

166 LAVRENTII VALLA E

iuffit.Et alibi: Na quamuts infidum latronibus marciuffus in*
traui.Ncq ; dijiinudaucrim magnas fitifle caufas patri, cur hoc
mihi impcrarct,quod ipfc facere non potuerat.Vro eodem acce*

, pit iubcrcyCr imperare. tamen annotandum cfi , quod ficut
clegdter dicimus jmpero mihi:ut , apud eundem,\mperauit ftbi,
nc quas admitteret amplius preces, ut etiam perimit mihi , pera
tnijidi tibi,pernufit fibiiita no eleganter dicas,iujU mihi.Prttc*
red quii it?, dicamus imperatu t iuffa : huic apponimus uerbtm
exequor,perago,crfi quid cfi Jinule: illi aute fire unu uerbtm
quod ejl fdcioiut apud eunde , Neq;ipfehoc periculu ignoro,
expertus no leui documcto,qudti fleterit mihi, quod fentcl impe*
rata non fici. In hoc etia hate uerba differunt, quod impero tibi
hanc rem , dicimus : lubco ucro prater hanc condrudionent,
potejl habere cr illam, cuius exemplum modo protuli, pater me
iufiit. E fl etiam iubere , non plane imperare , fed quali hortari:
Dedam. 8. U[ iJcm,Spe)‘d tu,iubc jperarc matrem. Cicero etiam frequenter
hoc modo loqtdtur.ut pro Deio taro, Liter is, quas ad me Terra*
cone mifidi,bcnc Jperare iufiifti. Cui firnile efi Terentij:-Salue *
InAddph.**. rc legionem plurimum lubeo.-Verg.in v.

-Rcddiq; uiro promij ]d iubebat.

Qum quafo decorum fuijfet,utregi milites, ac comites fui ittt*
perarent? E dicere cfi magifbrdtum , regum'ue. vnde edidim
confulm,funt liter £ confulii,quibus aliquid iubent,atq ; impe*

* ' rant.Nam indicere, proprie denuntiare cfl:ut,indifium eftbel*

lm,indixi bellii fortun£,indixi beUu uoluptatibus, indixit Ro*
mulus jpc&lculum. Littius : Indici deinde finitimis } peduculum
iubct.lteruilndixit in pofterum die ut adeffent. idem : indido
iuditio. I tertm:D eleduscp,cr iuditiumindidum efi.

Incrodudo,S<S Intercludo. c a p. lxix.

INtrocludo tc,id efi , in interioribus claudo . Intercludo tev

iter tuum impedio, er quafi iter cludo, v ergilius:

mterclufit hycms,cr terruit Aufter euntes .

C ice

ELEGANTIARVM LIB. V. ^61

Cicero r Qui Carthaginicnfium aduentum corporibus fuis in* rn Paradox.
tercludendum putruerunt. Q ua ratione etiam dicimus inter*
fepio. Quintilianus:His textis ne uniucrfi mellis pondus effluat ,
interfcpm onera clauduntur. Quafi circunfepta,uel,qud cffluc*Dci'hm‘tu
re mella poterant/eptr.

. Ex fcntentia,& Ad uocum habere. cap. lxx.

EX fententia aliquid habere, cr ad uotu, licet illud uideatur
ratiotns effc,hoc dffettus, e ode tante jtre flgniflcadoms ue*
niunt,ut Quintilianus: H abesne uxore ex aninutui fententia *

Et alibiiEtad omne uotwm fluente fortuna lafciuit otium.

Facere iter uel mam,<S<£ Iter habere, cap. lxxf.

ITer fucer c,uiam fucer e,uiam munireil tem iter jdcere,zr iter
habere differunt. Iter fdcerc,efl(ut imperiti loquuntur)itine *
rare,cr(ut periti)ingredi iter, aut uid:ut C ic.de Scneftutc, M 4
jiniffam,qum pedibus iter ingrcjfus efl , in equum non afeen *
dere:quwm in equo,ex equo non defeendere. Idcmlib. i.O ffi*
ciorumiT empus a natura ad eligendum, quam quifq; uid uiue * ,

di fit ingreffurus,datu efl.V iam facere proprie efi,ubi non erat
uia,uiam , er tranjitu/m aperire . Quintii . Seratur igitur non
femitis,fed campis, non uti fontes angufhs fiftulis colligantur,
fed ut latiflimi dmnes totis uaUibus fluant , ac fi b i tiiam (fi*
quando non acceperit ) faciat. Quod non probe dixeris, mu*
niat . Efl enim munire uiam,rcpurgare , reflcere,ac fubstrucrc,
interdum lapidibus, quales funt uti Romati£ a plerifq; portis
in multorum dierum iter filicibus flrau. Cicero pro Milone:

Ideo^ic Appius ille cacus uid muniuit, non qua populus utere*
tur,fed qua fui pofteii IdttocinarcturfEtpcr trdslationc de cor
poralibus,ad incorporalia. Qtuntil.lib. 1 1 1. P ropterea quod
plurimi autores qudttis eodem tederent, uias tame diuerfas mu *
nierunt,er in fuam quif que induxit fequentes . Dicimus etiam
ut uiamflti ripam munire,aluevm nuinire, aditii mumre,quwm
HlarcficimuSjUcl reparamus . Cicero etiam aditum munire pro
' ' . <■ uiam

3 6* LAVRENTII VALLAE

uiam munire dixit pro Cluentio : Aditum fibialijs [celeribus
Epi * Ub*** lterhdbere,efl iter aliquem ejfe fatturit. Cicero:
pI +‘ **' Habebant iter ad Laium regem.Et ai Q^.jratrem:Et quod ille
in Sardiniam iter habebat .

Propono,S<S Oftendo cum alrjs ucrbis. cap. lxxii.

P Repono pramm,propono mctm,oslcndo Jfiem,oslendo
metum,fere in eadem fignificatione: hoc e fi , hinc hortor9
illinc deterreo: nift quod proponere efi potius potejhtem , mu
periimq; habentis , O ftendere uero con filium dantis . Cicero :
qkis eft,qui propofito tanto preemio non exciteturil demiPro*
‘•Vor* poftis mortis, cr exilij minis. 1 tem:T um Jpem,tum metu often*
dere.Atq; iterum: Magnum huic urbi periculum oftenditur.
Pacificatus5Pacatus,SC Placatus fum. cap. lxxiii.

PAcificatus fum,pacem ficf.pacatus fum,in pace fum,uel ab
armis recepi. Placatus fum,ab indignatione animi ad leni *
tutem redi]:uel,animo leni fum.

Parem cfle3& Paria facere, cap. l x x i i i i.

PArcm cjfe,idem eJl,quod fufficere alicui opcri,fiuerefiften*
do illi, fiue exequendo. Cicero ad Atticwmlibro x i. Tum
interpellat fletus,repugno quoad pojfum ,fed adhuc pares non
fumus. Quintilianus in Geminis languentibus: Nunc infelix
non par ejl dolori, nunc non inuenit ulla folatia,ex quo uifietur
fibi filium perdidijfe uift urum, idem: Non fallit nos nefande
quid captes hoc,quod fuprafilentium trahis ala fuffiiria,quod
in prorumpenti uidens exclamatione deficere: mendacio pa s»
ratur autoritas ■, er in fidem eruptura uoas afjvrtur , ut fateri
uidearis inuitus:dic txmen , par ejl btiic rei matris integrias3ut
Ub.t, mentiaris t Lucanus: #*. *

Hunc habuiffe pares Phoebei ignibus undas .

Cedam.»;. zthoc in rejifiendo. In exequendo autem,idem Quintilianus:
Afficio par laboribus corpus , N onnunquam par idem efi, quo i
decensiut ide,Si propter matrimonia uiolata urbes euerfe ]unt%

quii

ELEGANTIARVM- LIB. V. 3*9

quid fieri adultero parefiiFaria ) acere , eft quod alibi amijfum
efi, uel quod aliunde acceptum, alibi , ucl aliunde compenfare.
idem QuintiiParia tccum facio rejfiub.qu £ propter me unum Declam‘6*
ciuem perdideras.Et alibi:S(c paria faciemus.Tu illiceris uica*
rius meus. Plinius Auunculus: Nafcuntur er alio modo terra;, Lib.i. cap.s6,
ac repente aliquo mari emergunt , uelut paria fecum faciente
natura,qu£<k hauferit hiatus, aliquo loco reddente.Vlinius l«=
nior ad Prifcwm lib. vii. Habuerunt officia mea in fecitdis,ha= Epifl.iy.
buerunt in aduerfis. Ego folatium relegatarum , ego ultor res
uerfarum,non fici tamen paria:atq; eo magis hanc cupio ferua*
ri,utjmhi foluedi tempora fupcrfint.Scneca: Vt fhtim tibi foU
uam,quod debeo,cr quantu ad hanc epislolam paria faciamus.

Solicito. cap, l x x v.

SOlicito te,uel quod fi>em,mctum'ue tibi oftendo,ut foliata*
re plebem: uel inquicto,cr tibi curam inijeio.

Gratum facio,& Gratificor, cap. l x x v r.

G Ratum facio, <& gratificorXfi quid diffirunt)ita differunt,
quanquam utrunq ; efi ex gratum , e r facio , non tamen
utrunqi compofitum.Diffvrunt autem ita , quod gratum facere
efi quiddam minus,er prope idem quod obfequi , er inferuire : •

ut Cicero, Si hunc iuueri$,gratifiimum mihi ficeris. Gratificari
quiddam maius.vnde deum gratificari hominibus dicimus,non
autem gratum fdcere,quafi idem fit,quod beneficia confirre.

Deduco, Reduco, Comitari , SC Afle*

Aari. cap. lxxvii.

D Educo, & reduco generalem habent fignificationem, fed
in hoc jfiecialem , quoties alicui officij gratia pr£fhmus
comitatwm:ut,deduxi Catonem in Senatum , eumq; ut domum
reducam , hic expefto. Sed proprie hoc efi inter homines non
multum dignitate,cr autoritate dijhntes: Comitari ueromino *
rtm potius erga maiores , C £terum deducere , er reducere, efi
quafi ad certm locum. Affeflnri uero,qua]i comitatu prtfhre,

A non

17© LAVRENTII VALLAE

non tiintum in itinere,aut nauigatione,aut militid , fed fire per
urbem: ut C icero de Ordtore lib. 1 i. Quwm edilitatem Crajfus
peteret , cumq; ntdiorndtu , er confularis Sergius Gdlbd ajfe*
£ktrctur,quod Crafii filiam Ctt. filio fuo defrondiffet.

Sario ,8c Saturo. c a p. l x x v i i i.

SAtidre ad omnes fenfius dttinet: Sdturdre ad unum gufium .

N dm figurate locutus efl Cicero: Iracundiam medm fatura
tuo [anguine, quafi fitimmeam fatura. Satiare frequenter di
animum transfertur .

Incedo,& Ambulo. c a p. lxxix.

IN cedere, efl ambulare:inde inceffus,fiue tardus, fiuc frfiinu s,
fiue commotus,?? incompofitus,immoderatusq;. Proprie fct«*
Ara.i. men fublimior quidam,?? fiflwm pra fe firens. Vergilius :
Regina ad templum magna flipante caterud
**"• ’• i ncefiit. -Et ita-um: E t uera inceffu patuit dea. -

Quod Seneca quodam loco declarat: Tenero,ac molli pdffu fit*
frendimus gradum, nec ambulamus, fed incedimus.

Aduerfor,<3£ Auerfor. c a p. lxxx.

D uerfor tibi,?? auerfor ff.De primo nihil dubij ejl:fecun
dm fumit fignificationem a gcftu , quoties db aliqua re,
Cap.j. quam detejhmur, uultim auertimus. Q uintil.in x i. Afreftue
enim eodem femper uertitur , quo geftus , exceptis qua aut da*
mndre,aut non concedere , aut a nobis remouere oportebit , ut
idem illud uidedmuruultuauerfari,manu repellere. M aro:
-Di/ talem terris auertite pefle.ln Deuteronomio,?? alijs plu *
ribus locis efb.G entes quas dominus auerfatur.idefr, detefbtur,
atq ; abominatur , er d quibus pr<c odio uultim auertit. Multi
tamen indocti fcribunt,leguntq;,aduerfatur Dominus .
DeLeuo,5£compofiris fuis. c a p. lxxxi.

LE uo,efl dUeuo,cr moleftiam,laboremq ; extenuo. Nam prm
illo fignificato, quod ejl fufioUo , notum efi:ut L imum Ub+
xxi. Mox aqualeuaturuento , quum fuper gelida montium

cacum

ELEGANTIARVM LIB. V. 57 *

c acumina cocreta effet. Subleuo,auxilium , definfionemq; pr<e*
fio. Qicero:Zopyrus,quife naturam cuiufq; ex firma pro fiicc*

non agnofcerent,ab ipfo autem Socrate fubleuatus,ciim illa jibi

figna ratione a fedeuiSk 1 diceret. AUeuo in altum tollo ,uel de

imo,cr ubi quid iacet,atq , proieftum efi, furfum tollo. Quin*

tilianus:Vidimultos,quorum fuperciliaadfingulos uocisco*

natu s alleuarentur. idem: Homini in aquam lapfo,at<fi ut alie *

naretur oranti, inde per translationem ad qualitatem firtunar.

nt idem , Quare non petit ut mifcrm putetis , niji er innocens DccUom, i

fuerit. N on petit,ut ajfliftim aUeuetis , nifi er probauerit fefe

infiliciorem , quod patre amifit,quam quddoculos.Etiam non *

nunquam fubleuo pro aUeuoiut apud Suetonium de Vefiafiani CaP***»

uita, Dumqi furgit ac nitituryinter manus fiublguantium extin *

ftus efi.Eleuoyimminuoycr extenuo:ut ide Quintilianus, N am Ub, tu ap.74

quis ignorat,quin id longe fit honefiifiimim,ac liberalibus di*

f Hplinis,cr illo quem exigimus animo dignifiimum , non uen *

dere opcram,nec eleuarc tanti beneficij autoritate, cum pleraq;

hoc ipfo pofiint uideri uilia , quod pretium habenti Nufquam

memini in alium fenfum reperijfe me. Nam Hieronymus tefh*

tur quodam loco EfaU, Eleuatum efi fiuper limina templi: de*

buiffe transferri fiublatum efi:fed ad tollendam ambiguitatem

(ne quis putaret fenfum effe talem , qualis efi, fublatum efi mihi

pallium ) ad aliud uerbum recurfum fiiffe. Proprium tamen

erat fublatumiut idem Quintilianus, Tunc te fis efi fublatis ad Dcdaffl4*

coelum manibus proclamare, M athematice,mentitus es.

Perpendo,Expendo, Appendo, Impendo, & Im*
pendeo. c a p. lxxxii. \

PE rpendere, efi exaftc ponderare, atque examinare : non
autem (ut aliqui uolunt) inteUigere , atque animaduer*
tere. Cicero : Quid, in amicitia fieri oportet , qua tota uirtute
perpcnditur!Expenderc,ciufdem fire fignificationvs efi. idem .

• A x in

37* LAVRENTII VALLAE

in Verrent ). Expendite hac dcinde,dtq; aftimate. idem O ffU
ciorum primo: Qua contemplantes cxpendtre oportebit, quid
quififc hdbedt fui,eademqy moderdri,nec uellc expcriri,quam fe
dliena deceant. Appendere ejl tum fujfcndere,ut notum cfl:ut,
appendi uuas:tum ad lancem, Jhterainue ponderare, ldent in
Antonium : Vt idm dppcndatur pecunia , non numeretur. Et
, in prooemio orationum Aefchyms,ac Dcmofthems a fe trasla-
taru/m figurate ad incorporea tran&uht: Eaputxui non annu *
merari leftori debere, fed tanquam appendere. I mpendo habet
participium prafentis tale, quale ejl ab impendeo , ut admoniti
fimus canendum ejfe , ncija nos fidat ambiguitas. Quale ejl
apud eundem de Sene (lute: Mortem igitur impendentem omnis,
hus horis thnens,quis pofiit animo confifterefHoc participium
ejl ab impcndcojton ab impendo.Ejl aute impendere,fupra ca*
put iamiam cafuru pendere: ut nubes impendent. Et gladius ide
equina feta appenfus fupra D ionyfij conuiua caput imminens -
impendcbat.lmpendcre,ab impendLre,apice diftinguendu ejl.

Rapio,Eripio,5C Praeripio, c a p. ixxxiii.

RApcre manifijhm fignificationem habet,quum dealijs res
bus loquiimr.quwm uero de pcrfotm , duobus modis accis.
Georg.4. pitur. Vno,qui ad res quoque pertinet:ut apud Vergiliwm
Quid faceret*, quo fe rapta bis coniuge Jvrreti
Rapta dixit pro ablata. Et alibi: v

jWn.s. captas fine more Sabina*.

A ltero,pro eo quod ejl uim afjvrre,fiue uitiare,uel fi no affor *
t et, nec fccminam loco deducatiquod proprie de uirginibus,qu<e
uitiata funt,dicitur:ut apud Senecam , qui eandem legem non
eifdem uerbis repetit , quodam loco fic retulit : R apta raptoris
aut mortem,aut indotatas nuptias optet. Alio loco fic: vitiati
uitiatoris aut mortem,aut indotatas nuptias optet. Ab hoc uer
* bo duo compofita funt , eripio, er proripio : quorum primum
quoties habet cum accufatiuo datiuum , fire in malam partem

acci

37f

EtE G ANTIARVM LI^. V.
accipitur: ut, er ipuift i mihi omnes bene uiuedi facultates. Qtfo*
tiesuero ablatiuu cum pr<epofitione a, uel ab,fiue dbs, plcruq;
in bond:ut,cripuifli me d pcriculoiintcrdim in malam:ut,cri*
puifti a me filiam. Quod uerbum ia differt a proripio (pra ter*
quum quod nunquam hoc poftulat talem ablatiuum ) quod qui
alteri aliquid eripit,potcfl id no in fuos ufus eripereiut, eripuit
illi uiamiqui ucro proripit , in fuos proprios ufus rapit:neque
prjcpojitio illa antecefiionem temporis declarat. Cicero pro
Gallo: Demosthenes tibi preripuit,ne effes primus orator.tu iU
li , ne folws. N on hoc intelligit Cicero,quod Demoilhenes huic
dut aliquid eripuerit (ut qui auferre nihil poffet nondum nato )
aut priorem fe fecerit. Non enim Demoflhenes primus oratoru
antiquitate temporis dicitur, fed facultxteinecfe hunc folus Dc*
moftkcncs £txte dntccefiit,ed quide magis, quod hic ipfe tcqua*
lis Ciceronis non potuijfet inuice antiquifiimo iUi aliquid ante
auferre. Ergo ille proripuit tibi,id efi,rapuit fibi ijhm digniti *
tem,ut fummus orator effe uideatur,fiiturus etiam folus , niji tu
partem in te illius lauda tranfluliffcs , effesi p tu dignus nomine
orat oris, quamuis non aquandus Dcmoftheni, quo nomine ad*
huc poti illum prater te dignum uidimus neminem. Nonnun*
quam hocuerbum fignificat ante capere , fed magis in pafiiuo:
ut, immatura morte prareptus non potuit prajhre, quale pro* ^ g .
mferat regem. Sunt autem hacuerba Plinij lunioris de uiris «o Roma.rrgc
iUuJkibus,qudfi dixijfct,immatura morte prauentus.. quarto.

Titubo,Nuto, ac Vacillo, c a p. l x x x i i i i.

TI tubarc,eft pedibus non ualctis infiftcre,quales funt ebrij ,

aut infirmi, aut uulnerati , aut decrepiti fenes: ut apud ^
Quintilianum, At non tua culpa fames cccpit, fed uulneratwm
iuguUsli,titubantc jlrauifli, fiimantem inccndifti. Transfertur
etiam ad animu:ut apud eundem, N eq; ulla unquam tanta fuerit t'ib* **•
dicendi facultxs_,qua non titubet,aut bareat, quoties ab animo
uerba diffentiunt . Titubare quoqi,lingua, er dentes dicuntur.

_ • . * A 3 hinc

374 LAVRENTII VALLAE

binclingti e,c? oris titubati*. Nutare efl proprie alicuius mate
f )li iat£ molis ruinam minantis. D e an imo quoq; dubitante ,CT
nefciente,quo fepotifiimum conferat, nutare dicitur. V acida*
re,eji alterno motu inconjhntem effeiut idem, E fler ida inde *
cora in dextrm,er finiftrum latus uacidatio alternis pedibus
De ciar.Onto. infigentium. C icero: C Um ex eo in utranq ; partem toto corpo *
reuacidante quafiuit.vndccr nauesutiq ; uacua uacillant.
Epi.13.iib.16. Et idem Cicero de quodam pr£ infirma ualetudine non refte
cpl feribente inquit : Vacillantibus literulis. Ad animum quoque

transferimus , ut apud lurifconfultos , de fide teftis uacillante,
qui inconJhntia,er diuerfateftimonia dixerit. •' •

V aco,V acatjSC Careo. c a p. l x x x v. •

VAcas fapienti£,das operam fapientU:uacas fapientia,ca*
res fapientia . Quanqudm carere proprie , efl uacarequi *
In Cato. Ma. bus indiges : quodfignificauit Cicero , quum inquit , Satiatis
ucr6,cr expletis iucundius efl carere,qu'm frur.quanquam non
caretis,qui non defiderat.lmproprie tamen dicimus, cares cuU
pa,cares pericuto,cares damno.Cum nomine tamen fignifican *
te ditionem quandam,fiue qualitate, adiungimus,a,pr<epojitio*
nem:ut,uacas a labore,uacas d componendo, uacas ab agricuU
tura,uacas ab omni moleflia. Similiter per nomen : uacuus fum
ab omni occupatione,atq ; ab omni folicitudine. H ocaute ucr»
I£m ucap* u bwm quum efl imper{onalc,quxri potefl,quid fignificet. Quin *

. tilianus inquit: Non, imo oderit reum uerba aucupantem, er
anxium de fama ingenij , er cui diferto ejjc uacet. Hic uidetur
Lib.i.cap. *o. uacet, accipi pro eo,quod efl,cur<e fit.ldem alibiiTunc inchoa*
re hac j ludia uel non uacabit , uel non libebit. Hic uidetur cjpe
pro co,quod efl , tempus uacuum erit. Nam libebit , idem efl ,
quod cura erit.Et ne quis auderet immutare,licebit, pro libebit:
puio p|^|{W j Mmor ( qudquam infinita funt huiufmodi exepla)a}ue *

rens,quod no pojfet opera dare admirado cuidd pkilofopho,it&
ad amicu fcribitiQgo magis te, cui uacat, hortor, quii in urbem
v' proM

' ELEGANTIARVM LIB. V» 37S

proxime ucnies (uenies autem ob hoc maturius) illite expoli*
endumjimandumifc permittas. Quid igitur duas has fignifeca*
tiones huic tribuimus uerbo,cum prater id, quod ambiguu erit,
utrum potius fignifecetur,fiuperuacum uideatur dicere,uel non
Udcdbit , uel non licebit:] at n fit dicere,non udedbit : quo uide*
buntur fimfits iUd duo fignificdrif Quare exponamus , ut ca*
teros locos, in, er idum,cui ejfedifcrto udeetiudeet udeuum eji,
hoc efiyUdcmm tempus eft.uel fi uis,cui eft udeuus animas, quod
fignificauit vergilius,quum inquit:

Sed Ji tantus amor cafius cognofcere noflrof.

Hoc quantum ad uolunatem,quod cfi fi libet.Deinde quantum
ad facultatem temporis,uel uacuitatem animi :

Et uacet annales noftrorim audire laborum. Dixerat enim:

-Et iam nox humida coelo

Vr£cipitat,fuadentqi cadentia fydera fomnos . Quafi non ui *
deretur tempus illud tantam narrationem pati, aut tpfa Dido eo
tempore <equo animo pojje dudirc,quod audire cupiebat.

De Con(afco,A(cifco,Defcifco, cap, lxxxvi.

COnficificerc,fere ad morte pertinet. Tlerum £ enim fic legi *
mus:M.ortem fibijpfe confciuitimortem tibqpfe confici fas:
morte tmhijpfie conficificam : cogam te ad morte tibi perteipfim
conficificendam. Aficificere ejl remotum aliquid,quafi [cite uoca*
tum capere. Cicero de Oratore: Expertes efifie prudentia, quam ub.x»
fibi afcifccrent. idem in Oratore: Q yod minime polita , mini*
mecp, elegantes fiunt , aficiuerunt aptum fiuis auribus opimum
quoddd,cr quafi adipale dittiows genus. De[ci[cere,eft ab im*
perio fe,duftuq; alterius fiubtrahereiut milites a duce, populi &
donuno,dificipuli ab opinione magiftri,quam prius fiequebatur,
prafiertim ad alterius uel imperi^uel fiententia fie transferentes.
Affeuero. cap. lxxxvii.

Sfeuerareejt inter ipfiaargwmeta,probationesqi admifdtre
uim animi, motmqiiquod declarat Quintii, qum inquit, ub.s,ap,

A 4 Altera

37* LAVRENTI 1 VALLAE

Alteret ex ajfeueratione probatio efhcgo hoc feci , tu hoc mihi
dixifti.cr,o facinus indignum. Et alibi: Quum prtfertim quo *
rundam probatio fola Jit in affcueratione9cr perfeuerantia.
Exhibeo, Facio uel Faceflo negotiu. cap. lxxxviiu

Exhibere illi negotiu, facere, uclfdccfjere negotium, ejl alte*
rum moleflia,ac labore afficere, firqueter quidem per accu *
fatione:ut Cicero officiorum tertio. Criminabatur etiam quod
Titii filium,qui postea Torquatus ejl appcllatus,ab hominibus
relegajfet,cr ruri habitare iufiijfet. Quod- quum audiffet adole *
fccns,negociwm uidclicet exhiberi patri,hoc eff, patri accufari,
uel molejiiajaboreq; affici N a negotiu ppe pro labore apud
TnTcui.q.ii*'* hunc prscfertim legimus: ut, Quid negotij ejl,ijh poetarum, cr
piftoru portenta couincere? quomodo? quid operis? QU£ excpla
Lib.n yeperiuntur. 1 dem de natura deoru: Quod beatu,cr im*

Cap.i*. mortale efl,id nec habet,ncc exhibet cuiqud negotium. Quint .

lib. v. Vt uulneratus,aut filio orbatus,non fuerit alium accufa*
tum quam nocente, quando fi negotium innoceti facit, liberet
Eptt.T0.iib.;. em hoxa,qui admiferit.id efl,fi innoccntc reu facit. Cicero ad
epift.fa. Appiu:Quu ejl ad nos allatu de temeritate eoru,qui tibi negotiu

facefjerent.idefl, accufarent, inferrentur, ad poena uocarent.
Deturbo,Exturbo,& Difturbo. cap. lxxxix.

DE turbarc,efl deorf m cum uiolentia deijcere.

Vergilius: -P uppi deturbat ab alta.

Exturbare e loco cundem in modm deij cere. D iflurbarc,difii*
pando,diruendoq; difijcere. Quintii Non enim difcufiosali *
cuiat operis angulos, aut dislurbatos parietes obijeimus. C ice*
ro: Vt dicere in hoc ordine auderct,fe publicis operis diflurba*
turum publice ex Senatus fententia a-dificatam domm.

De Admoueo,&: Amoueo: Aduerco,& Auerto:
Aduerfus,<3£ Auerfus. cap. x c.

Dmoweo manum,appono manm. Amoueo manm,remo =*
Meo manum. Aduerto oculos , mentem ue : aliquo oculos ,

Aen.r»

Philipp.t

mett

ELEGANTIARVM LIB. V. 377

mentem'ue comato. Auerto oculos, aut mentem:alicunde con*
uerto oculos, aut mentem. Aduerfus,oppofitus,oppofito pedo*
re,<ttcji obieflo. Aucrfus, terga oflendens.Vnde illud Tullia* Lib.»,deOrat.
tum aliquanto obfccenius , fed ad rem declarandam pertinens:

Et aduerfus,e 7 auerfus impudicus es.

Conftcrnerc,5iConfternari. c a p. xci.

COnflernere ejl corporis: Conflernari autem animi, quum
mens turbata ejl,vrde Jhtu mota , er qua/i humi j irata .

I deoq; fepe cb iungi animum uidemus,ut condernatus animo.

Salluftius tante primo Hidoriarum inquitiEqui fine re floribus
exterriti ,aut fauci j coflcrnatur.quu fit ufitatius coflernuntur. • . •.

Non placeo J3ifplicco.,& Placeo mihi, c a p. xcii.

NO» placeo mhi,zr diffliceo mihi, ab ido, placeo mihi,di * N

ucrfec fignificationis funtprater negatione. N am ea pri *
ma aperti intelleflus funt,ut de Oratore Cicero: Nuquam mihi k^up t
minus,quam hederno die placui . Et in Thilippicis : Cmq; de PP,t'
uia languerem, er mihimet dijplicerem. T ertiim ejl idem quod
fuperbio dote aliqua,bono'ue,quod mihi adfit , er glorior,CT
tmhi eo nomine confido , plerunq ; cum inferiorum contemptu .

Quintii. P laceas licet tibi,opim tuarum fiducia diues,fimihi
idem inuiderc non expedit,pares fumus. Pene inhunc fenfrn
accipitur, Mirari fc. Nam id efficere in altcnm,laudabilc ejl.

Vndcapud eunde de Socrate dicitur: N a ideo diflus ejl tifopf,
id ejl, ages imperitum,cr admirator alioru tanquam fapientm
D efeipfo crebrius in uitium ejl. idem : Quod fefilentio pani *
eida miraretur. Martialis Valerius: Ltt>.ij.epig.»f

I pfe ego,quem dixi, quid dentem dente iuuabit
Rodere! carne opus ejl,fi fatur ejfe uelis .

Ne perdas operam,qui fe mirantur, in illos
V irus habe,nos hac nouimus effe nihil.

Se mirantur dixit , quafi fibi placent, uel de fe magnifice '
fentiunt. ' • •

A i Moror

57*

LAVRENT1I VALLAE

Moror te,6C Manco te. cap,. xcin.

MOror te,er maneo te, a quibufdam exponuntUr,pro ex*
pedo. Sed mea tamen fententia , magis poetice , qudrm
Anu io. oratorie . Verg. Et tua progenies moralia demoror arnuf.
Terentius: Quem hic manes i Oratores potius accipiunt, mo*
ror te, pro retineo te,cr in mora teneo. I dcocfc hac duo uerbd
fapeiunguntur,ut apud Quintii. Quid me adhuc pater deti»
ttestquid moram abeuntemi Manco pro eo,quodeJi, futurum
Awu6* efi,ut ipfe accipio,apud ipfos interdum etiam poetas. Ve rg.
Te quoq? magna manent regms penetralia noftris.

Philip... ldejiytibi futura funt.Cicero:Cuiws quidem tefatu,ficut C.C u

rione manet.hoceft,cuius fatu tibi futuru cft,ficut fuit Curioni .

cap. x c 1 1 1 1. r

Conflaui, Contraxi, & Diflolui aes alienum.

COnflaui <cs alienum , er contraxi as alienum, idem efl,
quod fattus fum debitor aliena pecunia. Diffoluo as alie *
tnm.id eft,quod contraxeram aris alieni, re^ituo , ac pluribus
foluo:uel quafi catena qua ligabar, me , foluenda pecunia , dif-
foluo. Quintii. Non ego as alienum luxuria contraxi. Cic.
Patri perfuafi,ut as alienum filij diffolueret. Quibus exemplis
plena funt omnia.

Migro, Decedo, Difcedo,<3£ Recedo, cap. xc v.

Mlgro,decedo% ,fic d difccdosecedoty difjirut,quodmi=
grare ejl domicilium mutare, er alio fe dd habitandum
confirre,reli£fa priore habitatione. E t ejl apud lurifeon fultos
titulus , De migrando. Similia huic funt , emigrare,demxgrart ;
comnugrdrc. Remigrare autan, reuerti in priftinum domiti*
lium.Tranfmigrare,ejl in longinquioris loci domicilium,habi *
titionem'ue nugrare. lmmigrare,in domum aliquam hdbitandi
gratia ire.Edpropter homines, qui moriuntur, migrare dicun*
tur. Sed reftius cum appofito,qudm fine appofito,ut multi fa*
tiunt,nefcietes Cicerone ern appofito folere loqui, ut de Re*

publica

ELEGANTI Alt VM LI B. V. ?79 •

publica lib. v i. Antequam ex hac trita mi$-o,eonj])icio in meo
regno,cr his tettis P. Cornelium Scipione.Et Qyintil.in Cor * Dedam.**
pore proietto : Seu quum ad infernas fedes anima migrauiK
Etenim qui moriuntur, tanquam domiciliwm corporis relinque»
tes,alio ad habitanda ( duntaxat anima) fe trasfirunt. C ontrafc
nequaquam mlites,qum caflra monet, aut de Jhtione,muni»
tionibusrie decedunt, migrare dicuntur, utpotq ubi domicilium
no habuerut,nec in donucilium fe cofirunt. Decedere quaquam
accipiatur nonunquam pro eo quod ejl difcedere,aut recedere ,
tamen proprie efi,a nudato cutlodix fu£ loco rccedere.Vnde
confules,procofules,pr£)ides,pr£tores dicuntur ex prouincia
decedere, ltanprxfidia de urbibus,atq, cdftelUs. Sineappofi»
tione intcUigitur pro mori,quaji a cuftodia , er gubernatione
corporisproficifci.Cic.de SenettuteiV etatep, Fythagoras fine
iuffu imperatora, id efiyDei,de pr£fidio,cr Jhtioneuitx dece»
dere. Ide dcRrpublica: ideoq; er tibi Publiy&' exteris omni *
bus retinedus ejl animus in custodia corporis,ncc iniujfiu eius, i
quo ilie efi uobis datus,ex horninu uib t migradum efi,nc munus
humanu afiignatu uobis a Deo defugiffe uideamini. Eo igitur
modo dicitur dccefiit,quo dicitur defiinftus , ut fubinteUigatur
uiti.At in excedo additur uita,no fubinteUigitur. Ide in Anto,

In ipfa cura, et meditatione obeudi fui muncris,excefiit e uita.

Precor,& Imprecor* c a p. x c v i.

PRccdri quid fignificet certum eft,qum merum accufatiuu
habetiadiuntto autem datiuo,idcm efi,quod imprecari,hoc
efi,optare alicui,Deos precando,bonam fdrtunam,aut malam»

Qui datiuus fepe fubintelligitur.ut apud M.T uU.in Vifonem 9
Vt omnes fui ciucs falutem,incolumitatem,reditum precentur y
quod mihi accidit,an quod tibi proficifcenti euenit , ut omnes
cxccrarcturymalc prccareturi Et Qnint.lnde fugietia uela lon Dedam, x»,
go uifu profccutiyficile emptione, fccudos uetos,placidu mare,
no fecui ac fi ipfi nauigaremus,precati fumus, Cum datiuo,ide: in prxfeJib.

Sed

3$0

Dedam, «y.

LAVRENTII VALLAE

Sed ft tantopere efflagitantur , qum tu affirmas , permittamut
uelaucntis,& orato foluentibus bene prccemur. De imprcca*
tnwr uercs>hoc eiufdem fit exemplum: N on imprecamur debili*
totes,naufragiajnorbos:paupcr fit,cr amet quueunq ; meretri *
cem,cr amare no def nat. Quod crebrius accipitur in malum.
Habeo orarionem^Fario termonem.- c a h>. xcvii.

HAbui orationem, non feci orationem. Feci fermonentpo *
tius,quam habui,nonunquam etiam habui.Cic.de Seneft.
Cyrus quidem in eo fcrmone,quem moriens habuit,quum ad*
modum fenex efflet, negat fe unquam fcnfiffle feneftutem fuant
imbecilliorem ju£fam,quam in adolefcentia fuiffet.

PolliccriJConuenirc,<5£ Audire habeo.

c A p.

x C VIII.-

F pili. %. lib, i. PTf Anttim habeo polliceri, in quit C ic. ad Lentulum. Idan in
i-m.fpifl, Catone Maiore: Neq; eos foliim conuen ire habeo , quos

uidi,fed etiam quos audiui,c j legi, idem de Oratore: Audire
habeo, quid hic fcntiat.Quod (ut ipfe interpretor) idm eji,
quodpdtHcendu/m,conucnicndum , audiendwm eft mihi. Quod
probatur exiUo,licct diuerfo loquedi modo, qualis apud Quin
til.Aded ludibrijs mifer<e fum diuerfimtis implicitus , ut impe*
trandum <i uobis habeam odij mei /auorfln.id efflut impetrans
dus mihi fit a uobis odij mei fanor. Q nod licet cbmutarc in fu*
periorem modum:fic,ut impetrare habeam odij mei fiuorem: '
ficut contra illum in hunc:fic,tantum habeo pollicendum , neq ;
eos folum couenicndos habeo,audicdam habeo huius fentetiam.
Vel habeo pro uolo:ut no rniru fit,quarc aliqui legat, aueo.Scd
no refte legere eos,ex illis C a far is Augufti uerbis ofte nditurz
quum dixit,Quid aliud habeo,qudm deos immortales precarii
Mereor bene uel male de te,Dcmercor ,8C
Emereor.. c a p. x c i x.

j 1VT Em>r ^ te>eft diquid in te cofvro : fi bcncficif quidem,

lyibene mereri de te dicor.Jtn autem ofjvnfoms,male de te
'• mereri.

ELEGANTIARYM LIB. V. |Sr

matri, N onnunquam utrunq ; reticemus , fed in ambiguum fen
fum:ut,quid dc te fu/m meritusi N onnunquam per negatione:
fic,honunes nihil de me meriti. id eft, qui nihil in me beneficij ,
aut officij contulcrunt.Quibus exemplis omnes AI. Tullij libri
fcatent. Demereor quoq; pro bene de aliquo mereor , accipi*
tur,fed cumaccufatiuoiut Ouidius Heroid.

Dic nuhi,quid fecLnifi nonfapienter amauii *" Ph>-1-

Crwune te potui demeruijfc meo.

Et Quintilianus: simul ut pleniore obfequio demererer ama-, in proom.ii.i
tifiimos mei. E mereor,idcm pene eft quod mereor , prxteritum Ll^t*
eius emeritus.vnde emeriti ftipcdia,qui militia perjuntti funt ,
nominantur. Et in fignificatione pafiiua , ftipendia emerita . ut
idem,Emeritis huic bello Jlipcndijs.Et per translatione a Ver *
gilio emeriti boues dicuntur , er qu£dam alia : Emeriti autem
fenesfolent habere eos , qui pro fe laborent , qui dicuntur pro
alio opus agere. Quintii, de apibus inquit: Habebam qui pro Deciam, fj.
me opus agerent.

Refero,S£Fcro. c a p. c.

RE tulit Pompeius ad Senatunuid eft , confuluh. I n eadem
tamen fententia Pompeius ad populum tulit. Ex illo fit
Senxtufco fultum, ex h<Tc rogatio, qu£ injhr eft legis. Dicimus
pr£tered reftro tibi acceptu,pro eo quod eft,fiiteor me hoc abs
* te accepi) fe:neq; id modo in bona parte , uerum etid in malam:.
utproQeioa.ro Cicero,Vitam acceptam reftrt clementU tu£.

Idem in Antonium : Omnia deniq; qu£ pofled uidimus (quid PhfliPP*
autem mali non uidimus 0 fi rette ratiocinabimur,uni accepta
referemus Antonio . idem eft , fero tibi acceptum , fiuc pro eo
quod eft, habeo pro recepto abs te,quod mihi debebas,etiam fi
folutio nulla intercefferit. V ndc fit acceptilatio,quam 1 uflinix
nus per interrogatione,?? rejfonfionem fieri uult. Retuli ex*
penfim.id eft,rationem de impenfis conftci,ucl exhibui.

Exhorreo^ Abhorreo. c a p. c i.

Exhor

38*. LAVR. VAL. ELEG. LIB. V.

^horreo hanc rem, idem cjl quod expauefco. Abhorreo ab
, hac re,idem eft quod perquam dlienus fum dbhdc re. Hoc
femper poftuldt huiufmodi ablatiuumiiUud uero nunquam jcd
accufdtiuum.

Bene agi cum aliquo quid fic,& quid Aftum
efle. c a p. cii.

i Ehc mecum agitur,idan cft,quod in bona coditione fum.
>ltem,pr£ clare tecum agitur, optime cum iUts agitur :me *
lius cum hominibus ageretur , p pdruo contenti ej[ent.ia,male
DeAmic. necum agitur,®* peius, incommodius'ue , er pefiime. C icero:
Cum illo uero quis neget attum ejfe praclare , mecum inconus
modius? Nonunquam aftiue.valerius Max.libro quinto:Bcne
egijfent Athenienfes cum Miltiade , p cum poft trecenta milia
Perfarum in Marathone deuifta,in exilium protinus mipjfenf,
ac non in carcerc ,er uincuks mori cocgiffent.Attum eft,fem*
per in malam partem accipitur:ut,Aftm efa deRepublica,id
efl,rejpublicd ex tinfld,dcjpcraa, cr perdia efl.

Salio,# Salto. c a p. . c 1 1 1.

SAlio,undc [altus, pro eo,quodep [altum facio. Salto, tripli*
dio:unde [datio. interdii [alio pro [alto.Verg. 1 1. Georg.
Mollibus in pratis unttos faliere per utres .

Quid aute diftet [altus,et [dlatio,notu eft. Saltus enim eft qua*
lis cerufiri4,leporuq;:fdlatio uero,itla hominu id6buio,qua uuU
go tripudiu uocat.Et licet f ‘alio pro [alto accipiatur,no amen
[altus pro f alatio , [dlatus'ue, qua eiufde pgnipedtionis funt.
Lflj»i,abutb. i_iU Ycrrc,dc per urbe ire cum tripudijsjolenniq ; falatu iufiit.
Abdico, & Exhsercdo. c a p. c 1 1 1 1.

Bdicare,efl expellere d bonis plim,dum uiuit patcr.Ex*
.haredare uero,pofi morte. Sed abdicare efl grauius,quod
etiam in [e exheredationem continet .

aVIMTI LIBRI FINIS.

JIJ

LAVRENTII V AL

LAE IN ELBGANTIARVH
lingua Latina Librim fextwm , qui de
Notis autorum infcribitur ,
prooemium .

V L P I T I V S ille Seruiusyeuius quanti in
iure ciuili fuerit autoritasyplurimorum monu *
menti tcftantur , fiue aliorum exemplo, fiue
priuato conplio fretusynon exiftimauit turpe
fibi ad famam fbre,ut librum de N otis Scauo *
a confcriberet,non modo antiftitis in ea /ncultate,ati £ omniti
principis 3uerum etiam praceptoris fui. Cogitabat enim neq;ii
poffe fibiuitio dari , quod publica utilitatis caufa fufciperet,
neq; iniuriam illi fieri, qui reprehenderetur yp modo rite repre *
bendatur,quod infe frijfet ipfe fkdurus , p errata fua animal *
uertijfct. Probe iaq, Sulpitius,cr ingenue , ac uere Romane.
Quin ipfe quoq ; populus prudenter,cr grato inuicem animo,
qui fidum huius non reprchenpone, fed laude dignu e r gloria
putauit. Nec minore uolumen hoc,quam catera , honore pro*
fecutuscft . Nam pracepta aliqua dodrina tradere , cuilibet
mediocribus faltem literis imbutoypromptum efr. Errores ma *
ximorum uirorum deprehenderejd uero cum dodifrimibomi •
nis eftytum opus utilipimum ,er quo nullum dici pofiit utilius.
Quis enim dubitet,non minus agere3qui aurum 3argentum3ca •
teracfc metalla expurgatyquam qui illa ejfoditfqui triticu mun*
datyquam qui metittqui pinus}amygdaiaycaterss(p nuces feli *
gityquam qui eafdcm legit 1 1 ta emyqui emedat ( nip paucifii *
mafuntyqua emedat) no inferiorem existimare debemus, quint
ipfum iUum inuentorem , nec minorem ab iUo , quam ab hoc
percipi frudum. Infuperq ; non modo huic ex idius castigatio*
ne nudum damnum affrrri, atfy iaduram»uerum etiam pretw,

aedi

384 LAVRENTII VALLAE

ac digniatem}pcrinde atq; auro,dc C£teris,qu£ modo comme*
moraui,qudtum corpori purgatio ipfa detrahit,antum rejiduo
pretij C ut dixi ) cr dignitate accrefcit. Adeo plui utilitatis in
parte ejl , qU£ fuperat , quam qu£ fuerat in f 'olido . Quare fi
quis apud inferos Sc£uoU de Sulpitij fatto fcnfus fuit (qu£
eratiUi £quias,cr iufliti£ amor) aufim affirmare fuiffegaui *
fum, fecumq ; pr£clare aftwm effe dixiffe,quod fudrum libroru
aurum ab omni fcoria efferae fece copurgatum : nihilq ; foreir
per quod conciucs fui per eius f cripta ) illi poffent. N eq; irrne*
Bpifl.ij.iib.3. ritb Plinius I unior ad amicu ia feribit : I a enim magis credam
c£terd tibi placere, fi quxdam dijflicuiffe cognouero. Quomo
do igitur non fit beneficium id offtrre,quod folet beneficij lo *
co populari i Quod fi hoc non praftatur aut iam defunttis}dut
tale beneficium rejfuetibus,profift6 his pr<eftatur ,ad quos. ex
ipfamagnorum autorum emendatione mula in primis utilitas
peruenit.ldeoq; ab optimis quibufq; cuiuslibet artis profiffo *
ribus pr£ceptum efi,ut eorum ipforu^quos difeentibus ad irnU
titionem proponunt , etiam uitia ( fi qua fuerint) eflendant*
Huiufmodi igitur ego er exemplis ,cr rationibus adduftus,fa*
ciendum mihi puaui,ut unum librum hunc de N otis feriptoru
ebponeremyno quo illos carperem (nam prxterquam quod h£C
inhumana uolupas forct,certe cr alibi maior mihi h£c facul*
txs daretur ,er de hac ipfa re pene infiniti libri cofcriberetiir )
fed quo prodeffem aliquid lingua Latinam difeere uolentibus,
non.modo ex noftris pr£ccptis , fed ex aliorum quoq; erratis *
ubi cr deno (Iro nonnihil ad rei te ftificatione admifeebimus*
D edimus autem ncftrorum librorum fuam cuique materiam,ut
fi per fe opus no multum fibi fauoris pardretjpfa certe uarie *
as commendatione blandiretur. ex hoc prafertim uolumine,irt
quo cr uniuerfa,qu£ in fuperioribus fingula, continentur, cr
de pluribus , preettantifiimisq; autoribus pronuntiatur , iudi*
dum# cotraeosfit. Sumus autem ijdem fimul cr accufatores9

C rit*

ELEGANTI ARVM LI B» VI.

CT indices , fed qui diorum pariter dccufationem , iudiciumq;
fubeamus , nifi legitime c r autoris , cr iudicis fuerimus officio
fundi. Sed iam in forum defcendamus.

