Villa Speranza: GRICE E VIO

Grice e Vio: la ragione conversazionale e le categorie del lizio – un senso, un’analogia – la scuola di Gaeta – filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Gaeta). Filosofo Lazio. Filosofo italiano. Gaeta, Latina, Lazio. Essential Italian philosopher. Grice: “While the typical Englishman is more interested in the fact that Vio never thought that Henry VIII did divorce Aragon, I prefer his commentary on the ‘prae-dicamentum’ of Aristotle, via ‘Porfirio’!” -- Grice was irritated that when ‘Vio’ became a saint, the Italians list him under ‘c’. O. P. cardinale di Santa Romana Chiesa. V. riceve Lutero, Template-Cardinal. Incarichi ricoperti. Maestro generale dell'ordine dei predicatori, cardinale presbitero di San Sisto, arcivescovo metropolita di Palermo, arcivescovo-vescovo di Gaeta, cardinale presbitero di Santa Prassede. Ordinato presbitero, nominato arcivescovo da Leone X, consacrato arci-vescovo da Fieschi, creato cardinale da Leone X. Religioso domenicano, generale dell'ordine: filosofo, teologo e diplomatico pontificio. Incontro tra V. e Lutero in una stampa d'epoca. Entra tra i frati domenicani del monastero di Gaeta, e prosegue i suoi studi in filosofia a Napoli, Bologna e Padova. Insegna filosofia a Pavia e Roma. Acquisce una considerevole fama in seguito ad un pubblico dibattito con PICO a Ferrara. Generale dell'ordine e consigliere dei papi, dimostra grande zelo nel difendere il diritto del papa contro il concilio di Pisa, polemizzando contro Almain in una serie di articoli messe al bando dalla Sorbona e bruciati per ordine di Luigi XII. Leone X crea V. cardinale, e fatto arci-vescovo di Palermo. Arci-vescovo di Gaeta, inviato in Germania come legato apostolico per partecipare alla dieta di Augusta, si adopera con profitto per l'elezione di Carlo V d'Asburgo ad imperatore del sacro romano impero -- prevalendo sull'altro concorrente Francesco I -- e lì cerca di arginare la nascente riforma protestante di Lutero. Fa rientro in Roma senza essere riuscito a convincere Lutero ad abbandonare i suoi propositi di riforma. Aiuta il papa nell'estensione della bolla “Exsurge domine” rivolta a contrastare il dilagare della riforma di Lutero. Oganizza la resistenza contro i turchi. Venne fatto prigioniero durante il sacco di Roma dai Lanzichenecchi, inviati da Carlo V per punire Clemente VII per il tradimento della parola datagli. Pronuncia la sentenza definitiva di validità del matrimonio di Enrico VIII e Caterina d'Aragona, rifiutando il divorzio al sovrano inglese. Accanto alla produzione filosofica e di teologia filosofica, secondo la linee della scuola d’AQUINO, V. si distinque come esegeta. Ignora attamente l’ebraico, ma consulta esperti rabbinici e grazie alla sua familiarità con il testo greco, ubblica un commentario dei libri sacri di giuidei e galilei. L’enfasi alla Grice di V. sulla ricerca del SIGNIFICATO letterario o LITERALE dell’Eneide o altri testi pone V. alle origini della tradizione esegetica del cattolicismo contro le sette delle differenti nazioni. Saggi: “Summula Caietani”; “Opuscula omnia” (Giunta); “Commentaria super tractatum de ente et essentia [di Aquino]”; “De nominum analogia”; “Commentaria in III libros Aristotelis de anima”; “Auctoritas pape et concilii sive ecclesie comparata” (Silber); “Oratio in secunda sessione concilii lateranensis” (Berlin); “Apologia de comparata auctoritate pape et ecclesie”; “De divina institutione pontificatus romani pontificis”; “Jentacula Nuovo Testamento, expositio LITERALIS sexaginta quatuor notabilium sententiarum Novi Testamenti” (Roma). Francesco senese De Franceschi; “In Porphyrii Isagogen ad Praedicamenta Aristotelis”; “Opera omnia”; “Scripta philosophica”; “De conceptu entis”; “De comparatione auctoritatis papae”; “Apologia”. Allaria, V.: cardinale -- Roma; Treccani, Enciclopedie, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Dizionario biografico degl’italiani, Conferenza Episcopale Italiana. ALCUIN, Università di Ratisbona. V. philosophised extensively on free will, and had a colourful dispute with, of all people, Luther, well represented in a painting that Grice adored. Shropshire borrowed his proof for the immortality of the soul from V. Prelate and theologian. Born in Gaeta from which he take his name, he enters the Dominican order and studies philosophy at Naples, Bologna, and Padua. He becomes a cardinal, and travels to Germany, where he engages in a theological controversy with Luther. His major work is a Commentary Aquino’s Summa Theologiae, which promotes a renewal of interest in scholastic and ‘Thomistic’ philosophy. In agreement with Aquino, V. places the source of knowledge in sense perception. In contrast with Aquino, V. *denies* that the immortality of the soul and the existence of the divine as our creator may be proved. V.’s work in logic is based on the traditional syllogistic logic that he called ‘dal Lizio,’ but is original in its discussion of the notion of “analogy”. V. distinguishes *three* types of analogy: analogy of inequality, analogy of attribution, and analogy of proportion. Whereas he rejects “analogy of inequality” and “analogy of attribution” as improper, fallacious, and invalid, V. regards the analogy of proportion as valid and basic and appeals to it in explaining how humans may come to know propositions about the divine and how analogical reasoning, applied to both the divine, and the divine’s creatures, may avoid being aequi-vocal. DE NOMINUM ANALOGIA. QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI Invitatus et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri aeui flebili profundarum litterarum penuria, de nominuin analogia in his uacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem eius notitia necessaria adeo, ut sine illa non possit metaphysicam quispiam discere, et multi in aliis scientiis ex eius ignorantia errores procedant. Quod si ullo usquam tempore accidit, hac aetate id euenire clara luce uidemus, dum analogiam, uel indisiunctionis, uel ordinis, uel conceptus praecisi unitate, cum inaequalis participatione constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a ueritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deuiasse. 2. Analogiae igitur uocabulum proportionem siue proportionalitatem (ut a Graecis accepimus) in proposito sonat. Adeo tamen extensum distinctumque est, ut multa nomina analoga abusiue dicamus; et multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem pareret. Ne tamen rectum obliqui iudicio priuetur, et singularitas in loquendo accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a minus proprie analogis ad uere analoga procedemus. 3. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga reducuntur: scilicet ad analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis, et analogiam proportionalitatis. Quamuis secundum ueram uocabuli proprietatem et usum Aristotelis, ultimus modus tantum analogiam constituat, primus autem alienus ab analogia omnino sit. 4. Analoga secundum inaequalitatem uocantur, quorum nomen est commune, et ratio secundum illud nomen est omnino eadem, inaequaliter tamen participata. Et loquimur de inaequalitate perfectionis: ut corpus nomen commune est corporibus inferioribus et superioribus, et ratio omnium corporum (in quantum corpora sunt) eadem est. Quaerenti enim quid est ignis in quantum corpus, dicetur: substantia trinae dimensioni subiecta. Et similiter quaerenti: quid est caelum in quantum corpus, etc. Non tamen secundum aequalem perfectionem ratio corporeitatis est in inferioribus et superioribus corporibus. 5. Huiusmodi autem analoga Logicus uniuoca appellat, Philosophus uero aequiuoca, eo quod ille intentiones considerat nominum, iste autem naturas. Unde et in X Metaph., text. ultim. Aristoteles dicit quod corruptibili et incorruptibili nihil est commune uniuocum, despiciens unitatem rationis seu conceptus tantum. Et in VII Physic., text. 13 dicitur iuxta genus latere aequiuocationes; quia huiusmodi analogia cum unitate conceptus non dicit unam naturam simpliciter, sed multas compatitur sub se naturas, ordinem inter se habentes, ut patet inter species cuiuslibet generis, specialissimas et subalternas magis. Omne enim genus analogum hoc modo appellari potest, (licet non multum consueuerint nisi generalissima et his propinqua sic uocari), ut patet de quantitate et qualitate in praedicamentis, et corpore, etc. 6. Hanc analogiam S. Thomas, in I Sent., dist. 19 uocat analogiam secundum esse tantum, eo quod analogata parificantur in ratione significata per illud nomen commune, sed non parificantur in esse illius rationis. Perfectius enim esse habet in uno, quam in alio, cuiuscumque generis ratio, ut in Metaphysica pluries patet. Non solum enim planta est nobilior minera; sed corporeitas in planta est nobilior corporeitate in minera: et sic de aliis. 7. Perhibet quoque huic analogiae testimonium Auerroes in XII Metaph., text. 2 dicens, cum unitate generis stare prioritatem et posterioritatem eorum, quae sub genere sunt. Haec pro tanto analoga uocantur, quia considerata inaequali perfectione inferiorum, per prius et posterius ordine perfectionis de illis dicitur illud nomen commune. Et iam in usum uenit, ut quasi synonime dicamus aliquid dici analogice et dici per prius et posterius. Abusio tamen uocabulorum haec est; quoniam dici per prius et posterius, superius est ad dici analogice. In huius modi autem analogis, quomodo inueniantur unitas, abstractio, praedicatio, comparatio, demonstratio et alia huiusmodi, non oportet determinare; quoniam uniuoca sunt secundum ueritatem, et uniuocorum canones in eis seruandi sunt. ANALOGIA ATTRIBUTIONIS QUID SIT, ET QUOT MODIS FIAT, ET QUAE EIUS CONDITIONES. Analoga autem secundum attributionem sunt, quorum nomen commune est, ratio autem secundum illud nomen est eadem secundum terminum, et diuersa secundum habitudines ad illum: ut sanum commune nomen est medicinae, urinae et animali; et ratio omnium in quantum sana sunt, ad unum terminum (sanitatem scilicet), diuersas dicit habitudines. Si quis enim assignet quid est animal in quantum sanum, subiectum dicet sanitatis; urinam uero in quantum sanam, signum sanitatis; medicinam autem in quantum sanam, causam sanitatis proferet. Ubi clare patet, rationem sani esse nec omnino eamdem, nec omnino diuersam; sed eamdem secundum quid, et diuersam secundum quid. Est enim diuersitas habitudinum, et identitas termini illarum habitudinum. 9. Quadrupliciter autem fieri potest huiusmodi analogia, secundum quatuor genera causarum (uocando pro nunc causam exemplarem causam formalem). Contingit siquidem multa ad unum finem, et ad unum efficiens, et ad unum exemplar, et ad unum subiectum, secundum aliquam unam denominationem et attributionem diuersimode habere: ut patet ex exemplis Aristotelis, IV Metaph., text. 2. Ad causam enim finalem pertinet exemplum de sano in III Metaph., text. 2, ad efficientem uero exemplum de medicinali ibidem positum; ad materialem autem analogia entis ibidem subiuncta; ad exemplarem demum analogia boni, posita in I Ethic., cap. 7. 10. Attribuuntur autem huic analogiae multae conditiones, ordinate se consequentes: scilicet quod analogia ista sit secundum denominationem extrinsecam tantum; ita quod primum analogatorum tantum est tale formaliter, caetera autem denominantur talia extrinsece. Sanum enim ipsum animal formaliter est; urina uero, medicina et alia huiusmodi, sana denominantur, non a sanitate eis inhaerente, sed extrinsece, ab illa animalis sanitate, significatiue uel causaliter, uel alio modo. Et similiter idem est de medicatiuo et de substantia, quae sunt formaliter in primo; in caeteris uero denominatiua significatione denominantur et extrinsece. Boni quoque ratio in bono per essentiam saluata, quo exemplariter caetera denominantur bona, in solo primo bono formaliter inuenitur; reliqua uero extrinseca denominatione, secundum illud bonum, bona dicuntur. 11. Sed diligenter aduertendum est, quod haec huiusmodi analogiae conditio, scilicet quod non sit secundum genus causae formalis inhaerentis, sed semper secundum aliquid extrinsecum, est formaliter intelligenda et non materialiter: idest non est intelligendum per hoc, quod omne nomen quod est analogum per attributionem, sit commune analogatis sic, quod primo tantum conueniat formaliter, caeteris autem extrinseca denominatione, ut de sano et medicinali accidit; ista enim uniuersalis est falsa, ut patet de ente et bono; nec potest haberi ex dictis, nisi materialiter intellectis. Sed est ex hoc intelligendum, quod omne nomen analogum per attributionem ut sic, uel in quantum sic analogum, commune est analogatis sic, quod primo conuenit formaliter, reliquis autem extrinseca denominatione. Hoc siquidem uerum est, ex formali intellectu praecedentium; ex eisque manifeste sequitur. Ens enim quamuis formaliter conueniat omnibus substantiis et accidentibus etc., in quantum tamen entia, omnia dicuntur ab ente subiectiue ut sic, sola substantia est ens formaliter; caetera autem entia dicuntur, quia entis passiones uel generationes etc. sunt; licet entia formaliter alia ratione dici possint. Et simile est de bono. Licet enim omnia entia bona sint, bonitatibus sibi formaliter inhaerentibus, in quantum tamen bona dicuntur, bonitate prima effectiue aut finaliter aut exemplariter, omnia alia nonnisi extrinseca denominatione bona dicuntur: illamet bonitate, qua Deus ipse bonus formaliter in se est. Et ex hac conditione statim infertur alia: scilicet quod illud unum, ad quod diuersae habitudines terminantur in huiusmodi analogis, est unum non solum ratione, sed numero. Quod dupliciter intelligi potest, secundum quod analogata dupliciter sumi possunt: scilicet uniuersaliter et particulariter. Si enim sumantur analogata particulariter, illud unum necessario est unum numero uere et positiue. Si autem sumantur uniuersaliter, illud unum necessario est unum numero negatiue, idest non numeratur in illis analogatis ut sic, quamuis in se sit uniuersale quoddam, et non unum numero. Verbi gratia, si sumantur haec urina sana, haec medicina sana, et hoc animal sanum: haec omnia dicuntur sana a sanitate quae est in hoc animali, quam constat unam numero uere esse. Sortes enim dicitur sanus, quia habet hanc sanitatem; medicina, quia illam facit; urina, quia eamdem significat, etc. Si uero sumantur animal sanum in communi, et urina sana in communi et medicina sana in communi: sic, formaliter loquendo, sanitas a qua huiusmodi sana dicuntur, non est una numero in se: eo quod causae uniuersales effectibus uniuersalibus comparandae sunt, ut II Phys., text. 39 dicitur. Et simile est de signis, et instrumentis, et conseruatiuis, et aliis huiusmodi; sed est una numero in istis analogatis negatiue. Non enim numeratur sanitas in animali, urina et diaeta; quoniam non est alia sanitas in urina, et alia in animali, et alia in diaeta. 13. Et sequitur conditio ista ex praecedenti: quoniam commune secundum denominationem extrinsecam non numerat id a quo denominatio sumitur in denominatis, sicut uniuocum multiplicatur in suis uniuocatis; et propter hoc dicitur unum ratione tantum, et non unum numero in suis uniuocatis. Alia est enim animalitas hominis, et alia equi, et alia bouis, animalis nomine adunatae in una ratione. 14. Ex hac autem conditione infertur alia, quod scilicet primum analogatum ponitur in definitione caeterorum, secundum illud nomen analogum; quoniam caetera non suscipiunt illud nomen, nisi per attributionem ad primum, in quo formaliter saluatur eius ratio. Cadit siquidem in ratione medicinae, et diaetae, et urinae etc., in quantum sanae sunt, animalis sanitas: sine qua intelligi caetera sana non possunt. Et simile est de aliis iudicium. 15. Ex hoc autem sequitur ulterius, quod nomen sic analogum, unum certum significatum commune omnibus partialibus eius modis, seu omnibus analogatis, non habet. Et consequenter, quod nec conceptum obiectiuum, nec conceptum formalem abstrahentem a conceptibus analogatorum habet; sed sola uox cum identitate termini diuersimode respecti communis est: ita quod cum in hac analogia sint tria: uox scilicet, terminus et respectus diuersi ad illum; nomen analogum terminum quidem distincte significat, ut sanum sanitatem; respectus autem diuersos ita indeterminate et confuse importat, ut primum distincte uel quasi distincte ostendat, caeteros autem confuse, et per reductionem ad primum. Sanum enim respectus multos ad sanitatem, puta habentis, significantis, causantis, etc., sic in una uoce sanitatem distincte importante confundit, ut respectum primum scilicet habentis seu subiecti, distincte significet (Sanum enim absolute dicimus sanitatem habentem, ut subiectum); caeteros autem respectus indeterminate importat et per attributionem ad primum, sicut patet ex dictis. 16. Et propter hoc tria de huiusmodi analogo dicuntur: scilicet quod commune est omnibus analogatis non secundum uocem tantum; - et quod simpliciter prolatum stat pro primo; - et quod non est prius primo analogato, in quo tota sua ratio formaliter saluatur. Primum quidem peculiarius significat, et super omnia analogata superius significatum non habet. 17. Diuiditur autem a sancto Thoma analogia haec in analogiam duorum ad tertium, ut urinae et medicinae ad animal sanum; et in analogiam unius ad alterum, ut urinae uel medicinae ad animal sanum 18. Nec habet ista diuisio alia membra a supradictis: quoniam haec circuit analogiam secundum omnia genera causarum. Sed ad hoc facta est, ut ostendatur differenter suscipi nomen analogum, quando ponitur primum analogatum ex una parte, et caetera ex altera parte; et quando secundorum analogatorum unum hinc et alterum inde ponitur, secundum quodcumque genus causae analogia fiat. Primo enim et caeteris sic commune est analogum, ut nihil eis prius ponat aut significet: et propterea uocatur analogia unius ad alterum, ponendo omnia alia a primo, loco unius. Secundis autem analogatis sic commune est nomen analogum, ut aliquid omnibus eis prius ponat: primum scilicet ad quod omnia secunda attribuuntur. Et uocatur analogia duorum ad tertium, uel multorum ad unum: quia non inter se est attributio, sed ad primum. Appellantur autem haec analoga a Logico aequiuoca, ut in principio Praedicamentorum patet, ubi animal aequiuocum dicitur ad animal uerum et animal pictum. Animal enim pictum non pure aequiuoce, sed per attributionem ad animal uerum, animal dicitur; et in ratione eius in quantum animal manifeste patet animal uerum accipi. Quaerenti enim: quid est animal pictum in eo quod animal? respondebitur: imago animalis ueri. 20. A philosophis uero Graecis, nomina ex uno, uel ad unum, aut in uno, et media inter aequiuoca et uniuoca dicuntur, ut pluries in Metaphysica patet; et expresse in I Ethic. huiusmodi nomina contra analoga distinguuntur, ut infra amplius dicetur. A Latinis autem uocantur analoga uel aequiuoca a consilio. 21. Hanc analogiam S. Thomas in I Sent., dist. 19, q. 5 a. 2 ad 1 uocat analogiam secundum intentionem, et non secundum esse: eo quod, nomen analogum non sit hic commune secundum esse, idest formaliter; sed secundum intentionem, idest secundum denominationem. Ut enim ex dictis patet, in hac analogia nomen commune non saluatur formaliter nisi in primo; de caeteris autem extrinseca denominatione dicitur. Haec ideo apud Latinos analoga dicuntur: quia proportiones diuersas ad unum dicunt, extenso proportionis nomine ad omnem habitudinem. Abusiua tamen locutio haec est, quamuis longe minor quam prima. 22. Quomodo autem de huiusmodi analogis sit scientia, et contradictiones et demonstrationes, et consequentiae et alia huiusmodi de eis fiant, ex dictis, et consuetudine Aristotelis patet. Oportet enim significationes diuersas prius distinguere (propter quod ambigua apud Arabes haec dicuntur), et deinde a primo ad alia procedere, sicut a centro ad circumferentiam diuersis proceditur uiis. DE ANALOGIA PROPORTIONALITATIS: QUID SIT ET QUOTUPLEX SIT, ET QUOD SOLA PROPRIE ANALOGIA VOCETUR 23. Ex abusiue igitur analogis ad proprie analogiam ascendendo, dicimus: analoga secundum proportionalitatem dici, quorum nomen est commune, et ratio secundum illud nomen est proportionaliter eadem. Vel sic: Analoga secundum proportionalitatem dicuntur, quorum nomen commune est, et ratio secundum illud nomen est similis secundum proportionem: ut uidere corporali uisione, et uidere intellectualiter, communi nomine uocantur uidere; quia sicut intelligere, rem animae offert, ita uidere corpori animato. Quamuis autem proportio uocetur certa habitudo unius quantitatis ad aliam, secundum quod dicimus quatuor duplam proportionem habere ad duo; et proportionalitas dicatur similitudo duarum proportionum, secundum quod dicimus ita se habere octo ad quatuor quemadmodum sex ad tria: utrobique enim dupla proportio est, etc.; transtulerunt tamen Philosophi proportionis nomen ad omnem habitudinem conformitatis, commensurationis, capacitatis, etc. Et consequenter proportionalitatem extenderunt ad omnem similitudinem habitudinum. Et sic in proposito uocabulis istis utimur. 25. Fit autem duobus modis analogia haec: scilicet metaphorice et proprie. Metaphorice quidem, quando nomen illud commune absolute unam habet rationem formalem, quae in uno analogatorum saluatur, et per metaphoram de alio dicitur: ut ridere unam secundum se rationem habet, analogum tamen metaphorice est uero risui, et prato uirenti, aut fortunae successui; sic enim significamus haec se habere, quemadmodum homo ridens. Et huiusmodi analogia sacra Scriptura plena est, de Deo metaphorice notitiam tradens. Proprie uero fit, quando nomen illud commune in utroque analogatorum absque metaphoris dicitur: ut principium in corde respectu animalis, et in fundamento respectu domus saluatur. Quod, ut Auerroes in comm. septimo I Ethic. ait, proportionaliter de eis dicitur. 27. Praeponitur autem analogia haec caeteris antedictis dignitate et nomine. Dignitate quidem, quia haec fit secundum genus causae formalis inhaerentis: quoniam praedicat ea, quae singulis inhaerent. Altera uero secundum extrinsecam denominationem fit. 28. Nomine autem, quia analoga nomina apud Graecos (a quibus uocabulum habuimus) haec tantum dicuntur; ut ex Aristotele etiam colligitur, qui in Metaphysica nomina quae dicimus analoga per attributionem, ex uno, uel ad unum, uel in uno uocat: ut patet in principio IV et in VII, text. 15. In V autem Metaphysicae, cap. de uno, text. 12, definiens unum secundum analogiam, ut synonimis utitur unum analogia et unum proportione; et definit ea esse, « quaecumque se habent ut aliud ad aliud »: aperte insinuans illam esse proprie analogatorum definitionem, quam diximus. Quod tamen clarius habetur in Arabica translatione, ubi dicitur: « Illa quae sunt unum secundum aequalitatem, scilicet proportionalem, sunt quorum proportio est una, sicut proportio alicuius rei ad aliam rem ». Ubi Auerroes exponens ait: « Et illa dicuntur unum, quae sunt unum secundum proportionalitatem; sicut dicitur, quod proportio rectoris ad ciuitatem et gubernatoris ad nauem, est una ». In secundo quoque Posteriorum, cap. XIII huiusmodi nomina proportionalia, analoga uocat. Et quod plus est, in I Ethic., cap. 7 distinguit supradicta nomina ad unum aut ex uno, contra analoga; dum, loquens de communitate boni ad ea quae bona dicuntur, ait: « Non assimilantur a casu aequiuocis; sed certe ei, quod est ab uno esse, uel ad unum omnia contendere, uel magis secundum analogiam ». Et subdens exemplum analogiae dicit: « Sicut enim in corpore uisus, in anima intellectus ». In quibus uerbis diligenti lectori, non solum nomen analogiae hoc, quod diximus, sonare docuit; sed praeferendam esse in praedicationibus metaphysicis hanc insinuauit analogiam (in ly magis), ut S. Thomas ibidem propter supradictam rationem optime exponit. 29. Scimus quidem secundum hanc analogiam rerum intrinsecas entitates, bonitates, ueritates etc., quod ex priori analogia non scitur. Unde sine huius analogiae notitia, processus metaphysicales absque arte dicuntur. Acciditque huiusmodi ignorantibus, quod antiquis nescientibus logicam, ut in II Elenchorum dicitur. Nec fuit forte ab Aristotelis tempore tam periculosus casus iste, sicut modo apud nos est; quoniam blasphemare fere uidetur, qui metaphysicales terminos analogos dicens, secundum proportionalitatem communes exponit. Cum tamen Auerroes dicat super praedicto textu: « Et dignius his tribus modis est, ut sit nomen boni dictum de eis secundum uiam, quae dicitur de proportionalibus ». Vocatur quoque a Sancto Thoma in I Sent., dist. 19, ubi supra, analogia secundum esse et secundum intentionem; eo quod analogata ista, nec in ratione communis nominis, nec in esse illius rationis parificantur, et tamen tam in ratione illius nominis, quam in esse eiusdem, proportionaliter, conueniunt. Sed quoniam, ut dictum est, obscura et necessaria ualde res haec est, accurate distincteque dilucidanda est per plura capitula. QUOMODO ANALOGUM AB ANALOGATIS DISTINGUATUR. Quoniam autem analogia media est inter aequiuocationem puram et uniuocationem, ex extremis natura medii declaranda est. Et quia in nominibus tria inueniuntur, scilicet uox, conceptus in anima, et res extra, seu conceptus obiectiuus: ideo singula perlustrando, dicendum est, quomodo analogum ab analogatis distinguatur 32. Et a rebus incipiendo, quia priores conceptibus et nominibus sunt, dicimus quod, nomine aequiuoco ita diuersae res significantur, quod ut sic non nisi uoce adunantur. Uniuoco uero diuersae res ita significantur, quod, ut sic, ad rem in se simpliciter unam abstractam et praecisam in esse cognito ab eis, adunantur. Analogo autem nomine res diuersae ita significantur, quod ut sic ad res diuersas secundum proportionem unam uniuntur. Vocatur autem in proposito res, non solum natura aliqua, sed quicumque gradus, quaecumque realitas, et quodcumque reale in rebus inuentum. Unde inter uniuocationem et analogiam haec est differentia: quod res fundantes uniuocationem sunt sic ad inuicem similes, quod fundamentum similitudinis in una est eiusdem rationis omnino cum fundamento similitudinis in alia: ita quod nihil claudit in se unius ratio, quod non claudat alterius ratio. Ac per hoc fundamentum uniuocae similitudinis, in utroque extremorum aeque abstrahit ab ipsis extremis. Res autem fundantes analogiam, sic sunt similes, quod fundamentum similitudinis in una, diuersae est rationis simpliciter a fundamento illius in alia: ita quod unius ratio non claudit id quod claudit ratio alterius. Ac per hoc fundamentum analogae similitudinis, in neutro extremorum oportet esse abstractum ab ipsis extremis; sed remanent fundamenta distincta, similia tamen secundum proportionem; propter quod eadem proportionaliter uel analogice dicuntur. 34. Et ut possint omnibus praedicta patere, declarantur exemplariter in uniuocatione huius nominis animal, et analogia huius nominis ens. Homo, bos, leo et caetera animalia, quia habent in se singulas naturas sensitiuas, seu proprias animalitates, quas constat diuersas secundum rem esse, et mutuo similes: sic quod in quocumque extremo, puta homine aut leone, consideretur secundum se animalitas, quae est similitudinis fundamentum, inuenitur aequaliter abstrahens ab eo in quo est, et nihil includens in uno quod non in alio. Ideo et in rerum natura fundant secundum suas animalitates similitudinem uniuocam, quae identitas generica uocatur; et in esse cognito adunantur non ad duas uel tres animalitates, sed unam tantum, quae animalis nomine in concreto per se primo significatur, et uniuoce uocatur communi nomine animal. Omnium siquidem eorum, secundum quod naturas sensitiuas habent, indistincta omnino est ratio ab omnibus abstracta, quae illius rei, quam animalitatem uocauimus, adaequata est definitio. Substantia autem quantitas, qualitas etc., quia non habent in suis quidditatibus aliquid praedicto modo abstrahibile, puta entitatem, (quoniam supra substantialitatem nihil amplius restat), ideo nullam substantialem uniuocationem inter se compatiuntur. 35. Et quia cum hoc, quod non solum eorum quidditates sunt diuersae, sed etiam primo diuersae; retinent similitudinem in hoc, quod unumquodque eorum secundum suam proportionem habet esse; ideo et in rerum natura non secundum aliquam eiusdem rationis in extremis sed secundum proprias quidditates, ut commensuratas his propriis esse fundant analogam idest proportionalem similitudinem. Et in intellectu adunantur ad tot res, quot sunt fundamenta, proportionis similitudine unitas, significatas (propter illam similitudinem) entis nomine, et analogice communi nomine uocantur ens. Differenter ergo res adunantur sub nomine Analogo et Uniuoco. 36. Conceptus quoque mentalis non eodem modo inuenitur in uniuocis et analogis: quoniam nomen uniuocum et omnia uniuocata ut sic, unum tantum conceptum in mente habent perfecte et adaequate eis correspondentem; quia fundamentum uniuocae similitudinis (quod significatum formale est nominis uniuoci), unius omnino rationis est in omnibus uniuocatis; ac per hoc in uno repraesentato, omnia repraesentari necesse est. In analogis uero, quoniam fundamenta analogae similitudinis diuersarum rationum sunt simpliciter, et eiusdem secundum quid, idest secundum proportionem: oportet duplicem analogi mentalem conceptum distinguere, perfectum et imperfectum; et dicere quod analogo et suis analogatis respondet unus conceptus mentalis imperfectus, et tot perfecti, quot sunt analogata. Quia enim unum analogatorum ut sic, simile est alteri: consequens est, quod conceptus repraesentans unum, repraesentet alterum, iuxta illam maximam: Quidquid assimilatur simili ut sic, assimilatur etiam illi, cui illud tale est simile. Quia uero talis similitudo secundum proportionem tantum est, quae diuersam rationem in altero fundamento habet: conceptus perfecte repraesentans unum analogatorum, a perfecta repraesentatione alterius deficit; et per consequens oportet alterius analogati alterum adaequatum conceptum esse. Unde et analogum unum habere mentalem conceptum, et plures habere conceptus mentales: uerum est diuersimode; quamuis simpliciter loquendo, magis debeat dici, analogi esse plures conceptus; nisi loquendi occasio aliud exigat. Dico autem hoc: quoniam cum secundum dicentes, analoga omnino carere uno conceptu mentali, sermo est; unum eorum conceptum absolute dicere non est reprehendendum. Propter quod oportet solerti discretione lectorem uti quando inuenitur scriptum, quod analogata conueniunt in una ratione, et quando inuenitur dictum alibi, quod analogata non conueniunt in una ratione. Est ergo differentia inter analogiam et uniuocationem quoad conceptum mentalem, ita quod uniuoci et uniuocatorum ut sic, unus est conceptus perfecte et adaequate eis respondens, ut de conceptu animalis patet. Analogi uero et analogatorum ut sic, plures necessario sunt conceptus perfecte ea repraesentantes, et unus est conceptus imperfecte repraesentans. Non tamen ita quod sit unus conceptus adaequate respondens nomini analogo, et inadaequate analogatis: quoniam secundum ueritatem nomen illud uniuocum esset; sed ita quod conceptus unus repraesentans perfecte alterurn analogatum ut sic, imperfecte repraesentat reliquum. Quoad uocem autem, non est inter analoga et uniuoca differentia. 39. His autem praelibatis, intentum facile patere potest: quomodo scilicet disfinguitur analogum, puta ens, ab analogatis, puta substantia, quantitate et qualitate. Uniuocum enim, puta animal, distinguitur ab uniuocatis, puta homine et leone, quoad rem significatam seu conceptum obiectiuum, et quoad conceptum mentalem, sicut unum simpliciter abstractum etc., a multis simpliciter etc. Analogum uero, quoad rem, seu conceptum obiectiuum, distinguitur sicut unum proportione a multis simpliciter; uel (et idem est) sicut multa ut similia secundum proportiones a multis absolute. Verbi gratia, ens distinguitur a substantia et quantitate, non quia significat rem quamdam eis communem; sed quia substantia quidditatem tantum substantiae importat, et similiter quantitas quidditatem quantitatis absolute significat; ens autem significat ambas quidditates, ut similes secundum proportiones ad sua esse; et hoc est dicere ut easdem proportionaliter. 40. Quoad conceptum autem mentalem adaequatum, hoc quoque eodem omnino modo distinguitur. Secundum uero conceptum mentalem imperfectum, quamuis distinguatur sicut unum simpliciter a multis simpliciter; non tamen sicut unum abstrahens in repraesentando ab illis multis, quemadmodum in uniuocis contingit. Quoniam, ut ex dictis patet, conceptus ille, puta qualitatis, in quantum ens, alterius analogati, idest ipsius qualitatis, secundum quod se habet ad suum esse, est adaequate repraesentatiuus, et a qualitatis quidditate non abstrahens; caeterorum uero, puta quantitatis et substantiae, imperfecte tantum est repraesentatiuus, in quantum eis similis est proportionaliter. QUALIS SIT ABSTRACTIO ANALOGI AB ANALOGATIS. Oportet autem ex praemissis ostendere, qualiter analogum abstrahat ab his, quibus commune secundum analogiam dicitur, puta qualiter ens abstrahat a substantia et quantitate. Insurgit siquidem difficultas quaedam in re hac, et ex parte rerum, et ex parte conceptus. Ex parte siquidem rerum, quia uidetur analogi nominis res significata, eodem abstrahibilis et abstracta modo, quo res uniuoco nomine significata. Quoniam cum, ut in V Metaph. dicitur, unum in qualitate faciat simile, nulla apparet ratio, cur a quibusdam similibus sit una res abstrahibilis, et a quibusdam non; licet euidens ratio sit, cur ab his similibus, puta Sorte et Platone, abstrahibilis sit res magis una, et ab illis, puta homine et lapide, minus una. Unde si substantia et quantitas assimilantur in hoc, quod utraque est ens, et consequenter in eis est aliquid unum, quod est fundamentum illius similitudinis: quid uetat ab eis abstrahi rem unam utrique communem? Ex parte uero conceptus, quia uidetur eodem modo conceptus analogi abstrahere ab analogatis, sicut uniuocum ab uniuocatis: eo quod analogum nomen importat in confuso singulas proportiones analogatorum, et distincte non significat nisi proportionem in communi. Verbi gratia, ens non significat habens se ad esse sic uel sic, puta ut substantia, aut ut quantitas; sed si proportionale nomen est, significare uidetur, habens se ad esse secundum aliquam proportionem, quaecumque illa sit. Hoc autem constat esse aeque abstractum a substantia et a quantitate; et consequenter per modum uniuoci in analogis abstractio conceptus apparet. 43. Ut autem euidens fiat huius ambiguitatis determinatio, sciendum est, quod licet abstrahere diuersa significet, cum dicimus intellectum abstrahere animal ab homine et equo, et cum dicimus animal abstrahere ab homine et equo: eo quod tunc significat ipsam intellectus operationem attingentem in eis unum et non alia; nunc uero significat extrinsecam denominationem ab illa intellectus operatione, qua res cognita abstracta denominatur: in unum tamen et idem semper tendit, quoniam semper sonat intelligi unum, non intellecto altero. 44. Ideoque nihil aliud est agere de abstractione analogi ab analogatis quam inquirere et determinare, quomodo res significata analogo nomine intelligi possit, non cointellectis analogatis; et quomodo conceptus illius habeatur, absque conceptibus istorum. 45. Cum igitur ex supradictis, et ex ipso analogiae uocabulo pateat, quod analogo nomine non simpliciter una res, sed res proportione una significatur, talis autem idem est quod res diuersae, ut similes proportionaliter: facile deduci potest, quod res analoga potest quidem intelligi, non cointellectis analogatis, et consequenter abstrahere ab eis. 46. Sed non sicut in uniuocis res una, (puta natura sensitiua, seu animal intelligitur, non cointellectis omnino natura humana et equina ut sic), sed sicut duae res ut proportionaliter similes intelliguntur, non cointellectis ipsismet duabus rebus secundum suas proprias naturas absolute. Ita quod analogi abstractio non consistit in cognitione unius et non cognitione alterius; sed in unius et eiusdem intellectione ut sic, et non intellectione absolute. Verbi gratia, entis abstractio non consistit in hoc, quod entitas apprehenditur, et substantia aut quantitas non; sed in hoc: quod substantia aut quantitas apprehenditur ut sic se habens ad proprium esse; (in hoc enim similitudo proportionalis attenditur) et non apprehenditur substantia, aut quantitas absolute. Et simile est de aliis rebus analogis, quales sunt fere omnes metaphysicales. 47. Unde concedi potest, rem analogam abstrahere, et non abstrahere ab analogatis diuersimode. Abstrahit quidem, pro quanto abstrahit ab eis, quemadmodum res ut sic, idest ut res similis alteri proportionaliter abstrahit a se absolute sumpta. Non abstrahit uero, pro quanto res ut sic accepta seipsam necessario includit, et absque seipsa intelligi non potest. Quod de uniuocis dici non potest: quia res uniuoca, absque aliis quibus est uniuoce communis, intelligitur sic, quod res in suo intellectu nullo modo actualiter includit ea quibus est comm unis, ut patet de animali 48. Obiectioni autem in oppositum adductae, ex analogae similitudinis natura facile satisfit, dicendo, quod cum unum multipliciter dicatur, non oportet omnem similitudinem attendi secundum unum simpliciter; sed quandoque sufficit, quod unum secundum proportionem faciat simile. Unum autem proportionaliter non est simpliciter unum; sed multa similia secundum proportiones, a quibus ideo non potest abstrahi res una simpliciter: quia similitudo ipsa proportionalis tantum est, et fundamentum non est unum nisi proportionaliter 49. De ratione siquidem unius proportionaliter est habere quatuor terminos (ut in V Ethicorum dicitur). Quoniam proportionalitas qua similitudo proportionum fit, inter quatuor ad minus, (quae duarum proportionum extrema sunt), necessario est; et consequenter unum proportione non unificatur simpliciter, sed distinctionem retinens, unum pro tanto est et dicitur, pro quanto proportionibus dissimilibus diuisum non est. Unde sicut non est alia ratio quare unum proportionaliter non est unum absolute, nisi quia ista est eius ratio formalis; ita non est quaerenda alia ratio, cur a similibus proportionaliter non potest abstrahi res una; hoc enim ideo est, quia similitudo proportionalis talem in sua ratione diuersitatem includit. Et accidit ulterius procedentibus, ut quaerant id, quod sub quaestione non cadit: ut quare homo est animal rationale, etc. De abstractione quoque conceptus, eodem modo est dicendum: abstrahit enim conceptus analogi nominis non sicut unum simpliciter, sed sicut unum proportione, seu simile secundum proportiones a multis absolute. Sed quia in obiciendo tangitur de abstractione conceptus analogi a specialibus conceptibus illius analogiae, et abusiue analogata ibidem uocantur partiales analogi rationes; ideo diligenter cauendum est, ne apparentia in obiectione tacta in illum errorem ducat, qui ibi tangitur. Sciendum siquidem est, quod licet in analogis secundum attributionem in hoc omnia analogata conueniant, quod eamdem formam omnino respiciunt, ita quod non solum conueniunt in uno termino, sed in hoc, quod est respicere illum: erroneum tamen est, analogo per attributionem conceptum unum respectus in communi ad illum terminum, per abstractionem a tali et tali respectu, attribuere. Verbi gratia: animal in quantum sanum, urina in quantum sana, et medicina in quantum sana, licet conueniant et in sanitate tamquam termino: cuius animal est subiectum, urina signum, et medicina causa; et conueniant in hoc, quod est respicere sanitatem (quodlibet enim eorum sanitatem respicit, licet diuersimode); ab his tamen specialibus respectibus non abstrahitur respectus in communi ad sanitatem, importatus nomine sani, in cuius conceptu omnes speciales respectus ad sanitatem, confuse et in potentia clauduntur. 52. Falsum enim est, quod sanum significet hoc quod dico, respiciens uel aliqualiter se habens ad sanitatem. Tum quia sic sani nomen uniuocum uere esset ad urinam et animal etc., ut patet ex uniuocorum definitione. Tum quia hoc est contra intentionem dicentium, urinam aut diaetam sanam. Percunctantibus siquidem, quid est urina in quantum sana, non respondetur: respiciens sanitatem; sed omnes respectum illum specificant respondentes: signum sanitatis; et similiter de diaeta respondetur, quod est conseruatiua sanitatis, etc. Tum quia contra omnes Philosophos et Logicos (hucusque a me uisos) hoc est. Sicut autem in praedictis analogis praedictus cauendus est error, ita in analogis secundum proportionem (quae sola simpliciter analoga sunt) similis cauendus est error, ex simili causa apparentiae firmitatem trahens. Quia enim analogata conueniunt in hoc, quod unumquodque eorum commensuratum seu proportionatum est (licet diuersimode), credi potest quod ab his specialibus proportionibus abstrahatur proportionatum in communi, et nomine analogo significetur. Ac per hoc analogum habeat conceptum unum, in quo confuse et in potentia claudantur omnes speciales proportiones analogatorum; uerbi gratia, ut quia substantia proportionata est suo esse, et similiter quantitas et qualitas (licet diuersimode) ideo a substantia et quantitate et qualitate etc., diuersimode proportionatis suis esse, abstrahatur res seu quidditas proportionem habens ad esse, qualiscumque sit illa proportio, et hoc sit entis primarium significatum, in quo omnes speciales proportiones substantiae quantitatis et qualitatis etc., ad sua esse confuse claudantur et in potentia. 54. Sed hoc falsissimum est. Tum quia hoc quod dicitur, scilicet res proportionata ad hoc quod sit, non est res una simpliciter etiam in esse obiectiuo, nisi chimerice. Tum quia proportionalia nomina uniuoca essent (ut patet ex uniuocorum definitione), et consequenter periret proportionalitatis ratio, quae extrema unum simpliciter esse non compatitur; et sic essent proportionalia et non proportionalia: quod intellectus capere nullo modo potest. Tum quia contra Aristotelis auctoritatem, in II Poster. inferius adducendam, et adductam ex I Ethic., et S. Doctorem et Auerroem et Albertum expresse est. Unde confusio, qua analogum tam secundum attributionem quam secundum proportionem, importat speciales habitudines aut proportiones: non est confusio plurium conceptuum in uno communi conceptu; sed est confusio significationum in una uoce, licet difformiter. Quoniam in analogia attributionis uox analoga primum distincte significat, caetera autem confuse. In analogia uero proportionis, nomen analogum ad omnes suas significationes indistincte se habere permittitur. Cautum tamen et attentum oportet hic esse; quia cum analogi rationes dupliciter sumi possint: scilicet secundum se, et ut eaedem et ipsae ut eaedem propter identitatis proportionalis naturam non abstrahant a seipsis, et tamen aliquid conuenit eis ratione identitatis, seu in quantum eaedem sunt, quod non conuenit eis ratione diuersitatis, ut patet de communibus eis: uidetur quod duo incompossibilia secundum apparentiam, analogi rationibus conueniant; scilicet quod ipsae ut eaedem non abstrahant a seipsis, et quod ipsae ut eaedem aliquid causent et habeant, quod non ut diuersae; reduplicarique possint ut eaedem, non reduplicatis ut diuersae sunt. Haec enim non solum compossibiliter, sed necessario sibi simul uindicat identitas proportionalis; quoniam et extrema uniri omnino non patiens, ab eis abstrahi omnino non permittit; et extrema aliqualiter indiuisa et eadem ponens, ut eadem ea considerabilia et reduplicabilia exigit. 