GRICE E SORIA

 RATIONALIS PHILOSOPHIAE INSTITUTIONES, SIVE DE EMENDANDA REGENDAQUE MENTE A JANO GUALBERTODESORIA, In celeberrima Pifana Academia Pbilofopbo publico . V E N E T I 1 S, Apud Joannem Baptistam Recurti* MDCCXLVI. . SUPERIORUM PERMISSU, AC PRIVILEGIO* Digitized by Google aU.1 r i * T r i 1 i i t Digitized by Google i II* AUCTORIS MONITUM E T . ; OPERIS DELINEATIO. Uum Rationalis hujus Philofophiae Exemplaria plurima ex iis, quae olim diftabam tranfcripta , at om- nia ut femper accidit, huc illuc mutila , manca, Sc errata tum citra, tum ultra Etrufis fines per manus vagentur , Sc a pluribus explicentur ; quumque jam . diu optaverint qui Philolophiarn hanc a me exceperunt , quique eam perlegerunt , ut ipfam publicis litteris emendatam , cafti- gatamque confignarem , aut confignandam curarem, id a - ratione alienum . nullatenus mihi vifum fuit , Sc pluribus pluries pro- mifi . Jamque aliquot ab hinc annis Opu- fculum hoc in publicam prodiifiet lucem , fi Sc domeflicae curae , & morborum fefe fuccedentium triftis ieries , Sc publicum , quod fuftineo , munus , 8c commoda oc- cafio permififient, qualis quidem eft, quam mihi offert Vir illuftriffimus, eruditiffimus, amiciffimus, cujus benevolentis , comitati- que plurimum debeo, libentiffimeque debe- re fateor . Nil autem ufpiam obtinere a * 2 me Digitized by Google IV Auil oris Monitum , & me potuifiet , ut quidem affentirem tan- tum, nedum ut curarem Operis hujus edi- tionem , fi illud inutile futurum fore ar- bitrarer. Mirabitur fortafle quifpiam opinari mc Rationalem hanc Philofophiam opportunam utilemque futuram , pollquam , reftitutis Dilciplinis , lummi Viri , & de Humano Genere optime meriti de Ratione excolen- da, moderandaque fcripferunr, & nil nifi atum agere pluribus videbor . At fpero non ita lentient , non fupervacaneum O- pus hoc dicent, fi animadvertant Rationa- lem Philolophiam numeris omnibus abfo- lutam efle non pofle , & lcopum , ad quem tendit , attingere , nifi omnia hasc limul munera obeat, & comple&atur : Nimirum primo , omnis oblcuritatis , omnis Paralo- gifmi, hypothefis omnis, & anticipationis, nulli Scholas addi&a , expers fit necelfe eft ; Secundo , occafiones errorum univerfas ad certa, conhitutaque genera redigat , retegat- que oportet , ut prudens quilque ab ipfis fibi caveat/ Tertio, unde oriatur certitudo fallere nefeia , oftendat/ Quarto, Verifimi- litudinis , & Improbabilitatis , earundem- que graduum certas notas, charafteres indu- bios, menfurafque tutilfimas conhituat, o- pus eft: (neque enim plerumque certo fci- e , veritatemque comple&i dedit Natura . . Mor- Digitized by Google 7 Operis Delineatio . v Mortalibus). Quinto, qua; nunquam aflequi homines poterunt rerum generaab iis, qua; intra humanae icientia; limites pofita funt, fecernere diligenter debet; Sexto, quaeftio- nelque omnes , inquirendafque notiones in determinatas clafies diftribuere, extra quas vagari nulla quaeftio, nullum problema pof- fit , legelque ferre ad exoptati veri perve- ftigationem fapienter inftituendam fmgulis quaeflionum claflibus accomodatas , cuicum- que tandem fonti quadittim quodeumque ve- rum pertineat ; Ac denique feptimo de- monftret neceffe eft, quanam ratione rete- tta qu live inqui- rendi , acquirendique veri continentur , in primis humanae fcientiae limites conftituit, ea nimirum , quae ultra humana Scientia fpharam conftituta >, & pofitafunt , qua- que homines nunquam aftequentur ab iis rerum generibus , qiif nofci a nobis pof- funt , lecernit , ne quis incaffum venetur qua femper humanum latebunt Genus . Hifce limitibus conftitutis , quaftiones om*. nes , univerfa problemata in tria fumma genera diftribuenda efte oftendit, extra qua nulla quaftio vagari poteft. Mox veritatis indicat fontes , quos tres tantum elfe de- monftrat, Rationem nempe, Experientiam, & alienum Teftimonium . Ideo autem Qu- ftiones in fua capita redigit , ideo de ve- * 5 n- X Au Horis Monitum, & ritatis fontibus diflerit , quia non eaedem regulas adhibendas funt ad cujufvis quaettio- nis folutionem inveniendam , cujufcumque generis quaeltio fit, &ad quemcumque fon- tem optatum verum pertineat . Hinc per- fpicuiffima Methodo Leges illas primo loco - traduntur , quae in quacumque quaellione folvenda fervandae funt, deinde Leges con- duntur , quae ad enodandas quasftiones illas manu ducunt , quarum folutio a ratione pendet . Dein Leges illas conftituuntur , juxta quas inquirendae funt qufftionum illa- rum folutiones , quae dirimi non polfunt , nifi ex alieno Teftimonio , Oftendit igitur noftra haec Philofophia quomodo dijudicanda (int certa , & genui- na Autorum monumenta a lpuriis , & interpolatis ; quomodo  veras , genuinafqite ceterorum hominum , & potilfimum Scripto- rum Ideas, legitimofque fenlus venari , re- tegere , & conftituere debeamus , ubi id fieri polfit , ne Ideas , opinionefque noftras aut a Scriptoribus alienas , mutuas ipfis demus , ut laepe faspius contingit , ac deni- que quaenam regulae adhibendae fint , & cautelae in adjungenda , denegandave narran- ti bus, & teftibus.fide proponit, quibufque in cafibus cohibendum Judicium lit . Quae quidem omnia paflim opportunis exemplis demonftrantur. Plu- J Digitized by~Googl / Operis Delineatio . xr - Plura , quf huc faciunt , a prfftantiffi- ma Critica Arte petita funt, quibus cele- berrimus; Au&or facem praetulit. Qui men- tis Philofophiam docuere, qui regend^ Ra- tioni conluleredeberent , toti funt in emen- danda mente , in adnotandis erroribus , to- ti in docendo quomodo inventum jam ve- rum demonftrandum ceteris fit ad evincen- dum affenfum; at vix, aut ne vix quidem differunt quomodo verum inveniatur , quo- modo fine qufftionum enodationes cujufvis generis lapienter inllituend^ . Methodum nimirum Analyticam, Methodum Inventio- nis pr^tereunt, aut nimis paucis ab ea fe- fe expediunt , fcilicet a pr^cipuo , prfftan- ftiffimoque Rationalis Philofophif munere , quafi docere quomodo perveftigandum quod- cumque verum fit , ut agnoicatur , apex & fcopus nc^fi effetPhilafophig Mentis, aut analytica methodus maximilni non foret , eximium , utiliffimum univetff fapientif or- ganum , & inftrujtientum . Quidam profe&o Methodum illam attin- gunt, at Leges , quas tradunt , aut nimis generales funt, &incompletf, & inefficaces , aut vix extra Mathematica limites ufum ullum habent. Abfoluta Analytica Metho- do , ad Syntheticam Philofophia h^c gra- dum facit. Quatuor luculentiffimas , & per- breves Leges condit , quibus fi conformis fiat \ \ \ / Digitized by Google xil AuRoris Monitum , & fiat data qualibet Ratiocinatio , inviftf E- videntij omnino fit oportet , fique ad Le- ges illas data quflibet Ratiocinatio expen- datur , an manca illa fit, ubi manca , & cur manca fit , non poflumus cerriffime non intueri. Claudit Opus brevis de Arte Syllogifti- ca Diacrifis, quam Artem plures tanquam divinum fcientiarum inftrumentum jaftitant , magnique faciunt , quafi opportuniffimam Methodum, per quam hominum mentes re- Ratiocinationi formentur. Ceterum perfpicuitati fumm^ cum optan- da brevitate conjunftf , & nitidiffimo rerum ordini diligenter confului. i . IN- / Digitized by Google xi:i i g r  3. Ideas per taftum afperitatis , & levitatis cor* porum efle mendaces , ta&umque nos decipe- re circa exiftentiam , & motum innumerabi- lium materias partium- pag. 71. . 4. Ideas caloris , & frigoris errandi occafioni: efle . _ pag. 72  5. Ideas per olfaftura , & guftum acquifitas ~ non Digitized by Google XVI . non effe externis rebus conformes . pag. yjj 6 . Idem dicendum de Ideis fonituum . pag. 7 8 ' 7. Collocatio corporum per fonitum indicata .  /allax cit pag. 81. . 8. Ideas per oculos acquifitas partim prorfus fallas effe, partim^ falli maxime lufpeftas quod primo offenditur de Ideis quantitatum , live  extentionum per oculos excitatis. pag. 81. . q. Qu^ inle&ilia oculis videntur extenfa fem- per effe, & circa materialium partium exiffen- tiam oculos pafiim decipere . pag. 84. 10. Oculos iniquos effe Judices aequalitatis, & inaequalitatis extenfionum plurimis in cafibus . * pag. 85. -*   11. Ideae figurarum per oculos falfae femper . pag. 87. 12. Ideae circa motum per oculos . mendaces pafiim . _  pag. S 9. . 13. Verus gradus velocitatis per oculos no n di- judicandus .  .* pag. 92. 14. Oculorum errores circa corporum fitum . pag. 93.  ;    15. Ideas lucis , & colorum non efle rebus 1 conformes.  P *g 95  ^ 1 6. Infidae , & fallas Idef per fenfus acquiliti 3 ifidas, falfafque Ideas innumerarum relationum inter objecta fenfuum producunt. pag. 99  17. Ideae quoque non acquifitae per fenfus, led a mente efformatae plurimis erroribus occafioni fur.t ; quod primo de hypothefibus ofienditur , quae totidem funt Ideae ,pcr compofitionem ef- formatas. P a g* IO  6. 18. Idearum per abftralionem efformatarum y abufus , Sc potiflimunfi Idearum abftraftarum caulfae , & potentiae. pag. 102. % 1 9 - ~ Digitized by Google / XVII . i g. Reliquarum Idearum abftra&arum abufus , & cautiones. pag. 108. . 20. Ipfamet privatio , & deficientia Idearum pr^cipua caufa eft errorum omnium , qua fubla- ta rcliqu^ inefficaces effient. pag. lop.  * CAP. X. De Vocibus. A fimilitudine Vocabulorum arguendam non cffe iimilitudincm Idearum contra vulgare praejudi- cium , & primo fcnfationes per homologos fenfus acquiGtas , & iifdem vocibus a variis hominibus defignatas non effe in omnibus pla - ne fimilcs, & fortafTc in nullis efse pares, pag. 1 12. 1. Ideas fubflantiarum infcnfilium varias efse in variis, & fi iifdem utantur vocabulis y 8c lo- cutionibus ad eas fignificandas. pag. 114. . 2. Idem dicendum de Ideis fubftantiarum fen- filium. , pag. 11 6. . 