In Nonium Marcellum de Alumnus. cap. i.

LVMNVS eum pgnificat , Nonius Mora
cettus inquit,cr qui ab diquo alitus efigr qui
aliquem aluit.Cui in prima fignificatione fuf*
fragor,in fecunda refragor. Nec illius exempla

_ fecum facere ofrendd,fedmecum:qu<e funt,tum

Ciceronis in Verre: I talia autem alumnum fuum feruitutis ex*
tremotfmmock fupplicio fixum uideret. tum Varronis : Et ec*
cede improuifo ad nos accedit cana ueritas Attica philofa = “**

phia dumna.Qtjprum exemplorum (falua Nonij pacc)utrute
fignificat educatum,non educatorem.Nam Cicero quidem Iftts
liam quafi dtricem,cr iUwrn ab ea ditum dixit. Varro uero no
modo alio locutus eft,quam Quintii, ubidt : verba omnia,ey
uox eius alumna urbis effe fofet , ut oratio Romana plane ui *
deatur,non duitate donata .Vult enim uerba noflra, cr uocem
uideri debere natam,cr ditam intra R omam,Varro inter A the
nas , dtq; infinu altricis philo fophia . Adijcit etiam Nonius 7
alumnum frgnificare dominumiut apud Vergilium:

.Corpus ubi exanimi pofrtum Pallantis Acetes jun<i

Seruabat fenior,qui P arrbafio Euandro
Armiger ante fuit, fed non felicibus aque
T iwn comes aujf>icijs,charo datus ibat alumno .

Dure nimis (ne dicam inerudite ) uirfane eruditus expofuit9
quafi nefeiamus non domini mortem a feruo,ucl comite Vergi *
lium freiffe deplorari, fed quod ejl plustquam fi ucl E nuder ip *
fe fuiJfet occifuSydc multo trijlius ab altore , fiue nutritio morte
eius quem aluerat , cr quem loco filij habebat : qualis Phoenix
ille Homericus in Achillem fuit , quem quoniam educajfct , fU

B lium

2Hr*

58 6 LAVRENTII VALLAE

lium femper appellaturo alumno .Et certe armigeri mdgttorX
principum femper cr ipfi magni uiri fuerunt. Siquidem (ut eu
ceamde Phoenice qui bonx parti Myrnudonm imperabat)
Patroclus auriga Achillis , princeps erat : er Sthelenus Cdpa*
nei regis filius auriga Diomedis : er Meriones inter primos
duces Crctenjium auriga llionei : er Hettori aliquis fratrum
fere aurigabatur currum. T ahs fuerat Acctes Euandro . Ergo
non eratfcruus,aut feruo f inulis apud Euandrum , multo minus
apud fHiutn,fcd patri findis , cr pro patre , prxfertim iUo ab»
fente. Duo autem hjec nomina , qu£ ab eadem litera incipiunt ,
armiger,?? aujpicium, qu£ apud Vergilium modo legimus, no
nota omnibus etiam explicemus. Armiger cft,qui in pr<elio ge»
rit tela domini fui,ttt fcutum,ut arcum , lanceam, zr extera hu»
iqfmodi. imperiti armigerum uocant armatum equitem. Aufpi»
cium efl uel d paflu auium,uel ab infpeftionc auium . Sed quia
conful ante quam iret in expeditionem,capiebat aufpiciu : hinc
faftwm efl, ut dicamus aujpicia ducum,- atype principum , qu<e
dfolo duce capiuntur .Et hinc aujpicari non modo aujpicium
capere , fed etiam incipere: nec in bonam tantum partem
(n proam» Cquod jrequentifiimum ejl)uerum in malam quoqy.ut apud Pii»
iib.7. ttium , At homo infeliciter natus , manibus pedibus ^ dcuin&is,

animal exteris imperaturum , a fupplicijs uitm aujpicotur .
N am quando non efl uerbum,ftre in bonum accipitur :ut apuet
Terentiu:-Haud aufpicato me huc appuli, id efl , non feliciter,
quali aujpicijs repugnantibus. Quod declarat Quintilianus
de Achille(ut opinor ) loquens , qui ad mortem quam dij jutu»
ram denuntiauerant, cupiditate ulcifcendi Patrocli ruebat , Sic
nanq; ait: Eant nunc poetx antiquarum fibularum condito»
res, e. 7 fe ad exhortanda amicitix fidem , magna quxdam com u
pofuiffe carminibus putent, ji dixerint aliquos per maria , ter»
rds<fc afperiorem fortunam amicorum tantum fecutos, aut prin »
cipem Qrxcixuiru in ultione interfefli amici inaujpicata beUct

In And.aft,
t.fcc.;.

ELEGANTIARVM LIB. VI. 587
E/ alibi:l taq; ut apud illos Homerus , Jic apud nos Vergilius Lib* ,0*
aujicatifimwm dederit exordium. Au faex qui pr terat tiuptijs
celebrandis, quia aujiciim pro nuptijs capere folebatiadhibe*
baturq; hic pro parte marithut pronuba , qua pra-eft er ipfa
Tiuptijs celebrandis pro uxore, aHqudido etiam magis proprie
pro eo qui dux militie efhut primo carminum apud Horat.Nil 7*
dejerandum Teucro ducejcr au jice Teucro.

In eundem,de Citare. c a i». 1 1.

CI tare,idcm inquit , pro laudare accipitur,ut Cicero : Cite * DcOW,®*,#
turcfi Salamis clarifiimt teftis uidorit.Nefcio cur id dixe*
rir.non enim tantus uir,tm parua nefciuit,nifi putet feacutiom
rem uifum iri,fi clara Jaciat obfcura.Citatwr testes, no laudatur.

Nam Salamis (qui fuit locus uittorit Themifloclts ) nihil laudis
meretur,quippe qui nihil egitjed testis fuit , quia interfuit uel
quia in ea pofita funt trophxa uiftorix ,qut rem gejhm testi =
jicantur tranfeuntibus . Ergo fi testificari locus poteft , potcft
merito ut testis citari,non tamen unquam uenturus,fed ad quem
tant,qui teflimoniwm defiderant. Vel citentur Salaminij ,con*
tinens pro contento : uel citentur autores , er libri qui de hac
Salaminie uittoriameminerunt,teflimoniumq; dicunt .

In eundem, de Capio. c a p. 1 1 1.

p A pio fecundum eundem in pafiiuo fignificat propitiatio*
nem, ut apud Lucretium:

Nec bene pro meritis capitur,nec tangitur ira.

Cdpcrcyfncerc :Tercn . in And. Non, fi capiundos mihifeia effe A^Ufcct,
inimicos omnes homines.Capere, perpeti iTeretius in Heaut.

-jDum abs te abfum,omnes fuere nubi labores, quos cepi,leues.
Capere,tollere,tcnerc. V ergil. G eorg. 1 n 1.

Hic tibi nate prius uinclis capiundus. -
Vano in Meleagris : Quem idcirco terra non cepit, er ccchm
non recepit.ldem in Eumenidibus: Stolam, ‘calceos % muliebres
propter pofitos capio. C aper e, eligere. T er en tius in Hecyra :

B * Qum

Lib.»,

H' v-7.\ •' " "* vi? ^ ''et’

?«3 LAVRENTII VALLA E

Lfc.t. -QumiUtm in generum cepimus. Verg.in Georgicis:

Ante locum capies ocula.

Lib,J* M. Tullius de Officijs : Quod in fit aliquid probi , quod capiat
ignaros.Capcre,delefaire,fujlinerey habere,decipere, circum *
uenire,occupare,detincre,fatiare,accipere}complefti,inucnire:
fingulorumq ; exempla fubijcit,qua ipfe(ne longior ejficm)pr<c
termfi.ln quibus non ejl illius probabilis expofitio. Nam quis
credat aut ores uni diftioni tot figni ficata , er quidem profe
quenq ; noua dare uoluifje , tanqua lingua ipfam cofunderc cu*
per enti Cur igitur ita locuti funti Nepe quod nihil interefl in*
ter has fignificationes,capio hofiem, capio generu,capio fiaxu.
Praterca du£ proprietates in hoc uerbo noanda fiunt . vnd,
quod habet reciprocum quendd ufium,ut idem fit,cepi uolupta *
foMjCT cepit me uoluptas. Cicero: M agnam cepi ex literis tuis
Pedam. * j. j noluptxte. Quintilianus : N ec me tata capiebat uoluptas , quod
fluentia ceris mella condere.Plinius ad Caluifiulib.o fatuo: C< u
pio aliqua uoluptatc,qu6d ulla uoluptateno capiar. Cepi fio*
mnu,captus fiam fiomno , uix dicitur: fei dici poffet , ut opprefis
fuSyUidelicet qui opprimitur fiomno , capitur fiomno . Cepi dele *
fattioncm,uix unquam , delefauio cepit me: fied in pafiiuo po*
tius, captus fium dele fauione.Et item in cateris,qua ad delefau
tionc pertinet. C aptus fi m amoenitate lofadulcedine uocis^fipe*
cie rmdieris3amore pecuniaru, Jfle bonorujnagnitudirie , fiublu
De Off.iib. ?. nitatety materia.] jh enim omnia delefalnt, ideoq; flubintclligi
fiolet delefattio:quale ipfium illud Marci T ullij , Quod infit in
his aliquid probi,quod capiat ignaros. id efl deledet.Ergo pro
bitati inejl delefaitio.ut fit ita exponendmr.cuius probi delcfal*
Cnfln4aA.r. ^ cap^t ignaros, fiuc ignari capiantur dele faltione: - Certe
captus efi,inquit T crcntius,Habct.-fubintellige amore,fiitc pul
ebritudine fcemina. id efl , delefauioneinon autem ( ut tejhtus
fium )aftiue, cepi amorem . N ec longe ab hac ratione abefi iU
lud,captus fium ocuUs,pro orbatus fium oculis.Ncc hoc unquam

reperies

ELEGANTIARVM LIB. VI. )<?

repertis, nifi in pafiiuo , er nunquam fere nifi de oculis dici.

Miferic ordia cepit deos, non dij mifericordianudicimus: id ejl,
non dcleflntio,fed dolor ille ex alieno malo.E t , merita mea ce-
perunt deos, ut ait Lucrctiucqui fermo rarus ejl, id ejl,adnuras
tio,uel deleftntio, uel afjvdus eos cepit. Capio dolorem tamen
potius,qudm cepit me dolor, dicimus . Non quia non poffumus
etiam fic dicere , fed quia habemus alium in ufu modum magis
proprium,Tcnet me dolor, ficut tenet me dejiderim. D clefin*
tio enim uidetur tantum capere,nec diu permanere : dolor aute ,
er dejiderim tenere,quafi permanendo .item, cepi indignas
tionemxepi,fiue contraxi molcftiam,potius,quam cepit me iris
dignatio,cepit me molejlia. Cotra,cepit me txdiu, cepit me obs
liuio,cepit me odim,potius quam retrorfum. V ergilius: •

Tanta me£ ji te ceperunt txdia laudis. ^ a r.

Terentius : Neq; agri , neq; urbis odium me unquam* cepit. *Aiij percipit
Cic.tame,Quibus rebus tantu odij,atq; inuidix cepit eloquetia j Deinuh.iib.i,
ut homines ingenio fifiimi quafi ex aliqua turbida tempejhte in
portum,fic ex feditiofa,z? tumultuofa uiti t fe in Jludiu aliquod
traderet quietu. 1 dem: Vt eos iuftitix capiat obliuio. Vlinius fcu Cap,}7*
men libro feptimo naturalis hijlorix ait:E' prxalto tefto lapfus
matris, & affiniu,propinquormq ; cepit obltuione.Altera pros
prietas,qudd capere fignificat uel jponte3ucl no Jpote accipere ,

Sternere tante Jponteiatq; hinc ejl illud, cepi labores, cepi moles
flia,cepi dolore, cepi,uel fufccpi ininucitias,fufccpi curas, fu fces
pifumptus:accepi calamitate, accepi clade, accepi damnm, aes
cepi iniurid,accepi cotmclid, accepi repulfam, accepi uulnus,
quod niiqudm fire aliter dicimus: no fuHinui, no perpeffus fim
uulnus, fed fere femper accepi, niji more poetico:ut apud O uti
diu libro fecudo Metmorph.-NuUd patiere repulfam. Cicero,

In domum multiplicata honoris no folum repulfam retulit ,fed Oflfl.j,
etid ignominia, er calamitate : quii dixit > nequaqua cotra hoc,
quod prxeipio jacit. Na fwrno fupplidu,fmo poena, na in me,

B | fd

„o LAVRENTI1 VALLAE

fed a me,in alium infligi inteUigitur . I deotfc adiungitur abld*
tiuiu cum prapofitione dc.Cicero : De iUo paulo pcjl fiuppliciu
In argum fimitur. Quintilianus:V t nifi occurriffiet ad diem,de eo qui re*
<4Um* ,6' ftiterat,pand f umeretur . P oteft tamen quis de fe etiam [umere
fupplicitmycruntq ; taquam du£ perfion£,qu£ agit, er qu£pd*
titur. Porro quia fumere eft ultro,quaft non pemujfu aliorv, cd*
perc,eofit,ut intcUigatur pro mmium:er interdum pro arroga
In proam. ter ftbi tribucre-.utCicero de O fjicijs: Orationem aute Latinam
tiU efficies profttto legendis noSlns pleniore. N ec uero arrogater
hoc difturn exiftimari uelim. mm philo fophandi [cientium
concedens multis ( quod eft oratoris proprium ) apte , diftin*
ficyornatety dicere : quoniam in eo ftudio atatem confumpft '*
musyfi id mbi ajfumo, uideor id meo iure quodammodo uendi*
care.Affiumpfiffie ftbi ait eam laudem,qu£ nifi uera effiet , ac pd*
lam uerd,propterrcimagnitudinem,arrogans uideretur. Ergo
afi umere, eft multum , er pene nimium fibi tribuere. I dem pro
Plancio : Quanquam non mihi tantum furno iudices, necfc arro *
go. Inde ineruditorum uocabulu prafiumptuofius. Deniq; quo *
dam loco Valerius Maximus ita plane horum uerborum pro *
prietatem diftinxit,ut hanc differentiam pene pracipere uidea *
tur , quum de Catone Cenfiorio loquitur , qui enfiem de medijs
hoflibus recepit : quanquam hoc aliqui filio Catonis tribuunt ,
inquietes, ut non coattus acciperet,fied fiua Jfionte fiimere uide *
retur. Quare fi Latine er nos loqui uoltmus, dicamus domitui
i e s v m carnem quidem humanam fimpfiffie, mortem uero
accepijfie.Meo iure,quod modo apud Ciceronem legimus,fi quis
forte defiderat, exponamus . Significat autem idem quodammo*
do, quod mea automte,meaq; licentia ,er concejjkmihi ab ho*
minibus liber tateiut idem pro Archia,Quarefiuo iure nofter il*
le E nnius fianttos appeUat poetas. Suo iure,inquit , quod poeta
crat,cr probdtifiimus poeta.ldc eft pro meo iwreiutidem alibi9
jUtfmwuS. Pro meo iure hoc dico9uos eo me priudftuiquafi cofidcter dico.

j E/*

39*

ELEGANTIARVM LIB. VI.

Efl enim efficiens caufa,no finaUs: qualia cetera funt hoc mo*
do dicta,pro mea in uos beneuolentia , pro ueflra in me humani
tute, pro tuamanfuetudine,pro fua pietate: ubi efficiens (ut di*
xi)caufa intelligitur,non finalis .

In eundem,de Contendere. c a j». i i 1 1»

Contendere , idem ait , efi feflinare : ut Vergilius, -Qua Aen,T*
proxima littora curfu Contendunt petere.- Contentio efl
perfeuerantid,ucl elatio. M. Tullius de efficijs libro primoiEx
contentione uociSyCT fubmifiione,cr ceteris jittulibu st ficile iu *
dicabimus.salhtjlius Hifloriartm quarto:Rurfus iumenta natti,
ad oppidum ire contendunt . Contendere, continuare. Cicero
de Oratore fecundo:! d quod eius feripta declarant, er conten*
tiones uocis,cr remifiiones contfnuarentur . Ut in tertio : Ni* ' !

bil perniciofius efl, quam fineinternufiione contentio . Frete*
rea ait, contendere effe afhringcre,intorquere, comparare , cer *
tare,extorquerc,proripere,uel dirigere fignum. Iterum pro fi*
jlinare,intendcre.Sed neq j preceptx,neq$ exempla fatis didin =
funt. Quid enim difjert,contentio efl perfeuerantia,er con *
tendere esi continuar ei Quum pref rrtirn eadem exempla utro ®
bique fubijcias . Quid iterum Ve rgilianum illud , Contendunt
petere i Et illud SaUudianum,lrc contendunti Qu<e duo idem ' • •* '

declarant,quod tendunt, uel pergunt ire, (tue petere, lamucro
apud Ciceronem contentio non efl perfcueratia,neq; cotendere
continuare,fcd intentio,atq ; intendcre:indifjrrenter enim dici*
mus hoc loco contentio,cr intentio, contendere, er intendere .

Udffl plurimi falluntur, accipientes intentionem pro uoluntxtc ,
atc£ propofito. Afferam ad hoc probandum ex M. Fabio exem= k
plu,per quod er ipfa res,dc qua agimus, probab it ur.Kcq; gra * * ,,*caP*3

uifimus autem in muftea fonus,nec acutifimus orationibus co=
uenit. N amer hic parum clarus,tiimiumq ; plenus , nullum af*
ferre animis motum potefl, er ille prxtenuis, er immodicxcla*
ritatis , quum cjlultra nerurn , tum ne$ pronuntiatione fledi,
i B 4 nec

39* LAVRENTII VALLAE

nec diutius ftrre intentione potejt . Nam uox ut nerui,quo re*
tnifior,hbc grauior,cr plenior.quo intentior , hoc tenuis , er
acuta magis eft. Sic ima uim no habet, fumma rupi periclitatur.
Medijs ergo utendu fonis . Hi quo <£ quu augenda intentio eft,
excitandi:quufiimmittcda,funt temperddi. Mantftftu ergo eft,
quid fit intitio, cuius etia fimilitudo neruoru maniftftius docet,
unde fimilitudo fimpta eft. Na ut neruus in cithara; aut neruus
in arcu quo magis intenditur, eo uehementiore fonum , ueliftu
efficit:qu6 magis relaxatur,eo remifiiorem: ita er uox,qu£ uti *
que ufum neruorum corporis exigit . quos uidere licet in acu*
tifiime exclamantibus maxime intedi,tanqud in cithara aut in ar
Cxf.iib.t.dc cu,fiue cotedi:qu<c(ut dixi)idem funt , atq j idem efje ex uerbis
g5£ Mriufque autoris,quos ncminHuimus,liquet. N «Jj nero quifqud
mir.ij qui «is negauerit continenter effe,quod continue, fiue cotinuate, quod
quibuS Marcellus ait^fed 'a contineo uenit:Contentus uero d contedo,
cSiinher bdiu licet cr contineo faciat contentum .

8tumt* In eundem de Curfus. c a p. v.

CV rf ts , inquit , idem eft quod uolatus : ut Vergilus:

_. ..| -Curfumq; per auras Dirigite in lucos, quafinonfi *
gurate dicamus de uolatu curfum , er de curfu uolatum: ut ille
in^Hccy. aA. j. apud T erentim,fiftinat6 feruwm ire iubens,inquit, uola : pro
ueoffi.iib.3. eo eft, curre. De nauigatione quoque fislina, dicimus cur*

fm:ut M.T ullius, Naucsq ; in curfu frumeto onufhs petentes
Khodu uiderit.Et Quintihanus,nauigatione dixit fuga, fiue na
Dcclam.it. ucs fugictes,qu£ ucloce curfum coficerct , quu inquit:] n de fit*
gictia uela longo uifu profecuti . 1; enim qui fugit , uelociftime
m currit.Eoq; Vergilius inquit,

- Pedibus timor addidit alas.

Ub.*u»p.*.lde quoque Quin tiL inquit :M ulta funt er Gr£ce,et Latine no
denonunata.Nd er qui iaculu emittit, iaculari dicituriqui pila ,
aut fudem, appellatione priuatim fibt afiignata caret . • E tut
lapidare , quid fit , maniftftm eft , ita glebarum , teftarumq;

iaftut

ELEGANTIARVM LIB. VI. 3*1

iaftus no habet nomen.vnde abufio , qu<e wmy^tn s dicitur,nes
ccfiaria eft. Quare ad hanc Quintii firmulam non aliter nauc
uclociter euntem,?? auem uelociter uolantem currere dicimus,
quam iaculari fudem. I d ui autem apud oratores obf rruaui , uo*
litare potius,quam uolare pro dif currere dici folere : ut apud e*
undem : Me per omnia maria uolitantem. Et apud Cicer. Qui
per forum uolitxnt. Quale efl reptare. N am cum repere jit anis
malium carentium pedibus , er uentre euntium , licet qutcdam
reptilia pedes habedt,ut lacert<e,tamen reptare homine dicimus ,
qui fegniter,lete,?? quafi tejludinco pafiu incedit : quales funt ,
qui in hortis,aut uinetis,(imilibusq ; locis patiantur. H orat. EpHl-Mto. u

An tacitum fyluas inter reptare falubres.

Plinius ad Bebium:Scholailias porro domink,ut hic efi,fufficit Epi>drim u,I#
abunde tantum foli , ut releuare caput , reficere oculos , reptare
per limitem, unam femitam terere, omnesq ; uiticulas fuas nofje, •

er numerare arbufculas pofiint. idem: Frcquentior currentis
bus,quam reptantibus lapfus efi. T erentius in Adelphis: P«r=
reptaui ufq; omne oppidum, ad portam, ad lacwtfi,Qup noni -
Ln eundem,de Carpere. c a p. v r.

Arpere,inquit,pro attenuare,?? aperire. Verg. Georg.w

\*-JNecnofturna quidem carpentes penfa puelle. . .

HocnepueUdC quidem ipf£ dicerent. Nam ut carpimus linum
virens ex humo,quum udlimus:ita puelle fmiftra manitdc colo
penfum trahentes, fenfimq; u edentes carpunt. Et ut decerpimus
rofam primis digitis,fic puelle primis er ipfe digitis decerpunt
particulatim linum, lanam ue. Iterum carpere, celeriter pretes
rire. Vt Verg.- Et acri Georg.j»

Carpere prata fuga. Et in eodem:

Carpere mox gyrum incipiat. Quafi in primo non celeritas
ida magis intedigatur per hoc , quod dixit fuga , qui efl celer
curfus,quam per idud , carpere. Et in fecundo fignificetur ues
lociter preterire. Aliud nanque efl ire in gyrum , aliud pr<etes

B j rire

3 94 LAVRENTII VALLAE

r ^ quod de equo,cr fejfore utruncfc poetice didunt efi*

In eundem, de Accipere. cap. v i i.

In Eunu. aft. j. » Ccipere pro pafcere , idem inquit. Terentius : Accipit bo*
J\mo nemo melius prorfus, atque prolixius. Et hunc imitotut
Am Scruius in Vergilium :

I Hos porticibus rex accipiebat in amplii.

Vrbanius profido, e r lautius loqui poterat. Pecora gregatim,
altilia $ dicuntur pafei ,nonhomines. Nos enim quoties acci*
pimur , fiuc excipimur in conuiuiwm , non ad faginam, fedad
iucundiatem illam , atq; apparatum inuitomur , ut minima pars
cibis afiignetur. vnde conuiucre dicimur eo tempore , non co*
meffari,aut compotire, auKquod deformius cfl)compafcere,fi «
ue compafci.Siquidcm Terentius de T hrafone,non unquam dc
faginatorc locutus ejt , fed unquam de jplendido appar olore
conuiuiorum.Et Vergilius:Hclenum regem uult regio quandant
magnificentiam in exhibendo conuiuio declaraffe,non folunt
(ut ita loquar)padionem , er ( ut dixi ) faginam. Pateor tomen
accipere, nonnunquam fignificare in domum fuam,honoris,cX
amicitia gratia aliquem conuiuam capcretita tomen,ut fubinteU
ligatur in conuiuiu/miut acceptus fim d te laute. id efi, acceptus
fm in conuiuim,uel tradntus.Nam fiscquenter in contrarium
tnAdeiptuaft. reperimus: - Indignis cum egomet fim acceptus modis : hoc
ckiib.+.Tuf- apui Terentium. Et apud Ciceronem: ExquoiUud laudatur
cuUquzii. Archita,qui cu uiUico fidus efjet iratior, Quo te modo, inquit,

dccepiffem,ni iratus effemt

In eundem, de Graue. cap. v i i i.

. . x s~vRauc, inquit, fignificat grauidum. Vergilius:

xJ -Donec regina facerdos Marte grauis. Circumlocu*
tio ficit,ut intelligatur grauida. Nam fi dicam , regina, aut Ilia
efi grauis, nemo prorfus intelligat,fed adii ex rege, aut ex ma*
rito, fdrtaffe intelligatur effe grauida. Ifit apud VergiL Marte
Bdog.i» grauis,pro, femine Martis impletuGratte, plenum. VergiL

Non

E LEGAN TIARVM LIB. VI. %9f
No» in fuca gratiis tcntabunt pabula fatas.

Si accipit fatas pro grauidas , fuperuacaneum ejl exponere
grjuts pro plenas. Per illud enim quod praegnantes funt,plen<e
effe intcUiguntur. Graues uero effe,per epitheton appofitu ejl:
quippe grauida omnes graues , ut ipfa quoq; uox indicat: nam
a grauis jit grauidusMnaccipit fatas pro his,qu<e pepererunt,
ut puerperas mulieres ', que proximis diebus matres funt fafta,
graues lafte dicemus,quap onujhs , non quaftplenasidurim jit
ttanq i appellare oues3caprasue plenas laftefid ubera plena la*
deiut ejl apud eundem per translationem, grauido : Georg.».

-E t grauido fuperant uix ubere limen.

Quod jiquando reperiatur grauis pro plenus,hoc tamen in loco
non ia accipitur.Hunc eunde quem ego protuli uerfu/m , cr ille
affert,quaji de grauido, er non degraui jit quetiio: nec pecte
modo,uerum etiam oratores Jic loquuntur.ut Quintii Lufltin* Dedam.»*.
tur intra uifcera anim£,cr uteru funeribus grauidu in os agut .

Sed ad grauereuertarmr. Grauis, inquit, plenus. Vergi. A«n.».

Ttwn pietate grauem,ac meritis ji forte uiru/m quem
Confcexerefilcnt.- . .

Virum pium,cr bene meritum , appellare plenum pietate , er
plenum meritis quis audeat i N on ergo ia exponendum ejl, ut
nec ejl utendum.ln quo paulo poft meam fententiam oftendam.
Graue,inquit,grand£uum. Vergi A*0*?*

Hic grauis E ntcllim didis cafligat Acefles.

At ego potius accipio grauis prudentia , cr moribus,quomodo
proxime grauis pietate, cr meritis dicebatur . Multa praterea
fi gn i fi cata dat huic eidem nonuni,qu£ profcfto foret infinita fi
ad illum modum, poetarum omniu exponamus exempla. Quod
tonge abejl tum ab utilitate difeentium, tum ab ipfa rei natura.

E tenimgraue ,fuapte natura ponderofum fignificatiut , gra*
ue ftxum, grauis farcina , grauia arma}groue fcutum,quod fci*
licet grauat nos in jirendo , cr quod egre , cr cum moleftia

firtur.

196 LAVRENTII' vallae

firtur.lnde per abufionem transferimus ad ferie flutem, ‘ad mor*
bm,ad laborem,ad dolorem: quia hi, qui molcfliam ex feneflu*
te,morbo , esterisep, fentiunt, quaji onere intolcfrdbili prentun *
tur,quod cupide, uclut grauc pondus, a fe uellent deponere. Ne»
quefolum admolcflias corporis translatio hcecfit, uerum etiam
ad moleflias animi: ut, grauis contumelia, grauis muria, granis
moeror, grauis iaflura , qu<e animum genere quodam ponderis
premunt. Itaque unus modus efl,qti£ corpori,aut animo molejh.
funt,ca grauia appeUare.Eoq; moleflia a mole,id ejl,a re mag *
na,magniq; ponderis uocitaa efl. Alter modus efl,quod quemad
modum grauia faxa, er grandes trunci non facile loco mouen »
tur,fedad omnem temporis mutabilitatem harent: ita homines
conjhntes,ac proditi fapientia,merito per figuram graues no»
mindtur,qu6d nec precibus,nec minis,ncc uanitate, nec promifa
fis ab aquo, er iufto fummouentur.ut hi faciunt, quos leues uo *
camus, qui in jimilitudinem pulueris,er palearum ad omnem an
ram uentilantur. Sciamus tomen grauis tunc regere datiuum ,
quum efl in priore fignificato:ut,tu es grauis mihi. Quare non
Lib.i. procem, probe quidam legunt apud Ciceronem de O fficijs: Quod «r toti
tu£ ejjet aptifiimum,cr autoritati )tie£ grauifiimum. Nam hoc
grauifiimum fuperuacuum efl.Ca tcrum quid mircr,fi in his qu£
funt ditioris intelligenti<efaUitur,qutm leuioribus, atque apertis
hallucinetur Mdrcellusf ,

In eundem, de Infitiator. c a p. i x.

INficiatores, inquit, funt falfi criminis obie flores: ut Cicer»
de Oratore libro primo, vtfi iUe inficiator probaffet iudici
ante petitam ej fe ] pecuniam , quam effiet coepta deberi. Hoc dc
reo diflm ejld Cicerone,necreo criminis,fed pecuniarum: iUe
uero accepit non tantum pro reo,fed pro aflore etiam, er accu»
fatorc falfi criminis.vbi enim pecunia, er petitor nominantur 9
ibi nulla efl criminatio. Inficiator igitur is figmficatur, qui
negat fe uel debere, quod a flor petit, uel commfijfe quod dccu*

filor

ELEGANTIARVM LIB. VI. Z91

fator obijcit. vnde fhtus coniefturalts dicitur inficialis , in quo
fcmper rm inficiatur,uel inficiat it. lnficiari enim, crid quod
dixi, inficiat ire , ejl uerbo negare. Nam negare, ejt aliquando
etiam faftoiut, Vergilius,

Egregij firma, fed queis firtuna negardt ,Aen‘ ^ ,0*

I n patriam reditus. v eto notum efi aliud effe, quam nes
go, cr(ut breuiter fignem ) contrarium efi illis impero , er iu=
beo. Non efi autem huic nomini nifi accufatiuus cafus,zr unum
uerbum eo, is,it,de inficias loquor: cuifimilcefi fuppetias, pro Cjrf 1{b ^ de
eo quod efi auxihuiut in x ii i. Commentariorum Cafaris, Et bei^imi.
nunciabantwr auxilia magna equitatus oppidanis fuppetias uc*
nire. Et in eodan:Sunq; rebus timens, clephantisq; x x x.rclU
dis,fuis finibus,oppidisq; fuppetias profeflus efi. Et iterum in
eodem: AMj futs fogientibus,fuppetias ire contendit. Suetonius
de veftaftano: Legatum infuper Syria confutarem fuppetias CaP‘«*
firentem,raptt, aquila fugauerunt. Plautus in Epidico: Sed me =
mentOyfi quid feuiunt fenes, fuppetias mihi cum foror e firre.

I dem in eadem,nominatiuo efi ufut: Auxilia mihi , er fuppctU
funi domi.

In eundem,de Indfim. . c a p x.

INcifim,inquit,quafi fi tml.Cic.in Oratore: H ac quidem duo
binis pedibus incifim,deinde mebratiin dicere folebas. Quid
magis contrarium, quam incifim, id eft,mnutatim, er fumi,
quod efi coniunttimi quafi nefeiamus, quid fint cola,ccmmata,
er periodi,dc quibus Cicero pluribus in locis difyutat, appeU
lansea incifionem, membrum,circuitum,fiue ambitum, fiue cos
prehenfionem,fiue cotinuationent,fiue circunfcriptionem. Cu*
itis ultimi (quod multis nominibus Cicero uocaf) duo genera
Quintil.ficit: priora autem fic definit: Incifum efi fenfut non Lib.$.cap*.
expleto numero conclufus,plcrifquc pars membri: ut Domus tU
bi deerattat habebas.pecunia fuperabatfat egebas.Eiunt autem
ex fingulis uerbis incifa, M.embru efifenfus numeris conclufus.

S»8 LAVRENTII VALiAF

fed 4 toto corpore abruptus ,er per fe nihil efficiens .

In eundem,de Candeo. c a p. x t.

aVid ergoinihilne bene dixit Marcellus? imi uero aliqd9
ateji adeo multa, fed nunc bene diftK no eji locus, tametfi
in lm,qua laudari queunt,nonnihil interdum defideroiut, can*
Ub.». det, ignitum eff. M. Tullius dc Officijs: Candente carbone fibi
adurebat capidum. Candet,candidu eji. v ergiL Aeneii. quarto: *
Candento uacca media inter cornua fundit.

Sed hicCut dixi)nonnihil de fidero. Nam er excadefcere horni*
nem dicimus, quum uehementer irafeitur. P r ater ea offendenda
eff paffim caufa, quamobrem unum uerbum plura fignificct, ut
in hoc: Quum enim ignis objhntia exuperat, ac fumum uincit9
s candorem flamma concipitiuel quod fol quanto candidior , an*
to ardcntior.ia animus dum ira concitatus eff, inftammatus,in*
cenfus , er excandefcens dicitur : uel quod mare uento confla*
ftum,cr in morem aqua ebullientis in lebete,uel ipfa aqua lebe*
tis ebullienSyffumas albentes cietiia animus flmili perturbatio *
ne percitus,excandefcere dicitur, ut ana comotio mentis figni *
fice tur, quanta eff uel maris , uel aqua ad ignem iam albefcenffc
Lib.a.cap.*. ^uocj fX mj[if ^ Quintiliano expofiti uocabuli patefeet exern* I

plo: Vertex(inquit)eff contorta in fe aqua, uel quicquid aliud
fimiliter uertitur. Inde propter flexu capidoru,pars fumma cd*
pito:ex hoc inquam in motibus eminentifiimu.refte dixeris hac ~
omnia uertices , proprii- tamen unde initium duxit. Quare ne*
mini debet mirum uideri , cur interdu una uox plura fignificct*
Sft.infflud i. In Seruium,de Laetus. c a p. x 1 1.

Gcorg . v nde j- Actu Seruio placet mula fignifiedre ,fcecundm,pingue9
quTqSantc Lsgrauidum,pulchrum,uiride, er mula alia. id$ apud Ver*
icguncn tacui gMum modoiquodfi alios quoq; poetas expofuiffet, adhuc alia
v&dcb&ke' mula fignificaa adiecijfet.Sed ipfe rationem reddam , cwrinud
rl°sfcnfM abutamur, cum unum natura fignificet. Latu id ap*
Sti»? °"15 pellamus, quod ajficttu gaudiu promit. Nam gaudere, proprie

ELEGANTIARVM LIB. Vf. 199

« Jl intrinfecus:L£tari cxtrinfccus.Refte igitur animatu dicutur
%£ta quoties letantur.Et quia natura jic comparatu eft, ut qu£
bona corporis habitudine funt , alacriora : que ucro debili ,
trisiiora ftntico fit,ut pinguia uoccmus Uta , ut Utas aues , he*
tos greges, Uta armenta. Transferimus hoc ad finulia , ad fcge *
tes,aduitcs,ad oliueta,ac caterxs arbores. Vnde Jicut ex illis fu
perioribus domini percipiunt fi-uftus,cr quemadmodum illa, ita
h£c quocfc qualia ftnt,decUrat afyettus : appeUanturq, Ut£ fe*
getes,Ut£ uites, lata oliucta, lata arbujba,eo quide magis quod
multi uolunt hac animata effe. V el Uta dicimus ab effvftu, quod
jios latos faciutiut locu tutum,quia nos tutos efficit. 1 deoq; non
appellantur homines lati ob facunditatem , pinguedinem, puU
chritudine,grauitatem,ej ftmlia:fed tantum ea, qua in noftros
ufus cedunt,aut(fi ita contingat in noeram deleffntionem)latU
tiam nobis uoluptatemq ; parientia. Hanc igitur regulam tenens
tibus, hoc nome er apud autores inuentu facile intcUigetur, CT
multifariam fine ambiguitate in utendo fuppeditabit.

In eundem,de Accufo,<3£ Incufb. c a p. xi i i.

CcufareCut idem cum multis alijs uoluit)eft maioris demis scr.fn illud
nore: Incufare eft minoris de maiore, uel paris p<tr*:
quorum ftngularisinfcitia uchcmcnter eft caRiganda. Apud admemate^
quem enimautorti obferuatio ijh reperieturi Nonne apud ue* **•
teres adolefcentuli folebant probitatis, fumi er eloquetU tau *
dem capeifere cx magnorum uirorum accufationei Atque ( ut. _ .

ait jW.F abiws ) crediti funt etiam dari 1 tiuenes objidem reipu *
blic£ dare,malorum ciuium accufationcmiquod fignificauit C i
ce. quum dixit:Qudm eft illa mifera,q’uam dura feruitus,adolcs
fcentibus paulo loquacioribus feruiendum eft. Nun quid Demos
fthenes quum tutores fuos adolefcentulus in iudicium uocauit ,
aut Cicero quwm Verrem reum fecit, pratorum uirum ipfc
quxftorius non accuf auiti maleq; locutus eft,dicens accufatio *
nem fuamfemper, nunquam incufttio nem i Et hoc quidem dc

accufando

40.0

JUn.».

InHcauton.

ad.j.fcc».

Scr in illud, t.
Am.Sqinlcmc
barbam. & co*
trctcs fanguir
iiccrincs:& in
illud i.Gcorg.
I>!cc minus in-
icrcabarbas.in
canaij? menta.
Saty.s.libro »♦
Sermo.

Cap. 13.

Georg.3-

Gcorg.3.

IjAVRE NTI I VALLA E

accufando. Quid autem dcincufandof Certe fi illud non efide
maiore in minorem , neefc hoc erit de minore in maiore : er alio «
qui nullo unquam in indicio auditum e fi nomen incufationis:
quid porro extra iudiciumf V ergilius inquit:

Quem non incuf tui amens hominum'ue,detm 'uci .

Dij quidem maiores Aenea funt,bonuncs uero Troiani duntu
Xdt minores. At ejl apud Terentium pater ad filium loquens:
-Quid me incufas Clitiphof Hoc enim ifli exemplum ponunt,
ceterorum exempla onuttunt,que contra eos Jaciunt, que fiunt
infinianut Cefar Commentario primo , H ec quum animaducr*
tijfct Cefiar,conuocato confilio,omniumq [j ordinum ad id con*
filium adhibitis centurionibus, uchemcnter eos incufauit. Sed
(ne multis morer) accufarc,efi uel apud iudices uel apud alium
quemis,etiam apud illum ipfium,quem accufcs , fignificare, at*
queofiendere aliquem peccajfc-.lncufiare uero reprehendere mo
res alterius, cr pleni <£ cm querela,quod ab iUo iniuria fis afi*
fidus. Et ita apud Vergilium, Terentium,Cefaran, ceteroscfc
autores accipiendum efi.

In eundem, dc Barba, ScBarbae. cap. x inu.

I-y Arba,idem inquit, hominis cfl:Barbe uero quadrupedum . ^
JSed non cfl barba tantum hominum , neque barbe tantum
quadrupedum : quin er barba quadrupedum , er barbe hornis
num,uticp,multorum,dicuntur. H orat.

Vtq; lupi barbam uarie cum dente coiubre ; v .

Abdiderint firtim terris.- Vliniuslib. x x viii. Rabiem hire
eorum, fi mulceatur barba , mitigari:caicm precifa , non abire
cos in alienum gregem. ■ Nam illud Vergilianum:

Stiriaq > impexis induruit horrida barbis,

magis dc hominibus didum ejl,qum de hircis. E t illud:

Nec minus interea barbas, incanaqi menta

Cyniphij tondent hirci.- ad multos hircos refirtur , perinde

ac fi diceremus caudas, quum tmen fingule fingults hircis jint,

1 ita cr

ELEGANTIARVM LIB. VI. 40%
i« er barba.Sunt etiam er barba alioru quam quadrupedum:
ut Plinius in x x x.q uum Genunos tranfit fol,cri£Us)Cr auri* Cap.n.
busyGT unguibus gallinaceorum. Si luna , rafis barbis eorum .

In eundem, de Nuntius,# Nuntium. c a p. x/v!

NVntius, inquit idem,eft qui nuntiatiquod autem nutiatur9
licet neutro dicatur , tamen inuenitur er mafculino. Mi*
ror cur ita dixerit. Ego quidem nufquam hoc nuntium legi : at
tte ip[equidem}ut opinor ^quum EeUus Pompeius uetuSHor eo
autorjtx fcribat: Nuntius er res ipfd,er perfona dicitur.

In eundem, de Arceo, Abigo, Abigeus , AbaAor,

Abigeatus. c a p. x v i.

A R cere idem ait ejfe prohibere. Sed mihiuidetur potius effe hm

r\uetare,ne accedant hi , qui ueniunt. 1 unofeptem tantum ESfrSS'
annos arcuit Troianos ab 1 talia,quam ubi contigerunLno ar-

'ffiprohtbebit.Tnnsfirtur (ut

pfoap de corporeis ad incorporea. Cic.in Paradoxis • nU£ Tum«w.
m enim ejl,qu£ magis arceat homines ab improbitate r fy,ui,/*u/f-
fenferint nullum in deliais cjfe difcrimentCotrariwm huicueL ***** "
bo 4 ibtgerejuod ftgmjtat i loco fugire.itq, expdlcre.ut,
tbtgamfcss i ficte meifcrtbcntis-.ibige cane, i popim tui-
dngcfiumosfonitu i uinei.Quintil.lbo inlittmrnifcr,pUn.
(hbiUiuesibtgim.De pecoribus uero idem, quod de citeris
inimMusueapteim efkquafi nobis oiiofifunt, ibigimus.

ousx“Pr«4*os,ib bortisfi uinctis , i
futu. Qsqjfi ta non fit, fed furto toSUmus, utiq; oretstim
abigere ibudfigmficitfid e fi, furto tollere , iut etism litroci.
nto-Mt ipud eundem. Adhuc (folii trinfcuntium.o- ibidi pe-
corum greges fub hoc titulo defindebintur.Vnde ibidore,
mcsnturpecuirtoru immitium fitres,Utrunculi'ue. Hos qui .

dsm ibtgeostiocit. V Ipiinus iutem inquit : Abigei proprii hi
bibentur, qut pecori ex pifcuis,ttel ex irmentis fubtr ibunt er
quodimtutb depndintur.v ibigedifludiu qttifi irte exer =

C ccnt.

40 & LAVIVENTII VALLAE

cent,equos de armcntis,uel oucs de gregibus abducentes. C<c*
frrimi Ji quis ouern obarantem, uel equos in folitudine rcliftos
abduxerit,non cjl abigeus ,fed fi:r potius. Hic abigeum 'a non
abigeo diSiinguit loco, non numero: Claudius numcrc,noloco:
inquietis, Quantias di fccrnit furem ab abigeo. Nam qui unam
fuem furripucrit,ut fur coercebitur: qui gregem ,ut abigcus.Hic
jurem ab abigeo fcparat,ut fuperior ficit. Macer non feparat ,
quum ait: Abigeatus crimc publici iudicij non efl, quia fiirtum
magis ejhfed quia plermuj ; abigei er ferro utuntur , fi depres
hendantur,idco grauiter puniri eorum admiffim f olet . Quos
modo autem hi iurifconfulti inter fc conucniant , aut non cons
ucniant,nihil ad hoc tempus. Hoc tantum dixerim , non modo
fures , fiuc jiirtim aliqui [olent abigere drmenta,ucl greges, fcd
i etiam latrunculi, qui fufh prxdonum manu in alienum dgnm
. incurfionem exercentes , pecora etiam interdum abigunt, er
abigei nominari pofjunt. Prtftarc (quo uerbo fiepecriurifi*
confulsi, er oratores utuntur ) efl prohibere ne alicui fiat alis
quid incommodi, cr fi non prohibuerint, fat is fkcere:ut, nendis
tor debet prxslarc uitium rei , quam ucndit.id cjl , prohibere,,
aiij efjicere,ne emptor damni quid faciat, alioqui fathfncere .
Nfi]j illud in alterum modo , uerum etiam in nofipfos. Cicero
t&.j. in t ufculanis: Quwm ii quod ab homine non potuerit pree s
fhri ut non cucniret,cuenerit. id efl, caueri,& prohiberi.

In cundemjdelnnocuusjSC Innoxius, cap. xrn.

INnocuus,inquit Seruius,efl cui no nocetur. lnnoxius,qui no
nouit nocere. VeUem exempla recitaffet, quibus oflendcret
cam expoftionem innocui neram ejje. Nanque illud Vergilias
nipn quod eum impulit in hanc opinionem :

Rcn.«o. Donec rc q.ra tenent ficcum,ej federe caritix

Omnes innocuje- non cjl accipiendum , quod fubfederunt ttm
lcs,ut c:s nihil noceretur, fed uel more poetico,quod nihil pec*
caucrunt,quafi innocentes homines ( Nocentes enim funt qui *

cunefc

ELEGANTI ARVM LIB. VI. 4©,

cunq; ab honeflo rcccdunt,etiamji nemini noceant) uet quod
nonnocuerunt neq; pbijpfis,neq $ uettoribus,aut nautis.

In eundem,de Inftar, c a p. x v i i i.

INflar montis equum diuina VaUadisarte. ' AendJ.i,

Irtflarjd eft,ad jinu litudinc, S cruius ait. Quid fmilitudinis
equo ad mqntcmfquod fi etia fimilis ejfet,no time eum Aagnu
potius, quam paruu effe,quod V ergilius fenfmt,inteUigcrcmus>

Archimedes ille geomctricus,globum ad fmlitudinem coeli fi *
bricatus cjl,in quo effigies coeli aderat, magnitudo non aderat . *

I dem fit de tibula illa depifh ad finvlitudinc orbis ter)'dru,qud
noaufm dicere depifhm itiftar orbis terraru. Ncg- alia mula
huiuf nodi:ut,insbar Antonij ambulas, in flar patris fcribis,m -
jhr languidi fedes:fed ad fimlitudincm , uel in fimilitudinem,
uel in modum,ucl in morem,uel ficuti,zr fimilia. In flar potius
jignificat ad *quiparatione,uel ad mefurd : ut apud Vergiliu,

Argolici clypei,aut Vhceb** lampadis inflor. Cicero : Hc= Acnrfd.,.
xamctroru injhr uerfuit . N am illud apud eofdcm : I njhr mor- n nfr ...
tis putant:cr ,turbinis Marifignificat ecquiparatione doloris Vcrg. a™.
in morte, impetus ex turbine. Quod siquando reperiatur h°lat-a1!irar#

proxime accedere ad fignificationem pmilitndinis , admoniti ’

funus, ut nimiam utedi licentiam deuitemus. Nrfjw ego fic aude* ' ‘

rem uix uti,ut Seruij fimiliarifimus M acr obius a:mf<cpe alias,
tumjhtim in prooemio Saturnalium ia inquies : Vf quee indi *
ftinftc,atq; pronufcue ad fubfidium memori* annotaucramus ,
w ordinem infldr membrorum coharentia conuevirent.