56. Sicque fit, ut in analogo secundum identitatem in se clausam, ad diuersitatem rationum in se quoque clausam comparato, abstractio quaedam, quae non tam abstractio quam quidam abstractionis modus est inueniatur; propter quam non solum ab analogatis (puta substantia et quantitate), analogum (puta ens), abstrahere dicitur, ut supra diximus; sed ab ipsis eius rationibus, seu a diuersitate ipsarum rationum eius: puta rationis entis in substantia, et rationis entis in quantitate. Non quia quamdam rationem eis communem dicat: quia hoc est fatuum; nec quia illae rationes sint omnino eaedem, aut eas omnino uniat: quia sic non esset analogum, sed uniuocum; sed quia eas proportionaliter adunans, et ut easdem proportionaliter significans, ut easdem considerandas offert: annexa inseparabiliter, diuersitate quasi seclusa; et identitate proportionali unit, et confundit quodammodo diuersitatem rationum. Sicque non sola significationum in uoce confusio, analogo conuenit, sed confusio quaedam conceptuum, seu rationum fit in identitate eorum proportionali, sic tamen ut non tam conceptus, quam eorum diuersitas confundatur. Et quoniam analogum talem identitatem praecipue importat, et tali confusione frequenter utimur; analoga nomina ab omni rationum eius diuersitate abstrahere dicentes, dum confuse pro omnibus supponere ipsum pluries exponimus, ideo non mediocri opus est uigilantia, ne in uniuocationem labi contingat. Abstrahit ergo analogum a suis analogatis, puta ens a substantia et quantitate, sicut unum proportione a multis; seu sicut similia proportionaliter a seipsis absolute, tam quoad conceptum obiectiuum, quam mentalem, siue sit sermo de abstractione totali siue de formali. Hae enim abstractiones non differunt in eodem, nisi secundum praecisionem et non praecisionem, ut alibi declarauimus. Unde nihil aliud est dicere ens abstractum a naturis praedicamentorum abstractione formali, quam dicere naturas praedicamentales proportionales ad sua esse ut sic praecise; a specialibus autem seu singulis analogiae rationibus extremis, non tertio conceptu simplici, sed uoce communi et identitate proportionali earumdem, quodammodo abstrahit. QUALIS SIT PRAEDICATIO ANALOGI DE SUIS ANALOGATIS 59. Videbitur autem forte alicui ex his, quod praedicatio analogi de suis analogatis, puta entis de substantia et quantitate, aut formae de anima et albedine etc., sit sicut praedicatio aequiuoci de suis aequiuocatis; ita quod non sit praedicatio superioris de suis inferioribus, nec communioris de minus communi, nisi sola uoce; sed eiusdem de seipso. Non est enim analogo una res significata, quae in utroque analogatorum saluetur; absque hoc autem praedicatio communioris aut superioris non inuenitur secundum intrinsecam denominationem, seu inexsistentiam. Sic enim analogum secundum proportionalitatem commune esse dictum est. 60. Fouere quoque potest non parum opinionem hanc processus iuxta I Topicorum. Aut scilicet analogum est praedicatum conuertibile, aut inconuertibile, seclusa uocis communitate. Et cum constet non esse inconuertibile, - quoniam substantia ut sic se habens ad suum esse, quod ens de substantia dictum praedicat, conuertitur cum substantia: et similiter quantitas sic commensurata suo esse, cum quantitate conuertitur, et sic de aliis, - consequens est, quod analogum tamquam superius, de analogatis praedicari non possit. Superioris enim intentionem suscipere non potest, quod conuertibile esse comprobatur. 61. Et quoniam secundum ueritatem analogum ut superius praedicatur de analogatis, et non sola uoce commune est eis, sed conceptu unico proportionaliter: cuius unitas ad hoc, quod praedicatum aliquod superioris rationem habeat, sufficit: quia superius nihil aliud sonat, quam unum praedicatum ad plura se extendens; unum autem non per accidens, neque aggregatione, sicut aceruum lapidum; sed per se, constat esse etiam unum proportione: ideo ad huius ueritatis claritatem ex extremis procedendo, sciendum est, quod quia analogum medium est inter uniuocum et pure aequiuocum: consequens est, quod analogum aliquo modo idem, et non idem aliquo modo de suis praedicet analogatis. Et quia praedicat aliquid abstrahens aliquo modo a suis analogatis, ut ex praemisso patet capite; consequens est, quod comparetur ad sua analogata ut maius ad minora, seu ut superius ad inferiora; licet non omnino unum secundum rationem sit, quod imponit. Quod ut clarius pateat, figuraliter declaratur sic: Tam in uniuocis, quam in aequiuocis, quam in analogis quatuor inueniuntur, scilicet duae res ad minus, aequiuocatae, uniuocatae, aut analogatae; et duae res, seu rerum rationes, aequiuocationem, uniuocationem aut analogiam fundantes. Verbi gratia: In aequiuocatione canis inueniuntur haec quatuor: scilicet canis marinus, et canis terrestris, et ratio illius, et ratio istius secundum canis nomen. In uniuocatione quoque animalis inueniuntur quatuor: scilicet homo, et bos, et natura sensitiua hominis et natura sensitiua bouis, quae animalis uniuocationem fundant. In analogia similiter entis quatuor sunt: scilicet substantia et quantitas, et substantia in quantum commensurata suo esse, et quantitas secundum quod suo esse proportionatur. Et licet prima duo, scilicet aequiuocata et analogata, eodem modo quantum ad propositum spectat in omnibus his distinguantur, quia ubilibet ex opposito condistincta sunt; altera tamen duo uniuocationem, aequiuocationem et analogiam fundantia, diuersimode unita aut distincta sunt. In aequiuocis namque rationes illae, puta canis marini et terrestris, sunt omnino diuersae secundum rationem; et propter hoc id quod praedicat canis de marino cane, nullo modo praedicat de terrestri, et e conuerso; et ideo sola uoce communius aut maius aequiuocatis dicitur et est. 64. In uniuocis uero res illae, puta animalitatis in boue et animalitatis in leone, licet et numero et specie diuersae sint, ratione tamen omnino eaedem sunt; ratio enim unius est omnino eadem quod ratio alterius, et, e conuerso; et propter hoc id quidem quod praedicat animal de homine, idem praedicat omnino de boue, et uniuocum dicitur et superius homine, leone boueque. In analogis autem res analogiam fundantes (puta quantitas ut sic se habens ad esse, et substantia ut sic se habens ad esse), licet diuersae sint et numero et specie et genere; ratione tamen eaedem sunt non omnino, sed proportionaliter; quoniam unius ratio proportionaliter eadem est alteri. 66. Et propterea, id quod praedicat analogum, puta ens de quantitate, illud idem proportionaliter praedicat de substantia, et e conuerso; est enim illudmet proportionaliter id quod in substantia ponit, et e conuerso. Et propter hoc analogum, puta ens, non sola uoce communius, maius aut superius analogatis est; sed conceptu, ut dictum est, proportionaliter uno. Ita quod analogum et uniuocum conueniunt in hoc, quod utrumque communioris et superioris rationem habet. Differunt autem in hoc, quod illud est superius analogice seu proportionaliter, hoc uero uniuoce. 67. Et merito, quia fundamentum superioritatis utrobique saluatur, uniuocationis autem non. Fundatur enim superioritas super identitate rationis rei significatae, idest super hoc quod res significata inuenitur non in hoc tantum, sed illamet non numero sed ratione inuenitur in alio. Uniuocatio autem supra modo identitatis omnimodae scilicet identitate rationis rei significatae, idest super hoc quod ratio rei significatae in illo et in isto est eadem omnino. 68. Quamuis enim in analogis hic identitatis modus non inueniatur, quem in uniuocis inueniri pluries dictum est, identitas tamen ipsa rationum inuenitur. Est namque identitas proportionalis, identitas quaedam. Et ideo non minus analogum (puta ens) est praedicatum superius, quam uniuocum (puta animal), sed alio modo: analogum enim est superius proportionaliter, quia fundatur supra identitate proportionali rationis rei significatae; uniuocum autem praecise et simpliciter, quia supra omnimoda identitate rationis rei significatae eius superioritas fundatur. Propter quod S. Thomas, superioritatis fundamentum aspiciens, in V Metaph. dicit, quod ens est superius ad omnia, sicut animal ad hominem et bouem. 69. Unde obiectiones ad oppositum adductae in hoc peccant, quod inter identitatem et modum identitatis non distinguunt. Fatendum enim est, quod ad hoc, quod aliquis terminus denominetur superior aut communior, oportet ut rem unam et eamdem in utroque ponat; sed sophisma consequentis committitur inferendo ex hoc: ergo oportet quod dicat rem unam et eamdem omnino. Et est semper sermo de identitate secundum rationem, seu definitionem. Identitas enim et unitas continent sub se non solum unitatem et identitatem omnimodam, sed proportionalem, quae in analogi nominis ratione saluatur. Negandum est igitur quod in analogis non praedicetur idem de uno et de alio analogato: quoniam unum et idem proportionaliter de omnibus analogatis dicitur; et propterea inter praedicata non conuertibilia numerandum est. Quantitas enim licet adaequet ens de quantitate uerificatum secundum rationem omnino eamdem, non tamen secundum rationem illam proportionaliter: quoniam entis ratio non alia proportionaliter ad substantiam et quantitatem se extendit. Verum quia analogum sonat identitatem proportionalem, ideo huiusmodi rationibus formaliter respondendo, nullo pacto concedendum est conuerti analogum cum analogato aliquo. Ad materiam tamen descendendo, potest intrepide dici, quod quia analogum rationem unam tantum proportionaliter praedicat, et unum proportionaliter plura esse proportionibus similia manifestum est; dupliciter potest secundum singulas rationes ad analogata comparari. Uno modo absolute: et sic secundum singulas rationes cum singulis analogatis conuertitur; quia nulla omnino una analogi ratio in duobus analogatis inuenitur. Alio modo secundum identitatem proportionalem, quam habet una cum altera: et sic cum nullo analogato conuertitur, quoniam omnes analogi rationes indiuisae sunt proportionaliter, et una est altera proportionaliter. Et quia, ut dictum est, analogum hanc sonat identitatem, ideo formaliter et simpliciter loquendo, analogum inconuertibile et communius praedicatum, concedendum est esse. Non tamen genus, aut species, aut proprium, aut definitio, aut differentia, aut accidens uniuersaliter est. Nec propterea Aristoteles diminutus fuit aut Porphyrius, quoniam praedicabile, quod unum est simpliciter, edocebant; ac per hoc inter aequiuoca, analoga numerarunt. Ex prædictis autem manifeste patet, quod analogum non conceptum disiunctum, nec unum praecisum inaequaliter participatum, nec unum ordine; sed conceptum unum proportione dicit et praedicat. De ordine tamen in analogis incluso inferius tractabitur. Unde cum dicitur de homine, aut albedine, aut quocumque alio, quod est ens: non est sensus, quod sit substantia, uel accidens; sed sic se habens ad esse. 72. Utor autem ly sic, quoniam de propriis nominibus proportionum ad esse in actu exercito eas importantibus, disputare nolo ad praesens; quoniam Metaphysici negotii opus hoc est, et exemplariter hic de ente loquimur. Simile siquidem est de actu, potentia, forma, materia, principio, causa, et aliis huiusmodi, indicium. QUALIS SIT ANALOGATORUM SECUNDUM ANALOGI NOMEN DEFINITIO. Apparere quoque alicui poterit, quod in ratione unius analogati, (puta qualitatis) secundum analogi (puta entis) nomen, alterius analogati, puta substantiae, uel quantitatis ratio secundum idem nomen analogi cadere debeat, sicut in analogia attributionis contingere dictum est. Fundamentum autem inde apparentia haec sumit: quia ratio unius analogati ut eadem proportionaliter est alteri, absque illa altera exprimi nequit complete. Dictum est autem, quod analogo nomine rationes hae importantur, ut eadem proportionaliter sunt. 74. Et confirmat hoc expositio ipsa analogiae ab Aristotele, Auerroe et S. Thoma in I Ethic. posita. Exponunt enim quod bonum, seu perfectio, analogice dicitur de uisu et intellectu, quia sicut uisus in corpore, ita intellectus in anima perfectio est. Constat autem, quod non est intelligibile hoc se habere sicut illud, nisi utrumque extremorum percipiatur. Necessario igitur uidetur, unum analogatorum secundum analogi nomen per aliud definiendum esse. 75. Ut autem liqueat huius ambiguitatis solutio, recolendum est analoga haec dupliciter inueniri, scilicet proprie et metaphorice. Diuersimode enim haec se habent ad propositam quaestionem. In analogia siquidem secundum metaphoram, oportet unum in alterius ratione poni, non indifferenter; sed proprie sumptum, in ratione sui metaphorice sumpti claudi necesse est; quoniam impossibile est intelligere quid sit aliquid secundum metaphoricum nomen, nisi cognito illo, ad cuius metaphoram dicitur. Neque enim fieri potest, ut intelligam quid sit pratum in eo quod ridens, nisi sciam quid significet risus nomen proprie sumptum, ad cuius similitudinem dicitur pratum ridere. 76. Est autem huius ratio radicalis, quia analogum metaphorice sumptum, nihil aliud praedicat, quam hoc se habere ad similitudinem illius, quod absque altero extremo intelligi nequit. Et propter hoc huiusmodi analoga prius dicuntur de his, in quibus proprie saluantur, et posterius de his, in quibus metaphorice inueniuntur et habent in hoc affinitatem cum analogis secundum attributionem, ut patet. 77. In analogia uero, in qua nominis saluatur proprietas, nullum analogi membrum per alterum definiri oportet, nisi forte gratia materiae, ut S. Thomas in qq. de Verit., q. 2, a. 11 docuit. Sunt enim analogatorum rationes secundum analogi nomen quodammodo mediae inter analoga secundum attributionem, et uniuoca. In analogis enim secundum attributionem, primum definit reliqua. In uniuocis uero neutrum alterum definit, sed unius definitio est completa alterius definitio, et e conuerso. In analogis autem neutrum alterum definit; sed unius definitio est proportionaliter alterius definitio. Et loquimur semper de ratione secundum nomen commune. Verbi gratia, in definitione cordis, secundum quod principium animalis, non ponitur fundamentum secundum quod principium domus, nec e conuerso; sed eadem proportionaliter est principii ratio utrobique, ut Commentator ubi supra dicit. Duabus autem opus est distinctionibus uti in hac re: ea scilicet, quae in logica, traditur de actu signato et exercito; et ea quae a metaphysico ut plurimum tractatur, de ordine rerum sub uno nomine ex parte rei, et ex parte impositionis nominis. 79. Ex prima siquidem distinctione scimus duo. Primo, quod sicut animal dictum de homine et de equo importans uniuocationem in actu exercito, non praedicat de homine totum hoc, scilicet naturam sensitiuam eamdem omnino secundum rationem naturae sensitiuae equi et bouis, sed naturam sensitiuam simpliciter; quam tamen ad hoc, quod uniuoca sit praedicatio, oportet omnino esse eamdem secundum rationem naturae sensitiuae equi et bouis, - ita ens importans proportionalitatem in actu exercito, non praedicat de quantitate totum hoc, scilicet habens se ad esse sic proportionaliter sicut substantia, aut qualitas ad suum esse; sed habens se ad esse sic absque alia additione; quod tamen oportet, ad hoc quod analoga sit praedicatio, idem proportionaliter esse cum altero, sic se habere ad esse quod de substantia aut qualitate ens praedicat. 80. Secundo, quod sicut ex declaratione, qua manifestatur animal esse uniuocum, quia dicit unam et eamdem omnino rationem in omnibus, non fallimur, nec confundimur, nec uagamur circa hominis et bouis secundum animalis nomen rationem; sed quiescimus, intuentes quod animal exercet, quod uniuocorum definitio et expositio significat: - ita ex hoc, quod declaratur ens aut bonum, aut quodcumque aliud esse analogum, quia dicit rationes plures easdem proportionaliter, et importat hoc se habere quemadmodum proportionaliter illud se habet ad esse uel appetitum etc., non debemus turbari et inquirere in analogi nominis (puta boni) ratione significationem istam; sed sat sit, distinguendo inter actum signatum et exercitum, inspicere quod analogi nominis ratio id exercet, quod analogi ratio et declaratio significat. 81. Ex his autem duobus patere iam potest intentum, quod scilicet non oportet unum analogiae membrum per alterum definire, ex eo quod analogum significat ea esse eadem proportionaliter, quoniam haec in actu exercito significat. 82. Ex secunda uero distinctione scimus, non solum - quod praeposterus est ordo rerum et significationum quandoque sub nomine analogo, ita quod prior secundum rem ratio, posterior interdum significatione est (ut de ente et bono et aliis huiusmodi communibus Deo et creaturis accidit: ratio enim quam in Deo quodlibet horum ponit, significatione quidem posterior, re autem prior est); et quod propter alterum horum dicitur analogum praedicari de suis analogatis secundum prius et posterius ipsam analogi rationem. - Sed etiam scimus, quod quando ratio, quam ponit analogum in uno, ex ratione quam in altero ponit, exponitur: non ideo fit, quia unum in alterius ratione cadat; sed quia unius ratio posterior altera est significatione; et per priorem, utpote notiorem declaratur: ut S. Thomas in I p., q. XIII, art. 2 fecit: declarans quod, dicendo: Deus est bonus: sensus est, id quod bonitatem in creaturis dicimus, praeexsistit in Deo proportionaliter etc. Et eadem intelligendum est ratione fieri, si posterior secundum rem per priorem declaretur. Non definit ergo analogum secundum unam rationem, seipsum secundum alteram, licet exponat et declaret. 83. Obiectionibus autem in oppositum, quamuis ex dictis satisfactum sit, formaliter responderi potest, quod cognosci aliqua ut eadem proportionaliter, seu hoc se habere sicut illud, dupliciter contingit. Uno modo formaliter, idest quoad relationem identitatis et similitudinis, et sic absque extremis cognitio haec haberi non potest. Alio modo fundamentaliter, et sic in ratione unius non cadit reliquum; sed ratio unius est ratio alterius omnino, uel proportionaliter. Constat autem quod analogum nomen, puta ens aut bonum, non relationem identitatis aut similitudinis significat, sed fundamentum; et ideo obiectiones quae iuxta primum sensum procedunt, nihil concludunt contra intentum. Patet autem facillime, haec esse uera exempla de uniuocis, ponendo et applicando ad identitatem uniuocationis. Significat namque nomen uniuocum plura, in quantum eadem sunt uniuoce, seu secundum rationem omnino. Et identitatis relatio in nullo extremorum absque altero intelligibilis est. QUALIS SIT IN ANALOGO COMPARATIO. Difficultas etiam non parua, quae multos inuasit ac superauit, de comparatione in analogo, dilucidanda est. Creditum enim est a quibusdam, quod non posset, analogia posita, sermo ille nisi extorte exponi, quo unum analogatum magis aut perfectius tale secundum analogi nomen diceretur. Verbi gratia: substantia est magis, aut perfectius ens quam quantitas. Moti sunt autem ex eo, quod comparatio in uno communi, utrinque facienda est, etiam secundum grammaticos; quod in analogo non inueniri uidetur. Et potest formari ratio pro eis talis: Aut comparantur analogata in una communi eis ratione, aut in suis rationibus. Non in ratione communi: quia illa analogum caret; nec in rationibus propriis: quia tunc falsum est, substantiam magis esse ens quam quantitatem. Non enim minus aut imperfectius quantitas est sua ratio, quam ens in ea ponit, quam substantia sua etc. Nullo igitur modo uidetur comparationem cum analogia saluari posse. 86. Succumbitur autem difficultati huic, quia proprium comparationis fundamentum non consideratur. Fundatur enim super identitate seu unitate rei, in qua fit comparatio, et non super modo identitatis aut unitatis; sicut de intentione superioritatis praedictum est. Unde cum analogum ex dictis constet rem unam, licet proportionaliter, dicere; nihil prohibet in ipso comparari analogata, licet non eo modo, quo uniuoca fit comparatio. Ad comparationem siquidem cum requirantur et sufficiant haec tria: scilicet distinctio extremorum, et identitas eius, in quo fit comparatio, et modus essendi illius in extremis, scilicet eaque, uel magis aut minus perfecte; sub identitate autem seu unitate, proportionalis unitas seu identitas contineatur, consequens est, quod si in diuersis idem proportionaliter eaque uel magis aut minus perfecte esse habet, comparatio secundum illud proportionale fieri possit, comparatione non uniuoca, sed analoga. 88. Sicut enim, quia natura sensitiua est in boue, et illamet omnino secundum rationem est in homine, et perfectius esse habet in homine quam in boue: homo perfectius animal boue dicitur, uniuoca comparatione; sic quia sic se habere ad esse est in substantia, et hoc idem proportionaliter est in quantitate, et imperfectius esse habet in quantitate quam in substantia: dicitur substantia magis seu perfectius ens, quam quantitas, analoga comparatione. Unde S. Thomas in art. 7, quaest. VII de Potentia Dei, tripliciter comparationem fieri docens, duos modos analogicae comparationis ponit: aperte ex hoc insinuans, comparationem non solum super identitate numerali, specifica aut generica fundari, sed etiam proportionali. 89. Modi autem comparationis ibidem traditi sunt, hi scilicet secundum solam quantitatem rei participatae: et sic unum album dicitur altero albius. Vel extendendo, propter praesens propositum, hunc modum ad omnem comparationem uniuocam, dicatur quod primus attenditur secundum quantitatem rei participatae, eiusdem omnino secundum rationem, siue illa ratio sit specifica, siue generica: ut calidum magis calidum altero dicitur, et homo perfectius animal leone est. 90. Secundus uero modus attenditur secundum quod res aliqua in uno inuenitur participatiue, in altero uero est per essentiam: quemadmodum homo Platonicus longe perfectior homo esset nobis. Et abstractione intellectus utendo, quemadmodum bonitas longe melior est quocumque bono, quod participatiue bonum dicitur. 91. Tertius autem modus attenditur secundum quod res aliqua in uno inuenitur formaliter et secundum se, in altero autem uirtualiter et eleuatum ad rem superioris ordinis. Quemadmodum dicitur quod sol est magis calidus quam ignis; uel quod calor perfectius esse habet in sole, quam in igne. Nec est dubium hos duos modos uniuocam comparationem impedire, ut S. Thomas ibidem dicit, et Aristoteles in I Ethic. de primo modo testatur: ubi bonum commune non uniuoce, sed secundum proportionalitatem dicendum docet, bonitati separatae et bonis caeteris per participationem. Patet igitur ex his, eadem proportionaliter ut sic esse comparabilia; quamuis, physice loquendo, in sola specie aut genere comparatio fiat. 93. Ad obiectionem autem in oppositum, dicitur quod utroque modo in analogis comparatio fit. Comparantur siquidem analogata, puta substantia et quantitas, in ratione una et communi proportionaliter, quam analogi nomen, puta ens, dicit, et addit supra analogata, ut ex dictis patet. Et comparantur secundum suas rationes, secundum tamen analogi nomen, quae earum sit perfectior, secundum quod dicimus substantiam esse perfectius ens quantitate; quia ratio entis in substantia perfectior est ratione entis in quantitate. Ita quod iuxta istam comparationem est sensus: Substantia habet, secundum entis nomen, perfectiorem rationem quam quantitas; et non quod substantia est magis aut perfectius substantia quam quantitas sit quantitas, ut quidam somniare uidentur. 94. Unde comparatio ista extenditur usque ad analoga secundum attributionem, licet in tali analogia non nisi abusiue comparatio fieri possit. Dicimus enim quod ens reale est magis et perfectius ens ente rationis, quod per attributionem ad illud ens dicitur in IV Metaph. text. com. II; quia ens reale habet, secundum entis nomen, perfectiorem rationem. Iuxta quem modum, si usus admitteret, diceremus: animal est magis sanum urina; quia perfectiorem secundum sani nomen rationem habet. QUALIS SIT ANALOGI DIVISIO ET RESOLUTIO 95. Qualiter autem analogum diuidendum sit, ex dicendis manifestum est. Potest siquidem trifariam analogi diuisio intelligi. Primo, ut diuidatur uox in suas significationes. Dictum est enim, quod analogum plures rationes significat immediate, et haec diuisio conuenit sibi, in quantum aequiuocum quoddam est. 96. Secundo, ut diuidatur significatum eius in quasi membra eius: eo modo quo eius, quod proportionaliter unum est, sic et sic proportionatum, membra dici possunt. Dictum est enim, quod analogum non ita diuersas rationes significat, quin significet unam rationem proportionaliter. Omnes namque rationes analogo nomine immediate significatae eaedem proportionaliter sunt. Ratio autem una proportionaliter, cum constituatur ex pluribus rationibus proportionalibus, in eas secari potest. Haec autem non est diuisio analogi in sua analogata: quoniam rationes hae in ipsius analogi ratione intrinsece clauduntur, et analogata ea sunt, in quibus rationes illae saluantur, et non ipsae rationes. Entis enim analogata sunt substantia et quantitas, et non rationes entis in substantia et quantitate. Rationes enim ut dictum est, analogae sunt. 97. Unde tertio modo potest diuidi analogum, diuidendo significatum eius in sua analogata per diuersos modos, quibus analogi rationem proportionalem analogata ipsa diuersimode suscipiunt: ita quod diuisum est significatum unum proportionaliter, diuidentia sunt modi fundantes et facientes in analogatis proprias proportiones, secundum quas fit analogia; constituta autem per diuisionem, ut partes subiectiuae, sunt analogata ipsa. Verbi gratia: quando ens diuiditur in substantiam et quantitatem, diuisum est ratio entis nomine significata, quae omnes in se entis nomine significatas rationes claudit, utpote una proportionaliter; diuidentia sunt substantiuum et mensuratiuum, seu per se et in alio, sicut ex quibus substantia et quantitas habent quod diuersas entis rationes subintrent; partes autem subiectiuae sunt substantia et quantitas, quae in entis ratione analogantur. Et quia haec est propria analogi diuisio, idcirco distincte explicandum est, quomodo differat diuisio haec ad uniuoca. Tripliciter siquidem differunt. Primo ex parte diuisi: quia diuisione uniuoca unum omnino secundum rationem secatur; hic autem unum proportionaliter. 99. Secundo ex parte diuidentium: quia differentiae secantes genus, extra genus sunt; modi autem secantes analogum, in ipsius analogi ratione clauduntur, quemadmodum ipsa analogata (ut in capitulo de abstractione declaratum est); propter quod in III Metaph. text. comm. X ens genus esse negatur. 100. Tertio ex parte ipsarum partium subiectiuarum, quae per diuisionem fiunt: quia partes diuisionis uniuocae, licet ordinem habeant secundum se, et originis: ut dualitas est prior trinitate; et perfectionis: ut albedo est perfectior nigredine; tamen secundum diuisi rationem, puta numeri, aut coloris, neutra altera prior, aut posterior est; sed omnes aequaliter in diuisi ratione communicant. Analogata uero, quae analoga diuisione constituuntur, non solum secundum se, sed etiam in ipsius analogi quod diuiditur ratione ordinem habent; et aliud prius aliud posterius est; adeo ut in uno eorum, tota ratio diuisi saluari dicatur; in alio autem imperfecte et secundum quid. Quod non est sic intelligendum quasi analogum habeat unam rationem, quae tota saluetur in uno, et pars eius saluetur in alio. Sed cum totum idem sit quod perfectum, et analogo nomine multae importentur rationes, quarum una simpliciter et perfecte constituit tale secundum illud nomen, et aliae imperfecte et secundum quid: ideo dicitur, quod analogum sic diuiditur, quod non tota ratio eius in omnibus analogatis saluatur, nec aequaliter participant analogi rationem, sed secundum prius et posterius. 101. Cum grano tamen salis accipiendum est, analogum simpliciter saluari in uno et secundum quid in alio. Sufficit enim hoc uerificari: uel absolute, ut patet in diuisione entis in substantiam et accidens; (illa enim absolute loquendo dicitur ens simpliciter, hoc autem secundum quid); uel in respectu, ut patet in diuisione entis in Deum et creaturam. Utrumque enim licet ens simpliciter sit et dicatur, absolute loquendo; creatura tamen in respectu ad Deum, ens secundum quid, et quasi non ens est et dicitur. 102. Circa resolutionem autem analogatorum, sciendum est: quod cum uniuersaliter, primum in compositione sit ultimum in resolutione, et per diuisionem in ea, quae actu in aliquo sunt resolutio fiat: eodem modo resoluenda sunt analogata in suum analogum, quo caetera resoluuntur, scilicet utendo diuisione praedicta (quae uocatur diuisio in partes essentiae uel rationis), et a posterioribus secundum consequentiam ad priora procedendo, si longa esset resolutio facienda. Ad rationem autem analogi cum deuentum fuerit, singulis analogatis in suas rationes secundum analogi nomen resolutis: cum illa analogi ratio ex multis constituatur rationibus, ordinem inter se et proportionalem similitudinem habentibus: uel ordinate ad primam resolutio fiat, ueniendo semper ad similius et propinquius primae, et id, in quo dissimilitudo est, relinquendo. Vel si non sic ordinatas inter se contingit esse rationes illas, ad primam omnes modo praedicto reducendae sunt. Ordinem enim ad primam nulla subterfugere potest. Nec refert in proposito, an fiat resolutio ad rationem primam, significatione, uel secundum rem. Intelligenda enim sunt haec in suo ordine, scilicet, significationum aut rerum. CAPUT X QUALITER DE ANALOGO SIT SCIENTIA 104. Visum est autem quibusdam de analogo scientiam esse non posse, nisi quemadmodum de aequiuocis scientia habetur: eo quod plures rationes dicit licet similes. Imo fallaciam aequiuocationis committi in syllogismis, in quibus, analogo pro medio sumpto, certum analogatum subsumitur, (nisi forte gratia materiae bonus esset processus) astruunt ex eadem ratione. Nec posse ex unius analogati ratione, secundum analogi nomen, concludi alterum analogatum tale formaliter esse; sed semper praedictum incidere uitium, ratione praedicta, confirmant. Verbi gratia: si ponamus sapientiam esse analogice communem Deo et homini, ex hoc quod sapientia, in homine inuenta, secundum formalem rationem praecise sumpta, dicit perfectionem simpliciter: non potest concludi: ergo Deus est formaliter sapiens, sic arguendo: Omnis perfectio simpliciter est in Deo; sapientia est perfectio simpliciter; ergo etc. Minor enim distinguenda est: et si ly sapientia pro ratione sapientiae, quae est in homine stat, argumentum est ex quatuor terminis: quia in conclusione, sapientia stat pro ratione sapientiae quam ponit in Deo, cum concluditur: ergo sapientia est in Deo. Si autem pro ratione sapientiae in Deo, stat in minore; non concluditur, ex perfectione sapientiae creatae, Deum esse sapientem; cuius oppositum et philosophi et theologi omnes clamant. 106. Decipiuntur autem isti, Scotum (cuius est ratio haec I Sent., dist. 3, q. I) sequentes: quia in analogo diuersitatem rationum inspicientes, id quod in eo unitatis et identitatis latet, non considerant. Rationes enim analogi (ut superius etiam diximus) possunt dupliciter accipi: Uno modo secundum se, in quantum ab inuicem distinguuntur, et ea quae conueniunt eis ut sic, seu ex hoc. Alio modo in quantum eadem sunt proportional iter. Primo modo acceptae, uitium aequiuocationis inducerent, si quis eis uteretur, ut patet. Secundo autem modo eis utendo, peccatum nullum incurritur: eo quod quidquid conuenit uni, conuenit et alteri proportionaliter; et quidquid negatur de una, et de altera negatur proportionaliter: quia quidquid conuenit simili, in eo quod simile, conuenit etiam illi, cui est simile, proportionalitate semper seruata. Unde si ex immaterialitate animae, concluditur eam esse intellectualem; ex immaterialitate proportionaliter posita in Deo optime concluderetur, Deum esse intellectualem proportionaliter: ut quantum immaterialitas illa excedit istam, tantum intellectualitas illa excedit istam etc. Propter quod S. Thomas in quaestione II De Potentia Dei, art. 5, analogata omnia sub una analogi distributione cadere dixit. Et merito, quia unitas analogiae non esset in coordinatione unitatum numeranda, nisi unum proportionaliter, unum esset affirmabile et negabile, et consequenter distribuibile et scibile, ut subiectum, et medium, et passio. Unde ad obiecta in oppositum dicitur, quod quia, ut in II Elenchorum cap. X dicitur, aequiuocatio latens in huiusmodi proportionalibus peritissimos etiam latet: ideo oportet, huiusmodi analogis nominibus utendo ex parte unitatis, semper modum proportionalitatis subintelligi; aliter in uniuocationem lapsus fieret. Nisi enim prae oculis haberetur proportionalitas, cum dicitur immateriale omne esse intellectuale, tamquam uniuoce dictum acciperetur, et latens aequiuocatio non uisa obreperet. 109. Proportionalitate autem seruata, de analogis scientiam esse: et diui Thomae processus de bono et uero et aliis huiusmodi, et quotidianum conuincit exercitium. Testatur quoque demonstratiuae artis pater Aristoteles, in II Poster., cap. XIII incipiente: Ut habeamus autem proposita (uel problemata) analogum causam adaequatam esse alicuius passionis, et in medium oportere quandoque a demonstratore assumi, dum uenationem propter quid docens, inquit: « Amplius alius modus est secundum analogiam eligere. Unum enim idem non est accipere quod oportet uocare sepion, et spinam, et os. Sunt autem quae sequuntur et hoc, tamquam natura una huiusmodi exsistente ». Et sequenti cap. ait: « Secundum autem analogiam eiusdem, et medium se habet secundum analogiam ». In quibus uerbis non solum docuit, analogum ut medium assumi quandoque in demonstrationibus; sed etiam ipsum non esse unum in se expressit, et cum hoc habere passionem adaequatam, ac si unius esset naturae. 110. Nec impedit analogia haec processum formalem ad concludendum de Deo et creaturis praedicatum aliquod eis commune: quoniam accepta sapientiae ratione, et segregatis ab ea per intellectum eis, quae sunt imperfectionis, ex hoc quod id, quod est sibi proprium formaliter sumptum, perfectionem absque imperfectione claudit, concluditur ergo sapientiae ratio non omnino alia, nec omnino haec, sed haec proportionaliter est in Deo: quia similitudo inter Deum et creaturam non est uniuoca, sed analoga. Nec pari ratione potest concludi, Deum esse lapidem proportionaliter: quia ratio lapidis formaliter sumpta, quantumcumque expoliata, imperfectionem aliquam claudit, quae prohibet tam ipsam secundum se, quam ipsam proportionaliter in Deo reperiri, nisi metaphorice: quemadmodum dictum est: Petra autem erat Christus. Unde, cum fit huiusmodi processus: Omnis perfectio simpliciter est in Deo; sapientia est perfectio simpliciter; ergo etc.; in minore ly sapientia non stat pro hac uel illa ratione sapientiae, sed pro sapientia una proportionaliter, idest, pro utraque ratione sapientiae non coniunctim uel disiunctim; sed in quantum sunt indiuisae proportionaliter, et una est altera proportionaliter, et ambae unam proportionaliter constituunt rationem Significantur enim analogo nomine in quantum eaedem sunt; unde non oportet analogum distinguere, ad hoc quod contradictionem fundet, et enuntiationis subiectum, aut praedicatum fiat; sed ratione identitatis preportionalis in se clausae, et quam principaliter dicit, ex se ad hoc sufficit. Contradictio enim dicitur consistere in affirmatione et negatione eiusdem de eodem etc., et non in affirmatione et negatione uniuoci de eodem uniuoco. Identitas siquidem tam rerum quam rationum, ut pluries replicatum est, ad identitatem proportionalem se extendit. Ex hoc autem apparet, Scotum in I Sent., dist. 3, q. I, uel male exposuisse conceptum uniuocum uel sibi ipsi contradicere: dum, uolens uniuocationem entis fingere, alt: « Conceptum uniuocum uoco, qui ita est unus, quod eius unitas sufficit ad contradictionem, affirmando et negando ipsum de eodem ». Et sic uniuocum uult esse ens. Si enim identitas sufficiens ad contradictionem, uniuocatio dicitur; constat quod, ponendo ens esse analogum, et secundum proportionalitatem tantum unum, satisfiet uniuocationi: quod scoticae doctrinae aduersatur, tenenti ens habere conceptum unum simpliciter, et omnino indiuisum, (ut de uniuocis diximus). Si autem non omnis talis identitas sufficit ad uniuocationem, non recte igitur uniuocatio conceptus declarata est esse eam, quae ad contradictionem sufficit, quasi proportionalis identitas ad hoc non sufficiat. DE CAUTELIS NECESSARIIS CIRCA ANALOGORUM NOMINUM INTELLECTUM ET USUM. Quia uero Aristoteles in praedicta ex Elenchis auctoritate, doctissimos uiros circa horum nominum conceptus errare dicit, ob latentem eorum unitatis modum: idcirco necessarium fore duximus, in fine huius tractatus cautelas quasdam tradere, quibus possit se quis ab errore multiplici in re hac praeseruare. Cauendum est igitur in primis, ne ex uniuocatione ipsius nominis analogi respectu quorumdam, credamus simpliciter ipsum esse uniuocum: omnia enim fere analoga proprie, prius fuerunt uniuoca, et deinde extensione, analoga communia proportionaliter illis quibus sunt uniuoca et aliis uel alii, facta sunt. Sapientiae enim nomen primo impositum est humanae sapientiae, et uniuocum omnium hominum sapientiis erat. Deinde, ad diuinae naturae cognitionem ascendentes, proportionalemque similitudinem inter nos ut sapientes et Deum contemplantes, sapientiae nomen extenderunt ad id in Deo significandum, cui nostra sapientia proportionalis est; sicque uniuocum nobis, analogum factum est nobis et Deo. Et similiter de aliis accidit. Falli autem contingit faciliter ex hoc, quia illa ratio prior, utpote notior et familiarior et prior quoad nos, semper profertur ab illustribus uiris, et ab eorum sequacibus, cum analogi significatio quaeritur; et dicitur esse tota analogi ratio, pro qua simpliciter prolatum stat, et omnia analogata illam participare: ut patet cum sapientiae ratio redditur. Assignatur enim differentialis eius conceptus pro ratione, secundum quam communis ponitur Deo et creaturis. Et similiter est in aliis. Creditur enim ex hoc, quod illa sit ipsa analogi ratio, et incaute uniuocatio acceptatur: non enim illa ratio est ratio analogi, sed eius origo quoad nos; quoniam non illa, sed illa proportionaliter in altero analogato inuenitur, ut ex dictis patet. Cauendum secundo est, ne nominis unitas, aut diuersitas rationum, analogam unitatem obnubilet; hoc enim tamquam quoddam accidens, in re hac suscipiendum est. Nihil enim minus analogice idem sunt sepion, os, et spina, unum non habentia nomen, quam si unum nomen haberent. Nec magis idem essent, si unum nomen haberent, et tamen si communi nomine ossa uocarentur, ita quod defectu uocabulorum, uel rerum proportionali similitudine ossis nomen ad caetera extensum esset, crederemus eiusdem esse naturae et rationis, ossa, sepion, et spinas. Praesertim quia, ut dictum fuit, ad ea quae sunt proportionaliter eadem, consequuntur passiones tamquam si eorum esset natura una. Cauendum tertio est, ne uocalis unitas rationis analogi nominis mentem inuoluat. Ex eo namque uerbi gratia, quod principium dicitur esse id ex quo res fit, aut est, aut cognoscitur; et haec ratio in omnibus quae principia dicuntur, saluatur: principii nomen uniuocum creditur. Erratur autem, quia ratio ipsa non est una simpliciter, sed proportione et uoce. Vocabula enim, ex quibus integratur, analoga sunt, ut patet; neque enim fieri, neque esse, neque cognosci, neque ly ex unius omnino est rationis, sed proportionalis saluatur. Et propterea ratio illa in omnibus utpote proportionalis saluatur: sicut et principii nomen proportionaliter commune dicitur. 119. Cauendum demum est, ne diuersa doctorum dicta de analogis nos perturbent. Considerandum quippe est quod, quia analogum medium inter uniuocum et aequiuocum est, et medium extremorum naturam sapiens: ad alterum comparatum, alterum induit; adeo ut quando medio, secundum id quod de uno extremo habet, utimur, illius extremi conditiones ei attribuamus, ut in V Physic., text. comm. 6 et 52 patet. Ideo plerumque doctores utentes analogo ex parte unitatis, quam ex uniuocis participat, uniuocorum non solum conditiones, puta abstractionem, indistinctionem, etc. sed etiam nomen ei attribuunt. Utentes uero analogo ex parte diuersitatis, quam ex aequiuocis trahit, conditiones quoque supradictis oppositas, et nomen illi imponunt aequiuoci. 120. Et ut de multis pauca dicantur, Aristoteles in II Metaph., text. comm. 4, ens et uerum uniuoca uocat; quia ex parte identitatis illis utitur, ut processus suus aperte ostendit. S. Thomas quoque pluries dicit, in ratione alicuius analogi, puta paternitatis communis diuinae et humanae paternitati, omnia contenta esse indiuisa et indistincta; et quod paternitas, uerbi gratia, abstrahit a paternitate humana et diuina: quia utitur analogo ex parte identitatis. 121. Nec tamen falsae sunt aut abusiuae praedictae utriusque locutiones et similes; sed amplae potius et largae, quemadmodum pallidum nigro contrarium est et dicitur. Saluatur siquidem in analogis identitas nominis et rationis, in qua (ut ex dictis patet) non solum analogata, sed etiam singulae analogi rationes uniuntur, et quodammodo confunduntur, utpote abstrahentes aliqualiter ab earum diuersitate. 122. Rursus pater Aristoteles in I Physic., ex parte diuersitatis ente utens contra Parmenidem et Melissum, multiplex seu aequiuocum, (ut ipsemet illum textum sic exponendum specialiter in II Elenchorum tradit) uocauit. Unde et Porphyrius, Aristotelem dicere ens esse aequiuocum accepisse uidetur, utens ente ex parte diuersitatis. Quod tamen Scotus, in I Sent., dist. 3, q. 3, in Logica Aristotelis non inueniri ideo dixit: quia praedictos textus non coniugauit. Propter quod, ibidem quoque contra textum, glossauit principium Aristotelis contra Parmenidem in I Physic., text. comm. 13, ut in Elenchis (ut dictum est) clare patet. Thomas etiam, ens prius non esse primo analogato, nihilque Deo prius secundum intellectum esse, dicit pluries: utens analogo ex parte diuersitatis rationum eius. Quaelibet siquidem eius ratio secundum se, quia proprium analogatum in se claudit, et in sui abstractione illud secum trahens, cum illo conuertitur, ut supra diximus: ideo prior secundum consequentiam, aut abstractior suo analogato negatur. Ac per hoc, primo analogato et Deo nihil est prius: quia eius ratio secundum analogi nomen, quae ipso prior secundum se non est, sed conuertitur, caeteris prior est rationibus. Cum his tamen stat, quod ratio illa in Deo ut eadem est proportionaliter alteri rationi, secundum idem nomen superior, et secundum consequentiam prior logice loquendo sit, ut ex dictis patet. Dico autem logice: quia physice loquendo, analogum nec est prius secundum consequentiam omnibus analogatis (quia ab eorum propriis abstrahere non potest, quamuis ut saluatur in uno sit prius altero), nec potest esse sine primo analogato, ubi analogata consequenter se habent. 