3. Idem confiituendum de Ideis modorum mi- xtorum, quamvis iifdem vocibus, aut profyno- nymis vulgo habitis ab omnibus exprimantur . Pag 11 9. . 4. Idem de Ideis & nominibus artefaftorum verum efse  ...  pag. 122. 5. Nullas voces tam aequivocas , nec pro - priis Ideis minus intelligendas in aliorum ore, _ & fcriptis, quam vocabula relativa , qug in- . numera funt. . pag. 1  6. Senfum. proprium , & figuratum loquentium, & Scriptorum non efse pluribus in cafibus ex I- deis noftris , nofiroque ufu dijudicandum, pag. . 129.  . 7. Decem monita, ut quifque facilius fibi ea- veat ab arguenda Idearum in omnibus fimilitu - dine ex fimilitudine locutionum, aut ex voci- hus Digitized by Google , xviir , bos vulgo habitis pro gquipollcntibus. pag. IU* CAP. Poftremum . De Animi adfckibus . pag. 135. Adfe&us animi, & pathemata errorum fontes . pag- 137 - PARS ALTERA.  C A P. I. De Melodo Bnalytica. t Q Uid fit methodus analytica , quantique mo- menti . pag. 141. x. Quinam fint potiffima rerum genera humana menti inacceflibilia , quaque analyfis relinquere debet intentata. ::i  \  > pag. 142. V CAP  IL De Qucejlionum generibus , & qu ce fit a  vum notionum fontibus. Quid fit qu^ftk), & ad quinam capita omnes , necefsario jure fint redigend^ . pag. 149. . r. Notionum inquirendarum fontes conftituun- tur. i r pag. I/80. 31. Lextrigefimaprima, ejufque neceffitas . ibid. 32 De neceffitare conftituendorum Canonum-, . quibus fpuria , & interpolata aurorum monu- menta ageuuinis , oc inta&is difcerni poflint. ib. Canon 1. Canon 2.  i ' Canon 3. Canon 4. . Canon 5. Canon 6 . Canon 7. Canon 8. , . - pag. 182. ibid. pag. 183. pag. 184.  'ibid. ibid. C AP. IV. De Syntbctica Viet b odo . Quid fit Synthefis . P a 8 * 185. $. 1. Prima Lex Synthefeos , ejufque ratio, pag. $.2. Lex fecunda Synthefeos, ejufque r.eceflitas. ib- , 3. Lex Syntheticarum tertia ejufque urus. 187. 4 Quarta Lex Synthefeos , ejufdemque abfo- luta neceflitas. P a S* I ^8. Diacrifis in artem Syllogifticam. pag. 190. ELE- Digitized by Google RATIONALIS PHILOSOPHIA INSTITUTIONES. T aequi vocatio omnis c medio tollatur , "IrSa conltituimus primo nos Ideae nomine kl P ercc P t ' onem quamcumque cujufvis rei appellare . Igitur omnis notio , vel  comprehenfio , vel perceptio quaecum- Gt , Idea a nobis dicitur . Hinc, ex. gr. no- perceptiove figurae , plantae , animalis , colo- voluptatis, & c. Ideaefi. Ideae autem omnes ad tres fummas ClajTes , fummaque Capita rediguntur. Primae Claffis quibus fufe agunt , difputantque in immenfum , quas quinque Ideas Pr^dicabilia , & Univerfalia appellant. Qu quidem he funt : Genui, Species , Differentia , Proprium , O 4 decidens . Verum quacumque de hifce diIitant, aut nul- lius momenti funt poft ea, qu de univerfalibus Ideis diximus, aut falfa.,* fupponunt enim nobis innotefeere poffe intimam, genuinam, germanam- que naturam , effentiamve , ut ajunt , fubftan- tiarum omnium corporearum , & incorporearum . Quod cum falfiffimum fit, nec verum ufpiam effe poflit, ut fuo loco differemus, quidquid de his con- Digitized by Google 14 Rationalis Philosophi it . conftituant , falfa fine , & lupervacanea oportet ; Quamobretn hifce reii&is ad particulares Ideas properemus. Cum mens non cogitat de unico objeto , nec de omnibus dati generis, dataeve fpeciei, fed de aliquibus fpeciei, generifve ahcujus obje6Vs inde- terminate, ideam particularem habere dicitur . Ita ha Idea: Aliqui trianguli, nonnulli homines , plu- rima corpora , qu cedam arbores , omnes fere lapides , &c. particulares Idea funt i Non unicum enim datumque determinatum triangulum, nec omnes, non unicum determinatum hominem, nec omnes, non derminatum ullum corpus , nec omnia , fed aliqua indeterminate generum illorum objeia com- plebuntur . Ceterum longifiime a vero diftaret , quicum- que, multiplices, quas hucufque protulimus , Idea- rum nollrarum divifiones , utilitate /-vacuas arbi- traretur. Etenim praeterquam quod diflrjbutiones Idearum in praecipuas clatTes, in quas dividi pof funt ad cognofcendam noftrarum perceptionum na- turam, & varietatem necefiariar funt , alios e- tiam , maximaeque utilitatis ufus habent, quos pa- lam offendent , quae a nobis tradenda funt , ubi de errorum cauflis , deque ratione invenienda j demonftrandaeque veritatis praecipue differemus i CAPUT II. * * r  ?  De Judiciis . J Udicare , Philofophico quidem fenfu , eft cer- tum ducere , perfuafumque habere inter cfuo , plurave mentis noftrae objedta, relationem quam- piam convenientiae, & connexionis, . vel difeon- venientiae , d fubjebo conveni- re , aut non convenire ducimus , Attributum , five Praedicatum propofitionis a Scholis nuncupa- tur. Sit, ex.gr. haec propofitio: Dotale preeeiium invita muliere per Lrg m ju 'tam Maritus alienare prohibetur : vox Marius fubjebum continet, reli- quae voces a (Tertum attributum. A {feritur enim de Marito in allata propofitrone Legem Juliam ei interdicere poteftatem, fundum dotale invita Mu- liere alienandi . Ceterum , five tum fubjebum , tum attributum diftwba vocabula exprimant, fi* Ve una , eademque vox complebatur * perinde Digitized by Google 1 6 Rationalis Philosophi/e poteft enim utique vel unica tantum voce tum fubje&um, tum attributo m , tum convenien- tia attributi cum fubje&o fignificari. Hinc illud C sciaris . Peni, vidi , vici , tres continet integras enunciationes ; aequipollent enim tria illa verba tribus hifce propofitionibus , Ego Cxfar fui ve- nient , jui vident , fui vitior . Conltat autem ailum illum animi , quo ve- rum ducimus, quo affentimur, datum quodpiam attributum , dato cuipiam fubjedfo convenire , iis vocibus fignificari , qusc a Grammaticis pecu- liari nomine verba nuncupantur . Ailus vero il- le , quo animus alfentitur , & pro certo habet datum quoddam attributum a dato quopiam fub- jel diferepare, leu cum dato quopiam fubje&o non convenire , faepius quidem , expreflis nega- tivis particulis, non, minime, haud, nequaquam , aliifve id generis defignari folet , ut cum dici- mus, ex. gr. In tejiamentit neque bares feri pt ut , neque is , qui in pote/iate ejus eji , neque pater e- jus , qui eum habet in potefate , neque fratres , qui in ejufdem patris potefate Junt , tefles adbibe - vi poffunt . At faepe etiam idem ille alus , quo animus attributum fubje&o non convenire , aut a fubje- 61 o diferepare afferit, verumque ducit, fignifica- tur iis verbis, & nominibus, quae implicitas dunta- xat continent negativas particulas, & diferepantiam ab aliqua re , feu non convenientiam cum aliqua re, feu negationem alicujusrei ex ufu linguarum expri- munt, etfi nonadfint exprelfae negativa* particulae, cujufmodi funt ex. gr hsec verba, diferepare, dif- fentire , alienum effe , difforme , diffonum, innocuum , impigrum effe, &c. quae hifce aequipollent, non con- venire , non congruere , non conforme effe , non con - /otium effe , a en effe nocens , non effe iners , &c. Cum Digitized by Googli I N S T I T U T I O N E S. 1J , Cum animus aflentitur , verumque ducit ali- quod attributum alicui fubjebo convenire , Ju- dicium illud Affirmativum vocatur ; cum vero putat , ccrtumque ducit aliquod attributum fub- jebo cuipiam non convenire , aut ab eo difere- pare, Judicium Negativum efficere dicitur. Hinc Enunciationes , Propofitionefve , qu animi affir- mativum judicium exprimunt, & ipfae Affirmati- vae , quae judicium negativum complebuntur , Negativae & ipfae nnneupantur, quibufvis tandem vocibus conceptae fint. Aliquando enim enuncia tiones prima fronte, &infpebis tantum vocibus, quibus efferuntur, affirmativae apparent, cum ta- men negativum fenfum complebantur : aliquan- do e contra negativae videntur , fi nil , nifi vo- ces, infpiciatur, cum tamen rcipfa fenfum affir- mativum claudant : ita ex. gr. haec enunciatio : Planeta Veneris minor \ejl Terra , affirmativa pri- mo intuitu apparet ; at negativum hunc fenfum continet , Planeta Veneris nedum cequat mole glo- bum terraquettm j rurfus haec enunciatio : Veterum Romanorum jujlttia , & cajlitas a Cbrijlianorum jufiitia , (9* cajhtate plurimum di jiat , etfi affirma- tiva videatur, eft tamen fenfu negativa: id enim fibi vult, Romanorum jujlitia veterum , & cajlitas plurimum diferepant , nimirum longo intervallo non conveniunt , non pares funt cum Cbrijliano  rum jujlttia , & cajlitate . E contra + haec pro- pofitio . Numerus 5. quinquies Jumptus neque ma- jor ejl , neque minor numero 25 , negativa prorfus videtur, curo adfint expreffse negativae particulae, neque major , neque minor  attamen, re probe in* fpeba, affirmativa eft; hunc enim efficit fenfum, numero quinque quinquies accepto conyenire hoc attributum quod fit aequalis numero 25. Hinc patet judicia , propofitionefve affirmati- B vas Digitized by Google i8 Rationalis Philosophis Vas a negativis dijudicandas effie ex fenfu tantum, * quenv complebuntur, non ex eo , quod adfint , aut abfinc negativae particulae. - * ' ,  1 * CAPUT II L i.... .1 - De Judiciis Nominalibus , Idealibus , & Realibus * . . ; ' ** i Q Uodvis Judicium, atque adeo quaevis Enun- ciatio, five affirmativa fit , five negativa, aut circa nomina rerum , nominumve fi- gnificationem , au$ cirra rerum Ideas, aut circa objeba Idearum , verfatur j atque adeo omnis propofitio vel Nominalis efl, velldealis, vel Rea- lis : Aptis id exemplis illuftremus. .  . j -  Primo Enunciatio haec : nomine Parallelogram- mi , intelligimus fuperficiem planam inter quatuor lineas comprehen/am , quarum oppofita ce quales funt t & parallela , Nominalis eft; explicat ,enim no- tionem, (enfumque vocabuli hujus , Parallelogram- mum .  * Secundo haec propofitio . Plato arbitratus ejl , animos hominum, eorumdem conceptioni preeexijlere , & /dentiam generis humani remini/antiam e/fe ea- rum rerum , quas animi noverant , antequam cum humanis Corporibus copularentur : Haec inquam e- nunciatio Idealis eft ; nam exprimir , quaenam fuerit Platonis opinio de animis , & fcientia ho- minum , ideoque explicationem tantum mentis , expofitionemve complebitur Ideae , quam quis habuit. ^ .. . ; . CAPUT V. De Singularitate , P articular itate , & Unt- . ver fa litate Judiciorum . * * ' * i A  * O Mne Judicium mentis, omnifque Enunciatio vel Singularis, vel Particularis , vel Uni* verfalis nuncupatur, prout ejus fubjeftum, vel fin- gulare , vel particulare , vel univerfale eft . Sub- jectum vero tum fingulare dicitur , cum unicum eft, non multiplex; Igitur enunciatio h^c , /Ile- Mander ille Macedo , cognomento magnus , Per [arum imperio primus potitus eji , Cingularis appellatur , quia nimirum ejus fubje&um * Alexander nempe Macedo, unicum eft, non multiplex . Eadem de cauffa Cingularis eft, & alia h^c propofitio , Atu hi i Digitized by Google Institutiones. 31 nibalis Carthaginenfs viflor exercitus , Capute de* liciis projlratus , vittufque fuit j etenim Annibalis exercitus unicus eft. E contra , fubjebum univerfale eft cum omnia individua unius fpeciei, omnefque fpecies ejufdem generis nulla prorfus excepta complebitur , nimi- rum tunc fubjebum univerfale eft, cum ea omnia comprehendit , qu fignificari poffunt illo nomi- ne , iifdemque iis vocibus, quibus id exprimitur, de quo: aliquid afferimus, aut negamus, adeoque h propofitiones ex. gr. quilibet numerus vel par ejl , vel impar: Omnes Planet. Cap. 112. Pbarifeei clementes Junt in pfnis . Salluftius initio belli Catilinarii ita de prifeis Romanis: Jus , bo- numque apud eos non legibus magis , quam natura valebat $ nimirum indefinitis hifce locutionibus me- morati Scriptores fignificare volunt, quod verum effe putabant , non generatim omnino , fed tantum ut plurimum, frequenter, majori ex parte, adeo- que cum limitatione quadam, & exceptione . Innu- mera funt hujus generis penes Auftores exempla , quse data opera praetermittimus, ne longi nimium fimus. 4 Rationalis Philosophia I. Non tantum autem indefinitae propofitiones a per ipfum , & in i[>fo junt omnia \ nimirum quaecumque ex divina natura effe poffunt, non generatim quacumque eveniunt; nam (celera, & vitia ex Deo, per Deum, & in Deo non funt . Eundem fenfum complebuntur, qua habet ad E- phefios, Cap. I. v. 11. 23. quaque Chriflus pro- fert apud Johannem, Cap. III. v. 32. ait enim , tejlimonium ejus nemo admifit , hoc eft , perpauci admijere . Ut autem & aliquod exemplum ex pro- fanis fcriptoribus petitum in medium afferamus , id tantum hic animadvertimus Ethnicos fcripto- res paffim Omnes homines , totumque Orbem gentes finitimis, & Romanorum Imperium nuncupare , ut videre eft in Ifocrate fub initium Panegyrici * & in Petroniano Fragmento de Bello Civili. II. Etfi autem certum fit homines fapiffime judi- cia mere particularia univerfalibus locutionibus exprimere , vel e contra * & tum univerfalia , tum particularia judicia indefinitis loquendi fpr- mulis efferre : tamen non aeque facile eft , imo haud raro difficilimum eft dijudicare fcriptorum mentem indefinitas propofitiones adhibentium; & an enunciationes ex vi verborum univerfales hy- perbolico fenfu acceperint, nec ne, feu cum ali- qua reftribione , & limitatione intellexerint, nec ne. Ut errorem hifce in cafibus declinemus, ni mirum cum fcire cupimus, cumque judicandum eft, an ipfe qui protulit, vel litteris confignavic enunciationem quampiam indefinitam, aut ex vi verborum univerfalem eam univerfaliffima , latif- fimaque fignificatione acceperit , vel potius cuni C % ali* Digitized by Google 3 6 R A TI ON A L I S Ph I L O SO P H I  aliqua exceptione, infpiciendum eft, an propofi- tio illa, de qua agitur, abfurdum palmare com- plecteretur, (i amplifiimo, latiflimoque fenfu inr telligeretur. Si conflet abfurdum plane, & ma- nifefto effe , fi univerfaliflima fignificatione fuma- tur, tunc aequum eft putare eum , qui enuncia- tionem illam protulit, fi fit mentis compos, fen- fum omnino univerfalem , atque adeo manifefto abfurdum eidem non tribuifle, fed aliquam exce- ptionem admififle, & hyperbolice locutum fuiffc- Quod fi piopofitio indefinita, aut vocibus univer- falil us enuntiata manifeftum abfurdum non com- pleCtatur, etfi univerfaliflima fignificatio attribua- tur eidem, tunc vel ipfe qui eam protulit, &de quo quaeritur quam amplam fignificationem enun- ciationi illi tribuerit, vel, inquam, is mentem fuam aperire poteft, vel fecus. Si poflit, expe- ditior, ac tutior via eft ab eo feifeitari an enun- ciationem illam fenfu plane univerfali intellexe- rit , & quam amplam fignificationem vocibus il- lis, quibus ufus eft, tribuerit animo. Si vero ab AuClore id quaeri non poflit, adeoque ejus mens aliunde inveftiganda fit, & aflequenda, tum vel a teftibus fide dignis, fi qui funt, addifeendum id eft, vel a feriptis, & contextu ejufdem Au- Cloris eruendum. Quod quidem, ut quoad fieri poteft aflequatur, fervandi diligentiflime funt ii canones, quos trademus, ubi de Analiticae me- thodi legibus ad folvendas cujufvis generis quae- ftiones accommodatis pro dignitate dideremus . Quod fi quod quaeritur , certo, tutoque affequi non poffimus neque ex teftibus, neque ex feri- ptis, hifce in cafibus nil pronunciandum eft , & ad Scepticorum epocham , fufpenfionemve confu- giendum , ne nimirum aliorum judicia , alio- rum mentem perperam interpretemur, & feripto- ' ribus, * Digitized by Googli Institutiones; 3? ribus, quas non habuerunt, ideas temere adpirt* gamusi quod crebro nimis ufu venit, dum au&o- res legimus, & interpretes confulimus . Etenim paffim peccatum hoc cujufvis generis interpretes , pauciffimis exceptis admiferunt; quod facili nego- tio, & multiplicibus exemplis manifefto oftende* remus , fi id effiet hujus loci . Ceterum non le- vis momenti eft pluribus in cafibus a mente feri- ptorum indefinite loquentium , & voces univerfd- les, planeque genericas in judiciis fuis cnuncian* dis adhibentium non aberrare, atque adeo non levis momenti putanda funt, quae hoc capite tra- didimus, praecepta, & monita. CAPUT VI. De judiciis veris , O* falfis , de que veritatis criterio . J Udicium omne noftrum vel rebus , circa quas verfatur, conforme eft, & confonum, vel a rebus, de quibus judicamus, diflonum* & diflfor- nie. Nil medium inter conformitatem , & difere- pantiam a rebus. Quae judicia conformia funt re- bus, de quibus judicamus , vera appellantur; quae autem a rebus, circa quas judicia noftra verfan- tur, diferepant, falfa dicuntur . Efto igitur , ex gr. hoc mentis judicium: Jupiter circa Solem duo- decim annorum fpatio volvitur ; Saturnus gyrum circa Solem triginta annis conficit : fi re ipfa Ju- piter eo tempore gyrum fuum conficiat , fi re ip- fa Saturnus triginta annis motum fuum circa So- lem abfolvat, enunciata illa judicia confona funt, & conformia obje&is, circa quae verfantur ; adeo- que ex allata judicii veri definitione * vera funt * Igitur tunc judicium mentis verum eft, cum at- C 3 tribu- ligitized by Google 38 Rationalis Philosophijf {ributum, quod convenire, aut non convenire da- to cuipiam fubje&o judicamus , ei reipfa conve- nit , aut non Convenit . Falfum vero eft cum at- tributum, quod convenire ducimus dato cuipiam fubjefto , ei , reipfa non convenit, quodque non convenire , aut diicrepare ab aliquo fubjedlo ju- dicamus, non diferepat reipfa , fed convenit, con* gruitque . I. Jam vero pluribus in cafibus tam vivide, tam perfpicue, tam manifefte cognofcimus attributum quodpiam fubjedlo cuipiam convenire , aut non convenire , ut ne minimum quidem ulterius ex animo fufpicari polfimus , aliter fortafie fc rem habere ; atque adeo pluribus in cafibus certiflimi fumus, planifiimeque fuafi de convenientia, & di* fcrepantia attributi, & fubje&i quarumdam pro- pofitionum , ita ut amplius liberi non fimus ad dubitandum, an fecus res fit. Id quifque experi- ri in fe poterit, fi ex.vr. ad hafce enunciationes advertat, earumque fenfum probe perfpiciat : i o- tum majus efl Jua parte ; Si ab aqualibus exteti  ftonibus aquas partes auferas , qua remaneat , funt a uales j Quidquid agit, txtjlit y Dolor a volupta- te diferepat . Non potejl quid piam cxijlere , & non exijiere ftniul , dum exijlit , &c Et fane quis uf- piam ert lux mentis compos , qui haec plane per- fpiciat, & in dubium ferio, & ex animo revo- care ea pofiit ? immo quis non fentit cogi fe ine- lu&abili vi ad alTenfnm praebendum hujufmodi propofitionibus ? quis non fentit animo res aliter fe habere nullo modo polTe , ac in allatis propo- fitionibus confiituuntur . Praeterea ubinam gen- tium & locorum quis dubitat, aut potius dubi- tare Digitized by Google Institutione?. tare poteft de Cui ipfius, affedlionumque , & mo primo quod ei nullum animi, corporifve commodum, nulla voluptas aut certa, aut fperata, aut vera, aut imaginaria , aut prae- fens , aut futura fuadet \ fecundo quod molcftum aut fentit, aut putat, & timet. Hinc Digitized by Google 4 ^ Rationalis Philosophia: Hinc ex. pr. (i quis ex mendacio quodam, pce- nas, aut probra fubeundd fibi ede credat, vel ti- meat, nullaque voluptatis, & commodi five ve- ri, live imaginarii ratione ad mentiendum exci- tetur, moralis evidentiae ert, cum utique hoc in, cafu verum didrturum . Elio emm quis poffic ali- quid temere velle , nulla hujufmodi ratione fua- dente , ita ut flet pro ratione voluntas , etli id quod vult , & efficit libi noxium , moleftumque aut fentiat, aut futurum ducat , cflo inquam id polfibile fit, tamen quis non fatuus, quis non fui- met hollis aliquid eligit , & efficit , quod nulla commodi , aut voluptaris ratione five vero con- fona, five Litem pro vera habita fuadetur, quod- que ex oppofiro malum fibi , & noxium effe, vel futurum fore putat , aut timet ; unufquifque ho- minum fuae mentis compos haec fecum reputans , oc femetipfum confulens probe agnofeit fe nun- quam ea velle , aut efficere , quae nec effe , nec futura effe fperat, aut putat ullius commodi, aut voluptatis , quaeque ex oppofito prava , noxiaque fentit, aut fcit, vel futura effe credit, timetque; Cum autem quifque in fe id experiatur, id defe fentiat , cumque alii aliis id ipfum de fe terten- tur, inde fit, ut enunciationes moralis evidentiae in omnium non delirantium , non ftultorum ani- mis certitudinem pariant . Et quidem profe&o qui id generis propofitiones veluti dubias ferio ref- piceret , fenfu communi careret , & ab humana- rum rerum fapientia quam Jongiffime dirtaret , eofque , & fui , & aliorum hominum pudenda ignorantia teneret . Ceterum nifi diligentiffima adhibeatur mentis attentio, facile eft, ea moralis evidentiae effe putare, quae ab hujufmodi eviden- tia fatis diftanc , cum obvium , facileque negoti- um non fit, evidentifiime, atque adeo certiffime Digitized by Google Institutiones. 