In eudem,de Pafsim, Vbiqjs& Vlquam. cap.’ xix.
p tfim, inquit, Jignificat ubiq;. Mihi autem aliud uidchtr
1 pdfiim. Nanq; in prato ubiq ; ejl hcrba,r.on vtT?' Gcor- '*

p fim Contrl&cx pajim pufcit.paim quim uHf; : quippe cJmml,” S
aUquii interuaUt,cJt inter pecudem,^ pecudem : non ia inter rcprc[sit*
r* cr herbam. Ejl autem pafiim,quafi paffu diflante,nel
fftrjtm, quemadmodum dicimus pafiis manibus, er papis

c * crini

404 LAVRENTII VALLAE

crinibus. Quod accipi folet etiam pro aebro,dum de rebus me *
tu loquiimr.Lafolntius tamen pro ubicfc accepit,quum inquit;
Lib.».cap.7* Creditur ei pafiim tanquam cognitx uaitati. N I «J; folumpro
ubitUyfed etiam ( quod ufitatius ejl) proundiq ; idem L attnn*
Ub.*.cap.7* tiu/s dCCepit . cumc[i is numerus condenda urbi parum idoneus
effe uidaetur,conftituit A fy lum: eo pafiim confugerunt ex fi*
nitimis locis pefiimi quique , fine ullo conditionis difaiminc.
vfquam,duo h£c potius fignificat,in locofinul er ad locum :
AA.iSct,t* ut Terentius in Eunucho,Occidi,neq; uirgo ejl uf fuam. C ice*
ro in Philippicis: Necuero ufquam difcedcbant.

De aduerbrjs in im exeuntibus. c a p. x x.

Abdamus dequibufdam aduerbijs in im uocem exeuntibus .

Priuatim nihil diffirt a priuate , fi priuate dicere liceret :
nihil feparatim a feparate , fi hocreperiatur.nihil properatim ,
a properatermihil difiiinulatim a difivnulanta. V bertim tuent
ejl, quod copiose.Ajfatim,quod abunde. Kaptim,quod fcftina*
ter. Curfim, quod currendo.T amen aliud ejl gencratim>quiim
generaliter.Hocenim fignificat,omnia fimul , quxfub genere
funt,amplcftendo:illud uero pcrfingula genera, feu maghper
fingulas ftecics. Siquide frccies genera uacamus:ut,quot fiunt
Georg.*. genera arbor um,uitiu, potius, quam quot funt jfecies. V erg.
-Genaatim difeite cultus.

Varro: Non in uolucribus gener atim feruatur analogia. Non
ex aquilis aquiU,neq; ex turdis procreantur turdi. Sic ex reli*
quis fui quifty genens. An alita hoc fit,quam in acre,quam in
aqua: non hic conch£ inta fc genaatim innumerabili numao
finules.Ecdem modo,ut genaatim perfingula genaa dicimus ,
ita fummatim pa fingulas fummas: aliquando dicimus fimma *
tim,cr genaatim,non pa fingulas fummas,genaaq; , fed pa
unam,untim'uc:ut,dic4 dc hac re fummatim. Cicaodc Oratore
lib. 1 1. 1 n finitum mihi uidetur id dicae , in quo aliquid gene*
ratim quxritur,hoc modo:cxpetedane effiet eloquctiafexpete*

ELEGANTIARVM LIB. VI. 40 S

di'nc honores i Caterum quomodo differat ab illis adfummam ,
infumma3po§tca reddam.v iritim3pcr jingula capita uirorum:
utyGracchus diuidebat uiritint fex modios frmenti.T amcn de
uno ahquado dicimusiut apud Curtii i , Si quis uiritim dimicare Ub.7, -

ueUet,prouocauit.Nomnatim,per nomina fingulorum:ut3afii*
gnati funt coiurati nominatim cuftodi carceris.Et de uno etid:
utyAlte extollens M. Brutus cruentum pugionem3nominatim phiiipp.i,
Ciceronem clamauit. Membratim,per membra. c<efim3perin *
cifiones gladij. Punttim,per punitiones , infixionesty gladij:
fiue incidendos pungendo . Strittim , Jbingendo fingula,uel
certum aliquid. Carptim3hinc er hinc decerpendo , non ipfam
fericmfequendo.Trattim3trahendo3non interrumpendo ferie .
Catcruatim,gregatim3turmatim3manipulatim3perdiucrfas ca*
teruxs , diuerfos greges , diuerfas turmas 3diuerfos manipulos.
Domeslicatim,uicatim,rcgionatim , oppidatim 3 municipatitjt,
prouinciatim,per uarias domos 3uarios uicos,uarias urbis Ro*
m£ regiones9uariaq ; oppida3uaria municipia , uarias prouin*
cias.V enio nucad id quod promifcram.ln fummas Adfum =
mam3magis modo utendi differunt a fummatim , quam Jignifi*
cato. Quintilianus in Corpore proieftoilti fumma no recedo. DrcU|B 6
Tas efl mihi etiam inuitts parentibus pie facere. Cic. de Offic. Ub*i.
Adfummam (ne agam dc Jinguhs) communem totius generis
humani hominu conciliationem3er cofociationem colere3tueri9
coferuare debemus. Differt autem Ad fummanhcr Adfumnu,
quodfecudum ad numerum referturiut idem Cicero pro Milo =
ne,V nus3dut adfummam duo3inueti funt,qui Milonis caufam
non probarent.id ejl3non plures quam unus3aut duo ex omni =s
bus. I dem ad L. M e finiwm: N olim enim exiftimarc te mihi no '
folitudinem iucundiorem ejfe,qua tamc ipfautinb Uce^qumf^^1*
fermones eorwm3qui frequentant domum meam , excepto uno ,
aut adfummam altero. hoc ejl3excepto uno , aut (ut multum )
duobus. Quintilianus infenfu priore folet uti tali genere dicedi

c s per

40$'

L A V R E N T I I VALLAE

per aducrbium , fcmcl: Deni# ut fcntel finiam, fic fire compo *
ticndum,quo modo pronuntiandum erit. Et alibi: Et ut [anci
,ib. io.cap.3. omnia completor. Etitcrum:Et ut femd,quqd ejl potifiitnum
dicam, Secretum in ditondo perit. id ejl , ut in fumma dicam.
Cuius rei caufa ejl ipfum illud fcmcl , quodfigmficat una uice
pro omnibus,ita ut poflca non oporteat quid addi, idcoq j jo*
let accipi pro immutabiliter,cr irreuocabiliter. Quod enim Jc*
mei tantum fit,idnon habet regreffum ut iterum fiat, idem ut
Dcdam.4. Mdtbpnatico:Quid hac fulgcntiumfiderim ucnerada /acies,
quod quadam uelut in fixa, ac coharctia perpetua, [ernei# ca*
pa fcde collucct,alia toto frgfa cato uagos curfus certis eme *
Aeneii. ii. tiuntur erroribus-V crgil. -Qui,ne quid tale uiderct.
Procubuit moriens,cr humum femel ore momordit.
c #n Otno ad Ouidius: -Nuda reparabilis arte

i_Aa pudicitia efcdepcritifofmd. lucanuK
Lib».9* jpjxitcti fcntel nafccntibus autor Quidquid [cire licet.- Se*
mel,inquit,ut nullum poflea uerbum addat.ln eundem fenfu/rn
Dedam. 8. idem Quint. accepit Breuiteriut in Geminis languetibus,Bre*
uiter tamc longa: crudelitatis explicanda fauitia ejl ,ex omni *
bus qua: pertulit, leuifiimu juit,quod occifus ejl. Plinius maior:
Av reliqua uero GaUiaJattre Scptetrionali, motibus Gehenna,
CT lura agrorn cultu,uiroru, morti# dignatione, amplitudine
opum, nulli prouinciarum poftfireda : breuiter# Italia u erius,

. quam prouincia.Et itera de lufcinia,qua: uulgo dicitur phtlo *
meld:Nuc cotinuo Jfiritu trahitur in longu,nuc uaridtur infie*
xo,nuc dijlinguitur cocifo,copulatur intorto,promittitur,reuo
catur,infufcdtur ex inopinatoiinterdu er jecu ipfa murmurat:

plcnus,grduis,acutus,creber,extctus,ubi uifum eft,uibras,Jum*

miis,medius,imus. Breuiter# omnia tam paruuhs in faucibus ,
qua tot exquifitis tibiam tormentis ars hominum excogitamt .
c a p. xxi.

In eundcmjde T andem ,Detnum,3£ Denic#.

Tdtt

Lfl>,3«cap.4«

Lib. 10» c .»9*

ELEGANTIARUM LIB» VU 407

TA tidcm idem disponi non necefiititis , fed ornatus caufd, s<r- (n mu<* »•
ut in illo V ergihj A eneid. r. . (tb^Lio ' iTn“

Sed uos qui midemiqttibus aut uenidis ab orist . ticm.&c.

Nec cuius ornatusyaut quare Jit ornatus,explicat. idem fentit
Frifcianus,diccns:T andem 110 fcli.m pro aducrbio teporali,fed 1 ’,y*
etiam pro coiunttionecxpletiuainucnitur.ut Cicero lnuefti - cic.inu«R.».ia
uaru lib. 1. Quoufqj andem abutere Catilina patictia noitrai Canl*

Mihi quidem nullum ornamentum uidctur tjje in fuperuacuis,
er nihil agentibus ucrbu. Quanquam apud tirccccs dtiliones
nonuUdC funt,qu£ aut nimerum,aut fonu implent: que d in hac
diftione no ejt,qii£ habet potius urges quiddam ,cr acceleras,
e oq; Jxre per interrogationem:qu£ exempla uulgo funt pluri*
wa,ut Cicero in Catilinam,cuius oratio Jic incipit : Quoufque
tandem abutere Catilina patictia nostra' Quo exemplo ufus efl
Trifciamis. Quidam tamen inter primos huius £ tuis dotti,fo*
hnt citra interrogationem hoc aduerbio uti,noti am autoria*
tem fequentes ciufdcm Vergilij,zr in eodem loco: 'u

Ef quo fub ctxlo andem3auibus orbis in oris
lattenMydoccM iter- Et tioratij , ijui ait:

Quamuis Scxua fatis per te tibi confuhs,cr fci/s
quo tandem pado deceat maioribus uti,

Dijce docendus adhuc, quam Ciceronis in Catone maiore
diccntisiQua tandem Jfcjibi tam audatier obJifteret,reJpbdit9 ,
fcnettute.lit pro Kofcio:Quum ab eo qu£reretur,quid tandem
dccufaturus ejfet in eo. N onnulhsq ; ahjs in locis. Sed tamen
utrunq ; interrogationem habet,cr eam direftnm late ter ad fe*
eundam perfonam. Nam hic qui loquitur,ucrba alterius referta
Siquidem Pifislratusd Solone ficquajluit: Qua tandem Jpe
nubi tam audader objisUii Et Fimbria ab illo (quifquis juit)

Jic petiuif.Quid tandem in eo accufaturus esiJAcqi uero legem
illius diftioms fcribo,fed ufum frcquentifitnum trado. Sine in*
terrogatione autc quid Jigmficct,nemo ignorat : ut Vergilius, Atadd.6,

C 4 lam

408 LAVRENTI I VALLAE

iam totidem Italiae fugientis prendimus oras. Eiufdem fignificd
tionis funt dcmim,ej deniq;, ut notum efi:ut idem. Vcrg .

Tunc demum admifii Jhgna exoptato reuifunt. C icero:

Quwm excefiiffet t uia,tum deniq ; uiueret.Sed plcrunq ; quum
fint multo enmerata,ttm fubiungimus denifyfignificantes hoc
ecloga, ultimum ejje omnimiut idem Vergilius :
o' crudelis Alexi, nihil mea carmina curas ,

Nil nofiri miferere,mori tne deniq ; cogis .

Et Cicero: Quum Jibi non multitudinem militum, non idoneos
Imperatores, non pecuniam ftbi praejio ejje uiderent , no deni#
ullam rem qu£ pertineat ad bellum adnunijlrandum . Demum
folet accipi pro folum,fiue pro omnino , prxcipueq ; iunftu cum
is,ej cm itxCicero in SaUusUumiEa demum magna uoluptas
ejl C rifte Salludi,oequalem ac parem uerbts uiam agere. Mars.
Lib. i.cap. 4. m Yabius:lllud ingenioru uelut praecox genus,non temere un *
quam peruenit ad frugem. Hi funt qui parua facile ficiunt,cr
audacia prouetti,quicquid iUicpojfuntJhtim oftendunt. Pofit
funt autem id demum,quod in proximo efi:uerba continuant,
haec uultu interrito nuta tordati uerecundia proferunt. E t ites
rum: Tum illa quoque ex caufa,quod mentem tantae rei intes
tam uacare omnibus alijs, etiam culpa carentibus curis oportet *
1 ta enim demum libera,ac tota nulla didringente,atq ; alio du*
Dcdaa. to. cente cMd> fte&tbit id folwm , ad quod accingitur. E t alibi:
1 acebat haec infomnis,inquicta,quum diceret, iam jhtimappas
rebit,iam Jhxtim ueniet,nunquam tamen tardius uenit. Mifcram
me fili, proxima node iam ucncras.Ecce iam medios fidera tes
nent curfus,indignor,irafcor.lta mihi demu fatisfufies, fi apud
tib.io.c.»4* patre fuifti. ideo autem dixit folum,(iue omnino, quod Plinius
uidetur accipere pro omnino de hirudine dicens: Ea demu foU
auiu,no nifi uolatu depafeitur. Q uidd uolut ab is er demu cos
Omd.Eicg.Rue pom' Quid.pro demu,pofuit deniq;,libro tertio fine titulo :
gu°‘! ‘3‘ *" Si qua metu dempto cafta e fl,ea denty coda ejl.

. . r . I»

40f

• ELEGANTIARVM LIB. VI.

In Macrobium,de Stella,& Sidus, cap, x x i i.

QlTeflacr fidus differunt, fi Macrobio aedimus,ita fcribenti:

O N tmcuideamus,qu£ fint duo h<ec nomina , quorum pariter m m’ p*

meminit,quum dicit , Q u£ fidero,?? fieUas uocatis. N eq; enim

hic res una, gemina appellatione monftratur, ut en fis, gladius:

fcd fiunt fielilx quidem fingulares,ut erratic£ quinq;,cr cataa,

qu£ non admixt£ alijs,fiol£ firuntur. Sidera uero , qu£ in ali»

quod fignum fiellarum plurium compofita firuntur.ut , Aries,

T aum, Andromeda,? erfcus,uel Corona, er quacunq ; uaria*
nm genera firmarum in coelum receptu creduntur.Sic er apud
Gr£cos «s»'f,cr olsfofi diuerfia fignificant.Etafier fiella una,
aftron fignum fieUis coattu, quod nos fidus uocamus. H £c difi*
ferentia (Macrobij pace ) nufiquamreperitur , ut apud eundem
Ciceronem de Vniuerfituteiltuq; nefeiunt hos fiderum errores.

Et iterum:Toto igitur orbe conftituto,fidaibus parem nume * Eodjih.
rum distribuit animorum , er fingulos adiunxit ad fingula. Et
libro fiecundo,dc Natura deorum: Nam quum duo fint genera
fiderum, quoru alterum fipatijs immutabilibus ab Ortu ad Oc*
cafium commeans, nullum curfiusfiui uefiigium infle&ttialterum
autem continua conuerfione fui eifidem ftatijs , curfibusq j con*
fidat . Quintilianus in Mathematico : Quid hxc fulgentium DccImm»
fiderum ueneranda fides i quod quadam uelut infixa , ac co=
harentia perpetua, ficmclq- capti [ede collucent, alia toto fibar *
fia coelo uagos curfius catis emetiuntur erroribus. Quod non
fcnfijfie Ciceronem (ut Macrobius uult ) documento eji , quod
non prapofuit fieUas. Debet enim Jjjecies genai, pars toti
pr£poni:ut,dicam dc prudentia , er de uirtute huius : dicam de
fide Helena , er eiufidem pulchritudine, non autem ediua*
fio. Fateor tamen nunquam ftellam Arietem dici, Taurum, An*
dromedam , Pafieum : ficd fidus. Et hinc efl quod dicimus hy*
banum fidus. Et illud Quintiliani : Nos graue huius anni fi* Dedam, i*.
dus afjlauit.

C f

4*0

LAVRENTII VALLAE *

In Aulum GelUum,deRefdfco. c a p. x x nf.
IrUM.cap, 15. r-^ e fedfecere, Aulus Gellius uult ejfe rem occulam, inopina *
jLVfttm , injperaamq; cognofcerc. Miror de hoc folertifiimo
uerborii inuejligatore,atq -} cettfore , qui uocabulum hoc de fi*
cili difficile,de claro obfcuru, de trito nouum , de cxpofito ab*
Jlrufum fecerit, ne dicam filso expofeuerit. Nunquid fi uideant
hominem coelo uoUntcm , ut fecifjc Dtedalus , Perfcusq; fertur:
aut aliquem t terra prodire , qualis Tages feijje ab Uetrufcis
crcditur.aut Satyrum aliquem feemiuiium,femicaprumq;, quem
fe uidijje nonnulli fcripfere:aut arcana quedam nature perite*
fligauero,dicd refciuijjeinon opinor. Ejt igitur proprie refeci*
fecere, rem po8,quam gejh efefefecire , quam ncfeciebas quum ge*
fla. j. fcc. 3. reretur,prefeertim ad te , tuesue pertinentem , ut Terendus in
Adelphis: -Hem tibi,Refciuit omne rem,id nuc clamat fecilicct.

In cundem,de Deprecor. c a p. x x 1 1 1 1.
GtlUU.c. «6. t^v Eprecor fupplicium , idem Aulus Gellius ait ditium efefee,
J— ) quafi detefeor,uel exccror,uel depello , uel abominor : ego
autem ia dici puto dcprecor,ut er imprecor. Precor tibi bonu ,
precor tibi malum:fic,dcprecorliberationem,zr deprecor poc*
Bpia.i. nam:iHam,ut potiar:hanc,ut uitan.Ouid.lib. 1 .de Fonto:

Sepe precor mortem,mortan quot deprecor idem,
me mea Sarmaticum contegat cfefea folum.

Deprecor dixit,quafi precor mortem non dari tmhi in hac ter*
ra. Nec mirum id fieri in deprecor, quum fiat in magis ufitttis,
ut in defendo. Siquidem dicimus defende me , quod fere dicitur ,
, cr nonnunquam defendo iftusiut Cicero de Seneftute, Vefii *
taq; pampims,ncc modico tepore caret,zr nimios feohs defendit
ardores. Ciim prafeertim mos Romanis fit etiam mala precandi
ne ueniant. vnde templa T imori , Pallori, Fcbri,ahjsq; feimili*
bus fuere dedicata, er ijs (ut ita dicam) numinibus fiebant fea*
Ub,3* Acneid. cra:quod etiam Vergilius probat:

Nigram Hy enti pecudent, Zephyris felicibus albam >

Neqfte

ELEGANTI A RVM LIB. VI. 4»

N-eque folum deprecari cjl uocc , fed etiam per ea , qua injfar
uoas obtinere folcnt,uultum, geflumq-. Etenim Bucephalum,
qui prata unum Alexandrum omnem alium recufabat fefio*
rem,non inepte dixeris deprecari alios fefiores prata regem.

Denique deprecor magis fignificat uel difto , uel fafto recufo ,
quam illa qua Aulus G ellius attigit .

In Pri(cianum,de Situs. cap. x x v.

Situs (Frifcianus inquit) dicitur pro negligentia,ut Vergil P^drcafln»
Acneid.j. Sed te uitfn fitu,ueriq ; effoca fenettus.

Sed non ia efi,potiusq ; fordes illa , er illuuies , qualis nafeitur
inter opaca domus , qua diu non repurgatur. V nde inquit M. Lib.i,cap.3.
Fabius, E xcianda mens , er attollenda femper eft, qua in hu*
yiufmodi feaetis aut languefcit,cr quendd uelut in opaco fitum
ducitiaut contra,tumefcit inani perfiuafione. Huiufmodi igitur
quidam fitus fedet in uultu,capite , tototy corpore uetularm,
er habitUyprafertim inopum , qualem illum Vergilius inteUi * ^ 6
git,cr Lucanus de malefica anu ait: Foeda fitu macies - Quod ' 4 •

etiam padorem poffumus appellare:ut idem Lucanus , Lib.».

-Longusq; in carcerc pador . Et Cicero in Tufculanis:

P adores muliebres. Et iterum: Barba padorc horrida. Miror
Prifcianum hoc in loco <t definitione Seruij defciuijfe , qui hoc Ser. in illud
uocabulum proprie definiuit,inquiens : Situs proprie cfl lanu *
go quadam ex humore procreata. Fit autem in locis carentibus fitu cogunt, no
fole.Situs uero pro loci qualitate manififiu efi,ut de fitu Mef- profun-
fana,cr de fitu Syracufarum,er fimilium.

In eundem,de Docilis, & Docibilis, cap. x x v i.

, O ciln, idan inquit, efl,qui facile docetur. Docibilis efi,qui Prifc4ib.«t«
'facile difeitur : quomodo Penetralis cfl , qui in intimis efl
partibus: Penetrabilis, qui facile penetratur . Non occurrit,
ubinam legerim docibilis. Eft en imeonfiuetim magis percepti*
bilis , nifi magis apud Ecclcfiaflicos , atque in alium fenfum:

Et erunt docibiles dei.dittm efl quafi dociles. Nam Cyprianus x,i& Timot.h

fuper

4TZ LAVRENT I I VALLAE

fuper iUud Pauli,Epifcopum non litigiofm , non cotentiofu/m,
fed mitem,w docibilem ej)e debere, ait: Docibilis autem ille efl,
qui efl ad difcendam patientiam lenis , er mitis. Hoc (ut ego
jentio) idem cfl,quod docilis.Ratio tamen poRulat,ut id figni *
ficet,quod ait Prifcianus,eo quidc magis , quod habemus in eo*
dem fenfiu docihs,ut fupcruacuum fuerit duas uoces adeo con*
fines uni fignificationi dare , nifi dicimus finulehoc ejfe illis,
tcquale, er a quabile,de quibus dixi alio uolumine.ln fuper fen*
Ub.». fibilc,cr fcnfile. Lucret.

Ex infenjibili ne credas fenfile nafci,

,, hac duo pro eodem accepit. Exitiale, er exitiabile. Vergilius:
in vi. Sed me Jit a mea, er fcelus ex itiale L acana.

His merfere malis.- Ouidius fiexto Metamorphofeos:

Dumqi manu tentat trahere exitiabile firrum.

RationaIe,cr rationabile. Quint. in fecudo:Scd quia caret fer*
mone,quo id faciant, muta,atq -, irrationabilia uocantur. Porro
Afpicc nTno* penetralis (quantum mea jirt opinio) non repcritur.fcd pene *
ftrum mage fit tralc,fubjhntiuumq i ejl, non adicftiuum. Penetrabilis adiefli *
^m^Gcorg" uum,qui ficilc pcnctratiut apudv ergiliu/fh,Penctrabile telum:
-EtB^pe & penetrabile frigus. Tum qui ficilc penetratur,ut apud Li*
adurat! C n£US uium lib.x l v j. Et in aj feris locis filex fape impenetrabilis
frrro occumbat. Ser uius quod penetrat, inquit, penetrale dici *
num mage fit tur.quod autem penetratur,pcnctrabile. In quorum priore dif *
uoiirunij&c. fentio,cum non fit neque adieftiuum (ut ipfe uult,exponcs pe *

' netrabile frigus, pro penetrale frigus) neque figni ficationis
attiua.Dcnique ( ut ad docilis reuertxr) docilimus mea fenten *
-tia faciet potius,quam docilifi imus: qualia funt facilis , gracilis ,

. . - . agilis, fimihs,humilis.

In eundem,de N umen/& N utus. cap. x x v i i.
v^nohb^ de inquit , efl dei nutus. Ante hunc varro dixe *

UngJLatt * ’ * 1^* rat, N ume dicunt ej]e imperium, dittum a nutu. Vtcr ho*
rm como dius definiuiti Certe numen efl imperium , poteflasq;

dei

ELEGANTIARVM LIB. VI.

dd: non autem nutui , neque imperium cuiuslibet. Sed varro»
nem dc imperio dei fujpicor intettexiffe.
Ineundc,deNecacuSj<3£Ne<3:us. c a p. xxviii.

NE catus, ide inquit,proprie firro. N edus aero, alia ui per s
emptus dicitur . Sed ego fentio generale jignificationem
necatus,[f>eciale uero neftus effe.Cic.in Rhetor icis,cr libris ad
Hercnn.cr alibi fepe ait: Veneno necatus. Quintii in m r.
Hinc adulter loris ctcfus efl,fkme necatus. Nec unqua neftus di *
citur,fine certo genere mortisiut, E neftus fiti Tantalus. Nec td
mortuus,q propemodwm mortuus:ficut exanimatus pro eo, qui
jinuhs efl mortuo:ut fime, fiti enefti. qu£ plurima funt exepld.

DeNaejSS Nc. c a p. x x i x.

VT Ae pro ualde idem dixit, nec tume [olus. Terentius in An=
I N dria: N£ illa iUum haud nouit. - Mihi uidetur idem apud
nos fignificare, quod apud Gr<ccos,fcribiq; cum diphthongo
debere »«», quod ejl certe: ut apud eunde,Faciunt n<e inteUigen»
do,ut nihil inteUigant. Quafi dicat,faciunt profefto.H£c apud
Cicerone diftio frequens ejl,ut de Oratore libro tertio: N£ ille
haud [ane quemadmodu uerba fbruat , er illuminet, a magiftris
iftis requiret. Apud Quintii. c£terosq} illius £ui rarifiima. Ne
componitur cum queo,cum fcio,cm uolo. Frequctius time fine
compofitione, appofia negatione reperimus illud primu , quam
duo [equitia. Adeo ut barbara putet Cicero dicere,non fcio,cr
non uolo,licet nonnunqud apud ipfu/m quoq ; reperiatur. ideo
frequetifiimelegimus,haud fcio,haud uelim. Ide P rifeianus ait,
4 potius fieri potifiimc,quod ego nuquam legi,fed potifiimum.
In Donacum, Dc V aleo. c a p. x x x.

VAleant Qui inter nos difiidium uolunt _ Donatus,Seruius,
er quidam alij fic exponut:Pereant qui hoc nobis uolunt.
Qu£ uox,er oratio aliena fuerat ab ingenio Pamphili pio,&
probo.Cicero:Si deus talis efl , ut nulla gratia, nulla hominu/m
cbarittte teneatur,ualeat. Quid enim dicam propitius fit t Efje

enim

4rj

Prifclib.j,

AdHcrc.lib.j,

Cicer. Tufcul,

Prifc.lib.ij.

Aft.+.fce.t*

fn prologo
Amlr.

DeOratad

Brut.

Lib.ij.

T cre.in Andr.
aa.4.fcc,j.

DcNat.de,

lib.i.

414

Ub.de ira dei.
cap.s*

Epi,6.Iib,i6»

Bpi.sdib,»6.

Epifi.}.lib.6.

/ *' '*

LAVRENTII VALLAE

enim propitius potefl nemini. N uti quid eo irreligionis, atq ; c3
impudenti a Cicero uenerat , ut deo exitium precaretur? Abfit.
Ldthntij quoq; teflimonio,qui de his ipjis Ciceronis uerbis ait:
Quid enim contemptius potuit dici in deum? Valeat, inquit,
id efl,abedt,0’ recedat,quando prodejje nulli potefl. vides ut
Taftzin.quim uult Ciceronem contumeliofum fuijfe in deum,
non tamen expofuerit ualeat,pro pereat, fed abeat, er recedat.
Quaquam (ut mihi uidetur ) non fignificatur per ualeat,quod
abeat ille a nobis,fed quod nos ab iUo,uale dicentes. Enimuero
uale,falutatio efl recedetis, ut falue, cr duc uenientis. Quomodo
ergo ucrbu falutdtis,potefl accipi pro mala precatione,dtq; fd*
lutationcfEjl autc falutare et aduenictis,et abeutis. Verg.in i x.
Hanc ego nunc ignaram huius quodeunq pericli efl,

Inq; falutatam linquo.- ldcoq ; nonn unquam reperimus falue
etiam in difceffuiut in calce epiholarum Ciceronis ad Tyronc,
Vale mi T yro,uale,ualc,cr falue.Et iterum: E tiam atty etiam
noBcrTyro uale: Medico’, Curio, L ifoni de te fcripfi diligen*
tifiime. Saluc,uale. Vergilius in x i.

-Salue aterniim mihi maxime Palla, Aetcrnumq; uale.- N cc
mirum fi in fine loquendi reperiamus falue, quum etiam ille qui
dditur,cr falHtatur,dicatfalue,quemadmodum quiabit,cr qui
alterum a fe dimittit , dicit uale. Quod etiam Grati jaciunt, ut
Homerus primo I liados:

XfliftTt Kttfuxu J)ai cqyt?si, hJ[\ xga A/cfy&p.

efl apud Latines aliud uerbum, quo adeunti nos rcfpon*
deamus,quam faluemifi more iam uulgari magis, quam proba*
to, dicamus , Bene ueneritis. I dem uerbum apud eundem , pro
vale, x x 1 1 r. lliad.

Xouft fici t> n«ifOK?it xsaap» ajftxo Sttioidlp.

Cicero ad Atticum indicatiuo huius uerbi ufus efl, dices: E i faU
ucbis a meo Cicerone.Vlautus in Truculento in prima pofitio *
ne utitur:Salue. fatis efl mihi tua: falutis , nihil moror , non faU
■ - HfO*

ELEGANTJARVM LIB. VI. 4tj
Ueo. Martialis etiam dixit,ualebis:

Quum pinguis mihi turtur er it, lactuca ualebis, Llb . 1 1 » epig.

Et cochleas tibi habc,pcrdcre nolo famem.

C tctcrum (ut ad inflitutum redeam ) qui, ualeant, pro exeera*
tione acceperunt , forfian hoc argumento indutti funt, quod
nonnunquam hoc uerbum languorem fignificat : ut idem de
Cratorc,Sicut medico diligenti prius , quam conetur agro ad= ub.t.
hibere mcdicinam,non folum morbi cius , cui mederi uolet , fed
etiam confuetudo ualcnttf,zr natura corporis cognofcenda efi.

V nde ualetudo pro languore frequetifime accipitur: er tejles
iialetudinarij nominantur, idem ad Terentiam : Valetudinem
tuam cura diligenter.hoc cJl,languorem,cr infirmitatem. Alibi
pro fanitate:Sed nunc ualetudini tribuamus aliquid.Frcquenter
tamen apponimus adieftiuum,uel fiujlum,uel infhuflum,ad dU
fiinguendum Jhtum corporis: fi quidem indifferenter fignificat
more fui primitiui. Dicimus enim,ut uales * quomodo uduijli* . 5 :

qualiter ualet filius* Sic,qua ualetudine es i’ qua ualetudine ejl
filius: Refpott debis,infirma,aduetf t, mala ualetudineiuel con*
tra,bona,incolumi,optima.

In V arronem,dc Vas ,8C Obfcs. c a p. x x x r. Lib f 4 _

VAs,inquit V arro, appellatus ejl , qui pro altero uadimoniu Latini * *'

promittebat. Confuetudo erat , quu reus pa.ru effet idoneus
inceptis rebus, ut pro fc alteru daret. V ideturV arro (ignificare
vadem eum effe,que fidciuficre uocamusicr uadimonium,fide*
iufiionem. N os hoc negare ita e jjequi poffumus, cum varro
omnium cofenfu jit Romanoru eruditifimus,cr lingua Latina
periti fimus* qui Latinas liter as fecit cr Latiniores , er Utera*
tiores * Qua quam multi funt, qui cum quibufda in locis repre *
henddt:qu£ jaculas praecipue difcipulis Quintii adeffetjonge
Varrone doftioris, atque eloquentioris. Verum ego non aufittt
reprehendere, fed antiim affirmare , me non legiffe (dunaxat
quatm aut recoriorfaut intelligo) uade cm effe^ui uadimo* *

tiim

4itf LAVRENTII VALLAE

niumpro altero dat (fi uadimonimfignificatfideiufiionem )
fed eum , qui Jfconfor efl alterius in capitii periculo , fiue idem
fupplicium fubiturus,fiue pecuniam foluturusiut apud Quin»
tiliarium in Declamatione , qu£ infcribitur , A truci uades . Et
apud Ciceronem libro quinto Tufculanarm Queeflionm de
Pythagorea amicaiquorum alteri quum tyrannus diem mortis
dixijjet , alter pro anuco ad uifendam matrem ituro uas fk&ut
Lib.i.ab urbe efl.Et apud Titu/m Liuium de Ca fone capitis reo, ita dicentem:
condio. j n uifjculj conijci uetant.Sifli rem , pecuniamq ; ( nifi fijhtur )

populo promitti placere pronunciant,fummam pecunia: quan»
tam <equum effet promitti , ueniebat in dubim. ldad [enatum
reijcitur. Reus (dum confulerentur patres) retentus in publico
ejhuades dare placuitiunm uadem trim rnillim teris obliga»
runtiquot darentwr,pernuffum efl tribunis:decemfinicrut. T ot
uadibus accufator uadatus efl rem. Hic primus uades publicos
Lib.19. dedit.Quod F eftus quoq ; fentit,dicens: Vas fponforem figni *
ficat in re capitali.V adimonium (quantit ego fentio ) efl ffon»
fio ad certm diem fiftendi fe in iudicio.id efl , comparendi per
fe,uel per aduocatos,ut in oratione Ciceronis pro Quintio da»
tur inteUigiyUbi longa efl altercatio de uadimonijs:altera par»
te diceiite fitiffe fibi uadimonia deferta, altera uero nequaquam
Dedam.»», dfe ida fuiffe fd£h.Et Quintilianus de Legato frtmentario,qui
ad preflitutm diem uenerat , inquit : N ift tamen ad uadimo*
nim legate ueniffcsjton multorum dierm commeatum habe *
hamus. E thoC ipfmfvrtaffe varro fenfit. O bfes autem efl,
qui traditur imperio alterius, ea conditione , ut fi dator obfidfc
d fide recedat,recipienti fit ius incorpus,ZT uita obfidis. Quod
prxcipue inter potentes commercim efl , qui non habent fu»
periores,ad quos pro iuflitia prouocent.

In eundem, de Decurio. c a p. x x x i i.
Varr.iib. 4>de -r\Ecuriones,inquit idem,primi fingularum decuriarm di*
Ung.Lat. JJ qUQ(} profrat Temperamus ille apud Titm hiuim9

quod

ELEGANTJARVM LIB. VI. 4T7
quod & ipfe approbat fehus. idcmq; ait : Decuriones appeU
lantur , qui denis equitibus prafunt. Ejl ergo di diu decurio 4
decem , ut centurio a ceu im. N am(ut aitPadianus)dccuria funt
nobUiorum,ccnturia inferiorum. Quidam uolunt ( quorum ejl
fronto ) decurionan pracffe turma, qua conjht ex duobus CT
triginta equitibus. Ncq; belli folum , fed domi quocp decurio dU
eitur,nome quoddam prapoptura pgnificansiut Suctcnitis in
Domitiani uita,Saturius decurio cubiculariorum.!: t hoc quidem CaP*r»
apud R omanosiin municipijs autem ( ut mihi quidem uidetur )
idem ejl decurio,qui Roma fenator. N am qui in Senatu,zr co *
filijs reipublic £ municipalis interejje poterant. Decuriones
erant. C icero pro Sextio : Qua de caufa e? tum conuentus iUe
Capua huic P. Sextio apud mc maximas gratias egit , er hoc
tempore beneficium, fidemq; hominis teflimonio declarant, pe* s
riculum deprecantur fuo decreto. Recita quafo , P .Sexti, quid
decreuerunt Capua decuriones. Quod autem diffzrant decurio
Romanus, c r decurio municipalis, ex epiflola quadam P linij p **
1 unioris e primo libro declaratur,dicentis:Effe autem tibi centu
milium cenfum fatis indicat,quod apud nos decurio es. Igitur ut
te no decurione foliim , uerum etid equite R omano perfruamur ,
offero tibi* ad implendas equitis Romani facultates, trecenta mi*
tia nummum. Non dicitur itaque decurio, aut quod decem pra*
pt militibus ( ut quidam uolunt ) quem Graci uocant, ?

quum decurio pt maior equite, eques ecnturione,eenturio de *
carcho, ut ex ftipendioru magnitudine datur in multis libris in
telligi:aut in municipijs , qui decem equitibus praefi, quum pt
equite duntaxat Romano minor. An quia decem prafit equitU
hus municipalibusfaut hoc erit dicendum, aut P omponij J urif*
confulti opinio fequenda , dicentis -.Decuriones quidem di flos
diunt eo,quod in initio quum colonia deduceretur,dccima pars
eorum, qui deducerentur,conplij publici gratia confcribi fclita
pt* Quare eum , quem nunc militem appellamus, aut falfa dU

D gnatione

4<8 lAy RENTII VALLAS

gnatipne affcimus(nam ctfi omnes , qui mlitant , milites fuift*
pules tume proprie,qui pedibus miliat dicitur , eques qui equo}
«ut fi ucre, decurionem potius appellamus. Quidam horum tet tu
porim dotti,equitem uocant,fed reftius decurionem uocarent,
eques eji aut qui Rome ex ordine E queslri efl ( quad ttS
/icit ad gloriam militarem ) aut qui equo militat: cuius nuUa di*
gnatio cjl, quanquam iurijperiti mula ineptifime fibulantur
dc dignatione militum , qu£ quidem uel nulla, uel communis eji
ommumfiue pedestrium,, fiuc equeflrium , qui militiam ex er*
cent.Nam de auro geJhndo,uel huiufmodi nugis, nullum uerbH
efl in iure auili. Sed hac onutamus , qua non funt huiufmodi
feriptioms , dum illud admonuerimus , Romanum decurionem *
qui praefl decem Romanis Equitibus, loge prajhre cateria de*
curionibus,quibus etiam ipfe E ques R omanus prajht.

In Feftum Pompdum,deExemplum,6C
Exemplar, c a p. x x x i i i.

Fe!h« lib.r. ^"Kemplumiinquit tellus ) ejl,quod fequamur,aut uitemus :
[Le xemplar, ex quo fwtile fidamus, illud animo aflimatur,
ijlud oculis condicitur. Mihi aut an (licet E c flas feientifime de
exponendis uocabuhs loquatur)aperienda tamen efl magis ho *
rm nominum differentia. Nam er exemplum cfl,ex quo fimi*
le ficimus-.ut opera Homeri exemplu funt poemata feribere uo *
Cap.*. lentibus. Quintii lib.x. Sicliterarumduttus, ut feribendi fat;
ufus,pucri fequuntur.Jic tmftci uocem docentium , pittores o*
pera priorum,ruflici probatam experimeto culturam in exem*
pium intuentur, E t exanpUr animo quoq j ceflimatur.Cicero H*
_ t bro fecundo de Oratore: illa oratio fuit mihi exemplar bene di*
* cendi. Quintilianus in dccimo:Cornelius autem Seucrus etiamft
uerflficator qum poeta melior, fi tamen(ut eftdidum)ad exe*
plar primi libri bellum Siculum perfcripfffct , ucndicarct ftbi
BpiR, i,lib,». fecundum locum . Horatius in cpifl. inquit:

Plautus ad exempla Siculi properare Epicharmi .

Idem

ELEGANTIARVM LIB. VJ. 419

Idem Cicero pro Mur*na:Domeflicum te habere dixifli exem*
phm ad imitandum, E ji iUud quidem exemplum tibi propofitu
donii, fed tamen natura fimilitudine illud a tc magis , qui ab iUo
ortus es, quam ad unumquenque ncftrum pertinere potuit. Ad
imitandum uero tam mihi propofttum exemplar iUud eft, quam
tibi. Itaq; unum pro eodem pene exemplum , er exemplar po*
fuit,cr quidem eode loco. C ceterum exemplu ejl ipfa res , quam
imitamur,aut(fi ita fors tulerit) deuitamus in aliquoiut in Cato*
ne:Cato autem ipfe exemplar. I llud contentum, hoc continens , r »'

Qupd fi dicamus ad exemplar Catonis , aut ad exemplar Epi*
charmi,fic intetligimus, ad exemplar Catonis quod eft Cato: ad
exemplar Epicharmi, quod eft Epicharmus: ftue opus Epichar*
mi, ut opus hominis , pro ipfo homine. Animam corpuscfc filij
deftruis,quaft aliud illa ftnt a filio. Exemplum pro exemplari,

Eft enim contentum,pro continente, ut apud eundem: Fuit ille

uir exemplum continenti*. quomodo dicimus,iUe uir fuit norma

uiuendi: quum tamen non fit norma uiuendi uir, fed in uiro:ita

nec ille ex emplu continenti*, fed in itio, l deoq. ; exemplaria rrnl

tofunt,unius tamen excmpli:ut , Reddit £ funt mihi bin a liter*

tu* eodem exemplo.id eft,eiufdcm forma. & duo uel tria ex em*

plaria Aeneidos,hoc eft, multi codices eodem excmplo.er exe*

plar ab exemplari fumitur, non ab exemplo. N am exemplu in*

corporale eft, exemplar plerunq ; corporale. Bine SaUuBiusiLi* r„ c« ,7

teras,quas fibi nomine Catilina redditas dicebat,earu exemplu

infra feriptum eft. hoc eft earum forma infta f cripta eft, melius ,

quam earum exemplar. Quod forma fit exemplum , Paulus 1 u*

rifconfultus tejhtur.Si legatum certum petatur, non iubet pra *

tor uerba tejhmenti edercideo forhffe, quia haredes folent ha*

here exemplum tejhmenti. id eft, formam. Cicero ad Appium: EpiflMi ,,6.

Exhisliteris, quarum adme exemplum mifiM. Et ad Cicero* &tt

nem tum Plancus, Exemplar eius chirographi Titio deditum flcP><*. Ux°*

Aftnius Pollio , Ex literis cognofces, nam earum tibi exemplar uPp iaf u'to*

D * mifi

4xo LAVRENTII VALLAE

mfi.ai de pagina fcripa, quod corporale eft,intelligunt:itle de
fententia,qu£ in pagina continetur , uel potiu* ex pdgind per*
cipitur.Quod p indiftintte bis duobus libet uti, non fane rcpu*
gnabo:quwm prafertim Ouidius dicat exempla plura unius rei ,
pro exemplaribus. N am unius rei unum, atfy idem exemplu cjt
proprie ( ut dixi ) in diuerps licet excmplaribus.Loquens enim
de opere fuo Metamorphofeos , libro primo de Triftibus ait:
Bitg.6, pluribus exemplis fcripta fuijfe reor.

a udPHniib R eperitur etiam exempldriwm,pro exemplari: Vlinius lib. v i*
intU I uba h£c omipt in hoc trdtfntu,nip exemplarium uitiopm eft.
ficu* itat-lu! Non de eo autem ex an pio dixi , quod adbibetur rei aut pro *
ba, qu> uidetur band.e, aut orndnd£ cdufd , qu£ pgnipcdtio nota cfi omnibus .

Vndc pars probationis uocatur ab exemplis , er in elocutione
omifif iu hoc cxanplum inter ornamenta numeratur.

«c^ariu^i- In Bocthium,dc Perfona. c a p. xxxiiii,
dum efl: Bcrt- -ryz.rfona eft ( inquit Boethius ) incommutabilis natur£,in*
meem alteram, J "fdiuidua fubjhntia: existimans fe argumentatione colle*
gijfe, quare non pt qualitas , nec aliud prwdicamentum uUm ,
fcd fubfhntia. Sed huic homini Romano oftedam Romane lo*
qui ncfcire.Verfona ndnfy non eft in D eo magis,quam in bruto,
peut humanitas, peut alia plura. Sed demus, ut in deo etiajnpt
perfonatquxro, quamobrem ea non pt qualitas, pue de homine
toquimw,pue de deo f Nam in homine quidem perfona pgnift*
cat qualitatem,qua alius ab alio differimus , tum in animo, twm
in corpore, twm in extra poptis , qu£ a rhetoricis enumerantur
in attributis pfon£.Animi:'ut quo ftudio fe exerceat, medicinx,
an iuris ciuilis,an militU.Et qua mcteiiracudus, an moderatus :
auarus,an Uberalis.Corporis:iuuenis,anfenex:pulcher,an defir
mis:firtis,an imbeciUis:mas,anfamina.Extra poptorm: diues ,
an pauper:darus,an obfcurus:maritus,an coelebs : parens libe *
rorum,an orbus:*? his pmilia.ldeoq i pgur£, er pgilla qu£dd,
qu£ roflris , aut alia corporis parte aquam fontanam emittunt ,

quia

ELEGANT! ARVM L1B. Vl.
quia repratfcntant uarios hominum uultu s , er gcHus, pcrfon<e
dicuntur. Et hifiriones in fcena perfonas accipiunt , aut quum
ferum agunt,aut anciUam, aut mattonam,aut meretricem, aut
fencm,autadolefcentem,autpatrem,aut matrem, dutfilim,aut
regem,aut militem,aut lenonem , aut parajitum, er mille huiuf*
modi, qu£ non funtfmgula infinguhs,fed plurima:ueluti in me
tftp erfona hman i,libcralis3timidi, iracundi, hebetis, fomnicu*
lofi,literati,fenilis}mariti,foceri,gcner i, pabris,filij,fratris, puU
chri,fi>rtis,diuitis,nobilis, er interdum contraria. Nam ad fors
tifiimm,pulcherrimm,ditifiimm,nonfumfortis,nec pulcher,
nec diuesfcd imbecillis,defbrmis,pauper. Alia ituq; ad huc per *
fonafm, quam ad em cui in his omnibus dntccello.Et ad P ria
mum fum perfona filij , ad AftyanaCb perfona patris ,adAn *
dromacham perfona uiri,ad Varidem perfona fratris, ad Sarpe *
donem perfona amici,ad Achillem perfona inimici. Quo fit, ut
adfitmihi multiplex perfona ac diuerfa,fed una tantum fub*
fkintia.ln deo autem perfonam ponimus,uel quod nullum aliud
uocabulum quadrat : non natura , quo ueteres utebantur : non
fubjhntia,quo Graci utuntur : uel quod uere in deo triplex efl
qualitas. Atqui hic mihi os comprimet Boethius , neq, uocem
prodire permittet , dicens qualitatem eam effe , qua: pofiit etiam
abejfelpmer fubietti corruptionem. Hanc ego definitionem
(ut Grceculam , er ineptam ) derideo:Dico lucem,uibrationem,
calorem infoleeffe qualitates , er hoc dico Latine omnibus,
qui unquam Latine locuti funt, confentientibus , quanquam de
hac re fuo loco in no&ro opere de dialectice dijferuimus. Tales
qualitates fhtuo in deo , er has dico effe perfonas , qux ab eo
abeffe non poffunt,ej qualitatem fignificare , nonfubflantiam,
ut Boethius uoluit, qui nos barbare loqui docuit. Hinc enim
fbrfitan adduttum uulgus,utfic loquatur , tres perfon <e me ex*
petfant , uideo duas perfonas , hic efl bona perfona: qui fermo
antea fuit inauditus , er hodie nemo nifi imperitus omnino fic

D j loquitur

4tx LAVRENTII VALLAE

loquitur. Qudqukm Boethius ipfe uiderit, quomodo perfona ejl
fubjhntia. Sunt autem in D eo tres perfon£,non tres fubjhntia*
illi adejfe intelligamus : pr<cfertim quod neque ulla uox meram
fubjhntiampgnipcat, neque ulla res ejl mera fubjhntia, ut in
eodem noflro opere obtendimus.