125. Unde si quis falli non uult, solerter sermonis causam coniectet, et extremorum conditiones medio applicaturum se recolat; sic enim facile erit omnia sane exponere, et ueritatem assequi, quae a prima est Veritate. Cuius cognitio ex hoc exaltetur et firmetur Opusculo. Completo in conuentu S. Apollinaris, Papiae suburbio, die primo Septembris MCCCCXCVIII. EXPLICIT TRACTATUS DE NOMINUM ANALOGIA. Gaetano. Cajetanus. Caietanus Vio. Cajetano Vio. Caetano Vio. Gaetano Vio. Al secolo: Giacomo De Vio. Jacopo De Vio. Tommaso De Vio. Cardinal Caetano. Cardinal Gaetano. Tommaso De Vio da Gaeta, detto il Gaetano. COMMENTARIO di VIO Sulla INTERPRETAZIONE del LIZIO. THOMAE DE VIO CAIETANI ORDINIS PRAEDICATORUM S. R. IN E. CARDINALIS COMMENTARIA RELIQUUM LIBRI SECUNDI PERI HERMENEIAS AD LECTOREM Humano: capiti cervicem. nitor. equinam Addere: da veniam, si nova monstra iuvant. —H— LECTIO TERTIA (Cano. CarrTANt lect. 1). ^ DE NUMERO ET HABITUDINE ENUNCIATIONUM IN QUIBUS PRAEDICATUR VERBUM EST ET SUBIICITUR NOMEN FINITUM UNIVERSALITER SUMPTUM, VEL NOMEN INFINITUM, ET IN QUIBUS PRAEDICATUR VERBUM: ADIECTIVUM Ὁμοίως δὲ ἔχει κἂν καθόλου τοῦ ὀνόματος ἦ ἡ κατά- φάσις" olov, πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος δίκαιος: ἀπόφασις τούτου, οὐ πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος δίκαιος: πᾶς ἔστιν ἄνθρωπος οὐ δίκαιος, οὐ πᾶς ἐστὶν ἄνθρωπος οὐ δί- χαιὸς. Πλὴν οὐχ ὁμοίως τὰς κατοὸ διάμετρον ἐνδέχεται συνα- ληθεύειν: ἐνδέχεται δὲ ποτέ. Αὗται μὲν οὖν δύο ἀντίκεινται, ἴλλλαι δὲ δύο πρὸς τὸ οὐχ ἄνθρωπος, ὡς ὑποκείμενόν τι προστεθέν- ἔστι δίκαιος οὐκ ἄνθρωπος, οὐχ ἔστι δίχαιος οὐχ ἄνθρωπος" ἔστιν οὐ δίκαιος οὐχ ἄνθρω- πος, οὐχ ἐστιν οὐ δίκαιος οὐχ ἄνθρωπος. ' Πλείους δὲ τούτων οὐχ ἔσονται ἀντιθέσεις. Αὗται δὲ χωρὶς ἐκείνων αὐταὶ καθ᾽ ἑαυτὰς ἔσονται, ὡς ὀνόματι τῷ οὐχ ἄνθρωπος χρώμεναι. "Eg ὅσων δὲ τὸ ἔστι pod ἁρμόττει, olov ἐπὶ τοῦ ὑγιαίνει καὶ βαδίζει, ἐπὶ τούτων τὸ αὐτὸ ποιεῖ οὕτω. τιθέ- μενον, ὡς ἂν εἰ τὸ ἔστι προσήπτετο; olov, ὑγιαίνει à πᾶς ἄνθρωπος; οὐχ ὑγιαίνει πᾶς ἄνθρωπος, ὑγιαίγει πᾶς οὐχ ἄνθρωπος, οὐχ ὑγιαίνει πᾶς οὐκ ἄνθρωπος. Οὐ γάρ ἐστι τὸ οὐ πᾶς ἄνθρωπος λεχτέον' ἀλλὰ τὸ οὔ, τὴν ἀπόφασιν, τῷ ἄνθρωπος προσθετέον" τὸ γὰρ πᾶς οὐ τὸ καθόλου σημαίνει, ἀλλ᾽ ὅτι καθόλου. ᾿ Δῆλον δὲ ἐκ τοῦδε, ὑγιαίνει ἄνθρωπος, οὐχ ὑγιαίνει ἄν- θρωπος" ὑγιαίνει οὐχ ἄνθρωπος, οὐχ ὑγιαίνει οὐχ ἄν- θρωπος. Ταῦτα γὰρ ἐχείνων διαφέρει τῷ μὴ καθόλου εἶναι. Ὥστε τὸ πᾶς, ἢ οὐδείς, οὐδὲν ἄλλο προσση- μαίνει; ἢ ὅτι χαθόλου τοῦ ὀνόματος ἢ κατάφασιν 7) ἀπόφασιν. : Τὰ δὲ ἄλλα τὰ αὐτὰ δεῖ προστιθέναι" * Similiter autem se habent, et si universalis nominis sit af- firmatio; ut est, omnis homo iustus est; negatio huius, non omnis est homo iustus, omnis est homo non iustus, non omnis est homo non iustus. Sed non similiter angulares contingit veras esse; contingit autem aliquando. Hae igitur duae oppositae sunt. Aliae autem duae ad id quod est, non homo, quasi ad subiectum aliquod additum; ut, est iustus non homo, non est iustus non homo; est non iustus non homo, non est non iustus non homo. Plures autem his non erunt oppositae. Hae autem extra illas, ipsae secundum se erunt, ut nomine utentes eo, quod est non homo. In his vero, in quibus, est, non convenit ut in eo. quod est valere vel ambulare, idem faciunt sic positum, ac si, est, adderetur, ut, sanus est omnis homo, non sanus est nus omnis homo; sanus est omnis non homo, non sa- est omnis non homo. Non enim dicendum est, non omnis homo; sed, non, ne- gationem ad id quod est homo addendum est; omnis enim non universalem significat, sed quoniam univer- saliter. Manifestum est autem ex eo quod est, valet homo, non valet homo; valet non homo, non valet non homo. Haec enim ab illis differunt, eo quod universaliter non sunt. Quare omnis vel nullus nihil significant aliud, nisi quoniam universaliter de nomine, vel affirmant vel negant. Ergo et caetera eadem oportet apponi. * Seq. cap. x. PERI HERMENEIAS LIB. II ostquam Philosophus α distinxit enun- ciationes in quibus subiicitur nomen in- finitum non universaliter sumptum, hic S * Ed. c: indefi- nitas. * * Num. 4. Num. 8. intendit distinguere enunciationes , in )quibus subiicitur nomen finitum univer- Csaliter sumptum. Et circa hoc tria facit: primo, ponit similitudinem istarum enun- ciationum ad infinitas * supra positas; secundo, ostendit dissimilitudinem earumdem; ibi: Sed non similiter * etc. ; tertio, concludit numerum oppositionum inter dictas enun- ciationes; ibi: Hae duae igitur 2. * Lib. II, lect. ui, n. 5. Ammonius. Porphyrius. * Lect. xi, n. 5, seq. * Ed. c: quam su- ra posuimus. orphyrius. et * etc. Dicit ergo primo quod: similes sunt enunciationes, in quibus est nominis univer- saliter sumpti affirmatio. Quoad primum notandum est quod in enunciatio- nibus indefinitis supra positis * erant duae oppositiones et quatuor enunciationes, et affirmativae inferebant negati- vas, et non inferebantur ab eis, ut patet tam in exposi- tione Ammonii, quam Porphyrii. Ita in enunciationibus in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum inveniuntur duae oppositiones et quatuor enunciationes: affirmativae inferunt negativas et non e contra. Unde similiter se habent enunciationes supradictae, sj nominis in subiecto sumpti fiat affirmatio universaliter. Fierit enim tunc quatuor enunciationes: duae de praedicato finito, scilicet omnis bomo est iustus, et eius negatio quae est, non ommis bomo est iustus; et duae de praedicato infini- to, scilicet omnis bomo. est non iustus, et eius negatio quae est, non omnis bomo est non iustus. Et quia quaelibet affir- matio cum sua negatione unam integrat oppositionem, duae efficiuntur oppositiones, sicut et de indefinitis di- ctum est. Nec obstat quod de enunciationibus universali- bus loquens particulares inseruit; quoniam sicut supra de indefinitis et suis negationibus sermonem fecit, ita nunc de afhrmationibus universalibus sermonem faciens de earum negationibus est coactus loqui. Negatio siqui- dem universalis affirmativae non est universalis negativa, sed particularis negativa, ut in I libro habitum est * 3. Quod autem similis sit consequentia in istis et supra- dictis indefinitis patet exemplariter. Et ne multa loquendo res clara prolixitate obtenebretur, formetur primo figura de indefinitis, quae supta posita est * in expositione Por- phyrii, scilicet ex una parte ponatur affirmativa finita, et sub ea negativa infinita, et sub ista negativa privativa. Ex altera parte primo negativa finita, et sub ea affirma- tiva infinita, et sub ea affirmativa privativa. Deinde sub illa figura formetur alia figura similis illi universaliter: po- natur scilicet ex una parte universalis affirmativa de prae- dicato finito, et sub ea particularis negativa de praedicato infinito, et ad complementum similitudinis sub ista particu- laris negativa de praedicato privativo; ex altera vero parte ponatur primo particularis negativa de praedicato infinito, Quibus ita dispositis, exerceatur consequentia semper in ista proxima figura, sicut supra in indefinitis exercita est: sive sequendo expositionem: Ammonii, ut infinitae se ha- beant ad finitas, sicut privativae se habent ad ipsas finitas ; finitae autem non se habeant ad infinitas medias, sicut pri- vativae se habent ad ipsas infinitas: sive sectando expo- sitionem Porphyrii, ut affirmativae inferant negativas, et non e contra. Utrique enim expositioni suprascriptae de- serviunt figurae, ut patet diligenter indaganti. Similiter ergo se habent enunciationes istae universales ad inde- finitas in tribus, scilicet in numero propositionum, et nu- mero oppositionum, et modo consequentiae. 4. Deinde cum dicit: Sed non similiter angulares etc., po- nit. ctas dissimilitudinem inter istas universales et supradi- indefinitas, in hoc quod angulares non similiter con- tingit veras esse. Quae verba primo exponenda sunt se- cundum eam, quam credimus esse ad mentem Aristo- telis, expositionem; deinde secundum alios. Angulares ex enunciationes in utraque figura suprascripta vocat eas quae sunt diametraliter oppositae, scilicet affirmativam finitam uno angulo, et affirmativam infinitam sive privativam ex alio angulo: et similiter negativam fini- tam ex uno angulo, et negativam infinitam vel privati- vam ex alio angulo. 5. Enunciationes ergo in qualitate similes angulares vocatae, eo quod angulares, idest diametraliter distant, dissimilis veritatis sunt apud indefinitas et universales. Angulares enim indefinitae tam in diametro affirmatio- num, quam in diametro negationum possunt esse simul verae, ut patet in suprascripta figura indefinitarum. Et hoc intellige in materia contingenti. Angulares vero in figura universalium non sic se habent, quoniam angu- lares secundum diametrum affirmationum impossibile est esse simul veras in quacumque materia. Angulares au- tem secundum diametrum negationum quandoque pos- sunt esse simul verae, quando scilicet fiunt im materia contingenti : in materia enim necessaria et remota * impos- sibile est esse ambas veras. Haec est Boethii, quam veram credimus, expositio. 6. Herminus * autem, Boethio referente, aliter expo- nit. Licet enim ponat similitudinem inter universales et indefinitas quoad numerum enunciationum: et. oppositio- num, oppositiones. tàmen aliter accipit in universalibus et aliter in indefinitis. Oppositiones siquidem. indefini- tarum infinitas numerat sicut et nos numeravimus, alteram sci- licet inter finitas affrmativanr et negativam, et alteram inter affirmativam et negativam, quemadmo- dum nos fecimus. Universalium vero non sic nume- rat oppositiones, sed alteram sumit inter universalem affirmativam finitam et particularem negativam finitam, scilicet. Ammonius. Porphyrius. * Cf. lib. 1, lect. xut, n. 3. Boethius. *Edd. Herme- nius, Cf. lib. IL, lect. n, not. 0. . omnis bomo est iustus , hon omnis bomo est iustus , et sub ea universalis affirmativa de praedicato finito, et ,Sub ista universalis affirmativa de praedicáto privativo, LI hoc modo: Figura indefinitarum Homo est iustus Homo non est non iustus Homo non ést iniustus Homo non est iustus Homo est non iustüs Homo est iniustus Figura universalium Omnis homo est iustus — Non omnis homo est non iustus Non omnis homo est non iustus — Omnis homo est iüstus Nón omfis homo est iniustus. — — 'Ornnis homo est iniustus a) Postquam Philosophus. Hoc supplementum ad commentaria s.Tho- mae in secundum librum Peri hermeneias, quod Caietanus complevit anno 1496, impressum est eodem anno in ed. Veneta c Peri herme- neias et Posteriorum analyticorum. Quocirca dd istam exegimus prae- et alteram inter eamdem universalem affirmativam fini- «tam et universalem affirmativam infinitam, scilicet omnis bomo est iustus, omnis bomo est non iustus. Inter has enim est contrarietàs, inter illas vero contradictio. - Dissimilitu- dinem etiam universalium ad indefinitas aliter ponit. Non enim nobiscum fundat dissimilitudinem inter angulares universalium et indefinitarum supra differentia quae est inter angulares universalium affirmativas et negativas, sed supra differentia quae est inter ipsas universalium an- gulares inter se ex utraque parte. Format namque talem figuram, in qua ex una parte sub universali affirmativa finita, universalis affirmativa infinita est; et ex alia parte cipue hanc nostram eiusdem supplementi editionem. — Editio praefata c incipit: « Deinde cum dicit: Similiter autem se habent etc., intendit » distinguere enunciationes in quibus subiicitur nomen finitum univer- » saliter sumptum, οἵ circa hoc tria facit » etc. CAP. X, LECT. III sub particulari negativa finita, particularis negativa infi- nita ponitur; sicque angulares sunt disparis qualitatis, et similiter indefinitarum figuram format hoc modo: ut 89 ly bae demonstret enunciationes finitas et infinitas quoad praedicatum sive universales sive indefinitas, et tunc est sensus, quod hae enunciationes supradictae ha- bent duas oppositiones, alteram inter affirmationem fi- Omnis homo est iustus 1 o E S Ξ 8 o 1 Omnis homo est non iustus Homo est justus ESSEEE ENS: Homo est non iustus Non omnis homo - » - Contradictoriae - e fe * s 4? 9, * $ «Ὁ 9 ἢ *, 9 οι ἊΨ Contradictoriae - $9 ὸ .* EM ?, Ὁ IX x : ? e ^e, * ] est iustus [ o A H E δ s F1 ys r Non omnis homo ἴ est non iustus Homo non est justus Homo non est non iustus Quibus ita dispositis, ait in hoc stare dissimilitudinem , quod angulares indefinitarum mutuo se invicem compel- lunt ad veritatis sequelam, ita quod unius angularis ve- ritas suae angularis veritatem infert undecumque incipias. Universalium vero angulares non se mutuo compellunt ad *Par. fo et Ven.1557: * 1557 Edd. Ven. c et 1526 omitt. nom, sed erronee. —. Herminus. IT ante EXPERS, Mrd ope UR Me RN EE NRI EET Rer METCUNERE veritatem, sed ex altera parte necessitas deficit illationis. * Si enim incipias ab aliquo universalium et ad suam an- gularem procedas, veritas universalis non * ita potest esse simul cum veritate angularis, quod compellit eam ad ve- ritatem: quia si universalis est vera, sua universalis con- traria erit falsa: non enim possunt esse simul verae. Et si ista universalis contraria est falsa, sua contradictoria particularis, quae est angularis primae universalis assum- ptae, erit necessario vera: impossibile est enim contradi- ctorias esse simul falsas. Si autem incipias e converso ab aliqua. particularium et ad suam angularem procedas, ve- ritas particularis ita potest stare cum veritate suae an- gularis, quod tamen non necessario infert eius veritatem: quia licet sequatur: Particularis est vera; ergo sua univer- salis. contradictoria est falsa; non tamen sequitur ultra : Ista. universalis contradictoria est falsa; ergo sua univer- salis contraria, quae est angularis particularis assumpti, est vera. Possunt enim contrariae esse simul falsae. 7. Sed. videtur expositio ista deficere ab Aristotelis mente quoad modum sumendi oppositiones. Non enim in- tendit hic loqui de oppositione quae est inter finitas et infi- nitas, sed de ea quae est inter finitas inter se, et infinitas inter se. Si enim de utroque modo oppositionis exponere yolumus , iam. non duas, sed tres oppositiones invenie-, mus; primam inter finitas, secundam inter infinitas, ter- tiam .quam ipse Herminus dixit inter finitam et infini- tam. Figura etiam quam formavit, conformis non est ei, quam Aristoteles in fine I Priorum formavit, ad quam nos remisit, cum dixit: Haec igitur quemadmodum in. Resolu- loris dictum. est, sic sunt. disposita. In. Aristotelis namque figura, angulares sunt affirmativae aflirmativis, et nega- tivae negativis. 8. Deinde cum dicit: Hae igitur duae etc., concludit nu- merum propositionum. Et potest dupliciter exponi; pri- mo, ut ly bae demonstret universales, et sic est sensus, quod. hae universales finitae et infinitae habent duas oppo- sitiones, quas supra declaravimus; secundo, potest exponi Opp. D. Tnuowar T. I. nitam et eius negationem, alteram inter affirmationem infinitam et eius negationem. Placet autem mihi magis secunda expositio, quoniam brevitas cui Aristoteles stu- debat, replicationem non exigebat, sed potius quia enun- ciationes finitas et infinitas quoad praedicatum secundum diversas quantitates enumeraverat, ad duas oppositiones omnes reducere, terminando earum tractatum, voluit. 9. Deinde cum dicit: Aliae autem ad id quod est etc., intendit declarare diversitatem enunciationum de tertio adiacente, in quibus subiicitur nomen infinitum. Et circa hoc tria facit: primo, proponit et distinguit eas; secundo, ostendit quod non dantur plures supradictis; ibi: Magis autem * etc.; tertio, ostendit habitudinem istarum ad alias ; ibi: Hae autem extra* etc. Ad. evidentiam primi adverten- dum est tres esse species enunciationum de inesse, in qui- bus explicite ponitur hoc verbum est.- Quaedam sunt, quae subiecto sive finito sive infinito nihil habent additum ultra verbum, ut, homo est, non bomo est.- Quaedam vero sunt quae subiecto finito habent, praeter verbum, aliquid ad- ditum sive finitum sive infinitum, ut, bomo est iustus, bomo est non iustus.- Quaedam autem sunt quae subiecto infinito, praeter verbum, habent aliquid additum sive fini- tum sive infinitum, ut, non bomo est iustus, non bomo est non iustus. Et quia de primis iam determinatum est, ideo de ultimis tractare volens, ait: Aliae autem sunt, quae habent aliquid, scilicet praedicatum, additum supra ver- bum est, ad id quod est, mon bomo, quasi ad subiectum, idest ad subiectum infinitum. Dixit autem quasi, quia si- cut nomen infinitum deficit a ratione nominis *, ita deficit a ratione subiecti. Significatum siquidem nominis infiniti non proprie substernitur compositioni cum praedicato quam importat, esf, tertium adiacens. Enumerat quoque quatuor enunciationes et duas oppositiones in hoc ordi- ne, sicut et in superioribus fecit. Distinguit etiam istas ex finitate vel infinitate praedicata. Unde primo, ponit oppositiones inter affirmativam et negativam habentes subiectum infinitum et praedicatum finitum, dicens: Ut, non bomo est iustus, non bomo non est iustus. Secundo, ponit oppositionem alteram inter affirmativam et negativam, ha- bentes subiectum infinitum: et praedicatum infinitum, di- cens : Ut, non bomo est non iustus, non bomo non est non iustus. το. Deinde cum dicit: Magis autem. plures etc., osten- dit quod non dantur plures oppositiones enunciationum supradictis. Ubi notandum est quod enunciationes de in- esse, in quibus explicite ponitur hoc verbum «est, sive se- cundum, sive tertium adiacens, de quibus loquimur, non possunt esse plures quam duodecim supra positae; et con- sequenter oppositiones earum secundum affirmationem et negationem non. sunt nisi sex. Cum enim in tres or- dines divisae sint enunciationes, scilicet in illas de se- cundo adiacente, in illas de tertio. subiecti finiti, et in illas de tertio subiecti infiniti, et in quolibet ordine sint quatuor enunciationes; fiunt omnes enunciationes duode- | cim, et oppositiones sex. Et quoniam subiectum earum in quolibet ordine potest quadrupliciter quantificari, sci- licet universalitate, particularitate, et singularitate, et in- definitione; ideo istae duodecim multiplicantur in qua- draginta octo. Quater enim duodecim quadraginta octo faciunt. Nec possibile est plures his imaginari. Et licet Aristoteles nonnisi viginti harum expresserit, octo in primo ordine, octo in secundo, et quatuor in tertio, attamen per eas reliquas voluit intelligi. Sunt autem sic enumerandae et ordinandae secundum singulos ordines, ut affirmationi negatio prima ex opposito situetur, ut oppositionis in- i2 * * * * Num. seq. Infra num. Π. Cf. lib.I. lect.iv, n. 13. SPEO 9o tentum clarius videatur. Et sic contra universalem afhr- mativam non est ordinanda universalis negativa, sed par- ticularis negativa, quae est illius negatio; et e converso, contra particularem affirmativam non est ordinanda par- ticularis negativa, sed universalis negativa quae est eius PERI HERMENEIAS LIB. II negatio. Ad clarius autem intuendum numerum, coordi- nandae sunt omnes, quae sunt similis quantitatis, simul in recta linea, distinctis tamen ordinibus tribus supradictis. Quod ut clarius elucescat, in hac subscripta videatur figura: Primus Socrates est Quidam homo .est Homo est Omnis homo est —. — — — Socrates non est Quidam homo non est Homo non est Omnis homo non est e — — — Ordo Non Socrates est Quidam non homo est Non homo est Omnis non homo est Secundus Ordo Socrates est iustus Quidam homo est iustus Homo. est iustus Omnis homo est iustus - - - - Socrates non est iustus Quidam homo non est iustus Homo non est iustus — — -- Socrates est non iustus Non Socrates non est — — — — — Quidam non homo non est Non homo non est Omnis non homo non est Socrates non est non iustus Quidam homo est non iustus — — Quidam homo non est non iustus Homo est non iustus — Omnis homo non est iustus Non Socrates est iustus Quidam non homo est iustus Non homo est iustus Omnis non homo est iustus - - Non Socrates non est iustus Quidam non homo non est iustus Non homo non est iustus -— Tertius — — — Omnis homo est non iustus Ordo Non Socrates est non iustus — — Homo non est non iustus Omnis homo non est non iustus Non Socrates non est non iustus Quidam non homo est non iustus — Quidam non homo non est non iustus Non homo est non iustus — Omnis non homo non est iustus — Quod autem plures his non sint, ex eo patet quod non contingit pluribus modis variari subiectum et praedica- tum penes finitum et infinitum, nec pluribus modis va- riantur finitum et infinitum subiectum. Nulla enim enun- ciatio de secundo adiacente potest variari penes praedi- catum finitum vel infinitum, sed tantum penes subiectum quod sufficienter factum apparet. Enunciationes autem de tertio adiacente quadrupliciter variari possunt, quia aut sunt subiecti et praedicati finiti, aut utriusque infiniti, aut subiecti finiti et praedicati infiniti, aut subiecti infi- niti et praedicati finiti. Quarum nullam praetermissam esse superior docet figura. 11. Deinde cum dicit: Hae autem extra illas etc., osten- dit habitudinem harum quas in tertio ordine numeravi- mus ad illas, quae in secundo sitae sunt ordine, et dicit quod istae sunt extra illas, quia non sequuntur ad illas, nec e converso. Et rationem assignans subdit: Ut momine ulenles 60 quod est non bomo, idest ideo istae sunt extra illas, quia istae utuntur nomine infinito loco nominis, dum omnes habent subiectum infinitum. Notanter autem dixit enunciationes subiecti infiniti uti ut nomine, infi- nito nomine, quia cum subiici in enunciatione proprium sit nominis, praedicari autem commune nomini et verbo, omne subiectum enunciationis ut nomen subiicitur. 12. Deinde cum dicit: In bis vero in quibus est etc., determinat de enunciationibus in quibus ponuntur verba adiectiva. Et circa hoc tria facit: primo, distinguit eas; se- * * Num. 13. Num. 16. cundo, respondet cuidam tacitae quaestioni ; ibi: Non enim dicendum est * etc.; tertio, concludit earum conditiones; ibi: Ergo et caetera eadem * etc. Ad evidentiam primi resumendum est, quod inter enunciationes in quibus ponitur es? secun- dum adiacens, et eas in quibus ponitur es! tertium adia- cens talis est differentia quod in illis, quae sunt de se- cundo adiacente, simpliciter fiunt oppositiones; scilicet ex parte subiecti tantum variati per finitum et infinitum; in his vero, quae habent est tertium. adiacens dupliciter fiunt op- positiones, scilicet et ex parte praedicati et ex parte su- biecti, quia utrumque variari potest per finitum et infi- nitum. Unde unum ordinem tantum enunciationum de secundo adiacente fecimus, habentem quatuor enunciatio- nes diversimode quantificatas et duas oppositiones. Enun- ciationes autem de tertio adiacente oportuit partiri in duos ordines, quia sunt in eis quatuor oppositiones et octo enunciationes, ut supra dictum est.- Considerandum quo- que est quod enunciationes, in quibus ponuntur verba adiectiva, quoad significatum aequivalent enunciationibus Non homo non est non iustus Omnis non homo est non iustus — Omnis non homo non est non iustus de tertio adiacente, resoluto verbo adiectivo in proprium participium et es/, quod semper fieri licet, quia in omni verbo adiectivo clauditur verbum substantivum. Unde idem significant ista, omnis bomo currit, quod ista, omnis bomo est currens. Propter quod Boethius vocat enunciationes cum verbo adiectivo de secundo adiacente secundum vo- cem, de tertio autem secundum potestatem, quia potest resolvi in tertium adiacens, cui aequivalet. Quoad nume- rum autem enunciationum et oppositionum, enunciationes : verbi adiectivi formaliter sumptae non aequivalent illis de tertio adiacente, sed aequivalent enunciationibus, in quibus ponitur esf secundum adiacens. Non possunt enim fieri oppositiones dupliciter in enunciationibus adiectivis, scili- cet ex parte subiecti et praedicati, sicut fiebant in substan- tivis de tertio adiacente, quia verbum, quod praedicatur in adiectivis, infinitari non potest. Sed oppositiones adie- ctivarum fiunt simpliciter, scilicet ex parte subiecti tan- tum variati per infinitum et finitum diversimode quanti- ficati, sicut fieri didicimus supra in enunciationibus sub- stantivis de secundo adiacente, eadem ducti ratione, quia praeter verbum nulla est affirmatio vel negatio *, sicut prae- ter nomen esse potest. Quia autem in praesenti tracta- tu non de significalionibus, sed de mumero enunciationum et oppositionum sermo intenditur, ideo Aristoteles de- terminat diversificandas esse enunciationes adiectivas se- cundum modum, quo distinctae sunt enunciationes in quibus ponitur es? secundum adiacens. Et ait quod in his enunciationibus, in quibus non contingit poni hoc ver- bum est formaliter, sed aliquod aliud, ut, currit, vel, ambu- lat, idest in enunciationibus adiectivis, idem faciunt quo- ad numerum oppositionum et enunciationum sic posita, scilicet nomen et verbum, ac si est secundum adiacens sub- iecto nomini adderetur. Habent enim et istae adiectivae, sicut illae, in quibus ponitur es/, duas oppositiones tantum, alteram inter finitas, ut, omnis bomo currit, omnis bomo mon currit, alteram inter infinitas quoad subiectum, ut, omnis non bomo currit, omnis non bomo mon currit. ip 13. Deinde cum dicit: Non enim dicendum est etc., re- spondet tacitae quaestioni. Et circa hoc facit duo: primo, ponit solutionem quaestionis; deinde, probat eam; ibi: Manifestum est autem* etc. Est ergo quaestio talis: Cur ne- gatio infinitans numquam addita est supra signo univer- sali aut particulari, ut puta, cum vellemus infinitare istam, omnis bomo currit, cur non sic infinitata est, om omnis bomo currit, sed sic, omnis non bomo currit? Huic nam- que quaestioni respondet, dicens quod quia nomen infi- * Cf. lib. I, lect. vit , n. 9. * Num. 44. CAP. X, LECT. IIl nitabile debet significare aliquid universale, vel singula- re; omnis autem et similia signa non significant aliquid universale aut singulare, sed quoniam. universaliter aut particulariter; ideo non est dicendum, mom ommis bomo, si infinitare volumus (licet debeat dici, si negare quan- titatem enunciationis quaerimus), sed negatio infinitans ad ly homo, quod significat aliquid universale, addenda est, et dicendum, omnis non bomo. 14. Deinde cum dicit: Manifestum est autem. ex eo quod est εἴς.» probat hoc quod dictum est, scilicet quod omnis et similia non significant aliquod universale, sed quoniam universaliter tali ratione. Illud, in quo differunt enun- ciationes praecise differentes per habere *et non habere ly omnis, est non universale aliquod, sed quoniam umi- 91 particularitatis absolute, sed applicatum termino distri- buto. Cum enim dico, omnis bomo , ly omnis denotat uni- versitatem applicari illi termino /omo, ita quod Aristo- teles dicens quod omnis significat quoniam universaliter, per ly quoniam insinuavit applicationem universalitatis importatam in ly ommis in actu exercito, sicut et in T per Posteriorum , in. definitione scire applicationem causae no- tavit illud verbum quoniam, dicens: Scire est rem per causam cognoscere, et quoniam. illius est causa.- Ratio au- tem versaliter; sed illud in quo differunt enunciationes prae- cise differentes per habere et non habere ly ommis, est significatum per ly omnis; ergo significatum per ly ommis est non aliquid universale, sed quoniam universa- liter. Minor huius rationis, tacita in textu, ex se clara est. Id enim in quo, caeteris paribus, habentia a non haben- tibus aliquem terminum differunt, significatum est illius termini. Maior vero in littera exemplariter declaratur sic. Illae οὐ τὸ. νιν. OG REIR RN enunciationes, bomo currit, et omnis bomo currit, praecise differunt ex hoc, quod in una est ly omnis, et in altera non. Tamen non ita differunt ex hoc, quod una sit universalis, alia non universalis. Utraque enim habet subiectum universale, scilicet ly bomo, sed differunt, quia in ea, ubi ponitur ly omnis, enunciatur de subiecto uni- versaliter, in altero autem. non universaliter. Cum enim dico, bomo currit, cursum attribuo homini universali, sive communi, sed non pro tota humana universitate; cum autem dico, ommis bomo currit, cursum inesse homini pro omnibus inferioribus significo.- Simili modo decla- rari potest de tribus aliis, quae in textu adducuntur, Scilicet, bomo non currit, respectu suae universalis uni- versaliter, omnis bomo mon currit: et sic de aliis. Relin- quitur ergo, quod, omnis et nullus et similia signa nullum universale significant, sed tantummodo significant, quo- niam universaliter de homine affirmant vel negant. I$. Notato hic duo: primum est quod non dixit omnis et nullus significat universaliter , sed quoniam uni- versaliter; secundum est, quod addit, de homine affr- mant vel negant.- Primi ratio est, quia signum distribu- tivum non significat modum ipsum universalitatis aut secundi insinuat differentiam inter terminos cate- gorematicos et syncategorematicos. Illi siquidem ponunt significata supra terminos absolute; isti autem ponunt ' significata sua supra terminos in ordine ad praedicata. Cum enim dicitur, bomo albus, ly albus denominat hominem in seipso absque respectu ad aliquod sibi addendum. Cum vero dicitur, ommis bomo, ly omnis etsi hominem distri- buat, non tamen distributio intellectum firmat, nisi in ordine ad aliquod praedicatum intelligatur. Cuius signum est, quia, cum dicimus, omnis bomo currit, non intendimus distribuere hominem pro tota sua universitate absolute, sed in ordine ad cursum. Cum autem dicimus, albus bomo currit, determinamus hominem in seipso esse album et non in ordine ad cursum. Quia ergo ommis et nullus, sicut et alia syncategoremata, nil aliud in enunciatione faciunt, nisi quia determinant subiectum in ordine ad prae- dicatum, et hoc sine affirmatione et negatione fieri nequit; ideo dixit quod nil aliud significant, nisi quoniam uni- versaliter de nomine, idest de subiecto, affirmant vel negant, idest affirmationem vel negationem fieri deter- minant , ac per hoc a categorematicis ea separavit. Potest etiam referri hoc quod dixit, affirmant vel negant, ad ipsa signa, scilicet omnis et nullus, quorum alterum positive distribuit, alterum removendo. 16. Deinde cum dicit: Ergo et caetera eadem etc., conclu- dit adiectivarum enunciationum conditiones. Dixerat enim quod adiectivae enunciationes idem faciunt quoad opposi- tionum numerum, quod substantivae de secundo adiacente; et hoc declaraverat, oppositionum numero exemplariter subiuncto. Et quia ad hanc convenientiam sequitur con- venientia quoad finitationem praedicatorum, et quoad di- versam subiectorum quantitatem, et earum multiplicatio- nem ex ductu quaternarii in seipsum, et si qua sunt huius- modi enumerata; ideo concludit: Ergo et caetera, quae in illis servanda erant, eadem, idest similia istis apponenda sunt. 92 PERI HERMENEIAS LIB. II LECTIO QUARTA (Can. CarkTANI lect. 11). NONNULLAE CIRCA EA QUAE DICTA SUNT DUBITATIONES MOVENTUR AC SOLVUNTUR ᾿Επεὶ δὲ ἐναντία ἀπόφασίς ἐστι τῇ, ἅπαν. ἐστὶ ζῷον δίκαιον, ἡ σημαίνουσα ὅτι οὐδέν ἐστι ζῷον δίκαιον, αὗται μὲν φανερὸν ὅτι οὐδέποτε ἔσονται οὔτε ἀλη- θεῖς ἅμα οὔτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ, αἱ δὲ ἀντικείμεναι ταύταις ἔσονταί ποτε, οἷον, οὐ πᾶν ζῷον δίκαιον, xai ἔστι τι ζῷον δίχαιον. ᾽᾿Ακολουθοῦσι δὲ αὑται, τῇ μὲν πᾶς ἄνθρωπος οὐ δίχαιός ἐστιν, ἡ, οὐδείς ἐστιν ἄνθρωπος δίκαιος: τῇ δὲ ἔστι τις ἄνηρωπος δίκαιος, ἡ ἀντιχειμένη, ὅτι οὐ πᾶς ἄνθρωπος ἐστὶν οὐ δίκαιος" ἀνάγκη γὰρ εἶναί τινα. Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν καθ᾽ ἕχοστον εἰ ἀληθές ἐρωτηθέντα ἀποφῆσαι, ὅτι καὶ χαταφῆσαι ἀληθές" οἷον, ἄρά γε Σωχράτης σοφός; οὔ. Σωχράτης ἄρα οὐ σοφός. ᾿Επὶ δὲ τῶν καθόλου οὐχ ἀληθὴς ἡ ὁμοίως λεγομένη: ἀληθὴς δὲ ἡ ἀπόφασις, οἷον, ἀρά γε πᾶς ἄνθρωπος σοφός; οὔ: πᾶς ἄρα ἄνθρωπος οὐ σοφός" τοῦτο γὰρ ψεῦδος: ἀλλὰ τὸ, οὐ πᾶς ἄρα, ἄνθρωπος σοφός, ἀληθές" αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἀντικειμένη, ἐχείνη δὲ ἡ ἐναντία. Αἱ δὲ χατὰ τὰ ἀόριστα ἀντιχείμεναι ὀνόματα καὶ ῥή- ματα, ὥσπερ οἷον ἐπὶ τοῦ μὴ ἄνθρῳπος καὶ μὴ δίκαιος, ἀποφάσεις ἄνευ ὀνόματος χαὶ ῥήματος δόξειαν ἂν εἶναι" οὐχ εἰσὶ δέ. " Acl 12e ἀληθεύειν ἀν ἄγχη ἢ ψεύδεσθαι τὴν ἀπόφασιν’ ὁ δ᾽ εἰπὼν, οὐκ ἄνθρωπος, οὐδὲν μᾶλλον τοῦ εἰπόντος, ἄνθρωπος, ἀλλὰ καὶ ἧττον ἠλήθευχέ τι ἢ ἔψευσται, ἐὰν μή τι προστεθῇ. Σημαίνει δὲ τὸ, ἔστι πᾶς οὐχ ἄνθρωπος δίκαιος, οὐδε- μιᾷ ἐκείνων ταὐτόν’ οὐδὲ ἡ ἀντιχειμένη ταύτῃ, ἡ) οὐχ ἔστι πᾶς οὐκ ἄνθρωπος δίκαιος" τὸ δὲ, πᾶς οὐ δίκαιος οὐχ ἄνθρωπος, τῷ, οὐδεὶς δίκαιος οὐχ ἄνθρωπος, ταὐτὸν σημαίνει. Μετατιθέμενα δὲ τὰ ὀνόματα καὶ τὸ ῥήματα ταὐτὸν Εἰ σημαίνει, olov, ἔστι λευχὸς ἄνθρωπος, ἔστιν ἄνθρωπος λευχός. γὰρ Xj τοῦτό ἐστι, τοῦ αὐτοῦ πλείους ἔσονται ἀπο- φάσεις" ἀλλ᾽ ἐδέδεικτο, ὅτι μία μιᾶς" τοῦ μὲν γάρ; ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, ἀπόφασις τὸ οὐχ ἔστι λευχὸς ἄνθρωπος" τοῦ δὲ ἔστιν ἄνθρωπος Acuxóc, εἰ μηὴ ἡ αὐτή ἐστι τῇ, ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, ἔσται ἀπόφασις ἤτοι τὸ οὐχ ἔστιν οὐχ ἄνθρωπος λευχός, ἢ τό, οὐχ ἔστιν φασις ἄνγηρωπος λευκός. ᾿Αλλ’ ἡ ἑτέρα μέν ἐστιν ἀπό- τοῦ, ἔστιν οὐχ ἄνθρωπος λευχός" ἡ ἑτέρα δὲ τοῦ, ἔστι λευχὸς ἄνθρωπος" ὥστε ἔσονται δύο μιᾶς. Ὅτιμεὲν οὖν μετατιθεμένου τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ ῥήμα- τος ἡ αὐτὴ γίνεται κατάφασις καὶ ἀπόφασις, δῆλον. enunciationum, hic intendit removere quae- dam dubia circa praedicta. Et circa hoc 2facit sex secundum numerum. dubiorum, quae suis patebunt locis. Quia ergo supra dixerat quod. in universalibus non similiter contingit an- gulares esse simul veras, quia affirmativae angulares non possunt esse simul verae, negativae autem sic; poterat quispiam dubitare, quae est causa huius diversitatis. Ideo nunc illius dicti causam intendit assignare talem, quia, scilicet, * Cf. lib. I, lect.ix, n. s et lect. xt, n. 6. *Cflib.Llec.x, angulares affirmativae sunt contrariae inter se; contrarias autem in nulla materia contingit esse simul veras *. Angulares autem negativae sunt subcontrariae illis oppositae; subcontrarias autem contingit esse simul veras *. Et circa haec duo facit: primo, declarat condi- n. P: CU*C-3- tones contrariarum et subcontrariarum ; secundo, quod angulares affirmativae sint contrariae et quod angulares * Quoniam vero contraria est negatio ei quae est, omne animal est iustum, illa quae significat quoniam, nullum animal est iustum; hae quidem manifestum est quoniam nunquam erunt, neque verae simul, neque in eodem ipso; his vero oppositae erunt aliquando: ut, non omne animal iustum est, et, aliquod animal iustum est. Sequuntur vero eam quae est, omnis homo est non iu- stus, illa quae est, nullus homo est iustus; illam vero quae est, aliquis homo iustus est, opposita, quoniam, non omnis est homo non iustus. Necesse est enim ali- quem esse. Manifestum est autem etiam, quod in singularibus si est ve- rum interrogatum negare, quoniam et affirmare verum est. Ut, putasne Socrates sapiens est? non. Socrates igitur non sapiens est. In universalibus vero non est vera, quae similiter dicitur: vera autem negativa est. Ut, pu- tasne omnis homo sapiens est? non; omnis igitur homo non sapiens est: hoc enim falsum est: sed, non igitur omnis homo sapiens est, vera est. Haec enim opposita est; illa vero contraria. Illae vero secundum infinita contraiacentes sunt nomina vel verba, ut in eo quod est, non homo, vel, non iustus, quasi negationes sine nomine et verbo esse videbuntur. Sed non sunt. Semper enim vel veram esse vel falsam necesse est negationem; qui vero dixit, non homo, nihil magis quam qui dicit, homo, sed etiam minus verus vel falsus fuit, si non aliquid addatur. Significat autem, est omnis non homo iustus, nulli illarum idem; nec huic opposita ea quae est, non est omnis non homo iustus: illa vero, quae est, omnis non iustus non homo est, illi quae est, nullus est iustus non homo, idem significat. Transposita vero nomina et verba idem significant, ut, est albus homo, et, est homo albus. Nam si hoc non est, eiusdem multae erunt negationes; sed ostensum est, quod una unius est: eius enim quae est, est albus homo, negatio est, non est albus homo: eius vero quae est, est homo albus, si non eadem est ei quae est, est albus homo, erit negatio, vel ea quae est, non est non homo albus, vel ea quae est, non est homo albus. Sed altera quidem est negatio eius, quae est, est non homo albus; altera vero eius quae est, est homo albus. Quare erunt duae unius. Quod igitur transposito nomine vel verbo, eadem sit affirmatio vel negatio, manifestum est. negativae sint subcontrariae; ibi: Sequuntur vero * etc.- Dicit ergo resumendo: quoniam in Primo dictum est quod enunciatio negativa contraria illi affirmativae universali, scilicet, omne animal estiustum, est ista, nullum animal est iustum ; manifestum est quod istae non possunt simul, idest in eodem tempore, meque im eodem ipso, idest de eodem subiecto esse verae. His vero oppositae, idest subcontrariae inter se, possunt esse simul verae aliquando, scilicet in materia contingenti, ut, quoddam animal est iustum, non omne animal est iustum *. 2. Deinde cum dicit: Sequuntur vero etc., declarat quod angulares affirmativae supra positae sint contrariae, ne- gativae vero subcontrariae. - Et primum quidem ex eo quod universalis affirmativa infinita et universalis nega- tiva simplex aequipollent; et consequenter utraque earum est contraria universali affirmativae simplici, quae est altera angularis. Unde dicit quod hanc universalem nega- * * Seq. c. x. Num. seq. Cf. lib. I, lect * citt. CAP. X, LECT. IV - tivam finitam, wullus bomo est iustus, sequitur aequipollen- ter illa universalis affirmativa infinita, omnis bomo est non iustus. Secundum vero declarat ex eo quod particularis affirmativa finita et particularis negativa infinita aequipol- lent. Et consequenter utraque earum est subcontraria par- ticulari negativae simplici, quae est altera angularis, ut in figura supra posita inspicere potes. Unde subdit quod illam párticularem affirmativam finitam, aliquis bomo est iustus, opposita sequitur aequipollenter (opposita intel- lige non istius particularis, sed illius universalis affir- mativae infinitae), mom ommis bomo est mom iustus. Haec enim est contradictoria eius. Ut autem clare videatur quomodo supra dictae enunciationes sint aequipollentes, formetur figura quadrata, in cuius uno angulo ponatur universalis negativa finita, et sub ea contradictoria par- ticularis affirmativa finita; ex alia vero parte locetur uni- versalis affirmativa infinita, et sub ea contradictoria parti- cularis negativa infinita, noteturque contradictio inter angulares et collaterales inter se, hoc modo: Nullus homo T» "poil . est iustus e Ξ 2 E E d 25 o Quidam homo i est lustus Omnis homo Aequivalentes e o C o ΝᾺ . SU o “πᾶ ὁ S ow [73 Aequivalentes t est non justus e n ( T [i E" ξ -— $ E o Non omnis homo " est non iustus His siquidem sic dispositis, patet primo ipsarum uni- versalium mutua consequentia in veritate et falsitate, quia si altera earum est vera, sua angularis contradictoria est falsa; et si ista est falsa, sua collateralis contradictoria, quae est altera universalis, erit vera, et similiter procedit quoad falsitatem particularium. Deinde eodem modo ma- nifestatur mutua sequela. Si enim altera earum est vera, sua angularis contradictoria est falsa, ista autem existente falsa, sua contradictoria collateralis, quae est altera parti- cularis erit vera; simili quoque modo procedendum est quoad falsitatem. 3. Sed est hic unum dubium. In I enim Priorum, in fine, Aristoteles ex proposito determinat non esse idem iudicium de universali negativa et universali affirmativa infinita. Et superius in hoc Secundo *, super illo verbo: Quarum duae se babent secundum consequentiam, duae vero minime, Ammonius, Porphyrius, Boethius et sanctus Tho- mas dixerunt quod negativa simplex sequitur affirmati- vam infinitam, sed non e converso. Ad hoc dicendum est, secundum Albertum, quod negativam finitam sequitur affirmativa infinita subiecto constante; negativa vero simplex sequitur affirmativam absolute. Unde utrumque dictum verificatur, et quod inter eas est mutua consequentia cum subiecti constantia, et SS. Thomas. * Nempe in pri- mo modo primae gue eros» syllogis- quod inter eas non est mutua consequentia absolute. Potest dici secundo, quod supra locuti sumus de infinita enunciatione quoad suum totalem significatum ad formam praedicati reductum; et secundum hoc, quia negativa fini- ta est superior affirmativa infinita, ideo non erat mutua consequentia: hic autem loquimur de ipsa infinita forma- liter sumpta. Unde s. Thomas tunc adducendo Ammonii expositionem dixit, secundum hunc modum loquendi: negativa simplex, in plus est quam affirmativa infinita. 'Textus vero I Priorum ultra praedicta loquitur de finita et infinita in ordine ad syllogismum. Manifestum est autem quod universalis affirmativa sive finita sive infinita non concluditur nisi in primo primae *. Univer- 93 salis autem negativa quaecumque concluditur et in se- cundo primae, et primo et secundo secundae. 4. Deinde cum dicit: Manifestum est autem. etc., mo- vet secundum dubium de vario situ negationis, an sci- licet quoad veritatem et falsitatem differat praeponere et postponere negationem. Oritur autem haec dubitatio, quia dictum est nunc quod non refert quoad veritatem si dicatur, ommis bomo est non iustus, aut si dicatur, omis bomo non est iustus; et tamen in altera postponitur ne- gatio, in altera praeponitur, licet multum referat quoad affirmationem et negationem. Hanc, inquam, dubitationem solvere intendens cum distinctione, respondet quod in singularibus enunciationibus eiusdem veritatis sunt sin- gularis negatio et infinita affirmatio eiusdem, in univer- salibus autem non est sic. Si enim est vera negatio ipsius universalis non oportet quod sit vera infinita affirmatio universalis. Negatio enim universalis est particularis contradictoria, qua existente vera, non est necesse suam subalternam, quae est con- traria suae contradictoriae esse veram. Possunt enim duae contrariae esse simul falsae. Unde dicit quod in singula- ribus enunciationibus manifestum est quod, si est verum negare interrogatum, idest, si est vera negatio enunciatio- nis singularis, de qua facta est interrogatio, verum etiam est affirmare, idest, vera erit affirmatio infinita eiusdem singularis. Verbi gratia: putasne Socrates estsapiens ? Si vera est ista responsio, z/.9 ; - Socrates igitur non sapiens est, idest, vera erit ista affirmatio infinita, Socrates est non sapiens. In universalibus vero non est vera, quae similiter dicitur, idest, ex veritate negationis universalis affirmativae in- | terrogatae non sequitur vera universalis affirmativa infi- nita, quae similis est quoad quantitatem et qualitatem enunciationi quaesitae; vera aulem est eius negatio, idest, sed ex veritate responsionis negativae sequitur veram esse eius, scilicet universalis quaesitae negationem, idest, par- ticularem negativam. Verbi gratia: putasne omnis bomo est sapiens? Si vera est ista responsio, non; - affirmativa si- milis interrogatae quam quis ex hac responsione inferre intentaret est illa: igitur omnis bomo est non sapiens. Haec autem non sequitur ex illa negatione. Falsum est enim hoc, scilicet quod sequitur ex illa responsione; sed. infe- rendum est, igitur non ommis bomo sapiens est.- Et ratio utriusque est, quia haec particularis ultimo illata est op- posita, idest contradictoria illi universali interrogatae quam respondens falsificavit; et ideo oportet quod sit vera. Con- tradictoriarum enim si una est falsa, reliqua est vera. Illa vero, scilicet universalis affirmativa infinita primo illata, est contraria illi eidem universali interrogatae. Non est autem opus quod si universalium altera sit falsa, quod reliqua sit vera. In promptu est autem causa huius diver- sitatis inter singulares et universales. In singularibus enim varius negationis situs non variat quantitatem enunciatio- nis; in universalibus autem variat, ut patet. Ideo fit ut de se patet. non sit eadem veritas negantium universalem in quarum altera praeponitur, in altera autem postponitur negatio, ut 5. Deinde cum dicit: ΠΙᾺ vero secundum. infinita. etc. , solvit tertiam dubitationem, an infinita nomina vel verba sint negationes. Insurgit autem hoc dubium, quia di- etum est quod aequipollent negativa et infinita. Et rursus dictum est nunc quod non refert in singularibus prae- ponere et postponere negationem: si enim infinitum no- men est negatio, tunc enunciatio, habens subiectum infi- nitum vel praedicatum, erit negativa et non afhrmativa. Hanc dubitationem solvit per interpretationem, pro- bando quod nec nomina nec verba infinita sint negatio- nes, licet videantur. Unde duo circa hoc facit: primo, pro: ponit solutionem dicens: Illae vero, scilicet dictiones, con- PCT 94 PERI HERMENEIAS LIB. II iraiacenies: verbi gratia: mom bomo, et, bomo non iustus et iustus. Vel sic: Illae vero, scilicet dictiones, secundum infi- nita, idest secundum infinitorum naturam, iacentes contra nomina et verba. (utpote quae removentes quidem nomina et verba significant , ut som bomo et mon iustus et mon currit, quae opponuntur contra ly bomo, ly iustus et ly currit), illae, inquam, dictiones infinitae videbuntur prima facie esse quasi negationes sine nomine et verbo ex eo quod comparatae nominibus et verbis contra quae iacent, ea removent, sed non sunt secundum veritatem. Dixit sine nomine et verbo quia nomen infinitum, nominis na- tura caret, et verbum infinitum verbi natura non possidet. Dixit quasi, quia nec nomen infinitum a nominis ratione, nec verbum infinitum a verbi proprietate omnino semota sunt. Unde, si negationés apparent, videbuntur sine no- mine et verbo non omnino sed quasi. Deinde probat distinctiones infinitas non esse negatio- nes tali ratione. Semper est necesse negationem esse ve- ram vel falsam, quia negatio est enunciatio alicuius ab aliquo; nomen autem infinitum non dicit verum vel fal sum; igitur dictio infinita non est negatio. - Minorem declarat, quia. qui dixit, mom bomo, nihil magis de ho- mine dixit quam qui dixit, bomo. Et quoad significatum quidem clarissimum est: non bomo, namque, nihil addit supra hominem, imo removet hominem. Quoad veritatis vero vel falsitatis conceptum, nihil magis profuit qui dixit, non bomo, quam qui dixit, bomo, si aliquid aliud non addatur, imo minus verus vel falsus fuit, idest magis remotus a veritate et falsitate, qui dixit, wom bomo, quam qui dixit, homo: quia tam veritas quam falsitas in compositione consistit; compositioni autem vicinior est dictio finita, quae aliquid ponit, quam dictio infinita, quae nec ponit, nec componit, idest nec positionem nec compositionem importat. 6. Deinde cum dicit: Significat autem. etc., respondet quartae dubitationi, quomodo scilicet intelligatur illud verbum supradictum de enunciationibus habentibus su- biectum infinitum: Hae autem. extra. illas, ipsae secundum se erunt. Et ait quod intelligitur quantum ad significati consequentiam, et non solum quantum ad ipsas enuncia- tiones formaliter. Unde duas habentes subiectum infini- tum, universalem scilicet affirmativam et universalem ne- gativam adducens, ait quod neutra earum significat idem alicui illarum, scilicet habentium subiectum finitum. Haec enim universalis affirmativa, omnis nom bomo est iustus, nulli habenti subiectum finitum significat idem: non enim significat idem quod ista, omnis bomo est iustus ; neque quod ista, omnis bomo est non iustus. Similiter opposita negatio et universalis negativa habens subiectum infinitum, quae est contrarie opposita supradictae, scilicet omnis non bomo non est iustus, nulli illarum de subiecto finito significat idem. Et hoc clarum est ex diversitate subiecti in istis et in illis. 7. Deinde cum dicit: Illa vero quae est etc., respon- det quintae quaestioni, an scilicet inter enunciationes de subiecto infinito sit aliqua consequentia. Oritur autem dubitatio haec ex eo, quod superius est inter eas ad in- vicem assignata consequentia. Ait ergo quod etiam inter istas est consequentia. Nam universalis affirmativa de subiecto et praedicato infinitis et, universalis negativa de subiecto infinito, praedicato vero finito, aequipollent. Ista namque, omnis non bomo est mon iustus, idem significat illi; cium nullus non. bomo est iustus. Idem autem est iudi- de particularibus indefinitis et singularibus simi- libus supradictis. Cuiuscunque enim quantitatis sint, sem- per affirmativa de utroque extremo infinita et negativa subiecti quidem infiniti, praedicati autem finiti, aequipol- lent, ut facile potes exemplis videre. Unde Aristoteles uni- versales exprimens, caeteras ex illis intelligi voluit. 