47 deprehendere, an ea omnia datte alicui enuntia* tioni reipfa conveniant, quae moralem evidentiam conftituunt , quaeque fuperius adduximus, ubi mo- ralis evidentiae propofitiones definivimus. Confiat autem cuilibet rem attendenti civiles hiflorias pode aliquando ad moralem ufque evi- dentiam ad fummum adurgere , nunquam vero ad evidentiam phyficam , aut metaphyficam . Etenim circa hominum gefla , diftaque , civiles hilloriac verfantur: propofitiones autem , quae afus , ope- ravc refpiciunt hominum , nonnifi moralem evi- dentiam fufcipere podunt, nempe id generis pro- pofitiones probari ad fummum podunt moralis e- videntiae ede. Verum etfi aliquando demonfirari poffit ad moralem evidentiam ufque qu^ ab hi- fioricis narrantur, vera ede , nimirum nec dece- ptos eos fuide, nec decipere voluide , tamen id ut plurimum fatis probare minime podumus. At. que hifce in cafibus, qutc narrantur , non mora- lis quidem evidentiae funt, fed vel prorfus dubia, vel probabilia tantum , vel a verifimilitudine aliena . Qu^ vero toto hoc capite complexi fumus, ani- mo revolvenda, recolendaque funt; quo quis enim ea profundius introfpiciet, feriufque meditabitur, eo dolidiora , & praeftantiora agnofcet , utilitatif- que opinione majoris efle animadvertet . CAPUT III.  v  * De Judiciis dubiis , verifimilibus , 7 a verifimilitudine alienis . C ~^Um certitudo ab evidentia oriatur, ubievi* ^ dentia abrft ., ibi tuta certitudo, abfit , ne- elie.efi ; nimirum neque veritas , neque falfitas  multiplicique hypothefi aliquid explicari fatis poteft , licet reipfa hypothefes iN 1* omnes , verae fimul elfe non poffint . Ex. g r - planetarum, & fixorum fiderum apparentia phce- nomena plura explicantur , tum ex hypothefi Pto- lemaica, tum ex hypothefi Copernicana, tum ex hypothefi Ticoniana , tum ex aliis ; attamen hy- pothefes ill omnes vera: fimul elfe nequeunt , cum toto Coelo invicem diferepent; Atque adeo hy- pothefis non ideo certa veri imago eft, quia ea pofita id quod explicandum fufeipimus , fatis com- v G 3 mo* Digitized by Google joa Rationalis Philosophi* |-,node explicetur; quandoquidem fieri poteft , ut innuimus , ut data quadam hypothefis fatis ex- plicet data quapiam Natura phcenomena, & ope- ra , licet reipfa phcenomena illa alia ratione a Natura praftentur , alia via conficiantur, ae ea- dem praftari efficique ex hypothefi concipiuntur. Cavendum ergo eft, ne perperam judicemus Ideas hypotheticas ab hominibus imaginatas ad expli- canda data quadam Natura opera, verum certo, tutoque aflfequi: cum incauta fit, & fuapte natu- ra fallax hac ratiocinatio; pofita hac illave hy- pothefi commode explicatur, quomodo hac, illa- ve phcenomena fiant, ergo phcenomena illa ita reipfa fiunt, ergo hc , illave hypothefis vera eft, & veram phcenomenon illorum originem , & cauf- fam comple&itur. Hujufinodi autem ratiocinationem decipere, & male tutam effe ex his, qua huc ufque in hoc paragrapho expofuimus, manifefto conftat. Tunc folum data hypothefis ad explicandum aliquod Natura opus excogitata , certa , tutaque eft , cum vel experimenta certiflima mox oftendunt , opus illud Natura non alia ex cauffa, nec alia ratio- ne reipfa oriri; vel apertiffima demonftratio e- vincit, nullo alio modo fieri, nifi eo, qui exeo gitatus jam fuerit per hypothefim . XVIII, 4 * Ad Ideas, quod attinet , a mente per AWlra* Iionem efformatas, quas jamC*/>. /.definivimus, & explicavimus , plane innumeri funt errores ii- que aliquando magni momenti, in quos dilabun- tur qui juxta Ideas abftraitas incauti , & citra * exa- Digitized by Google Institutiones. io} examen de rebus judicant . quod quidem potiffi* mum di&um volumus de iis Ideis abftralis, quae genericae nuncupantur y cujufmodi h* fune, Ani- mal , Planta, Vitium, Virtus , Scientia , Caujfa ; & c. Inter Ideas autem abftra&as genericas fpecia- tim in exemplum feligimus Ideam Cauflae , Po- tentiae, Facultatis , Aptitudinifve ad hoc, illud- ve efficiendum , aut patiendum . de quibus Ideis abftra&is , & indeterminatis Caulfae , Potenti*, Facultatis , five Aptitudinis, ad hoc, illudve pro- ducendum , aut patiendum oftendere paucis vo- lumus , eas paffim occafioni effe hominibus plu- rimorum , latiffimcque patentium errorum. Ut id cuique conllet, animadvertimus primo , plures, difparefque eftetus ab una, eademque cauf- fa , potentiave produci, patique poffe, & reipfa ita paffim contingere , adeoque non femper reip- fa totidem effe diftin&as facultates , & potentias in fubftantiis, quoti funt effeIus invicem varii , qui ab una eademque fubftantia producuntur , & patiuntur, ex. gr. una eademque animi noftri na- tura, apta, potens eft ad amorem , odium , ti- morem , fpem concipiendam , motumque in cor- pore producendum; & licet amor, odium, fpes, timor, motus , difpares fint effelus , non tamen in animo funt totidem facultates , non totidem funt res , cauffaeque diftinft* effe&us illos difpa- res producentes, ejus nempe mera fola natura eft id, quod & amat, & odit, & fperat, & timet, & membra movet. Secundo adnotamus Ideas haf- ce abftradtas , & genericas , id quod efficit , aut efficere poteft, vel id quod patitur, aut pati po- teft, hunc, illumve effe&um menti noftrae non oftendere , non reprefentare, quidnam fit id, feu quaenam fit natura rei illius , qu hunc , illum- ve effc&um producere , vel pati poteft .* ita ex. G 4 gr. Digitized by Google 164 Rationalis P h i loso pft i  gr. hx Ideae abftradlae , & genericae; facultas per- cipiendi , facultas eligendi, &c. five id quod e- ligere , id quod percipere pote?ft , &c. hae , in- quam , Ideae menti noftrae non exhibent, quidreip* fa fit id quod percipere , id quod eligere poteft cum quidpiam aflerunt, cum pronuncianc ii , qui defpiciuntur , fides eis denegatur. Cum narrant, fententiamqu- ferunt ii, quos admiramur, & magni facimus , facile ipfis acquiefcimus : at haud raro homines defpiciunt, quos plurimi fa- cerem , fi eos bene nefient / plurimi autem fa- ciunt , & admirantur , quos non tanti facere par liet .* & utroque cafu decipiuntur ; Perperam e- nim hifce in cafibus fidem adjungunt, aut cohi- bent. Ex hoc fonte, ex admiratione nimirum, ingen- tique opinione, temere , & immerito concepta , peritiae, fapientias , & veracitatis torum, qui af- fer urtt , aut negant : plurimi, graviflimique erro- res orti , & fufe , firmiflimeque propagati funt  H mc falfarum Religionum commenta , & vana- rum fipci Ihtionura monftra a vafhffimis gentibus complexa , & venerata : hinc vaniffimae hiflorix pro veiis, virtutes pro vitiis habitas, & pro vir*' tutibus vrria . Hinc futiles opiniones vulgo rece- ptae de rebus non fatis cognitis : hinc prxjudicia tum ad mores, quod attinet, tum quoad fcientias. Digitlzed by Google Institutiones; , 1^9 Et fane hi errotcs univerfi ideo radices egerunt fuas, quia homines eos acceperunt ab iis , quos fummos viros , & praeftantes, non illufos , non mendaces , non vana loquentes , perperam , Sc falfo crediderunt . Hac de caufTa , ex. gr. proxi- me elapfis potiffimum faeculis vulgo generatim re- ceptum erat, Sc etiam nunc apud plurimos obti- net, nobiles viros injurias fibi iliacas, verbis , & armis , non ulcifcentes , turpi nota genus fuum inurere , & familiae decus, honoremque omnem foedare ; hinc qui injurias diffimulant , & conte- mnunt , exfibilantur , & contemnuntur a pluri- mis. Eadem ratione laedit apud plerofque majo- rum gloriam , & avitae nobilitati officit homines erudire , civefque ab ignorantia rerum omnium turpiffima vindicare, eofque ad fcientiam, & vir- tutem comparare ; non autem officit otio tabe- fcere . non officit alea, Sc libidinibus vitam con- ficere .* equitatu , venatuque , ac vanis omnis generis exercitationibus dies terere. Stultiffimae hujufmodi opiniones , quas numera- re , immenfum opus effet , hominum mentes non occuparent, fi ab iis , quos magni faciunt, non traderentur } fi a majoribus in natos majoribus obfequentes , Sc credulos, non tranfmitterentur ; aut li homines inopportunam fidem, Sc incautam non adhiberent iis , qui ceteros antecellere judi- cantur, quique ceteris au&oritate , munere, &ae- tate pr^funt; quandoquidem & ii , qui pr^ftan- tiores (unt , aut dicuntur , decipi utique poftunt , cum pronunciant de rebus , quae non nifi ac- curata ratiocinatione , & meditatione digno- fcuntur. Quaenam autem leges , quae monita fervanda fint , ne temere, & inopportune fidem aliorum au* &o. Digitized by Google 140 Rationalis Philosophia ftoritati praebeamus , aut denegemus , tunc ex- ponemus cum methodum trademus eas quaefliones enodandi , quarum folutio nonnifi ex aliorum fi- de, & 6u&oritate haberi poteft. Finis prime Parris, RA- Digitized by Googl vel da- to attributo quaeritur quodnam fit determinatum' fubjeftum cui attributum illud conveniat / vet dato fubjelo queritur quodnam attributum deter- minatum ex aliquo genere ei competat, vel dat& attributo , & fubje&o determinato , queritur an illud huic conveniar, nec ne $ an illud de hoc- a (Terendum , nec ne fu? Tria igitur funt ,- nec plura cffe poffunt fumma quaeftionum omnium ge- nera  - Primi generis efl, ex. gr. h$c qu^ftio.