In Iuftinianumi, de Noxae dedere, c a p. x x x v.
fnftit. fmper. x rOx<c dedere, luflinidni pacc,puc TrcbeUiani, er focioru
^nm luftinidnut nec iura, necfarpm Latinus literas no*
' uit) ejl poena dare , pue tradere ob noxa , qua pgnipeatur cuU
pa.llle autem ait: N oxa,ef corpus quod nocuit. E t in eodem b
eo: Corpus deditur noxa. Si noxa corpus ejl, quomodo corpuf
deditur nox si Nunquid corpus deditur corpori , aut corpus p*
bUQuanquam quid hac oratio ad pgnipeandum poenam face*
reti E P autem hac pcena feruorwm , quos domini malut ad poc*
nam tradere , quam prafhre malcpciu/m , quod illi admiferunt.
Paulus ia depnitiNoxales appellantur aflioncs,qua no ex co *
traftufedcx noxd, atq; malepcio feruorwm aduerfus nos infti*
tuuntur.quarum dttionwm ius,zr potcftas hac eft,ut p damna *
ti fuerimus, liceat nobis deditione corporis,quod deliquerit,eui*
are litis aftimationem.vlpianus quoq; dddit , ut corpus trado*
tur uiuwm igni. Quintilianus in Gladiatore : Alebat deuotwm
Deciam. $. CQYpm grrfH,or omni fame fagina, er inter dedia noxa manci *
pia contemptifiimus tyro gladiator , ut nouifime perderem ca *
lamiatis mea innocentiam, difeebam quotidie fcelus. Nam no*
xa etiam damnum pgnipcat,ut apud O uidium lib.decimoquin *
to Metimorphofeos :

Notie nocent pota,pne noxa luce bibuntur.

Cap. i Et Suetonium de Cafaris uia : Spurindm $ irridens , er ut fal*
*• ' fum arguens , quod pne ulla fua noxa Idus M artia adeffent.
De brutis autem improprie dicitur , ca dedi ncx<e:ut de capri
apud eundem Ouidiwm libro primo Toforum,

Verba pdes fequitur, nox<e tibi deditus hobhs

Spargitur

£ L EGA&TIARVM £IB. VI. 4*1

: Spargitur ejfufo cornua Bacthc mero.

Serum fuper illud V ergilij: A*n. «.

Vmusobnoxam,cr furias Aiacis Oilei:

Ait noxam pro noxia,id cfi,culpa:quafi per fe noxa non figni*

ficet culpam: quam familiaris eit xs (ut opinor ) Macrobius leuem Lib*4, aP*i*

culpam accipi uult.Atq; (ut fibi crederemus ) noxam non culpa

ejje,fed pocnamiait culpam noxiam dici , quaji noxiam fapiu s,

quam noxam in hac figni ficationereperiamus,quam dittionem

nufquam reperimus. Quod dixi luflinianum forfitan nec iura,

nec li teras Latinas fciffe,nemo miretuntum quia femper in Groe

cia uixit,tum quiafe dominum I uJHniamm (ut ex numnufma*

te eius apparet ) dici uoluit , ut quidam alij Cffares fecerunt ,

quod a uiro Romano ejl alienifiimuvn : er charattcr ipfe lite*

rarum,figurarurtiqi illorum temporum mmmifmans Gothicum

magis redolet, quam Latinum. •

In cundem,dcTcftamentum. cap. x x x v i.

TEfhmentum,idem inquit,ex eo appellatur , quod tefhtio Iuftinfan
mentis ejl. Quoe definitio quorundam iurifconfultoru fuit, iib.«. dt.de tr-
quos fi iufle A.Gellius coarguit,quanto ego iujlius hunc argue * flamtn,in Pnn-
re pojJjum,qui expio fam , atq; derifam etymologiam inculcat!

N am cur a mente potius dicatur , quam a mento , uel a menta!
quid nihil ad hanc fignificationan mentum, menta uc facit, in*
quies. Quid ergo mens ad armentum,ad falfamentum,ad orna*
mentum, ad condimentum, ad armamentum , ad pduimentum ,
er coement wm , ad calceamentum , ad ueflimcntum , er huiuf*
modi infinita! Nec minus inepta uidetur mihi hocc etymologia ,
quam illa apud Donatu, apud Seruium,apud 1 fidorum : Oratio
difln ejl,quaji oris ratio.Quid aratio ejl! quid deuoratio ! quid
trituratio ! quid operatio ! quid mtUe huiufmodi ! nunquid in
hif ratio efl ! an talia funt, qualia coetera a fupinis projifln,
fatio , potatio , mefiiojeflio ! Quid non etiam a fupino ratio -
uenit3rcor ratum ratio ,ficut ab oratum or atio! Eo magis quod

D 4 fecundam

4*4

Donat.in illud
Teret. tnEun.
a£. i fcc. t. Si
illud crederem
fyuccrc diu.

LAVRENTII VALLAB

| teundamfyUabam bis decipi uidt,quafi dicatur oriratio,cr ni
ordtio. N on efi ergo uera etymologia hac, necfi a mente,ne& d
mentPjtieqi a mentatfed potius hac nomina afiumunt , tm,fyU
labam>cim exirent antea in mcn,ut ueflimenycalccamcnjnunU
nten, lenimen , nutrimen,fiiramcn,medicamcnyuelameny quibus
adieftn tum, fit mummentum,lcnimenttmynutrimentm,Jptra*
mcntumymedicamentmyuefiimcntumyuclamcntm,calceamcn*
tumiitt tejhmen addita fyllaba tum, fit tejhmcntum.Qupd fi 4
mente defeenderet tefimentm, tefimetia diceremus, quernadm
modum dementia,cr amentia. Nihil habet magis ridiculu hac,
de qua loquimur fcictia,quam ctymologiam,in qua ipfe quo$
Varro er lufit?cr lufus efi.

In Donatu,de Syncerum. cap, x x x v i i.
QYncerum(Donatusinquit) quafi fine cera,mel fimplex , Cf
O purum , er fine fico, l mo cum cera potius. Syncerum a
componitur non a fineyqua nunquam compofitionem admittit ,
quod ipfa etiam feriptio declar at, qua y, habet , non i. E fi enim
ex duobus Grxcis compofitm,ex ovp er cera,qua ab illis dici *
turxHfh , uel d oVvxKf©- conuertimus. Quo magis uenujh, at$
apta huius auroris etymologia efifindicatur etymologia pleruck
fiUaccm ejje: quia figmficatio hac non ita abfoluta, er uera efi.
Quid uenufiius atefi aptius dici potefiyqudm fide ideo uocatm,
quia fiat quod dicitur i Quam etymologia fallace effe declarat,
quod hoc nomen chordam infirwmetimufici fignificat.Et tamc
licet dicere fyncerum , quali cum cera mei , quod integrum efi,
C r fclidum,cr nulla fui parte fi audat\m:ut fi diuidere frudum
communium alueariorum cum focio uclim , partemq ; tantim t
mellis afiignem» nimirum non ago fyncere , quod fine cera meU
la dedi.

In Iurifconfulcosjde Mulier, cap. x x x v r i u

Mvlitru appellatione ( Laius inquit)etiam uirgo uiripo»
tens continetur ; vlpianus autem quodam loco ita ait:

Quod

ELEGANTIARVM LIB. VI.

Quod fi ego me uirginem emere puarem,quu effet mulierem*

ptio non ualebit.Hic mulierem appeUat,qu£ uirgo non cfl : ille

etid qua uirgo cfl.Et vlpiani qmde locutio reda, ejl, Ciceronis Qst^1*1**6*

tcftimonio,qui obiurgantibus , quod fcxagcnorius Popilia uir*

ginemduxiJjet,Cras mulier erit,inquit. Sed Caij quoty defini*

tio locu habet aliquando:ut fi quis uidens decem focminas,qua*

rm aliqua uirgo fit, £ tate tamen qua mulier ejfe pofiit , dicat,

uidi decem mulieres . Quo modo etiam in Euangelio dicitur :

Quid mihi9er tibi eft mulieri Sed ex Gr£Co fumptum ejl
uel 6S\vitquo fignificatur uel foemindyuel mulier , 1 dem quoq ;

Vlpianus inquit: Mulierem ia axftamjut mulier fieri no pofiit ,
fana no uideri conjhxt. E ande dixit er muliurem,CT no mulic*
remiprimm pro ea,qu£ eftfixmina: fecundum pro corrupta,
lneofdem,de Munu$,5cDonu. c a p. xxxix,

Mvnus^Paulus inquit)tribus modis dicitur. Vno donu,cr
inde munera dici dari,mittu:e. Altero onus, quod quii re *
nuttitur9uocationem militi£,muneriS(fc pr£jht: inde immunita
tem appellari. Tertio dicitur officium , unde munera miliaria,

C r quofiam milites munificos uocari . I gitur municipes dici,
quod munera ciuilia capiant. Idem alibi: Municipes intelligen*
di funt er ij9qui in eodem municipio nati funt.vlpianus: Mu*
nicipes quidem proprie appellantur muneris participes9recepti
inciuiatem ut munera nobifeum facerent. Sed nuncabufiue
municipes dicimus fu£ cuiufq ; ciuiatis dues, utputa Cdpanos,

Puteolanos. Pomponius ia ait:M unus publicwm,efl officiu pri*
uati hominis, ex quo commodwm ad fingulos,uniuerfosq j ciucs,
remq; eorum imperio magiftratus extra ordine peruenit. Mar*
cusautem fir.Munus proprie eft,quod necejfario fubimus,tege,
more, imperio ue eius,qui iubendi habet potefhtem. Dona autc
proprie funt,qu£ nulla necefiiate, aut iuris officio ,fed fronte
pr£jhntur:qu£ fi non praftentur, nulla reprehenfio ejl, cr fi
prxftentur, plerum £ laus ejl. Sed in hoc uentwm ejl , ut non

D f quod

4ii LA.VRE NTII VALLA E

quodcunfy munus fidcmfy donu, decipiatur. At quod donu fbf*
rit,id retre mutiut decipiatur . Quomodo hi iurifconfulti inter
fe conucnidnt , cr dn aliquid defit alicui horum , Accurfiut cu/nt
B artholo, B aldoq; confultct,dumq; mihi ( ut more ipforim lo*
quamur)ambo,tres'uc rejfondeant, afjirmentcp, quod Marcum
ait , donum ejfe Jjeciem,rmnus ucro genus. Idemq ; contrarium,
ejfe lierbis V Ipiani dicentis:! nter donu,ej munus hoc intereft ,
quod inter genus, <zr jfecic.Nam genus ejfe donum: ideo Labeo
ait d donado diftumumnus ejfe jfeciem , nam munus ejje donu
cum caufa,ut puta naalium,nuptiaru.Hic meam non interpono
fententiam , ne illos triumuiros doceam contra me rejpondere.
Quod Ji qui meutiq; jequi uoluerint,reJpondeant neutrum uc*
rum dicere . N am neq j genus , neq ; jjecies in heee duo nomina
cadit, cr nullum nuhi uidetur donum fine caufa ejfe.

In eofdem,de Peculium. c a p. x l.

PEculiu esi, Pomponius inquit, no id, cuius jeruus jeorfum 4
donuno rationem habuit, jed quod dominus ipje jeparauit,
fuam d jcrui ratione dif cernes. Peculiu, Celfo referente , Labeo
fic definit: E fi quod jeruus domini permijju jeparatu drationU
bus dominicis habet, dedudo inde, fi quid domino debetur.! dent
alio loco:P at er familias peculiu habere non poteft que admodum
nec jeruus bona. Exhisuabis apparet , nec dominum habere,
peculium pojje., cr folmn jeruum habere, idem Pomponius ,
er Cei jus alibi aiuntiVndc colligi pofiit , etiam non jeruwm,ac
domuum habere peculium. Pomponius enim ita fer ibit : Ca*
fircnje peculium cfi, quod d parentibus , cr cognatis in militia,
degenti donatum ejhuel quod ipje filius in militia acquifiuit,
quod nifi militaret, aequi fit urus non fuijjct: nam quod erat fine
militia acquifiturus,id peculiu eius caslrenfc no cfi. Celjus autc
fic:Et audijje jc rufiicos fenes ita dicentes, Pecuniam fine pecu *
lio fragilem ejje. Peculium appctlantcs,quod prafidij caufa re*
poneretur. A" quo no dijfejitit vlpianus dicens: Peculiu didum

ELEGANTI ARVM LIB. - VI. 4*7
efi, quafi pufiUa pecunia fiue patrimonin pufillum-.Qjtid ergo
inter has definitiones fequemur multiplices ,er inter fe prope =
modum contrariasfqum prsfertim Fetius ia fcribatiPcculium La,*‘4«
fertiorum efi, a pecore ditium, ficut pecunid patrii farnlU, fiue ^ Vtrg.
nobilium . Et Sentius Grammaticus : Peculium pdtrimonium cciog. « .N*c
(it* enim maiore* dicebant ) 4 pecoribus , in conflabat fP“ubcrt,&c*
uniucrfd eorum fubjhntid . Vnde etiam pecunia ditia efi a pes.
culio,quod proprie tantum efi feruorum : e r peculium dicimus
( licet abufiue)pro patrimonio. I pfeucro tau quam arbiter hos
norariushanc rem dijudicabo ,er quidem breuiter.Peculitm,efi
quicquid labore noflro partu eft,in quacunque pcrfona, licet in
feruis iura uclint dominorum accedere co nfcnfum. Et ia fenfijfe ^ ^
Vergilium fentio in ea parte,quam exponit Seruius:

Nec fies liberatis erat, nec cura peculi. Et Horatium: Scr.i.Saty.x,

Rem poteris feruare tuamiredit uncia,quid fit i
Sanis, ad h<cc animos £rugo,& cura peculi.

Et Ciceronem in Paradoxis : An eorum feruitus dubia efi , qui
cupidiatc peculij nullam conditionem recufant durifiim<e fers
uitutisf Et illos quoque rutiicos fenes,de quibus Cclfus meminit ,
pecunid fine peculio fragile effe.id efi, fine lucro indutiria pars
to.Nam cur habenti pecuniam maior jfies pr£ fidi j collocetur
in pufillo,quod repofuit, quam in ipfa pecunia, quum prtfers
tim peculiii pars fit pecunUtaut quomodo prtjhre pofiit repo
fita illa pecunia,ne Ccetera dilabdtur t Vel , peculium efi quies
quid proprie alicuius efi . A' peculio fit adietiiuum peculiaris ,
pro re ad peculium pertinente, fiue peculij propria . Sed in ufu
iam receptum efi pro proprio, fiue fieciali.Quintil.lib.v i i i.Cap.*.*,
Quod commune efi er alijs nomen , inteUetiu alicui rei pecus
liariter tribuitur : ut Vrbcm , Romam accipimus : er ucnales,
nouitiosicr Corinthia,£ra:quum fint urbes ali£ quoq;,cr «csCap u
Italia mula,cr tam aurum, er argen tii, quam £sC orinthiu. 1 de
in x i, Ambulante loqui ita demu oportet, fi in caufis publicis ,

in quibus

4*8 LAVRENTII VALLA E

in quibit* multi funt iudiccs , quod dicimus , quap fingulisiter
Cap,*‘ inculcare peculiariter uclinm.Etin libro fcxto : Paululum im*
pendamus huic quoq; peculiaris operte.PeculatuSyfurtum rerum
ad ipfam rcmpub.pcrtincntium3ucl ad prouentus principis fi>e*
ifantim , fient facrilegium rerum facrarm . Inde depeculor ,
quod quidam ad facrilegium etiam transferunt.

In eofdc,de,Fudus,Ager,V iUa,Praediu. cap.xli,

Fvndus,Vlpianut ita finit,Locus eflno fundusfed portio fun
di aliqua.Fundus autem aliquid integru efi.Plerunq; fundu
fine uiUa accipimus. I dem alibi: Ager efl locus , qui fine uiUa e fi .
lAodejlinus uero fic.Quaftio effindat d pojfefiione,ueldgro,
ucl praedio quid diftet. Fundus efl omne quicquid folo contine*
tur. Ager eflfiecies fundi , qu£ ad_ ufirn hominis paratur .
P ojfefiio ab agro iuris proprietate difht . Quicquid enim
apprehendimus , cuius proprietas ad nos non pertinet , aut ne*
quit pertinere , hoc poffefiionem appellamus. P ojfefiio ergo
ufus , ager proprietas loci efl. Nam c r ager , er poffefiio huius
appellationis ftccies funt . Florentinus: Fundi appellatione
omne aedificium , er omnis ager continetur . Sed in ufu urba *
na <£dificia3acdcsruflic£3viUa dicuntur. Focus uero fine cedi fi*
cio inurbe,Arca:in rure aut em. Ager appellatur. I demefi: Ager
cum cedificio fundus dicitur.Eccc diucrfe iurifconfultorim fen *
tentice cum in alijs , tum in hoc , quod vlpianus ait plerrnq;
fitndum effe fine uiUa . id efl , fine cedificio . Florentinus autem
agrum cum cedificio effe fundum. M ode ft imis obfcure er*
ponit t agrumq-, definicnsycum neutro aliorum concordat , fcd
ridiculi- a pojfcfiionc difiinguit , ne dicam imperiti , loquens
de poffefiione , quando fignificat qualitatem , non quando fi*
gnificat fubjhntiam , perinde ac fi quis dicat de uirtutibut , ac
. uitijs loqucnSyPrauum,cr malum fic differunt : Prauim efl id,
quod non refltzi ratione,?? uiafit.Praua enim appeUantur,quae
non funt reflant lignum prauim. Malum, uero genus pomiefi.

Quii

ELEGANTIARVM LIB. VI. 4*9
Qgii boc foret diflu ineptius,ubi de qualiatibus ,er aflionibus
agitur, digredi <td fubjhntiam,qu£ ad rem no pertineatiia hic
quum dcfimdoyde agro,de pr£dio,de poffiefiione diffiuat : non
de ea fignificatione pofiefiionis loquitur, qua proprietas inteU
ligiturjed qua aflio pofiidendi, fiue qualitas . Quod fi itu efi,
quid affinius habet pojfefiio ad fundum,agrtm,pr£dium,quam
ad naucm3equwm,ueflem i H arum nanque reni ia pojfefiio efi,
ut illarum : fed non de huiufmodi poffiefiione loquendum erat ,
qu£ prafertimiut ipfe ait)no efi fiecies pr£dij,uel fiindi. Pr<c* *
dium cnim,fundus'ue proprietas cfi,quorum utrumlibet ( fi ge*
nerale nomen efi ) ad pojfefiionem profiflo non ufus , fed pro *
prietas dicenda Modestino pojfefiio fuit. Sed quid facias i ipfe
aliter pojjefiioncm definit . Quod fi quis dubitet an pojfefiio
proprietas fit,accipiat prater ipforum iurifconfultorum,etidm
Ciceronis ,er Quintil.teftimonia : quorum alter in Paradoxis
ia fcribit: Etenim fi ifti callidi Rimatores prata , er areas
magni £fiimant , quod ei generi poffefiionum minime noceri
pote fi. Non deufu uidelicet locutus efi Cicero, cui certe noceri _
potefi,fcd de proprietate. Alter in fexto de Oratoria inftitutio* *****
ne: Patris eius dialogos dedit legendos , quorum quum in PrU
uernati unus,altcr in Albano, tertius in Tyburti fermonem ha*
bitum comple fleretur, requirebat ubi effient h£ poffiefiione*.
Omnes autem illas Brutus uendidcrat . N emo interrogat ubi
efi ufus pr£diorum, fed ubi efi proprietas . N emoc[; ufum ucn*
ditjcd proprietatem, aut ufumfruflum . Depradio av.tem vU
pianus ia fcribit : P r£dia urbana , omnia £dificia accipimus ,
non fclum ea qu£ funt in oppidis, fed etiam fi forte Jhbula3uel
dia meritoria in uiUis,zr in uicts , uel fi pratoria uolupati an
tum deferuicntia:quia urbanum pradiu no locus facitfficd mate «
ria.Proinde hortos quoqiCfi qui funt in adificijs cofiituti ) di*
eendu efi in urbanorum appellatione cotineri . Plane fi plurimi
horti in reditu funt,uinearij forte, uel olitori} magis, h£c no funt

urbana.

4J0 LAVRENTII VALLA E

Urband.Etia de pradio,ficut de fundo iurifconfultoru cotrouer*
fia cft. Nec miru,quu nemo non habeat fuam de rebus quibufq;,
uerbuq; fententia.Sed de pofterioribus, qui ex operibus iUoru ,
excerpfcrut , miror quod hdcc indifcuffa reliquerunt . ld(ut ego
quod ad me dttinet Jdcia)ita fentio: Agrii continere fundum, no
contineri a fundomihilq ; prohibet eumtcm uilld cffe.Erant in
agris fendtores , er uixerunt multi no bili fimi philofophi in
agri s, nimirum non fine uilld, er habitatione.difftrtq; ager db
Inlugurt. arU0)qU^d aruum fementi datur.Salluftius: Quid Numid£ pd *
Dedam. «3. pccons magis,quam druo ftudent. Quintil.Pauper,er di*

ues in dgro uicini erant iunttis hortuUs.Et moxiScd fi cx omni
pdrtc diuitis circumiettus dger uix tenuem ad grefjiis meos fc*
mitam ddt. Quid agimus inquamtundiq ; uallo diuitiarim claufi
fimus. Hinc hortuli locupletis,hinc arua, inde dineta , hinc fala
tus . Eundus(ut dixi) minus quiddam eft. Singula enim proprie
pratajingule uine<e, finguli horti,finguld oliueti 1 , pomoeria ,
faliftA, arbufh ,pafcud , nemora, loca aucupatoria, u en at oria,
pifcatorid,fiuc uillam,atq; £dipciim,fiue pifcindm,atcp aluea *
ria,fiuc uiuaria habeant, flue non habeant , finguli fundi funt.
CT hoc quidem in dgro :I n urbe autem, fiue oppido , fiue uico,
fiue cdflello tantummodo pradium cft, quicquid tale efi, qualia
hac,qu£ enumeraui . N anq; eadem in agro etidm pr£dia funt i
Eundus enim Jpecies pradij cft . fundus cft poffcftio rufi*

ca. Pradium er ruflicd, er urbana duntaxat poffcftio , qualem
dcfcripfi. Ndm uidetur pojfeftio etiam figmficaretabernas,ho*
Phiiipp .s,ft>itia, horrea in urbe.Cicero in Philip . Poffeftiones notabat er
urbanas ,er rufticas . Puto non tantum pradia , fed er c£teta ,
qua immobilia uulgo appellantur . Addamus ad hac aliquid de
hoc fundum, quod an a fundo fundas , an potius fiindo afundu,
fiue a fundus ueniat ambigi poteft. Quidam fundus a funda dici
uolunt.Cic.in quodam ioculari libello:

Eundum varro uocat, quem poftit mittere funda,

Ni Id

elegantiarvm LIB. VI.

4JX

N i lapis exciderit, qud caua funda patet.

Hifi hac fentcntid fit, tam paruum illum fuifjc fundum , utjun *
da prehendi,® in morem lapidis iaci pojfet.Fundum igitur efl
ima pars rei,proprie aliquid liquoris intra fe continens, aut ai
continendum fudi ut dolium,ut nauis,ut alueus , uel fluminis ,
uel lacus, uel jhgni,uel maris. Na fundit turris( ut quidam feri*
pferut)ipfe no dicerc.Fundametu(ut omnibus liquet ) aliud efl,
quam funndum : ® tamen fundare magis ad fundamentum,
quam ad fundum pertinet. Fundamus enim domwminon naucm
aut doliim:ut Verg.

1 Ue urbem Argyripam patria cognomine gentis, Aea. i

V iftor Gargani fundabat 1 apygis aruis.

Nam fundamentxre non reperiturmec fundare quidem efl fane
frequens,nifi per translationem. Quintii . in Gladiatore : Hoc Ded3m‘9t
fundatam paternis,auitisq j opibus domum exhaurit . E fl enim
flequentius iacere fundamenta,etiam per translationemiut idem
libro primo , N am inde er contemptus operis innafeitur , er p • •
fundamenta iaciuntur impudenti*,®- (quod efl ubiq-, pernicio =
fiflimum)prauenit uires flducia.Et Ciceroil n quo templo(qud *
twm in me fuit) ieci fundamenta pacis .Sine translatione , Sue *
tonius de uitx C aij: ln arce Capitolina noua domus funda*
menta iecit.Caterim hoc differunt fundare , er fundamenta ia*
cere,quod fundare efl ualidis fundamentis fulcire . Fundamenti
iacere, quafi qualiacunq} fundamenti facere, er quodammodo
dare rei principium . N eq; ucro fleut reperitur fundus,® fun *
dwm,ia reperitur punttus, er pun dum . Errant q; philofopbi,
quujpundus,® linea dicunt. Nam de pundu,quod efl breuif*
fmu ^ pus, nulla lis efh ut T cretius in Phormione, —Tu teporis
mihi pun dum Ad hanc rem efl- Pro eo aute fenfu in que utun =
tur philofophi,Cicero pro Vlancio:Nd quod queftus es, plures
te tedes habere de Velina, quam quot in ea tribu pundi tule *
ris. Quidam momentupro <odem fignificato accipiut , cuius efl

pun

45*

Ub.i-Serm.

Caty.w

Varr.lib.4.de

ling.Lat.

Lib.i8.ca. 19.
Lib.n.

Scr. in illud
V«r. Alternis
idc tonfas.&c.
Georg. 1.
Edog.t.

Dedam. 3.

Georg. *.

Ser. in illud
Verg . Impius
liare tam culta,
dii.Edog. J.

LAVRENTII VALLAE

punflum, tamen aliter eft. Breue enim tempus fignifteatur per
iHudjper hoc uao breuifiimum. H oratius:

-Quid enimtconcui ritur.horx Momcnto-

In eofdcm,dc Noualis. cap. x i» i i.

NOualis ( inquit Paulus) eft terra profeiffa , quae anno ccf»
fit,qu£ a Grscis 0 xpu i nimsu to nw#» uocatur. 1 n quo
autoriatem varronis fecutus uidetur , dicentis: Ager reflibilis9
qui reftituitur,ac referitur quotannis. Contra qui intermittitur 9
4 nouando noualis agcr.Etrlinij^qui ait: Nouale eft,quod aU
ternis annis feritur.ldcm quocfc fentire uidetur Fcftus Pompc*
ius,qui dicit: N ouahs agcr,nou<e reliftus fementL Sunt qui uo*
lunt noualem ejje aruum tunc primum ad fementem profeifium 9
quorum eft Sauius,qui inquit: Dicimus e r has noualcsjj h<ee
noualia.Proprie nouales,tunc primum arua profciJfa.Quod ia
fenfijfe Vergilium palam eft,in illo uerfu:

I mpius hac tam culti noualia miles habebit f
Ineptum erat deplorare agrum d barbaris poftideri , quod non
ejfct rcftibulutjed quod anno inter quieuijfct. Deplorabat igi*
tur agrm7in quo inftruendo magnopere laboraffet , er nouU
tute ipfa prata ceteros uberiorem datum iri in manus alienos9
er barbaras , er impias. Quod etiam er fentit, er dedarat in
rmlitc Mariano Quintii Mox ingentibus lacirtis humum fd*
dere,fcgnem futuris noualibus eruere fylud. Hieronymus etiam
definit in hunc fcnfum,dicens: Nouale, eft ager nunc primum
profciffus.Sed V agilius infenfum priorem accipit,quu inquit:
* Alt anis idem tonfas ceffare nouales ,

Etfegnem patiae (itu durefeere campum .

I deccj; Sauius Mi ait : Noualia : id eft , noud ruri , qu£ per
fingulos annos renouantur pa femina.

In eofdcm, de Liber, & V olumen. cap. xun.

SI cui , vlpianus inquit , centum libri funt legati, centum
uokmina ei dabimus, non ccntm , qu* quis ingenio fuo

meti

E L E G A N TyI ARVM LIB. VI. 4SJ

metitus fit , qti£ ad libri fcripturam fiujficerent : ut puti quum
haberet Homerii totum in uno uolumine,non quadraginaofto
libros compuabimus,fed hoc unum Homeri uolumen pro libro
accipiendum eft. vlpianus Homeri opus nunc unum librum ,
nunc quadraginttofto libros nominat. N ec tamen ait librum
duo fignificarc,ipfum opus,cr ceram operis partem. Pratcrcd
opus,fiue opera Homeri librum appeUat,ZT uolumen, quorum
utrunque inauditum e fi. Vergilij Aeneis, non liber efi,fed duo*
decimlibri. Georgica, non fiunt itemliber ,fcdlibri quatuor.

Bucolica, unus fiber efi,idemq; unum uolumen. Georgica,qua*
tuor uolumina: Aeneis,duodecim. Ouidius: DcTrn n

Sunt quoq ; muat£ ter quinq ; uolumina firme. *lcs' 3’

Sed quid exemplis agimus,quum nufqua plura afferri pofiint i
At vlpianus puat etiam fi omnia opera Didymi, quo nano
plura fcripfit,in unum codicem conglutinarentur , tinum tan*
tum debere uolumen appellari,quod nemo neepoffet euoluere,
nec firre uellet.Efi enim uolumen uel a uolo, quod in libris uo *
lunas apparet,uel ( quod magis fcquerer ) a uoluo,quod uolui * .

tur, quales libros hodie Hebra;i quofdam habent , qualesq; in
ueteri,cr nouo tejhmento leftiamus fiiffe. Et Romani,qui in
libris arborim,id eft,corticibus fcribcbant-.quod libellos illos ,
quo firrent commodius,complicabant,uolumina firte appella*
uerut.laq; uolumina libellis fimiliora fucre,qtum libris.Qtiod
ex eo quoq; loco apparet, ubi Plinius de libris auunctili loqitcs, Epiftjjftj
ait: Studiofi (fcilicet libri) tres in fex uolumina propter am *
plitudinem diuifi.quafi dicat in fex minores libros, ut fintuo *
lumina aliquanto mnora,qum libri. Quod etymologia quoq ;
nonnihil probat, ut oftcndi.Vndc adhuc durat uerbum euoluere
libros , pro eo quod efi aperire libros leftiandi gratia , quafi
rem complicaam explicare: quemadmo du reuelare,eft rem uela*
tam detegere. Ni fi dicamus euolui libros propter numeru pa*
ginaru. Accipitur autem nunc euoluere libros, fiue autores,pro

E eo

434 LAVREMTII VALLAE
Subdi titia runt e0 quo<i efi kft itare.* N cc inficias eo libros accipi pro codici *
innwiE^ bus:cr in fingulari libru pro quolibet magno codice,etiam fi it
pijHbu* cum contineat 1 liada, er Odyjfeamiut tenet rex manu librum, & it
fit Homerus: non tamen rette dicas, tenet librum Homeri. *
neo habenti*, ;n eofdem,de Probrum,^ Opprobrium: Exprobra*
re,8C lmprobrare. c a p. x l i i i i.

PH,obrum,zr opprobrium, vlpianus inquit,idem efi. Pro*
bra quxdarn natura turpia funt,qtudm ciuiliter,cr quafi
more ciuiratts improba:ut puta,firtum,adultcrium natura tur*
pe.Enumcro tuicle damnari, hoc non natura probrum efi,fcd
more duitatis. Nec enim natura probru efi, quodpotefi etiam
in hominem idoneum incurrere, vlpianus probrum accipit pro
. infamia tantiun , qualis efi cx furto , uclmalc gejh tutela , non
pro flagitiotquod principale fignificatum efi. Nam probrum
idem efi, quod dedecus : quod duofignificat. Vnm , quod efi
'Dedam.), crimemut Quintilianus Jhtim in principio declamationis in
milite Mariano inquit. Satis dedecoris , atq j flagitij-caftra ce *
periwt.Alteru,quod efi ignonunia,atcp, infamia, quod notu efi .
Similiter accipitur probrum pro crimineiut idem libro primo9
Cap.4. jAflifi minor in eligendis cuflodum, cr pr£ceptorum moribus
fuit cura,pudet dicere,in qu£ probra nefandi homines ifto at*
dendi iure abutantur. Pro ignominia, L iuius libro quinto: His
freti occurfant porti>,ingerut probra, £gre abilinent quin ca *
fira oppugnent. Q u£ duo nomina tanqud fimilia eode loco Ci*
cero coiunxit in Catone Maiore: Mihi uero,ej flacco neuti *
quam probari potuit tam fiagitiofa , cr tam perdita libido,qu£
cum probro priuato coniungeret imperij dedecus. P r£tered nc
jinulc quidem efi fane probru opprobrio. Non enim Latine di *
Scijfet C icerc:qu£ cum opprobrio priuato coniungeret imperij
deiccas:qucmxdmodm in Sallufiium dixit: Itaq; timens ne fa*
cinoracius clam nobis ejjcnt, quum omnibus matribus familias
ueflris opprobrio ejfet3confijfiis efi uobis audientibus adulteriu*

BLEGANTIARVM LIB. VL 4i$

Ejl autem opprobrium aliquando fallo, fed frequentius uerbo .

Ham Sallufiius ( utuult Cicero) uel exeo quod quibus cum
fenum s habuiffet ufum,erat notum : uel quod ipfe illis uulgo
impudicitiam obqcieb at, opprobrio erat. Horatius: Satyra,»;

Sic teneros animos aliena opprobria fepe 6crm*

Abfierrent uitijs— Quintilianus:

toodo maledittis , opprobrijsq} uulgi , modo crebra riualium D(dam
contentione pulfatus,abigi tmcn,compefci$ non pojfet . Op=
probrijs dixit,quafi exprobrationibus,atqi conuitijs. Et alibi:

Solebat indignatio uefira , conuitia noftra frrre non pojfe: er D*dajB‘I*
matronalis indignatio dicere uidebatur, Non parcis erga me
marite uerbis , nullam habet nodri tuus fcrmo reuerentiam,fii*
cile prorumpis in opprobria , facile quodlibet obijcis. Pro eo*
dem fere pofuit opprobria ,cr conuitia. Nec inficias eo , non*
nunquam hoc modo accipi probrum, ut Liuij proximum exem*
plum,cr Ciceronis ad Atticum:EpiRoUs mihi legerunt plenas Ep™ _ «
omnium in me probrorii Sed de hoc fignificato vlpianus non P ‘
intellexit. A' probro unum uerbum componitur , quod e fi ex*
probro,quod fignificat tum qualemcunq; culpam impropeto9
ut apud Ouidium libro x u i.Metomorphofeos:

Scit bene Tytides,qui nomine fepe uo catum
C orripuit,trepidoq; jugam exprobrauit amico .

Tum ingratitudinis, ut Terentius in Andria. -Nrfw ihhac
commemoratio Quafi exprobratio efiimmemoris beneficij.Sed
pro hoc fignificato frequenter nos uitij alieni nomen apponi*
mus: frequenter etiam nomen no fori meriti Cicer.de Amicitia:

Quorum plerique aut queruntur femper aliquid,aut etiam ex*
probrant,eo$ magis fi habere fe putant,quod officiose,et ami*
ce,cr cum labore aliquo fuo fattum queant dicere. Odiofim
fane genus hominum officia exprobrantium. Exprobrare ergo
beneficia fua,eft immemore beneficij accepti inculpare. Impu*
ttte ucro frequenter ad fignificationem exprobratis acccdit,fed

E * citra

■ ’ * **.. ' V V ' _.^'v

" -Sr ^ ‘ v'"'- SJsS®55

- /

4l6 lavrentii vallae

citri rcprehenfionemiquod an apud Ciceronem fit , nefcio. I n
Dedam.». posterioribus ucro creberrimum ejliut Quintilianus, Ne<j; ego
grauifiimu patrem fuprema fua iuueni iaftnjfe crediderim,quod
heredem filium feriberet , non ejl res qut imputetur. Et alibi:
Dedam.*** lmpUtxs noyl5 propitios uentos ,er fecundum mare, ac duitatis
cpulentce liberalitatem , qit£ tantum frumenti, uendidit,quan*
tum duobus populi fatis ejfct. Imputare nonnuquam pro com*
putare reperitur: ut Cuius, Qua ratione placuit legata, quum
legatarij non capiunt,qum apud haredan fubfederint, hare *
diario iure apud eos remanere intetligi&r omni quadranti im*
putanda. M arcus, 1 n quarta hereditatis , quam per legem Edi*
cidiam heres habere dcbcret,mputantur res, quas iure heredi «
tario capit, non quas iure legati,aut fjdeicomnufii,uclJmplend<c
conditionis caufa accepit. N am hec in quarta non copulantur:
fed in fideicommijfaria hereditate refMuenda,fiue legatum da*
tum fit heredi, fiuc percipere, fiue deducere , uel retinere pajfiis
efr, ei impiitantur.Reputare quoq !; in idem fignificatm. vlpid*
nus:Pretered fi matrem aluit pupilli tutor,putat Labeo impu*
tarc eum pojfi;: fed ejl uerius non nifi per que egenti dedit,im*
putare em oportere. Deinde: Sed er fi feruis cibaria prxjlite*
rit,ucl libertis fcilicet rei pupilli neceprijs, dicendum ejl repu*
tatmmAdemfrejl fi liberis hominibus ,fi tamen ratio prxjhn*
di iujh intercedat, item fumptus litis tutor reputabit, er uiu
tica,fi ex officio neceffe habuit aliquo exire,uelproficifcL
In eofdem,de StuprunijSC Adulterium, c a p. xtv.

IN ter fluprum,zr adulterium(Modejlinus ait) hoc intereffe
quidam putant, quod adulterium in nuptam, jluprum in ui *
duam committitur. Sed lex luliadeadulterijs indifferenter hoc
uerbo utitur. Et hoc quidem continetur in libro dc R erm,CT
uerborti fignificatione. Alibi autem idem aitiStupru committit,
qui liberam mulurem cupidinis caufa,non matrimonij cotinet ,
accepta uidelicet concubina. Adulterium innupta, jlupru in uir*
- , Zine»

ELEGANTIARVM LIB. VI. *J7

ginCyUel uidua , uel puero committitur. Qyid mirrn fi plures
iurifeon fulti in depniendo inuicem diffentiant,quum unut,atq^
idem fecum dijfentiattHic non uidetur fentire em lege luitio
Sed culpa illoru ejl, qui' definitiones buiufmodi defcripferunt,
qu£ fi aptejuijfent conglntinat£,probari poffent.ut illa P dpi»
niani dicentisiL ex I ulia ftupru,Z7 adulterium promfcue Grte*
ce dppeUat. Sed proprie adulterium in nupti commit *

titur propter partum ex dltero conceptum , compofito nomwe.
Stuprum uero in uirginc , uiduafue committitur, quod Grteci
di«M fwdip appellant. Cuius definitionem approbo , illud tamen
addens , Legem luliam refte heee duo pronufcue appelldffe: non
quod omne jluprum fit adulterium , fed quod omne adulterium
fit ftuprum. N efy refte iurifconfulti excipiunt Jluprum a mi*
pta,quum etid in quotidiano fic fermone loquamur. Quale ejl
apud Quintilianum: Vxor marito dixit appellatam fe defiu*
pro dpriuigno,er fibi conflitutum tempus,z ~ locum. Et alibi :
Furtiua jlupra,raptos concubitus obijeit uel ex jilfo maritus.

Fas ejl, fieri folet. Parcius tamen fi iam fit er mater,fi in fidem
cajlitatts uxoria facunditate projecerit. Quare ego ita fentio ,
ftuprum ejfe coitum lege uetitu : qui duplex ejl. V nuceum nu*
pta,aut cum pucro,aut cum fanguine coniunftis,aut fanftimo*
molibus. Quanquam hjcc duo pofteriora potius appellamus in* *
eeftum. Alter quum uim afferimus cuilibet perfon£,ctid ancil*
U.Vnde ftuprare dupliciter accipitur, cuius pofterioris fenfus
tejlimonio ejl lex,qu£ jlupratoribus mafculoru poenam Jhtuit
decem miUim,quum p£diconibus nulla effet poena coujlitutt .

In eofdem,de Inftratum,^ Stragula, c a p. xlvi.

INftratmivlpianus inquit) omne ueftimentum continere,
quo amicimur, Labeo ait. N eque enim dubium , quin flrd*
gula ueftis fit omne paUium.videtur vlpianus inteUigere jlra *
guldm uejlem ejfe uejlimentum hontiuis,quo amicitur,quale ejl
Grxcorm pallium. Vt enim Romani togati dtoga,fic Gr£ci

E 3 palliati

43« LAVRENTII VALLAE

patliati 4 pallio uocantur. Ego nero non memini reperiffe mt
flragulam ueflcm in huncfenfum , fed in opertorium, lettorum
V»nUb.4.d *p0tiwt}Ubicr dormiebant,*? difcumbebant. Quod Varro te*
*“* ** jhtur de culcitra loquens: Ac quicquid inflemcbant,a flemen*
do Jbagulm appellabant. Et equorum 9fimilim$ , quorum
cperimentu etiam inflratum uocatur. Hic iUud admoncbojn *
uerti frequenter fignificatu uerbi , ut in hoc ipfo uerboftemo:
Sternimus quidem uefles himijamos arboru, fiores , cr mula
huiufmodi.Tamen frequentium dirimu* jlerno humum floribus ,
ramis,ueflibu*. Hinc e)l,quare dicimus toros , leftosfy jlernere,
er equum flernere,non quia pnt diuerfi fcnfius , fed quia refoU
„ uuntur.ut fit flernere,uerbi gratia,leftos,et equos tapetis yidem

quod flcrnere tapea leftis,er equis. C ulcitra autem efl tam U*
nea,jlupea,er fi quid eft huiufmodi,qu<<m plumea.
fn«ofdc,dc PuIfatio,$£ Verberatio, cap. x l v ii,

IN ter pulfationem, er uerberatione , V Ipianus ait hoc inter*
effeyUt offilius fcribitiVerberare efl cum dolore cadere : PuU
i farefi nedolore.Sed cum utriufq ; uenia, non efleiufmodi inter

hac uerba diffvretia. An quum uerberamu * frumea, cwm dolore
uerberdmusfAut pulfamus potius,qum uerberamusiE t iumen*
tum quum fentit ex flagellis dolore ,uerberaturi quum non fena
tit,pulfaturiAn Entellus ille Vergilianus , fine dolore pulfabat
Dareaf Sed (ne multis) quis non uidet uerberare effe , uerbere
caderefquod efl infhrumentwm longum,er exile,qualis efluir «
gdybaculus, fufhsJorOyflagellumy jerula,arundo , er fi quid efl
finule. Nec aliter diftum efl uerberare d uerbere,quam flagela
lare a flagello, fufligaredjufle. N amuerbera licet oro uerbe*
ratione accipiantwr,tmtn rem corpoream proprie fignificant ,
utflagella,qua funt proprie fummitates fomentorum. Quin *
ttfjanu | . ignes ex proximo raptos,uerberaq; qua cafus obtu*
Ierat. Pulfare uero efl graui,ac uchementi iftu cadere , nec tum
injlr umento longo ,er exili, quam breui, ac rotundo , ut pie

gnis.

ELEGANTI ARVM LIB, VI. 439

gnis,ut calcibus, ut maHcis,ut faxis, qu£ manu tenentur : quim
alium percutimus in fimlitudinan tympanoru , qua manufuU
ptntur.nec ejl fcmel , fed multis i fi ibus percutere. N an que non
proprie pulfatu aliquem dixeris, qui fcmel pugno percufus cji.

Adeo non tninor iniuria fit ex pulfatione,quam ex uerberatio «
ne,pr£ter eam caufam,qud modo dixi, quod et pulfatio,v ner»
beratio ejl mula percupio, quedq; pleru q; puljatio fit in facie .

Et ob pulfatos ccru legatos Lauretes T atium rege occiderunt » UuLiib»*.ab
qui non puniffet propinquos fuos,qui Laurctibus hanc inimd '
ficerant. Etipfa incufiio calcium contmeliofifiima ejl , fapt
etiam mortifira,utique fi fiat in £grum,in fenem,in pucrm,in
pragnante.T aceo,fi alia re quis alterum pulfauerit,qum ma * ’
nu,aut pede: quum uicinus meus uxerem folitus fit non modo
pifiiUo,uerum etiam mortario « creo pulfare, ut no crebrius puU
fet ipfirn mortarium. Difium ejl autem a pello , quod ejl per *
cutio, cr firio:ut apud Marcum Tullium libro primo dediui*
natione : Vt pelluntur aninu ucbementius,fiepc etiam cura,zT
timore . Ef in fecundo: N um igitur , quum aut mures Babylo *
nis,aut Homeri faciem cogito , imago illorum me aliqua pellitf
In eofdem,dc Pellex 3C Pallace. cap. xlvmi.