8. Deinde cum dicit: Transposita vero nomina. etc., solvit sextam dubitationem, an propter nominum vel ver- borum transpositionem varietur enunciationis significatio. Oritur autem haec quaestio ex eo, quod docuit transpo- sitionem negationis variare enunciationis significationem. Aliud enim dixit significare, ommis bomo mon est iustus, et aliud, non omnis bomo est iustus. Ex hoc, inquam, du- bitatur, an. similiter contingat circa nominum transpo- sitionem , quod ipsa transposita enunciationem varient, sicut negatio transposita. Et circa hoc duo facit: primo, ponit solutionem dicens, quod transposita nomina et verba idem significant: verbi gratia, idem significat, est albus homo, et, est bomo albus, ubi est transpositio nomi- num. Similiter transposita verba idem significant, ut, est albus bomo, et, bomo albus est. 9. Deinde cum dicit: Nam si boc mon est etc., probat praedictam solutionem ex numero negationum contradi- ctoriarum ducendo ad impossibile, tali ratione. Si hoc non est, idest si nomina transposita diversificant enunciatio- nem, eiusdem affirmationis erunt duae negationes; sed ostensum est in I libro *, quod una tantum est nega- tio unius affirmationis; ergo a destructione consequentis ad destructionem antecedentis transposita nomina non variant enunciationem. Ad probationis autem consequen- tiae claritatem formetur figura, ubi ex uno latere locentur ex ambae suprapositae affirmationes, transpositis nominibus ; et altero contraponantur duae negativae, similes illis quoad terminos et eorum positiones. Deinde, aliquantulo interiecto spatio, sub affirmativis ponatur affirmatio infi- niti subiecti, et sub negativis illius negatio. Et notetur contradictio inter primam affirmationem et duas nega- tiones primas, et inter secundam aflirmationem et omnes tres negationes, ita tamen quod inter ipsam et infimam negationem notetur contradictio non vera, sed imagi- naria. Notetur quoque contradictio inter tertiam affirma- tionem et tertiam negationem inter se. Hoc modo: Est albus homo Est homo albus Est non homo albus His ita dispositis, probat consequentiam Aristoteles sic. Illius affirmationis, est albus bomo, negatio est, mom est albus bomo ; ilius autem secundae affirmationis, quae est, est bomo albus, si ista affirmatio non est eadem illi . supradictae affirmationi , scilicet, est albus bomo, propter * Non est albus - - Coníradictoriae — e o C o cn —" s * nalf e bi 7. dde Kn Gontradictoriae - EN - “Ὁ 36 b" Contradictoriae - homo Non est homo albus Non est non homo albus Lect. xir. CAP. X, nominum transpositionem, negatio erit altera istarum, scilicet aut, non est non bomo albus, aut, non est bomo al- bus. Sed utraque habet affirmationem oppositam alia ab illa assignatam, scilicet, est bomo albus. Nam altera qui- dem dictarum negationum, scilicet, nom est mon bomo al- bus, negatio est illius quae dicit, est mom bomo albus; alia vero, scilicet, »on est bomo albus, negatio est eius affirmationis, quae dicit, est albus bomo, quae fuit prima affirmatio. Ergo quaecunque dictarum negationum affe- ratur contradictoria illi mediae, sequitur quod sint duae unius, idest quod unius negationis sint duae affirma- tiones, et quod unius affirmationis sint duae negationes: quod est impossibile. Et hoc, ut dictum est, sequitur stante hypothesi erronea, quod illae affBrmationes sint propter nominum transpositionem diversae. 10. Adverte hic primo quod Aristoteles per illas duas negationes, non est non bomo albus, et, non est bomo albus, sub disiunctione sumptas ad inveniendam negationem | * Lect. xi, n. 5 "seq. e ΤΡ) DOR illius affirmationis, est bomo albus, caeteras intellexit, quasi diceret: Aut negatio talis affirmationis acceptabitur illa uae est vere eius negatio, aut quaecunque extranea nega- tio ponetur; et quodlibet dicatur, semper, stante hypothesi, sequitur unius affirmationis esse plures negationes, unam verae quae est contradictoria suae comparis habentis no- mina transposita, et alteram quam tu ut distinctam acce- ptas, vel falso imaginaris; et e contra multarum affirma- tionum esse unicam negationem , ut patet in apposita figura, Ex quacunque enim illarum quatuor incipias, duas sibi oppositas aspicis. Unde notanter concludit indeter- minate: Quare erunt duae unius. 11. Nota secundo quod Aristoteles contempsit pro- bare quod contradictoria primae affirmationis sit contra- dictoria secundae, et similiter quod contradictoria secun- dae affirmationis sit contradictoria primae. Hoc enim ac- cepit tamquam per se notum, ex eo quod non possunt simul esse verae neque simul falsae, ut manifeste patet praeposito sibi termino singulari. Non stant enim simul aliquo modo istae duae, Socrates est albus bomo, Socrates non est bomo albus. Nec turberis quod eas non singulares pro- posuit. Noverat enim supra dictum esse in Primo * quae LECT. IV 95 affirmatio et negatio sint contradictoriae et quae non, et ideo non fuit sollicitus de exemplorum claritate. Liquet ergo ex eo quod negationes affirmationum de nominibus transpositis non sunt diversae quod nec ipsae affirmationes sunt diversae et sic nomina et verba trans- posita idem significant. I2. Occurrit autem dubium circa hoc, quia non vi- detur verum quod nominibus transpositis eadem sit af- firmatio. Non enim valet: omnis bomo est animal; ergo omne animal est bomo. Similiter, transposito verbo, non valet: bomo est amimal rationale; ergo bomo animal ratio- nale est, de secundo adiacente. Licet enim nugatio commit- tatur, tamen non sequitur primam. Ad hoc est dicendum quod sicut in rebus naturalibus est duplex transmutatio, scilicet localis, scilicet de loco ad locum, et formalis de forma ad foit? ita in enun- ciationibus est duplex transmutatio, situalis scilicet, quando terminus praepositus postponitur, et e converso, et for- malis, quando terminus, qui erat praedicatum efficitur subiectum , et e converso vel quomodolibet, simplici- ter etc.- Et sicut quandoque fit in naturalibus transmu- tatio pure localis, puta quando res transfertur de loco ad locum, nulla alia variatione facta; quandoque autem fit transmutatio secundum locum, non pura sed cum variatione formali, sicut quando transit de'loco frigido ad locum calidum: ita in enunciátionibus quandoque fit transmutatio pure situalis, quando scilicet nomen vel verbum solo situ vocali variatur; quandoque autem fit transmutatio situalis et formalis simul, sicut contingit cum praedicatum fit subiectum, vel cum verbum ter- tium adiacens fit secundum. - Et quoniam hic intendit Ari- stoteles de transmutatione nominum et verborum pure si- tuali, ut transpositionis vocabulum praesefert, ideo dixit quod transposita nomina et verba idem significant, insi- nuare volens quod, si nihil aliud praeter transpositionem nominis vel verbi accidat in enunciatione, eadem manet oratio.- Unde patet responsio ad instantias. Manifestum est namque quod in utraque non sola transpositio fit, sed transmutatio de subiecto in praedicatum, vel de tertio adia- cente in secundum. Et per hoc patet responsio ad similia. TIUS PERI HERMENEIAS LIB. II LECTIO QUINTA (Cann. CargraNr lect, ui). DE MULTIPLICITATE ENUNCIATIONUM IUXTA QUOSDAM MODOS, QUIBUS NON UNAM, SED PLURES ESSE CONTINGIT UNAM ENUNCIATIONEM. ^" B Té δὲ ἕν κατὰ πολλῶν ἢ πολλὰ καθ᾽ ἑνὸς χαταφάναι ἢ ἀποφάναι, ἐὰν uw ἕν τι ἡ τὸ ἐκ τῶν πολλῶν δη- λούμενον, οὐχ ἔστι κατάφασις μία οὐδὲ ἀπόφασις. Λέγω δὲ ἕν οὐχ ἐὰν ὄνομα ἕν ἢ κείμενον, pm ἦ δὲ ἕν τι ἐξ ἐχείνων, olov, ὁ ἄνθρωπος ἴσως ἐστὶ καὶ ζῷον καὶ δίπουν καὶ ἥμερον, ἀλλὰ x«l ἕν τι γίνεται ἐκ τούτων’ Ex δὲ τοῦ λευχοῦ, xai τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τοῦ βαδίζειν, οὐχ ἕν: ὥστε οὔτε ἐὰν ἕν τι x&v. τούτων καταφήσῃ τις; μία κατάφασις, ἀλλὰ φωνὴ μὲν μία, καταφάσεις δὲ πολλαί: οὔτε ἐὰν καθ’ ἑνὸς ταῦτα, ἀλλ᾽ ὁμοίως πολλαί. Εἰ οὖν ἡ ἐρώτησις ἡ διαλεχτιχὴ ἀποχρίσεώς ἐστιν αἴτη- σις) ἢ τῆς προτάσεως, ἢ θατέρου μορίου τῆς ἀντι- ' φάσεως; ἡ δὲ πρότασις ἀντιφάσεως μιᾶς μόριον, οὐκ ἂν εἴη ἀπόχρισις μία πρὸς ταῦτα" οὐδὲ γὰρ ἡ ἐρώ- τῆσις μία, οὐδὲ ἐὰν ἡ ἀληθής" εἴρηται δὲ ἐν τοῖς Τοπικοῖς περὶ αὐτῶν. "Apa δὲ δῆλον ὅτι οὐδὲ τὸ τί ἐστιν ἐρώτησίς ἐστι διαλεκτική, Δεῖ dp δεδόσθαι ix τῆς ἐρωτήσεως ἑλέσθαι, ὁπότερον βούλεται τῆς ἀντιφάσεως μόριον ἀποφήνασθαι. ᾿Αλλὰ εἴ τὸν ἐρωτῶντα προσδιορίσασθαι, πότερον τόδε ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος, ἢ οὐ τοῦτο. jtem enunciationis unius provenientem ex additione negationis infinitatis, hic intendit D determinare quid accidat enunciationi ex hoc quod additur aliquid subiecto vel praedi- cato tollens eius unitatem. Et circa hoc duo facit: quia * * * Lect. seq. Num. 4. Lect. vri, n. 12 seq. Porphyrius. primo, determinat diversitatem earum ; secundo, conse- quentias earum; ibi: Quoniam vero baec quidem * etc. Circa primum duo facit: primo, ponit earum diversitatem; secundo, probat omnes enunciationes esse plures; ibi: Si ergo dialectica * etc.- Dicit ergo quoad primum, resumendo quod in Primo dictum fuerat *, quod affirmare vel negare unum de pluribus, vel plura de uno, si ex illis pluribus: non fit unum, non est enunciatio una affirmativa vel ne- gativa. Et declarando quomodo intelligatur unum debere esse subiectum aut praedicatum, subdit quod unum dico non si nomen unum impositum sit, idest ex unitate nominis , sed ex unitate significati. Cum enim plura conveniunt in uno nomine, ita quod ex eis non fiat unum illius nominis significatum, tunc solum vocis unitas est. Cum autem unum nomen pluribus impositum est, sive par- tibus subiectivis, sive integralibus, ut eadem significatione concludat, tunc et vocis et significati unitas est, et enun- ciationis unitas non impeditur. 2. Secundum quod subiungit: Ut bomo est fortasse ani- mal et mansuelum et bipes obscuritate non caret. Potest enim intelligi ut sit exemplem ab opposito, quasi diceret: unum dico non ex unitate nominis impositi pluribus ex quibus non fit tale unum, quemadmodum homo est unum quod- dam ex animali et mansueto et bipede, partibus suae de- finitionis. Et ne quis crederet quod hae essent verae defi- nitionis nominis partes, interposuit, fortasse. Porphyrius autem, Boethio referente et approbante, separat has textus particulas, dicens quod Aristoteles hucusque declaravit enunciationem illam esse plures, in qua plura subiiceren- tur uni, vel de uno praedicarentur plura, ex quibus non fit unum. In istis autem verbis: Ut bomo est fortasse etc., * At vero unum de pluribus, vel plura de uno affirmare, vel negare, si non sit unum aliquid quod ex pluribus significatur, non est affirmatio neque negatio una. Dico autem unum, non si unum nomen positum sit, non sit autem unum aliquid ex illis, ut homo est fortasse et ani- mal et bipes et mansuetum, sed ex his unum fit, ex albo autem et homine et ambulare, non est unum; quare nec si unum aliquid de his affirmet aliquis, erit affir- matio una: sed vox quidem una, affirmationes vero multae, nec si de uno ista, sed similiter plures, Si ergo dialectica interrogatio responsionis est petitio vel propositionis vel alterius partis contradictionis, propo- sitio vero unius contradictionis est pars, non erit una responsio ad haec. Neque enim interrogatio una, nec si sit vera. Dictum est autem de his in Topicis. Simul autem mani- festum est, quod nec hoc ipsum, quid est, dialectica in- terrogatio est. Oportet enim datum esse ex interrogatione eligere, utram velit contradictionis partem enunciare: sed oportet interrogantem determinare utrum hoc sit homo, an non hoc. intendit declarare enunciationem aliquam esse plures, in qua plura ex quibus fit unum subiiciuntur vel praedican- tur; sicut cum dicitur, bomo est animal et mansuetum.| et bipes, copula interiecta, vel morula, ut oratores faciunt. Ideo autem addidisse aiunt, fortasse, ut insinuaret hoc contingere posse, necessarium autem non esse. 3. Possumus in eamdem Porphyrii, Boethii et AI- berti sententiam incidentes subtilius textum introducere, ut quatuor hic faciat. Bs Et primo quidem, resumit quae sit enunciatio in com- muni dicens: Enunciatio plures est, in. qua unum de pluribus, vel plura de uno. enunciantur. Si tamen ex illis pluribus non fit unum, ut in Primo * dictum et expositum fuit. Deinde dilucidat illum terminum de uno, sive unum, dicens: Dico autem unum, idest, unum nomen voco, non propter unitatem vocis, sed significationis, ut supradi- ctum est. Deinde tertio, dividendo declarat, et declarando divi- dit, quot modis contingit unum nomen imponi pluribus ex quibus non fit unum, ut ex hoc diversitatem enuncia- tionis multiplicis insinuet. Et ponit duos modos, quorum prior est, quando unum nomen imponitur pluribus ex quibus fit unum, non tamen in quantum ex eis fit unum. Tunc enim, licet materialiter et per accidens loquendo nomen imponatur pluribus ex quibus fit unum, formaliter tamen et per se loquendo nomen unum imponitur plu- ribus, ex quibus non fit unum: quia imponitur eis non in quantum ex eis est unum, ut fortasse est hoc nomen, bomo, impositum ad significandum animal et mansuetum et bipes, idest, partes suae definitionis, non in quantum adunantur in unam hominis naturam per modum actus et potentiae, sed ut distinctae sint inter se actualitates. Et insinuavit quod accipit partes definitionis ut distinctas per illam coniunctionem, et per illud quoque * adversative additum: Sed si ex bis unum fit, quasi diceret, cum hoc tamen stat quod ex eis unum fit. Addidit autem, fortasse, quia hoc nomen, bomo, non est impositum ad signifi- * Cap. xr. Porphyrius. Boethius. - Albertus. * * . Lect. cit. Ed. quoque. c omittit CAP. XI, LECT. V candum partes sui definitivas, ut distinctae sunt. Sed si impositum esset aut imponeretur, esset unum nomen pluribus impositum ex quibus non fit unum. Et quia idem iudicium est de tali nomine, et illis pluribus; ideo similiter illae plures partes definitivae possunt dupliciter accipi. Uno modo, per modum actualis et possibilis, et sic unum faciunt; et sic formaliter loquendo vocantur plura, ex quibus fit unum, et pronunciandae sunt con- tinuata oratione, et faciunt enunciationem unam dicendo, animal rationale mortale currit. Est enim ista una sicut et ista, bomo currit. Alio modo, accipiuntur praedictae definitionis partes ut distinctae sunt inter se actualita- tes, et sic non faciunt unum: ex duobus enim actibus ut sic, non fit unum, ut dicitur VII Metaphysicae ; et sic faciunt enunciationes plures et pronunciandae sunt vel cum pausa, vel coniunctione interposita, dicendo, bomo est animal et mansuetum. οἱ bipes ; sive, bomo est animal, mansuetum, bipes, rethorico more. Quaelibet enim istarum est enunciatio multiplex. Et similiter ista, Socra- tes est bomo , si homo est impositum ad illa, ut distin- ctae — * * Pm E WC acm οὐ ORI οτὔὖὦο UPS δ... δου, Lect. xit, n. 9. Num. 8. RESP actualitates sunt, significandum. Secundus autem modus, quo unum nomen impositum est pluribus ex qui- bus non fit unum, subiungitur, cum dicit: Ex albo au- tem et bomine. et ambulante etc., idest, alio modo hoc fit, quando unum nomen imponitur pluribus, ex quibus non potest fieri unum, qualia sunt: bomo, album, et am- bulans. Cum enim ex his nullo modo possit fieri aliqua una natura, sicut poterat fieri ex partibus definitivis, clare liquet quod nomen aliquod si eis imponeretur, esset no- men non unum significans, ut in Primo dictum fuit * de hoc nomine, íumica, imposita homini et equo. 4. Habemus ergo enunciationis pluris seu multiplicis duos modos, quorum, quia uterque fit dupliciter, effi- ciuntur quatuor modi. Primus est, quando subiicitur vel praedicatur unum nomen impositum pluribus, ex quibus fit unum, non in quantum sunt unum; secundus est, quando ipsa plura ex quibus fit unum, in quantum sunt distinctae actualitates, subiiciuntur vel praedicantur; ter- tius est, quando ibi est unum nomen impositum pluribus ex quibus non fit unum; quartus est, quando ista plura ex quibus non fit unum, subiiciuntur vel praedicantur. Et notato quod cum enunciatio secundum membra divisionis ilius, qua divisa est, in unam et plures, quadrupliciter variari poss't, scilicet cum unum de uno praedicatur, vel unum de pluribus, vel plura de uno, vel plura de pluri- bus; postremum sub silentio praeterivit, quia vel eius pluralitas de se clara est, vel quia, ut inquit Albertus, non intendebat nisi de enunciatione, quae aliquo modo una est, tractare. Demum concludit totam sententiam , dicens: Quare nec si aliquis affirmet unum. de bis pluribus, erit affirmatio una secundum. rem: sed vocaliter quidem erit una, significative autem non una, sed multae fient affirma- liones. Nec si e converso de uno ista plura. affrmabuntur, fiet affirmatio una. Ista namque, bomo est albus, ambulans et musicus, importat tres affirmationes, scilicet, bomo est al- bus et est ambulans et est musicus, ut patet ex illius con- tradictione. Triplex enim negatio ili opponitur corre- spondens triplici affirmationi positae. 5. Deinde cum dicit: Si ergo dialectica etc., probat a posteriori supradictas enunciationes esse plures. Circa quod duo facit: primo, ponit rationem ipsam ad hoc pro- bandum per modum consequentiae; deinde probat ante- cedens dictae consequentiae; ibi: Dictum est autem de his* etc. Quoad primum talem rationem inducit. Si in- terrogatio dialectica est petitio responsionis, quae sit pro- positio vel altera pars contradictionis, nulli enunciationum supradictarum interrogative formatae erit responsio una; ergo nec ipsa interrogatio est una, sed plures. Cuius ra- Opp. D. Tnowas T. I. 9y tionis primo ponit antecedens: Si ergo etc. Ad huius intel- ligendos terminos nota quod idem sonant enunciatio, in- terrogatio et responsio. Cum enim dicitur, caelum est animatum , in quantum enunciat praedicatum de subiecto, enunciatio vocatur; in quantum autem quaerendo propo- nitur, interrogatio; ut vero quaesito redditur, responsio ap- pellatur. Idem ergo erit probare non esse responsionem unam, et interrogationem non esse unam, et enunciatio- nem non esse unam. Adverte secundo interrogationem esse duplicem. Quaedam enim est utram partem contra- dictionis eligendam proponens; et haec vocatur dialectica, quia dialecticus habet viam ex probabilibus ad utramque contradictionis partem probandam. Altera vero determi- natam ad unum responsionem exoptat; et haec est inter- rogatio demonstrativa, eo quod demonstrator in unum determinate tendit. Considera ulterius quod interrogationi dialecticae dupliciter responderi potest. Uno modo, con- sentiendo interrogationi, sive affirmative sive negative; ut si quis petat, caelum est animatum? et respondeatur , est; vel, Deus non movelur? et respondeatur, mon: talis responsio vocatur propositio. Alio modo, potest respon- deri interimendo; ut si quis petat, caelum est animatum, et respondeatur, non; vel Deus non movetur? et respon- deatur, movetur: talis responsio vocatur contradictionis altera pars, eo quod affirmationi negatio redditur et ne- gationi affirmatio. Interrogatio ergo dialectica est petitio annuentis responsionis, quae est propositio, vel contradi- centis, quae est altera pars contradictionis secundum supra- dictam Boethii expositionem. 6. Deinde subdit probationem consequentiae, cum ait: Propositio vero unius contradictionis est etc. Ubi notandum est quod si responsio dialectica posset esse plures, non sequeretur quod responsio enunciationis multiplicis non posset esse dialectica; sed si responsio dialectica non potest esse nisi una enunciatio, tunc recte sequitur quod responsio enunciationis pluris, non est responsio diale- ctica, quae una est. Notandum etiam quod si enunciatio aliqua plurium contradictionum pars est, una non esse comprobatur: una enim uni tantum contradicit. Si autem unius solum contradictionis pars est, una est eadem ra- tione, quia scilicet unius affirmationis unica est negatio, et e converso. Probat ergo Aristoteles consequentiam ex eo quod propositio, idest responsio dialectica unius con- tradictionis est, idest una enunciatio est affirmativa vel negativa. Ex hoc enim, ut iam dictum est, sequitur quod nullius enunciationis multiplicis sit responsio dialectica , et consequenter nec una responsio sit. Nec praetereas quod cum propositionem, vel alteram partem contradi- ctionis, responsionemque praeposuerit dialecticae inter- rogationis, de sola propositione subiunxit, quod est una; quod ideo fecit, quia illius alterius vocabulum ipsum unitatem praeferebat. Cum enim alteram contradictionis partem audis, unam affirmationem vel negationem statim intelligis. Adiunxit autem antecedenti ly ergo, vel insinuans hoc esse aliunde sumptum, ut postmodum in speciali expli- cabit, vel, permutato situ, notam consequentiae huius in- ter antecedens et consequens locandam, antecedenti prae- posuit; sicut si diceretur, si ergo Socrates currit, movetur ; pro eo quod dici deberet, si Socrates currit, ergo. movetur. Sequitur deinde consequens: Nom erit una responsio ad boc ; et infert principalem conclusionem subdens, Quod neque una erit interrogatio etc. Si enim responsio non potest esse una, nec interrogatio ipsa una erit. 7. Quod autem addidit: Nec si sit vera, eiusmodi est. Posset aliquis credere, quod licet interrogationi pluri non possit dari responsio una, quando id de quo quaestio fit non potest de omnibus illis pluribus affirmari vel ne- Boethius. 13* TAS 98 gari (ut cum quaeritur, canis est animal? quia non potest vere de omnibus responderi, est, propter caeleste sidus, nec vere de omnibus responderi, som est, propter canem latrabilem, nulla possit dari responsio una); attamen quan- do id quod sub interrogatione cadit potest vere de omnibus affirmari aut negari, tunc potest dari responsio una; ut si PERI HERMENEIAS LIB. II nec ipsa quaestio quid est, est interrogatio dialectica: verbi gratia; si quis quaerat, quid est amimal? talis non quaerit dialectice. Deinde subiungit probationem assum- pti, scilicet quod ipsum quid est, non est quaestio dia- lectica; et intendit quod quia interrogatio dialectica optio- nem respondenti offerre debet, utram velit contradictionis quaeratur, camis est substantia? quia potest vere de omnibus responderi, esí, quia esse substantiam omni- bus canibus convenit, unica responsio dari possit. Hanc erroneam existimationem removet dicens: Nec si sit vera, idest, et dato quod responsio data enunciationi multiplici de omnibus verificetur, nihilominus non est una, quia unum non significat, nec unius contradictionis est pars, sed plures responsio illa habet contradictorias, ut de se patet. 8. Deinde cum dicit: Dictum est autem de bis in To- picis etc., probat antecedens dupliciter: primo, auctoritate eorum quae dicta sunt in Topicis; secundo, a signo. Et circa hoc duo facit. Primo, ponit ipsum signum, dicens: Quod similiter etc., cum auctoritate Topicorum, manifestum est, scilicet, antecedens assumptum, scilicet quod dialectica interrogatio est petitio responsionis affirmativae vel ne- Quoniam nec ipsum quid est, idest ex eo quod gativae. partem, et ipsa quaestio quid est talem libertatem non proponit (quia cum dicimus, quid est animal? responden- tem ad definitionis assignationem coarctamus, quae non solum ad unum determinata est, sed etiam omni parte contradictionis caret, cum nec esse, nec non esse dicat); ideo ipsa quaestio quid est, non est dialectica interro- gatio. Unde dicit: Oportet enim ex data, idest ex propo- sita interrogatione dialectica, hunc respondentem eligere posse utram velit contradictionis partem, quam contra- dictionis utramque partem interrogantem oportet determi- nare, idest determinate proponere, hoc modo: Utrum. boc animal sit bomo an mon: ubi evidenter apparet optionem respondenti offerri. Habes ergo pro signo cum quaestio dialectica petat responsionem propositionis , vel alterius contradictionis partem, elongationem quaestionis quid est a quaestionibus dialecticis. CAP. XI, LECT. VI LECTIO SEXTA (Canp. CargTANr lect. 1v) EX. ALIQUIBUS DIVISIM. PRAEDICATIS DE SUBIECTO SEQUITUR ENUNCIATIO. DE EISDEM CONIUNCTIM IN EODEM SUBIECTO, EX ALIQUIBUS AUTEM NON SEQUITUR "Excel δὲ τὰ μὲν κατηγορεῖται συντιθέμενα, ὡς ἕν τὸ πᾶν κατηγόρημα τῶν χορὶς κατηγορουμένων; τὰ δ᾽ οὔ: τίς ἡ διαφορά; κατὰ γὰρ τοῦ ἀνθρώπου ἀληθὲς εἰ- πεῖν καὶ χωρὶς ζῷον, καὶ χωρὶς δίπουν, καὶ ταῦτα ὡς fv καὶ ἄνθρωπον, καὶ λευκόν, καὶ ταῦθ᾽ ὡς ἕν. * 99 Quoniam vero haec quidem praedicantur composita, ut ' Seq. c. x. unum omne praedicatum fiat eorum quae extra prae- dicantur, alia vero non; quae differentia est? De ho- mine enim verum est dicere, εἴ extra animal, et extra bipes; et haec ut unum: et, hominem, et, album; et 'AXX οὐχί; εἰ ὀκυτεὺς καὶ ἀγαθός, xal σκυτεὺς ἀγαθός. Εἰ γάρ, ὅτι ἑκάτερον ἀληθές, εἶναι δεῖ καὶ τὸ συνάμφω, πολλὰ καὶ ἄτοπα ἔσται. Κατὰ γὰρ τοῦ ᾿ἀνθρώπου καὶ τὸ ἄνθρωπος ἀληθὲς καὶ τὸ λευχόν- ὥστε xal τὸ «muy. Πάλιν, εἰ τὸ λευκὸν αὐτό, καὶ τὸ ἅπαν, στε ἔσται ἄνθρωπος λευχὸς λευχός, καὶ τοῦτο εἰς ἄπει- gov. Καὶ πάλιν μουσικός, λευχός, βαδίζων" καὶ ταῦτα πολλάκις πεπλεγμένα εἰς ἄπειρον. "Ect, εἰ ὁ Zoxpd- τῆς τῆς Σωχράτης καὶ ἄνθρωπος, καὶ Σωχράτης Σωχρά- ἄνθρωπος. Καὶ εἰ ἄνθρωπος, καὶ δίπους" καὶ ἄν- θρωπος ἄνθρωπος δίπους" Ὅτι μὲν οὖν, εἴ τις ἁπλῶς φήσει τὰς συμπλοχοὶς γίνεσθαι, πολλὰ συμβαίνει λέ- εἰν Τῶν ἄτοπα, δῆλον. Ὅπως δὲ θετέον, λέγωμεν νῦν. αὐτοῦ δὴ κατηγορουμένων καὶ ἐφ᾽ οἷς χατηγορεῖσθται συμβαίνει, ὅσα μὲν λέγεται κατὰ συμβεβηκὸς ἢ κατὰ τοῦ ἢ θάτερον xavd θατέρου, ταῦτα οὐχ ἔσται ἕν, οἷον ἄνθρωπος λευχός ἐστι xxl μουσιχός., ἀλλ᾽ οὐχ ἕν τὸ λευκὸν καὶ τὸ μουσικόν" συμβεβηκότα γὰρ ἄμφω τῷ αὐτῷ. Οὐδ᾽ εἰ τὸ λευκὸν μουσικὸν ἀληθὲς εἰπεῖν, ὅμως οὐχ ἔσται τὸ μουσικὸν λευκὸν ἕν cv χατὸὰ συμβεβηκὸς γὰρ τὸ μουσικὸν λευχόν" ὥστε οὐκ ἔσται τὸ λευχὸν μουσικὸν ἕν τι. Διὸ οὐδ᾽ ὁ σχυτεὺς ἁπλῶς ἀγαθὸς, ἀλλὰ ζῷον δίπουν. οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκός. Ἔτι οὐδ᾽ ὅσα ἐνυπάρχει ἐν τῷ ἑτέρῳ. Διὸ οὔτε τὸ λευ- κὸν πολλάχις, οὔτε ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπος ξῷόν ἐστιν ἢ δίπουν" ἐνυπάρχει γὰρ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ζῷον καὶ τὸ δίπουν. vá aJ yostquam declaravit diversitatem multiplicis enunciationis, intendit determinare de earum consequentiis. Et circa hoc duo facit, secun- dum duas dubitationes quas solvit. Secunda incipit; ibi: Verum autem est dicere * etc. Circa primum tria facit: primo, proponit quaestionem; secundo ostendit rationabilitatem quaestionis; ibi: Si enim quo- niam * etc.; tertio, solvit eam ; ibi: Eorum igitur ** etc. Est ergo dubitatio prima: Quare ex aliquibus divisim prae- dicatis de uno sequitur enunciatio, in qua illamet unitae praedicantur de eodem, et ex aliquibus non. Unde haec diversitas oritur? Verbi gratia; ex istis, Socrates est ami- mal et est bipes ; sequitur, ergo Socrates est. animal. bipes ; et similiter ex istis, Socrates est bomo et est albus; sequitur, ergo Socrates est bomo albus. Ex illis vero, Socrates est bonus, et. est. citbaroedus ; non sequitur, ergo est bonus citbaroedus. Unde proponens quaestionem inquit: Quoniam vero baec, scilicet praedicta, ita praedicantur composita, idest con- iuncta, ut unum sit praedicamentum quae extra praedi- cantur, idest, ut ex eis extra praedicatis unite fiat praedi- catio, alia vero praedicata non sunt talia, quae est inter differentia; unde talis innascitur diversitas? Et subdit exem- pla iam adducta, et ad propositum applicata: quorum primum continet praedicata ex quibus fit unum per se, haec est ut et unum. Sed non si citharoedus (coriarius) bonus, etiam citharoedus ('coriarius) bonus. Si enim quoniam utrunque, verum, esse oportet et simul utrunque multa inconvenientia erunt. De homine enim verum est et hominem, et album dicere; quare et omne. Rursus si album, et omne. Quare erit homo albus albus; et hoc in infinitum. Et rursus musicus albus ambulans; et haec eadem frequenter implicita in infinitum. Amplius si Socrates, Socrates est, et homo; et Socrates Socrates homo; et si homo et bipes, erit homo homo bipes. Quod igitur si quis simpliciter dicat complexiones fieri, plurima inconvenientia contingere manifestum est. Quemadmodum ponendum est nunc dicimus. Eorum igitur quae praedicantur, et de quibus praedicari accidit quaecumque secundum accidens dicuntur, vel de eodem, vel alterum de altero, haec non erunt unum; ut, homo albus est et musicus; sed non est unum album et musicum; accidentia enim sunt utraque eidem. Nec, si album, musicum verum est dicere, tamen non erit musicum album unum aliquid: secundum accidens enim album musicum dicetur; quare non erit album musi- cum unum aliquid. Quocirca nec citharoedus (coriarius) bonus simpliciter; sed animal bipes: non enim sunt secundum accidens. Amplius nec quaecunque insunt in alio. Quare neque al- bum frequenter dictum, neque homo homo animal est, vel bipes; insunt enim in homine animal et bipes. scilicet, animal et bipes, genus et differentia; secundum autem praedicata ex quibus fit unum per accidens, sci- licet, bomo albus; tertium vero praedicata ex quibus neque unum per se neque unum per accidens inter se fieri se- quitur; ut, cilbaroedus et bonus, ut declarabitur. 2. Deinde cum dicit: Si enim quoniam etc., declarat veritatem diversitatis positae, ex qua rationabilis redditur quaestio: si namque inter praedicata non esset talis di- versitas, irrationabilis esset dubitatio. Ostendit autem hoc ratione ducente ad inconveniens, nugationem scilicet. Et quia nugatio duobus modis committitur, scilicet explicite et implicite; ideo primo deducit ad nugationem explicitam, secundo ad implicitam; ibi: Amplius, si Socrates etc. Ait ergo quod si nulla est inter quaecumque praedicata diffe- rentia, sed de quolibet indifferenter censetur quod quia alterutrum separatum dicitur, quod utrumque coniunctim dicatur, multa inconvenientia sequentur. De aliquo enim homine, puta Socrate, verum est separatim dicere quod, homo est, et albus est; quare et omne, idest et coniun- ctim dicetur, Socrates est homo albus. Rursus et de eodem Socrate potest dici separatim quod, est homo albus, et quod, est albus; quare et omne, idest, igitur coniunctim dicetur, Socrates est homo albus albus: ubi manifesta est nugatio. Rursus si de eodem Socrate iterum dicas sepa- 100 ratim quod, est homo albus albus, verum dices et congrue quod est albus, et secundum hoc, si iterum hoc repetes separatim, a veritate simili non discedes, et sic in infini- tum sequetur, Socrates est homo albus, albus, albus in in- finitum. Simile quod ostenditur in alio exemplo. Si quis de Socrate dicat quod, est musicus, albus, ambulans, cum possit et separatim dicere quod, est musicus, et quod, est PERI HERMENEIAS LIB. II accidens enumerasset, unico tamen exemplo utrumque membrum explanavit, ut insinuaret quod distinctio illa non erat in diversa praedicata per accidens, sed in eadem diversimode comparata. Album enim et musicum, com- parata ad hominem, sub primo cadunt membro; com- albus, et quod, est ambulans; sequetur, Socrates est musicus, albus, ambulans, musicus, albus, ambulans. Et quia pluries separatim, in eodem tamen tempore, enun- ciari potest, procedit nugatio sine fine. Deinde deducit ad implicitam nugationem, dicens, cum de Socrate vere dici possit separatim quod, est homo, et quod, est bipes, si coniunctim inferre licet, sequetur quod, Socrates sit homo bipes. Ubi est impli- cita nugatio. Bipes enim circumloquens differentiam ho- minis actu et intellectu clauditur in hominis ratione. Unde ponendo loco hominis suam rationem (quod fieri licet, ut docet Aristoteles II Topicorum), apparebit manifeste nugatio. Dicetur enim: Socrates est homo , idest, animal bipes, bipes. Quoniam ergo plurima inconvenientia se- quuntur si quis ponat complexiones, idest, adunationes praedicatorum fieri simpliciter, idest, absque diversitate aliqua, manifestum est ex dictis. Quomodo autem facien- dum est, nunc, idest, in sequentibus dicemus. Et nota quod iste textus non habetur uniformiter apud omnes quoad verba, sed quia sententia non discrepat, legat qui- cunque ut vult. 3. Deinde cum dicit: Eorum igitur etc., solvit propo- sitam quaestionem. Et circa hoc duo facit: primo, respon- * *" Num. 11. Num. 7. det instantiis in ipsa propositione quaestionis adductis; secundo, satisfacit instantis in probatione positis; ibi: Amplius nec quaecumque * etc. Circa primum duo facit: primo namque, declarat veritatem ; secundo, applicat ad propositas instantias; ibi: Quocirca * etc. Determinat ergo dubitationem tali distinctione. Praedicatorum sive subie- ctorum plurium duo sunt genera: quaedam sunt per ac- cidens, quaedam per se. Si per accidens, hoc dupliciter contingit, vel quia ambo dicuntur per accidens de uno tertio, vel quia alterum de altero mutuo per accidens praedicatur. Quando illa plura divisim praedicata sunt per accidens quovis modo, ex eis non sequitur coniun- ctim praedicatum; quando autem sunt per se, tum ex eis sequitur coniuncte praedicatum. Unde continuando se de ad praecedentia ait: Eorum. igitur quae praedicantur, et quibus praedicantur , idest subiectorum , quaecumque dicuntur secundum accidens (et per hoc innuit oppositum membrum, scilicet per se), vel de eodem , idest acciden- taliter concurrunt ad unius tertii denominationem, vel. alterutrum. de altero, idest accidentaliter mutuo se deno- minant (et per hoc ponit membra duplicis divisionis), ba:c, scilicet plura per accidens, mom erunt unum, idest non inferent praedicationem coniunctam. 4. Et explanat utrumque horum exemplariter. Et primo, primum, quando scilicet illa plura per accidens dicuntur de tertio, dicens: Ut si bomo albus est et musicus. divisim. Sed non est idem, idest non sequitur adunatim, ergo bomo est musicus albus. Utraque enim sunt accidentia eidem tertio. Deinde explanat secundum, quando solum illa plura per accidens de se mutuo praedicantur, subdens: Nec si album. musicum. verum est dicere, idest, et etiamsi de se invicem ista praedicantur per accidens ratione sub- iecti in quo uniuntur, ut dicatur, bomo est albus, et est musicus, el album est musicum, non tamen sequitur quod album musicum unite praedicetur, dicendo, ergo bomo est albus musicus. Et causam assignat, quia album dicitur de musico per accidens, et e converso. $. Notandum est hic quod cum duo membra per parata autem inter se, sub secundo. Diversitatenr ergo comparationis pluralitate membrorum, identitatem autem praedicatorum unitate exempli astruxit. 6. Advertendum est ulterius, ad evidentiam divisionis factae in littera, quod, secundum accidens, potest dupli- citer accipi. - Uno modo, ut distinguitur contra perseita- tem posterioristicam , et sic non sumitur hic: quoniam cum dicitur plura praedicata secundum accidens, - aut ly secundum accidens determinaret coniunctionem inter se, et ma sic manifeste esset falsa regula; quoniam inter pri- praedicata, animal bipes, seu, animal rationale, est praedicatio secundum accidens hoc modo (differentia enim in nullo modo perseitatis praedicatur de genere, et tamen Aristoteles in textu dicit ea non esse praedicata per accidens, et asserit quod est optima illatio, est amimal et bipes, ergo est animal bipes); - aut determinaret coniun- ctionem illarum ad subiectum, et sic etiam inveniretur fal- sitas in regula: bene namque dicitur, paries est coloratus, et est visibilis, et tamen coloratum visibile non per se inest pa- rieti. - Alio modo, accipitur ly secundum accidens, ut distin- guitur contra hoc quod dico, ratione sui, seu, non propter aliud, et sic idem sonat, quod, per aliud: et hoc modo accipitur hic. Quaecunque enim sunt talis naturae quod non ratione sui iunguntur, sed propter aliud, ab illatio- ne coniuncta deficere necesse est, ex eo quod coniuncta illatio unum alteri substernit, et ratione sui ea adunata de- notat ut potentiam et actum. - Est ergo sensus divisionis, quod praedicatorum plurium, quaedam sunt per accidens, quaedam per se, idest, quaedam adunantur inter se ratione sui, quaedam propter aliud. Ea quae per se uniuntur inferunt coniunctum, ea autem quae propter aliud, ne- quaquam. 7. Deinde cum dicit: Quocirca nec. citbaroedus etc., ap- plicat declaratam veritatem ad partes quaestionis. Et pri- mo, ad secundam partem, quia sclicet non sequitur: est bonus et est citharoedus; ergo est bonus citharoedus, di- cens: Quocirca nec citbaroedus bonus etc.; secundo, ad aliam partem quaestionis, quare sequebatur: est animal et est bipes; ergo est animal bipes: et ait: Sed animal bipes etc. Et subiungit huius ultimi dicti causam, quia, animal bipes, non sunt praedicata secundum accidens coniuncta inter se rum aut in tertio, sed per se. Et per hoc explanavit alte- membrum primae divisionis, quod adhuc positum non fuerat explicite. Adverte quod Aristoteles, eamdem tenens sententiam de citharoedo et bono et musico et albo, conclusit quod album et musicum non inferunt coniunctum praedicatum; ideo nec citharoedus et bonus inferunt citharoedus bonus simpliciter, idest coniuncte. Est autem ratio dicti, quia licet musica et albedo dissi- miles sint bonitati et arti citharisticae in hoc, quod bo- nitas nata est denominare et subiectum tertium, puta ho- minem et ipsam artem citharisticam (propter quod falsitas manifeste cernitur, quando dicitur: est bonus et citharoe- dus; ergo bonus citharoedus ), musica vero et albedo sub- iectum tertium natae sunt denominare tantum, et non se invicem (propter quod latentior est casus cum procedi- tur: est albus et est musicus; ergo est musicus albus), licet, inquam, in hoc sint dissimiles, et propter istam dissimilitudinem processus Aristotelis minus sufficiens vi- deatur; attamen similes sunt in hoc quod, si servetur identitas omnimoda praedicatorum quam servari oportet, si illamet divisa debent inferri coniunctim, sicut musica non denominat albedinem, neque contra, ita nec bonitas, CAP. XI, LECT. VI de qua fit sermo, cum dicitur, bomo est bonus, denominat artem citharisticam, neque e converso. Cum enim bo- num sit aequivocum, licet a consilio, alia ratione dicitur de perfectione citharoedi, et alia de perfectione hominis. Quando namque dicimus, Socrates est bonus, intelligimus bonitatem moralem, quae est hominis bonitas simpliciter (analogum siquidem simpliciter positum sumitur pro po- tiori); cum autem infertur, citharoedus bonus, non boni- 101 9. Nec obstat quod album faciat unum per accideüs cum homine: non enim dictum est quod unitas per ac- cidens aliquorum impedit ex diversis inferre coniunctum, sed quod unitas per acccidens aliquorum ratione tertii tantum est illa quae impedit. Talia enim quae non sunt unum per accidens nisi ratione tertii, inter se nullam ha- tatem moris sed artis praedicas: unde terminorum iden- titas non salvatur. Sufficienter igitur et subtiliter Aristo- teles eamdem de utrisque protulit sententiam, quia eadem est haec, et ibi ratio etc. 8. Nec praetereundum est quod, cum tres consequentias adduxit quaestionem proponendo, scilicet; est animal et bipes; ergo est animal bipes: et, est homo et albus; ergo est homo albus: et, est citharoedus et bonus; ergo est bonus citharoedus; et duas primas posuerat esse bonas, tertiam vero non ; huius diversitatis causam inquirere vo- lens, cur solvendo quaestionem nullo modo meminerit secundae consequentiae, sed tantum primae et tertiae. Indiscussum namque reliquit an illa consequentia sit bona —-an ve, SUB -w mala. - Et ad hoc videtur mihi dicendum quod ex his paucis verbis etiam illius consequentiae naturam insi- nuavit. Profundioris enim sensus textus capax apparet cum dixit quod, non sunt unum album et musicum etc., ut scilicet non tantum indicet quod expositum est, sed etiam eius causam, ex qua natura secundae consequentiae elu- cescit. Causa namque quare album et musicum non in- ferunt coniunctam, praedicationem est, quia in praedica- tione coniuncta oportet alteram partem alteri supponi, ut potentiam actui, ad hoc ut ex eis fiat aliquo. modo unum, et altera a reliqua denominetur (hoc enim vis coniunctae praedicationis requirit, ut supra diximus de partibus definitionis); album autem et musicum secundum se non faciunt unum per se, ut patet, neque unum per accidens. Licet enim ipsa ut adunantur in subiecto uno sint unum subiecto per accidens, tamen ipsamet quae adunantur in uno, tertio subiecto, non faciunt inter se unum per accidens: tum quia neutrum informat alterum (quod requiritur ad unitatem per accidens aliquorum inter se, licet non in tertio); tum quia non considerata subiecti unitate, quae est extra eorum rationes, nulla remanet inter ea unitatis causa. Dicens ergo quod album et musicum non sunt unum, scilicet inter se, aliquo modo, causam expressit quare coniunctim non infertur ex eis praedica- tum. Et quia oppositorum eadem est disciplina, insinuavit per illamet verba bonitatem illius consequentiae. Ex eo enim quod homo et albus se habent sicut potentia et actus, (et ita albedo informet, denominet atque unum faciat cum homine ratione sui), sequitur quod ex divisis potest inferri coniuncta praedicatio; ut dicatur: est bomo et albus; ergo δὲ bomo albus. Sicut per oppositum dicebatur quod ideo musicum et album non inferunt coniunctum praedicatum quia neutrum alterum informabat. bent unitatem; et propterea non potest inferri coniun- ctum, ut dictum est, quod unitatem importat. Illa vero quae sunt unum per accidens ratione sui, seu inter se, ut, bomo albus, cum coniuncta accipiuntur, unitate necessaria non carent, quia inter se unitatem habent. Notanter autem apposui ly tantum : quoniam si aliqua duo sunt unum per accidens, ratione tertii subiecti scilicet, sed non tantum ex hoc habent unitatem, sed etiam ratione sui,ex hoc quod alterum reliquum informat, ex istis divisis non prohibetur inferri coniunctum. Verbi gratia, optime dicitur: est quan- tum et est coloratum; ergo est quantum coloratum: quia color informat quantitatem. IO. Potes autem credere quod secunda illa conse- quentia, quam non explicite confirmavit Aristoteles re- spondendo, sit bona et ex eo quod ipse proponendo quaestionem asseruit bonam, et ex eo quod nulla istantia reperitur. Insinuavit autem et Aristoteles quod sola talis unitas impedit illationem coniunctam, quando dixit quae- cunque secundum. accidens dicuntur vel de eodem vel alteru- trum. de altero. Cum enim dixit, secundum. accidens de eo- dem , unitatem eorum ex sola adunatione in tertio posuit (sola enim haec per accidens praedicantur de eodem, ut dictum est); cum autem addidit, vel alterutrum de al- tero, mutuam accidentalitatem ponens, ex nulla parte in- ter se unitatem reliquit. Utraque ergo per accidens ad- ducta praedicata, in tertio scilicet vel alterutrum, quae im- pediant illationem coniunctam, nonnisi in tertio unitatem habent. 11. Deinde cum dicit: Amplius nec etc., satisfacit instan- tiis in probatione adductis, et in illis in quibus explicita committebatur nugatio, et in illis in quibus implicita; et ait quod non solum inferre ex divisis coniunctum non licet quando praedicata illa sunt per accidens, sed mec etiam quaecunque insunt im alio: idest, sed nec hoc licet quando praedicata includunt se, ita quod unum includa- tur in significato formali alterius intrinsece, sive explicite, ut album in albo, sive implicite, ut animal et bipes in homine. Quare neque album frequenter dictum divisim infert coniunctum, neque bomo divisim ab animali vel bipede enunciatum, animal bipes *, coniunctum cum ho- mine infert; ut dicatur, ergo Socrates est bomo bipes, vel ani- mal bomo. Insunt enim in hominis ratione, animal et bi- pes actu et intellectu, licet implicite. Stat ergo solutio quaestionis in hoc, quod unitas plurium per accidens in tertio tantum et nugatio, impediunt ex divisis inferri con- iunctum ; et consequenter , ubi neutrum horum inven'tur, licebit inferre coniunctum. divisis ex quando divisae sunt simul verae de eodem etc. Et hoc intellige * vel bipes. Ed. c: animal 102 ᾿ PERI HERMENEIAS LIB. II LECTIO SEPTIMA (Can. CargTAN: lect. v) AN EX ENUNCIATIONE HABENTE PLURA PRAEDICATA CONIUNCTIM INFERRE LICEAT ENUNCIATIONEM QUAE EADEM PRAEDICATA DIVISIM CONTINET ᾿Αληθὲς δέ ἐστιν εἰπεῖν χατὰ τοῦ τινὸς χαὶ ἁπλῶς, οἷον τὸν τινὰ ἄνθρωπον ἄνθρωπον, 5 τὸν τινὰ λευχὸν ἀν- θρωπον ἄνθρωπον. λευκόν: οὐχ ἀεὶ δέ. ᾽Αλλ᾽ ὅταν μὲν ἐν τῷ προσχειμένῳ τῶν ἀντιχειμένων τι ἐνυπάρχῃ; ᾧ ἕπε ται ἀντίφασις, οὐχ ἀληθές, ἀλλὰ y: 930oc, οἷον τὸν τεθνεῶτα ἄνθρωπον ἄνθρωπον εἰπεῖν" ὅταν δὲ Un ἐνυπάρχῃ; ἀληθές. "H ὅταν μὲν ἐνυπάρχῃ, ἀεὶ οὐκ ἀληθές: ὅταν δὲ μὴ ἐνυ- πάρχῃ, οὐκ ἀεὶ ἀληθές, ὥσπερ, Ὅμηρός ἐ ἐστί τι, οἷον ποιητής" ἄρ᾽ οὖν καὶ ἔστιν, ἢ 00; χατὰ cup ps βηχὸς γὰρ “κατηγορεῖται τοῦ Ὁμήρου τὸ ἔστι" ὅτι 12e ποιητής ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐ καθ᾽ αὐτὸ κα- τηγορε εἴται χατὰ τοῦ Ὁμήρου τὸ ἔστιν. Ὥστε ἐν ὅσαις κατηγορίαις μήτε ἐναντιότης ἔνε στιν, Hu λόγοι ἀντ᾽ ὀνομάτων λέγονται; καὶ xa ἑαυτὸ χα- τηγορῆται; χαὶ μὴ κατὰ “συμβεβηκός , ἐπὶ τούτων τὸ τὶ χαὶ ἁπλῶς ἀληθὲς ἔσται εἰπεῖν. " Τὸ δὲ μὴ ὄν, ὅτι δοξαστόν, οὐχ ἀληθὲς εἰπεῖν ὄν τι’ δόξα γὰρ αὐτοῦ οὐχ ἔστιν, ὅτι ἔστιν, ἀλλ᾽ ὅτι οὐκ i» ὩΣ secundam dubitationem. Et circa hoc tria fa- * * * Num.seq. Num. 17. Num. 8. Ξ ys do solvit eam; ibi: Sed quando in adiecto * etc., tertio, ex hoc excludit quemdam errorem; ibi: Quod autem non est* etc. Est ergo quaestio: an ex enuncia- tione habente praedicatum coniunctum, liceat inferre enun- ciationes dividentes illud coniunctum; et est quaestio: con- traria superiori. Ibi enim quaesitum est an ex divisis infe- ratur coniunctum; hic autem quaeritur an ex coniuncto sequantur divisa. Unde movendo quaestionem dicit: erum aulem. aliquando est dicere de aliquo et. simpliciter, idest di- visim, quod scilicet prius dicebatur coniunctim, ΜῈ quem- dam hominemalbum esse bominem, aut quoddam album ho- minem. album esse, idest ut ex ista, Socrates est. bomo albus, sequitur divisim, ergo Socrates est bomo, ergo Socrates est albus. Non autem. semper, idest aliquando autem ex coniuncto non inferri potest divisim; non enim sequitur, Socrates est bonus citbaroedus, ergo est bonus. Unde haec est differentia, quod quandoque licet et quandoque non. Et adverte quod notanter adduxit exemplum de homine albo, inferendo utramque partem divisim, ut insinuaret quod intentio quaestionis est investigare quando ex coniuncto potest utraque pars divisim inferri, et non quando altera tantum. 