* quanain. efl Terree motus caujfa? in hac enim qufftioneda- to attributo , nempe caujfam ejfe Terree motus y queritur quodnam fit fubjeftum * cui attributum illud conveniat  nimirum quidnam id fit, cui at- tributum hoc competat , quod terrae motum pa Fl&t * Secundi generis eft, ex. gr. haec alia qu^ftio ; quantumne dijlat Saturnus a Sole ? in hac cmm dato fubjefto , nempe Saturno, quaeritur , quod- nam determinatum attributum ex genere dirtantiae ei competat relate ^d Solem, i ; Tertii generis tandem efi, ex.gr . haec quaefiio a n Pia net ce omnes primarii Solem verfus gravitant in hac quippe quaefiione dato fubjelo , nempe Planetis primariis , datoque attributo , nimirum Solem verfus gravitate , queritur an hoc attribu- tum fubje&o illi conveniat , nec ne . . Digitized by Google   V I N S T, i t;u t i o n e s. 151 Cuique autem rem attendenti manifeflo patet nullam dari poffe qu^ftionem , in qua nec dato attributo quaeratur , quodnam, qualeve fit iubje- lum , cuj convenit , nec dato fubje&Q , quaera- # tur , quodnam fit determinatum attributum ex ali- 3 uo genere , quod fubje&o illi competat , nec atis fubjefto , & attributo , quaeratur , an hoc illi conveniat , nec ne. .. . > Qugfitae yej-p in qu^llionibus notiones , nonnifi ex tripljci /opre hauriri poflfunt ; hi notionum , veritati fque fontes funt, Ratio , five Ratiocinatio , 'Experientia , alienum Te/iimonjum . Cum fplutijp, alicujus qu^ftionis habeci non po* teft , nifi eam inferendo, & deducendo peteon* fequens ab aliis judiciis , leu propofitionibus prae* cognitis , aut praenofeendis , qu^ftio hujufmodi prioris fontis dicitur: cum vero data qu^ftio fol- vi potefi obfervatione . quapiam nondum a .pobis fa&a , aut ope alicujus experimenti adhuc nobis incomperti , fecundi fontis appellatur .* denique cum datae alicujus qu^ftionis enodatio haberi non poteft , nifi ex alieno teftimonip , & fide * ter- tii fontis nuncupatur. . Quantae vero utilitatis fit, & commodi primo qu^rtiones diftribuiffe in tria illa genera , quae explicavimus ; fecundo fontes omnes ex qui- bus folutiones qu^ftionum petendae funt, indigital* fe , feu ex quorum aliquo hauriend^, & expi* fcand^ funt , quaefitae quaecumque notiones , lucu* lentiffime apparebit ex his , quae in tradendis a- nalyticis legibus differemus. Digitized by Google 151 R A T I O N AL IS Ph 1 LOSOP H I M CAPUT III. De Analytice Methodi legibus  ) - S Ecretis iis , quae human^ mentis aciem , cap- tumque effugiunt , ab iis , qu intra huma- nae fcientiae fph^ram conftituta , & pofita funt , explicata quaeftionum natura , conftitutis generi- bus , quibus pertinent univerfae j oftenfis fonti- bus , ex quibus petendae funt optatae notiones , in quaeftionibus propofitae , fupereft, ut leges tra- damus , & praecepta , quibus ducibus , lucemque afferentibus, quaefitam veritatem quamCumque, fi fieri poffit , .certo , tutoque , reaaque via , af- fequamur  Age igitur manum ad opus admovea- mus  I- / Prima JWxwtmv Lex ita habet ; enodande cu  jujvis qutejiionis flatum accurati ffime conflituto \ conftituere autem flatum quaeftionis nil aliud eft, nifx fenfum vocabulorum , quibus quaeftio concep- ta eft (fi que ambiguitas, 3 aut obfcuritas vel mi- nima fub ipfis , aut fub eorum aliquo latitet ) , Omni : cura , exa&eque pr^defitiire , five ferio , maturiufque , quid pr^cife , quid omnino que- rendum fit , cogitare i Qbfcuritas , & ambigui-  tas , & vagans, indeterminataque fignificatio vo- cum, 8c locutionum , quibus vitiis, vix ulj vox eft , Sc locutio , quas prorfu ^om nino careat , le- gi huid occafioni funt. Qui eaflf violat, quid tan- dem praecife , quid exa&e ei quaerendum fit , i- gnorat , quo eundum ei fit, nefcit, ad determi- natum , tonftitutumquc fcopum refpicere non po- teft , Digitized by Google In stitutiones. 153 teft , proindeque nec apta media eligere ad idaf- lequendum , quod in quaeftione expofcitur. Patet ergo conftituendam efle in primis, & ae- curatifiime definiendam (ignificationem vocum, & locutionum quibus quaeftiones conceptae fune. Cum nosnobifmetipfis quarftionem aliquam pro- r ponimus enodandam , poffumus ejus fenfum , ut libet, conftituere . poffumus nempe determinare ex arbitrio praecifam poteftatera , & ignificationem vocabulorum , quibus quSeftionem exprimimus . at fi qu^ftionem quampiam ab aliquo accipiamus folvendam, ejus mens nobis innotefcatneceffe eft, conflet oportet, quonam determinato fepfu voces illas intelligat , quas adhibet , qui qugftionem proponit. Hinc fi locutiones , quibus tradita nobis qu- flio concepta e(l, in aliqua obfcuritate , vel am- biguitate laborare videantur , rogandus eft, fi id fieri poffit, is qui quaeftionem propofuit, ut men- tem fuam luculentius exprimat, nec ab inftantiis, & interrogationibus cefTandum, donec nitidiffime explicaverit , quamnam determinatam, praecifam que fignificationem vocibus illis tribuat : quod fi- is, a quo quxflio propofita eft , interrogari non poffit , magis eft in medium quaeflionem illam re- linquere, fi fit obfcuri aut aequivoci fenfus, quod fere nufiquam non accidit; ne nimirum fi incon- fulto au&ore eam in determinatum quempiam fen- fum accipiamus , ex arbitrio ab ejus mente forte fortuna aberremus , & id inquiramus , quod ipfe non plebat , folutionemque importunam , & a re alienam afferamus^ quodfaepe contingit. Atque hxc.ad primae legis analyticae methodi noftrae in- terpretationem , quod attinet, di&a fint fatis. 154 Rationalis Philosophia .  ; jn 1 1 . . V.  i'  * * # . . Secunda A vkKovws Lex ita jubet : accuratijjime prxcon flituto ad prima legis prafcriptum enodanda qua fi i m is finiu , fi qtue/lio compofita fit , fingit- la quaque capita , ex quibus conflat , Jedulo invi- cem fecernito j uniujcujufque fingillatim capitis enodationem inquirito ; at prius an alicujus capi- tis folutio ad alterius enodationem conducere poffit , aut prcerequirattir , cogitato j O 4 fi quid bujufmo- di deprehenderis ab iis enodandis capitibus , quce fimpliciora agnofcis , incipito . . Quinio autem , notioque tunc fimplicior rela- te ad aliam vocatur , cum ab illa alterius illius quseftionis talutio pendet , aut alterius illius no- tionis acquifiuo , vel cum illa cognita , & afle- quuta, alia facilius aflequi poteft. - Legis bujus quoad fingulos ejus articulos utili- tas patet , fi de compotitis qu^ftionibusfermo tit. Etenim primo, cqm quaeftiones compotitae multi- plicem fcopum habeant , fi capita , quibus con- fiant,, non invicem diftinguantur, & eorum talu- tio fingillatim non perveftigetur , confufio , ac perturbatio mentis oriatur -, necefle eft, ab indi- ftin&a illa difparium rerum contemplatione; que- madmodum enim qui oculis plura fimul ; & va- ria videre vult , nec ea fatis perfpicue percipit , nec poteft de fingulis illis obje&is, refle fatis ju- dicare; ita qui plura , eaque difparia una fimul veluti ,in maffam mente comple&i nititur , ea fatis introfpicere, minime pqteft , adeoque accu- rata , tutaque judicia de illis fere utique nequit, ut experientia cuique compertum eft. Plurima exempla , fi id opus effet , cumulare hic poffemus do&iffimorum ceteroquin virorum , qui 'Institutiones. 1 155 qui ex negle&u hujus legis , quam tradimus , cum compofitas quaeftiones in parces non fcindant, nec fingillatim de fingulis ratiocinentur , nonnifi permixtas , confufas , & quod pejus eft vitium , incompletas , mancas , & a re alienas ratiocina- tiones proferunt, huc illuc declinant , & vagan- tur, ac inter plures ambages implexi, plura di- cunt , & aliquando quidem praftantiffima , at qu^ftiones propofitas non fatis exhauriunt , non penitus folvunt , aut etiam male. Ut autem ali- quot tantum ex praeclarioribus exemplis adfera- mus, utque de ceteris fcriptonbus taceamus, qui multi nimium funt ex quocumque genere, exce- ptis Mathematicis, Joannem Seldenum, & Clau- dium* Salmalium pr^ ceteris omnibus ob oculos ponimus, viros longe dofliflimos, & quorum feri- pta protentofa, ac pene incredibili, penitiorique eruditione undecumque affluunt ; at ita confufa, ac permixta funt , qu habent , eo quod legem hanc noftram violant, quam explicavimus , ut vix labore improbo aut ne vix quidem f( decima quinta ita habet.* Tem - porum , & locorum notitiam , [1 feriptores intelligere tua interfit , ne negligito. Ratio hujus Legis h^C eft , quia qui Chronologiam , & Geographiam ignorant, ab au&orum mente haud raro aberrent, aut non fatis eorum fenfum aflequantur necefle eft; plures enim in feriptoribus occurrunt locutio- nes , immo integre periodi , aut narrationes integrae , quas nift locorum fitum , & tempora even- Digitized by Google dt7 Rationalis Philosophiae javfcntuam noverimus, aut non fatis intelligimus , jtut ab eorum mente deffetimus. Pragterea in rebus geographicis, & chronologi- cis , f^pe vel do&iflimi ceteroquin viri , at ha- fum rerum parum periti peccant . Hinc periculum fubeft , ne ab ipfis decipiamur, & a vero aber- Sxmus, fi harum difciplinarum expertes fimus. Ita, gr. ad geographicos errores quod attinet, Q.. Curtius Caucafum montem, qui inter mare Caf- pium, & Pontum Euxinum eft, apud Indos col- locat , & duo illa maria confundit Lib. VII. Cap. 4. & 5 & Virgilins , Florus , Manilius y Lu- canus Phillipos urbem Teflalise , ubi J. C^far Pompejum vicit, cum Philippis Macedoniae Urbe ynifcuerunt, ubi Marcus Antonius, & Julius Cae- far O&avianus Marcum Brutum, & Cajum Cal- lium profligarunt . ac ad errores chi onologicos quod fpeftat, D. Ambrofiirs in Lib. de Saevis , qui pe- riit , Platonem ab Hieremia Propheta Judaic^ Theologi^, dum apud JEgyptios Plato ageret , imbutum fuifse ait , ut fidem facit D- Augufti- nus , qui idipfum fallo credidit . Verum h^c di- 6ta fint obiter. . . Chronologia, feu tempora pr^cipuorum operum, & eventuum in hiftoria gentium, & prafiantiffi- morum virorum fatis commode difei poffunt ab Hiftoria antiqua Chriftophori Cellarii , & parte prima Rationarii temporum dotiffimi Petavii , ne Lexica hiftorica accuratoria memoremus, qu fuo non carent ufu. Ad notitiam vero locorum , five geographiam addifeendam, uti quis poterit primo introductio- ne ad Geographiam Sanfonis Gallice edita , & Compendio geographico Philippi Cluverii : mox etiam /deupda eft integra ejus Geographia cum Digitized by Google Institutiones. 