PEliicem apud antiquos Mafurius , Paulo tejhnte , feribit
libro Memorabilium , eam habitam , qua quum uxor non
cffct,cum aliquo tamen uiucbat. eamq j nunc uero nomine ami*
cam , paulo honcjliore concubinam appellari. C. flaccus in li*
bro de iurc Papiniano feribit. Pellicem nunc uulgo uocari,qu£
cum co,cui uxor fit , corpus mifceat . Secundum quofdam ea,
qu£ uxoris loco fine nuptijs in domo fit , quam Grxci jrofc-
taxjjp uocant. Hora utrum}; uere fcnfijfe,cr dixiffc arbitror, fed
wnen pro fufeepti operis officio admonere debco,peUice apud
oratores, er poetas cam demum haberi , qu£ cum eo , cui uxor
ejl, corpus mifcet. ideoq ; luno femper profequitur pellices ,
qux fibi uxori louem prariperent. vnde Plinius lib.x x x v. cap.*»,

E 4 uerbo

440 LAVRENTII VALLAE

.uerbo Graeco maluit uti, quum de Alexandro loqueretur,quem
confhxt eo tempore calibcm fiiij]e,quum Apellem fcorto dona *
uit , quam ucteri (fi uerum cjl) Latino , pallace potius , quam
pellice. 1 ta autem ait: N amq; quum dilefinm fibi ex pallacis fuis
praecipuam nomine Campajpen nudam pingi ob admirationem
formae ab Apelle iufiijjet. Quo fit, ut Curtium ubi de eode Ale *
xandro,cr alijs loquitur,c£terosq^ feriptores opiner pallacen
potiitf,quam pellicem pro concubina calibis hominis dixijje,
G?p.u. culpaq ; librariorum in editionibus effe uitiatum. Suetonius de
Vefrafiano loquens , pallacarum dixit,non pellicum. Et alibi
quoq;,cr TitusLiuius,multiq; alij Graeco nomine utuntur. Sin
aliter inuenitur,librarioru (ut dixi ) uitio dandum ejl,cuius rei
hoc argumentu ejl,quod non refte quis dicitur habere pellice,
fed uxor. Et ejl nome relatiuu ad alterius uxore, cuius cum uiro
remhabet,non autead mafculumwec rette difturos fuijfereor
oratores illos, qui pallacen dixerut,fi pellice dixijjcnt, ut patet.
In eofdem, de Cauillatio, c a p. xux,

' TV T A tura cauillatiouis , quam Graeci chSjum* appellaucrunt,
1 M haec eft,ut ab mdenter ucris per breuifiimas mutationes
dift>utatio,ad ea quae euidenter falfa funt,perducatur.Hoec duo s
bus in locis vfpianus. C. autem inquit: Si calwmnietur,ej mo*
retur, er frujlretur. Inde calumniatores appellati funt,qui per
fraudem , e r frufkationem alios uex arent litibus. Inde er cau
uillatio didb ejl. Caius nullam fecit mentionem de euiden*
ter uens,dut euidenter falfis , nec de breuitate. Nec puto faci *
endam fuijje , quum plerunque cauillatio jit tcftn, cr infrdio»
fa,multisq;,dc longis frequenter ambagibus utens , er quae uix
db acutis deprehendatur. Quare cauillatio ejl fubdola ratio,
quam nos confcij nobis mendacij , uincendi tamen caufa pro*,
ferimus. I n hunc fenfum femper iurifco fulti ufi funt,cr Quin *
Siliani frre feculum. Cicero autem pro genere quodam jace*
tiarim , er hunc imitatus Aulus Gellius : Titus Liuius utroque

modo.

441

ELECANTI ARV JM LIB. VI.

mode. I pfe quoq; Cicero definit libro fecundo de Ordtore,din
cens:Etenim quum duo Jint genera facctiarum,a\terim aquae
liter in omni fermone falfum,alterum perdeutum er breueifue
perior cauillatio, altera dicacitas nominata ef. Catarum C dius
uidetur fentire,idem effe cdlimnidri er cauiUari. Quod no feri
tit Mdrtianus,tantum dccufdtori tribuens calumniariiquii ait,
Cdlimnidri ejfefdlfa crimind intendere : quod per legem iUdm
decldrdtur x 1 1. tibuUrum:Cdlmnidtor idem patiatur,quod
reus, fi conuittus effet.

In cofdem5de Pr aeuaricator,T ergiuerfator,<36
Calumniator. cap. l.

PKauaricatores, V Ipidnus inquit, eos dppeUamus,qui cdn*
fdm dduerfdrijs fuit donant,zr ex pdrte datoris, in pdrtem
rei cedunt. Av udricdndo enim praudricdtores difti funt. idem
dlibi : P rsuuricdtor dutem eft, qudji udricdtor , qui diuerftm
pdrtem adiuuat prodita cdufd fud. Quod nomen Ldbeo a udrid
certatione trafttm dit. N dm qui pr<euaricatur,ex utraq ; pare
te confiftit. i n primd definitione uidetur fentirc , prxuaricde
tionem in folum dftorem cddere,in fecundd uero etid in reum ♦
Sed forfitan er hic de folo adore fenfit , cui dffentiri uidetur
Martianus,qui dit: Accii fatorum temeritas tribus modis dete *
gitur,cr tribus poenis fubijcitur. Aut enim calumniatur, aut
pr<eudricatur,dut tergiuerfatur. Cdhmnidri,cfl falfa crimind
intendere. Vr<cudricccri,efluerd crimina ab fcondcre.T ergiuer*
fari ,in uniuerfim ab accufatione dejfflere. Et pdft iterum:
Praruaricatorem eum effe oftendimus,qui colludit cum m>,er
translatiue munere accufandi defungitur, eo quod proprias
quidem probationes difiimularct, falfas uero excufationes ad *
mitteret. Quod nos quidem ueru fatemur ejfe,legemq; antiqui *
tus de prxuaricatoru poena fuiffe,ut Cic.Philipp.lib. i i.Vfreor
Patres Cdfcripti,ne ( quod turpifiimu ejl) prxuaricatorc mihi
eppofuijfe uidear. Catcrum (ut prxtered,quod Cicero idem in

U i Parti

44* LAVRENTII VABLAE

Partitionibus ait,pr£uaricatione definiri nunc ab accufatore »
nunc a reo corruptelam effe iudicip reperio nonunquam pr£*
tutricatore ex parte rei quofyneq; perfidia tantum,ac malitia,
fed imprudentia etiam ,er negligentia peccdtem. Quintilianus
infeptimo:Vtin prxuaricationum criminibus , ut abfoluatur
reus, aut innocentia ipfius fit,aut interueniente aliqua potefta*
te,aut ui,aut corrupto iudicio,aut difficultate probatioms,aut
prxuaricatione.nocentcm fiijfe confiteris,nulla poteAas obfi*
fiit, nulla utiicorruptwm iudicium non querem,mdla probddi
difficultas fuit.Quid fupcrejt , nifi ut praruaricatio fuerit ? Hic
pro perfidia accufatoris accipit, alibi ticro aliter. Sed dcuiu
caufa loqui fuperuacuum ejl. Ego in uniuerfm neq j oratorii
puto cjje unquam prtuaricarimccfc litem intclligo,m qua pars
utraqi idemuelit. ldeoq. ; praruaricatcrcm appellamus,quicil(fc
4 prarferipto officij fui deflexerit, atq; aberrauerit. Phn.libro
Cap.19. x v 1 1 1. Arator nifi incumts,pr£tiaricatur.Tlinius lunicr ai
flpiftao.iibw, comelim Tacitum: Alioqui prauaricatio efitranflre diceda.

Prtuaricatio ejl etiam brcuiter,cr cttrflm attingerc,qti£ funt
inculcanda, infigenda,repetenda. Et Adam praiutricatu fuiffc
dicimus. T ergiuerfari uero non ejl (quantm ego intclligo) ab
accufdtione defi flere. Illi uidentur ex hoc trahere fignificatio «
nem, quod qui terga uertunt,d pugna defiflunt. Verutimen no
protinus,qui terga uertunt,d pugna dejiflunt,utPmhi. Itacfc
quiuertentes terga,adhuc tamen pugnant, nec rationibus uo*
utnt fcuiftos agnof<flre,tergiucrfantur. Cicero de Officij i !i*
! bro tertio : Atque in his tamen tribus generibus,quoquo modo
poffunt , no incallide tergiucrfantur. Prudentiam introducunt
/dentiam fuppeditantem uohiptates, depellentem dolores. For-
titudinem quoq; aliquo modo expediut,qutm tradunt ratione
negligeda: mortis,perpetiendiq ; doloris. Etiam temperantiam
inducunt,no fdcilime illi quidan, fed tamen quoquo modo pof *
funt. Dicunt enim uoluptatis magnitudine dolom detrattionc

ELEGANTIARVM LIB. VI» 44»
J feri Nunquid qui hoc dicunt,aut defiflunt db accufatione,dut
accufajfe fe iudicdti I dem pro Kofcio C ornccdo: Attede quafo
P ijo F annij uultum,er hucatq ; illuc tcrgiuerf m tem, tcftimo»
nium contra fe dicere cogo. Erat autem Fannius accufator,

' quem, fi omnino ab accufatione defifteret,no infequeretur iure
patrocinij C icero, fed uiftum,noUe torne dare manus, obiurgat .
hiuius lib. 1 1, ab Vrbe cotidia : Mouebant hac confiulem , fed
tergiuerfari res cogebat.id efi,no agnofeere ueritatem,zx eam
quibufcunfy rationibus poterat difiimulare,cr quafi fubterfu »
gere. Tertium autem uerbum ab eodem Martiano definitum
(de calumnia loquor ) meretur er ipfum aliquam emedatione:
quod no modo apud Ciceronem pro cauilldtione accipitur , no
iUa quidem mouente rifum, fed ea qua Cicero ipfe non utitur:
ut de Offiojs lib. i.Exiftunt etiam fiepe iniuri<c calumnia qua»
dam , er nimis callida , er malitiofa iuris interpretatione. Ex
quo idudySummum ius,fumma iniuria. fed etid apud Quinti»
lianu nonunquamiut ibi,Quamuis exiguo diuifus ftatio opem
non firet, no fuccurrct,ut hac faltem fe calumnia defindat:non
abii , no reliqui,no abfcefii, netfc pede ( ut aiunt ) uno 'a parete
di fcefii. Alios qi coplures, quorum er Caius ejl,ufu quofy pro •
bante,pcr que utraq pars iurat de calumnia uitdda. Nimirum
de cauiUatione eo magis,quod caluniari pro cauiUari dicimus,
qu£ uox quatuor primas liter as habebat eafdem cu calumnia *
ri. P oftresno probatur hoc ex illo Digeftorum loco,cuius titu»
lus cfl:Si mulier uentris nomine calumnia! caufa in poffefiione
fuiffe dicatur. Calumnia fcilicet,ibi inteHigitur dolws malus.

Incofdcm,dcFcrri,Portari,Agi. c a p. h.

FE ni proprie dicimus, Caius inquit, qua quis corpore fuo
baiulat. Portari ea,qu£ quis iumento fecum ducit. Agi ea,
qua animalia funt. In hoc ipfe Caio ajfentior,nifi quodPor»
mreejlfuo etid corporefinterdum etid magis quam fine. Quis

enim

444 L A V R E N T I I VALLAE

enim neget iwmenta portare* qu<e qum homines imitantur,!?
JUU.fce.j. ipfi portare dicuntur. Terentius in Andria Mi homo, quid
ifthuc obfecro efifQuo portas puerum*- Horatius:

-Nc forte fub ala

Tafciculum portes librorwm,ut rufticus agnum .

E tab hoc compojita: Deportauit Verres amicam deprouincid.
Deportauit Pompeius beneficio Ciceronis tcrtiu triumphum.
Multi imperatores uittorem exercitum reportauerunt . quafi
reduxerunt. Agere autem non uno modo dicitur ,fed de uno
tamen non tacebo. Martiolis libro primo epigrammaton :
Bplg.47. Semper agis caufos,cr res agis Attale femper.

Ejl,non efi,quod agas, Attale femper agis.

Si res, e? cauf£ defunt,agis Attale mulas.

Attale (ne quod agas defit ) agas animam.

JBpl i?.Ub,8. c^elius ad Ciceronem:Hortenfius,quum hos Uteros fcripfi,anU
,cpu mam agebat, id cjl,expirabat.

In eofdem,de Conuirium,^ Malcdi Aum. cap. lil.

COnuitium apud vlpianwm iniuriam efje Labeo ait.quaji *
malcdifturn iniuria non fit. Addit idem LabeoiConuitium
dicitur uel a concitatione,uel d conuentu. hoc ejl,d collatione
uocwm. Quum enim in unum complures uoccs conferuntur,
quafi conuociim ejl. Sed quod additur d pnetorc aduerfus bo*
nos morcs,no omnem in unum collatam uocifvrationc pnetore
notare, fed eam qua: bonis moribus improbatur,qu£c £ ad infi*
miam,cr inuidiam alicuius fteffat. Et iterum: Conuitium autc
non tantum pr<efenti,ucrum abfenti quoque fieri pcjfe Labeo
feribit. Proinde fi quis ad domum tuam ucnerit te abfente,co *
uitium ejfefattum dicitur. Item fi ad Jhtionem , uel tabernam
uentu/m fit, probari oportere jtcijfe conuitium non tantiim is
' uidetur,qui uociferatus efi , uerum is quoq ; , qui concitauit ad
Uocifirationem alios,uel fubrmfit,qui uocijirarentur. Et pauli
pojl: Ex ijs apparet non omne maledifim conuitium ejfe,fed

ELEGANTIARVM LIB. VI. 445

id folum,quod cum uociftratione ditium eft. E t fi uc unus, fiue
plures dixcrintyconuitium eft,quod in coctu ditium eft. Quod
autem in coctu nec uociftratione dicitur yconuitium proprie no
dicitur , fed infimandi gratia dicitur. Ex ipfa nominis etymo *
logia argumentum fignificationis Labeo fumpfit. Sed quwnt
fdfa fit etymologia , filfa erit er definitio. Quumcfa fklfa fit
definitio } /olfit erit e r etymologia ✓ Quis enim Labeoni credat
conuitium a concmtioneyaut a couentu ditium,aut collatione
uocisyquafi conuocium,quum fit alia propria magis fiue ety * .
mologia , fiue expofitio per compofitionem a con,er uitiumf
uel a conuitoyquafi uiandum,cr uituperationis caufa futium *
Habet autem conuitiumyuiyno brcucm,ut uitium, fed longam,
ut uito. Licet conuito aliud fignificetyqudm couitiwmyfi modi >

fignificat idemyquod inuitoyno obtiatyquum a fuo quoq $ finu»
plici,qucd eft uitoyinfignificatione magis ditietyqudm conuU
tium d fuoyfiue illud fit uito , fiue uitium. Ipfa quoq ; con pra*
pofitio in bonamycr malam rem accipi folet , ut conficio , pro
perficiOyCr pro eoyquod eft confauciando trucido, inde coft*
tiores ftrarum. Conuitium igitur , d uitiim , uel potius d uito
defcendityut uitupero:txjnetfi no omnino repugne feribi per c,
ut quibufdam placet9non per t. Et hoc quidem de etymologia,
qua fi pro Labeoneyvlpianoq;ynon pro me fdceretytmen dea
finitioni repugnare audercm3nufqu<tm reperies apud fummos
uiros hanc differentiam cuftoditnm inter conuitium , er nude*
ditium. Inter qua ( fi qua eft) hac erit , quod conuitium eft
maleditium contu/meliofum. Quintilianus lib.v 1 1. Sic autem
praparabit atiione prima indicum animos , ut noluiffe potitis
obijcereyqudm non potuijfe credatur. E oq; fatius eft , omni fe
ante atia uita abtiinere conuitio , quam leuibus y autfriuolis ,
aut manifttie fiifis reminceffere , quia fides cateris detrahi*
tur.cr qui nihil obijci^otmfifie credi poteft maleditin tonquam
fuperuacua ; qui uana congerit, confitetur uanum in ante atiis

<trgn

446 IAVRENTI! VALLAE

argumentum. Ex his uerbis plane datur intedigi nec uodfirO*
tionc utique jieri conuitiwm,nec aliud ejfe quam maledittum.
Cicero pro Celio: Maledittum autem nihil habet propofiti ,
preter contumeliam:qu<e fi petulantius iaftntur , conuitim :
jin fkcetm,urbanitas nominatur . lUud autc uerbwm inuidiam ,
quo Labeo, fiuevlpianus utitur,quid mirum fi Accurfim non
intclligit i qui inlnftitutionibus,ubi dicitur. Appellatione au*
tem ligni omnis materia fignificatur,ex qua edificia fiunt : fic
interpreatur,ut cementa, & lapides, immemor d iurifcon fultis
■ exponi materia pro ligno ad edificia utili: qudqudmcT Cato ,
cr varro,zr Columella, er Plinius , qui de agricultura feri *
pfere,alijq} unam etiam drborem, particulam^ iUius materiam
appellant,cr breuiter omne lignum.

Incofdcm,qu3cfinc Verficoloria. cap, l i i r.

VErficoloria apud lurifconfultos uocantur, que natiuum
colorem muaueruntiut uefles fi albe fint,aut nigre, fub*
nigre ue , quales cx lana non tinihi folent effe color ie, fi in
alium colorem tinfte fint,uerficolores nominantur. Ceterum
DcBdb.lL)* uixinhunc fenfum reperimus. Nam Cicero collum columbi,
pauonisfy , er eius caudam uerficolorem uocat , er nonnulli
aquam marisiuel quod uerfat,ej 'nutat colorem subinde,uel po
Cap»6* tius quod fit difcolor.ut apud Plin.lib.x x x v i. Subit metem
nonjuijfetumautoriatem maculofo marmori , quam ficere e
Thafo Cycladum infularum una, eque er e Lcjbojiuidiushoc
God.lL &cap. paul6,uerficolores quidem macules habens. Et in eodem : Pri*
mum ( ut arbitror) uerficolores iftas macules Chiorum lapici*
Cap .xCdine oftenderut,quu extrueretmuros.Etin eodemiV eluti qini
calculi fiunt,quos quidam abaculos appellant, aliquos etid pltt
Cap.»). ribws modis uerficolores.Et in x v Anges poftea turba pruno *
rm,uerficolor,nigra,candicas. Hordearia appellativa comita*
Cap.». tu jrwgw eius. E tinxx v.Verficoloribus uiperaru maculis. Et
C»p.e. ia xx vui, Nudum animal pauidius exi$imatur,cr ideo uer*

ficoloris

ELEGANTIARVM LIB. VI. 44*
pcoloriseffc dernmtionis.Per quod apparet collum columba,
pduoMsq;,er caudam,aquam<fc no ideo uerjicolorem dici,quod
uerfat colorem , fed quod, diuerftm colori habeat . Alloqui fatis
habuijfct Plinius dicere , Et ideo uerficolor ejl , nec adiungere
demutationis . Neq; ueroueftesab hac fignificatione comunt
excipienda funt,putandaqi folaipfe uerficolores ia demum
diciyjt lana tin&i t cofitta jiierintiut apud Quintdianwm:Dim
in his,de quibus erit quaSlio,menunerimus non Athletarum to*
ros , fed militum lacertos effeynec uerjicolorem illam , qua De*
metrius Phalereus dicebatur uti,bcne ad fbrenfem puluerem fi*
cere. Apud T itum uero Liuim e fi, fecundo Punico bello , in*
terdittum fuiffc matronis,ne uerficoloribus ueftirentur.Quod Maced*
qualiter accipiendum fit Valerius Maximus lib. i x.fignificat,
dicens: Quam famina tollere cupiebant , quia in his nec ucflc
uarij coloris uti,nec auri plus femiuncia habere,ncc iunfto ue*
biculo propius urbem mile pajfus,nifi facrificij gratia uehi
permittebatur. I demLiuius alibi ait: Corpus alteri magnitudi *
ne eximium,uerficolori ue&e,pifliscfc,cr auro calatis refulges
armis. Profefto de uarij coloris ucftc locutus efl. Et iteru/mz
Tunica auratis militibus ucrficolores:argentitis,linte a candi*
da. N am illud Vergili j:- Vcrficoloribus armis . exponit Ser* Acatii, r*
uius dcpittiSyper quod bellicofus oftenditur.

In eofdetn,de Pcncs,<SC Apud, cap, l i i i i*

PEncs te,utvlpianus ait,amplius efl,quam apud te. Nam
apud te efl, qualiter cunq; a te tenetur. Penes te efl , quod
quodammodo pofiidctur.Et ante hunc le Rus Pompeius: Apud, WUih,»*'
er penes in hoc diffirunt,quod alterum perfona cum loco fi*
gnificat:alteru perfona,cr dominium, ac potc&atc : quod tra*
bitur a penitus. Perfona cum loco Fekus accepit pro perfona
er locu:ut,apud Vlatonc:zr,apud fbru:id eft,in Platone,cr in
firo:quorum utriufh; definitionem probo,iUudcp addo , penes
dum tantum ad perfonam refirtwr , non modo dominium adefft

44t LAVRENTII VALLAE

fignificare,uerum etiam laudem,ac uituperationcm. De laude,
ut C ic.in B ruto: Cuius penes quos laus adhuc fuit,nonfuit ra*
Oedaw.9. tioms,ac fcicntia. Deuituperatione}ut Quintilin Gladiatore :
V creor ,ne illius inexpiabilis, cr fcpereprehenfi odij alij culpa
uideatur penes patrem , qui tm facile irafcitur . illud quoque
quod crebro ufurpamus , fides penes autores fit, er in laudem,
er in uituperationem firmi accipitur,quafi laus ueritatis , aut
uituperatio filfiatis penes autorcm fit , ad quem fteflnt fidem
rei, cuius autor cfl, facere. Ad me certe ifh uel laus , uel uitupe *
ratio non faeftnt,qui hoc non affirmo, fed ad alterum autorem
relego. Quod de laude,ar uituperatione dico,idem accipio de
, commodo,cr incommodo:utLiuius,vt penes eofdem pericula

beUi,pcnes quos pramiacffent. Nonnunquam etiam loco fer*
uit,ficut apud Cic. lib. 1 1 1 1 .ad H ere. Ita petulans es,atq; acer.
Ut ne adfolariu quidem (ut mihi uidetur) fed penes fcend,et in
eiufmodi locis exercitatus fis. Penes fcend,id eft,apud fc enant.
In eofdem , de Patres , Maiores , Pofteri , 8C
Minores. cap. tv.

PA tres,inquit Paulus,ufque ad tritauos proprio uocabulo
nuncupantur apud Romanos. vlteriores,qui non habent
ftcciale nomen maiores appellantur. Item liberi ufj} ad trine*
pote: ultra hos,poftcriores uocantur.Sed cum uenia Pauli neq;
ufus in hoc,neq; ratio cofentit. Omnes enim,qui ante nos fue *
runt,utiq ; qui liberos reliquerunt,atq; id in noibra ciuittte,ma
iores dicuntur.qui uero pojl nos,pofleriores. Cicero in Sallu *
ftium:Ego meis maioribus uirtute mea pr<eluxi,ut fi prius noti
non fuerint,a me accipiant initium memoria fua.Tu tuisuia,
quam turpiter gefiifli , magnas offudifli tenebras , ut etiam fi
fuerint egregij ciues , certe uenerint in obliuionem. Nunquii
Cicero ait fe praluxiffe illis tantum,qui fupra tribuam fuerut ,
Sallustium uero tenebras offudifie* An potius ut quifque i
Cicerone,atq j SaUuftio recenti fimus erat, ia illi maxime horu

utrunefc

449

ELEGANTIARVM LIB. VI.

utrunq ; uelpraluxijfe, ucl tenebras offudififiei An fi quis claris
maioribus ortus quaraetur , non inulto magis is dicatur , qui
patrem,auum,proauum,abautm,atauum,tritauum,claros,cats
tcros autem obficuros habuit,quam qui ijfh econtrariofHoc ne
ipfe quidem Paulus negaret. I nfuper patres non opinor ufefc
ad trimos pofifie deduci. Quum enim dicimus patrum memoria
aliquid fittum effie , de proxima atate femper intclligimus3non
de illa etiam fiexta . Dixi de maioribus ,er patribus . Videamus
de poftaioribus, fiuepofteris . Idem Cicero eundem locum Jie
profequitur.Quare noli mihi antiquos meos olicthre . Satius
enim efi,me meis rebus gefhs florae , qium maiorum opinione
niti: er ia uiuere , ut ego fim pofteris meis nobilitatis initium ,
er uirlutis exemplum . Ita, opinor , non patinebat ad filium,
non ad nepctem}non ad pronepotcm,non ad abnepotem , non
ad trinepotem T uliiana nobilitasse? uirtutis imitatio, fed 'a fi*
lio trinepotis inccptura,quia ab eo pofieritas Tulliana initium
acceptura aat,qvum potius tunc effiet acceptura occafum . Ide
alibi : Ncc uao dubitat agyiccla ( quamvis fit Cenex ) quarenti^CnoMuc
cui faat , refigendae , dijs immortalibus , qui me non accipae
modo hac a maioribus uoluaunt , fed etiam pofteris prodere.

T aceo quod Caius Caligula nolebat folos pofteros filios effie ,
nec iura conceffa poftais ad nepotes pauenire. Sed ne cou/aria p!»?.00*
queat , non pofitum exemplum peflaiortm , fed poflaorum
effie , Quintilianus in x 1 1. Maluit enimuir fapientifiimus,
quod fiupaeffiet ex uita fibi paire , quam quod prataififiet : er
quando ab hominibus fui temporis parum intelligebatur , po *
fteriorum fefe iudicijs rcfauauit . N efeio tamen an potius le*
gendum fit poftaorum,ut intclligamus,boc quam illud nomen
effie ufitatius , er non modo ad eos , qui ex nobis geniti fiunt, * . _ ...

Jed ad umuerjos qui pojt nos aunt patinae . I n eundem opic celebratus ho
nionis errorem incidit Sauius , qui in oftauo Aeneidos ait:Mi * nos<lx,J<¥ n"
neres non dtcimus+nijt quoties graduum deficit nomen, ut pa * rcdiem.&c.

F ta, filius.

**o LAVRENTII VALLAE

ter, filius, nepos, pronepos, abnepos, atnepos . Vbi ijli gradus
deficerunt,mcrito iam dicimus minoresificut etiam dicimus ma*
iores pofi patris,aui,proaui,atauiq; uocabuhm. De maioribus
fatis modo diftutauimus. Alterius nominis ratio eadem uno ex*
eniplo fatis probabitur,eoqi(quia cum Seruio expofitore Ver*
gitij agimus) Vergiliano ex primo Aencid.

Hunc latum Tyrijsq ; diem,Troiaq ; profiftis

Ejfe uchs,noftrosq; huius mcminijfe minores.

quis non uidet Didonem locuta de parentibus, qui tunc erant,

eorumq; fihjs,natisq; natorm,er qui nafcerentur ab illis, non

autem de filijs atnepotum,er deinceps,qui illius diei meminijfc

non poterant,ni(i id a parentibus accepijfenti

In eofdem,de ViAus,^ Penus. c a p. lvi.

V litus ucrboivlpianus inquit)continentur qua efui,potui ,
cultuiqi corporis, quaq; ad uiuedu homini nccejfaria funt.
Veftem quoq;uiftus habere uiccm Labeo ait . Catera quibus
uiuendi, curandiq ; corporis noftri gratia utimur , ca appella *
tiotie fignificantur. N e hoc quidem aut ratio, aut ufus proba *
uit.Viftus a uiuendo uenit. At uiuere fine uejlitu , cultuq; cor *
pons licetyUt in Aethiopia : jineefu, potuq > non licet . ldeoq;
femper difiinifa hac duo repcrimus,cr femper addi ait erum (de
uejlitu loquor)quia alterum,quod efl uiftus,hoc etiam fignifi*
catum no compleftitur.alioqui na diceretur uittus,er uefiitus.
Significat etiam uittus genus uita, quantum ad mores , ut qui *
buscrn quis uiuat, er a quibus infiituatur,er quibus moribus.
At neq ; de penu lurifconfultis affentior , multa qu<e ad uiftim
non pertinent penuicedere uolentibus . P otior apud me breuis
Lib.i. dia Ciceronis definitio ualebit in libris de Natura deorum : Efl
enim omne,quo uefcuntur homines, penus.

In eofd?,de Pignus, & Hypotheca, c a p. lvii.

IN ter pignus,er hypothecam tantum nominis fonus differt .
Hac Marianus, \lpianus ucro ; Proprie pignus dicimus,

quod

ELEGANTIARVM LIB. VI. v'4?i
« fuod ad creditore tranfif.hypotheca autc,cum no trafit poffef*
fio ad creditore.Ego magts cu Mdrtidno fentio: luslinianus cu
Vlpidno in Institutionibus, dicens, Na pignoris appellatioe ei
proprie rem cotineri dicimus,qu£ fimul et id traditur creditori ,
maxime fi mobihs fit At ed qu£ fine traditioe,nuda couentione
tenetur,proprie hypotheca appellatione cotineri dicimus . Sed
no ejfehanc di\firetia,ex eo argumentu efi,quod alteru Latinu ,
alteru Gr£cu,fit£ utrunq; deferuiens lmgU£.Pignus dutem non
tantum creditori datur, fed inter paratos fecu decertare mutuo
cjjvrtur,<zr apudfequeilru deponitur. Vergilius in Bucolicis, Ectog.j,
-Ego hanc uitulamlne forte recufes ,

Bts uenit ad tmlttramfbinos alit ubere foetus )

Deponoitu dic,mecim quo pignore certes.

Qui tamen fenfius rarifiimus eft.Nam illo figurato crebrius uti*
mur,ut apud eundem:

lpfe pater dextram A nchifes haud mula moratus Ac*. j.

Dat iuueni, atq ; animum pr£fenti pignore firmat.

Quafifiicatfecurum ficit,ut qui dat pignus, a' priore fignifU
cato dicimus pignero ,er oppigneroiboc efi,do aliquid arrabo*
ni qua quidam arram appellant. E t repignero , quod eft recipio
pignus foluto debito.Propter h£c uerba quidd (quorum ejl P rU prifclib,<«
fcianus) existimant pignus in huncfenfum,cr in aliu proximu ,
habere genitiuimpigneris:in illum quo fignificamus filium,&
per abufionem coniunftifiimas [anguine perfonas , habere gc*
nitiuum pignoris, vndeenim oppignero , er repignerojn*
quiut habcremus,nifi pignus pigneris fkcereti No inepa quide ;
ratio fed quid rejfiondcbunt,qu6d quu babcamusfocnus fano*
ris,ficit time faner o,zr fanerori I de Prifcianus ait, 'antiquos Lib>«
dixijfe etiam faneris. Nec tamen, ut ei credamus , exemplo pro*
bauit.Quid quod ex frigus fHgoris fit refrigero i quid quod ex ■
tempus temporis fit tempero f ex littus littoris fit oblittero f ex
penus penoris (ut fentio ) fit penctroi additu t , quafi ad locum
* F * penoris

■y

41* LAVRENTII VALLAE

penoris intro.Tam enim penus, quam penetro breui primd fyU
laba ejl.Aut mihi quidc propria, & aera pignoris ftgnificdtio
effe ei uidctwr , unde ucrbd deriuantur . N ihil enim illi alij /i*
gni ficato cum his uerbis : e rfilij ( ut fentio ) non alia ratione
appellati funt pignora,nifi quod pignus quoddam inter coniu*
ges funt, tum uinculi , ne aliter forte diuortium fieret, tum cha *
ritatis. Cuius rei argumentum efi , quod legimus fepe pignord
Cap.7. fUioru , ut apud Suetoniu in Tyberij uita:Comuni$ filij pigno *
fo Augu(U.»i ra.Etiterum:Tdmmarium,quam faminarum pignora.

In eo(clem,de Ferrumino* c a p. l v i i i.

F'Erruminatio,Caius apud Paulum ait , per eandan materia
facit confufionemipUmbaturd non cfficit.lde fentire uide «
tur Pomponius,dicerts:Si tuum fcyphum alieno plumbo pium *
baueris^lienouc argento fbruminaucris,non dubitatur fcypku
c tuum effe,ej a te refte uedicarLScyphu enim argenteu intolle*
'1p‘n* xit.Cum ijs pleriq; no fentiunt,quoru efl Plinius, qui libro de *
cimo 4ir:Nd(T; furculo fuper bina oua impofito,ac ferruminato
alui glutino,j ub dita ceruice medio, aqua utrinq; libra, depor*
txnt alio.Ferruminato dixit,quafi agglutinato materia illa. 1 de
Cap.37. x i.E t medulla ex eodem uidetur in iuuenta rubens,in fenedute
albefccsinon nift cauis hac opibus, nec cruribus iumentoru, aut
cammiquare fradn non ferruminatur . Quaft non glutinatur ,
Cap.7. nec codlcfcit,cr colligatur.] dem x x x 1. Carrhis Arabia op*
pido,rmros,domos(p, mafiis falis faciunt aqua ferruminantes .
Cip,,y* quaft glutindtes.lde x x x v. Calas quoq; ufum bitume pra *
Cap.tj. buit,ita ferruminatis Babylonis muris. Ide x x x v i.E amaxU
me caufa,quod fulto calcis fine ferrumine fuo camcta coponun*
Cap.t6. tur.Quafi dicat glutino. er in eodetvitrum fulphuri concodu
ferruminatur in lapides, quaft conglutinatur in forma lapidis.
Cap.*. ide x x x v 1 1. Infefhntur plurimis uitijs , fcabro ferrumine,
maculofa nube,occulta aliqua uomica,praduro, fragiliq j cetro.
quaft glutino,*? comiffura, fiuc iundura,ftue ligatura . Ergo

ferruminatio

45|

ELEGANT1ARVM L1B. VI.
ferruminatio non ubiq; per cande materiam facit confufionenty
fed interdii quoque per alid.Plumbatura per folu plumbu efju
cit confufione,ut ipfm indicat nome , fi bxc cofufio diceda efl.

In eofdem,de Vcterator,S£ Nouitius. cap, lix.

SEruus,ut cft apud v enuleiu/m,tzsn ueterator , quam nouitius
dicipotefhfed ueteratorem no ffiatio feruicditfcd gcnere,GT
caufa effe <ekimandum Cxlius ait . N am quicunq. ; ex uenalitio
nouitiorwm emptus,alicui miniflerio prxpofitus jitjhtim eum
ucteratoru numero efie. N ouitiu autem no tyrocinio animi , fed
conditione feruitutis intcUigr.nec ad rem pertinere, Latine fciat
loqui,nec'ne. Nrc ob idueteratore efjequod liberalibus fludijs
eruditus fit. Apud vlpianu fic feribitur: Praecipiunt aediles , nc
ueterator pro nouitio ucneat.Et hocediflim fillacijs uendito *
rum occurrit, vbiq; enim curant aediles , nc emptores a uendi*
toribus circumueniantur : ut ecce pleriqi folent mancipia , quot
nouitia non funt , quafi nouitia disbrahere , ad hoc fcilicet , ut
pluris uendant. Praefumptum efl cinm ea mancipia , qu£ rudia
Junt,zr fimpliciora effe, er ad tmnislcria aptiora, er do cilio*
ra,ej ad omncminiflerium habiliora. Iriauero mancipia, er
ueterana difficile efl reformare,®- ad fuos mores formare. Quia
igitur uenalitiarij fciunt facile decurri ad nouitiorwm emptio *
nem,idcirco interponunt ueteratores , ut pro nouitijs uendant.

Quid tam contrarium , quam hae duae iurifconfultorum fenten*
tixtQuid magis abfurdum', quam non dico intereas non iudi*
cajjefed eas,aut ambas fcripfifie, aut contrarias effe non uidif*
fefEt quanto plura in rebus( ut conieftura ducunur ) effe de *
bent,quum in uerbis tot fint, er tam manififlc contraria f Ego
ut inflituto officio fungar, er inter hos duos fententiam foram,
quando alterius definitio a me tolli non potefl, potior nuhi ui *
detur Vlpiani opinio , er cum exteris fcriptoribusconuenire.

Venalitiarij, mangones dicuntur uenaliwm hominum. Martial. ub.i.tpULu.
Milia pro puero centum me mango popofeit.

F S

I n

4 U

LAVRENTII VALLA E
In eo(Hem,dc In annos, Quotannis,ac
fimilibus. c a p. u.

Nihil intereffe, Pomponius apud vlpianu fcribit , utrrn irt
annos fingulos,ucl quotannis, an in fingulos mcnfes , uel
quot mefibus,an in fingulos dies , ucl quot diebus legatur, ipfc
quoc |j huic fententti accedo:proinde etji quot annilcgetur,tot
anni idem erit dicendum . Corrumpere est illud vlpiane , atq;.
Pomponi , Latinam linguam,non iuuare . unquam dixit ,

quot diebus,er non potius quotidieiquis etiam quot menfibus,
C r nonfmguhs mefibusiCur etia non addimus quot horis,quot
nottibus,quot luftris*. Quod fi quis hoc modo loquatur,intclli*
gemus quidem ex ipfa uerboru ferie,quid uelit:tame ut barbare
locutum reprehendemus,^ ne deinceps ita, loquatur, admone *
bimus.Non aute formulam alijs loquendi trademus,utuos fuci*
tts.labolenus meliusiv ini,inquit,¥alemi, quod domi nafcetur,
quotdms, uel in fingulos annos binos culeos harcs meus T itio
dato. Quidd aduerbiii hinc ducut, quod efi annuatimiut Pli.lib.
Cap.17. x 1 l.dicesiHcrodoto tefic,q tradit, fingula mlia folctu annuo*
I»—** tim thuris pcfiafjc Arabes regibus Perfaru. fi codex uerus efi .
bol" anmu ugi In eofdcm3de T urbaj<3£ Rixa. c a p. lxi.

tur, non annua j turba, cr rixam,teflimonio vipioni, rettifiimc Labeo

' 1 ait multii intereffe . Nanq; turbam multitudinis hominu ejfe

perturbatione, cr coctuiKixam etiam duoru. Videntur vipio*
nus,cr Labeo fentire turba fiuapte natura fignificare multitu*
dineiidcoq ; turba in altero fenfu effe perturbatione multitudi *
nis.Ego nero primu,cr naturalem fenfum effe pro perturbatio
ne,quod docet unbu ex ea fignificatione duttu,turbo, pertur*
bo,difiurbo,deturbo,coturbo,qu£ nequaqud ad folam multitu*
dine refirutur.Et turbo turbinis,cr homo turbidus , qui efi ira*
eundus. Contra^ uinum,cr multa alia turbida dicutur. Ipfacf;
Grtcco origo tuj-jsh approbat hunc eundem fenfum. Cceteru quia
multitudo non fire uacat perturbatione, er ipfam appeUamut

turbam

E LEGANT IA RVM L IB. VI. 43S

turbamiut coUuuiem,homines uiles,cr contemptos,dicimus,cr
ficati c t fentinammon quod homines fint fordes , fix,fentina,
fed quod fordidd,cr abieflnm uitam agant.Tercnt . in Andria :

Sed fi tu negans ducetefibi culpam in te transferet:

Tum HU turba fient.

Inter quos ha turba fient? nempe inter Simonem , er Pamphi *
lu,in que omnis culpa transferetur. Ergo turba erit inter duos. ^ + ^

At idan in eode ait : —Di/ uoftram fidem , Qwd furta e fi apud 4

firumfquid illic hominum litigatiEgo non nego aliquando twr
bam inter multos , quemadmodum rixam non femper inter
duos, cuius multa exempla funt/ed etiam inter plures : ut apud
LiuiuniyEo anno Roma quum per ludos a Sabinorum iuuen = Ub.t.aboxb.
tute per lafciuiam fcora raperentur , concurfu hominum rixa,
ac prope pr alium fuit. Et non longe pofi: Quum conuerfus in
patres impetus ejfet , confulm intercurfurixa fedata eft.Sed
T crentius firtaffe ideo adierit, quid hominum illic litigat ? quia
peruerbum turba non fatis fignificatum erat perturbationem
cjfe multorum:quanquam er illud turba non minus pro multi *
tudine hominu accipi potefi,quam pro pertwrbationr.quu pro*
fertim de perturbatione adijciat,quid illic hominum litigatfSed
de uno loco no attinet dijf>utxre,ubi infinita fuppediant . Dixi
A turba fieri turbo , cuius genitiuu grammatici quidam uolunt
effc pro ludicro iUo infir umento, turboms , quod uel ex hoc fiU
fm effi, documentum efi, quod firmam acumine fiftigiato uo *
camus turbinatam, ad fimilitudinem ligni illius.Falluntur igitur
gramatici in turbo turbonis, quomodo in cardo cardonis, quod
nec ipfum inuenitur.

In eofdem,de Exautoro. c a p. lxh.

IGnominiofa autem mifiio ( fi luliano credimus ) toties efi,
quoties is qui mittit , adijeit nominarim ignominia fe caufa
ntittere.fempcr enim debet imperator addere, cur miles mittatur .

Sed fi em exautoraueritfinter infimes efficit , licet non addi*

F 4 dijfet

x .
V

4S6

JLAVRE NTII VALLAE

dijfet ignominia caufa eum exautoraJfe.Pace tam en J uliani,ex*
autorare,cJl ducem ab imperio fuo dimittere , uel rniffum milite
Dedam. 3. ficcre,illumq; donare mifiionc militia plerunq ut apud Quin *
tilianuin Milite M ariano, Pater huic cmerius bello flipendijs,
tum,cum totafubnixum Numidia fregimus lugurtham , exau *
foratas armis manus, agrefli labori fubegit. Titus Liuius ab ur*
be condita Ub. xx x v. Volonum quoqx exercitus , qui uiuo
Graccho fumnta fide fhpcdia fecerat , uelut exautoratus morte
duas a /ignis difcefit.Et in x x i x.vbi hoc modo exautoratu
equite cu gratia Imperatoris uiderut, fe quifq; excufare,ej ui*
cariu accipere.Et in l x i i. vbi is uenijfet,omnes nulites ex *
autorati domum dimitterentur,prater quinq; milia focium bis9
quos obtineri circa Ariminum prouinciam fatis ejfc. ) dem lib.
xxxv. Fosi ero die cocione aduocata de rebus a fegcslis , er
de iniuria Tribuni bello alieno fc illigatis , ut fua uirtoriafrw *
rtu fe fraudar et, quum defer uijfet nulitcs,exautcratos dimifit.

In eoOcir^de Depectus. c a p. lxiii.

DEpertus(fi vlpidno credimus) dicitur turpiter partus.Mi
hi aute pro JimpUci potius accipi uidetur id,quod in muU
tis fit,ut,demiror,deambulo,defumo,dcmonJlro,dcofculor, de *
pingo,dcpofco,dcuito,dcguflo,di moror, deprecor , demulceo.
Quod jt quando reperiatur pro turpiter partus(quodnon me*
nuni legijfe mc)id fit no magis ui prapofitionis, qua hoc uerbu
cdponitur,qudm ui ipfius uerbi,quod citra compofitionem no*
nunquam turpem partione fgnificat.Cic.in Paradoxis: Si quo
tidie fraudas, decipis, pofeis, pacifceris, aufers, eripis, fi focios
ffolias,arariu expilas,fi tejhmetx amicoru expertas, ac ne ex*
pertas quidc,atqi ipfe fupponts: hac utru abudantis, an egetis
figna funttExcmplu uero,quod depertus no fignificat turpiter
, partus, fed tantum partus,apud T eren.in Phormione: ltamcdij
bene amct,ut mhi liceat txndiu, quod amo, frui ,1 am dcpecifci
A A. ijtct^morte cupio,- T alc efl hoc T erentianu, quale efl illud Vergilij ,

ELEGANTIARVM LIB. VI.

-Vf$tm$ uolunt pro laude pacifici.
iRud quocj; apud M.T udium,ficcundo Rhetoricorum: Quidam
cum circunfedcretur,neq; effugere ullo modo pojfiet,depetius ejl
cum hotiibut,ut arma,w impedimenta rclinquerct,nulites edu *
ceret, lttfy ficif.armis, cr impedimentis amifiis,prxter ]}cm mU
lites confieruauit. Non eft accipiendu pro turpiter pdttusabdu
tore ejfe pofitu. Quippe qui caufdm narrat, de qua controuer*
fia eft,an ille turpiter patius fit : non autem fatim hominis da*
mnatio' aliquoties futium hoc,paulo pofi pdtiionem uocat.Et
in libris ad Herennium hanc eandem rem gejhm ia exponitiut
quod erat fui officij nefy accufiet,ne $ excufct, fed antwmmodo
patium inter Pompilium , er Gallos ia fuijfie fignificet: hanc#
controuer fia ab accufatore , atq; ab reo declamddam proponat .

In eofdem,de Gemma, Sc Lapillus. cap. l x ii i i.

GEmmas,lapidosq; vlpianus fic dijlinguit, dicens: Gemma:
funt perlucida materia : quas ( ut refert Sabinus ad V itcU
lium ) Seruius 'a lapidis fic ditiinguebat,ed quod gemma effient
perlucida materia,ucluti Smaragdi, ChryfioUti,AmcthyfU: la*
piUi contraria fiuperioribus tidtura,ut Abfidni,Neuctani.Mdr*
garias autem nec gemmis, nec lapidis contineri fiatis confiitiffie
idem Sabinus ait:quia concha apud rubrum mare er crefcit,zr
coaleficit. Murrhina autem uafia in gemmis non efific Cafiius fieri
bit.Hoc falfium ejfe, pace horum quatuor lurificofifiultorwm,cum
omnes autores probant, quoru titulum Plinius degemms non
translueetibus ficit,cr murrhina in gemmis numerat ,er omnes
lapides precicfios,prater Margaritam ( cui unio nomen , quod
tantum lingua Latina habet ) gemmas appedar.tum ipfia ratio.
N am quis non uidct,lapidus,quod generale nomen ejt omnium
paruorum lapidu,fied fiubintedetiione pretiofius,idem efific quod
gemmula: Nam gemmas etiam accipimus multorum cubitorum
inueniri:quas ut uere lapides, non lapidos appedarc pofiumus ,
ita quum mlnuU fuerint , lapidos appellare debemus. Quod fi

F i lapides

411

Acndd.jt

Ub.j7*

Plin.U.9.c.3f«

Jr*

4it LAVR. ELEG. LI B. VL

Upides tam grandes translucidi non fuerint , fiue perlucidi,qu<t*
les funt imperfictyiunquid uocabimus eos lapillosf Quid hoc
ntagu ridiculum f Quod Ji etiam omnis lapis perlucidus gemma
ejiciam Parium marmor , quod in modum uitri translucidum
ejt , gemma erit. Postremo reperimus eiufdem coloris lapides
quofdam permixtim conjhre ex perlucidis , e r non perlucidis ,
er ia permixtos natura , ut non pofits parton appellare genu
tnam,parte lapillum. Curtius libro ofoiuo quum dixiffet, Gem*
mas,margaritasq- mare litt oribus infindit: paulo poltde eifdem
Indis ait: Lapilli ex auribus pendentes, projr fio perlucidi inteU
ligendi funt.Et iterulibro decimo de rege indo: Pendebant ex
auribus infignes candore, ac magnitudine lapidi. Margaritam
uerdyfiue Margaritu quis negare lapidum pofiit,qui femper efi
pufillus lapis i Ego quide candidos idos lapidos ex I ndix regis
Bity.xMb. » dunbm Pedites, Margaritas interpretor.Horatius , quu inquit:
ScrV ’ * N ec magis huic inter niueos,uiridesq -} lapidos :

de Margaritis,^ Smaragdis inteUigit. M argaritd autem, ficut
Ser . in iiiud firfitan nego , ita gemmis fiteor contineri, quod fere

T.Aen.Coiio& otnn^s concedunt. Seruius tamen grammaticus, quafi multi ali*
Zn! & dauph- fentiant, inquit: Sane multi feparant gemmam a margari *

ce gemmis, au- ta,ut Cicero: N ego udam gemmam , aut margaritam fiijjc,c? e,
C^SSS1?. Mhnt dici diuerfi coloris , margaritas ucro albas:

Piin. \i 9. c. j u uel gemmas integras, margaritas pertufas. H xc Seruij opinio ab
r.°qnu“d num omnibus,?? ab ipfa ueritate dijjentit. E fi enim margarita , quas
duo reperian- in concha nafcitur,unde conchylia dicitur,quam uulgo perlam
W appedant. H<ec etiam uocatur unio (ut idem Plinius ait ) quid
nunquam nifi diftinfarcperiatur,eftq; generis mafculini Nam
fa minini idud,quo nunc quidd pro unanimitate ututur,nec au*
toritate nititur(nefcio enim apud que reperiatur) nec arte, quu
deberet ejfe mafculini potius gcneris,ut talio,fiedio,curgulio .