2. Deinde cum dicit: Sed quando in adiecto etc., solvit quaestionem. Et duo facit: primo, respondet parti negati- vae quaestionis, quando scilicet non licet; secundo, ibi: Quare in quantiscumque * etc., respondet parti affirmativae, quando scilicet licet. Circa primum considerandum quod quia dupliciter contingit fieri praedicatum coniunctum, uno modo ex oppositis, alio modo ex non oppositis, ideo duo facit: primo, ostendit quod numquam ex praedicato con- iuncto ex oppositis possunt inferri eius partes divisim; secundo, quod nec hoc licet universaliter in praedicato coniuncto ex non oppositis, ibi: Pel etiam quando etc. Ait ergo quod quando in termino adiecto inest aliquid de numero oppositorum, ad quae sequitur contradictio inter * Verum autem est dicere de aliquo et simpliciter; ut aliquem ' Sea. c. xr. hominem hominem, aut aliquem album hominem , ho- hominem album: non autem semper. Sed quando in adiecto aliquid quidem oppositorum insit, quod consequitur contradictio, non verum sed falsum est; ut, hominem mortuum, hominem dicere: quando autem non insit, verum est. Aut quando insit quidem, semper non verum est: quando vero non insit , non semper verum est; ut, Homerus est aliquid, ut poeta: utrum igitur est, an ergo etiam est; non? Secundum accidens enim praedicatur, est, de Homero; (quoniam est enim poeta), sed non secundum se praedi- catur de Homero ipsum est. Quare in quantiscunque praedicationibus neque contrarietas, [aliqua aut nulla oppositio] inest, si definitiones pro no- minibus dicantur, et secundum se praedicantur et non se- cundum accidens, in his aliquid et simpliciter verum erit dicere. Quod autem non est, quoniam opinabile est, non est verum dicere esse aliquid: opinio enim eius non est, quoniam est, sed quoniam non est. ipsos terminos, »on verum. est, scilicet inferre divisim, sed falsum. Verbi gratia cum dicitur, Caesar est bomo mortuus, non sequitur, ergo est bomo: quia ly mortuus, adiacens ho- mini, oppositionem habet ad hominem, quam. sequitur contradictio inter hominem et mortuum: si enim est homo, non est mortuus, quia .non est corpus inanimatum; et si est mortuus, non est homo, quia mortuum est corpus inanimatum. Quando autem mon inest, scilicet talis. op- positio, verum est, scilicet inferre divisim. Ratio autem quare, quando est oppositio in adiecto, non sequitur il- latio divisa est, quia alter terminus ex adiecti oppositione corrumpitur in ipsa enunciatione coniuncta. Corruptum autem seipsum absque corruptione non infert, quod il- latio divisa sonaret. 3. Dubitatur hic primo circa id quod supponitur, quomodo possit vere dici, Caesar est bomo mortuus , cum enunciatio non possit esse vera, in qua duo contradi- ctoria simul de aliquo praedicantur. Hoc enim est pri- mum principium. Zomo autem et mortuus, ut in littera dicitur, contradictoriam oppositionem includunt, quia in homine includitur vita, in mortuo non vita. - Dubitatur secundo circa ipsam consequentiam, quam reprobat Ari- stoteles: videtur enim . optima. Cum enim ex enuncia- tione praedicante duo contradictoria possit utrumque in- ferri (quia aequivalet copulativae), aut neutrum, (quia destruit seipsam), et enunciatio supradicta terminos op- positos contradictorie praedicet, videtur sequi utraque pars, quia falsum est neutram sequi. 4. Ad hoc simul dicitur quod aliud est loqui de duo- bus terminis secundum se, et aliud de eis ut unum stat sub determinatione alterius. Primo namque modo, bomo et moriuus, contradictionem inter se habent, et impossi- bile est quod simul in eodem inveniantur. Secundo au- tem modo, bomo et mortuus, non opponuntur, quia homo transmutatus iam per determinationem corruptivam im- portatam in ly mortuus, non stat pro suo significato se- cundum se, sed secundum exigentiam termini additi, a CAP. XI, quo suum significatum distractum est. Ad utrunque au- tem insinuandum Aristoteles duo dixit, et quod habent oppositionem quam sequitur contradictio, attendens signi- ficata eorum secundum se, et quod etiam ex eis forma- tur una vera enunciatio cum dicitur, Socrates est bomo mor- iuus, attendens coniunctionem eorum alterius corrupti- vam. Unde patet quid dicendum sit ad dubitationes. Ad utramque siquidem dicitur, quod non enunciantur duo contradictoria simul de eodem, sed terminus ut stat sub distractione *, seu transmutatione alterius,cui secundum se * Ed. c: distin- clione. esset contradictorius. 5. Dubitatur quoque circa id quod ait: /mest aliquid oppositorum quae consequitur contradictio; superflue enim vi- detur addi illa particula, quae consequitur contradictio. Omnia enim opposita consequitur contradictio, ut patet discurren- do in singulis; pater enim est non filius, et album non ni- grum, et videns non caecum etc. Et ad hoc dicendum est quod opposita possunt du- pliciter accipi: uno modo formaliter, idest secundum sua significata; alio modo denominative, seu subiective. Verbi gratia, pater et filius possunt accipi pro paternitate et filiatione, et possunt accipi pro eo qui denominatur pater vel filius. Rursus cum omnis distinctio fiat oppositione aliqua, ut dicitur in X Metapbysicae , supponatur omnino distincta esse opposita. Dicendum ergo est quod, licet ad omnia opposita seu distincta contradictio sequatur inter se formaliter sumpta, non tamen ad omnia opposita se- quitur contradictio inter ipsa denominative sumpta. Quam- vis enim pater et filius mutuam sui negationem inferant inter se formaliter, quia paternitas est non filiatio, et fi- liatio est non paternitas; in relatione tamen ad denomi- natum, contradictionem non necessario inferunt. Non enim sequitur, Socrates est pater; ergo mon est filius; nec e converso. Ut persuaderet igitur Aristoteles quod non quae- cunque opposita colligata impediunt divisam illationem (quia non illa quae habent contradictionem annexam for- maliter tantum, sed illa quae ,habent contradictionem et formaliter et secundum rem denominatam), addidit: quae consequitur contradictio, in tertio scilicet denominato. Et usus est satis congrue vocabulo, scilicet, consequitur : con- tradictio enim ista in tertio est quodammodo extra ipsa opposita. 6. Deinde cum dicit: Vel etiam quando est etc., decla- rat quod ex non oppositis in tertio coniunctis secun- dum unum praedicatum, non universaliter possunt in- ferri partes divisim. Et primo, hoc proponit quasi emen- dans quod immediate dixerat, subiungens: Vel etiam quan- do est, scilicet oppositio inter terminos coniunctos, falsum est semper, scilicet inferre divisim ; quasi diceret : dixi quod quando inest oppositio, non verum sed falsum est inferre divisim; quando autem non inest talis oppositio, verum est inferre divisim. Vel etiam ut melius dicatur, quod quando est oppositio, falsum est semper, quando autem non inest talis oppositio, non semper verum est. Et sic modificavit supradicta addendo ly semper, et, nom semper. Et subdens exemplum quod non semper ex non oppo- sitis sequatur divisio, ait: Ut, Homerus est aliquid ut poeta; ergo eliam. est? Non. Ex hoc coniuncto, est poeta, de Ho- mero enunciato, altera pars, ergo Homerus est, non se- quitur; et tamen clarum est quod istae duae partes col- ligatae, est et poeta, non. habent oppositionem, ad quam sequitur contradictio. Igitur non semper ex non oppo- sitis coniunctis illatio divisa tenet etc. . 7. Deinde cum dicit: Secundum. accidens etc., probat hoc, quod modo dictum est, ex eo quod altera pars istius compositi, scilicet, est, in antecedente coniuncto praedica- tur de Homero secundum accidens , idest ratione alte- rius, quoniam, scilicet poeta, praedicatur de Homero, et LECT. VII 103 non praedicatur secundum se ly est de Homero; quod ta- men infertur, cum concluditur: ergo Homerus est. - Con- siderandum est hic quod ad solvendam illam conclusionem negativam , scilicet, - non semper ex non oppositis con- iunctis infertur divisim, - sufficit unam instantiam suae oppositae universali affirmativae afferre. Et hoc fecit Ari- stoteles adducendo illud genus enunciationum, in quo altera pars coniuncti est aliquid pertinens ad actum ani- mae. Loquimur enim modo de Homero vivente in poe- matibus suis in mentibus hominum. In his siquidem enunciationibus partes coniunctae non sunt oppositae in tertio, et tamen non licet inferre utramque partem divi- sim. Committitur enim fallacia secundum quid ad sim- pliciter. Non enim valet, Caesar est laudatus, ergo. est: et simile est de esse in effectu dependente in conservari. Quomodo autem intelligenda sit ratio ad hoc adducta ab Aristotele in sequenti particula dicetur. 8. Deinde cum dicit: Quare in quantiscunque etc., re- spondet parti affirmativae quaestionis, quando scilicet ex coniunctis licet inferre divisim. Et ponit duas conditio- nes oppositas supradictis debere convenire in unum, ad hoc ut possit fieri talis consequentia; scilicet, quod nulla inter partes coniuncti oppositio sit, et quod secundum se praedicentur. Unde dicit inferendo ex dictis: Quare in quantiscunque praedicamentis, idest praedicatis ordine quo- dam adunatis, meque contrarietas aliqua, in cuius ratione ponitur contradictio in tertio (contraria enim sunt quae mutuo se ab eodem expellunt), aut universaliter nulla op- positio inest, ex qua scilicet sequatur contradictio in ter- tio, si. definitiones pro. nominibus sumantur. Dixit hoc, quia licet in quibusdam non appareat oppositio, solis nomini- bus positis, sicut, bomo mortuus, et in quibusdam ap- pareat, ut, vivum mortuum; hoc tamen non obstante, si, positis nominum definitionibus loco nominum, oppo- sitio appareat, inter opposita collocamus. Sicut, verbi gra- .tia, bomo mortuus , licet oppositionem non praeseferat , tamen si loco hominis et mortui eorum definitionibus utamur, videbitur contradictio. Dicemus enim corpus ani- matum rationale, corpus inanimatum irrationale. In quan- tiscunque, inquam, coniunctis nulla est oppositio, ef se- cundum se, et non secundum | accidens. praedicantur , in. bis verum. erit. dicere et. simpliciter , idest divisim quod fuerat coniunctim enunciatum. 9. Ad evidentiam secundae conditionis hic positae, nota quod ly secumdum se potest dupliciter accipi: uno modo positive, et sic dicit perseitatem primi, secundi, universaliter, quarti modi; alio modo negative, et sic idem sonat quod non per aliud. - Rursus considerandum est quod cum Aristoteles dixit de praedicato coniuncto quod, secundum se praedicetur, ly secundum. se potest ad tria referri, scilicet, ad partes coniuncti inter se, ad totum coniunctum respectu subiecti, et ad partes coniuncti re- spectu subiecti. Si ergo accipiatur ly secumdum se posi- tive, licet non falsus, extraneus tamen a mente Aristo- telis reperitur sensus ad quodcunque illorum trium re- feratur. Licet enim valeat, est bomo risibilis , ergo. est bomo et est risibilis, et, est animal rationale, ergo est ani- mal et est rationale; tamen his oppositae inferunt similes consequentias. Dicimus enim, est albus musicus, ergo est musicus et est. albus: ubi nulla est perseitas, sed est con- iunctio per accidens, tam inter partes inter se, quam inter totum et subiectum, quam etiam inter partes et subie- ctum. Liquet igitur quod non accipit Aristoteles ly secun- dum se positive, ex eo quod vana fuisset talis additio, quae ab oppositis non facit in hoc differentiam. Ad quid enim addidit, secundum se, et non, secundum accidens, si tam illae quae sunt secundum se, modo exposito, quam illae quae sunt secundum accidens ex coniuncto, inferunt di- 104 PERI HERMENEIAS LIB. II visum? - Si vero accipiatur secundum se, negative, idest, non per aliud, et referatur ad partes coniuncti inter se, falsa invenitur regula. Nam non licet dicere, est bonus cilbaroedus ; ergo est. bonus et citlbaroedus ; et tamen ars citharizandi et bonitas eius sine medio coniunguntur. Et similiter contingit, si referatur ad totum coniunctum re- spectu subiecti, ut in eodem exemplo apparet. Totum enim hoc, citbaroedus bonus, non propter aliud convenit homini; et tamen non infert, ut dictum est, divisionem. Superest ergo ut ad partem coniuncti respectu subiecti referatur, et sit sensus: quando aliqua coniunctim prae- dicata, secundum se, idest, non per aliud, praedicantur, idest, quod utraque pars praedicatur de subiecto non propter alteram, sed propter seipsam et subiectum, tunc ex con- Averroes. Boethius. * Ed. c: idest, ne- gative. * Ed. c: opinio- nem. iuncto infertur divisa praedicatio. το. Et hoc modo exponunt Averroes et Boethius; et vera invenitur regula, ut inductive facile manifestari po- test, et ratio ipsa suadet. Si enim partes alicuius coniuncti praedicati ita inhaerent subiecto quod neutra propter al- teram insit, earum separatio nihil habet quod veritatem impediat divisarum. Est et verbis Aristotelis consonus sensus iste. Quoniam et per hoc distinguit inter enun- ciationes ex quibus coniunctum infert divisam praedica- tionem, et eas quibus haec non inest consequentia. Istae siquidem ultra habentes oppositiones in adiecto, sunt habentes praedicatum coniunctum, cuius una partium al- terius est ita determinatio, quod nonnisi per illam subie- ctum respicit, sicut apparet in exemplo ab Aristotele ad- ducto, Homerus est poeta. Est siquidem ibi non respicit Homerum ratione ipsius Homeri, sed praecise ratione poesis relictae; et ideo non licet inferre, ergo Homerus est. Et simile est in negativis. Si quis enim dicat, Socrates non est paries, non licet inferre, ergo Socrates mon est, eadem ratione, quia esse non est negatum de Socrate, sed de pariete in Socrate. 11. Et per hoc patet qualiter sit intelligenda ratio in textu superiore adducta. Accipitur enim ibi, secundum se negative *, modo hic exposito, et secundum accidens, idest propter aliud. In eadem ergo significatione est usus ly secundum. accidens, solvendo hanc et praecedentem quae- stionem: utrobique enim intellexit secundum accidens, idest, propter aliud, coniuncta, sed ad diversa retulit. Ibi namque ly secundum. accidens determinabat coniunctionem duorum praedicatorum inter se; hic vero determinat par- tem coniuncti praedicati in ordine ad subiectum. Unde ibi, album et musicum, inter ea quae secundum accidens sunt, numerabantur; hic autem non. 12. Sed occurrit circa hanc expositionem * dubitatio non parva. Si enim ideo non licet ex coniuncto inferre divisim, quia altera pars coniuncti non respicit subiectum propter se, sed propter alteram partem (ut dixit Aristoteles de ista enunciatione, Homerus est poeta), sequetur quod num- quam a tertio adiacente ad secundum erit bona consequen- tia: quia in omni enunciatione de tertio adiacente, est respi- cit subiectum propter praedicatum et non propter se etc. 13. Ad huius difficultatis evidentiam, nota primo hanc distinctionem. Aliud est tractare regulam, quando ex tertio adiacente infertur secundum et quando non, et aliud quando ex coniuncto fit illatio divisa et quando non. Illa siquidem est extra propositum, istam autem venamur. Illa compatitur varietatem terminorum, ista non. Si nam- que unus terminorum, qui est altera pars coniuncti, se- cundum significationem seu suppositionem varietur in separatione, non infertur ex coniuncto praedicato illud- met divisim, sed aliud. - Nota secundo hanc propositio- nem: Cum ex tertio adiacente infertur secundum, non servatur identitas terminorum. Liquet ista quoad illum terminum, es/. Dictum siquidem fuit supra a sancto Tho- ma *, quod aliud importat est secundum adiacens, et aliud est tertium adiacens. Illud namque importat actum essendi simpliciter, hoc autem habitudinem inhaerentiae vel iden- titatis praedicati ad subiectum. Fit ergo varietas unius termini cum ex tertio adiacente infertur secundum, et consequenter non fit illatio divisi ex coniuncto. - Unde praelucet responsio ad obiectionem, quod, licet ex tertio adiacente quandoque possit inferri secundum, numquam tamen ex tertio adiacente licet inferri secundum tamquam ex coniuncto divisum, quia inferri non potest divisim , cuius altera pars ipsa divisione perit. Negetur ergo con- sequentia obiectionis et ad probationem dicatur quod, optime concludit quod talis illatio est illicita infra limites illationum , quae ex coniuncto divisionem inducunt, de quibus hic Aristoteles loquitur. I4. Sed contra hoc instatur. Quia etiam tanquam ex per coniuncto divisa fit illatio, Socrates est albus, ergo est, locum a parte in modo ad suum totum, ubi non fit varietas terminorum. - Et ad hoc dicitur quod licet homo albus sit pars in modo hominis (quia nihil minuit de hominis ratione albedo, sed ponit hominem simplici- ter), tamen est album non est pars in modo ipsius est, eo quod pars in modo est universale cum conditione non minuente, ponente illud simpliciter. Clarum est autem quod album minuit rationem ipsius esf, et non ponit ipsum simpliciter: contrahit enim ad esse secundum quid. Unde apud philosophos, cum fit aliquid album, non di- citur generari, sed generari secundum quid. 15. Sed instatur adhuc quia secundum hoc, dicendo, est animal, ergo est, fit illatio divisa per eumdem locum. Animal enim non minuit rationem ipsius est. - Ad hoc est dicendum quod ly est, si dicat veritatem propositio- nis, manifeste peccatur a secundum quid ad simpliciter. Si autem dicat actum essendi, illatio est bona, sed non est de tertio, sed de secundo adiacente. 16. Potest ulterius dubitari circa principale: quia se- quitur, est quantum coloratum, ergo est quantum, et, est. co- loratum ; et tamen coloratum respicit subiectum mediante quantitate: ergo non videtur recta expositio supra addu- cta. - Ad hoc et similia dicendum est quod coloratum non ita inest subiecto per quantitatem quod sit eius determi- natio et ratione talis determinationis subiectum denomi- net, sicut bonitas artem citharisticam determinat ; cum di-- citur, est citbaroedus bonus; sed potius subiectum ipsum primo coloratum denominatur, quantum vero secundario coloratum. dicitur, licet color media quantitate suscipia- tur. Unde notanter supra diximus, quod tunc altera pars coniuncti praedicatur per accidens, quando praecise de- nominat subiectum, quia denominat alteram partem. Quod nec in hac, nec in similibus instantiis invenitur 17. Deinde cum dicit: Quod autem non est etc., exclu- dit quorumdam errorem qui, quod "on est, esse tali syl- logismo concludere satagebant: Quod est, opinabile est. Quod non est, est opinabile. Ergo quod non est, est. - Hunc siquidem processum elidit Aristeteles destruendo primam propositionem, quae partem coniuncti in subiecto divisim praedicat, ac si diceret: est opinabile, ergo est. Unde as- sumendo subiectum conclusionis illorum ait: Quod autem non est; et addit medium eorum, quoniam opinabile est; et subdit maiorem extremitatem, »om est verum dicere, esse aliquid. Et causam assignat, quia talis opinatio non pro- pterea est, quia illud sit, sed potius quia non est. pere — — * et im. Lib. II, lect. 1 CAP. XII, LECT. VIII LECTIO OCTAVA (Canp. CareTANt lect. v1) DE PROPOSITIONIBUS MODALIBUS EARUMQUE INTER SE OPPOSITIONE Τούτων δὲ διωρισμένων, σχεπτέον ὅπως ἔχουσιν αἱ ἀπο- φάσεις χαὶ χαταφάσεις πρὸς ἀλλήλας, αἱ τοῦ δυνα- τὸν εἶναι καὶ μὴ δυνατόν, χαὶ ἐνδεχόμενον καὶ μὴ ἐνδεχόμενον, καὶ περὶ τοῦ ἀδυνάτου τε καὶ ἀναγκα- (ou* ἔχει γὰρ ἀπορίας τινάς. Εἰ γὰρ τῶν συμπλεκομένων αὗται ἀλλήλαις ἀντίχεινται ἀντιφάσεις, ὅσαι χατὰ τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι τάτ- * 105 : His vero determinatis, considerandum est quemadmodum se se habent negationes et affirmationes ad se invicem; quae sunt de possibili esse et non possibili, et de con- tingenti, et de impossibili, et necessario; habent enim aliquas dubitationes. Nam si eorum, quae corpplectuntur, illae sunt sibi invicem oppositae contradictiones, quaecunque secundum esse τονται, οἷον τοῦ εἶναι ἄνθρωπον ἀπόφασις τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωπον, οὐ τὸ εἶναι μιὴ ἄνθρωπον, καὶ τοῦ εἶναι λευκὸν ἄνθρωπον, τὸ, p εἶναι λευκὸν ἄνθρω- πον, ἀλλ᾽ οὐ τὸ εἶναι μὴ λευχὸν ἄνθρωπον" εἰ γὰρ — χατὰ παντὸς ἡ κατάφασις ἢ ἡ ἀπόφασις, τὸ ξύλον ἔσται ἀληθὲς εἰπεῖν εἶναι μιὴ λευκὸν ἄνθρωπον εἰ δὲ τοῦτο οὕτως, καὶ ὅσοις τὸ εἶναι μὴ προστίθεται, τὸ αὐτὸ ποιήσει τὸ ἀντὶ τοῦ εἶναι λεγόμενον, οἷον τοῦ, ἄνθρωπος βαδίζει, οὐ τὸ οὐχ ἄνθρωπος βαδίζει, ἀπό- φάσις ἔσται, ἀλλὰ «0, οὐ βαδίζει ἄνθρωπος- οὐδὲν dg διαφέρει εἰπεῖν, ἄνθρωπον βαδίζειν, ἢ ἄνθρωπον ζαλζοντα εἶναι. Ὥστε, εἰ οὕτως πανταχοῦ, καὶ τοῦ υνατὸν εἶναι ἀπόφασις ἔσται τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι, ἀλλ᾽ οὐ τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι. Δοχεῖ δὲ τὸ αὐτὸ δύνασθαι χαὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι: πᾶν do τὸ δυνατὸν τέμνεσθαι ἢ βαδίζειν, καὶ μὴ βα- ίζειν xa μὴ τέμνεσϑαι δυνατόν: λόγος δέ, ὅτι ἅπαν τὸ οὕτω δυνατὸν οὐχ ἀεὶ ἐνεργεῖ, ὥστε ὑπάρξει αὐτῷ 'χαὶ ἡ ἀπόφασις: δύναται γὰρ καὶ μὴ βαδίζειν τὸ βαδιστικόν, καὶ μὴ ὁρᾶσθαι τὸ ὁρατόν. ᾿Αλλὰ μιὴν ἀδύνατον χατὸὺ τοῦ αὐτοῦ ἀληθεύεσθαι τας ἄντι- χειμένας φάσεις. Οὐχ ἄρα τοῦ δυνατὸν εἶναι ἀπό- ασίς ἐστι τὸ, δυνατὸν μὴ εἶναι. Συμβαίνει γὰρ ἐκ τούτων ἢ τὸ αὐτὸ φάναι xal ἀποφάναι ἅμα κατὰ τοῦ αὐτοῦ, ἢ μὴ κατὰ τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι τὰ προστιθέμενα γίνεσθαι φάσεις καὶ ἀποφά- σεις. Εἰ οὖν ἐχεῖνο ἀδύνατον, τοῦτ᾽ ἂν εἴη αἱρετόν. gj ostquam determinatum est de enunciationi- Sybus, quarum partibus aliud additur tam rema- MZ'nente quam variata unitate, hic intendit de- clarare quid accidat enunciationi, ex eo quod. aliquid additur, non suis partibus, sed com- positioni eius. Et circa hoc duo facit: primo, determinat de E" Eest. x. . — *Num. 7. *Ed. c: et sibili. oppositione earum ; secundo, de consequentiis; ibi: Conse- quentiae vero* etc. Circa primum duo facit: primo, proponit quod intendit; secundo, exequitur; ibi: Nam si eorum * etc. Proponit ergo quod iam perspiciendum est, quomodo se pos- i habeant affirmationes et negationes enunciationum de * possibili et non possibili etc. Et causam subdit: Habent enim multas dubitationes speciales. - Sed antequam ulterius pro- cedatur, quoniam de enunciationibus, quae modales vo- cantur, sermo inchoatur, praelibandum est esse quasdam modales enunciationes, et qui et quot sunt modi reddentes: propositiones modales; et quid earum sit subiectum et quid praedicatum ; et quid sit ipsa enunciatio modalis ; quisque sit ordo earum ad praecedentes; et quae necessi- tas sit specialem faciendi tractatum de his. Ὶ 2. Quia ergo possumus dupliciter de rebus loqui; uno modo, componendo rem unam cum alia, alio modo, compositionem factam declarando qualis sit, insurgunt duo enunciationum genera; quaedam scilicet enunciantes Opp. D. Tgowaz T. I. » et non esse disponuntur, ut eius quae est, esse homi- nem, negatio est, non esse hominem, non autem ea quae est, esse non hominem: et eius, quae est, esse album hominem, ea quae est, non esse album hominem, sed non ea quae est, esse non album hominem (5i énim de omni aut affirmatio aut negatio est, lignum erit verum dicere esse non album hominem): quod si hoc modo et in quibuscunque esse non additur, idem fa- ciet quod pro esse dicitur; ut eius, quae est, homo ambulat, non haec, ambulat non homo, negatio erit, sed haec, non ambulat homo. Nihil enim differt dicere ho- minem ambulare, vel hominem ambulantem esse. Qua- 're si hoc modo ubique, et eius, quae est, possibile esse, negatio erit possibile non esse, sed non ea quae est, non possibile esse. Videtur autem idem posse et esse et non esse. Omne enim quod est possibile dividi, vel ambulare, et non ambu- lare, et non dividi possibile est. Ratio autem est, quo- niam omne quod sic possibile est, non semper in actu est; quare inerit ipsi etiam negatio: potest enim et non ambulare quod est ambulativum, et non videri quod est visibile. At vero impossibile est de eodem oppositas veras esse affirmationes et negationes. Non igitur eius quae est, possibile esse, negatio est haec, possibile non esse. Contingit autem ex his, aut idem affirmare et negare simul de eodem, aut non secundum esse vel non esse, quae opponuntur, fieri affirmationes et negationes. Si ergo illud impossibile est, hoc erit magis eligendum. aliquid inesse vel non inesse alteri, et hae vocantur de inesse, de quibus superius habitus est sermo; quaedam vero enunciantes modum compositionis praedicati cum subiecto, et hae vocantur modales, a principaliori parte sua, modo scilicet. Cum enim dicitur, Socratem currere est possibile, non enunciatur cursus de Socrate, sed qualis sit compositio cursus cum Socrate ἢ, scilicet possibilis. Signan- ter autem dixi modum compositionis, quoniam modus in enunciatione positus duplex est. Quidam enim determinat verbum, vel ratione significati ipsius verbi, ut Socrates currit velociter , vel ratione temporis consignificati , ut Socrates currit hodie; quidam autem determinat composi- tionem ipsam praedicati cum subiecto; sicut cum dicitur, Socratem. currere est possibile. In illis namque determinatur qualis cursus insit Socrati, vel quando; in hac autem, qualis sit coniunctio cursus cum Socrate. Modi ergo non illi qui rem verbi, sed qui compositionem determinant, modales enunciationes reddunt, eo quod compositio veluti forma totius totam enunciationem continet. 3. Sunt autem huiusmodi modi quatuor proprie lo- quendo, scilicet possibile et impossibile, necessarium et contingens.-Verum namque et falsum, licet supra compo- sitionem cadant cum dicitur, Socratem currere est uerum, vel hominem. esse quadrupedem est. falsum , attamen modificare 14 * * * Cap. xit. Ed. c: de So- crate. 106 * Ed. c et 1526. promitur. PERI HERMENEIAS LIB. II facit: primo, movendo quaestionem arguit ad partes; se- proprie non videntur compositionem ipsam. Quia modi- ficari proprie dicitur al'quid, quanlo redditur aliuale, non quando fit secundum suam substantiam. Compositio au- tem quando dicitur vera, non aliqualis propon'tur *, sed quod est: nihil enim aliud est dicere, Socratzm currere. est erum, quam quod compos:tio cursus cum Socrate est. Et similiter quando est falsa, nihil aliud dicitur, quam quod non est: nam nihil aliud est dicere, Socratzm cur- rere est falsum, quam quod compositio cursus cum Socrate non est. Quando vero compositio dicitur possibilis aut contingens, iam non ipsam esse, sed ipsam al'qualem esse dicimus: cum s'quidem dicitur, Socratzm currere est possibile, non substantificamus compositionem cursus cum Socrate, sed qual'ficamus, asserentes illam esse possibilem. Unde Aristoteles hic modos proponens, veri et falsi nullo modo meminit, licet infra verum et non verum in- ferat, propter causam ibi assignandam. 4. Et quia enunciatio modalis duas in se continet com- positiones, alteram inter partes dicti, alteram inter di- ctum et modum, intelligendum est eam compositionem modificari, idest, quae est inter partes dicti, non eam quae est inter modum et dictum. Quod sic perpendi potest. Huius enunciat'on's modalis, Socratzm esse album est. possi- bile, duae sunt partes ; altera est, Socratzm esse album, altera est, possibile. Prima dictum vocatur, eo.quod est id quod dicitur per eius indicativam, scilicet, Socrates est a!bus: qui enim profert hanc, Socratzs est albus, nihil aliud dicit nisi Socratem esse album: secunda vocatur modus, eo quod modi adiectio est. Prima compositionem quandam in se continet ex Socrate et albo; secunda pars primae opposita, compos'tionem aliquam sonat ex dicti compos:tione et modo. Prima rursus pars, licet omnia habeat propria, sub- iectum scilicet, et praedicatum, copulam et compositio- nem, tota tamen subiectum est modalis enunciationis; se- cunda autem est praedicatum. Dicti ergo compositio su- biicitur et modificatur in enunciatione modali. Qui enim dicit, Socratem esse album est possibile, non significat qualis est se, coniunctio possibilitatis cum hoc dicto, Socrat»m esse album, sed insinuat qualis sit compositio partium dicti inter scilicet albi cum Socrate, scilicet quod est compositio possibilis. Non dicit igitur enunciatio modalis aliquid inesse, vel non inesse, sed dicti potius modum enunciat. Nec proprie componit secundum significatum, quia compositionis non est compositio, sed rerum com- positioni modum apponit. Unde nihil aliud est enuncia- tio modalis, quam enunciatio dicti modificativa. 5. Nec propterea censenda est enunciatio plures mo- dalis, quia omnia duplicata habeat: quoniam unum mo- dum de unica compositione enunciat, licet illius compo- sitionis plures sint partes. Plura enim illa ad dicti com- positionem concurrentia, veluti plura ex quibus fit unum subiectum concurrunt, de quibus dictum est supra quod enunciationis unitatem non impediunt. Sicut nec cum dicitur, domus est: alba, est enunciatio multiplex, licet domus ex multis consurgat partibus. 6. Merito autem est, post enunciationes de inesse, de modalibus tractandum, quia partes naturaliter sunt toto priores, et cognitio totius ex partium cognitione dependet; et specialis sermo de his est habendus, quia proprias habet difficultates. Notavit quoque Aristoteles in textu multa. Horum ordinem scilicet, cum dixit: His vero determinatis etc. modos qui et quot sunt, cum eos expressit et inseruit; variationem eiusdem modi, per affirmationem et negatio- nem, cum dixit: Possibile et non possibile, contingens et non conlingens; necessitatem cum addidit: Habent enim multas dubitationzs proprias etc. 7. Deinde cum dicit: Nam si eorum etc., exequitur tractatum de oppositione modalium, Et circa hoc duo cundo, determinat veritatem ; ibi: Contingit autzm * etc. Est autem dubitatio: an in enunciationibus modalibus fiat con- tradictio negatione apposita ad verbum dicti, quod dicit rem; an non, sed potius negatione apposita ad modum qui qualificat. Et primo, arguit ad partem affirmativam, quod scilicet addenda sit negatio ad verbum ; secundo, ad partem negativam, quod non apponenda sit negatio ipsi verbo; ibi: Vid»tur autzm * etc. 8. Intendit ergo primo tale argumentum; si comple- xorum contradictiones attenduntur penes esse et non esse (ut patet inductive in enunciationibus substantivis de se- cundo adiacente et de tertio, et in adiectivis), contradictio- nesque omnium hoc modo sumendae sunt, contradictoria huius, possibile esse, erit, possibile mon esse, et non illa, non possibile esse. Et consequenter apponenda est negatio ver- bo, ad sumendam oppositionem in modalibus. Patet con- sequentia, quia cum dicitur, possibile esse, et, possibile non esse, negatio cadit supra esse. Unde dicit: Nam si eorum, qua» complectuntur, idest complexorum, illae sibi in- vicom. sunt oppositae contradictionzs, quae secundum esse vel non esse disponuntur, idest in quarum una affirmatur esse, et in altera negatur. 9. Et subdit inductionem, inchoans. a secundo adia- cente: ut, eius enunciationis quae est, esse hominem, idest, bomo est, negatio est, non esse hominem, ubi verbum ne- gatur, idest, bomo non est; et non est eius negatio ea quae est, esse non hominem, idest, non bomo est: haec enim non est quae negativa, sed affrmativa de subiecto infinito, simul est vera cum illa prima, scilicet, homo est. ro. Deinde prosequitur inductionem in substantivis de tertio adiacente: ut, eius quae est, esse album hominem, idest, ut, illius enunciationis, homo est albus, negatio est, non esse album hominem, ubi verbum negatur, idest, homo non est albus; et non est negatio illius ea, quae est, esse;non album hominem, idest, homo est non al- bus. Haec enim non est. negativa, sed affirmativa de prae- dicato infinito. - Et quia istae duae affirmativae de prae- dicato finito et infinito non possunt de eodem verificari, propterea quia sunt de praedicatis oppositis, posset ali- quis credere quod sint contradictoriae; et ideo ad hunc errorem tollendum interponit rationem probantem quod hae duae non sunt contradictoriae. Est autem ratio ta- lis. Contradictoriorum talis est natura quod de omnibus aut dictio, idest affirmatio aut negatio verificatur. Inter contradictoria siquidem nullum potest inveniri medium; sed hae duae enunciationes, scilicet, est bomo albus, et, est bomo mon albus, sunt contradictoriae per se; ergo sunt talis naturae quod de omnibus altera verificatur. Et sic, cum de ligno sit falsum dicere, est homo albus, erit verum dicere de eo, scilicet ligno, esse non album ho- m'nem, idest, lignum est homo non albus. Quod est ma- nifeste falsum: lignum enim neque est homo albus, neque est homo non albus. Restat ergo ex quo utraque est simul falsa de eodem, quod non sit inter eas contradictio: Sed contradictio fit quando negatio apponitur verbo. 1r. Deinde prosequitur inductionem in enunciatio- nibus adiectivi verbi, dicens: Quod si boc modo, scilicet supradicto, accipitur contradictio , et. im quantiscunque enuncialionibus esse non ponitur explicite, idem faciet! quo- ad oppositionem sumendam, id quod pro esse ;dicitur (id- est verbum adiectivum, quod locum ipsius esse tenet, pro quanto, propter eius veritatem in se inclusam, copu- lae officium facit), ut eius enunciationis quae est, bomo ambulat, negatio est, non ea quae dicit, mom bomo ambu- lat (haec enim est affirmativa de subiecto infinito), sed negatio illius est, bomo non ambulat ; sicut et in illis. de verbo substantivo, negatio verbo addenda erat. Nihil enim * * Num. 14. Num. 13. CAP. XII, LECT. VIII differt dicere verbo adiectivo, homo ambulat, vel substan- tivo, homo est ambulans. 12. Deinde ponit secundam partem inductionis dicens: Et si boc modo in omnibus sumenda est contradictio, sci- licet; apponendo negationem ad esse, concluditur quod et eius enunciationis, quae dicit, possibile esse, negatio est, possibile non esse, et non illa quae dicit, non possi- bile esse. Patet conclusionis sequela: quia in illa, possibile non esse, negatio apponitur verbo; in ista autem non. Dixit autem in principio huius rationis: Eorum quae complectuntur , idest complexorum, contradictiones fiunt secundum esse et non esse, ad differentiam incomple- xorum quorum oppositio non fit negatione dicente mon 107 non semper actu est, sequitur quod sit possibile non esse. Quod enim non semper est, potest non esse. Bene ergo in- tulit Aristoteles ex his duobus: Quare inerit 'etiam negatio possibilis et non solum affirmatio; potest igitur et non. am- bulare, quod est ambulabile, et non. videri, quod est visibile. Maior vero subiungitur, cum ait: 4t vero impossi- bile est. de eodem. veras esse contradictiones. Infertur quo- que ultimo conclusio: Nom est igitur ista (scilicet, possi- bile non esse) negatio ilius, quae dicit, possibile esse: quia sunt simul verae de eodem. - Caveto autem ne ex isto textu putes possibile, ut est modus, debere semper accipi pro possibili ad utrumlibet: quoniam hoc infra declara- bitur esse falsum; sed considera quod satis fuit inten- esse, sed ipsi incomplexo apposita, ut, homo, et, non bomo, legit, et, non legit. 153. Deinde cum dicit: Videtur autem. idem. etc., arguit ad quaestionis partem negativam (scilicet quod ad sumen- dam contradictionem in modalibus non addenda est ne- gatio verbo), tali ratione. Impossibile est duas contradi- ctorias esse simul veras de eodem; sed supradictae, scili- cet, possibile esse, et, possibile non esse, simul verificantur de eodem; ergo istae non sunt contradictoriae: igitur con- tradictio modalium non attenditur penes verbi negatio- nem. Huius rationis primo ponitur in littera minor cum sua probatione; secundo maior; tertio conclusio. Minor quidem cum dicit: Videtur autem. idem. possibile esse, el, non possibile esse. Sicut verbi gratia, omne quod est possibile dividi est etiam possibile non dividi, et quod est possibile ambulare est etiam possibile non ambulare. Ra- tio autem. huius minoris est, quoniam omne quod sic pos- sibile est (sicut, scilicet, est possibile ambulare et dividi), non semper actu esi: non enim semper actualiter ambulat, qui ambulare potest; nec semper actu dividitur, quod dividi potest. Quare inerit etiam negatio possibilis, idest, ergo non solum possibilis est affirmatio, sed etiam negatio eiusdem. - Adverte quod quia possibile est multiplex, ut infra dicetur, ideo notanter Aristoteles addidit ly sic, as- sumens, quod sic possibile est, nom semper actu est. Non enim de omni possibili verum est dicere quod non semper UTE. TNT ΞΜ D — »w actu est, sed de aliquo, eo scilicet quod est sic * possi- bile, quemadmodum ambulare et dividi. Nota ulterius quod quia * tale possibile habet duas conditiones, scilicet quod potest actu esse et quod non semper actu est, se- quitur necessario quod de eo simul est verum dicere, possibile esse, et, non esse. Ex eo enim quod potest actu esse, sequitur quod sit possibile esse; ex eo vero quod denti declarare quod in modalibus non sumitur contra- dictio ex verbi negatione, afferre instantiam in una mo- dali, quae continetur sub modalibus de possibili. 14. Deinde cum dicit: Contingit autem unum ex bis εἴς.» determinat veritatem huius dubitationis. Et quia duo petebat, scilicet, an contradictio modalium ex negatione verbi fiat an non, et, an potius ex negatione modi; ideo primo, determinat veritatem primae petitionis, quod sci- licet contradictio harum non fit negatione verbi; secundo, determinat veritatem secundae petitionis, quod scilicet fiat modalium contradictio ex negatione modi; ibi: Est ergo negatio * etc. - Dicit ergo quod propter supradictas rationes evenit unum ex his duobus, quae conclusimus determi- nare, aut idem ipsum, idest, unum et idem dicere, id- est affirmare et negare simul de eodem: idest, aut quod duo contradictoria simul verificantur de eodem, ut prima ratio conclusit; aut affirmationes vel negationes modalium, quae opponuntur contradictorie, fieri nom secundum. esse vel non 6556, idest, aut contradictio modalium non fiat ex nega- tione verbi, ut secunda ratio conclusit. Si ergo illud est impossibile, scilicet quod duo contradictoria possunt simul esse vera de eodem, boc, scilicet quod contradictio mo- dalium non fiat secundum verbi negationem, erit magis eligendum. Impossibilia enim semper vitanda sunt. Ex ipso autem modo loquendi innuit quod utrique earum aliquid obstat. Sed quia primo obstat impossibilitas quae acce- ptari non potest, secundo autem nihil aliud obstat nisi quod negatio supra enunciationis copulam cadere debet, si negativa fieri debet enunciatio, et hoc aliter fieri po- test quam negando dicti verbum, ut infra declarabitur; ideo hoc secundum, scilicet quod contradictio modalium non fiat secundum negationem verbi, eligendum est: pri- mum vero est omnino abiiciendum. * Lect. seq. 108 PERI HERMENEIAS LIB. II LECTIO NONA (Canp.. CargrANr lect. vi) DE NEGATIONE APPONENDA NON VERBO SED MODIS IN CONTRADICTIONIBUS PROPOSITIONUM MODALIUM . ' Ἔστιν ἄρα ἀπόφασις τοῦ δυνατὸν εἶναι τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι. Ὁ χαὶ δ᾽ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ ἐνδεχόμενον εἶναι" καὶ 13e τούτου ἀπόφασις τὸ μὴ ἐνδεχόμενον εἶναι, ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ ὁμοιοτρόπως, οἷον ἀναγκαίου τε καὶ ἀδυνάτου. Γίνεται γάρ, ὥσπερ ἐπ᾽ ἐκείνων τὸ εἶναι καὶ τὸ μὴ εἶναι προσθέσεις,) τὰ δ᾽ ὑποχείμενα πράγματα, τὸ μὲν λευχόν, τὸ δὲ ἄνθρωπος: οὕτως ἐνταῦθα τὸ μὲν εἶναι xai μὴ εἶναι, ὡς ὑποχείμενον γίνεται, τὸ δὲ δύνα- σθαι καὶ τὸ ἐνδέχεσθαι, προσθέσεις διορίζουσαι, ὥσπερ ἐπ᾽ ἐχείνων τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, τὸ ἀληθὲς xa τὸ ψεῦδος, ὁμοίως αὖται ἐπὶ τοῦ εἶναι δυνατὸν χαὶ εἶναι οὐ δυνατόν. Τοῦ δὲ δυνατὸν μὴ εἶναι ἀπόφασις οὐ τὸ οὐ δυνατὸν εἶναι, ἀλλὰ τὸ οὐ δυνατὸν μὴ εἶναι, καὶ τοῦ δυνατὸν εἶναι οὐ τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ μιὴ δυνατὸν εἶναι. Διὸ καὶ Hs Pp μὰ ἂν δόξειαν ἀλλήλαις αἱ τοῦ δυνατὸν εἶναι χαὶ δυνατὸν μὴ εἶναι’ τὸ γὰρ αὐτὸ δυ- νατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι" οὐ γὰρ ἀντιφάσεις ἀλλήλων αἱ τοιαῦται, τὸ δυνατὸν εἶναι καὶ δυνατὸν μὴ εἶναι" * Est ergo negatio eius quae est, possibile esse, ea quae est ' Seq. cap. xir. non possibile esse. Eadem quoque ratio est et in eo quod est contingens esse: etenim negatio eius est, non contingens esse; et in aliis quoque simili modo, ut in necessario et impossibili. Fiunt enim quemadmodum in illis, esse et non esse, appo- sitiones, subiectae vero res, hoc quidem album, illud vero homo: eodem quoque modo hoc in loco, esse qui- dem et non esse, ut subiectum fit, posse vero et con- üngere appositiones sunt, determinantes (quemadmo- dum in illis esse et non esse) veritatem et falsitatem, similiter hae in eo quod est, esse possibile et esse non possibile. Eius vero, quae est, possibile non esse, negatio est non ea quae est, non esse, sed ea quae est, non possibile; et eius quae est, possibile esse, non ea quae est, possi- bile non esse, sed ea quae est, non possibile esse. Quare et sequi sese invicem videbuntur, possibile esse et possibile non esse. Idem enim possibile esse et non esse. ἀλλὰ τὸ δυνατὸν εἶναι χαὶ μὴ δυνατὸν εἶναι οὐδέ- ποτε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἅμα ἀληθεύονται" ἀντίκεινται Te, οὐδέ γε τὸ δυνατὸν μὴ εἶναι χαὶ οὐ δυνατὸν pen εἶναι οὐδέποτε ἅμα ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἀληθεύονται. Ὁμοίως δὲ xài τοῦ ἀναγκαῖον εἶναι ἀπόφασις οὐ τὸ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι" τοῦ δὲ ἀναγχαῖον μὴ εἶναι, τὸ per ἀναγκαῖον μὴ εἶναι. Καὶ τοῦ al θελα εἶναι οὐ τὸ ἀδύνατον μὴ εἶναι, ἀλλὰ τὸ μὴ ἀδύνατον εἶναι: τοῦ δὲ ἀδύνατον μὴ εἶναι τὸ οὐκ ἀδύνατον μὴ εἶναί. Καὶ καθόλου 3£, ὥσπερ εἴρηται, τὸ μὲν εἶναι καὶ μὴ εἶναι δεῖ τιθέναι, ὡς τὰ ὑποκείμενα, κατάφασιν δὲ Non enim contradictiones sunt sibi invicem hu- iusmodi, possibile esse et possibile non esse; sed pos- sibile esse et non possibile esse, nunquam simul sunt in eodem verae sunt: opponuntur enim : neque ea quae . est, possibile non esse et non possibile non esse, nun- quam simul in eodem verae sunt. Similiter autem et eius. quae est, necessarium est, negatio non est quae est, necessarium non esse, sed ea quae est, non ne- cessarium esse; eius vero quae est, necessarium non esse, ea quae est, non necessarium non esse. Et eius quae est, impossibile esse, non ea quae est, impossibile non esse, sed haec, non impossibile esse; eius vero quae est, impossibile non esse, ea quae est, non im- possibile non esse. A Universaliter vero, quemadmodum dictum est, esse quidam et xal ἀπόφασιν ταῦτα ποιοῦντα πρὸς τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι συντάττειν. Καὶ ταύτας οἴεσθαι χρὴ εἶναι τὰς ἀντικειμένας φάσεις" δυνατόν, οὐ δυνατόν" ἐνδεχό- μενον; οὐχ ἐνδεχόμενον: ἀδύνατον, οὐχ ἀδύνατον, ἀναγκαῖον, οὐχ ἀναγκαῖον" ἀληθές, οὐχ ἀληθές. qpeterminat ubi ponenda sit negatio ad assumen- ΞΔ dam modalium contradictionem. Et circa hoc (ἡ [quatuor facit: primo, determinat veritatem I. summarie; secundo, assignat determinatae ve- ritatis rationem, quae dicitur rationi ad oppo- * * * * Num. seq. Num. 4. Num. 5. Ed. c: et verba non addenda in ea declar. situm inductae; ibi: Fiunt enim * etc.; tertio, explanat eam- dem veritatem in omnibus modalibus; ibi: Eius vero * etc.; quarto, universalem regulam concludit; ibi: Universaliter vero * etc. Quia igitur negatio aut verbo aut modo appo- nenda est, et quod verbo non addenda est *, declaratum est per locum a divisione; concludendo determinat: Es! ergo negatio eius quae est possibile esse, ea quae est non pos- sibile esse, in qua negatur modus. Et eadem est ratio in enunciationibus de contingenti. Huius enim, quae est, contingens esse, negatio est, non contingens esse. Et in alis, scilicet de mecesse et impossibile idem est iudicium. 