171 notis Londinenfibus , & notitia Orbis antiqui ad Conftantini tempora a Chriflophoro Cellario edi- ta . Graeciam omnium optime defcripfic Nicolaus Sophianus; Italiam, Romapumque Imperium lau- datus Philippus Cluv,erius . Utilia etiam funt ad Geographiam veterem & reccntiorem addifcendam Lexica GeographicaCaroli- Stephani , Jacobi Hof- fmanni , & Philippi Ferrarii ,3cujus Lexicon ab Antonio Baudrando/ingens. incrementum fumpfit -  xu S' ,  f  * ;  * * riMiS*>X.V I. ( > *   J . Ni/i. pa/ftm a Jcriptortm mente aberrare velis , integrum auElorum contextum a curat i/fime confulito. Lex haec A vttwewf decima lexta , ex. his vero , quae genuinam fcriptorum intelle&ionem refpiciunt quarta : , maximi momenti eft. Etenim primo , locutionum plurimarum fenfus ad mentem au&orum ope contextus affequitur , qui alioquin nos effugeret . Secundo, peculiares au&ores haud raro ufitatas voces in peculiari fenfu accipiunt , ut Capite pe- nultimo Partis primae monuimus qui peculiares fenfus , nonnifi a contextu, nempe ab his , quae .praecedunt , & confequuntur , erui poffunt. Tertio, ex contextu deprehenditur , an feri- ptor de iifdem rebus idem fentiat , firmus nefit, an vacillet in opinionibus, an ferio loquatur qui-  bufdam in locis , aut potius ironice , an affen- tetur alicui , nec ne , an ex animo loquatur , aut dubium id fit , aliaque hujufmodi ; quae qui- dem notiones ad verum fcriptorum fenfum intel- ligendum , genuinafque Ideas aQequendas, necc lariae funt. Quarto , ex contextu haud raro apparet , cu- jus gentis feriptor fuerit, cujus temporis , cujus fe- Digitized by Google tjz Rationalis Philosophia fe&ae, ali^que circumftantiae ad au&orem perti- nentes addifcuntur. His vero cognitis , fi aliunde nobis notae fint confuetudines, & opiniones ejus gentis , & tem- poris , cujus fcriptorem fuifTe ope contextus re- teximus , fique pr*noverimus , quaenam fuerint fententiae quique, fermo ejus fe&ae , cui fcripto- rem addiilum fuifle ope contextus collegimus, po- terimus vocabulorum, & locutionum illarum fen- fum ad mentem auftoris cokftituere , quibus ad confuetudines , & opiniones fuae gentis , fuorum- que temporum adludit , notafque fupponit , & e- jus mentem afiequemur , cum fe&ae, & partium , quibus adhaerebat, phrafes, & vocabula adhibet, cumque ex ufu fe&ie illius loquitur. Polfent & aliae rationes addi ad fuadendam la- t a nobis Legis utilitatem, aut potius neceflna- tem j at quae attulimus fatis eam demonftrant. . * * . v  . XVII. : c Decima feptima Lex haec eft : Si feriptor de re fenfibus minime obvia , O* cognitu minime facili verba faciat , locutionibufque utatur obfcuris , aut dubiae , & multiplici t fignific at to- mis , nec ex contextu , aut alieno tefiimonio fide di- gno confiet , quid de re illa fen fer it , ad Py noni eant epocam confugito , fententiamque de fenfu feriptor is iifce in cafibus cohibeto. Qui hanc Legem v olant r temere de aliena mente judicant .* attamen interpretes paffim eam violant . . XVIII. Digitized by Google Institutiones. 173 , XVIII. Servatis Legibus , quas de legitima , genuina* que fcriptorum intelleXioneaflfequenda tradidimus, primo pluries veram eorum mentem introfpicie- mus, quaealioquin nos lateret. Secundo nunquam falfara , dubiamve interpretationem pro vera , cer- taque amplexemur. Ad folvendas autem quaeftia- nes, quae nonnifi ex alieno teftimonio enodari pof- funt, & quarum folutioni confulunt feptem po- ftremae Legis a nobis lat, non fufficit, ut eorum mens probe , reXeque intelligatur , quorum tefti- monio ad enodationem hujufmodi quaeftionum e- gemus  fed requiritur praeterea , ut fciamus fi- de ne digni fint, nec ne . Nam fi fidem temere, & perperam adhibeamus , aut negemus iis , ex quorum affertis propofitionibus enodanda fit data quaedam tertii ordinis quaeftio, aut eam malefol- vemus, verum putando, quod falfum eft, autca- fu tantum folvemus , non certa ratione duce. I- gitur jure , meritoque Lex haec decima oXava condita eft / ne perperam , & inconfplto ceteris fi- dem adhibeto , aut denegato . Servari autem Lex haec non poteft , nifi & aliis., quas hic attexi- mus, quaeque fequuntur, obtemperemus.  . . , *  . XIX.  9 ^ f c * Igitur decima nona Lex analytica , earum vero prima, \qu^ fidem noftram aliis denegandam, aut adhibendam moderantur, & regunt, ita habet. Cum ali cujus gentis , hominifve , aut f eft ce pla- cita , opiniones , rationes, re] que gefias inquiris , vel cum hcec nafcere ad aliquam folvendam qucefiio- nem tua interjjt , ne perperam fidem habeto feri -  , * *  pto- Digitized by Google 174 Rationalis Philosophis , ptovi , qui genti illi , feti ceve , aut b omini infen  Jits ftt , aut minus honorifica , & probrofa , ratione aliena , CS* ab fur da invifce feti ce , gentive , b omini tribuit, - Etenim qui partibus ftudet, qui impartialis non eft , qui odii , contemptufve aflfe&ibus tenetur , iniquus judex habendus eft, iniquus ad verfariorum extimator, inclementius quippe carpit, omnia in contrariam partem extorquet , alia occultat , a- lia mala fide minuit , alia exaggerat. Hifce vitiis, aliifque hujufmodi, nimis frequens eps laborare , qui de adverfariorum , & hoftium opinionibus, rationibus, rebufque geftis loquuntur, i ii tantum ignorant , qui Hiftoricos partibus ad- ditos , aut eriftica feripta nunquam critica acu tetigerunt. Sacri, profanique fcripiores nimia e- xempla hujus rei fuppeditant, quae do$is quibuf- que viris cognita funt, & facile ab omnibus repe* riri poliunt . *    . j > ...  . XX. v T igefima Aj >ct\wtus Lex ita jubet .* Si feriptor de opinionibus , inflitutis , moribus , rebufque ge- Jtis extranearum gentium loquatur , quas nonni fi ab illis difeere poterat j ni fi bic feriptor accuratiffimus fit , ni fi manifefia , tutaque monumenta pr ce beat diligent ice , curce , exatlitudinis in rebus illis no- fcendis , quas narrat , & ni fi omni careat malce fidei fufpicione , ne imprudens integram , plenam - que fidem adhibeto . Etenim extranearum gentium extranea lingua utentium opiniones , mores , confuetudines , in- ilituta, di&a, fa&aque certo difeere nemopoteft, nifi extranearum illarum gentium idiomata opti- me calleat , & nifi plures, peritiorefque , & can- v Digitized by Google I Institutiones. 175 didiores ex illis gentibus adloquatur , confulat % examinet, & interrogationibus , dubiifve tandiu urgeat, quandiu opus fit ad res illasex eorum o- re perfpicue penitufque addifcendas : quae fane cu- ras multum laboris , & fagacitatis , multumque moleftae diligentias expoftulant; quas curas, quos labores , cos tandem impendiflj: putandum eft , qui id manifeftiflimis , & indubiis indiciis often- dunt. Quod fi non confiet, cohibendum judicium efi, nec temere integra fides eis efi adjungenda. * ' ,  ** . . XXI.  *  Si fcriptorem oppofita iis, qus atterit, aut fle- gat , impune profiteri , & narrare non potuitte appareat, eum emendacii, & diffimulationis reum e fle iufpicare, nifi aliunde nil nifi verum protu- liffe ofiendatur . Ratio hujus vigefimas prira^ a- nalyticas Legis eft , quia poenarum timor & in- commodi nudam veri profeflionem , narrationem- que cohibet . * Hinc hiftoricus , ex, gr. qui fub tyrannide vi- vit , plyra dilfimulat , ne Tyrannum provocet ; quique poenas, & incommoda metuit, fi ea palam proferat, quae fentit , ab ingenua veri profeffio- ne fefe deterret, & ita loquitur , & fcribit , ut nil inde ei fit fibi metuendum. r  . X X 1 1. * Scriptorem , qui ea fcribendo , quas fcribit , commoda, & honores a potentiori quopiam fibi polliceri poterat aut fperare , potentiori illi af* lentari faltem dubitato . Nam plus fludent faspe homines prasmiis , & commodis , quam veri- tati. l i - ; . . XXIII. Digitized by Google v ]6 Rationalis Philosophia; . XXIII. Si quis fcriptor affe&u, & ftudio partium ca- ptus , mamfcfto appareat eum non exaggerare , quae fuis panibus favent, nec minuere quae con- tra faciunt, ne putato , nifi oppofitum manifc- fiiffimis rationibus oftendi pofTit . Ratio hujus vi- gefimae terti^ Legis hc eft , quia nimirum hic eft mos, & indoles eorum, qui afte&u quopiam tenentur , qui impartiales non funt  hofce enim effeilus pariunt animi affe&iones , & pathemata, ut ex his colligere eft, quae Parte prima Philofo- phiae hujus , Capite ultimo adnotavimus. .. . v  XX i V. . VigeGma quarta A WW*? Lex ita habet : fi quod quis afferit, aut negat, certo fciri non pof- fe confiet, nifi ratiocinationis ope, verum ne af- ferat , aut neget , ex momento tantum rationum , non cx ejus tantunv au&oritate judicato; fi iluUas ra- tiones afferat, affeofum cohibeto. Ratio eft, quia quicumque hominum utut do&ifiimi decipi pofTutn>, cum de iis rebus agitur , quarum certa cognitio ab accurata , certaque ratiocinatione pendet . Hinc ejus rationes , fi quas afferat , expenden- da funt , & ad leges aeternas , inconcuflafque re* &ae ratiocinati nis ex:gendvationibus , & experientia tua adverfatur , aut confonum efi , non ideo quod afferit , aut negat , falfum ducito > quia tuis obfervationibus , tua que experientia ad- verfatur , nec ideo verum putato , quia experien- tia tua confonum efi ; ni fi forte dem nfirare poffis manifefiifftme non poffe fecus contingere. Si quis afferat, ex. gr. ( quod Audior Atlantis Sinici fecit), apud Sinas , ne feftucas quidem, & paleas quibufdam fluviis innatare , aut menti- tur, aut deceptus eft; non quia quod narrat ab experientia noftra diffonum eft, fed quia demon- ftrare poffumus ad mathematicam evidentiam uf- 9 ue  Digitized by Google Institutiones* ifp que , non potfe paleas in aquis pluviis , proinde que in fluminibus demergi. At fi quisnoftrum fi* dem denegaret narranti mare aliquando gelu con- crefcere in Norvegia, quod fane experientiae no- flrae adverfatur , temere, 8c perperam negaret fi- dem , quia etfi mare penes nos non concrefcac gelu, demonflrari ramen non poteft nufpiam in Globo tcrraqueo fccus contingere , immo oppofi- tum certiflimum eft* i . Rurfus fi quis narranti crederet apud Siatnen- fcs quotannis ningere , & ideo crederet quia con- fona narraret experienti^ noftr* , cum penes nos quotannis ningat , male, & perperam fidem ad- jungeret. Neque enim demonftrare poffumus id ip fum contingere debere apud Siamenfcs , immoop- pofitum ofiendi poffct . . XXIX. i Cum quod plure s offerunt , ab aliquo acceperunt t ne eos pro totidem tejlibus accipito , nec ex eorum aufloritate judicato. Et ratio eft , quia vel infi- niti homines utut per fefe graviffimi, & fide di- gniflimi , utut loquantur de rebus cognitu facili- bus, & fcnfibus obviis, pro nihilo habendi funt, cum non ea teftantur , quae per fefe agnoverunt, fcd ab aliquo acceperunt , & alicui crediderunt: etenim qui in alterius fidem aliquid afferunt , aut negant, ne hilum quidem addunt ponderis , 8c auftoritatis rei affert*, Sc negat*. Hinc' hifce in cafibus fupereft tantum pondus originariorum teftium , eorum videlicet , a qui- bus ceteri rem acceperunt } proindcque eorum tantum expendendum eft momentum , & au&o- ritas, atque ex ea judicandum , non cx numpro M 2 quan-  -i. Digitized by Google i8o Rationalis Philosophis quantumvis ingenti eorum, qui in originarii ali- cujus tcftis loquuntur verbo. " XXX.  . . , I - t 4 ' * - jv id afferat, quod fola injpeftione , fila fenfuum approximatione cognojcitur , fiqueomni ma > fidei jufpicipne careat ,  ajfenfum prabeto , fo fi te fies bujufinodi rerum originarii plures fit , ; cafibus res affert a t aut negata ad moralem ufque evidentiam affurgit , ut colligere eft ex his ; qua; Parte prima adnotavimus , ubi de moralis evidentiae natura , & charafteribus verba fecimus , quae adeunda funt. XXXI. . - - Trigefima primaLex 'h ****** , earum vero tertia & decima, quae fidem noftram alieno tefti- monio , & auctoritati habendam, denegandamve moderantur, & regunt, ita habet; Si cui feripto- ti fides jure , meritoque habenda fit , ne aliena frau- de fuppofititia, fpuria , & interpolata feripta , pro genuinis, &, intatlis , auftoris sll/us monumentis //- lufus accipias, Impoftori enim incautam fidem ad* hiberes , dum auCtori fide digno afsentiri te pu- tares. ; . ... - Ut autem necefsaria fex haec facilius fervetur, addimus hic canones aliquot de locis auCtorum , & feriptis fpuriis , aut interpolatis a genuinis, & intadlis dignofeendis. XXXII. Vetuftiffima igitur , nec rara fraus , Sc fcelus eft ut eruditi quique probe norunt , celebrium  . . F* Institutiones. i Si potifsimum fcriptorum operibus integras periode* audaci manu inferere , plura eorum loca data o" pera immutare , integrofque libros iis fupponere* Harum fraudum caufsas non hic inquirimus , plures enim lunt ; at res certa nimium eft. En autem quibus indiciis fpufia htec loca, & fuppo- lititia opera ab intaftis, & legitimis dijudicantur. C A N O N I. Si ftylus dati operis fatis diferepet a noto ali- cujus fcriptoris ftylo , opus illud ejus non eft , erfi ejus nomen prae fe ferat. Ita, ex.gr. inepta hifloria de excidio Troj^, cui praefixa eft Epifto- la ad C. Salluftium Cri r pum, perperam, & falf Cornelio Nepoti tribuitur; adeo enim infefta, 8c barbara latinitate lurida eft, ut feriptore Romano Ciceroni contemporaneo, minimeqneindc$o, cu- jufmodi fane erat Cornelius Nepos , prorfus indi- gna fit.  Plura exempla non addimus , at eruditi fatis norunt quantae impoftorum , & falfariorum frau- des ope hujus Canonjs feliciter rete&ae fint C A N O N II. Si liber Veteris alicujus nomen prse fe ferat , at in eo occurram voces fequiori aevo inve&ae , St vetuftioribus incognitae , liber aut eft alicujus recentioris , aut eft interpolatus. Ratio Canonis patet. Atque haede caufsa, ex. gr. Galenus partem libri de natura hominis Hip- pocrati tributi, velufi fuppofititiam critica cenfu- ra inurit , quia nimirum in ea parte vocabula occurrant a pofterioribus Medicis invefta veterem linguam ignorantibus. M 3 Rur- Digitized by Googte 181 Rationalis Philosophii Rurfus ope hujus , & fuperioris Canonis plu- rima Epiftolae vetuftiflimis Romanae Ecclefi^ Pon- tificibus tributae , potilfimum ante Siricii Papae tempora , & in Corpus Juris Canonici infertae, luppofitiae , & apocryphae deprehenfae funt a dodlis viris , & politioris Criticae peritis , inter quos Pagius, & Blondellus , aliique. CANON III. Si liber infcitia refertus fit, viro, de cujus do&rina liquido condat, referri non poteft, nifi falfo; nec ineptiis, & ridiculis fabellis fcatens , tribui jure poteft fcriptori , qui aliunde gravis , caftigatique judicii oftenditur^ quamvis in veteri- bus catalogis, &apud veteres id generis libri hu- jufmodi fcriptorun) nominibus infigniti appareant. Ex vi hujus Canonis Servii Commentaria , ex. gr. ede interpolata agnoverunt viri eruditi } con- ifat enim aliunde de Servii eruditione, & doftri- na, & tamen Commentaria, quae ejus nomen pr^ ferunt, infe&a funt huc illuc erroribus adeo craf- fis , ut in cos delabi non poflitvir, cujufraodi eft Servius . Eadem de cauda cum doftiffimus Erafmus in- ter ea, quae D. Hieronymo tribuuntur fcripta quae- dam reperiffet, quovis Hieronymi difcipulo pror- fus indigna, ea merito veluti fuppofititia , autfal- tem interpolata rejecit . Alia exempla innumera pr^termittimus, ne nimium longi fimus. C A N O N IV. Opus , in quo narrantur res, vel perfonae me- morantor fcriptore , cui tribuitur , recentiores , vel falfo tributum ci eft , vel faltem ab alio inter- polatum. Ca- Digitized by Google Institutiones. 183  Canon hic nulla indiget probatione , exemplum tantum afferemus. In Opere Dionyfio Areopagir^ tributo; ea memorantur , quafi jam fuiffe , quas poft ejus tempora contigere.* ex.gv. inter alia plu- rima meminit Epiftol^ D. Ignatii , quam paulo ante mortem fcripfit. At Dionyfius Apollolicis tem- poribus floruit. Ignatius vero fub Trajano Impe- ratote Martyr Chrifti occubuit, ut optime animad- vertit fagaciflimus fhotius in Bibliotheca , Codi- ce primo. Hoc etiam indicio multos libros, qui veteribus tribuebantur , a recentioribus fallariis con- fisos fuiffe , aut interpolatos deprehenderunt vi- li doSi decimi feptimi potiflimum fseculi , inter quos Cavsus , Joannes Albertus Fabricius in Bi- bliothecis gr^ca & 'latina; aliique. CANON V. Liber, in quo afferuntur, aut propugnantur fen- tenti^ , quibus oppofitas enixe ruetur is , cujus nomine liber inlcnbitur, aut fuppolititius cft, aut interpolatus; fiquidem fententias alicujus fint mo. menti, nec confiet, feriptorem illum fententiam quam ante tuebatur, aut cui inhaerebat , correxif- fe , immutaffe, damnaffe. Id, ex.gr. de Divo Augufiino patet; nos enim ipfemet hac de re docet fuarum retraSationum opere. Hippocrates errores quofdam honeftiffime profeffus eft, ne polleri auSoritate fua deciperen- tur. Ciqero aliquos a fe editos libros aliis poftea (criptis diferte damnavit, aliiquc plures id faSi- tarunt. At cum non apparet ex ipfiufmet feripto- ris confeffione , aut alieno teftimonio fide dignif- fimo , ipfum, priorem fententiam fuam deferuif- fe & in aliam concelfifle ; tun: fi opus aliquod fub ejus nomine circumferatur, in quo lententia*: M 4 in- Digitized by Google 184 Rationalis Philosophia inveniamus difcrepantes , alienafque prorfus abr iis , quas tuetur, quibufque adh^ret in aliis ope- ribus non dubiis, opus .illud utique fufpe&um ha- bendum eft , vel interpolati , vel fuppofititii in- fimulandum, C A N 0 N VL Ob nudam au&oritatem recentiorum cenfendum non eft opus aliquod cujufdam efie veteris au&o- ris, fi fcriptores contemporanei , proximive, di- ferte id negent, aut in dubium revocent. Canon hic ex terminis , ut ajunt, patet. CANON VII. r Si Veteres veluti genuinum opus aliquod am- plexi fint, non ideo tantum genuinum opus ha- bendum eft, fi graves occurrant aliunde fufpican- di rationes. Exemplo effe pofsunt Sybillina feripta , quae a , veteribus Chriftianis amplexa libenter fuerunt, & mox a recentioribus merito reje&a funt, ob cla- ra fraudis indicia a veteribus aut non afsecuta , aut forte etiam diftiraulata. Ita etiam nonnulla D, Clementis feripta pro genuinis a veteribus incon- sulto habita , veluti apocrypha, & fuppofititia 3 fuperioris faeculi criticis jure rejeflafunt. Verum haec exempla fufficiant. Brevitati enim ftudendum nobis eft- CANON VIII. Afserta alicujus archetypi operis translatio , in qua agnominationes occurrant, qu efsc nequeunt in idio- mate, ex quo fa&a putaturtranslatio,', vel translatio non Digitized by Google Institutiones. 