FINIS LIBRI VI. ELEGANS
.'! T I A R v M V A L L A E,

419

AVRENTII VAL

L A E AD IOANNEM IO».
teUium Aretinum, cubicularium Apo&olicm ,

De reciprocatione Sui er Suus,
libellus plurimum
utilis .

INGVLARIS tua , I oannes TorteHi ,
tum rrg4 me beneuolentia,tum de meis, quan*
tulacunquefunt, literis opinio , pracipuh
qua ad eloquentiam ffefta nty facit ut quic*
quid de elegantia lingua Latina , qui primus
ad eloquentiam gradus cjl , adnoto , i<f omne ad te potifimim
feribam. Cum prafertim nihil cius generis tm exiguum profici*
fcatur a me, quod non tuo , nefeio iudicio dicam, an amori,ma*
gnum efjc uideatur. Non repudiabis igitur hoc tanquam exi*
guum , quod de pronomine Sui cum eius deriuatiuo adnotaui ,
uelut appendicem quaflionis illius , ubi qua funt huic cwm ge*
nitiuis prima er fecunda perfona communia ( quemadmodum
fcis ) differuimus . Nam illic, qua trium omnium, hic uero qua
unius tantum propria funt cxplicantur,eatenus prorfus, quate *
tius pertinet ad reciprocationem. Hui, dicet aliquis, perexigua,
pcrexilisq; materia, nec fatis feribi digna, lfli ego ( uiandusefl
enim in principio maxime contemptus operis ) affirmo, non ta*
l em fibi introgreffo eam uifum iri , fed magnam, profundam, fi*
nuofam , finulcmq; Labyrintho cuidam , etiam fi Minotaurus
non ineffetiut uert liceat V ergiliano uerfu dicere, Acncid.6.

Hic labor iUe domus,cr inextricabilis error ,

Vbi utinam non pleriq ; fkUeremur,non modo plebeij, fed etiam
principes in dicendo , ac Thefeo pares, qui filo illo Ariadnes,
aut non utimur, aut abutimur. Neque de noftra tantum memo *
ria,ueriim de aliquot iam proximis fecuhs loquor, in quibus uix

. / quifpiam --

4*0 LAVRENTII VALLAE

quijpiam uitio hoc non laborauit , uel utendi ibo pronontine9
quum non oportet, uel non utendi , quum oportet. At quam
ufitato , qum necejjario , quante etiam dignitatis uocabulo*
Etenim ( ut fuperfedeam de genere hoc toto dicere ) quantum
grammaticis,dialettias,philofophis, utiqj in ijs, qu<e metaphy*
fica uocant, quantum theologis, iurifl>eritis,oratoribus,quatiim
deniq ; omnibus fermone utetibus conducit rerum, uerborumq;
interpretxtio,quod proprium e fi eloquentia i Certe hoc, cuius
uim, iusq; interpretamur, tanti Jaciendum ejl inter extera uo-
cabula,quanti Pluton inter reliqua numina triwm maximorum
deorum er unus,er frater tertius.Kides uicifiim comparationis
hyperbolen. T u uero uel per me licet rideas, tccum etiam rifu*
Ub.Semui. rum,quum(ut inquit Horatius)ridetcm dicere ucrum Nil uetxt.
Rideas inquam, non derideas. Nam er propius ad ueritate ac*
cedet mea fuperlatio ridicula, quam tua cum detraftionc deri*
fio. Nec nihil bella, nec inconcinna, nec inepta fane comparatio
erit. Siquidem quemadmodum tres filij Saturni(fi uetujhti crc*
dimus)omnia inter fe diuifereiut J upiter calum„Ncptunus ma*
ria,Pluton infrros fortiretur. ita tria pronomina er inter fe ger
mana,cr inter teteras uoces primaria,tum omnem perfonarum
numerum complebuntur ( Ego finule loui,cuius prima ejl dU
gnitas:Tu finule Neptuno,cuiusfecuda:Sui finulePlutoni,cuiui
tertianum omnia dcriuatiua per totidem cafus fingula fibi uen
dicant. Nam quid efr,quod non meum,auttuum, aut fuum dici
que at i er licet fui non contineat tertiam omnino perfonam, ta*
men illius ueluti fons ejl, perq ; ipfum ea tota nuncupatur , ditius
nimirum ac locupletius utroq ; aliorwm: quoniam plures uoces
po fidet tertia perfona,qukm reliqu£. Et hinc quoq; Plutoni co
parandum,qui Dis k diuitijs,cr eadem caufa Grtce Pluton ap*
pellatur. Et eo quidem magis, quod ficut Pluton defrbum lucis
fentit,eiusq ; imperium omne ex alieno pefidet orbe, quod hinc
iUuc aninu defcendunt,finc quibus non exifterct illius regnum:

DE RECIPROC. SVI ET SVVS.

ia SHf,er defcttim nominatiui habet , er ttiji regime cius aliun
de pendcat, nequit fubfiftereizr ( quod ad rem maxime facit)
qucadmodum Plutone prae fide bene , maleq; fittoru iudicia ex *
erccntur,(ic in ufu diftioms,huius bene , maleq; loquentes prx*
cipue iudicantur: ut qui ex hoc iudicio abfoluti difcefferint, ij
optimo iure anquam ad Elyjiim eant , cu/mq; Vergiliano An *
chifa dicant :

Quifq; fuos patimur mancsiexinde peramplum
Mittimur Elyfium, er pauci Lea arua tenemus.

Quare fi pronomen ijlud anto Deo comparari potefl, cur eius
trachtio perexigua, perq; exilia exiflimeturf Libuit iocariloan
nes , dum no flram materiam (munus uidelicet in te meum) non
effe antoperc contemnendam oflcndere uoluimus. Sedidipfa
trachtio planum fkciet,me'q; non modo potuijJeiUam Labyrin
tho coparare,fed forafiis etiam intus Minoaurtm,id efl, dejpe*
rationem habenti.De cuius natura,zr ufu cum alij ueteres grd*
matici nonnulla,tum Pnfcianus(cui inter caeteros ftre tribuitur
pa\ma)permula pr£cipit , er haud fcio an ulla de re diligetius ,
ut nurcr liclapfam loquendi confuetudinem defluxijfe de uia.
Noy huiufmodi erroris caufas (ut aberrantes reducamus in uia)
quoad facultas fbrct,diligentius tradere conabimur.

In quo dident Sui,<3£ Suus inter nos,5C
Graecos. c a p. i.

R1NCIPI0( quoniam Prifcianus plera*
^ 1 que ad Graecam figuram reuocat , er hoc in
primis pronomen de quo agimus ) indicandu/m
efl mula effe cum alibi, tum uero hic inter
nos Gratcosq; difiimlia . Primum apud illos
fui,id efl, ov, o / , 1 <r<fi s, tryop, &f\<n » ffas , non fane
frequenti in ufuizr fuus,id efl , Mi , wu ©- , in minus /rc*

quenti cjfe,apud nos uero frequentifima^ quam ufiatifiima *

Hemq;

4 6x, > LAVRENTII VALLAE

I temq; pro his duobus apud cofdem aliud pronomen , id c%
wmi, oii^,o&o70f» , ufurpari: quod proprie eji ipfius ipfi ipfu/m
ipfo:uel ex utrofy compofitum , Wn>5 , e rc. Et licet nonnihil
difjerant,tamen crebro illud pro hoc poni , ut uixfcias, quid in *
ter ipfa interfit. Neq± me fugit dd figndndam differentiam illud
afpirare folere , quum pro hoc ponitur : fed nefcio dn omnes id
fcriptores obferudrint. Certe nec omnes editiones feruatu/m
habent, c r qux habent,uix ubiq;: er fi ubify haberent , non fit*
mem in totum lingu£ Latin £ refponderet. Pneterea hoc ipfunt
compofitum prims, fecumUq; perfon £ accommodari , non fo=
tum tertU , ut xfo/txfy wlpSoujTvii, apud nos ( fi uerbum fit e
uerbo ) abfurdif.imwm , attendite nobis fibi, fiuc nobis fibijpfis:
cum tantundem fignificet nobifipfis.Poftremo apud Homerum,
er fi qui funt alij,fexcentn in locis reperiri oS.oi.l, hoc efl, fui ,
ftbi,fe:pro eius,ei,eum,eo:fiue pro illiui,illi, illum, illo:cuius au=
toritatcm imitatum noftrum inuenio ncminem.Uacrfuam natu =
ram interdum deferit hoc pronomen , er in locum fuum aliud
fuccedere pdtitur.Quod nobis adeo denegatum efl,ut ficuti mei
er meus , tui er tuus:ia fui er fuus nequeant alterum pro aU
tero poni, quum non Ldtina jit , fed barbara oratio , ego amo
amicum mci,uel tui, hic amat filium fui,pro meum, tuum, fuum:
cr,hc me credit omnia facere amore meo , odio tuo , inuidia
fua, pro mei, tui, fui, qu£ apud Gr£cos non efl differentia. Si*
quidem ( ut alibi probduimus ) fui,ut mei,tui,noftri, er ueftri,
pafiiue femper dccipitur.Suus u ero, ut meus, tuus, noftrum, ue*
fbrwm,nosler,uefler,pofiefiiue,uel dftiuc.quod Prifcianu igno *
raffe ob Grxcam fbrfitan imitationem quam mirum , tam ueruM
eft.Quum ergo tot fint quibus d Gr£ca noftrd diffentit oratio,
non quidflli dixerint efl intuendum,ne in eundem in quem no*
nulliificut olendam ) errorem incidamus: fed quid noftri,quo *
rurn autoritatem imitamur :

Non

DE RECIPROC. SVI ET SWS. 463
Non efle tria genera conftruAionis praediftorum
pronominum, fed reciprocationem
fufficere, c a p. ii.

HAec prafutus,ad rem ipfam uenio, cuius Prifcianus triage*
ner a facit. Vnum , quod, uocdt reciprocum , quum pronos
men in feipfum refleftitur.ut , Cato amdt fe. Alterum quod uo*
cat tranjitionem,quum per deriudtiuum eius loquimur: ut,Cd*
to amat fuum filium , fiue Catonem amat fuus filius. Tertium ,
quod uocat retrdnfitionem , quum accedit alterum uerbum : uel
in primitiuo, fic:Cato precatur me, ut fui nuferear.Vel in deris
uatiuo,fic: Cato precatur me,ut fuifilij mifcrear.Sed optimum
fuerit eius ad literam fubijccrc uerba , cdq; aliquanto longius
repetita ( quoniam non in unius tantum quajlionis ufum repes
tentur ) quahaefunt:

Poffefiiua uero modis con&ruuntur tribus, quum uerba uel a
poffefiore in pojfefiionem , uel a pojfefiione in poffefiorem, uel
extrinfecus trans firuntur. A' poffefiore in poffefiioneiut, doceo
meum filium,doces tuum difcipulum,docct Ulc fuum auditorem.

A' pojfefiione uero in poffefforemiut paret mihi meus filius, pa*
ret tibi tuus cliens , paret Uli fuus feruus. Extrinfecus : ut doces
tu, uel ille meum filium,doceo ego , uel ille tuum filium , doceo
ego,uel tu fuum, uel illius filium. Sed melius hoc per tranfitio *
nem:ut,rogat ille me,ut doceam fuum filiwm.Quum enim fuum
jitrelatiuum , exigit, ut prius cognofcatur perfona poffeffom
fui,ad quam referatur. Et fciendu quod omnia poJfefiiua,poffef»
fons quidem perfonam fecundu primitiuu fignificant. P offefiio
uero ipfa tertia ejl perfona,utmeus,tuus,fuus,quomodo er nos
tnina quibus iunguntur:ut,mcus pater,tuus filiusiexcepto uoca *
tiuo,qui folus in prima perfona poffcfiiuis inuenitur, quum f ex-
eunda copulatur perfonaiut , mi pater, 6 mea Tullia , 6 noficr
Chremes. Omnia tamen poffefiiua in genitiuos primitiuorum,
non [olm nominibus 3fcd etiam uerba tranfitm fociata, pof*

4 64 LAVRENTII VALLAE

funt rcfolui:ut,amicwm meum moneo,pro amicu mei: er E Udtts
drium filium Turnui interjecit , pro Eudndri filium : er Ddu*
nius filius ab Aened uiftus eji , pro Dduni filius. Hoc dutcm in *
terefl inter poffefiiuum pronomen , ut meus,tuus,fuus,cr primi *
tiuwm mei, tui,fui,quod uoce poffefiiui genus, er cdfus, er nu*
merus ipfius poffefiionis obtenditur , er fubjhntiud quide uerbd
poffefiiuis coiunttUdd poffefores refiruntur. ut, tuus fim filius ,
C r mei« pdter es,ej fuus efl illius feruus. Et aliquanto poflc*
rius.Nos uero primitiuis quidem , id eft,fui , fibi, fe,a fe, uel per
rcciprocdtionemiut, fui potitur,(ibi indulget : uel perretranfis
tionem utimur: ut, hortatur me iUe, ut fui potidr.ro gat te iUe,ut
fibi indulgeds. Poffefiiuis uero quum in ed poffefiiuorum fidt
trdnfitio:ut, fui ferui miferetur , er fuo feruo prodeft , er fuum
feruum diligit. Nec dliter tamen poteft fupradiflum poffefiiuum
tertis perfons con&rui cum alijs extrinfecus perfonis , ni fi per
trdnfitionem(quomodo er primitiuum eius ) id efl, nifi prius a
poffeffore eius proficifcdtur in dlidm uerbi perfondm: er fic db
iild rurfus dd pofiefiione tertis , ficut er dd fe:ut,rogdt me idc,
ut fuus feruus miniflret mihi uel tibi : precatur me ut fui patris
ntifercdr.petit te ut fuo profis filio:obfecrat Cicero Vdrronem,
ut fuum erudiat gnatum. Et notandum quod quum a tertia in
tertiam fit tranfitio perfondm ,in dubium venit , poffcfiio di
quam pertineat earum:ut , rogat ifle iUum ne fuo noceat filio,
ambiguum, cuius filio fuo,iftius,dn illius: id efl,an rogantis , an
eius qui rogatur : quomodo er apud Grscos, srofansTv? ita«-
tcov« Ae/so[tAHjci»« Tfljv WtoU <ffosp vmiJlivrt. dubium fit utrum
Platonis , an AriRotelis fuum. H<ec ille. Non uideo , quid opus
fuerit hac diuiftone , quum er alia genera, er alite Jfiecies effe
pofiint,ut pofleriusdppdrebit,neq; htecipfa fatis inter fe diflin*
tfa fint. Q Utc enim fpecies h<ec erittCato cupit me amicum fibi,
uel fuu: optat te coli a fe, er afuis:ait domu tuam fe autore ex *
trutldyfiue fua pecunia: relinqua Reipub. teflimoniu mete in fe

voluntatis :

DE RECIPROC. SVI ET SVVS. 46$

uotuntatis:rex efl domi fua Utut fua gloria : fua qucnque deles
flnnt: terra perfejht:® alia pluraiut firtaffe ficut expeditius ,
ia fatius fuerit hac omnia appellare reciprocatione ^quod pro* ,
pe modum Prifcianus ipfe confiteturyquum longe pojl inquit:
No» aliter time hocfit,nifi prius d tertia perfona uerbum ali *
quod (ut diximus ) proficifcatur ad aliam extrinfecus perfona,
er fic ab iUa per retractionem ad eam reciprocetur aliud uer *
bum:ut,rogat me ille ut ad fe uenia:petit te,ut fibi des:horatur
milites imperatoryut fe largo potiatur. Quapropter hoc taqui .
generali uocabulo ( (i modo aufim dicere) folo uti pojfumus.

V nde difta fit Reciprocatio. c a p. i i i.

aVodcxeo dittwm efly quod ficut reciprocatur fpiritus,
quum recipitur,® unda uicifiim alluens littus,® E«n=
pus ad priftinum subinde curfum redies reciprocus efi: ia hac
pronomina alterum primitiuum , alterum deriuatiuum ad ii
unde prodierant,reuocantur.Quod Graci IdiomBo i er nfiosra-
ieap uocant. Prifcianusq; interpretatur fui paffum,® fui paf*
fionemytum dure,tum minus aptkquia fui (ut diximud) an tu*
modo pafiiue accipitur. Satis autem erat reciprocum,®- reci*
procationem dixijfe.

Quomodo foloedfinus admittatur in S ui,&

Suus. c A p. 1 1 1 1.

ET hac quidem quomodo fit utendum , «c fuperioribus li*
quet. Quonam autem modo aliqui abutantur , Vrifcianus
oftendityinquicns:Tertia uero perfona poffefiiuum fine uocc
altera fignificante poffefforem fuum , non potejl adiungi alij
perfona per fe. Si dicam , feruusfuus miniftrat nuhi uel tibi ,
folacifmum ficio.Propemodum ipfe praceptor hoc pronomi*
neabufusefl. Ego dixiffem ip(ius,ut referatur ad poffefiiuum,
potius quam fuus,quod referri uidetur ad uocem altcram,quod
ille non fentit. De quo latius poflea. Sed cur de primitiui fo *
lacifmo omijit exempla f qua res multum fidebat ad hoc ui*

G tium

lavrentii vallae

tim deuitindum:ut,ego dixi fibi,non eftfibi cur* Rejpubti*
ca,tu fuisti fecum: pro eo quod e fl,ego dixi ei , non ejl ci cur*
Rejfublica , tu juifti cum eo. An quod temporibus eius in hoc
nunqudm,aut uix unqud peccabatur i Quippe eunt hac quoq;
tempestate minui in fui peccetur quam in fuus. Sicut enim da?
tiuo er ablatiuo poSlpofita prapofitionc cum, prout exemplis
docuhCT nonnunquam forfian genitiuo : ut , jeci amore fui,
uulgui utitur.ita no utitur accufatiuo,ablatiuoq;. Quis enim e
uulgofic loquitur: uidi feipergo ad fe:indigeo fe : redeo adfe:
profetto ( quodfciam ) nulimut fi refte ratiocinamur ,mnor
fit eius pars,in qua peccatur,utpote non plane per duos cafus:
at uero in fuus per omnes.per nominatiuu,quale fuit Prifciani
exemplum, er in appofito:ut,hoc ejl opus fuum.per obliquos :
ut,ego funi anucus patris fiui.tu non places filio fuo : legisti li*
hrwrn fuumiponc hoc ad pedes fuosilibris futs fruor : in hortis
fuis canduimus: pro eius , fiue ipfius , fiue illius : qu* dici non
Latine , fi qu* ratio eji, reddi iftd potefi: lnprinutiuo quidem
(quod quum inter hunc modum loquedi quem reformdant,cr
illum quo utunturynihil interfit) palam ejl eos ( femper enim
filfias fc ipfa couincit) ftta conftfiione pcccarc,ut nuper que*
dam Hierarum Srtcanm ignarum, quem, quod negaret pro*
pter loquendi confuetudinem diccdum effe Aristo teles,iafum
perconatus,nonnc Aristotclicus omnes dicunti Q uurntyill?
rcft>ondijfct,etidm:crgo,inqudm, etiam ueslro testimonio dici
debet Aristoteles, non AriSlotiles,ut fieri pofiit Ariftotelicus.
jn deriuatiuo autem quod cofequens eft,quum hoc fit eiufdem
natur£,quodilli tamquam genitori,ucl domino , ucl duci non
licet yid huic uel filio,uel feruo,uel militi non licere.

Prima caufa,cur Sui,# Suus abutamur pro Eius,
ucl Ipfius,ucl Illius, c a p. v.

V Erum hic quijpiam,neq; hac mea ratione contentus,neefi
p rifeiano fatis fidei habens, aget nobifem autoritatibus.

DE RECIPROC. SVI ET SVVS. 4*7
opponetq; V ergilianum iUud: Reaeid.i»

Tumbreuitcr Barcen nutricem affata Sichxi ,

Nrfiftft fuam patria antiqua cinis ater habebat.

Quod haud dubie iUi fitmlt eft,Seruus fuusminiBrat mihi:fiue,
feruu fuum uidi,cr extera qux protuli paulo ante per omnes
cafus exempla. vbi,etfi abefi ad quod referatur fuus , id tamen
fubauditur.nemo enim dicit fuus,nifi de eo, cuius habita jit me *
tioiut fi roganti,ubi efl Titus f rejf>ondeos,nefcio , feruusfuus
efl hic,uel feruu fuum nidi. I n quo fi folcecifmus eft,cr in uer*
fu Vergiliano fit neceffe eft. Sin in hoc non erit, falso ait P ri*
fcianus in illo effe. Q uid igitur ad hoc dicemus f Si Vergilium
damnamus,tantuuirtm,er poetarum Latinorum longe prin*
cipem,quis ferat fer non eius autoritatem qualibet ratione po*
tiorem exiftimetfSin Prifcianum,iam omnis huius rei ars fub *
uerteretur,nullamq;,aut fuperuacud maximorum autoru juiffe
dicamus obferuationem oportet.Ego etfi uideo Prifcianum (fi
modo animaduertit) hoc difiimulaffe,tamen ipfe nondifiimu*
labo,aut iam non difiirmlaui potius : quippe qui fuperioribus
exemplis fimile effe confiffus fum. Seduel poeticam licentiam
excufandam reor,uel operis imperfittionem. Etenim credere
libet Vergilium,quum talem quendam uerfum faceret,

Nanq; fuam patria liquerat tellure fepultam,
impeditum prima fyUaba uerbi longa,mutaffe formam dicedi:
atqj ita in foloccifmum ( fi diftu fas efl ) incidiffe. An non illud
huic ex fuperiore libro,etfi non perfimile , tamen non difiinule
prorfus ejlf V iuite filices, quibus efl fortuna perafta I am fua- Arndd, j.
Pro ueftra,pofitum efl fua. Quod fi quis dicat pofitum effe pro
propria,refteq; hoc dici:ut id refte diceretur, V iuite filices,
quibus efl fortuna perafin I am propria , hic nihil dicit , quum
fuum etiam pro proprio acceptum naturam tertix perfonx no
mutet , nemoq; fic loquatur : efl mihi , aut efl tibi fuus feri *
bendi mos, qum tamen dicamus , efl tnihi, aut efl tibi pro*

G z prius

r-4*»

JUndd.6.

EpiftPendop.

adVljf.

Acadd.7»

JUneid.».

LAVRENTI! VALLAE
prius fcribcndi mos. N am in illo huius eiufdem poeta uerfu :
Quifq; fuds patimur manes : non refertur id fuosad primam
perfonam,quia jic refoluenda cfl oratio : nos patimur manes ,
fed quifii noslrum fuos. Eiufmodi pafiim reperiuntur exenu
pla:ut,quum in bibliotheca nos ad fuum quifq; ftudium libros
euolueremus. Non ejl autem huic V ergiliano,de quo dijfuta-
mus,Ouidianum illud finule: Refficc Laerten,ut iam fua lumi *
na condasivbi nonnihil rationn eft,quod utrunq j uerbum cis
dem fuppojito [eruit. Hac igitur Vergilij autorit&s (er fi qu4
funt eiufmodi apud alios loca,quorum nonnulla pofterius at *
tingam ) prima extitit caufa (ut iam caufts enumerare inci»
piam) uulgaris erroris.

Secunda eiufdem caufa. c a p. vi.

AL tera,quod nonnulli* in locis fiue hominum , fiuc tempo*
rum culpd,libri corrupti funt: ut apud Ciceronem in SaU
lucium. Quod fiiftius uia memoriam uiccrit , aliam V utres
Confcripti,non ex oratione, fed ex moribus futi fteftttre de*
betis. Quem locum (nifi emendetur) non confido me expofi *
turum. At qui fe exponere poffe confidunt,ut in toafententia,
fic in uerbo fuis,quid ratio pofcat , non rejficiunt. N cc folum
communis ejl huiufmodi menda librorum , fed etiam priuaa in
fuis cuiufq ; codicibus. Nec aliunde /ittum ejl, ut <£, encleticam
quidam pra ponant (quorum funt Ebrardus er Alexander)
nifi quod V ergilium male legunt:ut in iUo uerfu.

Se fatis ambobus Teucrtsq; uenire Latinis, pro Latinisq j.
Tertia caufa. c a p. v 1 1.

ATfy ha quidem caufa citra noflram jbrfian culpam funt ,
T otidem autem qua fequutur nobis utiq ; afiignddafunt ,
nonnihil ex duabus fuperioribus alimenti fumctes.Prior,quddo
no prauidemus quo rejiratur hoc pronomen , quadam ambi •
guiate decepti: ut apud Vergilium ,

En Priamus, funt hic etiam fua prarnia laudi

DE RECIPROC. SVI ET SWS. 4*9

Et apud Quintilianum: accedam in plerifjue Ciceroni ,

atqi in ijs ero,qu a indubitat* funt,breuior, in quibufdam pau*
lum forajje difjentiam. Nam cum etiam iudicium meum often*
dero , fuum tamen legentibus relinquam.quafi id fuwm de Cice*
rone dicatur ,non de legentibus. Et alibi , dum idem autor cur
Ciceronis exemplum contrarerit,inquit: Qua quia erant lon *
giora,non fias ucrbis expofui. futs acciperent pleriq ; pro Cis
ceronti,quum fit accipiedum eo modo quo illud:Ex ponam al*
t creationem nodram fuo ordine,ac futi uerbus. idem quoq j in
prinutiuo cotigit,ut apud eundem: N amer de filio nihil aliud
perdiderat miferd,nifi dies : nec iam timebat,ne ide,quo frues
batur,mori pojfef.plandibusjacrymisq; (pene improbe dixes
rim) parcius utebatur ,nec fibi permittebat dolor lugere uenils
tem. Ndm id fibi ad dolorem rejcrtur,non ad matrem . Permulta
funt huius generis exempla , in quibus errandi ambiguitas e fl
caufa,ex quadam rei fimilitudine riobti labantibus : ut quid iU
lud bene dicitur,Adolefcens afiidue a me increpatur , obiurgas
tur,cafligdtur,hoc fuis non placet: uideatur cr hoc bene dici,
Adolefcentem afiidue increpo,obiurgo,cadigo , quod fms non
placetiquod ipfarum Jhtim iudicio aurium probabile e fl : hoc
autem fecus,cr perinde efl ac fi dicas,me increpare adolefcens
tem afiidue , obiurgare,cadigare futi non placet : nifi quis ues
lit uerba hac adiua pafiiue refolui pojfe,cr huius generis los
cum illum effe Ciceronis: Qui autem annus ei primus ab honos
rwm perfundionc aditum omnium confenfu ad fimmam autos
ritatem dabat,is eius omnem jfiem,ac omnia uita confilia mor •
te peruertit. Fuit hoc luduofum futi , acerbum patria , graue
bonis omnibus, illud tranfeo,quod in neminem nififiultum ca*
datyUt hoc no intcUigdt,quale efl apud Quintilianum:T u pri *
ma docuidi fibi non parcereypotius quam plus flere:ubi fubau*
ditur , dum, ut fit, Tu prima docuidi illum fibi non parcere,
feu futi.

G 8

Quarto

47«

LAVRENTII VALLAE
Quarta caufa. c a p. viii.

POfterior ( qu£ eadem quam efl ) caufa , quod uidemus in*
differens efjfe,an quis dicat,omnes optant , quod fibi utile
efl,uel quod ipfis utile efl. ille repetit quod fuum ,fiue quod
ipfius ejl. Quifq ; uult,quod f\bi,uel quod ei , fiue ipfi expedit ,
prodefl,conducit,placet.ldq; apud fummos quoffc feriptores.
C icero pro Marcello: Multi dubitxbant,quid optimum efjet ,
multi quid fibi expediret, i dem pro Ligario : Legatus in pace
proftftus,in prouincia pacatifiima ita fe gcfiit,ut ei pacem efje
expediret. I dem in Philippicis: Dicit enim fi quis eorum , qui
prius fe rogati cffent,grauiorem fententiam dixiffet , in eam fc
Dedam. 3. iturum. Quintilianus in Milite Mariano : Neque ignorauit,
qu<e manerent eum pericula.Dixi de is, dicam de ipfe,addamq;
de ille.C icero pro Rabirio: Nec enim cuiquam eius confilium ,
uehementius,qu'am ipfi difflicet.Et in Officiorum tertio : vas
fidus efl alter, ut fi ille non reuertiffet , moriendum effet ipfi.
Et in Offic.primo: Homo qui errati comiti mondrat uid,quafi
dc fuo lumine lumen acccndat,ficit,ut nihilominus ipfi luceat,
quum iUi accenderit, idem pro Marcello : E fluero fortunatus

Dedam i ^e»culM K fa^ute non WttfI0r Pen^' omnes , quam ad illum
x* tictura fit,l£titia peruenerit.Quintilianus in Pariete palmato:
Quapropter no petit, ut illum tmferu putetis,nifi er innocens
Dedam. 3. fieri t. Et in Milite Mariano: affirmo tibi Q. Mari, non fic nu *
per repugnaffet , fi iUum tribunus uoluiffet occidere. A dijeiam
unum de libris ecclefiaflicis exeplum,de quibus pofted locutu*
rus ftm:lufiurddum quod iurauit ad Abraham patre noftru da
turum fe nobis:Vt fine timore de manu inimicoru noftrorim
\ibcrati,feruiamus iUi,ln fanttitxte er i militia coram ipfo.Ali*
quado uidere licet, ubi defideres eu,ibi effe fe,cr rurfus ubi fe,
ibi eum.Cicero pro Ligario: Atq; h£c propterea de me dixi,ut
mihi Tubero,quu de fe eade dicere,ignofceret.E t per amphibo
lia libro O fficioru primo : N am negligere quid dc fe quifq; fen

tiat.

DE RECIPROC. SVI ET 5 V VS. 47«

tiat,no folum arrogatis eft,fed etiam omnino dijfoluti.Non'nc
licebat hic dicere, quid de eo quifq ; fentiat,ut in illo eiufdc pro
L. Syliat Quid cft huic quod eum in hac uia teneat ! E diuerfo
alibi: Hic igitur Titus L igarius,qui tum nihil aliud egit ( neq ;
enim hoc diuinabat ) nifi ut tu eum fludiofumtz 7 bonum uirit
iudicares,nuc a te fupplex fratris falutem pctit.vbi ego citius
dixijfem fe,qudm in illo eiufdem ad Atticu:Subquerulas literas
mj erat, quod quadam coftituti 1 dfe refcindercmXum r,o minus
belle diceretur,quod qucedam ab eo fine ab ipfo. Hanc eandem
diffvrctiam agnofeas inteructu prapofitioms,fed magis inipfc
quam in Quintilianus quinto inslitutionum : Nec libenter
excplim,quodin fe firaffe recidat, facit. J dem in fexto:Quan *
quam aliqui reperiutur,qui ne id quidem, quod in ipfos recide * „

rcpoftit,euitent. Sape duo hacconiufin reperias uel nuUa,uel
aliqua interueniete procpofitione,0' pracipue interiut idem in
decimo, Quum fitdiuerfa no earum mode ■ inter feipfas condi *
tio,fed in finguhs etiam partibus caufc,fintq; alia leniter, alia
affer e, ali a cdcimte,alia remific,alia doccdi,alia mouedi gratia
diccda : quoru omnium diftinulis,atq 5 diuerfa inter fe ratio eft.-
Huius pr£poJitioms,er illa proprietas eft,quod nihil interefl ,
an fe,an ipfo uaris,quu antecedit uel gemtiuus (ut in proxU
mis excpLs,cr in hoc Tulliano: Nec mihi cateroru iudicio uU
detur f olum , fed etid ipforim inter ipfos conceffu ia tributum
fuijfe) uel datiuus,aut ablatiuus,ut apud eundem Quintilianu.
Circa quem inexplicabilis c r grammaticis inter ipfos, er phi*
lofophu pugna cft. Et iterum: Nam in magnis quoque autori*
bus incidunt aliqua uitiofa,ej d dottts inter ipfos etid mutuo
reprehefa. Secus quoties antecedit nominatiuus accufatiuus'ue:
ut apud Ciccronem,Vt enim pulchritudo corporis apa com*
pofttione membrorum mouet oculos , er dclcftnt , hoc ipfo
quod inter fe omnes partes quodam lepore cofentiunt. Et ite*
rum : Damonem , er Pythiam Pythagoreos ftrunt hoc ani*

G 4 mo in

47* LAVRENTII VALLAE

mo inter fc fiiffe . V bi ego non aufim dicere inter ipfis,c? inter
ipfos.Nam illud ab hoc genere diuerfum efi,quale apud Quin *
tilianm: N emo igitur dubiaucrit, longe, cjje optimum genui
Atticorum, in quc,ut cfi aliquid inter ipfos commune ( id efi,
iudicium acre,t(rfumq}) ia ingeniorum plurima fbrm£. Ha*
ftenut exempla de Sui,nunc de SuUi proferam. Cicero Officio *
rum ( unde modo protuli exempla) libro primo : in primis
uerfutum, er callidum fiftim Soloms,qui ( quo er tutior eius
uia ejjct,cr plui aliquanto Keipub. prodejfet) furere fefunu*
lauit. Et in eodem: Illa tamen prtftare debebit , qu£ erunt in
ipfiui poteftate. R urfui in tertio : Quid Agamemnon i quum
deuouijjet Dian£,quod in fuo regno pulcherrimum natu effet.
Et in eodem : Pifcatores ad fe conuocauit,zr ab eis petiuit , ut
ante fuos hortulos postera die pifcarctur. 1 nujitatius in eodem:
Quid dominus nams,eripiet'ne fuumtminimemon plui quam fi
nauigantem in alto eijcere de naui uelit,quia fua jit. Nec mi*
nui inufmte pro L. Sylla, ji modo fyncerafcriptura ejt : Sylla
fi fibifuui pudor,o~ dignitas non prodej)et,nuUtm auxilium
requijiuit. V trunc fc probatur ex alteroiillic quidem licuiffet di*
cere,quo tutior fua uita,et qu£ erunt in fua poteflatr.hic aut e,
quod in ipfiui fegno,cr ante ipfiui hortulos , er quia eiui iUa
fit,er fi ci fuus pudor. C£terum in ijs teftimomjs duplicia uer*
ba juereiquid ubi funt fingulat Nepe ide fieri uidetur,nec di fi
firreutru dicas, cepi columbam cu pullis fuis,an cu pullis eiui.
lnueni turturem in nido fuo,an in nido eiui.Expuli leonem ex
antro eiui,an ex antro fuo.Necaui lupd,cr catulos fuos, an ca*
tulos eiui,fiuc ipfiui.T uetwr nos Dr m propter fua clemctid,an
propter eiuijpfiuiue clemetid.Ante domu fua me inclamauit,
an antedoniu, eiui,ipfiui'ue,e? fimilia.Ego uero ita, fcntio,quu
interuenit copula, no licere uti fuuzqa nuUa tuc cft reciproca*
tio. I deoq j no catulos fuos diccdim, fed eiui. I n c£teris, fi fub*
fhntiuu pronominis fui reffiicit ad fuppofitu,fuusutiq; dicen *

dum:

DE RECIPROC. SVJ ET SVVS . 475

dumifin ad appofitum,fiepius eius dici, fiue ipfius,fiue illius. Ad
fuppofitum:ut , Tuetur nos Deus propter fuam clementiam ,
non propter eiusiquemadmodum dicimus , tuetur nos Deusfua
bonitate , non eius bonitate, lnclamauitme ante domum fuam,
non ante ipp.unquemadmodu dicimus , eiecit me domo fua,non
domo ipfius fiue eius. Ad appofitum:ut,amamus Dei m propter
bonitatem eius: allocutus fum hominem ante domum eius , liben*
tius dixerim, quam fuam.ltem,cepi columbam cum puUis eius :
inueni turturem in nido eius : expuli leonem ex antro eiusmec
tamen ratio objht,quin er fuo dicatur, ac ne autoritas quidem
Ciceronis de Rcpublica libro fexto : Itaq; ego illum de fuo re *
gno,ille me de noftra Republica percontatus ejl. Terentius in
Adelphis: Suo fibihunc gladio iugulo. Ni fi fi quod addatur
appofito adicftiuum,ucrbum'uc ad quod fieri reciprocatio de *
beat : quod genus cfi : I nueni Iconem iratum , ac ficuiorem ob
amijfam prcedam fuam: Video columbam tricem in periculo
pullorum fiuorum: Nofti illum minus fuo , quam fuorum cafiu
perterritum: Sentio hominem ambulantem per domum fuam,
non per domum eius. Item, Scio illum dolcre fortunam fuam. Et
inprimitiuo quoq;:ut, Opinor hunc cognofcere contemptum
fui. I Uud tranfeo,neminem poffe errare,quum fiuus ejl fubjhntu
uum,ut eius,aut ipfius,aut illius utatur.ut , comperi dium cum
fuis,fiue inter fuos:quinetiam uix erratur, quum accipitur pro
proprio:utydc hac re dixi fuo loco,non ipfiusicr > refiram hac
omnia fuis locis,ac temporibus,non eorum.

Caufa cur Eius> Ipfius, Illius, abutamur pro
Suus. c a p. IX.

A T que ex ijs quidem qua: comrnemoraui,non modo fi&um
a\eft,ut multi pro eius, fiue ipfius, fiue illius , uterentur fuus:
uerum etiam ut econtrario pro hoc illis abuterentur ( de quo
foloccifmo nullam facit Prif cianus mentionem) qualia fiunt mea
proxima exempla:ut,uideo columbam triftem in periculo puU

G i lorum

474 LAVRENTII VALLAE

Ioni eius,uel columba luget pullos eius,cr quale Donati gram*
matici (ut grammaticos potifimu fua artis admoneam, fi moda
Donati grammatici libellus cjl dc uita Vergilij,in quo alterius
quoq; genens uitia reprehendas)ait enim loquens de V ergilioz
Voluit etiam eius offa Neapolim trans fvrri,ubi diu er fuauifii*
me uixerat. Ac paulo pcfi: Translata igitur iuffu Augufii eius
offa (prout Jhtuerat) Ne apolim, fuere fepula uia Puteolana
intra lapidem fecundum,fuoq; fepulchro id diftiebon, quod fe*
cerat,infcriptum e]}. Et iterum: J tem rogauit , quo patio quis
alam, feli cemq ; eius fortuna [eruar e poj] et. Superius uerc:Quod
quum magi»ler Jhbuli A ugujlo reciaj)'et,duplicari fibi in mer*
cedent panes iuftit. Et alibi aliquoties fibi , uel fuo pro eius,cr
eius pro fuo, uel fibi. Verum e Graea quoq ; figura non mini*
mum caufc accefit huic crrori,id quod me pollicitus fum ofte*
furum. Nam quum pro uno oir liceat dicere tum fuus,tum eius,
tum ipfius,tum illius ( non tamen quodlibet femper) tardus,aut
indiligens interpres quando hoc,cr quado illud competat, non
difpicit. Quo uitio in interpretatione quidem ecclejiaflicorum
librorum omneis interpretes decepit lingua peregrina. Sed nos
indigni reprehenfione , qui maioribus aedimus : illi uero digni ,
qui maioribus fas credere noluerunt. Quo magis exijs pro*
cipue uitiofadme funt exempla proferenda , ut errorem no*
flrum,ubi fontem eius agnoucrimus,dcuitemus : quum tamen ex
hoc nec contum clia ulla fiat libris ccclefiaflicis,H ebraa tantum,
aut Graea lingua loquentibus (nefeio an honor potius habea*
tur)ncc magna eorum traductoribus: fi modo dignitatis horum
ratio habenda eft, qui uel incerti funt , uel ignoti , uel inter fc
di fident es. Hoc mihi difi/nulandum non fiat, uel ob id,ne quis
nubi iCtorum obijeeret autoritatem. lnpfulmis igitur (quos
Hieronymus certe non tranflulit ) ubi pleraq; huiufmodi refte
translata funt, illud non refte : A' gloria eorum expulfi funt:
pro a gloria fua. Et iterum : Qui exacuerunt ut gladium lin*

gUM

DE RECIPROC. SVI ET SVVS. 47*
gi las eorum: pro linguas fuas. Et iterum:Sdturdti funt filijs,zr
dimiferunt reliquias paruuhs eorum:pro fuis.Et iterum: Peric*
runt propter iniquitatem eorum:pro fudm . Neque uero me Id*
tet,in quibufdam codicibus refte legi,fua , fuas , fuis,fuam. fed
ego rcm,non hominem noto.Nccnon ibi:E t abjlulit jicut oues
populum eius:quod melius alibi legitur fuum: Jicut ibi quoque :

Sicut locutus ejl per os fanttoru fuorum,qui a feculo funt,pro*
phetarum cius: alibi melius , Per os fandoru prophetarum fuo*
rum,qui a feculo funt. In his omnibus Gr£ce ejl genitiuus «««£,
cuunsiOujT&p, ille pluralis ,hic Jingularis . Aliquando etfi eiusfeu
ipfius,feu illius tolerari potefl,tamcn Latinius ejl fuus:ut in eif*
dem pfdlmis, N eq; defcendctcim eo glorid eius, pro fud:tametji
aliqui non legunt eius.Et itcru:Defidcrium cordis cius tribuifti >
et, er uoluntate labiorum eius nonjraudajli em : pro fui , er
fuorm.Et iterum:Brachium eoru non faluauit eos , pro fuum .

Et itenm:Benedicite domino omnes dngeli eius,benedicite do*
ntino omnes uirtutes eius,b en edicite domino omnia opera eius t
pro fui, fu£,fua: quale ejl illud in Apocalypji: Opera enim iUo=
rum fequuntur illos: quod ego citius dixijfem , opera enim fua.
Huius tamen genens non ejl,ji interuenit ucrbum,ad hunc mo *
dm:Quod pater non amarit te , Jiuc patre non amaffe te,pro*
bat ipfius tejhmentu, potius quam fuum:ut ejl apud Quintilia*
num libro primo. Quomodo er ipfum er Vergilium quoque
fcripjijfe manus eorum docent. Nam in itio apud pfalm. Omnia
a teexpcdztnt,ut des illis cibum in tempore, dante te illis colli *
gent : illis pro fibi pojitum ejl:de fecundo,illis , magis loquor ,
quod fibi quoq; translatum inuenio.Suo autem pro cius ( quod
fuperioris generis uitium ejl) illic: Ad nihilum deduftus ejl in
conjpedu fuo malignus.Et itent: Si autem dereliquerint filij fui
legem meam.quanquamlego in quibufdam editionibus utrobi *
que eius. Et iterum : Anima autem mea exultabit in domino,
er deleftnbitur fuper falutari fuo: nam id fuo ? ad dominum

47* LAVRENTII VALLAE

refirtur,non ad animam: quemadmodum Gwc owr. At ibi nec
fcias an uarieate gauifus interpres Jit , an conjilio uutaueritz
Quoniam fecundum altitudinem coeli d terra corroborauit mi »
fericordiam fuam fuper timentes fe. Quomodo mferetur pater
filiorum,mifertus e jl dominus timentibus fe. Et in eodem pfaU
mo paulo pcfliMifericordia domini ab xterno,cr ufifcin xter *
num fuper timentes /e: er iujlitia illius fuper filios filiorum,
his qui feruant tejhmentum eius.Et: Memores funt mandato*
rum ipjlus.Pro his quinque noflris, fuam , fe, cius3ipfius,illius,
unum e Jl pronomen Grxce cfav,ofoity,o2uni. idem, quod modo
dixi,quod nunc ajpiretur necne, non attinet dicere , ut aceam
raris in codicibus pj almorum reperiri hanc diligentiam . NdWf
exterorum ecclejiafiicorum librorum in nullis adhuc reperi ,
nec eam ( iudicio meo) fatis exa£hm.V ter tamen fermo melior ,
fuper timentes fe,an fuper timentes eum, lucis dunaxat gratia,
fuper timentes eum,uel ipfius interpretis teflimonio, qui prio*
rem quodammodo pofteriore correxit : nifi uarieatts gratia ii
frcit.Huius genens ille quoq ; locus efh Stabunt iujli in magna
conjhntia aduerfus eos, qui fe anguftiauerunt : quod fi dixijfet
aduerfus eos, qui ipfos angufiiauerunt,obfcuriatem deuiajfet.
Ut taceam quod magis ad uerbum etiam tranfiulijfet.

Quomodo uidecur amphibolia in Sui, 8C
Suus. c a p. x.

ENimu<ro euitutur obfcuritas hxc amphibolia per aliquod
fire trium pronontinwm,ls,lpfe,lUe,qu£ cum alijs duobus
Sui,cr Suus modo pugnant,modo conueniunt,ritu 1 roianom
puerorm:ut efi apud V ergilim ,

Et nunc terga juga nudant,nunc Jpicula uertunt
lnfinfi,fa£h, pariter nunc pace fiuuntur.

Muaui modo fe in ipfos , muabo alio exemplo in eos, ut ficit
interpres fuperius in pfalmo,fi amen muajfe dicendus fit.Cice*
ro in Bruto: ls foceri inftituto,quem ( quia cooptatus in augu *

477

DE RECIPROC. S V I ET SVVS.
tum collegium non erat) non admodum diligebat :prxfertim
quum iUe Q^. Scxuolam fibi minore natu generum prxtuliffet.

Nam ii fibi («t Quintiliani uerbis utar , qui eum notat) er ai
foccru r/jtrri,& ad Fannium potejl.At fi dixijfet ei,de Fannio
uti$ locutui intclligeretur , aut fi ipfi,aut fi illi,fic , prxfertim '
quum is Scxuolam iUi. Et ego quidc deuitare cupio amphi*
boliam.At Prifcianus (cuiu* hoc erat officij) quum eamnotat%
non modo id non ficit,uerum etiam in ipfam incidit paulo poft,
dum ait: Vel quum tranfitu facit in aliquos fibi coniunftos,ut
ille nuferetur eoru,qui fecum uiuunt,uel fibi parentium, uel fe *
cm degentium,dat fibi fiuctibus,incufat fecu cerantes, & in*
uidetfe indigentibus. N am id fibi,& id fe (quu trn pluralis fit '

numeri,quam fmgularis ) quo referatur,ambiguwm cjhfed bxc
amphibolia in prinutiuo eft,illa quam ipfe noat, in deriuatiuo ,
rogat i&c iUu nefuo noceat filio. Quaft uero nihil ad rem fice*
ret,iHud de Cicer. cr V arrone,aliud ambigui protulit exeplH
Suus cft illius feruus,&fimilia maledici, c a p. x i,

IN quo etiam exponendo,quod in illo non feciffct, errauit,ut
ad aliam quxfiionem tranfeamus. Errauit enim,inquiensp
ambiguum cuius filio fuo,iilius,an illius,cuiufmodiefl,quodfu *
perius dixit: doceo ego,uel tufuum illius feruum.Et iterum: fuus
efl illius feruus.Et iterum: fuus illius, iftius,ipfius hominis. ln<k
dia longe poi i matcria,nifi fubflatiuis uel uocatiuis uerbis a£
iungantur,ficut er nomina,meus es filius,meus uocatur feruus ;
tuus nominor parens, tuus efl pater, fuus illius fum filius :fuus
illius es filiusjuus illius efl filius. Et aliquanto pofl non femet,
qux uerba mox fubiungam,quorum Prifciani exemploru unum
efl:Suus Vergihj ucrfus-.fimile iUi, vtrum Platonis,an Ari&o*
telis fuumt Quodfermonis genus ( quantum memini) nufquant
inueni-.eoq ; mallem aliena prompfiffet exempla is , qui hoc tra*
dit,qum fua finxijfet. Ad hoc probandum ea quoque fdcientp
qux de coniunfta huic materia diffuabimus.