2. liones Deinde etc., cum subdit dicit: Fiust enim in illis apposi- huius veritatis rationem talem. Ad sumendam contradictionem inter aliquas enunciationes et non esse oportet ponere quemadmodum subiecta , negationem vero et affirmationem haec facientem, ad esse non esse apponere. Et has oportet putare esse oppositas dictiones: possibile non possibile; contingens non contingens; impossibile non impossibile; necessa- rium non necessarium; verum non verum. oportet ponere negationem super appositione, idest con- iunctione praedicati cum subiecto; sed in modalibus ap- positiones sunt modi; ergo in modalibus negatio ap- ponenda est modo, ut fiat contradictio. Huius rationis, maiore subintellecta, minor ponitur in littera per se- cundam similitudinem ad illas de inesse. Et dicitur quod quemadmodum in illis enunciationibus de imesse appo- sitiones, idest praedicationes, sunt esse et non esse, idest verba significativa esse vel non esse (verbum enim semper est nota eorum quae de altero praedicantur), sub- iective vero appositionibus res sunt, quibus esse vel non esse apponitur, ut album, cum dicitur, album est, vel homo, cum dicitur, homo est; eodem modo hoc in loco in modalibus accidit: esse quidem subiectum fit, idest di- ctum sunt. significans esse vel non esse subiecti locum tenet ; contingere vero et posse oppositiones, idest modi, praedicatio- nes Et quemadmodum in illis de inesse penes esse et non esse veritatem vel falsitatem determinavimus, ita in istis modalibus penes modos. Hoc est enim quod sub- CAP. XII, LECT. IX dit, determinantes, scilicet, fiunt ipsi modi veritatem, quem- admodum in illis esse et non esse, eam * determinat. 109 negatio, possibile non esse, sit illa, non possibile non esse: : Mu praeced. — 3. Et sic patet responsio ad argumentum in opposi- tum primo adductum *, concludens quod negatio verbo apponenda sit, sicut illis de inesse. Dicitur enim quod cum modalis enunciet modum de dicto sicut enunciatio de inesse, esse vel esse tale, puta esse album de subiecto, eumdem locum tenet modus hic, quem ibi verbum; et consequenter super idem proportionaliter cadit negatio hic et ibi. Eadem enim, ut dictum est, proportio est modi ad dictum, quae est verbi ad subiectum. - Rursus cum ve- ritas et falsitas afhrmationem et negationem sequantur, penes idem. attendenda est affirmatio vel negatio enun- ciationis, et veritas vel falsitas eiusdem. Sicut autem in enunciationibus de igesse veritas vel falsitas esse vel non esse consequitur, ita in modalibus modum. Illa namque modalis est vera quae sic modificat dictum sicut dicti compositio patitur, sicut illa de imesse est vera, quae sic significat esse sicut est. Est ergo negatio modo hic ap- ponenda, sicut ibi verbo, cum sit eadem utriusque vis quoad veritatem et falsitatem enunciationis. 7 Adverte quod modos, appositiones, idest, praedica- tiones vocavit, sicut esse in illis de inesse, intelligens per modum totum praedicatum enunciationis modalis, puta, est possibile. In cuius signum modos ipsos verbaliter pro- tulit dicens: Contingere vero et posse appositiones sunt. Con- tingit enim et potest, totum praedicatum modalis continent. 4. Deinde cum dicit: Eius vero quod est possibile est non esse etc. , explanat determinatam veritatem in omnibus modalibus, scilicet de possibili, et necessario, et impossi- bili. Contingens convertitur cum possibili. Et quia qui- libet modus facit duas modales affirmativas, alteram ha- bentem dictum affirmatum *, et alteram habentem dictum negatum; ideo explanat in singulis modis quae cuiusque affirmationis negatio sit. Et primo in illis de possibili. Et quia primae affirmativae de possibili (quae scilicet habet dictum affirmatum) scilicet possibile esse, negatio assi- gnata fuit, non possibile esse; ideo ad reliquam affirmati- vam de possibili transiens ait: Eius vero, quae est possi- bile non esse (ubi dictum negatur) megatio est mom possi- bile non esse. Et hoc consequenter probat per hoc quod contradictoria huius, possibile non esse, aut est, possi- bile esse, aut illa, quam diximus, scilicet, non possibile non esse. Sed illa, scilicet, possibile esse, non est eius contradictoria. Non enim sunt sibi invicem contradicentes, possibile esse, et, possibile non esse, quia possunt simul esse verae. Unde et sequi sese invicem putabuntur: quoniam, ut supra dictum fuit, idem est - possibile esse, et - non esse, et consequenter sicut ad, posse esse, sequitur, posse non esse, ita e contra ad, posse non esse, sequitur, posse esse. Sed contradictoria illius, possibile esse, quae non potest simul esse vera est, non possibile esse: hae enim, ut dictum est, opponuntur. Remanet ergo quod huius neret. hae namque simul nunquam sunt verae vel falsae. Dixit quod possibile esse et non esse sequi se invicem puta- buntur, et non dixit quod se invicem consequuntur: quia secundum veritatem universaliter non sequuntur se, sed particulariter tantum, ut infra dicetur; propter quod pu- tabitur quod simpliciter se invicem sequantur. Deinde de- carat hoc idem in illis de necessario. Et primo, in affir- mativa habente dictum affirmatum, dicens: Similiter eius quae est, necessarium. esse, megatio non est ea, quae dicit necessarium. mon esse, ubi modus non negatur, sed ea quae est, non necessarium. esse. Deinde subdit de affirmativa de necessario habente dictum negatum, et ait: Eius vero, quae est, necessarium. mom esse, megatio est ea, quae dicit, mon necessarium. mon. esse. Deinde transit ad illas de impossi- bili, eumdem ordinem servans, et inquit: Et eius, quae dicit, impossibile esse, negatio non est ea quae dicit, impossi- bile non esse, sed, non impossibile esse: ubi idm modus ne- gatur. Alterius vero afhrmativae, quae est, impossibile non es$e, negatio est ea quae dicit, won impossibile non esse. Et sic semper modo negatio addenda cst. 5. Deinde cum dicit: Unmiversaliter vero etc., concludit regulam universalem dicens quod, quemadmodum dictum est, dicta importantia esse et non esse oportet ponere in modalibus ut subiecta, negationem vero et affirmationem hoc, idest contradictionis oppositionem, facientem, opor- tet apponere tantummodo ad suum eumdem modum, non ad diversos modos. Debet namque illemet modus negari, qui prius affirmabatur, si contradictio esse debet. Et exem- plariter: explanans quomodo hoc fiat, subdit: Et oportet putare bas esse oppositas dictiones, idest affirmationes et negationes in modalibus, possibile et non possibile, contin- gens et mon contingens. Item cum dixit negationem alio tantum modo ad modum apponi debere, non exclusit modi copulam, sed dictum. Hoc enim est singulare in modalibus quod eamdem oppositionem facit, negatio mo- do addita, et eius verbo. Contradictorie enim opponitur huic, possibile est esse, non solum illa, non possibile est esse, sed ista, possibile non est esse. Meminit autem modi potius, et propter hoc quod nunc diximus, ut sci- licet insinuaret quod negatio verbo modi postposita, modo autem praeposita, idem facit ac si modali verbo prae- poneretur, et quia, cum modo numquam caret modalis enunciatio, semper negatio supra modum poni potest. Non autem sic de eius verbo: verbo enim modi carere contingit modalem, ut cum dicitur, Socrates currit necessa- rio; et ideo semper verbo negatio aptari potest. - Quod autem in fine addidit, verum et non verum, insinuat, prae- ter quatuor praedictos modos, alios inveniri, qui etiam compositionem enunciationis determinant, puta, verum et non verum, falsum et non falsum: quos tamen inter modos supra non posuit, quia, ut declaratum fuit, non proprie modificant. PERI HERMENEIAS LIB. II LECTIO DECIMA (Canp. CareTANI lect. vir) DE PROPOSITIONUM MODALIUM CONSEQUENTIIS Καὶ αἱ ἀκολουθήσεις δὲ κατὰ λόγον γίνονται οὕτω τι- θεμένοις: τῷ μὲν γὰρ δυνατὸν εἶναι τὸ ἐνδέχεσθαι εἶναι, καὶ τοῦτο ἐχείνῳ ἀντιστρέφει, καὶ τὸ μὴ ἀδύ- νατον εἶναι χαὶ τὸ Un ἀναγκαῖον εἰναι" τῷ δὲ δυ- νατὸν μὴ εἶναι χαὶ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι τὸ μὴ ἀναγ- καῖον μὴ εἶναι καὶ τὸ οὐκ ἀδύνατον μὴ εἶναι, τῷ δὲ μὴ δυνατὸν εἶναι καὶ y ἐνδεχόμενον εἶναι τὸ ἀναγ- χαῖον νὴ Ξἶναι xa τὸ ἀδύνατον εἰναι; τῷ δὲ μὴ δυ- γατὸν μὴ εἶναι, xal μὴ ἐνδεχόμενον [um εἰναι τὸ ἀναγκαῖον εἶναι καὶ τὸ ἀδύνατον μὴ εἶναι. Θεω- ρείσθω δὲ ἐκ ἧς ὑπογραφῆς ὡς λέγομεν, LN ΄ δυνατὸν εἶναι, ἐνδεχόμενον εἶναι; 3 ͵ 3 οὐκ ἀδύνατον εἶναι, οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι; δυνατὸν μὴ εἶναι, ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι; οὐχ αδυνατον μὴ εἰναι» οὐχ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι, οὐ δυνατὸν εἶναι. οὐκ ἐνδεχόμενον εἶναι. ἀδύνατον εἶναι. ἀναγκαῖον μὴ εἶναι. οὐ δυνατὸν μὴ εἶναι. οὐχ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι. ἀδύνατον Un εἶναι. ἀναγκαῖον εἰναι. * Consequentiae vero secundum rationem fiunt cum ita 'Cap.xm. ponuntur illam enim quae est, possibile esse, sequitur illa quae est, contingit esse, et haec illi convertitur, et, non impossibile esse et non necessarium esse; illam vero non quae est, possibile non esse, et, contingens non esse, ea quae est, non necesse non esse, et, non impos- sibile esse: illam autem quae est, non possibile esse, et, non contingens esse, ea quae est, necessarium non esse, et impossibile esse: illam vero quae est, non possibile non esse, et, non contingens non esse, ea quae est, necesse est esse, et, impossibile non esse. Conside- retur autem ex subscriptione quemadmodum dicimus: Possibile est esse, Contingens est esse, Non impossibile est esse, Non necessarium est esse, Possibile est non esse, Contingens est non esse, Non impossibile est non esse, Non possibile est esse. Non contingens est esse. Impossibile est esse. Necessarium est non esse. Non possibile est non esse. Non contingens est non esse. Impossibile est non esse. Non necessarium est non esse, Necessarium est esse. Τὸ μὲν οὖν ἀδύνατον καὶ οὐκ ἀδύνατον τῷ ἐνδεχομένῳ χαὶ δυνατῷ καὶ οὐχ ἐνδεχομένῳ καὶ μὴ δυνατῷ ἀχο- λουθεῖ μὲν ἀντιφατικῶς, ἀντεστραμμένως δέ: τῷ μὲν γὰρ δυνατὸν εἶναι ἡ ἀπόφασις τοῦ ἀδυνάτου ἀκο- λουθεῖ, τῇ δὲ ἀποφάσει ἡ κατάφασις. Τῷ γὰρ οὐ δυνατὸν εἶναι τὸ ἀδύνατον εἶναι: κατάφασις γὰρ τὸ ἀδύνατον εἶναι, τὸ δ᾽ οὐκ ἀδύνατον εἶναι ἀπόφασις. δ" δ᾽ ἀναγκαῖον πῶς, ὀπτέον. Φανερὸν δὴ ὅτι οὐχ οὕ- , ε:ὰ e H , τως σεις γάρ , ἔχει, ἀλλ᾽ χωρίς" ἐστιν » αἱ , ἐναντίαι ἕπονται" αἱ δ᾽ ἀντιφά- - kJ ἀπόφασις τοῦ ἀνάγχη μὴ εἶναι τὸ οὐχ ἀνάγκη εἶναι: ἐνδέχεται γὰρ ἀληθεύεσθαι ἐπὶ τοῦ M] - 5 , , ὁ Ζ » IB , , 5 αὐτοῦ ἀμφοτέρας" τὸ qup ἀναγκαῖον μη εἶναι οὐχ ἀναγκαῖον εἶναι. ὅτι Αἴτιον δὲ τοῦ μὴ ἀκολουθεῖν τὸ ἀναγκαῖον ὁμοίως τοῖς ἑτέροις, ἐναντίως τὸ ἀδύνατον τῷ ἀναγκαίῳ ἀποδίδοται, τὸ αὐτὸ δυνάμενον. Εἰ γὰρ ἀδύνατον εἶναι, ἀναγκαῖον τοῦτο οὐχ εἶναι, ἀλλὰ μὴ εἶναι" εἰ δὲ ἀδύνατον μὴ εἶναι, τοῦτο ἀνάγχη εἶναι: ὥστε εἰ ἐχεῖνα ὁμοίως τῷ δυνατῷ καὶ μή, ταῦτα ἐξ ἐναν- τίας, ἐπεὶ οὐ σημαίνει γε ταὐτὸν τό τε ἀναγκαῖον xai τὸ ἀδύνατον, ἀλλ᾽ ὥσπερ εἴρηται, ἀντεστραμ- μένως. ᾿ ἀδύνατον οὕτως κεῖσθαι τὰς τοῦ ἀναγκαίου ἀντιφά- PS ; Ξ σεις; τὸ μὲν γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι δυνατὸν εἶναι" εἰ N γὰρ μή; ἡ ἀπόφασις ἀκολουθήσει: ἀνάγκη γὰρ ἢ φά- ναι ἢ ἀποφάναι: ὥστ᾽ εἰ μὴ δυνατὸν εἶναι, ἀδύνατον εἶναι: ἀδύνατον ἄρα εἶναι τὸ ἀναγκαῖον εἶναι, ὅπε ἄτοπον. ᾿Αλλὰ μὴν τῷ γε δυνατὸν εἶναι τὸ οὐχ ἀδύ- νατον εἶναι ἀκολουθεῖ, τούτῳ δὲ τὸ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι: docs συμβαίνει τὸ ἀναγχαῖον εἶναι μὴ ἀναγ- xatov εἶναι, ὅπερ ἄτοπον. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἀναγκαῖον εἶναι ἀχολουθεῖ τῷ δυνα- τὸν εἶναι. οὐδὲ τὸ ἀναγχαῖον μὴ εἶναι: τῷ μὲν γὰρ duo. ἐνδέχεται συμβαίνειν, τούτων δὲ ὁπότερον ἂν ἀληθὲς ἥ, οὐκέτι ἔσται ἐκεῖνα ἀληθῆ. "Apa γὰρ δυ- γατὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι" εἰ δ᾽ ἀνάγκη εἶναι 7) μὴ Hae igitur, impossibile, et, non impossibile, eam quae est, contingens, et possibile, et non contingens, et non possi- bile sequuntur quidem contradictorie, sed conversim. Eam enim quae est, possibile esse, negatio impossibilis sequitur, quae est, non impossibile esse: negationem vero affirmatio. Illam enim, non possibile esse, ea quae est, impossibile esse: affirmatio enim est, impossibile esse; non impossibile vero, negatio. Necessarium autem quemadmodum se habeat, consideran- dum est. Manifestum est autem quod non eodem modo se habet, sed contrariae sequuntur, contradictoriae au- tem sunt extra. Non enim est negatio. eius, quae est, necesse non esse, ea quae est, non necesse esse: contingit enim veras esse utrasque in eodem: quod enim est necessarium non esse, non est necessarium esse. Causa autem huius est, cur non sequitur necessarium cae- teris similiter: quoniam contrarie, impossibile esse, ne- cessario redditur idem valens. Nam quod impossibile esse, necesse hoc non quidem esse, sed potius non esse: quod vero impossibile non esse, hoc necessarium esse. Quare si illa similiter sequuntur possibile, et, non possibile: haec ex opposito: quoniam non significant idem necessarium et impossibile; sed (ut dictum est) conversim. Aut certe impossibile est sic poni necessarii contradictiones. Nam quod necessarium est esse, possibile est esse: nam si non, negatio consequetur: necesse est enim aut affir- mare, aut negare. Quare si non possibile est esse, im- possibile est esse. Igitur impossibile est esse quod ne- cesse est esse: quod est inconveniens. At vero illam quae est, possibile esse, non impossibile esse, sequitur: hanc vero, ea quae est, non necessarium est esse; quare contingit quod necessarium esse, non necessarium esse: quod est inconveniens. At vero neque necessarium esse, sequitur eam quae est, possibile esse, neque ea quae est, necessarium non esse. Illi enim utraque contingit accidere: harum autem utra- libet vera fuerit, non erunt illa vera: simul enim possi- bile esse, et, non esse. Si vero necesse esse, vel non esse, CAP. XIII, εἶναι, οὐκ ἔσται δυνατὸν ἄμφω. Λείπεται τοίνυν τὸ οὐχ ἀναγκαῖον μὴ εἶναι ἀκολουθεῖν τῷ δυνατὸν εἶναι. Τοῦτο γὰρ ἀχηθὲς xxl xxcvd τοῦ ἀναγκαῖον εἶναι. Καὶ qde αὕτη γίνεται ἀντίφασις τῇ ἑπομένῃ τῷ οὐ δυ- νατὸν εἰναι" ἐχείνῳ vp ἀχολουθεῖ τὸ ἀδύνατον εἶνα!: xal ἀναγκαῖον μὴ εἶναι, οὐ ἡ ἀπόφασις τὸ οὐχ ἀναγ- καῖον μὴ εἶναι. ᾿Ακολουθοῦσί τε ἄρα xal αὐται αἱ ἀντιφάσεις χατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον, καὶ οὐδὲν ἀδύνατον συμβαίνει τι- θεμένων οὕτως. I. y ERN S (Q9 ; Jo lium, hic determinare intendit de consequen- D^ tradit veritatem; secundo, movet quandam dubitationem circa determinata; ibi: Dubita- * * * Lect. seq. Num. 5. dun bit autem * etc. Circa primum duo facit: primo, ponit conse- quentias earum secundum opinionem aliorum; secundo, examinando et corrigendo dictam opinionem, determinat veritatem ; ibi: Ergo impossibile * etc. 2. Quoad primum considerandum est quod cum quili- Lect. praeced. bet modus faciat duas affirmationes, ut dictum fuit *, et un ' *Lect. xi. * Ed. c τος quabus-affirmationibus opponantur duae negationes, ut etiam dictum fuit in Primo * ; secundum quemlibet modum fient quatuor enunciationes, duae scilicet affirmativae et duae negativae. Cum autem modi sint quatuor, effcien- tur sexdecim modales: quaternarius enim in seipsum du- ctus sexdecim constituit. Et quoniam apud omnes, quae- libet cuiusque modi, undecumque incipias, habet unam tantum cuiusque modi se consequentem, ideo ad assi- gnandas consequentias modalium, singulas ex singulis modis accipere oportet et ad consequentiae ordinem in- ter se adunare. 3. Et hoc modo fecerunt antiqui, de quibus inquit Aristoteles: Consequentiae vero. fiunt secundum infrascriptum ordinem, antiquis ita. ponentibus. Formaverunt enim qua- omittit se. Averroes. tuor ordines modalium , in quorum quolibet omnes quae se * consequuntur collocaverunt. - Ut autem confusio vi- tetur, vocetur, cum Averroe, de caetero, in quolibet modo, affirmativa de De et modo, affirmativa simplex ; afhr- mativa autem de modo et negativa de dicto, affirmativa declinata; negativa vero de modo et non dicto, negativa simplex; negativa autem de utroque, megativa d:clinata: ita quod modi affirmationem vel negationem simplicitas, dicti vero declinatio denominet. - Dixerunt ergo antiqui quod affirmationem simplicem de possibili, scilicet, possi- bile est esse, sequitur affirmativa simplex de contingenti, Scilicet, contingens est esse (contingens enim convertitur cum possibili); et negativa simplex de impossibili, scilicet, non impossibile esse; et similiter negativa simplex de necessario, scilicet, non necesse est esse. Et hic est pri- mus ordo modalium consequentium se. - In secundo au- 3 QE ecaftema- feih dixerunt quod affirmativas * declinatas de possibili et contingenti, scilicet, possibile non esse, et, contingens non esse, sequuntur negativae declinatae de necessario et impossibili, scilicet, non necessarium non esse, et, non impossibile non esse.- In tertio vero ordine dixerunt quod negativas simplices de possibili et contingenti, scili- cet, non possibile esse, non contingens esse, sequuntur afBrmativa declinata de necessario, scilicet, necesse non esse, et affirmativa simplex de impossibili, scilicet, im- possibile esse. - In quarto demum ordine dixerunt quod negativas declinatas de possibili et contingenti, scilicet, non possibile non esse, et, non contingens non esse, se- quuntur affirmativa simplex de necessario, scilicet, necesse esse, et affirmativa declinata de impossibili, scilicet, im- possibile est non esse. 4. Consideretur autem ex subscriptione appositae figu- rae, quemadmodum dicimus, ut clarius elucescat depictum. LECT. X 111 non erit possibile utrunque. Relinquitur ergo non neces- sarium non esse, sequi eam quae est, possibile est esse. Haec enim vera est, et de necesse esse. Haec enim fit con- tradictio eius, quae sequitur illam quae est, non pos- sibile esse: illam enim sequitur ea quae est, impossibile esse, cesse et, necesse non esse, cuius negatio est, non ne- non esse. Sequuntur igitur et hae contradictiones secundum prae- dictum modum: et nihil impossibile contingit sic po- sitis. CONSEQUENTIAE ENUNCIATIONUM MODALIUM SECUNDUM QUATUOR ORDINES AB ANTIQUIS POSITAE ET ORDINATAE :. Primus Ordo Possibile est esse Contingens est esse Non impossibile est esse Non necessarium est esse Tertius Ordo Non possibile est esse Non contingens est esse Impossibile est esse Necessarium est non esse Secundus Ordo Possibile est non esse Contingzens est non esse Non impossibile est non esse Non necessarium est non esse Quartus Ordo Non possibile est non esse Non contingens est non esse Impossibile est non esse Necesse est esse 5. Deinde cum dicit: Ergo impossibile et non impossibile etc., examinando dictam op'nionem, determinat veritatem. Et circa hoc duo facit: quia primo examinat consequentias earum de impossibili; secundo, illarum de necessario; ibi: Necessarium. autem * etc. Unde ex praemissa op' nione con- cludens et approbans, dicit: Ergo ista, scilicet, impossibile, et, non impossibile, sequuntur illas, scilicet, contingens et possibile, non contingens, et, non possibile, sequuntur, in- quam, coniradictoriz, idest ita ut contradictoriae de im- possibili contradictorias de possibili et contingenti conse- quantur, sed comversim, idest, sed non ita quod affirmatio affirmationem et negatio negationem sequatur, sed con- versim, scilicet, quod affirmationem negatio et negationem affirmatio. Et explanans hoc ait: lllud enim quod est possi- bile esse , idest affirmationem possibilis negatio sequitur impossibilis, idest, non impossibile esse; negationem vero possibilis affirmatio sequitur impossibilis. Illud enim quod est, non possibile esse, sequitur ista, impossibile est esse ; haec autem, scilicet, impossibile esse, affirmatio est; illa vero, scilicet, non possibile esse, negatio est; hic s'qui- dem modus negatur; ibi, non. Bene igitur dixerunt an- tiqui in quolibet ordine quoad consequentias illarum de impossibili, quia, ut in suprascripta figura apparet, semper ex affirmatione possibilis negationem impossibilis, et ex negatione possibilis affirmationem impossibilis inferunt. .6. Deinde cum dicit: Necessarium autem. etc., intendit examinando determinare consequentias de necessario. Et circa hoc duo facit: primo examinat dicta antiquorum ; secundo, determinat veritatem intentam; ibi: 4t vero neque necessarium * etc. Circa primum quatuor facit. Primo, de- clarat quid bene et quid male dictum sit ab antiquis in hac re. - Ubi attendendum est quod cum quatuor sint enuncia- tiones de necessario, ut dictum est, differentes inter se sécundum quantitatem et qualitatem, adeo ut unam in- tegrent figuram oppositionis iuxta morem illarum de in- e$$£; duae earum sunt contrariae inter se, duae autem illis contrariis contradictoriae, ut patet in hac figura. Necesse esse Non necesse non esse Necesse Contrariae e 2 $3, € S S [2 «9 o x o *o "v. Subcontrariae non esse e e δ Non fiecesse esse * * Num. seq. Num. 1. 112 PERI HERMENEIAS LIB. Il Quia ergo antiqui universales contrarias bene intu- lerunt ex aliis, contradictorias autem earum, scilicet par- ticulares, male intulerunt; ideo dicit quod considerandum restat de his, quae sunt de necessario, qualiter se habeant in consequendo illas de possibili et non possibili. Mani- festum est autem ex dicendis quod non eodem modo istae de necessario illas de possibili consequuntur, quo easdem sequuntur illae de impossibili. Nam omnes enunciationes de impossibili recte illatae sunt ab antiquis. Enunciationes autem de necessario non omnes recte inferuntur: sed duae earum, quae sunt contrariae, scilicet, necessé est esse, et, necesse est nom esse, sequuntur, idest recta consequentia * Cf. supra, n. 4. Boethius. Averroes. deducuntur ab antiquis, in tertio scilicet et quarto ordine *; reliquae autem duae de necessario, scilicet, non necesse non esse, et, non necesse esse, quae sunt contradictoriae supradictis, sunt extra consequentias illarum, in secundo scilicet et primo ordine. Unde antiqui in tertio et quarto ordine omnia recte fecerunt; in primo autem et in se- cundo peccaverunt, non quoad omnia, sed quoad enun- ciationes de necessario tantum. 7. Secundo cum dicit: Non enim est negatio eius etc., respondet cuidam tacitae obiectioni, qua defendi posset consequentia enunciationis de necessario in primo ordine ab antiquis. facta. Est autem obiectio tacita talis. Non possibile esse, et, necesse non esse, convertibiliter se sequuntur in tertio ordine iam approbato; ergo, possibile esse, et, non necesse esse, invicem se sequi debent in pri- mo ordine. Tenet consequentia: quia duorum convertibi- liter se sequentium contradictoria mutuo se sequuntur; sed illae duae tertii ordinis convertibiliter se sequuntur, et istae duae primi ordinis sunt earum contradictoriae; ergo istae primi ordinis, scilicet, possibile esse, et, non necesse esse, mutuo se sequuntur. - Huic, inquam, obiectioni re- spondet Aristoteles hic interimendo minorem quoad hoc quod assumit, quod scilicet necessaria primi ordinis et necessaria tertii ordinis sunt contradictoriae. Unde dicit: Non enim est negatio eius quod est, necesse mon esse (quae erat esse, in tertio ordine), illa quae dicit, mom mecesse est quae sita erat in primo ordine. Et causam subdit, quia contingit utrasque simul esse veras in eodem; quod contradictoriis repugnat. Illud enim idem, quod est neces- sarium non esse, non est necessarium esse. Necessarium siquidem est hominem non esse lignum et non necessa- rium est hominem esse lignum. Adverte quod, ut infra patebit, istae duae de necessario, quas posuerunt antiqui. in primo et tertio ordine, sunt subalternae (et ideo sunt simul verae), et deberent esse contradictoriae; et ideo erraverunt antiqui. 8. Boethius autem et Averroes non reprehensive le- gunt tam hanc, quam praecedentem textus particulam, sed narrative utranque simul iungentes. Narrare enim aiunt Aristotelem qualitatem suprascriptae figurae quoad consequentiam illarum de necessario, postquam narravit quo modo se habuerint illae de impossibili, et dicere quod secundum praescriptam figuram non eodem modo sequuntur illas de possibili illae de necessario, quo se- quuntur illae de impossibili. Nam contradictorias de pos- sibili contradictoriae de impossibili sequuntur, licet con- versim; contradictoriae autem de necessario non dicuntur sequi illas contradictorias de possibili, sed potius eas sequi dicuntur contrariae de necessario: non inter se contrariae, sed hoc modo, quod affirmationem possibilis negatio de necessario sequi dicitur, negationem vero pos- sibilis non affirmatio de necessario sequi ponitur, quae sit contradictoria illi negativae quae ponebatur sequi ad pos- sibilem, sed talis affirmationis de necessario contrario. - Et quod hoc ita fiat in illa figura ut dicimus, patet ex primo et tertio ordine, quorum capita sunt negatio et affir- matio possibilis, et extrema sunt, non necesse esse, et, necesse non esse. Hae siquidem non sunt contradicto- riae. Non enim est negatio eius, quae est, necesse non esse, non necesse esse (quoniam contingit eas simul ve- rificari de eodem), sed illa scilicet, necesse non esse, est contraria contradictoriae huius, scilicet, non necesse esse, quae est, necesse est esse. Sed quia sequenti litterae magis consona est introdu- ctio nostra, quae etiam Alberto consentit, et extorte vi- detur ab aliis exponi ly contrariae, ideo prima, iudicio meo, acceptanda est expositio et ad antiquorum repre- hensionem referendus est textus. 9. Tertio cum dicit: Causa autem cur etc., manifestat id quod praemiserat, scilicet, quod non simili modo ad illas de possibili sequuntur illae de impossibili et illae de necessario. Antiquorum enim hoc peccatum fuit tam in primo quam in secundo ordine, et quod simili modo intulerunt illas de impossibili et necessario. In primo si- quidem ordine, sicut posuerunt negativam simplicem de impossibili, ita posuerunt negativam simplicem de neces- sario, et similiter in secundo ordine utranque negativam declinatam * locaverunt. Hoc ergo quare peccatum sit, et causa autem quare necessarium som sequitur possibile, similiter, idest, eodem modo cum caeteris, scilicet, de im- possibili, est, quoniam impossibile redditur idem valens ne- cessario, idest, aequivalet necessario, comtrarie, idest, con- trario modo sumptum, et non eodem modo. Nam si, hoc esse est impossibile, non inferemus, ergo hoc esse est necesse, sed, hoc non esse est necesse. Quia ergo im- possibile et necesse mutuo se sequuntur, quando dicta eo- rum contrario modo sumuntur, et non quando dicta eo- rum simili modo sumuntur, sequitur quod non eodem modo ad possibile se habeant impossibile et necessarium, sed contrario modo. Nam ad id possibile quod sequitur dictum affirmatum de impossibili, sequitur dictum nega- tum de necessario; et e contrario. Quare autem hoc ac- cidit infra dicetur. Erraverunt igitur antiqui quod similes enunciationes de impossibili et necessario in primo et in secundo ordine locaverunt. ro. Hinc apparet quod supra posita nostra expositio conformior est Aristoteli. Cum enim hunc textum indu- xerit ad manifestandum illa verba: Manifestum. est autem. quoniam non eodem modo, etc., eo accipiendo sunt sensu illa verba, quo hic per causam manifestantur. Liquet au- tem quod hic redditur causa dissimilitudinis verae inter necessarias et impossibiles in consequendo possibiles, et non dissimilitudinis falso opinatae ab antiquis: quoniam ex vera causa nonnisi verum concluditur. Ergo repre- hendendo antiquos, veram dissimilitudinem inter necessa- rias, et impossibiles in consequendo possibiles, quam non servaverunt illi, proposuisse tunc intelligendum est, et nunc eam manifestasse. Quod autem dissimilitudo illa, quam antiqui posuerunt inter necessarias et impossibiles, sit falso posita, ex infra dicendis patebit. Ostendetur enim quod contradictorias de possibili contradictoriae de neces- sario sequuntur conversim; et quod in hoc non differunt ab his quae sunt de impossibili, sed differunt in hoc quod modo diximus, quod possibilium et impossibilium se con- sequentium dictum est similiter, possibilium autem et ne- cessariorum, se invicem consequentium dictum est con- trarium, ut infra clara luce videbitur. 11. Quarto cum dicit: Aut certe impossibile est etc., mani- festat aliud quod proposuerat, scilicet, quod contradicto- riae de necessario male situatae sint secundum conse- quentiam ab antiquis, qui contradictiones necessarii ita ordinaverunt. In primo ordine posuerunt contradictoriam negationem, necesse esse, idest, non necesse esse; et in se- cundo contradictoriam negationem, necesse non esse, idest, Albertus. * Ν Cf. supra, n..3. CAP. XIII, non necesse non esse. Et probat hunc consequentiae modum esse malum in primo ordine. Cognita enim ma- litia primi, facile est secundi ordinis agnoscere defectum. Probat autem hoc tali ratione ducente ad impossibile. Ad necessarium esse sequitur possibile esse: aliter sequere- tur non possibile esse, quod manifeste implicat; ad pos- sibile esse sequitur non impossibile esse, ut patet; ad non impossibile esse, secundum antiquos, sequitur in primo ordine non necessarium esse; ergo de primo ad ultimum, ad necessarium esse sequitur non necessarium esse: quod est inconveniens, quia est manifesta implicatio contradi- ctionis. Relinquitur ergo quod male dictum sit, quod non necessarium esse consequatur in primo ordine. Ait ergo et certe impossibile est poni sic secundum consequen- tiam, ut antiqui posuerunt, necessarii contradictiones, id- est illas duas enunciationes de necessario, quae sunt ne- gationes contradictoriae aliarum duarum de necessario. Nam ad id quod est, necessarium esse, sequitur, possibile est esse: nam si non, idest quoniam si hanc negaveris consequentiam, negatio possibilis sequitur illam, scilicet, necesse esse. Necesse est enim de necessario aut dicere, idest affirmare possibile, aut negare possibile: de quo- libet enim est affirmatio vel negatio vera. Quare si dicas quod, ad necesse esse, non sequitur, possibile esse, sed, non possibile est esse; cum haec aequivaleat illi quae dicit, im- possibile est esse, relinquitur quod ad, necesse esse, sequi- tur, impossibile esse, et idem erit, necesse esse et impos- sibile esse: quod est inconveniens. Bona ergo erat prima illatio, scilicet, necesse est esse, ergo possibile est esse. Tunc ultra. Illud quod est, possibile esse, sequitur, non impossibile esse, ut patet in primo ordine. Ad hoc vero, scilicet, non impossibile esse, secundum antiquos eodem primo ordine, sequitur, non necesse est esse (quare con- tingit de primo ad ultimum); ad id quod est, necessarium esse, sequitur, non necessarium esse: quod est inconve- niens, immo impossibile. 12. Dubitatur hic: quia in I Priorum dicitur quod ad possibile sequitur non necessarium, hic autem dicitur oppositum. Ad hoc est dicendum quod possibile sumi- tur dupliciter. Uno modo in communi, et sic est quod- dam superius ad necessarium et contingens ad utrun- que, sicut animal ad hominem et bovem; et sic ad pos- sibile non sequitur non necessarium, sicut ad animal non sequitur non homo. Alio modo sumitur possibile pro una parte possibilis in communi, idest pro possibili seu contingenti, scilicet ad utrunque, scilicet quod potest esse et non esse; et sic ad possibile sequitur non necessarium. Quod enim potest esse et non esse, non necessarium est esse, et similiter non necessarium est non esse. Loqui- mur ergo hic de possibili in communi, ibi vero in speciali. 13. Deinde cum dicit: 4f vero neque necessarium etc., determinat veritatem intentam. Et circa hoc tria facit: pri- mo, determinat quae enunciatio de necessario sequatur ad possibile; secundo, ordinat consequentias omnium moda- lium; ibi: Sequuntur enim etc. Quoad primum, sicut duabus viis reprehendit antiquos, ita ex illis duobus motivis in- tentum probat. Et intendit quod, ad possibile esse, sequitur, non necesse non esse. - Primum motivum est per locum a divisione. Ad, possibile esse, non sequitur (ut probatum est), non necesse esse, at vero neque, necesse esse, neque, necesse non esse. Reliquum est ergo ut sequatur ad eam, non necesse non esse: non enim dantur plures enuncia- tiones de necessario. Huius communis divisionis primo proponit reliqua duo membra excludenda, dicens: At vero neque necessarium. esse, neque necessarium. nom esse, sequitur ad, possibile non esse ; secundo probat hoc sic. Nullum for- male consequens minuit suum antecedens: tunc enim op- positum consequentis staret cum antecedente; sed utrun- Opp. D. Tnuowar T. I. LECT. X 113 que horum, scilicet, necesse esse, et, necesse non esse, mi- nuit possibile esse; ergo, etc. Unde, tacita maiore, ponit minoris probationem dicens: Illi enim, scilicet, possibile esse, utraque, scilicet,esse et non esse, contingit accidere; horum autem, scilicet, necesse esse et necesse non esse, utrumlibet verum fuerit, non erunt illa duo, scilicet, esse et non esse, vera simul in potentia. Et primum horum explanans ait: cum dico, possibile esse, simul est possibile esse et non esse. Quoad secundum vero subdit. Si vero dicas, necesse esse vel necesse non esse, non remanet utrunque, scilicet, esse et non esse, possibile: si enim ne- cesse est esse, possibilitas ad non esse excluditur; et si necesse est non esse, possibilitas ad esse removetur. Utrunque ergo istorum minuit illud antecedens, possibile esse, quoniam ad esse et non esse se extendit, etc. Tertio subdit conclusionem: relinquitur ergo quod, non neces- sarium non esse, comes est ei quae dicit, possibile esse; et consequenter haec ponenda erit in primo ordine. 14. Occurrit in hac parte dubium circa hoc quod dicit quod, ad possibile non sequitur necessarium, cum superius dixerit quod ad ipsum non sequitur non necessarium. Cum enim necessarium et non necessarium sint contradictoria opposita, et de quolibet sit affirmatio vel negatio vera, non videtur posse evadi quin ad possibile sequatur necessarium, vel, non necessarium. Et cum non sequatur necessarium, sequetur non necessarium, ut dicebant antiqui. - Augetur et dubitatio ex eo quod Aristoteles nunc * usus est tali ar- gumentationis modo, volens probare quod ad necessarium sequatur possibile. Dixit enim: Nam si non negatio possibilis consequatur. Necesse est enim aut dicere aut negare. 15. Pro solutione huius, oportet reminisci habitudi- nis quae est inter possibile et necessarium, quod scilicet possibile est superius ad necessarium, et attendere quod superius potestate continet suum inferius et eius opposi- tum, ita quod neutrum eorum actualiter sibi vindicat, sed utrunque potest sibi contingere; sicut animali potest ac- cidere homo et non homo: et consequenter inspicere de- bes quod, eadem est proportio superioris ad. habendum affirmationem et negationem unius inferioris, quae est ali- cuius subiecti ad affirmativam et negativam futuri contin- gentis. Utrobique enim neutrum habetur, et salvatur po- tentia ad utrumlibet. Unde, sicut in futuris contingentibus nec affirmatio nec fiegatio est determinate vera, sed sub disiunctione altera est necessario vera, ut in fine Primi * conclusum est; ita nec affirmatio nec negatio inferioris sequitur determinate affirmationem vel negationem supe- rioris, sed sub disiunctione altera sequitur necessario. Unde non valet, est animal, ergo est homo, neque, ergo non est homo, sed, ergo est homo vel non est homo. - Quia ergo possibile superius est ad necessarium , ideo optime determinavit Aristoteles neutram contradictionis partem de necessario determinate sequi ad possibile. Non tamen dixit quod sub disiunctione neutra sequatur; hoc enim est contra illud primum principium: de quolibet est affirmatio vera vel falsa. Ad id autem quod additur, ex eadem trahitur radice responsio. Quia enim necessarium inferius est ad possibile, et inferius non in potentia sed in actu includit suum superius, necesse est ad inferius determinate sequi suum superius: aliter determinate sequetur eius contradicto- rium. Unde per dissimilem habitudinem, quae est inter necessarium et possibile et non possibile, ex una parte, et inter possibile et necessarium et non necessarium, ex altera parte, ibi optimus fuit processus ad alteram contra- dictionis partem determinate, et hic optimus ad neutram determinate. 16. Oritur quoque alia dubitatiuncula. Videtur enim quod Aristoteles difformiter accipiat ly possibile in prae- py) * "ES ἃ: nunc. * Lect. xin. nunc 114 PERI HERMENEIAS LIB. II cedenti textu et in isto. Ibi enim accipit ipsum in com- muni, ut sequitur ad necessarium; hic videtur accipere ipsum specialiter pro possibili ad utrumlibet, quia dicit quod possibile est simul potens esse et non esse. Et ad hoc dicendum est quod uniformiter usus est possibili. Nec eius verba obstant: quoniam et de possibili in communi verum est dicere quod potest sibi utrun- que accidere, scilicet, esse et non esse: tum quia quid- quid verificatur de suo inferiori, verificatur etiam de suo superiori, licet non eodem modo; tum quia possibile in communi neutram contradictionis partem sibi determinat, et consequenter utranque sibi advenire compatitur, licet non asserat potentiam ad utranque partem, quemadmo- dum possibile ad utrunque. 17. Secundum motivum ad idem, correspondens tacitae obiectioni antiquorum quam supra exclusit, addit cum sub- dit: Hoc enim verum est etc. Ubi notandum quod Aristoteles sub illa maiore adducta pro antiquis (scilicet, convertibi- liter se consequentium contradictoria se mutuo conse- quuntur), subsumit minorem: sed horum convertibiliter se sequentium in tertio ordine (scilicet, non possibile esse et necesse non esse), contradictoria sunt, possibile esse et non necesse non esse (quoniam modi negatione eis opponun- quuntur, scilicet, possibile esse, et, non necesse non esse, . tamquam contradictoria duorum se mutuo consequentium. 18. Deinde cum dicit: Sequuntur enim. etc., ordinat omnes consequentias modalium secundum opinionem propriam; et ait quod, hae contradictiones, scilicet, de ne- cessario, sequuntur illas de possibili, secundum modum praedictum et approbatum illarum de impossibili. Sicut enim contradictorias de possibili contradictoriae de impos- sibili sequuntur, licet conversim; ita contradictorias de pos- sibili contradictoriae de necessario sequuntur conversim: licet in hoc, ut dictum est, dissimilitudo sit quod, con- tradictoriarum de possibili et impossibili similiter est di- ctum, contradictoriarum autem de possibili et necessario contrarium est dictum, ut in sequenti videtur figura: CONSEQUENTIAE ENUNCIATIONUM MODALIUM SECUNDUM QUATUOR ORDINES AB ARISTOTELE POSITAE ET ORDINATAE. Primus Ordo Possibile est esse Contingens est esse Non impossibile est esse Non necesse est non esse . Secundus Ordo Possibile est non esse Contingens est non esse Non impossibile est non esse. Non necesse est esse tur); ergo istae duae (scilicet, possibile esse et non necesse non esse) se consequuntur et in primo locandae sunt or- dine. Unde motivum tangens ait: Hoc enim, quod dictum est, verum est, idest verum esse ostenditur, et de necesse non esse, idest, et ex illius, scilicet, non necesse non esse, oppo- sita, quae est, necesse non esse. Vel, boc enim, scilicet, non necesse non esse, verum est, scilicet, contradictorium illius de necesse non esse. Et minorem subdens ait: Haec enim, scilicet, non necesse non esse, fit contradictio eius, quae convertibiliter sequitur, non possibile esse. Et explanans hoc in terminis subdit. Illud enim, non possibile esse, quod est caput tertii ordinis, sequitur hoc de impossibili, scilicet, impossibile esse, et haec de necessario, scilicet, ne- cesse non esse, cuius negatio seu contradictoria est, non necesse non esse. Et quia, caeteris paribus, modus negatur, et illa, possibile esse, est (subauditur) contradictoria illius, scilicet, non possibile; igitur ista duo mutuo se conse- Tertius Ordo Non possibile est esse Non contingens est esse Impossibile est esse Necesse est non esse Quartus Ordo Non possibile est non esse Non contingens est non esse Impossibile est non esse Necesse est esse Ubi vides quod nulla est inter Aristotelem et anti- quos differentia, nisi in duobus primis ordinibus quoad illas de necessario. Praepostero namque situ usi sunt antiqui, eam de necessario, quae locanda erat in primo ordine, in secundo ponentes, et eam quae in secundo po- nenda erat, in primo locantes. Et aspice quoque quod convertibiliter se consequentium semper contradictoria se consequi ordinavit. Singulis enim tertii ordinis singulae primi ordinis contradictoriae sunt; et similiter singulae quarti ordinis singulis, quae in secundo sunt, contradi- ctoriae sunt. Quod antiqui non observarunt. CAP. XIII, LECT. XI LECTIO UNDECIMA (Canp. CarerANr lect. 1x) AN AD ILLUD QUOD EST, NECESSARIUM ESSE, SEQUATUR ID QUOD EST, POSSIBILE ESSE? ᾽Απορήσειε δ᾽ ἄν τις εἰ τῷ ἀναγκαῖον εἶναι τὸ δυνατὸν εἶναι ἕπεται. Εἴ τε γὰρ μὴ ἕπεται, ἡ ἀντίφχοσις ἀχολουθήσει, τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι" καὶ εἴ τις ταύτην μὴ φήσειεν εἶναι ἀντίφασιν, ἀνάγκη λέγειν τὸ δυνα- τὸν μὴ εἶναι: ἅπερ ἄμφω ψευδῇ κατὰ τοῦ ἀναγκαῖον 115 - * Dubitabit autem aliquis, si ad illud quod est, necessarium esse, illud quod est, possibile esse, sequatur. Nam si εἶναι. ᾿Αλλὰ μὴν πάλιν τὸ αὐτὸ εἶναι δοχεῖ δυνατὸν τέμνεσθαι καὶ μὴ τέμνεσθαι, καὶ εἶναι καὶ μιὴ εἶναι, ὥστε ἔσται τὸ ἀναγκαῖον εἶναι ἐνδεχόμενον po εἶναι: τοῦτο δὲ ψεῦδος. 3 ἢ ε Φανερὸν δὴ ὅτι οὐ πᾶν τὸ δυνατὸν ἢ εἶναι ἢ βαδίζειν xxi τὰ ἀντικείμενα δύναται, ἀλλ᾽ ἔστιν ἐφ᾽ ὧν οὐκ ος͵ ἀληθές" πρῶτον μὲν ἐπὶ τῶν μὴ κατα λόγον δυνατῶν, οἷον τὸ πῦρ θερμαντικὸν καὶ ἔχει δύναμιν ἄλογον. Αἱ μὲν οὖν μετὰ λόγου δυνάμεις αἱ αὐταὶ πλειόνων καὶ τῶν ἐναντίων, αἱ δ᾽ ἄλογοι οὐ πᾶσαι, ἀλλ᾿ ὥσπερ εἴρηται, τὸ πῦρ οὐ δυνατὸν θερμαίνειν καὶ μή, οὐδ᾽ ὅσα ἄλλα ἐνεργεῖ ἀεί. "ἔνια μέντοι δύναται xal τῶν χατὰ τὰς ἀλόγους δυνάμεις ἅμα τὰ ἀντιχείμενα δέ- ἕξασται. ᾿λλλὰ τοῦτο μὲν τούτου χάριν εἴρηται, ὅτι οὐ πᾶσα δύναμις τῶν ἀντικειμένων, οὐδ᾽ ὅσαι λέ- γονται χατὸὰ τὸ αὐτὸ εἴδος. mew [TAS TA necesse. Et duo facit: quia primo dubitatio- nem absolvit; secundo, ex determinata quaestione alium or- * * Wr ed Ὁ TE ϑ, να MPPT T Lect. seq. Num. 5. dinem earumdem consequentiarum modalibus statuit ; ibi: Et est fortasse * etc. Circa primum duo facit: primo, movet quaestionem; secundo, determinat eam; ibi: Manifestum est * etc. Movet ergo quaestionem: primo dicens: Dubitabit autem. aliquis si ad id quod est. necesse esse sequatur. possibile &5$£; et secundo, arguit ad partem affirmativam subdens: Nam si non sequatur, contradictoria eius. sequetur, scilicet non possibile esse, ut supra deductum est: quia de quolibet est affirmatio vel negatio vera. Et si quis dicat hanc, sci- licet, non possibile esse, non esse contradictoriam illius, scilicet, possibile esse, et propterea subterfugiendum velit argumentum, et dicere quod neutra harum sequitur ad necesse esse; talis licet falsum dicat, tamen concedatur sibi, quoniam necesse erit ipsum dicere illius contradi- ctoriam fore, possibile non esse. Oportet namque aut non possibile esse aut possibile non esse, esse contradi- ctoriam, possibile esse; et tunc in eumdem redibit errorem, quoniam utraeque, scilicet, non possibile esse et possibile non esse, falsae sunt de eo quod est, necesse esse. Et consequenter ad ipsum neutra sequi potest. Nulla enim enunciatio sequitur ad ilam, cuius veritatem destruit. Relinquitur ergo quod, ad necesse esse sequitur possibile esse. . 2. Tertio, arguit ad partem negativam cum subdit: 4 vero rursus etc., et intendit talem rationem. Si ad necesse esse sequitur possibile esse, cum ad possibile sequatur possibile non esse (per conversionem in oppositam qua- "litatem, ut dicitur in I Priorum, quia idem est possibile esse et non 6556), sequetur de primo ad ultimum quod necesse esse est possibile non esse: quod est falsum ma- nifeste. Unde oppositionis hypothesim subdit: 44: vero non sequatur, contradictio sequetur, quae est, non pos- sibile esse: et si quis hanc non dicat esse contradictio- nem, necesse est dicere, possibile non esse: quae utrae- que falsae sunt de necesse esse. At vero rursus idem videtur esse possibile aliquid incidi et non incidi, et esse et non esse: quare erit necesse esse, contingens non esse. Hoc autem falsum est. Manifestum est autem quod non omne possibile, vel esse, vel ambulare, etiam opposita potest; sed est in qu:bus non sit verum. Primum quidem in his quae non secun- dum rationem possunt; ut ignis calefactibilis est, et ha- bet vim irrationalem. Quae igitur secundum rationem potestates sunt, eaedem plurium etiam contrariorum sunt. Irrationales vero non omnes: sed (quemadmodum dictum est) ignem non esse possibile calefacere et non; neque quaecunque alia semper agunt. Alia vero possunt, et secundum irrationales potestates simul opposita su- scipere. Sed hoc huius gratia: dictum est, quoniam non omnis potestas oppositorum susceptiva est, neque quae- cunque secundum eamdem speciem dicuntur. rursus videtur idem possibile esse et non esse, ut domus, et possibile incidi et. non. incidi, ut vestis. Quare de primo ad ultimum necesse esse, erit contingens non esse. Hoc autem est falsum. Ergo hypothesis illa, scilicet, quod pos- sibile sequatur ad necesse, est falsa. 3. Deinde cum dicit: Manifestum. est. autem. etc., re- spondet dubitationi. Et primo, declarat veritatem simpli- citer; secundo, applicat ad. propositum; ibi: Hoc igitur possibile* etc. Proponit ergo primo ipsam veritatem decla- randam, dicens: Manifestum est autem, ex dicendis, quod non omne possibile esse vel ambulare, idest operari: idest, non omne possibile secundum actum primum vel secundum ad opposita valet, idest ad opposita viam habet, sed est invenire aliqua possibilia, in quibus non sit verum di- cere quod possunt in opposita. Deinde, quia possibile a potentia nascitur, manifestat qualiter se habeat potentia ipsa ad opposita: ex hoc enim clarum erit quomodo pos- sibile se liabeat ad opposita. Et circa hoc duo facit: primo manifestat hoc in potentiis eiusdem rationis; secundo, in his quae aequivoce dicuntur potentiae; ibi: Quasdam vero potentiae * etc. Circa primum tria facit: quia primo manifestat qualiter potentia irrationalis se habeat ad op- posita; et ait quod potentia irrationalis non potest in opposita. 4. Ubi notandum est quod, sicut dicitur IX Metapbys., potentia activa, cum nihil aliud sit quam principium quo in aliud agimus, dividitur in potentiam rationalem et ir- rationalem. Potentia rationalis est, quae cum ratione et electione operatur; sicut ars medicinae, qua medicus co- gnoscens quid sanando expediat infirmo, et volens applicat remedia. Potentia autem irrationalis vocatur illa, quae non ex ratione et libertate operatur, sed ex naturali sua dispo- sitione; sicut calor ignis potentia irrationalis est, quia calefacit, non ut cognoscit et vult, sed ut natura sua exigit. Assignatur autem ibidem duplex differentia pro- posito deserviens inter istas potentias.- Prima est quod activa potentia irrationalis non potest duo opposita, sed * * * Seq. c. xut. Lect. seq. Lect. seq. RN" 116 est PERI HERMENEIAS LIB. II determinata ad unum oppositorum, sive sumatur op- positum contradictorie sive contrarie. Verbi gratia: calor non potest calefacere et non calefacere, quae sunt con- tradictorie opposita, reque potest calefacere et frigefacere, quae sunt contraria, sed ad calefactionem determinatus est. Et hoc intellige per se, quia per accidens calor fri- gefacere potest, vel resolvendo materiam caloris, humidum scilicet, vel per antiperistasin contrarii. Et similiter potest non calefacere per accidens, scilicet si calefactibile deest. Potentia autem rationalis potest in opposita et contra- dictorie et contrarie. Arte siquidem medicinae potest medicus adhibere remedia et non adhibere, quae sunt contradictoria; et adhibere remedia sana et nociva, quae sunt contraria. - Secunda differentia est quod potentia activa irrationalis, praesente passo, necessario operatur, deductis impedimentis: calor enim calefactibile sibi prae- sens calefacit necessario, si nihil impediat; potentia autem rationalis, passo praesente, non necessario operatur: prae-: sente siquidem. infirmo, non cogitur medicus remedia adhibere. É 5. Dimittantur autem metaphysico harum differen- tiarum rationes et ad textum redeamus. Ubi narrans quo- modo se habeat potentia irrationalis ad oppositum, ait: Et primum quidem, scilicet, non est verum dicere quod sit potentia ad opposita in his quae. possunt non secundum rationem , idest, in his quorum posse est per potentias irrationales; ut ignis calefactivus est, idest, potens calefacere, et babet vim, idest, potentiam istam irrationalem. Ignis si- quidem non potest frigefacere; neque in eius potestate est calefacere et non calefacere. Quod autem dixit primum ordinem, nota, ad secundum genus possibilis infra dicen- dum, in quo etiam non invenitur potentia ad opposita. 6. Secundo, manifestat quomodo potentia rationalis se habeat ad opposita, intendens quod potentia rationalis potest in opposita. Unde subdit: Ergo potestates secundum rationem, idest rationales, ipsae eaedem sunt contrariorum, a non solum duorum, sed etiam plurimorum, ut arte medi- cinae medicus plurima iuga contrariorum adhibere potest, et multarum operationum contradictionibus abstinere potest. Praeposuit autem ly ergo, ut hoc consequi ex dictis insinuaret: cum enim oppositorum oppositae sint proprie- tates, et potentia irrationalis ex eo quod irrationalis ad opposita non se extendat; oportet potentiam rationalem ad opposita viam habere, eo quod rationalis sit. 7. Tertio, explanat id quod dixit de potentiis irra- tionalibus, propter causam infra assignandam ab ipso; et intendit quod illud quod dixit de potentia irrationali , scilicet quod non potest in opposita, non est verum uni- versaliter, sed particulariter. - Ubi nota quod potentia irrationalis dividitur in potentiam activam, quae est prin- cipium faciendi, et potentiam passivam, quae est princi- pium patiendi: verbi gratia, potentia ad calorem dividitur in posse calefacere, et in posse calefieri. In potentiis acti- vis irrationalibus verum est quod non possunt in opposita, .ut declaratum est; in potentiis autem passivis non est verum. Illud enim quod potest calefieri, potest etiam fri- gefieri, quia eadem est materia, seu potentia passiva con- trariorum , ut dicitur in II De caelo et mundo, et potest non calefieri, quia idem est subiectum privationis et for- mae, ut dicitur in I Physic. Et propter hoc ergo expla- nando, ait: Irralionales vero potentiae mom omnes a posse in opposita excludi intelligendae sunt, sed illae quae sunt quemadmodum potentia ignis calefactiva (ignem enim non posse non calefacere manifestum est), et universali- ter, quaecunque alia sunt talis potentiae, quod semper agunt, idest quod quantum est ex se non possunt non agere, sed ad semper agendum ex sua forma necessi- tantur. Huiusmodi autem sunt, ut declaravimus, omnes potentiae activae irrationales. Alia vero sunt talis con- ditionis quod etiam secundum irrationales potentias , scilicet passivas, simul possunt in quaedam opposita, ut aer potest calefieri et frigefieri. Quod vero ait, simul, cadit supra ly possunt, et non supra ly opposita; et est sensus, quod simul aliquid habet potentiam passivam ad utrunque oppositorum, et non quod habeat potentiam passivam ad utrunque opposito- rum simul habendum. Opposita namque impossibile est haberi simul. Unde et dici solet et bene, quod in huius- modi est simultas potentiae, non potentia simultatis. Irra- tionalis igitur potentia non secundum totum suum ambi- tum a posse in opposita excluditur, sed secundum partem eius, secundum potentias scilicet activas. 8. Quia autem videbatur superflue addidisse differen- tias inter activas et passivas irrationales, quia sat erat pro- posito ostendisse quod non omnis potentia oppositorum est; ideo subdit quod hoc idcirco dictum est, ut notum fiat quoniam nedum non omnis potestas oppositorum est, loquendo de potentia communissime, sed neque quaecun- que potentiae dicuntur secundum eamdem speciem ad opposita possunt. Potentiae siquidem irrationales omnes sub una specie irrationalis potentiae concluduntur, et ta- men non omnes in opposita possunt, sed passive tantum. Non supervacanea ergo fuit differentia inter passivas et activas irrationales, sed necessaria ad declarandum quod non omnes potentiae eiusdem speciei possunt in opposita. Potest etly boc demonstrare utranque differentiam, scilicet, inter rationales et irrationales,et inter irrationales activas et. passivas inter se; et tunc est sensus, quod hoc ideo fecimus, ut ostenderemus quod non omnis potestas, quae scilicet secundum eamdem rationem potentiae physicae dicitur, quia scilicet potest in aliquid ut rationalis et irrationalis, neque etiam omnis potestas, quae sub eadem specie con- tinetur, ut irrationalis activa et passiva sub specie irra- tionalis, ad opposita potest. CAP. XIII, LECT. XII LECTIO DUODECIMA (Canp. CargrANI lect. x) DECLARATIS POTENTIIS QUAE AEQUIVOCAE DICUNTUR, SUMITUR RATIO ZMPOSSIBILIS AD DETERMINANDUM QUODNAM EX POSSIBILIBUS AD NECESSARIUM SEQUATUR ' * , ΄ ΄ Ν b Ἔνιαι δὲ δυνάμεις ὁμώνυμοί εἰσι. Τὸ γὰρ δυνατὸν οὐχ ἁπλῶς λέγεται, ἀλλὰ τὸ μὲν ὅτι ἀληθὲς ὡς ἐνεργείᾳ * 117 , Quaedam vero potestates aequivocae sunt. Possibile enim * Sea. c. xu. : non L4 ὄν, 1 olov ^ à * L] δυνατὸν e f. δίζε e (Q δίζε ^ ὶ e NI ῥαδίζειν ὅτι βαδίζει, καὶ ὅλως δυ- , "^ , νατὸν εἶναι ὅτι ἤδη ἔστι xav ἐνέργειαν ὃ λέγεται E ^ εἰ , i εἶναι δυνατόν, τὸ δὲ ὅτι ἐνεργήσειεν ἄν, οἷον δυνα- [i * τὸν εἶναι βαδίζειν ὅτι βαδίσειεν ἄν. Καὶ αὕτη μὲν ἐπὶ τοῖς κινητοῖς ἐστὶ μόνοις ἡ δύναμις, ἐκείνη δὲ καὶ ἐπὶ τοῖς ἀχινήτοις, Γλμφω δὲ ἀληθὲς εἰπεῖν τὸ μὴ ἀδύνατον εἶναι βαδίζειν ἢ εἶναι, xai τὸ βαδίζον ἤδη καὶ ἐνεργοῦν καὶ τὸ βαδιστιχόν. Τὸ μὲν οὖν οὕτω δυνατὸν οὐχ ἀληθὲς χατο τοῦ ἀναγ- χαίου ἁπλῶς εἰπεῖν, θάτερον δὲ ἀληθές. “Ὥστε ἐπεὶ 7 τῷ ἐν μέρει τὸ καγόλου ἕπεται, τῷ ἐξ ἀνάγχης ὄντι ἕπεται τὸ δύνασθαι εἶναι, οὐ μέντοι πᾶν. Καὶ ἔστι δὴ ἀρχὴ ἴσως τὸ ἀναγκαῖον καὶ μὴ ἀνάγκαϊον πάντων ἢ εἶναι ἢ μιὴ εἶναι, καὶ τἄλλα ὡς τούτοις ἀχολουθοῦντα ἐπισκοπεῖν δεῖ. Φανερὸν δὴ ix τῶν εἰρημένων. ὅτι τὸ ἐξ ἀνάγκης ὃν χατ᾽ ἐνέργειάν ἐδτιν, ὥστε εἰ πρότερα τὰ ἀίδια, καὶ ἡ ἐνέργεια δυνάμεως προτέρα. οὐσίαι, τὰ Καὶ τὰ μὲν ἄνευ δυνάμεως ἐνέργειαί εἰσιν, olov αἱ πρῶ- ται δὲ μετὰ δυνάμεως, ἃ τῇ μὲν φύσει πρότερα, τῷ δὲ χρόνῳ ὕστερα, vd δὲ οὐδέποτε ἐνέρ- γειαί εἰσιν, ἀλλὰ δυνάμεις μόνον. 3 ntendit declarare quomodo illae quae aequi- UP vocae dicuntur potentiae, se habeant ad oppo- E. sita. Et circa hoc duo facit: primo, declarat £j) * Num. 3. naturam talis potentiae; secundo, ponit diffe- rentiam et convenientiam inter ipsas et supra- dictas, ibi: Et baec quidem* etc. Ad evidentiam primi adver- tendum est quod V et TX Metapbys., Aristoteles dividit po- tentiam in potentias, quae eadem ratione potentiae dicuntur, et in potentias, quae non ea ratione qua praedictae poten- tiae nomen habent, sed alia. Et has appellat aequivoce potentias. Sub primo membro comprehenduntur omnes potentiae activae, et passivae, et rationales, et irrationales. Quaecunque enim posse dicuntur per potentiam activam vel passivam quam habeant, eadem ratione potentiae sunt, quia scilicet est in eis vis principiata alicuius activae vel passivae. Sub secundo autem membro comprehenduntur potentiae mathematicales et logicales. Mathematica po- tentia est, qua lineam posse dicimus in quadratum, et eo quod in semetipsam ducta quadratum constituit. Logica potentia est, qua duo termini coniungi absque contradi- ctione in enunciatione possunt. Sub logica quoque po- tentia continetur quae ea ratione potentia dicitur, quia est. Hae vero merito aequivoce a primis potentiae dicuntur, eo quod istae nullam virtutem activam vel passivam prae- dicant; et quod possibile istis modis dicitur, non ea ratione possibile appellatur quia aliquis habeat virtutem ad hoc agendum vel patiendum, sicut in primis. Unde cum po- tentiae habentes se ad opposita sint activae vel passivae, istae quae aequivocae potestates dicuntur ad opposita non se habent. De his ergo loquens ait: Quaedam vero pote- states aequivocae sunt, et ideo ad opposita non se habent. 2. Deinde declarans qualis sit ista potestas aequivoce dicta, subdit divisionem usitatam possibilis per quam hoc simpliciter dicitur: sed hoc quidem, quoniam ve- rum est, quod in actu est; ut possibile ambulare, quo- niam ambulat iam, et omnino possibile esse, quoniam iam est in actu, quod dicitur esse possibile: illud vero, quoniam actu esse posset; ut possibile ambulare, quo- niam ambulabit. in Et haec quidem in mobilibus solis est potestas, illa vero et immobilibus. Utrunque vero verum est dicere, non impossibile esse ambulare vel esse, et quod iam ambulat et agit, et ambulativum. Hoc igitur possibile non est verum de necessario dicere simpliciter, alterum autem verum est. Quare quoniam partem universale sequitur, illud quod ex necessitate est, consequitur posse esse, sed non omne. Et est fortasse quidem principium, quod necessarium est, et quod non necessarium est, omnium vel esse, vel non esse: et oportet. alia, veluti horum consequentia, considerare Manifestum est autem ex his quae dicta sunt, quod id quod ex necessitate est, secundum actum est: quare si priora sunt sempiterna, et quae actu sunt potestate priora sunt. ^ Et haec quidem sine potestate actus sunt, ut primae sub- stantiae: alia vero cum potestate, quae natura quidem priora sunt, tempore vero posteriora. Alia vero num- quam actus sunt, sed potestates tantum. scitur, dicens: possibile enim non uno modo dicitur, sed duobus. Et uno quidem modo dicitur possibile eo quod verum est ut in actu, idest ut actualiter est; ut, possibile est ambulare, quando ambulat iam: et omnino, idest uni- versaliter possibile est esse, quoniam est actu iam quod possibile dicitur. Secundo modo autem possibile dicitur aliquid non ea ratione quia est actualiter, sed quia forsitan aget, idest quia potest agere; ut possibile est ambulare, quoniam ambulabit. Ubi advertendum est quod ex divi- sione bimembri possibilis divisionem supra positam po- tentiae declaravit a posteriori. Possibile enim a potentia dicitur: sub primo siquidem membro possibilis innuit po- tentias aequivoce; sub secundo autem potentias univoce, activas scilicet et passivas. Intendebat ergo quod quia possibile dupliciter dicitur, quod etiam potestas duplex est. Declaravit autem potestates aequivocas ex uno earum membro tantum, scilicet ex his quae dicuntur possibilia quia sunt, quia hoc sat erat suo proposito. 3. Deinde cum dicit: Et baec quidem etc., assignat diffe- rentiam inter utranque potentiam, et ait quod potentia haec ultimo dicta physica, est in solis illis rebus, quae sunt mobiles ; illa autem est et in rebus mobilibus et immobilibus. Possibile siquidem a potentia dictum eo quod possit agere, non tamen agit, inveniri non potest absque mutabilitate eius, quod sic posse dicitur. Si enim nunc potest agere et non agit,si agere debet, oportet quod mutetur de otio ad operationem. Id autem quod possi- bile dicitur eo quod est, nullam mutabilitatem exigit in eo quod sic possibile dicitur. Esse namque in actu, quod talem possibilitatem fundat, invenitur et in rebus neces- sariis, et in immutabilibus, et in rebus mobilibus. Possi- bile ergo hoc, quod logicum vocatur, communius est illo quod physicum appellari solet. ' 118 4. Deinde subdit convenientiam inter utrunque possi- bile, dicens quod in utrisque potestatibus et possibilibus verum est non impossibile esse, scilicet, ipsum ambulare, quod iam actu ambulat seu agit, et quod iam ambulabile est; idest, in hoc conveniunt quod, sive dicatur possibile ex PERI HERMENEIAS LIB. II CONSEQUENTIAE ENUNCIATIONUM MODALIUM SECUNDUM QUATUOR ORDINES ALIO CONVENIENTI SITU AB ARISTOTELE POSITAE ET ORDINATAE: Primus Ordo eo * Cf. lect. praec. n. 5. quod actu est, sive ex eo quod potest esse, de utroque verificatur non impossibile; et consequenter ne- cessario verificatur possibile, quoniam ad non impossibile sequitur possibile. Hoc est secundum genus possibilis, re- spectu cuius Aristoteles supra dixit: Et primum quidem * etc., in quo non invenitur via ad utrunque oppositorum, hoc, inquam, est possibile quod iam actu est. Quod enim tali ratione possibile dicitur, iam determinatum est ex eo quod actu esse suppositum est. Non ergo possibile omne ad utrunque possibile est, sive loquamur de possibili phy- sice, sive logice. 5. Deinde cum dicit : Sic igitur possibile etc., applicat de- terminatam veritatem ad propositum. Et primo, conclu- dendo ex dictis, declarat habitudinem utriusque possibilis ad necessarium, dicens quod hoc ergo possibile, scilicet physicum quod est in solis mobilibus, non est verum dicere Necesse est esse Non possibile est non esse Non contingens est non esse Impossibile est non esse Tertius Ordo Non. necesse est esse Possibile est non esse Contingens est non esse Non impossibile est non esse Secundus Ordo Necesse est non esse Non possibile est esse Non contingens est esse Impossibile est esse Quartus Ordo Non necesse est non esse Possibile est esse Contingens est esse Non impossibile est esse Vides autem hic nihil immutatum, nisi quod neces- sariae quae ultimum locum tenebant, primum sortitae sunt. Quod vero dixit fortasse, non dubitantis, sed absque determinata ratione rem proponentis est. et praedicare de necessario simpliciter: quia quod sim- pliciter necessarium est, non potest aliter esse. Possibile autem physicum potest sic et aliter esse, ut dictum est. Addit autem ly simpliciter, quoniam necessarium est mul- tiplex. Quoddam enim est ad bene esse, quoddam ex suppositione: de quibus non est nostrum tractare, sed solummodo id insinuare. Quod ut praeservaret se ab illis modis necessarii qui non perfecte et omnino habent ne- cessarii rationem , apposuit ly simpliciter. De tali enim necessario possibile physicum non verificatur. Alterum autem possibile logicum, quod in rebus immobilibus inve- nitur, verum est de illo enunciare, quoniam nihil neces- * c * Lect. praeced. a Cf. lect. praec. n. I. * Num. seq. sitatis adimit. Et per hoc solvitur ratio inducta * ad par- tem negativam quaestionis. Peccabat siquidem in hoc, -quod ex necessario inferebat possibile ad utrunque quod convertitur in oppositam qualitatem. 6. Deinde respondet quaestioni formaliter intendens quod affirmativa pars * quaestionis tenenda sit, quod sci- licet ad necessarium sequitur possibile; et assignat cau- sam. Quia ad partem subiectivam sequitur constructive suum totum universale; sed necessarium est pars subie- ctiva possibilis: quia possibile dividitur in logicum et physicum, et sub logico comprehenditur necessarium ; ergo ad necessarium sequitur possibile. Unde dicit: Quare, quoniam partem, scilicet subiectivam, suum totum univer- sale sequitur, illud quod ex necessitate est, idest necessa- rium, tamquam partem subiectivam, consequitur posse esse, idest possibile, tamquam totum universale. Sed mon omnino, idest sed non ita quod omnis species possibilis sequatur; sicut ad hominem sequitur animal, sed non omnino, idest non secundum omnes suas partes subiecti- vas sequitur ad hominem: non enim valet: est homo, ergo est animal irrationale. Et per hoc confirmata ratione ad- ducta ad partem affirmativam, expressius solvit rationem adductam ad partem negativam, quae peccabat secundum fallaciam consequentis, inferens ex necessario possibile, descendendo ad unam possibilis speciem, ut de se patet. 7. Deinde cum dicit: Et est fortasse quidem etc., ordinat easdem modalium consequentias alio situ, praeponendo necessarium omnibus aliis modis. Et circa hoc duo facit: primo, proponit quod intendit; secundo, assignat causam dicti ordinis; ibi: Manifestum est autem* etc. Dicit ergo: Et est fortasse principium omnium enunciationum modalium vel esse vel non esse, idest, affirmativarum vel negativarum, necessa- rium et non necessarium. Et oportet considerare alia, sci- licet, possibile contingere et impossibile esse, sicut borum, scilicet, necessarii et non necessarii, consequentia, hoc modo: 8. Deinde cum dicit: Manifestum est autem. etc., in- tendit assignare causam dicti ordinis. Et primo, assignat causam, quare praeposuerit necessarium possibili tali ra- tione. Sempiternum est prius temporali; sed necessarium dicit sempiternitatem (quia dicit esse in actu, excludendo omnem mutabilitatem, et consequenter temporalitatem , quae sine motu non est imaginabilis), possibile autem dicit temporalitatem (quia non excludit quin possit esse et non esse); ergo necesse merito prius ponitur quam possibile. Unde dicit, proponendo minorem: Manifestum est autem ex bis quae dicta sunt etc., tractando de necessario: quoniam id quod ex necessitate est, secundum actum est totaliter, scilicet quia omnem excludit mutabilitatem et potentiam ad oppositum: si enim mutari posset in oppo- situm aliquo modo, iam non esset necessarium. - Deinde subdit maiorem per modum antecedentis conditionalis : Quare si priora sunt sempiterna temporalibus etc. - Ultimo ponit conclusionem: et quae actu sunt omnino, scilicet necessaria, priora sunt potestate, idest possibilibus, quae omnino actu esse non ponunt, licet compatiantur. 9. Deinde cum dicit: Et bae quidem etc., assignat cau- sam totius ordinis a se inter modales statuti, tali ratione. Universi triplex est gradus. Quaedam sunt actu sine pote- illae state, idest sine admixta potentia, ut primae substantiae, - non quas in praesenti diximus primas, eo quod principaliter et maxime substent, sed illae quae sunt pri- mae, quia omnium rerum sunt causae, Intelligentiae sci- licet. - Alia sunt actu cum possibilitate, ut omnia mobi- lia, quae secundum id quod habent de actu sunt priora natura seipsis secundum id quod habent de potentia, li- cet e contra sit, aspiciendo ordinem temporis. Sunt enim secundum id quod habent de potentia priora tempore seipsis secundum id quod habent de actu. Verbi gratia, Socrates prius secundum tempus poterat esse philoso- phus, deinde fuit actualiter philosophus. Potentia ergo praecedit actum secundum ordinem temporis in Socrate, ordine autem naturae, perfectionis et dignitatis e con- verso contingit. Prior enim secundum dignitatem, idest dignior et perfectior habebatur Socrates cum philosophus actualiter erat, quam cum philosophus esse poterat. Prae- posterus est igitur ordo potentiae et actus in unomet, utroque ordine, scilicet, naturae et temporis attento, - Alia vero nunquam sunt actu sed potestate tantum, ut motus, tempus, infinita divisio magnitudinis, et infinita augmenta- tio numeri. Haec enim, ut IX Metapbys. dicitur, nunquam exeunt in actum, quoniam eorum rationi repugnat. Nun- quam enim aliquid horum ita est quin aliquid eius ex- pectetur, et consequenter nunquam esse potest nisi in po- tentia. Sed de his alio tractandum est loco. 9. Nunc haec ideo dicta sint ut, inspecto ordine uni- versi, appareat quod illum imitati sumus in nostro ordi- CAP. XIII, LECT. XII ne. Posuimus siquidem primo necessarium, quod sonat actu esse sine potestate seu mutabilitate, imitando primum gradum universi. - Locavimus secundo loco possibile et contingens, quorum utrunque sonat actum cum possibi- litate, et sic servatur conformitas ad secundum gradum universi. - Praeposuimus autem possibile et non contin- gens, quia possibile respicit actum , contingens autem secundum vim nominis respicit defectum causae, qui ad potentiam pertinet: defectus enim potentiam sequitur; et ex hoc conforme est secundae parti universi, in qua actus est prior potentia secundum naturam, licet non secundum tempus.- Ultimum autem locum impossibili reservavimus, eo quod sonat nunquam fore, sicut et ultima universi pars dicta est illa, quae nunquam actu est. Pulcherrimus igitur ordo statutus est, quando divinus est observatus. IO. Quia autem suppositae modalium consequentiae nil aliud sunt quam aequipollentiae earum, quae ob va- rium negationis situm, qualitatem, vel quantitatem, vel utranque mutantis, fiunt; ideo ad completam notitiam consequentium se modalium, de earum qualitate et quan- titate pauca admodum necessaria dicenda sunt. Quoniam igitur natura totius ex partium naturis consurgit, scien- dum est quod subiectum enunciationis modalis et dicit esse vel non esse, et est dictum unicum, et continet in se subiectum dicti; praedicatum autem modalis enuncia- tionis, modus scilicet, et totale praedicatum est ( quia explicite vel implicite verbum continet, quod est semper nota eorum quae de altero praedicantur: propter quod Aristoteles dixit quod modus est ipsa appositio), et conti- net in se vim distributivam secundum partes temporis. Necessarium enim et impossibile distribuunt in omne tem- pus vel simpliciter vel tale; possibile autem et contingens pro aliquo tempore in communi. 11. Nascitur autem ex his quinque conditionibus du- plex in qualibet modali qualitas, et triplex quantitas. - Ex eo enim quod tam subiectum quam praedicatum moda- lis verbum in se habet, duplex qualitas fit, quarum altera vocatur qualitas dicti, altera qualitas modi. Unde et supra dictum est* aliquam esse: affirmativam de modo et non de dicto, et e converso. - Ex eo vero quod subiectum modalis continet in se subiectum dicti, una quantitas consurgit, quae vocatur quantitas subiecti dicti: et haec distinguitur in universalem, particularem et singularem, Sicut et quàántitas illarum de inesse. Possumus enim di- cere, Socratem, quemdam hominem, vel omnem ho- minem, vel nullum hominem, possibile est currere. - Ex eo autem quod subiectum unius modalis dictum unum * Ed. c: scilicet omne dictum cu- tusque E isttus modalis re , est universa- lis, scilicet di- ctum . est, consurgit alia quantitas, vocata quantitas dicti; et haec unica est singularitas: secundum * omne enim di- ctum cuiusque modalis singulare est istius universalis, scilicet dictum. Quod ex eo liquet quod cum dicimus, hominem esse album est possibile, exponitur sic, hoc dictum, hominem esse album, est possibile. Hoc dictum autem singulare est, sicut et, hic homo. Propterea et dici- tur quod omnis modalis est singularis quoad dictum, licet quoad subiectum dicti sit universalis vel particularis. - Ex eo autem quod praedicatum modalis, modus scilicet, vim distributivam habet, alia quantitas consurgit vocata quan- titas modi seu modalis; et haec distinguitur in universa- lem et particularem. 12. Ubi diligenter: duo attendenda sunt. Primum est quod hoc est singulare in modalibus, quod praedicatum simpliciter quantificat propositionem modalem, sicut et simpliciter qualificat. Sicut enim illa est simpliciter affir- mativa, in qua modus affirmatur, et illa negativa, in qua modus negatur; ita illa est simpliciter universalis cuius modus est universalis, et illa particularis cuius modus est particularis. Et hoc quia modalis modi naturam sequitur. 119 Secundum attendendum (quod est causa istius primi ) est, quod praedicatum modalis, scilicet modus, non habet solam habitudinem praedicati respectu sui subiecti, sci- licet esse et non esse, sed habitudinem syncategorema- tis distributivi, sed non secundum quantitatem partium subiectivarum ipsius subiecti, sed secundum quantitatem partium temporis eiusdem. Et merito. Sicut enim quia subiecti enunciationis de inesse propria quantitas est pe- nes divisionem vel indivisionem ipsius subiecti (quia est nomen quod significat per modum substantiae, cuius quantitas est per divisionem continui: ideo signum quan- tificans in illis distribuit secundum partes subiectivas), ita quia subiecti enunciationis modalis propria quantitas est tempus (quia est verbum quod significat per modum motus, cuius propria quantitas est tempus), ideo modus quantificans distribuit ipsum suum subiectum, scilicet, esse vel non esse, secundum partes temporis. Unde subtiliter inspicienti apparebit quod quantitas ista modalis proprii subiecti modalis enunciationis quantitas est, scilicet, ipsius esse vel non esse. Ita quod illa modalis est simpliciter universalis, cuius proprium subiectum distribuitur pro omni tempore: vel simpliciter, ut, hominem esse animal est necessarium vel impossibile; vel accepto, ut, hominem currere hodie, vel, dum currit, est necessarium vel im- possibile. Illa vero est particularis, in qua non pro omni, sed aliquo tempore distributio fit in communi tantum; ut, hominem esse animal, est possibile vel contingens. Est ergo et ista modalis quantitas subiecti sui passio (sicut et universaliter quantitas se tenet ex parte materiae), sed de- rivatur a modo, non in quantum praedicatum est (quod, ut sic, tenetur formaliter), sed in quantum syncategorematis officio fungitur, quod habet ex eo quod proprie modus est. 13. Sunt igitur modalium (de propria earum quan- titate loquendo) aliae universales affirmativae, ut illae de necessario, quia distribuunt ad semper esse; aliae univer- sales negativae, ut illae de impossibili, quia distribuunt ad nunquam esse; aliae particulares affirmativae, ut illae de possibili et contingenti, quia distribuunt utrunque ad aliquando esse; aliae particulares negativae, ut illae de non necesse et non impossibili, quia distribuunt ad ali- quando non esse:sicut in illis de inesse, omnis, nullus, quidam, non omnis, non nullus, similem faciunt diversi- tatem. Et quia, ut dictum est, haec quantitas modalium est inquantum modales sunt, et de his, inquantum huiusmodi, praesens tractatus fit ab Aristotele; idcirco aequipollentiae, seu consequentiae earum, ordinatae sunt negationis vario situ, quemadmodum aequipollentiae il- larum de inesse: ut scilicet, negatio praeposita modo faciat aequipollere suae contradictoriae; negatio autem modo postposita, posita autem dicti verbo, suae aequipollere contrariae facit; praeposita vero et postposita suae subal- ternae, ut videre potes in consequentiarum figura ultimo ab Aristotele formata. In qua, tali praeformata oppositio- num figura, clare videbis omnes se mutuo consequentes, secundum alteram trium regularum aequipollere, et con- sequenter, totum primum ordinem secundo contrarium, tertio contradictorium, quarto vero subalternum. Necesse esse o qd Ε S s E ὦ ri Possibile esse Impossibile - e Contrariae - eo E δα ES x ο - x9 9 ? . [d x Se, ἢ ᾿ς 6 Subcontrariae - esse uU g& z E $ B E Contingens non essc vtt 120 PERI HERMENEIAS LIB. II LECTIO DECIMATERTIA (Cann. CargTANI lect. xi) CONTRARIETAS IN ANIMI OPINIONIBUS CONSTITUITUR EX ALIQUA VERI FALSIQUE OPPOSITIONE. Πότερον δὲ ἐναντία ἐστὶν ἡ κατάφασις τῇ ἀποφάσει ἢ ἡ κατάφασις τῇ χαταφάσει, καὶ ὁ λόγος τῷ λόγῳ; ὁ λέγων ὅτι πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῷ οὐδεὶς ἄνθρω- πος δίκαιος ἢ τὸ πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῷ πᾶς ἄν- θρωπος ἄδικος, οἷον ἔστι Καλλίας δίκαιος, οὐχ ἔστι Καλλίας δίκαιος, Καλλίας ἄδιχός ἐστι" ποτέρα δὴ Εἰ ἐναντία τούτων ; γὰρ τὰ μὲν ἐν τῇ φωνῇ ἀχολουθεῖ τοῖς ἐν τῇ δια- νοίᾳ, ἐκεῖ δὲ ἐναντία δόξα ἡ τοῦ ἐναντίου, οἷον ὅτι πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος τῇ πᾶς ἄνθρωπος ἄδικος, καὶ ἐπὶ τῶν ἐν τῇ φωνῇ καταφάσεων ἀνάγχη ὁμοίως ἔχειν. Εἰ δὲ ped ἐχεῖ ἡ τοῦ ἐναντίου δόξα ἐναντία ἐστίν, οὐδὲ ἡ κατάφασις τῇ καταφάσει ἔσται ἐναν- vla, ἀλλ᾽ ἡ εἰρημένη ἀπόφασις. Ὥστε σχεπτέον ποία δόξα ἀληθὴς ψευδεῖ δόξη ἐναντία. πότερον ἡ τῆς ἀποφάσεος ἢ ἡ τὸ ἐναντίον εἶναι δοξάζουσα. Λέγω δὲ ὧδε. Ἔστι τις δόξα ἀληθὴς τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγα- θόν, ἄλλη δὲ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν ψευδής, ἑτέρα δὲ ὅτι χακόν. Ποτέρα δὴ τούτων ἐναντία τῇ ἀληθεῖ; xal εἰ ἔστι μία, x40 ' ὁποτέραν ἡ ἐναντία: μὲν δὴ τούτῳ οἴεσθαι τὰς ἐναντίας δόξας ὡρίσθαι, τῷ τῶν ἐναντίων εἶναι, ψεῦδος" τοῦ γὰρ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθὸν καὶ τοῦ καχοῦ ὅτι κακὸν ἡ αὐτὴ ἴσως καὶ ἀληθὴς ἔσται εἴτε πλείους εἴτε μία ἐστίν. ᾿Εναντία δὲ ταῦτα. ÀAXA' οὐ τῷ ἐναντίων εἶναι ἐναντία, ἀλλὰ μᾶλλον τῷ ἐναντίως. Εἰ δὴ ἔστι μὲν τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἐστὶν ἀγαθὸν δόξα, ἄλλη δ᾽ ὅτι οὐχ ἀγαθόν, ἔστι δὲ ἄλλο τι ὃ οὐχ ὑπάρχει οὐδ᾽ οἷόντε ὑπάρξαι, τῶν μὲν δὴ ἄλλων οὐδεμίαν θετέον, οὔτε ὅσαι ὑπάρχειν τὸ μιὴ ὑπάρχον δοξαάζου- σιν, οὔθ᾽ ὅσαι μὴ ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχον (ἄπειροι γὰρ ἀμφότεραι, καὶ ὅσαι ὑπάρχειν δοξάζουσι τὸ μὴ ὑπάρ- yov, καὶ ὅσαι μὴ ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχον); SEN ene ostquam determinatum est de enunciatione se- (Q5) (oy cundum quod diversificatur tam ex additione facta ad terminos, quam ad compositionem S. Thomas. * * * Num. 5. Num. 8. Lect. seq. J7 eius, hic secundum divisionem a s. Thoma in principio huius Secundi factam, intendit Ari- stoteles tractare quandam quaestionem circa oppositiones enunciationum provenientes ex eo quod additur aliquid sim- plici enunciationi. Et circa hoc quatuor facit: primo, movet quaestionem; secundo, declarat quod haec quaestio depen- det ab una alia quaestione praetractanda; ibi: Nam si ea, quae sunt in voce * etc.; tertio, determinat illam aliam quaestio- nem; ibi: Nam arbitrari * etc.; quarto, redit ad responden- dum quaestioni primo motae; ibi: Quare si in opinione* etc. Quaestio quam movere intendit est: utrum affirmati- vae enunciationi contraria sit negatio eiusdem praedi- cati, an affirmatio de praedicato contrario seu privativo? Unde dicit: Utrum contraria est affirmatio. negationi. con- tradictoriae, scilicet, et universaliter oratio affirmativa ora- tioni negativae; ut, affirmativa oratio quae dicit, omnis bomo est iustus, illi contraria sit orationi negativae, nullus bomo est iustus, aut illi, omnis bomo est iniustus, quae est affirmativa de praedicato privativo? Et similiter ista affirmatio, Callias est iustus, est ne contraria illi contradi- ctoriae negationi, Callias non est iustus, aut illi, Callias est iniustus, quae est affirmativa de praedicato privativo? * Utrum autem contraria est affirmatio negationi, aut af- firmatio affirmationi et oratio orationi, quae dicit, quod omnis homo iustus est, ei quae est, nullus homo iustus est; aut, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis homo iniustus est; ut, Callias iustus est, Callias iustus non est, Callias iniustus est; utra harum contraria est? Nam s. a, quae suntin voce, sequuntur ea, quae sunt in intellectu, illic autem contraria est opinio contrarii , ut quod, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis homo iniustus est, et etiam in his, quae,sunt in voce, affirmationibus, necesse est similiter se se habere. Quod si neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affir- matio affirmationi contraria erit; sed ea quae dicta est negatio. Quare considerandum est quae opinio vera opinioni falsae contraria est, utrum negationis, an ea, quae contrarium esse opinatur. Dico autem hoc modo. Est quaedam opinatio vera boni, quod bonum est ;: alia vero, quod non bonum, est falsa; alia vero, quod ma- lum: utra harum contraria verae? et si est una, secun- dum quamnam contraria est? Nam arbitrari contrarias opiniones definiri, eo quod con- trariorum sunt, falsum est: boni enim, quod bonum est, et mali, quod malum est, eadem fortasse opinio est et vera, sive plures,sive una sit. Sunt autem ista contra- ria. Sed non eo quod contrariorum sint contraria :sunt sed magis eo quod contrarie. Si ergo est boni quidem, quod est bonum, opinio, alia au- tem quod non est bonum: est vero aliquid aliud quod non est, neque potest esse: aliarum quidem nulia po- nenda est, neque quaecunque esse, quod non est, opi- nantur, neque quaecunque non esse quod est (infinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non - est, et quae non esse quod est). 2. Ad evidentiam tituli huius quaestionis, quia hacte- nus indiscusse ab aliis est relictus, considerare oportet quod cum in enunciatione sint duo, scilicet ipsa enunciatio seu significatio et modus enunciandi seu significandi, du- plex inter enunciationes fieri potest oppositio, una ratione ipsius enunciationis, altera ratione modi enunciandi. Si modos enunciandi attendimus, duas species oppositionis in latitudine enunciationum inveniemus, contrarietatem scilicet et contradictionem. Divisae enim superius sunt enunciationes oppositae in contrarias et contradictorias. Contradictio inter enunciationes ratione modi enunciandi est quando idem praedicatur de eodem subiecto contradi- ctorio modo enunciandi; ut sicut unum contradictorium nil ponit, sed alterum tantum destruit, ita una enunciatio nil asserit, sed id tantum quod altera enunciabat destruit. Huiusmodi autem sunt omnes quae contradictoriae vo- cantur, scilicet, omnis bomo est iustus, non omnis bomo est iustus, Socrates est iustus, Socrates nom est iustus, ut de se patet. Et ex hoc provenit quod non possunt simul verae aut falsae esse, sicut nec duo contradictoria. Contrarietas vero inter enunciationes ratione modi enunciandi est quan- do idem praedicatur de eodem subiecto contrario modo enunciandi; ut sicut unum contrariorum ponit materiam sibi et reliquo communem in extrema distantia sub illo | genere, ut patet de albo et nigro, ita una enunciatio ponit * Y Cap. xiv. CAP. XIV, subiectum commune sibi et suae oppositae in extrema distantia sub illo praedicato. Huiusmodi quoque sunt omnes illae quae contrariae in figura appellantur, scili- cet, omnis bomo est iustus, omnis bomo non. est iustus. Hae enim faciunt subiectum, scilicet hominem, maxime distare sub iustitia, dum illa enunciat iustitiam inesse homini, non quocunque modo, sed universaliter; ista autem enun- ciat iustitiam abesse homini, non qualitercunque, sed uni- versaliter. Maior enim distantia esse non potest quam ea, quae est inter totam universitatem habere aliquid et nul- lum de universitate habere illud. Et ex hoc provenit quod non possunt esse simul verae, sicut nec contraria pos- sunt eidem simul inesse; et quod possunt esse simul falsae, sicut et contraria simul non inesse eidem possunt. * Ed. c: posita sunt. Si vero ipsam enunciationem sive eius significationem attendamus secundum unam tantum oppositionis speciem, in tota latitudine enunciationum reperiemus contrarieta- tem, scilicet secundum veritatem et falsitatem: quia dua- rum enunciationum significationes entia positiva * sunt, ac per hoc neque contradictorie neque privative opponi possunt, quia utriusque oppositionis alterum extremum est formaliter non ens. Et cum nec relative opponantur, ut clarum est, restat ut nonnisi contrarie opponi possunt. 3. Consistit autem ista contrarietas in hoc quod dua- rum enunciationum altera alteram non compatitur vel in veritate vel in falsitate, praesuppositis semper conditio- nibus contrariorum, scilicet quod fiant circa idem et in eodem tempore. Patere quoque potest talem oppositio- nem esse contrarietatem ex natura conceptionum animae componentis et dividentis, quarum singulae sunt enuncia- tiones. Conceptiones siquidem animae adaequatae nullo alio modo opponuntur conceptionibus inadaequatis nisi contrarie, et ipsae conceptiones inadaequatae, si se mutuo expellunt, contrariae quoque dicuntur. Unde verum et falsum, contrarie opponi probatur a s. Thoma in I parte, qu. xvii *. Sicut ergo hic, ita et in enunciationibus ipsae significationes adaequatae contrarie opponuntur inaede- quatis, idest verae falsis; et ipsae inadaequatae, idest fal- sae, contrarie quoque opponuntur inter se, si contingat quod se non compatiantur, salvis semper contrariorum conditionibus. Est igitur in enunciationibus duplex con- trarietas, una ratione modi, altera ratione significationis, et unica contradictio, scilicet ratione modi. Et, ut con- fusio vitetur, prima contrarietas vocetur contrarietas mo- dalis, secunda contrarietas formalis. Contradictio autem non ad confusionis vitationem quia unica est, sed ad pro- prietatis expressionem contradictio modalis vocari potest. Invenitur autem contrarietas formalis enunciationum inter omnes contradictorias, quia contradictoriarum altera al- teram semper excludit; et inter omnes contrarias moda- liter quoad veritatem, quia non possunt esse simul verae, licet non inveniatur inter omnes quoad falsitatem, quia possunt esse simul falsae. 4. Quia igitur Aristoteles in hac quaestione loquitur de contrafietate enunciationum quae se extendit ad con- trarias modaliter, et contradictorias, ut patet in principio et in fine quaestionis (in principio quidem, quia proponit utrasque contradictorias dicens: Affirmatio negationi etc.; et contrarias modaliter dicens: Ef oratio orationi etc., unde et exempla utrarunque statim subdit, ut patet in littera. In fine vero, quia ibi expresse quam conclusit esse con- trariam affirmativae universali verae dividit, in contrariam modaliter universalem negativam, scilicet, et contradicto- riam: quae divisio falsitate non careret, nisi conclusisset contrariam formaliter, ut de se patet), quia, inquam, sic accipit contrarietatem, ideo de contrarietate formali enun- ciationum quaestio intelligenda est. Et est quaestio valde subtilis, necessaria et adhuc nullo modo superius tacta. Opp. D. Tuowaz T. I. LECT. XIII 121 Est igitur titulus. quaestionis; utrum affirmativae ve- rae contraria formaliter sit negativa falsa eiusdem prae- dicati, aut affirmativa falsa de praedicato privativo, vel contrario? Et sic patet quis sit sensus tituli, et quare non movet quaestionem de quacunque alia oppositione enun- ciationum (quia scilicet nulla alia in eis formaliter inve- nitur), et quod accipit contrarietatem proprie et strictis- sime, licet talis contrarietas inveniatur inter contradicto- rias modaliter et contrarias modaliter. Ὁ Dictum vero fuit a s. Thoma * provenire hanc dubi- tationem ex eo quod additur aliquid simplici enunciationi, quia si tantum simplices, idest, de secundo adiacente enunciationes attendantur, non habet haec quaestio radi- cem. Quia autem simplici enunciationi, idest subiecto et verbo substantivo, additur aliquid, scilicet práedicatum, nascitur dubitatio circa oppositionem, an illud additum' in contrariis debeat esse illudmet praedicatum, negatione apposita verbo, an debeat esse praedicatum contrarium seu privativum, absque negatione praeposita verbo. 5. Deinde cum dicit: Nam siea etc., declarat unde sumenda sit decisio huius quaestionis. Et duo facit: quia primo declarat quod haec quaestio dependet ex una alia quaestione, ex illa scilicet: utrum opinio, idest conceptio animae, in secunda operatione intellectus, vera, contraria sit opinioni falsae negativae eiusdem praedicati, an falsae afürmativae contrarii sive privativi. Et assignat causam, quare illa quaestio dependet ex ista, quia scilicet enun- ciationes vocales sequuntur mentales, ut effectus adae- quati causas proprias, et ut significata signa * adaequata, et consequenter similis est in hoc utraque natura. Unde inchoans ab hac causa ait: Nam si ea quae sunt in voce sequuntur ed, quae sunt in anima, ut dictum est in prin- cipio I libri, et illic, idest in anima, opinio contrarii praedicati circa idem subiectum est contraria illi alteri, quae affirmat reliquum contrarium de eodem (cuiusmodi sunt istae mentales enunciationes, omnis bomo est iustus , omnis bomo est iniustus); si ita inquam est, etiam et in his affrmationibus quae sunt in voce, idest vocaliter sum- ptis, necesse est similiter se habere, ut scilicet sint con- trariae duae affirmativae de eodem subiecto et praedicatis contrariis. Quod si neque illic, idest in anima, opinatio contrarii praedicati, contrarietatem inter mentales enun- ciationes constituit, nec affirmatio vocalis affirmationi vo- cali contraria erit de contrario praedicato, sed magis affir- mationi contraria erit negatio eiusdem praedicati. 6. Dependet ergo mota quaestio ex ista alia sicut effe- ctus ex causa. Propterea et concludendo addit secundum, quod scilicet de hac quaestione prius tractandum est, ut ex causa cognita effectus innotescat dicens: Quare conside- randum est, opinio vera cui opinioni falsae contraria est: utrum negationi falsae am certe ei affirmationi falsae, quae contra- rium esse opinatur. Et ut exemplariter proponatur, dico hoc modo: Sunt tres opiniones de bono, puta vita: quae- dam enim est ipsius boni opinio vera, quoniam bonum est, puta, quod vita sit bona; alia vero falsa negativa, scilicet, quoniam bonum non est, puta, quod vita non sit bona; alia item falsa affirmativa contrarii, scilicet, quoniam malum est, puta, quod vita sit mala. Quaeritur ergo quae harum falsarum contraria est verae? 7. Quod autem subdidit: Et si est una, secundum quam contraria est, tripliciter legi potest. Primo, dubitative, ut Sit pars quaestionis; et tunc est sensus: quaeritur quae harum falsarum contraria est verae: et simul quaeritur, si est tantum una harum falsarum secundum quam fiat contraria ipsi verae: quia cum unum uni sit contrarium, ut dicitur in X Metaphysicae, quaerendo quae harum sit contraria, quaeremus etiam an una earum sit contraria. - Alio modo, potest legi adversative, ut sit sensus: quae- 16 * * Supra lect. 1, n. I. * Ed. c: singula. 