Sum

-&r

47»

LAVRENTII VAL L*AE
Suus nec# difcretionis,nec£ abundantia? caufa polle
addi ad Ciceronis uel iftius filius , ied po*
tius redundare, c a p. x i i.

IA m ucrba,qu£ modo promifi mc fubiunriurum,utrique,atqj
adeo multiplici quajlioni feruient,er idcirco prolixius reci *
tentur,qu£ hac funf.Difcretioms quoq; caufa,uel abundanti a,
folet cum genitiuo poffefioris addi nominatiuus poffcfiiuiiut,
fuus ejl Homeri mos:intelligitur enim non alteriusicr fuus Ci*
ceroms filius h£res ejl patris confiitutus:fuus dicitur addifcre* .
tionem illius , qui fecundum leges non ejl fuus:id ejl,fub pote*
Jhte patris legitimi non ejl. Quod autem fuus pro uniufcuiufifc
proprio accipitur,ufus confirmat. Vergilius Georg.primo,
-M olles fua thura Sab£i. Terent. in Phorm.

Quot homines tot fententia ,fuus cuique mos ejl. Sin dutem iit
pojfefiione fit a pojfefiore tranfitio , obliquirpoffefiiui utimur:
utyCicero miferetur fihj fui,prabet fuo filio,affiicit fuum filiu,
potitur fuo filio. Sin extrinfecus fit tranfitio in poffefiionem
tertia perfona,fufficit genitiuo uti ipfius poJfefioris:ut,mifere*
orfilij Ciceroms:dono filio Ciceroms:accufo filium Ciceronis .

L icet tamen etiam addere pojfejliui cafus confequentes , uel di *
feretionis caufa,uel abundantia: ut, egeo ingenij fui Ciceronis:
benedico ingenio fuo Ciceronis, er (i milia, illud quoque frictu
dum, quod cum in alijs omnibus pojfefiiuis liceat primitiui ge*
ttitiuo pro omni eorum uti cafu,quod oftendimus,in hoc quocfc
pojfefiiuo pronomine tertia perfona quomodo in alijs tunc uti *
mur,quim ipfepoffefior aliquid agat in poffefiionem fuam,cr
cum in aliam perfona tranfitu oHendatur jacere pro fuapof*
fefiione:ut,amat ille fuum filim,er amat fui filium : benedicit
fuo filiOyCT benedicit fui filio:petit a me ut profim fuo filio, er
utprofim fui filio. Si ipfa tamen pojfefiio in poffefiorem faciat
tranfitione,non eflcongruu uti primitiui genitiuo pro poffefii*
Uo:quia uim habet copofiti Graciiut^Ciceroni redit fuus filius,

non

DE RECIPROC. SVI ET SVVS. 479

non fatis comode per hoc dicitur, Ciceroni redit fui filius: nec,
Ciceronem laudat fuus filius , pro fuifilius,cr finulia:quia nec
apud Grxcos bene dicitur, Ki«f «»« 91A4 o \am-v q«s , nifi more
Attico pro fimplici compofitum accipiatur. Et fciendum quod
quia primitiuu eius tm fingulare,quam plurale ejl,licet inpof*
fefiiuo er «nw,er plures poffefiores eius intelligere,pro figni»
ficatione genitiui ad pojfefiore pertinentts:ut,fuus iUius,cr fuus
illorummec nurum fi per tranfitionc Romani utuntur his pro»

. nominibus, fui,fibi , fe,a fe, er eius poffefiiuo , ut oftendimus:
necnon fi ad coniunftione fui , ad alias etiam perfonas aliquid
Mgat:ut,ide uocat me ad fe,ducit te fecu , trahit omnia in fe:uel
quum tranfitu facit in aliquos fibi coniundos:ut,iUc miferetur
eorum,qui fecum uiuunt,uel fibi parentim , uel fecum degen»
tium-.dat fibi fiuentibus:incufat fecum cerantcis:cr inuidet fe
indigentibus. Et uidenturhtc omnia poffefiiuoru uim habere,
er fimdia,nec incongrue huiufmodi coflruttione habuijje,cum
Attici quoq ; foleant huiufmodi copofitis uti in cojhruftionibus.
Xenophon uavfiiv./uotSl/uxTop primo: aaa* suxfarm ’^h o «mt-
t»j 7[y07rHA«)ci’[«pi t.ytfJWxt midUfi (rwnroii iairo Q-

purif T&p arw-lf ap. Quod autem etiam genitiuo,uel da»
tiuo,qui loco fit genitiui pojfefioris , bene additur etiam pof»
fefiiuum ( ut fiupra diximus ) non foliim noftrorum , fed etiam
antiquorum ufus comprobat. Vergilius in Bucolicis:

Et me Phoebus amat,Pha bo fuafemper apud me
lAunera fiunt lauri,cr fuaue rubens hyacinthus.

Terentius in Adelph.Suo fibi hunc gladio iugulo. Plato in Ti»

W£o: M«t’ ccfg etfyuyop /tm ygutrisp juht’ &Mo mixOfp kJh*i* avf

ffiap.Et ( quod nuru efl) hoc ipfum ti foop etiam primae, er fe»
cundat adiugitur perfon£ apud illos,ut J ficus nf'o\ £ukAu~

Jk mk ap vi lit* to i.aowr: pro quo nos dicimus , meum propriu,
er tuum proprium.D icitur tamen etiam fuum proprium illius ,
ut non putetur abundare fuum , fed indubitabilem di f cretio»
s nem

Eclog.it

480 LAVRENTII VALLAE
nem fignificarc. Illud quoque noandum, quod terti* pcrfont
poffefiiuum ad innumerabiles (ut dicimus ) refertur perfonas:
quippe cm ad omnia tertia; perfona pronomina , er ad omnia
nomina er participia poteft refirri,ut fuus iUiusjm iftius,hu*
m eius, fuus Vergilij uerfus,fua difcentts diligentia . Prima au*
tem perfona poffefiiua , er fecunda , non egent per fe prolata
adiunftione alicuius genitiui , quu uim gemtiui finiti in feha*
beant: quomodo nec fuus eget genitiuo fui primitiui,quem in fe
pofiidet,fed ex trinfecus alterius uocis propter multitudinem
tertiarum perfonarum. Frater rem fuerit hic notare ammul*
tx s,atq; adeo innumerabiles tertias perfonas,quum tantum una
fit , fed huius perfona innumerabiles uoces. Primum aliud efi
fuus illius filiuSyCT catera. Aliud, fuus efi Homeri , ud Homero
mos,?? fuus cuiq; mos.Etapud Catullum: Suus cuique innatus
efi error.quoniam hic accipitur fuus pro proprius, iUic minime.
Deinde nulla iUic reciprocatio, qua hic efi:quippe intercedite
uerbo inter fuus er genitiuu datiuu'ue:fic,Homeri,uel Homero
efi mos fuus, fi ue mos fuus efi Homero : cuiq ; efi mos fuus , fiue
mos fuus efi cuiq;: cuiq; efi innatus fuus error, fiue fuus error efi
innatus cuiq;. Thabo funt femper tauri fua munera apud me,
fiue lauri fua munera funt femper Phoebo apud me.Dc quo ge*
nere coflruedi,poflerius quid fentid apparebit. Nd illud exeplu:
Gcorg. i. I ndia mittit ebur,molles fua thura Sabai :

inutile exemplum efi, in quo non accipitur fua pro propria:
fed quomodo quum dicimus:mittunt fuos legatos , fuos milites ,
fuas nauesfud agmina:quo etiam modo accipitur in T erentia*
no exemplo:Suofibi hunc gladio iugulo.quod fibi nulla nifi fi*
fiiuiatis cuiufdd gratia additu efi, nec ia coharet cum hoc ab*
latiuo datiuusfui primitiui,ut fit in iUis genitiuis,fuus illius, fuus
AriftoteUs,Platonis'ue,nuUo pafto feparabilibus. Nam fi fepa*
res,iam alterum genus loquendi erit,de quo non loquitur P ri*
fcianus hoc loco, fuuscfc fignificabitquodproprius.Separesaute

- inter

DE RECIPROC. SVI ET SVVS.
interiefto uerbo , ad hunc modu: Suus cft illius mos , fua cjl ifliut
natura, fuus ejl Arijlotehs modus , fuum Platonis genus, fuus ejl
Vergilii uerfus/ua ejl difeentis diligentia,fua docentis. Et fine
ucrbo fubjhntiuo :Suus tenet dolor patrem ,fuus matrem, nec
procul ab hoc abcjl Vergilianum illud:

-FeJJosq; foporfuus occupat artus.

Quapropter non eadem ( ut Prifciano placet) ratio dicendi ,
Suus ejl Homeri uel Homere mos,ufitatifiimm loquendi genus,
er fuus Ciceronis filius horres ejl patris inflitutus: quod dici ra*
tio uetat. N am quod ait, ad diferetionem illius qui fecundum le*
gem non ejl fuus , id cjl9fub potejhte patris legitimi non ejl,
nulld rdtio efl,nifi cr doceat fic locutos effe uel legumlatores,
Uel principes, fenatm'ue,aut populum , uel praetores , uel lu*
rifcofultos : qui etiam definitum reliquerunt , qui fui dicatur uel
haeredes, uel firui, nunquam hoc pronomen eugenitiuis huiufi*
modi copulantes* E((ut rationem quoty addam) fuus hores, ai
eum, cuius quis hores eft,rejcrtur:ficut fuus feruus ad eum, cuius
quis ejl feruusiut fi dicanti- nemo potejl fuum inflituere haere*
dem fer uu fuum: crfuatuteUad dium refertur cuius tutela ejl,
ne c aliter dicitur fuus dd diferetione alterius, quam meus, tuus,
alienus. Cum ergo nihil dgat fuus fi apponatur ad Ciceronis jit:
lius, palam efl redundare , non aliter quam in altero exemplo •
Egeo ingenij fui Ciccronis,Benedico ingenio fuo Ciceronis,
ubi fuus redundare non aliter quam in altero exemplo diffitetur
Vrijcianusifedpro redundantia dixit abundantia. Satie abun*
dantia interdu aliquid caufo habet,redundantia nihil. Nam quo
dicione, no dico abfurdamjed otiofam ac pmilcm mebro quod
integro corporiCueluti fextus in manu,digitus)adnafcituri qua
ipfe quoque qui ait , tacite reformidat longe pojl, quum de uo*
catiuis pronominum agit,inquiens: I«<J; quamuis ad ipfam rea
rum naturam rette uideatur poffe dici, o fue filiEuandri:cr,o
fua uxor E uandriiut fi dicam Euandrie fili, er E uandriauxor,

H quum

48* LAVRENTII V A L L A E

quuminhocdu s tertis intelligdntur per fons, poffeffotis &
pojfefiionis,ufus tomen deficit. CurPrifcianeufus deficit fnem^
pe quia deficit ratio, at% ipfa rerum natura: quoniam fueeT
redundat,cr rcciprocationcm(quod ipfiin propriu efl) padit.
M tu uis addi etiam proprium , nec tomen tunc redundare fiuc
abundare fum,fed indubitabilem fignificare difcretionem.Ho*
rum rami (quum ratio tecim non faceret ) p nulla ufliam re *
periebasexcmpla,tradae prscepto non debuifti. Si reperieba* -9
qr ida debebat profirre,quod ficijfcs (opinor) fi repcrijfcs, -
Suus non carcc uocatiuo. c a p. x i i i. '

aVodp ufutc T uiands rcdtidantis,cr conf vuand s rea
ciprocationis caufa refluit talem uocatiuum, ofue fili
Buandri,quid faciet neutra objhnte ifbxrm caufarumiprofifto
Uocatiuum oportet admittat, quum natuta(Prifciano quoque
tejhntc ) non refragetur. At quo patio repaiemus necrcdun*
dantem,cr reciprocum uocatiumi iducro iamfuperiut oilen*
dimus.Si enim iilic,Bencdicite domino angeli fui J id angeli uoa
catiui cft capit, perinde ac p diceretur, o angeli' fui. Et quale
effet,definditc, adamate , protegite Csfarem itito periclitantem
© antici fui,o milites fui,o ciues fuiiquidni uocatiuum fuus ha*
here dicendum eflfQnod p nuUahuiufccmodi reperiatur exem
pld,necmirum,quia raro fit opus hoc femone,cr ratio tm ua*
lida eft,ut ipfapofiimus effe contenti. W'

Non cantum per nominatiuum,quale eft,uidet illu
fuus fili uSjliccre loqui/ed etiam per alios r~: • "

• ' cafus. c a p. . X I I I I.

Sicut in ea qusslione qua reliqua efl ex p rifeidni uerbis, fle
paulo ante dicentis:E flamen aliqua differentia in poffefliuo
tertis paf6ns,cuius nominatiuo tum utimur , quando adfum
poffefforem poffefiio tranptionem facit ,er non ad aliumiut,
indiget iHiws,uel Ciceronis fuus filius : prafht illi,ucl Ciceroni
filius fuiis: uidet illm}uel Ciceronm fuus filius ; bene meretur

DE RECIPROC. SVI ET SVVt. 48*

dciUOfCT de Cicerone fuus filiusiSimiliter pafiiua qwed pofjef*
fore folofiunt,nomindtiuum pojfefiionts exigunt:ut , dmdtur db
iUo,ueld Cicerone fuus filius. Nec non tam nomnatiuo, qum
alijs cafibus poffefiiui licet uti , quum poffefform oflendimus
extrinfecus jacientem tranfitionem dd aliquam aliamperfonafii
pro fua pojfefiione:ut , rogat me ille , ut fuus legat apud me' fi*
iiuiyCr ut fuus doceatur a me filius, er ut fui ituferearfiUj, er
#t fuo donem filio er ut fuwrn fequar filium , er itf fuo potiar
filio. Nam cur ad nominatium coarftatbanc regldamiAri non » -
hoc per accufdliuu eiufdem generis cjti Piget Ciccroms fimn-fi*
lium. Rumor ejl C<cfari infidiori fknuliares fiuos , Conjht fuiM
ejfe Homeri morem,Yugere P ompeiu fua interefi,¥ratris iam pi
gere incipit uxorem fuam. N am per accufdtiuumXatinius diri?
quam per nominatium, ficiYratris iam incipit uxor fua pigw*
re,dlibi docuimus. Cuifimile ejl iUud Quintiliani in Milite Mut Dedam. *
ridttoiNec fi fituitje cupidifiimus , poenitere eu fidi fui potefi.
j Quaedam reliquiae praeceptorum, quando indif= ' '
v . ferenter,quando differenter utamur hisprot. - - ;
nominibus. cap. -xv.

HA rwm porro duarum P rifeiani regularum , quas nunc ad
literam fubieci , in pofteriore licet pro fuut uti eius, fiue
ipfius, id ejl, genitiuo: ut, rogat me ille, ut eius legat apud me
filius,er ut ipfius doceatur ame filiustln priore non itcm,quod
fuperius quofy fignificauimus. EtcnimC utdiucrfa prom clari*
tatis gratia exempla ) non aufim dicere , Pythagoram ucnera *
bantur difcipuli eius, fed fui: nec , Q uenq; decet ipfius definfio,
fed fiua,fiue fui,ut apud Valerium Martialem: Lib.f.epig.

Et fua riferunt fecula Mteonidcm. •

N am id quod in principio negaui fub facciem tranfitionis ca*
der e, fua quentp delefinnt,fua cuiufy funt,fua cuiq; reddantur ,
iam admonuimus non poffe mutare pronomen , quia tunc fub *

Jhntium ejl. illud autem ancipitis ufusejl ( quod in poderum

H *■ con fulto

484 L,AV R,B N T I I VALLAE

C onfulto rc[eruaui)quoties per ablatiuum loquimur abfolutwnt :
Ut, beatus ille efl , tot fe uel eum iuuantibus : poteft im fccure
uiucre .tantafiki, uel ei decedente hareditate, Quo in genere
nonriuncjMtn ufu uenit,ut perfe, non per em , uel ipfm utty
laquendlmfit- ,; . t , j

- Quemadmodum in conftruendo refoluantur, Sui
— ' c a p. xvi,

ET(quod mrem)db ipfo Se incipiendum, utdpud Quinti *
lienum inftitutionm prim fi;T radi toffibi puero,docedi pe*
ritm ingenim eius in primis , natur amcp perfriciat. Honcnini
dixerim » trudito ei puero, fibi in ei muttio , aut eius C r pMCM
pcrmuttiis<fic,Docendi peritus in primis ingenim pueri, nutu»
ramq; perfriciat. trudito fibi eo. Sed mugis hoc in fuus permitti*
tur,quam in is,obid quod fea uult illud in conftruftione.ldeoqi
refolui in quodlibet trimi de quibus dijjeruimus ) pronominu,,
if,ipfe,iUc, tanqua affinitatis quodam,aut cafanguinitttis gradu,
propirtquorm : ut apud Senecam : Sape in magiftrm fcelerd
redierunt fituiquod ia conftrucndm erit, rcfoluedwm (fc :f celera
tnagiftri fiepe redierunt in em,fiue in ipfim,fiue in illum. N o*
nunquam refolui non potefi : non modo quando cfifubfhnti*
um.utfm cuicp foluatur,fua cuiufq; funt,nifi loga er perinde
dura circuit ioe utimur: quod cuiuf ejl ei f otuatwr, qu£ cuiufq
funt,ipfius funt:fcd etia quddo accipitur pro proprius;ut,fiuus
Ver c.R«a.*« $ Homeri mos. Sunt etjua dona pareti, Sunt hic etia fuaprar*
mia laudi : nifi hic circuitione utumr.ut, mos Homeri eft eius,,
dona parentis fiunt ipfi , preemia laudis fiunt fili: quod mihi non.
probatur. Eft autem e r alterm per hac ipfa tria pronomina
refolutionis genus,ut fi dicas: fape in magiftrm fcelcra redie*
runt ipfius,uel eius , uel illius: quale efi illud fuperim ex Quin*
tiliano : Quomodo er ipfum , cr Vergilim fcripfiffe manus
torm docent, Refoluamus enim; Sape /celera magiftri rediere
in ipfm , uel in em, uel in idm ; item > quomodo manus er

DE RECIPROC. $V! ET SVVSi 4*S
ipfius er Vergili) docent cos fcripfiffe. Sed hoc tranfeo,cr c<t*
tera, non tm natiua materia , quam ddoptiua. N am gratius fi*
cere fcriptoretn exiflimo, qui nonnihil quam qui nihil omittit ,
ne fdltem plus magnitudini uoUminis,qum utilitati legentim
JluduiJJe uideatur.

PERORATIO OPERIS.

fjl A E C habui , loannes , de pronominum fui , er
&]| fiuus reciprocatione , qux dicerem. Cuius quaftio*

nis tantum abefi ut timeam , nequis tenuitatem,
ficilititemcp, infettetur,ut uerear, ne magnitudine
potius, ac difficultate deterreatur * er quidem(ficut initio dixi )
labyrinthea. Etenim me quoque iuuat ad eius finem , uelut ad
exitum Labyrinthi perueniffe illius Cretenfis ( nam complura
fuijfe memorantur ) quem Vergilius idem alibi narrat
parietibus textum c£cis itcr,ancipitcmcfc : . ~

Mille uijs habuijje dolm,qua figna fiequendi
Trangeret,indeprehenfius,C7' irremeabilis error. ' )!

V erunt non efi cur ego iam uerear iflm legentimCfi qui modd
hunc tibeBim legent)dejperatione)n.Namfc omnem, qu£ antea
erat,difficultatem,ut iUis demerem, ipfe fiuficepi , umuerfatifr firi
ferutatus cacat domus ambages , drLabyrintbo,ut amphuhea*
trum ficerem,claboraui, qtiale in media wrbe nifitur ; d Vefta*
pano extruttum , aut quale Puteolanum, COtnpanumue , aut
VeronenfeCnam eiufdem exempla funt plurimajnulte aiasiUud
quidem habens, ftd fine c£citate,fine dolo , fine crrore,aut(quo
magis e uicino ptmlitudinem fumam ) quale fimmi pontificis
palatium,quod proxime Nicolaus Quintus ex confufo,zr L4*
byrintheos anfraftus habente auguftiftimum reddidit non a*
men aboletis eorum titulis, qui illud <edificarent,exornarent^9
fed reparatis , atque magnificentius reflitutis, ut non immerito
ueieres fimmi pontifices ( fi quis illis harm rerm fenfius efi )

H s huic

JUiicid.f*

4t* DE RECIPROC. SVI ET SVVS ;
huic plus9qudtum ad tdificationcm pertinet, quam fibijpfis de * '
here fateantur , a quo <edificantc plui ornamenti acceperunt»
fartum hauddubie omnium palatiorum magnificentia prae*
clarius. Cui nonnihil nortrum fomffe conferri poterit , qui pri*
fcorum autoruiquantu in nobis ejljrertituimus , reparauimusq
dignitatem. Sed quid demcns,ego qui meum cum illius opere cos
ner ulla ratione comparare i cafam cum regia, tophu cum mors
more, as cum auro,literulas cum excellenti uirtute, ac fingulari
fapicntia : prafertim.quum opufculum hoc non aufim edere, nifi
prius ab eo comprobatum,optimo literarum cenfore, non folm
literaru prafide ac principef E fl enim ille, ut femper antea do*
i Irinarum omnium cultor, cenforfoita nunc non modo Romani
pontificatus,ac Romani imperij, uerum etiam Romani eloqui j
moderator,cr princeps . Q ua tria emam pofl homines natos
affui) fe dicemusiid efi, ad duo priora, hoc tertium accefijfe. ln
primis curam gerendi, ut cum omnis dortrinf, tum uero lingm
RomanaCqu a ufiatim Latina dicitur)cunftnnm dortrinarum
fenunarium colercturfcr crefccretircs proftfto( fi uere afiime*
mus ) maioris taudis,quam c<etera.Siquidem iUa ad nos aliorum
iudicio,cr interdii inuitos, deferuntur, hoc non nifiiudicio no*
ftroyfiudioq; contingit lUa-nonnunquam parum rerte admini *
Jlrantur,hoc non uideo quemadmodu nonrcrtc queat admini *
flrarLlILthuius operamydtq ; openi defiderant , hoc etiam ut iUd
non afintyperfe potefl efjc contentum. Ihu^ ego Nicolaum
Quintwm;twm propter alia fummum hominem iudico,tum uero
propterid, quo non tantum cultor crt fapicntia, fed plurimos
etiam cultores xfficit, haud iniuria comparandum cenfeo choro
Mufarum(fi quot unquam Mufe extitcrut)qu£ er fapereipfe
omnia,er riobis ad capefiedd omne fapicntia autores effe credit
tur.Ab hoc igitur ioannes,cuius tu intimus es(ut ad nos reuer*
ar)oraculum pofces , nunquid hic liber tibi dedicatus editione
fit dignus. .• finis.

INDEX EORVM

q_vae hoc in libro scitv

digna uidcbantur,rmltis dittionibus acfen*
tMijr,po8rembkcuptytM: cu*

ius primus numerus librm,
alter libri caput
indicat.

•v»

lib. $. cap. 44

A b CT abt quibus cum literis

1.19
6.3 i
6.16
^.104

. 1.2.6

j.iot

( J- *.4
6.16

ibidem

Z.6

iungantur
Abaculi
Abattores
Abdico . '?.•• •. •

Abfore
Abhorreo
Abiegnus
Abigo

Abigeatus,Ahigeus
A bktiuus
Ablatiui e r genitiui affinitas
$' J7 • •• « * • k
Abftincntid 4.4*

A bus habentia nomina in da=
tiuo er ablatiuo m
Ac

Accedit i-0

Accedo 4.2.

Acceptus in conuiuim 3.7
A cceptilat

Accerfo *.*3

AccefiOfAcccjfuS 4.*-

Acinus 4*28

Accipio ignominiare. 3.7 * ,
Accipio 6-7

Accipio excufdtionem 3»*7

4.3
4.47. C7*

4.24 v
4.**

J.J2

Accipio iniuriam .

Accipio conditione
3.67

Accipio fidem
Accola
Accufator
Accufo

Accufationis uerba
A ccufatiuus ai infinitiuo 1.14
Accufatiuus temporis 3.17

Accufdtiuusj? ndiatiuo 3.»3

Accrtws 4.49

Acus,Aciculd r.3

Ath,Atiiones 4.9

Attio, Attus . 4»*. er 3*
Attio noxalis 6.J3

Attinii pdfiiuu rcfohitio 3.3 9
Attiui uerbi nitidior ufus 3.49
H 4 Atfor

N D

4-3*

J.iox.

3*37

2*37

i.zt
X. 44

T.IX

Ador
Aftivm ejl
Adycum ucrbi/i
Adamo

AddicOyAddittut morti
Adduco in inuidiam
Adeo
Ad hoc

Adiettiua in bundus
Adicftiuu ubi collocandi j.x7
Adijcio 3.4 7

Aditum munirc}Aditus ).z6
Admcfteffat 3.96

Admoueo manum 1.90
Adolefcentia lubrica 4.10 1
Adoro j.u

Ad fumttUyAd fmrnum t.zo
Adjim 7.71

Ad tempus 4 .uz

Aduento 7.10

Aduerbia quodd in im exeun*
tia 6.zo

Aduerbia quadam comparatis
ua& fuperlatiuOy feruiunt
accufatiuo x.iz

Aduerbiwm difiunftiuwm quid
momctiex j itu habeat 3. z 6
Aduerfor 7.80

AduerfiMyAducrto 7.90
AdulatiCyAdulor J.66
Adulterium 4.4$

E X.

Adultus . f.j®

Aduocatui 4.1*

Aduotum 7.70

Aedes cm deriuatis 3. 7.C r

6.40

Aedificare $.7

Aedificium 4. 40

Aediles 4. 8 4. CT 3.7

Aedilitius 4.84

Aeditui 7.7

Aegrefco i.zz

Aequalis, Aequabilis 4.104.

CT4.X4

Aerarium t.6

Aes alienum conflare -5.94

Acftimo j.zo

Aetas promotura 4.107

Affatim 6.zo

AfJvfintioyAflrftio 4.7»

AfftdoyAffifiui ibidem

AflvftMftm J.if

Ajficiotciniuria 3.94

Affinitas gemtiui etabU f.17
Ajore i.x4

A frica, Afri 4.55

AgeyAgiteyAgcdm x.x6

Agere 4.71

Ageuero x.z4

Agere dclc&um 7.60

Ago* 4.7/.Cr*.4t

Ager meus crmei x.t

Ager

A 'gerreflibulut
Aggrego
Ago gratias
Ago tibi gratum
Albani,Albenfes

I N
4.4»
3.45
5.4*
3.75
_ vf> 4.85
Aleator , Aleare , Alea ludere
1.6

Aliquantifrcr ».48

Aliquanto m*

Aliquis i.6.cr 3*1*

Alius x.itf.crj.5^

Aliter tii6

A Ueuo 5*8i

Allocutio prmatura 4.107
Alludere 4.16

Alo 1.46

Alter alterum accufat 3.30
Alter 3-59

Alfi/tf i.s

Aluearim 1,6

Alumnus 6.1

Amamus nos inuieem , mutuo ,
er parifer 3.74

Amator 7.37

Amatorium 1.6

Ambitio, AmbitUS 4.19
Ambitiojits ibidem

Ambulo ' 7.79

Amicus, Amica 5.17

Amiculum 1.5

Amo • 5.37

D fc X.

Amor 4.^8

Amorem conciliare 5.5 »

Amoueomanm 5.9°

An,Anne 1.17

Anacreon poeta 1,11

Andromeda . 5.*

AnguiUalubrica 4.101

Animaduerto $.69

Animofus i.xc.

Anniuerfarius 4.108

Anniculus 1.5

Annona 4.35

Annuatim 6.60

Ante uim habet comparatiui

1.16

Antecedetis a relatiuo difeor *

dantia uenujh 3.19

Anfe dic ucnire,adej[e 4.80

A n tebae, ante illud x.76

Antiqui 4.5

Aper 4.4*

Apertm,Apcrtile r.8

Apes non apis dicendum ».5
Apparatus belli 7.64

Apparo ibidem

Appellationis uerba 3.9»

Appendo 5.8*

AppetitutyAppeto '5.7

Apud te - 6.14

Aquatilis r.8

Antf io 4.»

H 5 Artor

. I

N E

» E X.

Arbor

4.*7

At «ero

1*14.

Arceo

6.16

A uttio,Autliondri

4.3* .

ArcejJo,cr Accerfo

T.Zi

Audis

ibidem

Architriclinus

4-34

Audiens fm tibi

3.4*.

Ardi mulier

6.38

Audio te, er tibi

7**9 .

Area 4.33.z?6.4i

Audiui a patre , de patre , er

Argentarius 4.4*.cr 44

ex pdfre

3.0*

Argutus

1^30

Audire habeo

3.9*

Armamentmm , Armarium

Auditorim

J.6

Autor 4.3*.er 5.3®

Armenta,Armentarm

4.4*

Autoramentm , Autorare

Armiger

6.1

4.3*

Arra, Arrabo

0.77

Autoritas 3. 8 8. er 4.3*

Artificia.

4.44

Auerfor •

3. 80

J • --•«y

Arum 4.77.er0.4i

Aucrfus,Auerto

. 7.90

Afcijco .

7.80

Aue

4.3P

Afcribo

347

Auis \

_:;(4f47-.

Afcriptitius

X,K

Aula

4.34

AjfcdAri

5.77

Auricula,Auris

Attentor

6.66

Aufculto

3.4*

Affeuero

3*7

Aufficdri,Auff>ex,Aufbicim

AfiidcOjAfiido

6. 1 / .v; .

Ajinus

4.4*

Aut

x.xi

Afylm'

6. 19

Autem, Autem non

iy*4 -

Ajl

*.i7

Auxilium do,cr fero

3.0*

Ajier,Aftrm

6.z.i

Ajfmo

0.3

pA«i(

*.*8

Affurgo -

3. 1*

X3b^4,B4T^

0.14

AtyAttaiuen

i.*7

Beatitudo,Beatus

» •

4.04

Atej;

*.78

Bd Im

4.04

Atramentarium

f.4

Bene *.7*.CT3*87

Bene

I N D

'E X.

Bene cenfeo3Benc precor3Be*

Calmniator,C<dunior

^.49**

ne mereor 3.S7

cr 70

Btneagi cum aliquo 7.10*

Calumnia

4.70

Benedico,Benedicus r.io

Camelus

4.4*

Beneficentia 4.100

Campania

4.87

Bene babeo,Bcnehabet j.74

Campus

4.77

BeneuolentUm conciliare

Candeo

6.it

7.73

Caper,Capra

4.4*

B ergomcnfiSjB ergomu 7.87

Capefjb

I.i|,

Biduo x>ii

Capio Jpem de te

5.81

Bimus ».7

Capio,Cdpior oculis

«3

B inoftiiM *.33

Capitalis

4.109

Binm}Bini codicilli 3.7

Captus

*.3

Bis centum,Bis nulle 3.4

Cardo :

6.61

Blandior 7.$*

Car eo

7.87

B ombarda *. 3 4

Caritas,Charitas

4.4*

Bona corporalia,!? incorpo =

Carnarium

x.tf

ralut 4.98

Carnofus,Caro

4.73

Bonrt<w,Bon«m 4.100

Carpo

6.*

Bos 4.4 i

Carptim

6x0

Br<t#e4 4.74

Cartilago

i.7

Breuiter *.*o

CaReUum,Cdftrm

. 4.io

Bubalus 4.4*

Caftrenfe peculium

6.40

B«CC4,6«CC<C 4.7*

Cafus feptimus

*.$,

Bundus finita nomina 1.9

CateUus3Catulus

4.7*

Burdo , 4.41.

Catcruatim

6x0

Catamti

4.110

f^AbaUus 4.4*

C auillari , C auiHatio

6.49.

c alamarim, C edeearitm

Caupona

4.44

T.6

Caufa medfCr mei

X.*,

CdM 4r7l

Qaufiari

7.^7 '

cau

N D E X.

ijo CiuiSiCiuitM
3.47 C larus
6.10 Cliens
4.10 6 C liuus
4.96 Coepit em poenitere
4 Cogito
x.tf.er Cclybift*

C olliberti, C oU iberU
Centum er uigiitti quinq; an C otiis
nos natus 3.*4 Colloco te in J])em

3.7 Collm
4. 3 i Comenfcs
4.18 ComeSyComis
j,« ComicuSyComoedus
3.8} Comitari
4.64 Comitatus
z.t? Commeatus
4.16

4.36 Commendo
z.3 6 c ommentarim, Commentm

4.41 4.M

ibidem Commigro
4.j z Commilitones
7.10 Committo . •
z. 7 Committo ut

"4.10 Comtnune,Comparo

C ircunftfto, C ircunjto 5.4 9 Comparatio intqualm 3.71.

Circunftcftut ■ 1.30 C omparatiua aduerbia fer *

Citare 6,z uiunt accufatiuo z.tz

Citra V . \ , • z.49 Coparatiui et fuperlatiui dif*

Citro z.i 7 ferentia i.«i

itt

Cautus

CadOyCcdo

Gefim

celebSyCcelibatus
Celebris, C elebritas
Ccenaculm,Coenatio
Cenfor,Ccnforius

4.84

Centeni
Centurio
Cerafim
Cerebrofus
Cernere cjl
Certamen
Certe
Certum ejl

CcruiXyCeruicis durte
Ceu

CicurarCyCicuris
CicitTyCicm
Cilium
Cimbri
Circiter
Circunfcriptio

4.8*

4.?*

4.'*

4.4J

3. 4<

3'to
4.44
4.1
4.4}
3.8«
4 ,36
4.85

4. }8
4.3*-
5.77
4.38

3.I0.CT

3.45

1-9S

4.8*

3.7*

x.}8

3.45

INDE X.

C omparatiui natura i. tz

Compar atiui proprietas m?
Comparatiui refolutio ut
Comparco 5.JI

Compendium participij i.)i
Comperendinare z.33
Comperi \1.^4

Compertum ejl mihi ■, ibidem
Complacitus i.jo

Complodo 1.9

Complura 4.90

Compos .3.34

Componere farcinas . 4.49
Compofia ab ac,<fc,cr z.f
Compofia ab en , er rcce
...... . •

Compofia ab olim er

Conciuis 4.8J

Cojiclaue 4. ?4

Conclufio t. jo

Condittio,Conditio 4.^^
Condifcipuli 4.8}

Conducibile ejl 3.49

Conducit 3.41

Conduftitius z.it

Confiro ... 3.45

Confcftor3Conficio 6.fz

Confido i.4i

Conflare as alienum j.94

Confluens z.jj

Confore t.z6

Congrus lubricus 4. » o 1

■Conieftura uerba - 3.79

ConiuratioyCfimifro . j.rz

Compofia 4 dudwmtnuper,cr
pridem z.43

Compofia 4 fovo j.8r
Compofia 4 quiSyUcl qui 3.16
Compofia 4 re •

Compofia quada 4 pra , prr,
«rirc j.jz

Compofitorim ab ejfe er /ore
differentia 1.16

Con prapofitio 6.1 z

Concilio 7.74

Concipio jflem de iUo 3. s 1
Con«o 4,47

Coniunftio quid momenti ha*
beat ex collocatione 3. x6
Coniunftiui modi prateritum
afuturo eiufdem quomodo
differat 4.19

C onniueo 4.1 z

£T 4.7

Confcifco jm

Confcjfiti 4.1.

Confideratus t.30

ConfolatiOyConfclor 4.77
Conffiicuus r.30

ConjpirOyConJfliratio 7.2,1
Conjht ratio 1.19

Conftcr

INDEX;

Conjlernari,Coflernerc 3.9*
Con(litui,Conjlitutu ejl 3.14

Confuetudo 3.3

* %Xonfularis,Conful 4.64

Confulo te cr tibi 3. 40

Confulto9Confultor , ConfuU
tus ibidem

ContendoyContentio 6.4

Contentus i.jo.cr 6.4
Conterraneus 4.83

Continens M3

Continentia 4.41

Continuo cu non cr ne x. 30
Contraxi <es alienum 3.9 ♦

Contraxi Udim
Conuenio 3.7*

Conuenire habeo 3.98

Conuenit 3.7*

Conucntus ' 4.*

Conuerfatio 3.3

Conuitim 6.3*.

Coopto 3.6o

Copia mea cr mei x.x

y CopiayCopUyOrum 4.63

Cordi ejl 3 .xx

Corporalis yCorporeus 4.98

Corpulentus,Corpus 4.73

Coxa 4.37

CrapuUriyCrapula 3.33

CrasyCraRinus x.33

C rebrefeo *.xx

Crepitacutu, Crepitus

4.*-9

C rimat 4.38.CT 3.8

Crudus

4.CI&

Cubiculm,non a cubili,Cubi*

liculm

t.f

Cuius

».3

CuiuSyCuia

C uiusq;

X.T

Culcitra

6. +6

Culpa

Cwmprapojitio

X.6.

zi.cr 39

Cumani

4.8 3

Cum pace tua

4.18

Cum primum

I.i7

Cupido uolucer

4.4*

Curo

i»X7

Curia, Cur io fus

• *•**

Curfim '■

*.*o

Cur fus

Cujlodia

4.7*

p\A mnadi uerba quibus ca*

JL J fibus cdjtrudtur

D apes

4;*3

Dare facultatem

4.6*

D are operam

4.70

Darefotejhtcm

4.J8

Dare leniam

ibidem

3 M

Debello

3.6t

Dece

Decedo

***

Decet ■■■

3.41

Declamator

4.81

Declaro

J.38

Decretum cjltmb

•*.*4

AiwfXO*

Dfcoro,DfCor

4.T>

Decrcui3Decretm efi

i.*4

D ecuru

6.Ji

Decurio , Decurio municipa *

lisDccurio Romanus ibide

Decus3Decoro

4.’ti

Dedecus3Dedecoro

ibidem

Dedere nox£

&}}

Dcdititius

I.II

DedifcoyDedoceo

Deduco

•5.77

De)aiigatus3Defkiigor

4-99

Defeftio3Deficere

Defedus x.}o:& 4*

Defendo

6.i4

Defero

7.44

D eftffut 1

4.5»?

Deficio ■■■' > ,

4* £

De/ore

rrt6

Defimgor3DeJunftus

2.7.

4 er 44

Dehifco

Deinceps

±.)6

Delabor

1-19

Deliber aui

2.*4

a e x.

V- - * ■

Deliberatum ejl mihi

ibidem

Diligo3Deleftm agere

1.60

Dementia

3.36

Demereor

2-9?

Demigro

7-9*

pemwm cu compofuis

6.ZZ

Denic/i t -

ibidem

Deorfum '

*-77

Depeftus

6.63

Depeculor

6.40

DepofitiriiM , D epofitoriut

r A

Deprecor

4.t4

De repetundis pecunijs

i.x-4

Defcendo

7.J*

Defcifco

2.$*

DefcSyDefideo

762

Defideratiuauerba

7.*3

Definetmct<£dere -

: 3 46

DefipiOjDefipifco ;

• 7.3

Dejficio

7.?6

Detulit

3.44

Deturbo •*

5.89

DeueniOyDcuoluo

2-76

Dicax yDicacitas

Dicere oportet

3**6

Dicerc3Didti3Difiio

2.t®

Dicofentcntiam

7.48

Diftio ^.To.cr 20

DiftoyDiflum

5.10

DiefDics3Diecul4

4.80

Diem

I N

Dirm obijt 5.44

Different ti cempdratiuiafus
perlatiuo i.*3

Differentid infinitiuorum ejje
. l c r fere, cr compofitorum

JZ* _
Differentid , er numerus offi*

cioruapud Romanos r,w
Di/igo 5-37

Diluculum 4.8o

Dminutiua in tdus, <t,m
Dimitto 3.4J

Difeedo 5.?5

Difco 5.*

. Difcordia elegas relatiui cum
antecedente 3,19

DiferctMfDifertM ■ 1.30

Di/Nrf» .

Dijpticeo tnibt .

- Dijplicentid ,

Difiimulatim
'Dijjbluo
DiUributiud
Difturbo ' v
Dijfuadere r ;

Di»

DiucrfazrfimiUs ucrboruji-
gnificatio regime 3.45
D iuerforiwm 4.8*

Diurnm jpatium 4.108
Diutinus,Diurnus 4.107

5.7*

5.?^

5.5*

6.10

5.?4

5.89

5.30

*.|5

D E X.

Do tibi literas,cr dite 3,3*
Do auxilium 3.67

Do optionem 4.*7

Do fidem 1**6

Docibili5,DocUis 6.x6

D ocilimus .ibidem

D oleo 3.17

Dolor meuitCnnei
D omcfticatim e.xo

DomiyDoniM 3.1 i

Donarium 1.*

DOflfC *.4t

Donotibi,&te 3.43

Donww 6.39

Dormitorum 1.*

Duceni 3.5

Duttilis 1.8

Ducor in jfiem huius negotij

. ~3.8l • v

Dudum : i.34

Dum : i» 48

Dumxat X.4J

E Aciem pfr/o«4 Unquam
. alia .3.64

x.4*

E' crEx,E' regione j.19

E' re mea, e' rcpublicd ibide
Ecce x.\s

EkxAkjm Ecclefid 4.47

ECCO^ECC^ECCW» x.i5

Edico

'4|Bl

I N D E X.

E dico,E ditium 1.68 Effc cum cafibus j.ij

Edifco 1.1 EJfe e r fire cum compofitis

EffigieSyEffingo 1.4 i i.*6

Efflagito 1.1 8 Effindi t.zy

Eheu z.ii Ejfi parem 1.74

Eiulo 1.1 z Efl matum rei miliari 4.107

Elabor 1.1? E furio i.x4

Elephantus,Elephas 4.41 Et x.i s

Eleuo 1. 81 Eraufw 4.j$

Eligere 1.60 Et geminatum 3.9*

Ellm,Ellam,EUos,erc. z.u Et certe,Etfane x.z 7

E logium 4 .66 Etiam x.10

Emereor,Emm'w 5.99 Et fi x.z 1

Emeriti fines,er boues ibide Ethoc,erid z.i8

Emigro 1.91 Et hoc non fine, ere. ibidem

En x.t 1 Euentus 1.7

Enetius fimc3er fiti 6.z 8 Euidens pafiiue fumptu t. 30

E nimuero x.z4 Euoluo librum 6.4$

Eo magis 1.16 Ex 1,13

E o>er quo cu coparatiao t .n er s. 66

Epitiola j.6 Exanimatus 6.t$

Epulum 4.z} Exaudio i.z9

Epula: ibidem E xautoro 4.6 z

Eques 6.jz Excandefio 6. ix

Ev renibus 1.19 Excedo 7.97

Ergo z.4i Excogito l.i.er 10

Ergo'nc x.17 Excretus 1.30

Eripio 1. 83 Excubite 4.69

Errabundus 1.9 Excw/o 7,^7

E/c4 4.75 Exemplar,Exmplum 6. 53

Ejfi cordi, er in animo i,zz Exemplarium ibidem

I Exequor

INDEX.

Exequor iujft

*.6s Ex ufuyUtilitite

ibidem

Ex £quo

3- 1 9 F

Exhanredo

5.104 T^kbrica

4.44

Exhibeo negotium

5-88 17 Fdccfio T.ZJ.CT5.88

Exhorreo

5.101 Facies

4.rj

Exigo

5.* 4 Facile

i.xS

Eximius

3. i ) Facio certiorcm,iafturd3cre.

Exiflimo

J.zo 3.6)

Existimatio

3.8 6 Facio dele fi; um

3.60

ExiftityExto

3.3 i Facio gradum

*.**

ExitialiSyExitidbilis

6.i s Facio gratum

3.76

Exoletus

t.jo Facio copiam

4.63

E xfomnis

i.zo Facio potefhtem

ibidem

Ex, cr inter cum interroga* Facio inuidiam

r.zt

tione

i. iz Facio paria

5.74

Exoro

3.2.9 Facio tibi iniuriam

3.94

Expedit

3.49 Facio iter,cruiam

, ***

Expendo

j.8z Facio negotium

3.88

Expeto

3.7 Facio potejhtem

4.18

Explicit

3.4r Facio fermonem

5-97

Explodo

3.9 Facio ftipendia

4.1*0

Exploratum ejl mihi , Expio* F acio ut

*.*7

raui

3.t4 Fafiio

4.6i

Exploratores

ibidem F ador

4.3*-

E xpoStulo

3.3 S Fdl/itf

I. 30

Exprobro

6.44 Fallit me

3.80

Expugno

3.62. Fama

4.7

Ex fententia habere

3.70 Fama mea^zT mei

z.t

Ex tempore3ExteporaUs ). *9 Famofus}FamoJa mulier r.zi

Exturbo

3.89 Fafces

4.84

Ex uinculis

3,19 Fdftidiofus

I.**

**.

I N

fafiidium mem,cr mei x. i
fatigatu* 4.99

fatuus 4.1x3

febris annua ,cr quotidiana

4.108

felix 4.87.0“ tt4

felicitas 4.«4

Femen, Ff»K>w,Frfflor4 4.77
femoraliOjfeminalia ibidem
fex 6.61

ferx 4.41

Fere x.49

Fero, Fero f/M acceptu/m
7.100

Fero conditionem 4.61
fero auxilium,zr opem 3.67
ferox,ferus 4.97

ferre fententiam , cr legem

7.48

Ferri 4. 71

ferruminatio , Tenit/mino

6. 78

ferrumen ibidem

fejfus

4 .99

fejh Scptimontdia

4.43

fcjliuuSyfeJlus

4.ji’

finitius, fiditis

1.8

ficus,ficulnus

1.4

fides pro tormentis

1.7

fides

7.30

fides non fidis, fidicula

x.7

D E X.