122 PERI HERMENEIAS LIB. II ritur quae harum sit contraria; quamquam sciamus quod non utraque sed una earum est secundum quam fit con- trarietas. - Tertio modo, potest legi dividendo hanc par- ticulam, Et si est una, ab illa sequenti, secundum quam contraria est; et tunc prima pars expressive, secunda vero Boethius. dubitative legitur; et est sensus: quaeritur quae harum falsarum contraria est verae, non solum si istae duae falsae inter se differunt in consequendo, sed etiam si utraque est una, idest alteri indivisibiliter unita, quaeritur secundum quam fit contrarietas. Et hoc modo exponit Boethius, dicens quod Aristoteles apposuit haec verba propter contraria immediata, in quibus non differt con- trarium a privativo. Inter contraria enim mediata et im- mediata haec est differentia, quod immediatis a prwativo contrarium non infertur. Non enim valet, corpus colorabile est non album, ergo est nigrum: potest enim esse rubrum. In immediatis autem valet; verbi gratia: amimal est mon sanum, ergo infirmum ; numerus est non par, ergo impar. Voluit ergo Aristoteles exprimere quod nunc, cum quae- rimus quae harum falsarum, scilicet negativae et affirma- tivae contrarii, sit contraria affirmativae verae, quaerimus universaliter sive illae duae falsae indivisibiliter se sequan- tur, sive non. 8. Deinde cum dicit: Nam arbitrari, prosequitur hanc secundam quaestionem. Et circa hoc quatuor facit. Primo, declarat quod contrarietas opinionum non attenditur penes contrarietatem materiae, circa quam versantur, sed potius penes oppositionem veri vel falsi; secundo, declarat quod non penes quaecunque opposita secundum veritatem et falsitatem est contrarietas opinionum; ibi: Si ergo boni etc.; tertio, determinat quod contrarietas opinionum attenditur penes per se primo opposita secundum veritatem et fal- sitatem tribus rationibus; ibi: Sed im quibus primo falla- cia etc.; quarto, declarat hanc determinationem inveniri in omnibus veram; ibi: Manifestum. est igitur etc. Dicit ergo proponens intentam conclusionem, quod falsum est arbitrari opiniones definiri seu determinari de- bere contrarias ex eo quod contrariorum obiectorum sunt. Et adducit ad hoc duplicem tationem. Prima est: opi- niones contrariae non sunt eadem opinio; sed contrario- rum eadem est fortasse opinio; ergo opiniones non sunt contrariae ex hoc quod contrariorum sunt. - Secunda est: opiniones contrariae non sunt simul verae; sed opiniones contrariorum, sive plures, sive una, sunt simul verae quandoque; ergo opiniones non sunt contrariae ex hoc quod contrariorum sunt.- Harum rationum, suppositis maioribus, ponit utriusque minoris declarationem simul, dicens: Boni enim, quoniam bonum est, et mali, quoniam malum est, eadem forlasse opinio est, quoad primam. Et subdit esse vera, sive plures sive una sit, quoad secun- dam. Utitur autem dubitativo adverbio et disiunctione, quia non est determinandi locus an contrariorum eadem sit opinio, et quia aliquo modo est eadem et aliquo modo non. Si enim loquamur de habituali opinione, sic eadem est; Si autem de actuali, sic non eadem est. Alia siqui- dem mentalis compositio actualiter fit, concipiendo bo- num esse bonum, et alia concipiendo malum esse malum, licet eodem habitu utrunque cognoscamus, illud per se primo, et hoc secundario, ut dicitur IX Metaphysicae. - Deinde subdit quod ista quae ad declarationem mino- rum sumpta sunt, scilicet bonum et malum, contraria sunt ac etiam contrarietate sumpta stricte in moralibus, per hoc congrua usi sumus declaratione. Ultimo in- ducit conclusionem. Sed non in eo quod contrariorum opiniones sunt, contrariae sunt, sed magis in eo quod contrariae, idest, sed potius censendae sunt opiniones contrariae ex eo quod contrarie adverbialiter, scilicet con- trario modo, idest vere et false enunciant. Et sic patet primum. 9. Si ergo boni etc. Quia dixerat quod contrarietas opi- nionum accipitur secundum oppositionem veritatis et fal- sitatis earum, declarat modo quod non quaecunque se- cundum veritatem et falsitatem oppositae opiniones sunt contrariae, tali ratione. De bono, puta, de iustitia, quatuor possunt opiniones haberi, scilicet quod iustitia est bona, et quod non est bona, et quod est fugibilis, et quod est non appetibilis. Quarum prima est vera, reliquae sunt falsae. Inter quas haec est diversitas quod, prima negat idem praedicatum quod vera affirmabat ; [secunda affirmat aliquid aliud quod bono non inest; tertia negat id quod bono inest, non tamen illud quod vera affirmabat. Tunc sic. Si omnes opiniones secundum veritatem et falsita- tem sunt contrariae, tunc uni, scilicet verae opinioni non solum multa sunt contraria, sed etiam infinita: quod est impossibile, quia unum uni est contrarium. Tenet con- sequentia, quia possunt infinitae imaginari opiniones fal- sae de una re, similes ultimis falsis opinionibus adductis, affirmantes, scilicet ea quae non insunt illi, et negantes ea quae illi quocunque modo coniuncta sunt: utraque namque indeterminata esse et absque numero constat. Possumus* enim opinari quod iustitia est quantitas, quod est relatio, quod est hoc et illud; et similiter opinari quod iustitia non sit qualitas, non sit appetibilis, non sit ha- bitus. Unde ex supradictis in propositione quaestionis, inferens pluralitatem falsarum contra unam veram, ait: Si ergo est opinatio vera boni, puta iustitiae, quoniam est bonum; et si est etiam falsa opinatio negans idem, scili- cet, quoniam mon est quid bonum; est vero et tertia opi- natio falsa quoque, affirmans aliquid aliud inesse illi, quod non inest nec inesse potest, puta, quod iustitia sit fugi- bilis, quod sit illicita; et hinc intelligitur quarta falsa quoque, quae scilicet negat aliquid aliud ab eo quod vera opinio affirmat inesse iustitiae, quod tamen inest, ut puta quod non sit qualitas, quod non sit virtus; si ita inquam est, nulla aliarum falsarum ponenda est contraria opinioni verae. Et exponens quid demonstret per ly aliarum, sub- dit: Neque quaecumque opinio opinatur esse quod mom est, ut tertii ordinis opiniones faciunt: meque quaecumque opi- Et nio opinatur non. esse quod est, ut quarti ordinis opiniones significant. causam subdit: Infimitae enim utraeque sunt, el quae esse opinantur quod mom est, el quae mon esse quod est, ut supra declaratum fuit. Non ergo quaecun- que opiniones oppositae secundum veritatem et falsita- tem contrariae sunt. Et sic patet secundum. d. c et 1557: po ssum CAP. XIV, LECT. XIV LECTIO DECIMAQUARTA (Cann. CarkrANI lect. xi1) ILLA VERI FALSIQUE OPPOSITIO, QUAE OPINIONUM CONTRARIETATEM CONSTITUIT, EST OPPOSITIO SECUNDUM AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM EIUSDEM DE EODEM. ἀλλ᾽ ἐν ὅσαις ἐστὶν ἡ ἀπάτη. Αὐται δέ εἰσιν ἐξ ὧν αἱ - αἱ t , γενέσεις" ἐκ τῶν ἀντικειμένων δὲ αἱ γενέσεις, ὥστε χαὶ , ^ , * E ἀπάται. Ei οὖν τὸ ἀγαθὸν xal ἀγαθὸν xal οὐ χαχόν ἐστι; xad τὸ μὲν καθ᾽ ἑαυτό, τὸ δὲ χατὰ συμβεβηκός (συμβέ- βηκε γὰρ αὐτῷ οὐ καχῷ εἶναι), μᾶλλον δὲ ἑκάστου , * 123 Sed in quibuscunque fallacia est. Hae autem sunt ex his * Seq.c.xiv. ex quibus sunt generationes: ex oppositis vero genera- tiones sunt: quare etiam fallacia. Si ergo quod bonum est, et bonum, et non malum est; et ἀληθὴς ἡ καθ᾽ ἑαυτό, καὶ ψευδής, εἴπερ καὶ ἀληθής. Ἡ μὲν οὖν ὅτι οὐχ ἀγαθὸν τὸ ἀγαθὸν τοῦ καθ᾽ ἑαυτὸ ὑπάρχοντος, ψευδής, ἡ δὲ τοῦ ὅτι χακὸν τοῦ κατὰ συμβεβηκός. “Ὥστε μᾶλλον ἂν εἴη ψευδής τοῦ ἀγαθοῦ ἡ τῆς ἀποφάσεως, ἢ ἡ τοῦ ἐναντίου δόξα. Διέψευ- σται δὲ μάλιστα περὶ ἕκαστον ὁ τὴν ἐναντίαν ἔχων. δόξαν: τὰ γὰρ ἐναντία τῶν πλεῖστον διαφερόντων περὶ τὸ αὐτό. Εἰ οὖν ἐναντία μὲν τούτων ἡ ἑτέρα; ἐναντιωτέρα δὲ ἡ τῆς ἀποφάσεως, δῆλον ὅτι αὑτὴ ἂν εἴη ἐναντία. Ἢ δὲ τοῦ ὅτι κακὸν τὸ ἀγαθὸν συμ.- πεπλεγμένη ἐστί: xol γὰρ ὅτι οὐχ ἀγαθὸν ἀνάγχη ἴσως ὑπολαμβάνειν τὸν αὐτόν. hoc quidem secundum se, illud vero secundum ac- cidens (accidit enim ei non malum esse); magis autem in unoquoque vera est, quae secundum se est etiam fal- sa, est falsa siquidem et vera. Ergo ea quae est, quoniam non bonum quod bonum est, eius, quae secundum se est; eius, quae illa vero quae est, quoniam malum est, est secundum accidens. Quare magis erit falsa de bono ea, quae est negationis opinio, quam ea, quae est contrarii. Falsus autem est maxime circa singula, qui habet contrariam opinionem: contraria enim sunt eorum, quae plurimum circa idem differunt. Si igitur harum contraria est altera, magis vero negatio- nis est contraria; manifestum est quoniam haec erit contraria. Illa vero quae est, quoniam malum est, quod bonum est, implicita est. Etenim quoniam non bonum Ἔτι δέ, εἰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως δεῖ ἔχειν, καὶ ταύτῃ ἂν δόξειε καλῶς concava ἢ γὰρ πανταχοῦ τὸ τῆς ἀποφάσεως ἢ οὐδαμοῦ. Ὅσοις δὲ μή ἐστιν ἐναντία, περὶ τούτων ἔστι μὲν ψευδὴς ἡ τῇ ἀληθεῖ ἀντικειμένη, οἷον ὁ τὸν ἄνθρωπον οὐχ ἄνθρωπον οἰό- μενος ον Ei οὖν ἄλλαι αἱ τῆς ἀποφάσεως. αὗται ἐναντίαι. xal αἱ : Ἔτι ὁμοίως ἔχει ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθὸν καὶ ἡ τοῦ ^ , μὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐχ ἀγαθόν, xad πρὸς ταύταις ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθόν, καὶ ἡ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν. Τῇ οὖν τοῦ μηὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐχ ἁ αθὸν ἀληθεῖ οὔσῃ δόξῃ τίς ἂν εἴη ἡ ἐναντία ; οὐ γὰρ δ᾽ὴ ἡ λέγουσα ὅτι Xa dv ἅμα γὰρ ἄν ποτε εἴη ἀληθής, s? hail δὲ ἀληθὴς ἀληθεῖ ἐναντία. Ἔστι γάρ τι μὴ ἀγαθὸν χακόν, ὥστε ἐνδέχεται ἅμα ἀληθεῖς εἶναι. Οὐδ᾽ αὖ ἡ ὅτι οὐ κακόν: ἀληθὴς γὰρ καὶ αὕτη" ἅμα γὰρ καὶ ταῦτα ἂν εἴη. Λείπεται οὖν τῇ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι οὐχ ἀγαθὸν ἐναντία ἡ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν" ψευδὴς γὰρ αὕτη. Ὥστε χαὶ ἡ τοῦ ἀγα- θοῦ ὅτι οὐκ ἀγαθὸν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν. V Φανερὸν δὲ ὅτι οὐδὲν διοίσει οὐδ᾽ ἂν καθόλου τιθῶμεν τὴν κατάφασιν: ἡ γὰρ καθόλου ἀπόφασις ἐναντία ἔσται, οἷον τῇ δόξῃ τῇ Sobakoóon, ὅτι πᾶν ὃ ἂν dj ἀγαθὸν ἀγαθόν ἐστιν, ἡ ὅτι οὐδὲν τῶν ἀγαθῶν ἀγα- 0óv: Ἢ γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ ὅτι ἁ αθόν, εἰ χαθόλου τὸ ἀγαθόν, ἡ αὐτή ἐστι τῇ ὅτι ὃ ἂν ἡ ἀγαθὸν δοξαζούσῃ ὅτι ἀγαθόν" τοῦτο δὲ οὐδὲν διαφέρει τοῦ ὅτι πᾶν ὃ ἂν fj ἀγαθὸν ἀγαθόν ἐστι. 'Ομοίως $: xal ἐπὶ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ. “Ὥστε εἴπερ ἐπὶ δόξης οὕτως ἔχει; εἰσὶ δὲ αἱ ἐν τῇ φωνῇ καταφάσεις καὶ ἀποφάσεις σύμβολα τῶν ἐν τῇ ψυχῇ, δῇλον ὅτι χαὶ καταφάσει ἐναντία μὲν ἀπόφασις ἡ περὶ τοῦ αὐτοῦ χαθόλου, οἷον, τῇ ὅτι πᾶν ἀγαθὸν ἀγαθόν, ἢ ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ἀγαθός, ἡ ὅτι οὐθὲν ἢ οὐδείς, ἀντιφατικῶς $n ἢ οὐ πᾶν ἢ οὐ πᾶς. est, necesse est forte idem ipsum opinari. Amplius si etiam in aliis similiter oportet se habere, et hoc modo videbitur bene esse dictum. Aut enim ubique ea, quae est contradictionis, aut nusquam. Quibus vero non est contrarium , de his quidem est falsa ea, quae est verae opposita; ut qui hominem non putat esse ho- minem, falsus est. Si ergo hae contrariae sunt, etiam aliae quae sunt contradictiones. Amplius similiter se habet opinio boni, quoniam bonum est, et non boni, quoniam non bonum est. Et praeter has boni, quoniam non bonum est, et non boni quo- niam bonum est. Illi ergo quae est, non boni quoniam non bonum est; verae opinationi quaenam est contra- ria? non enim ea, quae dicit quoniam malum est: si- mul enim aliquando verae erunt. Nunquam autem vera verae est contraria: est enim quidquam non bonum malum. Quare contingit simul esse veras. At vero nec illa, quae est, quod non malum: vera enim et, haec: si- mul enim et haec erunt. Relinquitur ergo, ei, quae est non-bonum, quoniam non bonum est, contraria ea, quae est, non boni, quoniam bonum est. Falsa enim haec. Quare et ea, quae est boni, quoniam non bonum est, ei, quae est boni, quoniam est bonum. Manifestum est autem quoniam nihil interest nec si uni- versaliter ponamus affirmationem. Universalis enim ne- gatio contraria erit; ut opinioni, quae opinatur, quo- niam omne .quod est bonum, bonum est, ea quae est, quoniam nihil horum quae bona sunt, bonum est. Nam ea quae est boni quoniam bonum est, si universaliter sit bonum, eadem est ei quae opinatur, quod quidquid bonum est, quoniam bonum est. Hoc autem nihil dif- fert ab eo quod est, quod omne quod est bonum, bo- num est. Similiter autem et in non bono. Quare si in opinione sic se habet; sunt autem hae quae sunt in voce affirmationes et negationes notae eorum quae sunt in anima; manifestum est quoniam affirma- tioni contraria quidem negatio est, quae de eodem uni- versaliter; ut ei, quae est, quoniam omne bonum bo- num est, vel quoniam omnis homo bonus, ea quae est, quoniam nullum vel nullus: contradictorie autem quae est, quod non omne aut non omnis. 124 PERI HERMENEIAS LIB. II Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ ἀληθῇ ἀληθεῖ οὐχ ἐνδέχεται ἐναν- τίαν εἶναι οὔτε δόξαν οὔτε ἀπόφασιν. ᾿Εναντίαι μὲν γὰρ αἱ περὶ τὰ ἀντικειμενα περὶ ταῦτα δὲ ἐνδέχεται τὸν ἀληθεύειν αὐτόν: x s οὐχ ἐνδέχεται τὰ ἐναντία ὑπαάρχειντῷ αὐτῷ. uia subtili indagatione ostendit quod nec ma- teriae contrarietas, nec veri falsique qualis- τῷ hcunque oppositio contrarietatem opinionum ZA constituit, sed quod aliqua veri falsique oppo- 77 sitio id facit, ideo nunc determinare intendit qualis sit illa veri falsique oppositio, quae opinionum con- trarietatem constituit. Ex hoc enim directe quaestioni sa- tisfit. Et intendit quod sola oppositio opinionum secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem etc. con- stituit contrarietatem earum. Unde intendit probare istam conclusionem per quam ad quaesitum respondet: Opi- niones oppositae secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem sunt contrariae; et consequenter illae, quae sunt oppositae secundum aflirmationem contrario- rum praedicatorum de eodem, non sunt contrariae, quia Manifestum est autem, quoniam et veram verae non con- tingit esse contrariam, nec opinionem nec contradictio- nem. Contrariae enim, quae circa opposita sunt; circa eadem autem contingit verum dicere eumdem; simul autem non contingit eidem inesse contraria. et illi inter quos est primo fallacia, quia utrobique ter- mini sunt affirmatio et negatio. ἡ 4. Deinde cum dicit: Si ergo quod bonum est etc., in- tendit probare maiorem principalis rationis. Et quia iam declaravit quod ea, in quibus primo est fallacia, sunt affirmatio et negatio, ideo utitur, loco maioris probandae, scilicet, opiniones in quibus primo est fallacia, sunt contrariae, sua conclusione, scilicet, opiniones. opposi- tae secundum affirmationem et negationem eiusdem sunt contrariae. Aequivalere enim iam declaratum est. Fecit autem hoc consuetae brevitati studens, quoniam sic pro- cedendo, et probat maiorem, et respondet directe quae- stioni, et applicat ad propositum simul. Probat ergo loco maioris conclusionem principaliter intentam quaestionis, hanc, scilicet: Opiniones oppositae secundum affirma- sic affirmativa vera haberet duas contrarias, quod est impossibile. Unum enim uni est contrarium. 2. Probat autem istam conclusionem tribus rationi- bus. -Prima est: opiniones in quibus primo est fallacia sunt contrariae; opiniones oppositae secundum affirmatio- nem et negationem eiusdem de eodem sunt in quibus primo est fallacia; ergo opiniones oppositae secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem sunt con- trariae. - Sensus maioris est: opiniones quae primo ordine naturae sunt termini fallaciae, idest deceptionis seu erro- ris, sunt contrariae: sunt enim, cum quis fallitur seu errat, duo termini, scilicet a quo declinat, et ad quem labitur. - Huius rationis in littera primo ponitur maior, cum dici- tur: Sed in. quibus primo fallacia est ; adversative enim con- tinuans sermonem supra dictis, insinuavit non tot enume- ratas opiniones esse contrarias, sed eas in quibus primo fallacia est modo exposito. Deinde subdit probationem minoris talem: eadem proportionaliter sunt, ex quibus sunt generationes et ex quibus sunt fallaciae; sed genera- tiones sunt ex oppositis secundum affirmationem et nega- tionem; ergo et fallaciae sunt ex oppositis secundum affir- mationem et negationem. Quod erat assumptum in mi- nore. Unde ponens maiorem huius prosyllogismi, ait: Haec autem , scilicet fallacia, est ex bis, scilicet terminis, propor- tionaliter tamen, ex quibus sunt et generationes. Et subsumit minorem: Ex oppositis vero, scilicet secundum affirmatio- nem et negationem, et generationes fiunt. Et demum con- cludit: Quare etiam fallacia, scilicet, est ex oppositis secun- dum affirmationem et negationem eiusdem de eodem. 3. Ad evidentiam huius probationis scito quod idem faciunt in processu intellectus cognitio et fallacia seu error, quod in processu naturae generatio et corruptio. Sicut namque perfectiones naturales generationibus acqui- runtur, corruptionibus desinunt; ita cognitione perfectio- nes intellectuales acquiruntur, erroribus autem seu dece- ptionibus amittuntur. Et ideo, sicut tam generatio quam corruptio est inter affirmationem et negationem, ut pro- prios terminos, ut dicitur V Pbysic.; ita tam cogno- scere aliquid, quam falli circa illud, est inter affirma- tionem et negationem, ut proprios terminos: ita quod id ad quod primo attingit cognoscens aliquid in secunda operatione intellectus est veritatis affirmatio, et quod per se primo abiicitur est illius negatio. Et similiter quod per se primo perdit qui fallitur est veritatis affirmatio, et quod primo incurrit est veritatis negatio. Recte ergo dixit quod iidem sunt termini inter quos primo est generatio, tionem et negationem eiusdem sunt contrariae; et non illae, quae sunt oppositae secundum contrariorum affr- mationem de eodem. Et intendit talem rationem. Opi- nio vera et eius magis falsa sunt contrariae opiniones; 'oppositae secundum affirmationem et negationem sunt vera et eius magis falsa; ergo opiniones oppositae se- cundum affirmationem et negationem sunt contrariae. Maior probatur ex eo quod, quae plurimum distant circa idem sunt contraria; vera autem et eius magis falsa plurimum distant circa idem, ut patet. Minor vero proba- turex eo quod opposita secundum negationem eiusdem de eodem est per se falsa respectu suae affirmationis verae. Opinio autem per se falsa magis falsa est qua- cunque alia. Unumquodque enim quod est per se tale, magis tale est quolibet quod est per aliud tale. 5. Unde ad suprapositas opiniones in propositione quaestionis rediens, ut ex illis exemplariter clarius inten- tum ostendat, a probatione minoris inchoat tali modo. Sint quatuor opiniones, duae veraé, scilicet, bonum est bonum, bonum non est malum, et duae falsae, scilicet, bonum non est bonum, et, bonum est malum. Clarum est autem quod prima vera est ratione sui, secunda autem est vera secundum accidens, idest, ratione alterius, quia sci- licet non esse malum est coniunctum ipsi bono: ideo enim ista est vera, bonum non est malum, quia bonum est bonum, et non e contra; ergo prima quae est secundum se vera, ést magis vera quam sécunda: quia in uno- quoque genere quae secundum se est vera est magis vera. sunt, Illae autem duae falsae eodem modo censendae quod scilicet magis falsa est, quae secundum se est falsa. Unde quia prima earum, scilicet, bonum non est bonum, quae est negativa, est per se et non ratione al- terius falsa, relata ad illam affirmativam, bonum est bo- num; et secunda, scilicet, bonum est malum, quae est affirmativa contrarii, ad eamdem relata est falsa per acci- dens, idest ratione alterius (ista enim, scilicet, bonum est malum, non immediate falsificatur ab illa vera, scilicet bonum est bonum, sed mediante illa alia falsa, scilicet, bonum non est bonum); idcirco magis falsa respectu affir- mationis verae est negatio eiusdem quam affirmatio con- trarii. Quod erat assumptum in minore. 6. Unde rediens ad supra positas (ut dictum est) opi- niones, infert primas duas veras opiniones dicens: Si ergo quod bonum. est et bonum est et. mon. est malum; et hoc qui- dem, scilicet quod dicit prima opinio, est verum secun- dum se, idest ratione sui; illud vero, scilicet quod dicit CAP. XIV, ecunda opinio, est verum secundum accidens, quia acci: it, idest, coniunctum est ei, scilicet bono, malum non esse. In unoquoque autem ordine magis vera est illa quae secundum se est vera. Etiam igitur falsa magis est quae secundum se falsa est: siquidem et vera huius est natu- rae, ut declaratum est, quod scilicet magis vera est, quae secundum se est vera. Ergo illarum duarum opinionum falsarum in quaestione propositarum, scilicet, bonum non est bonum, et, bonum est malum, ea quae est dicens, quoniam non est bonum quod bonum est, idest negativa, scilicet, bonum non est bonum, est consistens falsa se- cundum se, idest, ratione sui continet in seipsa falsitatem; illa vero reliqua falsa opinio, quae est dicens, quoniam malum est, idest, affirmativa contraria, scilicet, bonum est malum, eius, quae est, idest, illius affirmationis di- jd. * Ed. e et CTS "ENT S. Thomas. TRENT ἀπ᾿ 557 1557: j centis, bonum est bonum, secundum accidens , idest, ra- tione alterius falsa est. Deinde subdit ipsam minorem: Quare erit magis falsa de bono, opinio negationis, quam contrarii. Deinde ponit ma- iorem dicens quod, semper magis falsus circa singula est ille qui babet contrariam opinionem, ac si dixisset, verae opinioni magis falsa-est contraria. Quod assumptum erat in maiore. Et eius probationem subdit, quia contrarium est de num?ro eorum. quae. circa idem. plurimum differunt. Nihil enim plus differt a vera opinione quam magis falsa circa illam *. 7. Ultimo directe applicat ad quaestionem dicens: Quod si (pro, quia) barum falsarum, scilicet, negationi eiusdem et affirmationis contrarii, altera est contraria ve- rae affirmationi, opinio vero contradictionis, idest, nega- tionis eiuslem de eodem, magis est contraria secundum falsitatem, idest, magis est falsa, manifestum est quoniam haec, scilicet opinio falsa negationis, erit contraria affir- mationi verae, et e contra. Illa vero opinio quae est di- cens, quoniam malum est quod bonum est, idest, affir- matio contrarii, non contraria sed implicita est, idest, sed implicans in se verae contrariam, scilicet, bonum non est bonum. Etenim necesse est ipsum opinantem affirmatio- nem contrarii opinari, quoniam idem de quo affirmat contrarium non est bonum. Oportet siquidem si quis opinatur quod vita est mala, quod opinetur quod vita non sit bona. Hoc enim necessario sequitur ad illud, et non e converso; et ideo affirmatio contrarii implicita di- citur. Negatio autem eiusdem de eodem implicita non est.- Et sic finitur prima ratio. . 8. Notandum est hic primo quod ista regula generalis tradita hic ab Aristotele de contrarietate opinionum, quod Scilicet contrariae opiniones sunt quae opponuntur se- cundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem, et in se et in assumptis ad eius probationem proposi- tionibus scrupulosa est. Unde multa hic insurgunt dubia.- Primum est quia cum oppositio secundum affirmationem et negationem non constituat contrarietatem sed contra- dictionem apud omnes philosophos, quomodo Aristoteles opiniones oppositas secundum affirmationem et negatio- nem ex hoc contrarias ponat. Augetur et dubitatio quia dixit quod ea in quibus primo est fallacia sunt contraria, et tamen subdit quod sunt oppositae sicut termini gene- rationis, quos constat contradictorie opponi. Nec dubita- tione caret quomodo sit verum id quod supra diximus ex intentione s. Thomae, quod nullae duae opiniones opponantur contradictorie; cum hic expresse dicitur ali- quas opponi secundum affirmatiónem et negationem. Dubium secundo insurgit circa id quod assumpsit, quod contraria cuiusque verae est per se falsa. Hoc enim non videtur verum. Nam contraria istius verae, Socrates est albus, est ista, Socrates non. est albus, secundum deter- minata; et tamen non est per se falsa. Sicut namque sua opposita affirmatio est per accidens vera, ita ista est LECT. XIV 125 per accidens falsa. Accidit enim isti enunciationi falsi- tas. Potest enim mutari in veram, quia est in materia contingenti. Dubium est tertio circa id quod dixit: Magis vero con- tradictionis est contraria. Ex hoc enim videtur velle quod utraque, scilicet, opinio negationis et contrarii, sit con- traria verae affirmationi; et consequenter vel uni duo po- nit contraria, vel non loquitur de contrarietate proprie sumpta: cuius oppositum supra ostendimus. 9. Ad evidentiam omnium, quae primo loco adducun- tur, sciendum quod opiniones seu conceptiones intelle- ctuales, in secunda operatione de quibus loquimur, pos- sunt tripliciter accipi: uno modo, secundum id quod sunt absolute; alio modo, secundum ea quae repraesentant absolute; tertio, secundum ea quae repraesentant, ut sunt in ipsis opinionibus. Primo membro omisso, quia non est praesentis speculationis, scito quod si accipiantur se- cundo modo secundum repraesentata, sic invenitur inter eas et contradictionis, et privationis, et contrarietatis op- positio. Ista siquidem mentalis enunciatio, Socrates est videns, secundum id quod repraesentat opponitur illi, So- crates non est videns, contradictorie; privative autem illi, Socrales est caecus; contrarie autem illi, Socrates est luscus ; si accipiantur secundum repraesentata. Ut enim dicitur ἴῃ Postpraedicamentis , non solum caecitas est privatio visus, sed etiam caecum esse est privatio huius quod est esse videntem, et sic de aliis. - Si vero accipiantur opi- niones tertio modo, scilicet, prout repraesentata per eas sunt in ipsis, sic nulla oppositio inter eas invenitur nisi contrarietas: quoniam sive opposita contradictorie sive privative sive contrarie repraesententur, ut sunt in opi- nionibus, illius tantum oppositionis capaces sunt, quae inter duo entia realia inveniri potest. Opiniones namque realia entia sunt. Regulare enim est quod quidquid con- venit alicui secundum esse quod habet in alio, secundum modum et naturam illius in quo est sibi convenit, et non secundum quod exigeret natura propria.Inter entia autem realia contrarietas sola formaliter reperitur. Taceo nunc de oppositione relativa. Opiniones ergo hoc modo sumptae, si oppositae sunt, contrarietatem sapiunt, sed non omnes proprie contrariae sunt, sed illae quae plurimum differunt circa idem veritate et falsitate. Has autem probavit Ari- stoteles esse opiniones affirmationis et negationis eiusdem de eodem. Istae igitur verae contrariae sunt. Reliquae vero per reductionem ad has contrariae dicuntur. IO. Ex his patet quid ad obiecta dicendum sit. Fate- mur enim quod affirmatio et negatio in seipsis contradi- ctionem constituunt; in opinionibus vero existentes con- trarietatem inter illas causant propter extremam distan- tiam, quam ponunt inter entia realia, opinionem scilicet veram et opinionem falsam circa idem. Stantque ista duo simul quod ea, in quibus primo est fallacia, sint opposita ut termini generationis, et tamen sint contraria utendo supradicta distinctione: sunt enim opposita contradictorie ut termini generationis secundum repraesentata ; sunt au- tem contraria, secundum quod habent in seipsis illa con- tradictoria. Unde plurimum differunt. - Liquet quoque ex hoc quod nulla est dissentio inter dicta Aristotelis et s. Thomae, quia opiniones aliquas opponi secundum affir- mationem et negationem verum esse confitemur, si ad repraesentata nos convertimus, ut hic dicitur. 1I. Tu autem qui perspicacioris ac provectioris in- genii es compos, hinc habeto quod inter ipsas opiniones oppositas quidam tantum motus est, eo quod de affr- mato in affirmatum mutatio fit: inter ipsas vero secundum repraesentata, similitudo quaedam generationis et corru- ptionis invenitur, dum inter affirmationem et negationem mutatio clauditur. Unde et fallacia sive error quandoque S. Thomas. RI ERIS 126 et motus et mutationis rationem habet diversa respiciendo, quando scilicet ex vera in per se falsam, vel e converso, PERI HERMENEIAS LIB. II Secundum autem dictum simpliciter verum est, quoniam quis mutat opinionem ; quandoque autem solam muta- tionem imitatur, quando scilicet absque praeopinata ve- ritate ipsam falsam offendit quis opinionem; quandoque vero motus undique rationem possidet, quando scilicet ex vera affirmatione in falsam circa idem contrarii affirmatio- nem transit. Quia tamen prima ut quis fallatur radix est oppositio affirmationis et negationis, merito ea in quibus primo est fallacia, sicut generationis terminos opponi dixit. 12. Ad dubium secundo loco adductum dico quod peccatur ibi secundum aequivocationem illius termini per se falsa, seu per se vera. Opinio enim et similiter enuncia- tio potest dici dupliciter per se vera seu falsa. Uno modo, in seipsa, sicut sunt omnes verae secundum illos modos perseitatis qui enumerantur I Posteriorum , et similiter falsae secundum illosmet modos, ut, bomo non est animal. Et hoc modo non accipitur in hac regula de contrarie- tate opinionum et enunciationum opinio per se vera aut falsa, ut efficaciter obiectio adducta concludit. Si enim ad contrarietatem opinionum hoc exigeretur non possent esse opiniones contrariae in materia contingenti: quod est falsissimum. Alio modo potest dici opinio sive enunciatio per se vera aut falsa respectu suae oppositae. Per se vera quidem respectu suae falsae, et per se falsa respectu suae verae. Et tunc nihil aliud est dicere, est per se vera respe- ctu illius, nisi quod ratione sui et non alterius verificatur ex falsitate illius. Et similiter cum dicitur, est per se falsa respectu illius, intenditur quod ratione sui et non alterius falsificatur ex illius veritate. Verbi gratia; istius verae, Socrates currit, non est per se falsa, Socrates sedet, quia falsitas eius non immediate sequitur ex illa, sed mediante ista alia falsa, Socrates non currit, quae est per se illius falsa, quia ratione sui et non per aliquod medium ex illius veritate falsificatur, ut patet. Et similiter istius falsae, So- crates est. quadrupes, non est per se vera ista, Socrates est bipes, quia non per seipsam veritas istius illam fal- sificat, sed mediante ista, Socrales mon est quadrupes, quae est per se vera respectu illius: propter seipsam enim falsitate istius verificatur, ut de se patet. Et hoc secundo modo utimur istis terminis tradentes regulam de con- trarietate opinionum et enunciationum. Invenitur siqui- dem sic universaliter vera in omni materia regula dicens quod, vera et eius per se falsa, et falsa et eius per se vera, sunt contrariae. Unde patet responsio ad obiectionem, quia procedit accipiendo ly per se vera, et per se falsa primo modo. 13. Ad ultimum dubium dicitur quod, quia inter opi- niones ad se invicem pertinentes nulla alia est oppositio nisi contrarietas, coactus fuit Aristoteles (volens termi- nis specialibus uti) dicere quod una est magis contraria quam altera, insinuans quidem quod utraque contrarie- tatis. oppositionem habet respectu illius verae. Deter- minat tamen immediate quod tantum una earum, scili- cet negationis opinio, contraria est affirmationi verae. Sub- dit enim: Manifestum est quoniam. baec contraria erit. Duo ergo dixit, et quod utraque, tam scilicet negatio eiusdem quam affirmatio contrarii, contrariatur affirmationi verae, et quod una tantum earum, negatio scilicet, est contraria. Et utrunque est verum. Illud quidem, quia, ut dictum est, ambae contrarietates oppositione contra affirmatio- nem moliuntur; sed difformiter, quia opinio negationis primo et per se contrariatur, affirmationis vero contrarii opinio secundario et per accidens, idest per aliud, ra- tione scilicet negativae opinionis, ut declaratum est: sicut etiam in naturalibus albo contrariantur et nigrum et ru- brum, sed illud primo, hoc reductive, ut reducitur sci- licet ad nigrum illud inducendo, ut dicitur V Pbysicor. simpliciter contraria non sunt nisi extrema unius latitu- dinis, quae maxime distant; extrema autem unius distan- tiae non sunt nisi duo. Et ideo cum inter pertinentes ad se invicem opiniones unum extremum teneat affirmatio vera, reliquum uni tantum falsae dandum est, illi scilicet quae maxime a vera distat. Hanc autem negativam opinionem esse probatum est. Haec igitur una tantum contraria est illi, simpliciter loquendo. Caeterae enim oppositae ratione istius contrariantur, ut de mediis dictum est. Non ergo uni plura contraria posuit, nec de contrarietate large lo- quutus est, ut obiiciendo dicebatur. 14. Deinde cum dicit: Amplius si etiam etc., probat idem, scilicet quod affirmationi contraria est negatio eiusdem, et non affirmatio contrarii secunda ratione, dicens: Si in aliis materiis oportet opiniones se habere similiter, idest, eodem modo, ita quod contrariae in aliis materiis sunt affirmatio et negatio eiusdem; et hoc, scilicet quod dixi- mus de boni et mali opinionibus, videtur esse bene dictum, quod scilicet contraria affirmationi boni non est affir- matio mali, sed negatio boni. Et probat hanc consequen- tiam subdens: Aut enim ubique, idest, in omni materia, ea quae est contradictionis altera pars censenda est con- traria suae affirmationi, aut nusquam, idest, aut in nulla materia. Si enim est una ars generalis accipiendi contra- riam opinionem, oportet quod ubique et in omni materia uno et eodem modo accipiatur contraria opinio. Et con- sequenter, si in aliqua materia negatio eiusdem de eo- dem affirmationi est contraria, in omni materia negatio eiusdem de eodem contraria erit affirmationi. Deinde in- tendens concludere a positione antecedentis, affirmat an- tecedens ex sua causa, dicens quod illae materiae quibus non inest contrarium, ut substantia et quantitas, qui- bus, ut in Praedicamentis dicitur, nihil est contrarium. De his quidem est pér se falsa ea, quae est opinioni verae opposita contradictorie, ut qui putat hominem, puta So- cratem non esse hominem, per se falsus est respectu pu- tantis, Socratem esse hominem. Deinde affirmando ipsum antecedens formaliter, directe concludit intentum a posi- tione antecedentis ad positionem consequentis dicens: Si ergo bae, scilicet, affirmatio et negatio in materia carente contrario, sunt contrariae, et omnes aliae contradictiones contrariae censendae sunt. 15. Deinde cum dicit: Amplius similiter etc., probat idem tertia ratione, quae talis est: Sic se habent istae duae opi- niones de bono, scilicet, bonum est bonum, et, bonum non est bonum, sicut se habent istae duae de non bono, sci- licet, non bonum non est bonum, et, non bonum est bo- num. Utrobique enim salvatur oppositio contradictionis. Et primae utriusque combinationis sunt verae, secundae autem falsae. Unde proponens hanc maiorem quoad pri- mas veras utriusque combinationis ait: Similiter se babet opinio boni, quoniam bonum est, et non boni quoniam mon est bonum. Et subdit quoad secundas utriusque falsas: Et super bas opinio bomi quoniam mon est bonum, et. non boni quoniam .est bonum. Haec est maior. Sed illi verae opi- nioni de non bono,scilicet, non bonum non est bonum, contraria non est, non bonum est malum, nec bonum non est malum, quae sunt de praedicato contrario, sed illa, non bonum est bonum, quae est eius contradictoria ; ergo et illi verae opinioni de bono, scilicet, bonum est bonum, contraria erit sua contradictoria, scilicet, bonum non est bonum, et non affirmatio contrarii, scilicet, bo- num est malum. Unde subdit minorem supradictam di- cens: Illi ergo verae opinioni non boni, quae est dicens quo- niam scilicet non bonum non est bonum, quae est. contraria. Non enim est sibi contraria ea opinio, quae dicit affirma- tivae praedicatum contrarium, scilicet, quod non bonum CAP. XIV, LECT. XIV est malum: quia istae duae aliquando erunt simul verae. Nunquam autem vera opinio verae contraria est. Quod autem istae duae aliquando simul sint verae, patet ex hoc quod quoddam non bonum malum est: iniustitia enim quoddam non bonum est, et malum. Quare con- tingeret contrarias esse simul veras: quod est impossi- bile. At vero nec supradictae verae opinioni contraria est illa opinio, quae est dicens praedicatum contrarium ne- gativae, scilicet, non bonum non est malum, eadem ra- tione, quia simul et hae erunt verae. Chimaera enim est quoddam non bonum, de qua verum est simul dicere quod non est bona, et quod non est mala. Relinquitur ergo tertia pars minoris quod ei opinioni verae quae, est dicens quoniam non bonum non est bonum, contra- ria est ea opinio. non boni, quae est dicens quod est bonum, quae est contradictoria ilius. Deinde subdit 127 mativae quae est, omne bonum est bonum, vel, omnis homo est bonus, contraria est universalis negativa, ea scilicet, nullum bonum est bonum, vel, nullus homo est bonus: singula singulis referendo. Contradictoria autem negatio, contraria illi universali affirmationi est, aut, non omnis homo est bonus, aut, non omne bonum est bonum, singulis singula similiter referendo. - Et sic posuit utrun- que divisionis membrum, et declaravit. 18. Sed est hic dubitatio non dissimulanda. Si enim affirmationi universali contraria est duplex negatio, uni- versalis scilicet et contradictoria, vel uni duo sunt con- traria, vel contrarietate large utitur Aristoteles: cuius oppositum supra declaravimus. -- Augetur et dubitatio: quia in praecedenti textu dixit Aristoteles quod, nihil interest si universalem negationem faciamus ita contra- riam universali affBrmationi, sicut singularem singulari. conclusionem intentam: Quare et ei opinioni boni, quae dicit bonum est bonum, contraria est ea boni opinio, quae dicit quod bonum non est bonum, idest, sua con- tradictoria. Contradictiones ergo contrariae in omni ma- teria censendae sunt. 16. Deinde cum dicit: Manifestum est igitur etc., decla- rat determinatam veritatem extendi ad cuiusque quanti- tatis opiniones. Et quia de indefinitis, et particularibus, et singularibus iam dictum est, eo quod idem evidenter apparet de eis in hac re iudicium (indefinitae enim et particulares nisi pro eisdem supponant sicut singulares, per modum affirmationis et negationis non opponuntur, quia simul verae sunt); ideo ad eas, quae universalis quantitatis sunt se transfert, dicens, manifestum esse quod nihil interest quoad propositam quaestionem, si univer- saliter ponamus affirmationes. Huic enim, scilicet, univer- sali affirmationi, contraria est universalis negatio, et non universalis affirmatio de contrario; ut opinioni quae opi- natur, quoniam omne bonum est bonum, contraria est, nihil horum, quae bona sunt, idest, nullum bonum est bonum. Et declarat hoc ex quid nominis universalis affir- mativae, dicens: Nam eius quae est boni, quoniam bonum est, si universaliter sit bonum : idest, istius opinionis univer- salis, omne bonum est bonum, eadem est, idest, aequiva- lens, illa quae opinatur, quidquid est bonum est bonum; et consequenter sua negatio contraria est illa quam dixi, nihil horum quae bona sunt bonum est, idest, nullum bo- num est bonum. Similiter autem se habet in non bono: quia affirmationi universali de non bono reddenda est negatio universalis eiusdem, sicut de bono dictum est. 17. Deinde cum dicit: Quare si in opinione sic se ba- /-* Cf. lect. prae- ced. n. 1, 5 seqq. * * Num. 2r. Cf. lect. prae- ced. n. 5, seqq. aee Ὑ I eu ER CP πο INCUBE FRE bet etc. , revertitur ad respondendum quaestioni primo motae *, terminata iam secunda, ex qua illa dependet. Et circa hoc duo facit: quia primo respondet quaestioni; se- cundo, declarat quoddam dictum in praecedenti solu- tione; ibi: Manifestum est autem quoniam * etc. Circa pri- mum duo facit. Primo, directe respondet quaestioni, di- cens: Quare si in opinione sic se' babet contrarietas, ut dictum est; et affirmationes et negationes quae sunt in voce, notae sunt eorum, idest, affirmationum et negatio- num quae sunt in anima; manifestum. est. quoniam. affir- mationi, idest, enunciationi affirmativae, contraria erit negatio circa idem , idest, enunciatio negativa eiusdem de eodem, et non enunciatio affirmativa contrarii. Et sic patet responsio ad primam quaestionem, qua quaerebatur, an enunciationi affirmativae contraria sit sua negativa, an affirmativa contraria ἢ. Responsum est enim quod nega- tiva est contraria. Secundo, dividit negationem contrariam affirmationi, idest, negationem universalem et contradictoriam, dicens: Universalis, scilicet, negatio, affirmationi contraria est etc. Ut exemplariter dicatur, ei enunciationi universali affir- Et ita declinari non potest quin affirmationi universali duae sint negationes contrariae, eo modo quo hic loqui- tur de contrarietate Aristoteles. I9. Ad huius evidentiam notandum est quod, aliud est loqui de contrarietate quae est inter negationem alicuius universalis affirmativae in ordine ad affirmationem contrarii de eodem, et aliud est loqui de illamet universali nega- tiva in ordine ad negationem eiusdem affrmativae con- tradictoriam. Verbi gratia: sint quatuor enunciationes, quarum nunc meminimus, scilicet, universalis affirmativa, contradictoria, universalis negativa, et universalis affir- matio contrarii, sic dispositae in eadem linea recta: Omnis bomo est iustus, non omnis bomo est iustus, omnis bomo non est iustus, omnis bomo est iniustus: et intuere quod licet primae omnes reliquae aliquo modo contrarientur, magna tamen differentia est inter primae et cuiusque earum contrarietatem. Ultima enim, scilicet affirmatio contrarii, primae contrariatur ratione universalis negationis, quae ante ipsam sita est: quia non per se sed ratione illius falsa est, ut probavit Aristoteles, quia implicita est*. Tertia autem, idest universalis negatio, non per se sed ratione secundae, scilicet negationis contradictoriae, contrariatur primae eadem ratione, quia, scilicet, non est per se falsa illius affirmationis veritate, sed implicita: continet enim negationem contradictoriam, scilicet, nom ommis bomo est iustus, mediante qua falsificatur ab affirmationis veritate, quia simpliciter et prior est falsitas negationis contradi- ctoriae falsitate negationis universalis: totum namque compositius et posterius est partibus. Est ergo inter has tres falsas ordo, ita quod affirmationi verae contradictoria negdtio simpliciter sola est contraria, quia est simpliciter respectu illius per se falsa; affirmativa autem contrarii est per accidens contraria, quia est per accidens falsa; universalis vero negatio, tamquam medium sapiens utri- usque extremi naturam, relata ad contrarii affirmationem est per se contraria et per se falsa, relata autem ad ne- gationem contradictoriam est per accidens falsa et con- traria. Sicut rubrum ad nigrum est album, et ad album est nigrum, ut dicitur in V Physicorum. Aliud igitur est loqui de negatione universali in ordine ad affirmationem contrarii, et aliud in ordine ad negationem contradicto- riam. Si enim primo modo loquamur, sic negatio uni- versalis per se contraria et per se falsa est; si autem secundo modo, non est per se falsa, nec contraria affir- mationi. 20. Quia ergo agitur ab Aristotele nunc quaestio , inter affirmationem contrarii et negationem quae earum contraria sit affirmationi verae, et non agitur quaestio ipsarum negationum inter se, quae, scilicet, earum con- traria sit illi afhrmationi, ut patet in toto processu quae- stionis; ideo Aristoteles indistincte dixit quod utraque negatio est contraria affirmationi verae, et non affirmatio * Cf.supra n. 4, seqq. E 128 contrarii. Intendens per hoc declarare diversitatem quae PERI HERMENEIAS LIB. IIl, CAP. XIV, LECT. XIV: 21. est inter affirmationem contrarii ét negationem in hoc quod verae aífirmationi contrariantur, et non intendens dicere quod utraque negatio est simpliciter contraria. Hoc enim in dubitatione non est quaesitum, sed illud tan- tum.- Et similiter dixit quod nihil interest si quis ponat negationem universalem: nihil enim interest quoad hoc, quod affirmatio contrarii ostendatur non contraria affir- mationi verae, quod inquirimus. Plurimum autem inte- resset, si negationes ipsas inter se discutere vellemus quae earum esset affirmationi contraria.- Sic ergo patet quod subtilissime Aristoteles locutus de vera contrarie- tate enunciationum, unam uni contrariam posuit in omni materia et quantitate, dum simpliciter contrarias con- tradictiones asseruit. Deinde cum dicit: Manifestum est autem etc., resu- mit quoddam dictum ut probet illud, dicens: Manifestum est autem. ex dicendis quod mom contingit veram. verae con- trariam esse, nec in opinione mentali, mec in contradictione, idest, vocali enunciatione. Et causam subdit: quia con- traria sunt quae circa idem opposita sunt; et consequen- ter enunciationes et opiniones verae circa diversa con- trariae esse non possunt. Circa idem autem contingit simul omnes veras enunciationes et opiniones verificari, sicut et significata vel repraesentata earum simul illi in- sunt: aliter verae tunc non sunt. Et consequenter omnes verae enunciationes et opiniones circa idem contrariae non sunt, quia contraria non contingit eidem simul in- esse. Nullum ergo verum sive sit circa idem, sive sit circa aliud, est alteri vero contrarium. Et sic finitur expositio huius libri Perihermenias. Anno Nativitatis Dominicae 1496, in Festo Divi Thomae Aquinatis. Cui sit honor et gloria, eo quod dederit opus a se inceptum, tanto tempore incompletum, perfici. Vio. Keywords: analogia, commentary on Porphyry on Aristotle’s categories, the example of ‘healthy’[sanus, corpore, medicina, excrementum], analogy in philosophical eschatology, analogy of proportion, aequivocality, Grice, “focal unity”, “Aristotle on the multiplicity of ‘being’” – ‘healthy’ – an animal is healthy – various types of analogy. Unfortunately, the Germans focus more on his, the saint’s, fight with Luther!” Refs.: Luigi Speranza, “Grice e de Vio” – Luigi Speranza, “Grice e Vio: Le categorie” -- The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. VIO.

Villa Speranza

Welcome to Villa Speranza.

Search This Blog

Translate

Thursday, December 12, 2024

GRICE E VIO

No comments:

Post a Comment

Villa Speranza

Followers

Blog Archive

About Me

Villa Speranza

Subscribe To

Welcome to Villa Speranza.

Search This Blog

Translate

Thursday, December 12, 2024

GRICE E VIO

No comments:

Post a Comment

Villa Speranza

Followers

Blog Archive

About Me