Fiw* no» tiicifwr

r.i*

filiafier

».7

filius

3.70

finis,et propofiti uerba

3-87

finitionis uerba

3.78

fihgo

Fio';

7.43

I.XX

Fio tibi obuius

3.77

fifiihs

1.8

flageUayflageUare

«.47

flagitiwm

4.78

flagito

7.78

fleo

7.7X

fluuiatilis

1.8

fluxus

1.30

f ceneratitius

i.ir

Fanero,Faneror

7.*7

f oenus

4.79

fcctificare^foetura

4.7«

foetuofus

l.XI

fatus , fatura, Fatifi>
4.71

care

folia

4.68

F ore,et Ejf/e cu copo/itis

t.z6

Formidolofus

frago nauim,cr finulia

3-77

fremitus

4.3-9

frequens, Frequentia

4.96

frondes

4.68 .

fruges

4.3 7

fruor

I x frumen

N D

E X.

frumenti pramtaturd

4.107

Gejh

4.9

frumenti copia

4-7>

Geflus,Geflio

4.Z

frutex,Fruticari

4.* 7

Glans

4.^8

fuga

6. i

Gladiatorium munus

4.1*

fundus, Fundum

6.41

Gloriofus

■*.»

X. 4**

fundare , Fundanis tum ibidem Gradum Jacio er iacio

3.**

fungor

3.}

Grammatici audaces er fu*

fustigare

6.47

percilioji

z.x

futilis

1.8

Gratiam ago , refero ,

habeo ,

futurum comunttiui, quo di-

er reddo

3-4*

fcct a proterito ciufdcm mor

Gratiam ineo non dici

1.U

3.18

Gratificor

3.7*

futurum participij

1.33

Grator,Grdtulor

3.4i

. G

Gratum Jacio

2.7*

5.6

Gratus

4.89

^~JGaudeo,Gaudiim 6.it

GrauiSfGrduidus

*. 80

Gemma

6.6 4

Gregatim

6.1 0

Gemo

2-4*

Greges

4.4*

Gena

4 .3*

Gremium

4.37

G eneratim,G ener alit er 6,2.0

Tuvi

4.38

Genitworwm Jignificdtio z.i

Genitiui er ablatiui affinitas

t tA beo ad uo tum

5.70 >

3.17

llHd&eo 4 patre 1

manda*

Genitor, Genitrix

3.70

tum

1.1I

Genuinus dens

4.?i

Habeo cum gerundiis

1.1*

Genuino rodere

ibidem

Habeo copias omnium rerum

Gerundiorum Jignificdtio er

4.05

ufui

1.6.3.

Habeo audire

er't>7

Habeo conuenire

ibidem

Gertmculum

Habeo dclettum

3.60

Habeo

I N D E X.

Habeo fident

5.60

Homo manfuet a er betue con

Habeo gratiam

5.4 1

ditionis

4.67

Habeo in animo

*.*5

Homo maturus , er primatu*

Habeo iter

5.7*

rusmlitu

4.1C7

Habeo orationem

5.97

Hortus t .«.er 3.9

H abeo rationem

7.18

HcJpcs,HoJpitim

4. Si

Habeo polliceri

59»

Hofpiales

ibidem

Habeo fermonem

5-97

Huc

*57

Habeo te excufatum

7.67

Huc ades, pro adjis

55*

H abeo te loco patris, er fimi*

Hypotheca

0.37

lia

3.88

Haud aufyicato

4.1

T Actre fundamenta,

4.4*

Hei

X. 11

llacHre gradum

5-*5

Hem

x.r5

laculariyldculm

6.5

Heri,Heflernwt

X.ii

lamtlanuam

X 47

Herba

4.17

lamdiu

i. 35

He fler no dic

4. 8r

lamdudum

ibidem

Heu

X.II

lamuero x.x4.er47

Hic

lamolim

Hic nubi gloriaturae.

3.5*

Iampridem

x.34

Hic non ejl cum illo compa*

lam ueniet , er wm pr<efens

randus

3.7*-

erit

5.7*

Hinnulus 4.4-t.er 71

lanua

4.*

Hio,HiJco

5.* 5

lcus finita nomina

I.lO

Hiflrio

4.3*

Idem

*.5.er

Hoc nomine

X.49

6.1 0

•

Hoc magis

1.16

identidem

x.50

Holitor

T.6

1 d f tatis

3.»7

Holus 1.6. er 3.9

*a.5S

Homo celebris

4.96

Id quod , cu/m alio antecedente

Homo capitulis

4.109

J.6x

I 3

Igitur

> I

N D

Igitur

x.43

Ignominio fa tnifiio

6.62.

Ignorans,! gnoranter

4.9+

Ignotus

1.30

ilis terminata nomina

1.8

lUaborotim

*.*9

lUe

x.4

Ittuc

x.7 7

1 mago mea €T mei

x.r

Immigro

7-9*

immunias

4.39

lmpendens,lmpendeo

*.4X

impendo 3.4*.CT2.sx

lmperiofus .

r.xi

Impero

7. 48

lmperatiuo deejt pnma per*

fona

J.xS

Imperfonaliwm quorudam re*

gimennouim

3.44

Impertio

*«33

Impertior pafiium er depo *

nens

ibidem

Impleo

3.33

Imploro

Imponoylmpoftor

3*9*

Imprecor 2.96 er 4.x 4

Improbare

4.44

Imprudens

4.94

Imprudenter non dici 3 fed per

imprudetiamjiue per igno*

E X.

rantiam 1

ibidem

Impugno

*.4x

Imputo

4.44

Mycumuerbis

3.37

lnagendo,lnccena

3.?*

I n animo ejt

*.xx

mannos

4.40

In auro, in tes

3.t*

Incedo

*.79

lncefio

1.4*

Inceflus

4.4*

Inchoatiuauerba

I.XX

lncidoin(Cs,uelin(erc

3.1*

I ncifim

4,io

Incola

4»*4

Inconfideratus

I.JO

Inconfultus

*.40

Incorporeus

4.9*

Increpare

4.2-9

Incumbo

3.44

Incuria

r.xf

I ncufo

4.IJ

Indico, Indiftum

*.68

indiem

3.48

Indoles

4.44

Indulgens pafiiuc fumptum
1.30

I ndulgentia,Indulgeo

4.1*

I nduftrius

i.xt

lnclaboratm

***

Ineo

Ineo gratum
lnefl rei er in rc
lnfrnfus,lnfiftus
lnfijhre
Inficiatis fhtus

N D E X.

2.24 I nfeiens,! nfeienter jeci 4.94

2. 32
t.zo
6.18
4.1*
6.44
}.*4
2-t
6.3.0
6.4
i.ij
39*

3.42 Infigitis
4.m Infomnis
ibidem lnfhr

6.9 I n&itutt,! nftitutiones
1 nfi cias ire, I nficidtor ibidem I nftrattm
1 njidus 4. 1 0 3 I nftruft* ndues

I n finit iuorm effc er fore dif= I nslruo
firentid 1.3.6 lnfummd

lnfinitiuum interiettum , uel lntendo,lntcntio
posipofitum 3. zi Infer

Infinitiuo ubi utendum 1.3.3 Inter aftionem
l nfinitiuus loco fuppofiti ibid. Inter dgendrn, Inter ccendn *

lnfrd

1.2 3 dum

ibidem

Ingenium pratcox

4.107 Intercedit

3-73

Ingenuus

4.1 Intercludo

2.69

I ngredior

3. 19 Interdico

3.39

Ingredior in ffiem

3.81 interim

i. 49

Ingurgito

3.33 lnterefi cum fuppofito

x.r

Inhibeo

3. 4 lnterrogdtio cr refbonfio in

lnhoram,In horas

3.68 diuerfis cdfibus

*.2<>

lnitim,lniens

3.34 Interrogo

2.61

In loco, In locum

3.88 Interfepio

2.6 9

ln mdnibus

2.3 4 Interunto

2.*3

In mentem uenit

3. s z Intimus *.

r.17

ln morem

4. n lntrd

*.23

lnnocuus,lnnoxius

6.17 lntrocludo

2.69

ln primis

3.71 Intueor te,cr in te

3.29

inquilinus

4.24 lnuenio

2.*

inremprtefentem

4,n* lnucrto

2.i2

Inue

I 4

/“

I N D

inueftigo J.4J

inucteratus r.30

Inuicem 2-.J9.cr 3.74
I nuidia, I nuidiofus j. x 1

I ocufylocdriy I ocularia 4.1*
Ipfe x.i

15 x.J

Is demunt o.xr

I#e ow» dduerb. iftic er dlijs
x.4

Itu comparatum fcuconjlitu*
tumcjl 3.89

I tt ciwn fupcrldtiuo 1. 1 j

Ittrejponfiuum x.jo
Itaproualde x. J4

Ifcwie i.17

x.J4

J ter ficere,zr hdbere 5.7*
Item>ltidem x.jo

Iterum x.jo

Iterum conful 3.J9

luteo J.68

Jubendi uerbd j.xs

Jucundus 4.89

ludicij uerbd 3.9X

Iugtrum 1.7

lugulus,iugulum petere 4.3 *
lugum 4.43

Iunftus 1.30

Iu**, luris naturalis fpecies
4.48

E X.

Iurifconfultus ibidem

lurijperitus nemo nifi Utera*
rum peritus 3 .inpraf.
1 uri fcon fultus J.40

lurijperitus 4.48

I m* ndturdle , Iu* ciuile ibidem
lujfus 1.7

luftitium J.*

luudt 3.4*

luucntA,luuentus 4.4o
L

LkbdfcOyhdbo J.J9
L dbor9eris. Labor , orts
ibidem
L deertofus
Ldccjfo
Lalifio
L dmentor
Lamina
Ldnijkt
Lapidare
Lapillus
LdpfuS
Ldjfus

LdtebrSyLatibula 4.79
Lauo,eius (fc deriuatiua r.x
Luxus 4.99

L egutio pr amatura 4.107
Lege* 4.48

Legibus comparatum feucott
Jlitutum ejl 3. 89

Lego

i.xt

X.X3.CT J.i4
4.4X
J.J*
4.74
4.1^
**
4.64
4.99. er J.J9
4.99

index:

Lego,cr pertego

j.SO

Lucrum

j.i *

Lenticula

1.6

Lufluofus

I.*C

Ldeabundus

1.9

Luflus

4.60

Ltctor,L£tUS

6. i*

Lucus

4.7*

Leues

6.8

Ludere

4.16

Leuo

?.8l

Ludibundus

1.9

Liberari

6. 43

Ludicrum

'i.*

Libere loqui

4.17

Ludus

4.16

Liberi

3.8

Lues

4.7*

Litor i ingenui

4.110

Lupus

4.4*

Libera

4.1

LufiOyLufus

4.16

Liberas

4.17

Libertinitas

4.1

A yr Aeetium

4.1S

Libertinus,Libertus ibidem

i.* X Maceror, Macef.

I.i*

Libra pro pondo

3 .1}

Magis

I.I*

Licentia

4.17.CT 18

Magi fler, Mdgiflra

4.38

Liceor,Licitor

7.X8

Magiflratus officium

4.10

Licet

Z.1T

Magna autoriate uir

3**7

Liflor, Li florius .

, Lintearius

Magnificens

1. 30

i .6

Magni intercfl

Literd,Liter£,arum 3 .6

Mdgniloquens,cr fud compd

Loco patris

3.8S

ratiud,z? fuperlatiua

: r.io

Locorum quorundam nomina

Maior, Maius

i.ii

4.87

Minor,Mdximus ibidem

Locus celebris et jr eques 4.96

Maiores

6. 77

L ombardia

4.87

Mala

4.7*

Longe

M7. CT 18

Male i.4i.CT3.87

Lotium

X.i

Malcdiflum

6.7*

Lubricus

4-tor

Malcdicentiffimus

T.IO

Luculentus

4.91

Malleolus

4.»-6

Luce, Luci

4.80

Malum

6.41

I 7 Mando

I N D

Mdtldo

Maneo te 3.93

Mango 4.no.c T6$9
Manipulatim 6.x o

Marinus, Maritimus 4.9 i
Margariti 6.64

Mater j.7o.eT4.38

Materia 4-3S.c T6.3z
Materies 4.38

Matuta dea 4.107

Maturi' er P rxmaturc ibide
M aturef :o, M at uro ibidem
Maturrimus, Maturus ibidem
Maxilla 4.;x-

M ea x.i.er i.x

Me cum infinitiuo er accufa *
tiuo z.14

Meditatiua uerba r,x4
Meiytui, fui, pronomina x.r
Membrum 6. 10

Membratim 6. ro. er x o

Membranee Vergamen £ 4.8 j
■Mone x.x

Memini 3,39

Memoria mea er mei x.r
MemoridyMemoriter ■ 3. $>3
Menda 4.6

Moenia 4.8

Meno,Mcntio 3,2$

Men; , Mentu/m , Mentior,
Menti ibidem

E X. ’

Menfarius 4.1 4

Mentula i.i

Meo dormienti/s x.r

Meoiure 6.3

Meo nomine z.49

Me occupato, er fimilia 3.64
Mereor 4.110 .

er 2.99

Merere 4. no

M er itor ius puer, M eretrix0.4 th
Mefiis 3.14

Metuo 3.X7

M cww er mei differunt x. r
Meam folius ibidem

Migro 3.9$

Mihi 3.3Z

Miles r.T4.er <>.}x

Miles frequens Jfcflntor pr<c
liorum 4.96

Miles munificus 6.39
Millia, Mille 3.4

Mimus 4.13

Minimum, Minime 1.18
M inifteria, Minifteriu 4.30
Minor i.ij

Minores 6.33

Minoris emi j.r

Minus i.ix

Mirari fe 3.9Z

Mirificifiimus x.io

MiSytiSyfis x.r

Mife

INDEX.

Miferne potejl , Mifntu ejl

3.46

Mcdeflia

6.4t

Modi tres quibus aftiuum in

pafiiuum refoluitur 3.3 9

Moleflia ajficne

, Moleflare

4.***

Moleflia

6.8

Mollis

4.1*7

Momenti

4.4*

Momentum

6.4*

Monumenti

4.77

Morbus capiblis

4.109

M oratus , M crignatus 4.104

More maiorum comparatum

ejl

3.89

Morignor, Morignus 4.

104

Morofus

1. 2.1

Moror te

• 7-93

Mos

4.1*

Mulier

6.38

Mulier fimo fa

1.2.1

Mulus

4.4*

Multo

r.i6.Cr 18

Munus

6.39

Munerarius

*.6.CT 4 .**

Municeps 4.83. er 6.39

Munificus

ibidem

Municipatim

6.2.0

Munire uiam

7*7*

Munimenti 4.7 S

Murus 2.8

Mufculus i.f

Mutuo aduerbim x
Mutuo amare 3.74

Mutuo,#, Mutuor
My finium 4.70

‘KTAflw/iwn 7.*

1^1 N4m,N<<n^ ».77

Nam quod ibidem

Nafcor 3.4J

Ndbles,Ndblia 4.10
Ndblis,Nablitius ibidem
Natus 3.70

Natura coflitutu,coparatun t,
er pr<efcriptuvn ejl 3 .x?
Natura comparatiui 1 i.ix.
Natura fupnlatiui 1.14
Naues inftrufta: er ornatae
7-*4

N«e 6.39

Ne *.i9.er 1.I4.CT 17
er 3.*s

N fc,Nfc enim ibide. zr *.78
Neceffeejl 3.49

Necubi 3«*7

NfCMrro i.j8.

Nec<tttM}Nc5«{ 6.2.8

Ne dicam $.xo

Nedww i.lS

Nrg*

N D

N egationis ufut 3.2.7

Nego 6.9

negotium 4.6uzr

7.88

nemo noftrm,nonoflri z.r

nempe

neq; autem

x.2.4

neq; id)we,Neq; enim z.js

Nrcfj hoc, Neq; iiiud

ibidem

nequaqud,neutiquam 1.2.7

N cafer neutrum accufat 3.30

Ne «e

z.17

nihil ad te

3.90

nihil ad Perjium

ibidem

nihil,cr ni fi

3.74

nimirum

X.2.-J

ningit

3.40

Nifi . i.

*?.er 3.

*9-74

nobilis

5.3*

nocentes

6.17

Nofle

4.80

Nomuw diminutiua

N omina in bundus

r.ix

nomina in arius

r.o.cr

xr.

nomina in dii er r.j

N omina in ceut,etK,itiM r.u
Homina in cr uel in eidus

nomina in icus x.io

E X.

nomina in io

3.B6.CT

4* ^

nomina in orius,cr in orium

i.o

nomina in ofus

x.zr

nomina in rium

1.6

n omina adiediua in tilis, filis

cr xihs

1.8

N omina quorundam locorum
4.*}

nominatim o.io

n ominatiuuf pro accufatiuo

Nominatiuut pro uocatiuo

N ominum criminalium , e r
poenalium regimen 3.31
No« xoo.CT

3. xS

NonrfMfrm x.z4

Non continu'o,protinus,fk u
tt‘m 2..30

N on,er nifi,cum alijs uerbis
3.19

Ncn placeo nubi 3.91
M 0/1 pridem , N 0» ifa pridem
i.34

N on quia, N 0 n quo,non ut,
non quod x. 3 7

Non me fugit, cr fhnilti

3.80

Non

INDEX.

N onmodo a.is.erjr.

N utut

6.t 7

e r 1.17

NUX

4.x«

Non frio,cr non uolo barba *

YCL

Hon foluntyNo tuitum

0.39
i. 18.

*.i|

er 3r.erj.x7

O&eo

7.44

No&nw

x.J

Obiter

x.47

NonMw

*.3*

Obruo

7.77

N ouacula

i.J

Obferuantid

4.J

N oualis

6.4X

Obferuatio,Obferuo

ibidem

Noni copuw fiuj

4.6*

Obfes

6.it

N ottifiime

x.*o

Obuio 3.77.er*.io7

Houitius

6.*?

0 buiu/ttibi fio , O&uuw fur»

N oxdj N oxales aftiones 6. 3 *

ti&i,er /wufo

377

N udiujwim f N udiuf 1

nnrfns

I-

7.77

X-3J

Occupo

ibidem

Num

x.*o

Occurrit mihi

j.sx

Numen, Nufu*

6.i 7

Otium

4.6k

N umeralia i.m.CTj.*

Oculi lubrici

4.IOK

Umeralium ufut, er ordo

Odiofus

i.xt

j.*.er 14

O dor

3-7

Numerorum ordo

3.T4

Odium

I.xt

N mtmlarij

4.44

O dim cdpible

4.107

N unc

x.*r

Offvndo

*.X

Uunquattdo

x.*o

Ofjvro dettionem

4.67

Nuntium3Nuntiui

6.1*

Officia 4.30.CT *o

Nuper

x.J4

Officina

4.44

Suffiam, Nufquam

x.2.8

Officium 4.30.CT6.39

Nutrio,Nutrix

*.46

olim>olintidm

».3*

N«fo

7.84

Olus

3.4

Omni

4.4 x

INDEX.
Omnium rerrn copias habeo o uis

4.6$

Onager

4.4* ”r\A bulum

4.33

Opcmfiro

3 .6$ JT Pacatus fum. Pacificatus

Opcra,ne,Opencpretiu 4.7 6 fum

3.7 5

Opcrofus

i.xi P<e dor

6.2.3

Oportet legere libros

3.4 9 Pallium

6.46

Opinio

3.8 6 Pattdec,VcMa\

6.49

Opifices

4.44 Pampinarim

1.6

Oppetere

$.44 Pannofus

I.XX

Oppidatim

6.2.0 par

3.74

Oppidum

4.2.0 parafitttfler

*■' r.3

Oppidum frequens

4.96 Pdrafitus

4.$t

Oppignero

6.$ 7 Pdrcnthefis ;

j.n.er 84

Opprobrium

6.44 P arens

3.70

Oppugno

$.62. parentalia,? arentare 4.1 3

Opus

4.7 6 P aremeffe

3. 74

Opus agere

3. 99 Paria facere

ibidem

Oratio

6.36 Paries

4.8

Orationis copia

4.6$ Pariter

x.33.

Orator

4.6 r Parit mulier filium

3.13

Orbitxs,OrbM

4.106 Pars mca,cr mei

x.t

Ordo

4.14 Partio

3. a

Ordo numerorum

3.14 Partior 3.33.0“ 3.43

Oriundus

3. $7 Particeps

3.4 3

Ornatus nauium

$.64 Parturio

T.X4

Orphanus

4. u Participia perbelle

infinitiuo

Oro

$,xo adiun&n

1 .Xf

Os 4.}i Participij compendium t.jx

Qftedo cm alijs uerbis 3.7 x Participia in ens in fubftatfuii
* trah

I N I

' trdnfeuntid 1.35

Participiorum copulatio cum
infinitiuo fore i.t6
Participium juturi teporis in
nomen tranfiens 1.33
Participia prateriti dftione,
prafentis pafiione fignifi =
cat r.30

Participium prxfentis tempo
riSypro praterito poni 1.31
Parui interejl 3.3

Parumper z. 48

Pafcoypafcor 4.53

Pafiim 6.19

Pdfiiui ufus elegans 3. 4 9
PdfliOyPdftus 4.* 3

Pater 3.70.C r 4.38

Putre*

Patrocinari • 4.»»

PatrociniimyPatronus ibide
P ducis diebus . 3.J3

Paulifter a. 48

Puulo r.r4

Peccatum capitale 4.109
PecordyPecudes 4.41
PeculatuSyPecunia 6.40
PeculiariSyPcculiim ibidem
Pecunidrum copia 4.6}
Pediculus, uel Pedunculus i.j
Peius z,ji

E X.

Pellex

4.4*

Pello

6.47

PeUucidu/m

i**

Penarium 4.sS

Pendo,cr inde copo/ita

5.6»

Penes

*.5 4

PenetrabiliSyPenetralis

6,z6

Penetro

Penarium

1 .6

PenfiUs

i.t

Penuria

4<6»

Penus 4.sS.&6.j6

Per X.4S.CT3.64

Per, er fluum cu gradibus r.17

Per, cum compofitis

5.jo

Peragere reum

5.3°

Perago iuffa

7.69

Perceptibilis

6.16

Percontor

7.6t

Perditus

5.3*

Peregrinus

4.8»

PerendiCyPeredinus dies

*.3f

Perfero

5-3®

Perfidus 4.103

Perfluo, Perfuga

5.3*

Perfunftus

5.4*

Pergdmenu,Pergdmu

4.87

4.*J

Perinde

».50

Periodus

tf.TO

Perird

INDEX#

Periratus yPeriurus

7.31 PhilofopbdBcr

Perlego

7.30 Pigere

3*44

Perlucidum

7. 3 1 PigncrOyPignMpigneris 0.) 7

PermifiuSyPermifiu

1.7 Pigneratitiui

I.XI

Permaneo

7.30 PifciSyPifciculus

1.*

Per meipfiMyteipfum

3.64 Placatus fum

Permitto

j.6s Placeo nubi

1.93*

Pcrnofto,Pcrnox

j.io Plango

Peroratio }Peroro

ibidem PlantxriumyPlanU

1.4

perpendo

7.$ i Platea frequens

4.?4

P erpejfus

7 .31 Plenus

333

Perpluo

ibidem Plericp,Plerun<fc

4.90

perquam

1.17 Plicatilis

1.8

P erfcribo

7.30 Ploro

pcrfequor

7. 3 i F luit

3.40

Perfond

6.34 Plumbatura

4.78

Pcrfticuum

7.31 PluraUSypro finguldri abufio

Perfuadere,Perfuajio

7.30 3-ir

pertinax

7.31 Plura *

4.90

p eruenio

7.76 Pluris

3-1

Pcruerfus

7.31 Plufculus

1.5

PeruigilyVeruigilo-

7.30 PluuiatiUs

1.8

Peruefligo

7.47 Poctt >’

4.3*

Vefiime

i.7*. Pocmtet 3.4^.CT4.i8

PeftilentidyPeftri

m4.7* Polliceri habeo

*.98

Petere iuguhrn

4.36 Poma cruda

4.ii4

Peto

7.78 Pomtf pra cocta , prmaturOy

Petulans

4.107 zrferotina

4.107

Petulantia

ibidem Pomarium

i.4

QxfUciYSp

4.4 Pomeridiamm

ibidem

Philomela

6.x 0 Pomum

4.X8

Pompa

Pondo

Pono conditionem

Populabundus

Populnus

Populus faequens

Porcus

Porro

Fora

Forari

Portitor, Portorium
Pofco
Pojjcfio
Pojfet te pigere

N D E X.

4.J9 Prduum

Prae,in compofitione
P roecepa, praeceptiones
Praecipio

Procclarus,Prxclare
Praecoquus
Praecox
Praeditus
Praedium
P raegnans
Praelium
Praematurus
F rae me fero

3*5
4.67
1*9
1.4
4.96
4.4*'

X.14
4.8
6.7*

1.6
7-78
6.4 *

3.46 F racparo

6.40
J.Jt
4.»
7.68
4.9*

4.I07.CT 7.J*

6.40

4.64
4.107

7.17

7.64

Ppjfcfiiua nominum quorundd Pracpofitiones accufatiuo , er
locorum 4.67 abUtiuo iunftac i.ty

Poti,uim habet comparatiui Praeripio 7.68

Praefcribit ratio s.69

6.77 Prae fe fcrt,Prac fe ducit 7.17
ibidem Prae jxrt,Prae fe gerit ibidem

3.31 Praefens I.33.CT 4.11X'
i.76 Proefenaneum 4.11*.

x.xo.cr 33 Praefes, Prae fi deo 7 .67

4.107 Praefidcs hoies,Praefidiu 7 .66

7.78 Praejhns 4.111

z.i P rtjhre 6.16

4.4 Praetiofum 7.71

3.34 Pracful,Praefum,Pro:Jid. 7.67
6. x? Praeterquam 3.74

x.x Prtffor,Pr<ffontw i.6.ef 4.84
1.6 Praeteriti dijhntia interfatu*

x.i 6
Pofiftt
P otieriores
Potiremus
Pofthac,Poti illud
P otiridie
Pojlulatio praematura
Potiulo

Potejhs mea er mei
Pofio,Poftw
Potiri, Potitus
Potifiimu,non potifiime
PotOyciuscfc dcriuaa
Potyium

I N D

rwm eoniunftiui modi 3.*s
Prtteritum pro futuro 3.48
Pra:uaricdtio,Pr£uaricari
6.)0

Prtuaricator ibidem

Precor 7.?6*cr 6-z*

Pridem x*54

Pridie aduerbim i.io.c r 33
Pridianus z-s*

Prima luce , P rimis tenebris

4.80.

Prinus tenebris , prima nofte

4.80

Primi die}ac nofte ibidem
Primipilaris,Primipilus 4.84
Prior,Primus r.i3.CT3-3*
Princeps 1<l8

PrifcufyPrijlinui * 4.8*

Priuatim er Priudte *.z o

Probrum 6 '44

ProcdritMyVrocdx 4.107
P roconful 4.84

Procul i*,r

Proculdubio 1*4 9

Profefto x'zi

Profluens M3

Profore t-z6

Profufus r.)0

Prohibeo 7. 4

Proinde a*7o

Promontoruwrt 4.4j

E X.

Pronomina mci,tui,fui M
Pronubi 6,1

Pronuntio memoriter non me*
moria 3-93

Prooemium 7-24

Prooemium dppdratu/m 7-* 4
P ropedientyPropemodu 3.65
Propius urbem *•**

P roperdtim 6.to

Propono cu dlijs uerbis j.7z
PropofitioneSyCr rationes in*
terdum confundi 3.7°
Propr£tor,Proquceftor 4.84
Proprietas compar atiui 1.19
Profequor 7.y-

Profyer 4.87

ProteruidyProteruus 4.107

Protimw cu particula no i. 30
Prouinciatim 6.io

Prouoco 7.1 4

Proxime hoflem z-tz

Proximus >.*7

Prudens fici 4.94

Pudor 4.107

Pueri catamiti 4. no

Pueri meritorij

Pugillares

Pugna

PuUaftra

Pullus

Pulfare,Pulfatio

ibidem

7.8

4.^4

i.7

4.^7*

/i»

PUrt

I N D
P unftum 6. 41

Punftim 6.xo

Punio

Pupillus 4,3,

aV adringeni , Quadrin*
genti, Quadragefi*
nui 37

Q uadrimus t.f

Quadrinoftio a.jj

Qualitas *.J4

Quam pro quantum 1.17
Quam, ubi deceat 3.74
Quam pridem , Qum dudum
- ^.34

QM4m cum gradibus 1.1-7.
er is

Quammfub diftione, tamen,
fubintelligi i.40

Q«4m ut, quam qui, quam

pro 1.17

Quamobrem 3.43

Quamuis X.XI

Quando, Quandoquidem

z.4 z.

Quando utimur nominatiuo
pro uocatiuo 3.zX

Qua pietate es 3.74

Qjtanqudm x#iI

Qy<inti,Quanticunq; 3.1

E X.

Quanti interejl 3.,

Quantum er ftwforn indiffv*
renter iunguntur cum tan*
to^r quanto t.i 6

Quure, Quapropter z.4f
Quartum conful 3.74

Os*

Quatenus X,4Z

Quaternus

Quatriduo

Que , coniunftio enclitica

z.7S

Quemadmodum z,j4

Quafitum eH j.t4

OiK/rn o£iio,ex oftio,
deoslio i66

Qutejlus, Quafiibus 3.rx
Quefius,Quefiubus ibidem
Qu<cft or, Quceftorius j,*.

cr 4.84

Quajluofus j.tI

z.|f

Quicquid,Quicunque }.r<s
Qdiid k M3.er3.1rf
Quid ad te 3.90

Quidejtnifi « 3>^4

Qttid interejl inter prateri*
tum er futurum coniuntti*
uimodi , r8

r.,7

K x Qki

' I N D

e Qyiddm J.I6.CT <*3

Quidem x>zi

QjiiihQuinetUm 4. 4 5

Quippe a'*1'7

Quippidm il6

quis

quis er i/i in parcnthcji

5.84

Quis cui proponendum 3-i°
Quifquts,Quicun^ i.rf
Quijpiam,Quiplum 3.65

Quifq; x*14

q uifque cm uerbo , dut par*
ticipio 3.60

Qiiodypro quo res 3

QU0,O~cb i.i5.CTi.37

Quod autem , Quod uero
4.55

Quod comitio *. 40. er 39
Quod feribis gaudeo , et quod
fer ibas gdudeo 2..10
Quodeunefc 3>l6

Quodq ; *•*!

quo mnM,Qup fecius 1.14
Qjtomodo 4.5 4

Quoniam 4.47

Quoquo 3* 16

Quoquo uerfus 4.8

Quoqj dblatiuus ».*4

Q tjpq; 4.5S

E X.

q uorundam locorum nomi,*
nd, 4.8*

Quotannis 6.60

Quotidiana febris 4.108

Quotidianus ibidem

Quoties 4. 49

Quot modis iubemus 3. 4*

QUOtUS 1-14

Qwwn M*

RApio J.8j

RdptMI 6.ZO

Rdjlltf 1.8

R dtio 6.36

Rationemhdbere , Rdfto coris
jht,Rationem ducere 5.18
Rationum, er propojitiontm
inculcatio 3*2°

Re 2.3*

Recompofta 5.^3

Recaludsler ».*

Recerfo 5.?/

Receptor 4.84

Reciprocatio fvl. 47 ^cap. 3
Recludo 5.63

Reconcilio 3*14

Recordationis uerba 3-84
R ccrudefco 4."*

R eddo,pro do -4.56

Reddo gratias 3.41

"R ^ /fm

'INDEX

Redeo zj6 Reputo 6.44.

Reditui parenthefes 3.11 Refcifco 6.1 3

Reduco j.77. R cfyojtdeo 3.45

Refero ad Senatum ?.roo Rcjpondeo fubaudittm 3.47
Referogratias ?.4r Refes,Refideo i.6f

Refero tibiycr ad te 3.38 Refipifco 7.5

Refert cwm fuppofeto x.i Refegno,retego,retcxo iM

Refertio, Refertu* 3.33 Rewrrfor

Refigo j.6} RbeginenfeSyRhegini 4.87

Refi-agor 4.70 Rfcftor 4.81

Regimen nominum crimina =

t«w»,er poenalium

Regimen uerboru cwm diuerfa

eorum fegnifecatione

3.4*

Regionatim

<>.10

Relatiui cwm antecedente di *

f cor dia elegans

3*9

Religiofws

Remaneo

2*3

Remigro

2*2

Reperio

7. i

Repeto

2**3

Repetundarum , Repetundis

Repignero

*.27

RepOjRepto

Reporto

*.2r

Repofco

7.63

Repono intejfeem

3.?r

Repofitoriwm

Repurgo

2-31

Riditulus i.f

Rixa 6.61

Rogatione s 4.43

Rogatos uelim r.2.7

Roma urbs Septicollis 4.43
Rofarium,Rofctum 1.6

Rumor 4,7

R«rt , 4.S0

Rurfus xj6

SAccIluiJaJum r.$

Sacrarium x.6

Sacrilegum 6. 4

7. 67

Salto , Sit/ttfio , Salto

J.IOf

Saltus ibidem ,cr 4.7*

SalubcTybris 4.33

Salue3Saluebis *.3o

SaluctOySaluco, Salutare ibide
Salutifer 4.88

K j Saltem

N D E X.

Saltem}Sane

z.17 Sedicula

t.7

Sanus

4.98 Seditio

4.63

Sarcina , Sarcinam compone* Seges

4.*f

re9uel colligere

4.49 S eget es promatur £

4.107

Sarmentum

4 ,16 Semel

rf.10

Satio uerbum, Saturo

j.78 Sementis

4. »4

Saxatilis

1,8 Scmindrim

1.6

Scala

■3.13 Semifomnus

1.10

Scaturio

1.14 Sentfor

4.84

Sciens fici

4.94 Senatorius

i.j.er

Scilicet

Scifcitor

7.6r Senatus frequens

4.9*

Scitus

1.30 S cnatufconfultum

7.100

Scomma

?.io SeneSkjSenedus

4.40

Scribo

5.30 Senes

4.7

Sculptile

1.8 Senilis otas matura

4.107

Scurra

4.ji Senium

4.40

Secunda uiceconful

3.J9 Senpbilis9Senplis

Secius

j.it Sentina

6.61

Sedile

i.s Separatim

6.ZO

Sedor

j.t Sepulchra

4.77

Secundm propoptio

z. 46 Septicollis urbs Roma

4-43

Secundus

1.16 Septingem9Septingetem 3-7

Secus uim habet comparatiui Septimonmajejh

4.43

J.16

Series

4.<4

Sed cum relatiuo

3.17. Strio

4.1*

er 57

Sero,Serotimu

4.107

Sed faltem, Sed certe,

, Sed uel Seruitium , Seruitus ,

Scruitia

4.jo

Sed cui

3.61 Sefe

X.l

Sedeo

j,6 Sejiilis

1.8

Sexceni

index.

Sexceni

3 .f

Si fubauditur

3.48

Sic,Sicq ; x.jo.CTJ4

Sicut,sicuti 3-.i6.crJ4

Sicubi3Sicunde

3-*7

Sido

J.6

Sidus

6. XX

Signa pro operibus fculptilU

bus

4.UJ

Significatio , er regimen uer *

borum uarium

3.4J

Siliqua3Siliquafbrtm

1.7

Sinuhs tuiyUel tibi

3.4J

Simonia

4.19

Simul

2-.il

Sim, er copo fio, . r.u.er x.x6

Sinus

4.37

Sinon3cwmuerbo

3»z9

Singularis X.14.C r J.iJ

Siquidem

X.lJ

Sis

X.J

Sis frequens.

4.96

Sifto J.6.cr 6.31

Situs

6.XJ

Siue

z.17

Soboles

4.*7

Socius3Sodalis3Sodalitas

4-37

Solamen3Solatiu,Solor

4.77

Solicito

7.7 J

Solus

3.67

Soljlitim

1-6

Soluendo effe

i.*7

Solummodo

x.41

Solutiltf

l.S

Somnus3cr eius copofm

l uo

Sordes

6.61

Sortior

7.33

Spargo humu floribus

4.IOC

Spatium annuum3cr diurnum

4.108

Species generi praeponitur

6.xx

Spectacula 4.69.^16

Spcftat

3 .96

Spei uerba

3.31

Spero

7.47

Spem3metum$ ofredere

7-7*

Sponte

2-.J7

Satim3cu particula non

X.iO

Stxtor3Stattm

J.6

Status inficiatis

6.9

Stella

6. xx

Sterno

6.46

Sterno IcCtum pallio

4.10 1

Stipendia facere

4.no

Stipendiarius

J.6

Sto

J.6

Stolidus

4.113

Stomachofui

J.xt

Strages

4.49

Stragula

6.46

Stramentitius

■ r.ii

K 4

Strep

t «

r I

N D

Strepititi,Stridor

Striftim

6.z 0

Struttihs

1.8

Strues

4.4«?

Studiofus

x.il

Stulte, Stultus

4.HJ

Stuprare,Stuprm

6.47

Sua

Suadeo, Suafor

5.30

Subijt tnihi,Gr me

3-8i

Subinde

z.)0

Subleuo

J.St

Subfido

7.6

Subfidiim

7.6}

Subter

z.7i

Suburbana

4.20

Succurrit mihi

4. Si

SujfrdgidjSuffragor

4.70

Sui

i,I

Sulphuraria

r.6

Smmatim

6.10

Sum matum audienda philo *

fophia

4.107

Sumo

6. 3

Sum pofitusin hac conditione

4.67

Su pr amatum militia

4.107

Sumptuofus

i.xr

Sim tibi audiens

3.4i

Sum tibi obuius

3-77

Super

*.7i

E X.

Super canam

3-9*

Superioribus diebus

373

Superficies

4.3*

Superlatio

»•3

Superlatiui aduerbia feruiunt

accufatiuo

i. ii

Superlatiui refolutio

i.ii

Superlatiui nois natura

1.14

Super fum

7.73

Supini

3.44

Supinum in tum

.1,2.6

Supinum in tu

l.i 9

Suppetias uenirejuppetia 6.9

Supplico

7.ii

Supplicium capitale

4.109

Supplicium fumo

6*3

Supplodo

7.9

Supra

*.73

Surdasl er

s.7

SurfiMyCr D eorfum

z.77

Sufcipio curas er fimilia 6. 3

Sujpicio

7.76

Sujtulit pater filium

7**3

Sutilis

1.8

Sutrina

4.44

Suus

i.t.

Suum quififc

3. 60

Sylua

4.76

Syncerum

6. 37

Synecdoche

3.17

Zannvt

4.38

laber

I N D
T

iAberna,Tabernarij 4.
44

Taberna meritoria 4."o
T abeUariim T-6

T abuU 4.”7

Tacitu* hio

Tahf Macris

Tamen cum relatiuo
Tamctji

Tandem 4.zr

Tandiu **37

Tanquam x.3*

Tanti,Quati3cucopofitis j.t
Tanti intcrcjl 3.3

Tantijfer i.46

Tantum x.44

Tantu abejl,Tantu non i.jr
Tantum c r tanto quibus iun=

gantur gradibus t.i 4

T antundcm,T antidem 3.*
T <ederc 3.4 4

Teftorium 1.6

Temere . i.4 9

Temperantia 4.41

Tempus pro tempore po/i»

tum 3-48

E X.

Tenebne

4. 80

T eneo memoria

*.f

Tentorium

1.4

Tenus ».8 .er?

Tergiuerfator, Tergiuerfari

6.)0

Ternus

Ter coful,Tertiu coful

3-7?

T erra3T erritorium

4.83

T crr£ gremium

4.37

Tertia uice conful

7.7?

Te (hmentum

4.j4

Tete er twta

a.x.

Textilis

1.8

Tkarjis

ThcbanitThebfi

4-87

Theca

1.4

©hAi/i

4.38

Tibi uacans

3-75

Timeo

Timeo tibiyTimeo te

3.-47

T inditis

x.8

Titubo

7-S4

Toga3Togati

4.44

Tollo

7.13

Tornatilis, Tortilis, Tonfi*

lis

1.8

Traflim

4.io

T raijcio

3-3*

Tragocdus,Tragicus

4.3*.

Transfero

3-37

K 7

Trans

N D E X.

Transluccns

5.3* Tuus

A.t

Transmarinus

495 V

Transmaritimum

ibidem xr Acilio

584

T r an [migro

5- 95 V VdCO,VdCdt .

5.85

Trapeza,Trdpezita

4.4+ VddatUSjVdS

TreccniyTriccni

3*5 Vadimonium

ibidem

T ribunM.Tribunitius

4.84 Valde

r.18

Tributarm,Tributorius 1.6 Vale,Vdlco,Vdlcdnt

«r.30

Triclinium

4.34 Valetudo . 6. 18.cr6.30

Triduo z.ts.Z? s.U Vdlctudindrij

6.30

T rimus 3-5.CTI.5 V<e ;

X.II

Trino flio

a . 3 3 vbei-alafle grduidd

6.7

Trinus,Trinitas

3-5 vbertim

6.zo

Trinum nundinim

ibidem vbi collocandum adieflium

Tripudium

5. >03 3*a5

Triumphale

4.84 Vbi primum

Triumphdtor

ibidem vbify

6.19

Triuiahs feientid

4.16 ve

x.17

TudyTudinterejl

3,2, veflntio,Veflor

3.8*

Tui

i.i vefligal

4.59

Tum

z.zz vel

z.17

Tum uero

z.z 4 VelutyV eluti

*.3<*

Tuoipjius - -

a.i Venalis

4.93

Tuo nomine

z.49 Venalitiarij

0.59

Tuos qui

i.i vendibilis

4.93

Turbd

6.6 1 vendico

v 58

Turbo,binis

ibidem veni,uenito

3. i 8

Turchid,Teucria

4.8 Vfm*

4.18

Turmatim
T utu,& tete
T utws

6.zo

z.z

1.30

Veni in opinionem, fujpicio*
nem,obliuionem,zrc. }.s*
Venire in mente i.zj.ep 3.8*

Venti

INDEX.

Ventito j.io

Venufte difcordat relatiuum
cum antecedente j.19
Verba ad autoritxtcm perti*
nentia 3.89

Verba ad finem operis perti*
nentia 3S7

Verba ad finitionem pertinen
tia 3. is

Verba ad conictturam pati*
nentia 3.7 9

Verba ad notitiam pertinens
tia 3.80

Verba ad fpem pertinentia
3.81

Verba ad recordationem per*
finentia 3.S1

Verba ad uifionem pertinen *
tia 3.83

Verba dejideratiua 1.13
Verba quddo uenuftein ora *
tione aut defunt3aut redun *
dant 3.47

Verba motus ' 1.17

Verbalia in atio i.t

Verba in fio r.u

Verba in rio medit&tiua 1. x’4
Verba prateriti tempons} pro
futuri 3,48

Verba inchoatiua i.xx.
Verba motus ad quem t. 17

Verba indefiniti r t.x.8
Verba pretij cum cafu 3.1
Verba prateriti , pro futuro

3.46

Verberd^Verberatio

6.47

Verberare

ibidem

Verbo pafiiuo,ubi nitidius uti

mur,ubi afiiuo

3-4 9

Verborum uarium regime, er

fignificatio

3-4*

Verbum cui perfona

, generi

er numero rejbondere de*

beat

3.*+

Vereor ut,erne

3**7

Verna3uernaculus

r.7

Vero

x.i 4

Verfi color

6.77

V erficoloria,rue

ibidem

VerfiUs

r.s

Verfus

x.8

Vertex

6.iz

Vefcor

4.73

Vefreri

4.SO

Vefpertilio

4.47

Veftiarim

1.6

Veftigo

7.47

VeRw, er noftras

Vet&tio non uetitio

i.x

Veterator

6.79

Veto

6.9

Veteres

4.7

Via

I N D

Vti s

Z.66

Viam facere

2-7*

Viam munire

ibidem

Vicatim

6.10

Vicinti,vftinitdS

4.iO

Vicifiim

a.2?

Vicus

4.10

Virtito

2.T0

Virtus

6.j6

Videlicet

Z.6 0

Videor uenujle ufurpatm

3.2*

Video te dccufdtum,crc. i .as

V iderc licet , V ideas

3-SJ

Vigilia

4.(>9

ViUd

6.4*

Vindico,vindiftA

2.S

Vir

3.70

Vir mdgnx, purus, mediocris

conditionis

4.^7

Virgo

6.38

Viritim

6.10

Virtuofus non dicitur

Virtutis,?? uitij indolei 4 .46

Vifo •

• I.A|

Viabundus :

* ' *.9

Vitium 4.*. er 2.8

Vitium cdpiale

4.109

Viuarium

1.6

Vitro citrocu

A. J 7

VUus

3*3

E X.

Vmbr utilis

r.8

Vnu

A.Jl

vnio

6.64

Vnus

3-*7

Vnusaut alter

4.19

Vnufquifquc

- 1.14

vocaiiui in nommatium mu

tatio

3.1A

Vocare in inuidiam

r.ir

Vocaui te a uti, e uti,

, de uti

3 .66

Vociferor

2.2 a

Vocor in fecm

3.81

Volatilis

X.8

V olitxre,V olatus

*.2

Volo

3.49

Volucris

4.42

Volumen

6.43

Vcluptuofus

1.1*

Vrbani uiri

4.AO

VrbsRoma

ibidem

Vrbs, frequens

4.9*

Vrbs Septicollis Roma

4.43

vfquam -

6.19

Vfy a. e.&

• 4.11A

vfqueadeo

A. 44

vfqucco

ibidem

vfurpo

220

vfus

2.2

Vfus nominatiui, pro uoedtis

uo,z? contra

3.ai

index.

V fus pluralis, pro jingulari

3.ii

Vfus nominatiui , pro accufa=
tiuo 3.4}

Vfus negationis 3.47

Vtc£tcros 3. xi

Vtc£tcri ididem

Vt, cum facio,?? committo
i. 33

Vffr, er Q uis}cum interroga
tione 1. r 3

Vter Kfraw accufit 1.30
Vtcrque cum uerbo,uel partU
cipio 3.60

V f,er I ftt,cu fuperlatiuo 1 1 5
Vti *.36

Vtileeft 3.4 9

x.x7

Vtpote ibidem

Vtor i.i

Vt primum j.tj

Vt , pro quam, ucl quantum
ibidem

Vt?pro quippe , feu utpote z,

18.36.cr ^4

Vtquia *. 3 7

Viqttod ibidem

Vtroq^ uerfus x.s

Vfrum i.ij

V t,fuperlatiuo iunttum i.ij
Vt tamen, abijeitur ab oratio =
«e z. 40

Vuaceus i.it

Vu£ pr£coces, er ferotime

4.107

Vftlftw 4.13

Zf«gm4 3.44

FINIS.

t 'il

SEBASTIANV

GRYPHIVS GER#

M A N V S EXCV*

D H B A T L V= *

G D V N I,

annl m4 d4 xxxx.

Villa Speranza

Welcome to Villa Speranza.

Search This Blog

Translate

Monday, May 5, 2025

GRICE E VALLA

No comments:

Post a Comment

Villa Speranza

Followers

Blog Archive

About Me

Villa Speranza

Subscribe To

Welcome to Villa Speranza.

Search This Blog

Translate

Monday, May 5, 2025

GRICE E VALLA

No comments:

Post a Comment

Villa Speranza

Followers

Blog Archive

About Me