185 noneft, fed fuppofititium pft opus , vel ad minimum interpolata elt. x . gr. inter Origeniana extac .opus , quod dicitur latina verfio Graeci Operis Origenis ; inter cetera , quae in ea translatione occurrunt, quaque monftrant vel fuppofititiam ef- (e , vel faltem interpolatam, h^c de D. Lucia- ,no Martyre habentur . Ita confummatus eji Bea - atque gloriofus Luci anus , lucidus vita , luci - dus (D fide , lucidus etiam toleranti * ctnfummatio * r/e; e/m Lucianus cognominatus efitanquam lucidus , proprio lumine fibi fulgens , aliis lucens : quae agnominatio Luci ani , lucidi , /<ycr#< tis , proprio lumine fulgentis , &c. effe in Graeca lingua non poteft , ut liquet iis , qui eam ali- quatenus callent ; proindeque commentitia haec translatio aut fuppofititia omnino eft, aut faltem .interpolata . Quo quidem exemplo fatis cooftat conHituti Canonis ratio , & ufus . : -i  ; .    ' , * CAPUT IV. t * De Synthetica Methodo , ejufque legibus . . * V Eritas analytica methodo qusefita & inventa, Synthetica methodo aliis demonftratur . EU igitur Synthefis penes nos methodus dodrinae tra- dendae, feu veritatis quam commodiffime fieri pof- fit demonfirandae . Demonftrare autem eft tam apte ad fuadendum ratiocinari, ut qui idioma, in quo loquimur, in- telligunc, aftenfura denegare ierio , & ex animo minime poflint inelu&abili evidentia coadi . Ut vero inelu&abilis haec , & irrefiftibilis aliorum fuafio obtineatur , quatuor hae leges captu facilli- ma fartae, ted^que ferventur necefle cft. M 5 . i.  Digitized by Google i8 6 Rationalis Philosophi j: . I. Prima Lex 2wprf r ita habet: Nullam vocem , locutionemve , qux caliginofa , aut ambigua fit , vel ejfe pojfe fufpiceris , indefinitam adhibeto , fid determinatum jenfum , prtecifamque fignificationem , in quam bujtifmod i voces , locutionejve accipere vis , luculenti [fime prfeonflituito . Ratio hujus Legis eft , quia fi inter ratioci- nandum voces adhibeamus , aut locutiones cali- ginofae & obfcurae fignificationis , non intelligemur , atque adeo aliorum affinium non evincemus; quod aequivocis , & ambiguis vocabulis utamur, pericu- lum eft , ne in alio fenfu ab aliis intelligantur , ac nos eas accipimus ; proindeque ne vim ratio- cinationum noftrarum fentiant. Definiendae igitur funt ad demonftrandum , voces, & locutiones obfcurae , ambigu^que figni- ficationis. In definitionibus autem cavendum eft ne alias voces caliginofi , & ambigui fenfus adhi- beamus inexplicatas . Id enim effet obfcurum , & aequivocum explicare per alium obfcurum , & ae- quivocum. Voces autem quae definitione indigent obfcuritatis, aut aequivocationis cauda, longe plu- res funt , ac vulgo homines putent , ut Parte prima Philofophiae hujus Rationalis oftendimus , ubi de Vocibus. . 11 . I Secunda Synthetica Lex haec eft: Priedefinitat femel voces , & locutiones in intexendis ratiocina- tionibus in alium fenfum per incuriam , ne tacite ufurpato . Ratio eft, quia qui nos audiunt , aut feripta noftra legunt, voces intelligent in eo fenfu, quem pr^conftituimus in eis definiendis . Hinc aberrabunt a men- Digitized by GoMjle Institutiones. 187 a mente noftra , nec quod volumus , affequdn- tur , fi nos inter ratiocinandum voces femel defi- nitas in alium fenfum a pr^conftituto quomodo- cumque difparem clam, & tacite accipiamus. Hinc in intexendis ratiocinationibuseedem vo- ces in eodem fcnfu adhibend^ erunt , vel fi in a- lium fenfum quomodocumque difparem , & varium a prxccnftituto adhibeatur, iddiferte monendum elt, ne xquivocatio ulla inde oriatur , neve alii a mente noftra declinent , proindeque ratiocina- tionum noftrarum vim non fentiant, atque adeo eorum affenfus non evincatur. Pauci funt , qui vo- ces xquivocas, & obfcuras definiant , pauciores qui in eis definiendis perfpicuiflimi fint , & nul- las alias voces caliginofas, & ambiguas adhibeant, pauciffimi , qui pr^conftitutis definitionibus firmif- fime , conftantiffimeque inh^rcant. V . III. Tertia Synthetica Lex hzc jubet : Nullam il- lationem deducito , quee non fit necejfario vinculo , O* immediato adnexa cum iis propoftionibus , ex quibus eam colligis . Etenim fi propofitio illata, & veluti per confequens dedufta neceffario vin- culo cum eis adnexa non fit, ex quibus iofortur , fufpe6la fit, & dubia neceffeeft. Neque enim hif- cc jn cafibus luculentiflime apparet eam ita adne- xam effe cum prxmiflis propofitionibus, ex qui- bus colligitur ut falfa effe nullo modo poflit , quin falfz fint etiam ex omnes , ex quibus dedu&a eft . Idem contingit fi propofitio illata reipfa adne- xa quidem fit cum pr^miflis propofitionibus necef- fario vinculo, at non immediato ; fi enim non immediate ex prxmiflis propofitionibus profluat^ , du- Digitized by Google i88 Rationalis Philosophis dubium erit , an vere ex ipfis confequatur, nec ne, & probatione indigebit: atque adeo adaflen- fum hominum inclu&abijis evidenti^ vi , confe- quendum, apta non erit. Patet ergo latg anebis Legis neceflitas. . IV. Ad Quartam denique 'Suyftetvf Legem gradum faciamus .* Omnis propofitio , ex qua aliquid per consequens col.igendum , inferendumve ejl , vel fim - plicis intuitionis e flo , vel ex aliis prxmiffts pvopo - (itionibus fnnplicis intuitionis per nece ffar iumconje- quens , atque evidenti [fimum deducia. Pofiremae hujus Legis omnimoda neceflitas ad demonftrationem conficiendam per fefe liquet  nam fi aliqua enunciatio ex iis, ex quibus aliquid inferendum fit, aut falfa lit, aut dubia, jam de- monftratio prorfus corruat, necefle elt; at velfal- ia t vel faltem dubia utique eft propofitio , nifi aut flt veritas fimplicis intuitionis , nimirum a- xiorna; aut faltem flt propofitio per neceflarium evidentiffimum confequens collc&a , dcdutlaque ex aliis propofitionibus fimplicis incuitionis , a- deoque evidentiflimis, probationeque nulla indi- gentibus . Violari ergo quarta Lex h^c a nobis lata mi- nime pote A, quin vis omnis ratiocinationis obtun- datur prorfus ; atque adeo omnino neceflaria eft ad demonArandum , videlicet ad aliorum aflea- fum irrefiftibili evidenti^ aftione evincendum. Ceterum hae Leges non modo fuapte natura ne- ceflariae funr ad demonftrationem numeris omni- bus abfolutiflimam conficiendam , fed folf fuffi- ciunt. Dic Google Institutiones. i8p ciunt . Quonam enim pado manca , dubia , fal- lax, obfcuraque ede poflit ratiocinatio , in qua voces dubia * & ^quivocae poteftatis , in certo, praecifo , & nitidiftimo fenfu adhibentur, in qua nulla fubefle poteft aquivocatio , in qua omnis confecutio neceffaria eft , & immediato vinculo evidentiffime adnexa cum iis propofitionibus , ex quibus infertur, in qua tandem omnis propofitio, ex qua aliquid inferimus , vel eft: fimplicis intui- tionis , & ex natura axiomatum, vel eft deduda per evidentiflimum confequens ex aliis pr^confti- tutis propofitionibus limplicis intuitionis, & nul- la probatione indigentibus? Sufficiunt igitur quatuor h^ pofit^ Leges ad ab-< folutiffimam , tutiffimamque demonftrationem in- texendam ; quod erat fuadendum . Utinam au- tem quatuor h Leges noftrae , ubi id poflit , fandie, religiofcquc ab hominibus fervarentur. DI A- Digitized by Google 1 90 Rationalis Philosophia DIACRISIS e .  j  *  ln Artem Syllogiflicam . I Nvaluerat per plura fxcula, & etiaflhnum ho- die apud plures obtinet opinio , Syllogifti&pm Artem divinum propemodum inventum, p^lUu-. tiflimumque fcientiarum organum , & inftrumen- tum effe; quafi modi, ut ajunt, & figurx Syl- logilmorum magica quapiam vi ita veritatem al-. licerent, ita perftringerent , ut nec latitare , nec effugere mitificam cautionem poflit. Verum, bona pace eorum, qui ita opinantur, iis fubfcribendum apparet, qui artem Syllogifti- cara , nec ad inveniendum verum fatam , nec ad inventi demonftrationem fatis commodam jure , fane, meritoque pronunciant: . Et quidem profe&o , quid ad verum inveniendum conducit , in quod quis incumbat, fcientia modorum , & figurarum ja$atx Artis ? Quum fciveris cujufnam quantitatis, & qualitatis efTe debeant Enunciationes du , ut inde tertia colligatur, quomodo fcies an dua il- ], ex quibus tertia confequitur , vei fint , nec ne? Certe non ex Syllogiiiica Arte, qux tota eft in docendo , quibus in cafibus ex duabus prxmif- fis tertia Enunciatio confeftetur. Fac ergo aliqua ex przmiffis falfa fit, & ,pro vera habeatur ob aliquam ex iis errandi occafio- nibus , qu^ paflim hominibus illudunt, quafque fane Ars Syllogiltica nec novit, necoftendit; jam colliges confecutioncm . Quid inde ? Syllogifmum conficies ad prxfcriptum Artis / attamen non nifi errorem collegeris . Sartas te&as fervare ergo potes Syllogiflicx Artis leges omnes , & falfum pro Institutiones. 191 pro vero inferre. O praeclarum igitur inventum ad qu^fiti, latentifque veri confecutionem ! O di- vinum fcientiarum inflrumcntum, cujus ope facul- tates univerfe mirifice profecerunt! Indices, que- fo , fi poflis , quicumque inutilem illam Artem admiraris, quodnam verum alicujus momenti uti- les difciplin^, aut vitas ufus, S^y llogiftic^ Arti de- beant . Nullus mehercle fapientum hominum de Syllo- giflica Arte cogitavit unquam , dum in aliquam enodandam qu^ftionem incumberet, dum rationis humana thefaurum prodaris inventis ditaret ; E contra quis in arte hac peritior, quam qui ine- ptiflimus Sophifta? Viginti fere facula imperium tenuit Syllogifti- ca Ars, & quidem infaufto quopiam fato: nulla enim fecula fuere tam barbara . Quandiu Syllo- gillge difciplinas tra&arunt , tandiu rudes fuerunt, indigeft^quefomniorum , errorum, ineptiarum mo- les . Utinam ergo nunquam extitifset Ars illa , nunquam enim in ea callenda repofita fuiffet fa- pienti^ laus, nunquam tricofi , garruli, impuden- tes Sophift^ pro Philofophis habiti fuifsent. At, ajunt, efto Scientia figurarum, modorum- que concludentium Syllogifmorum ad latitans quod- cumque verum retegendum inepta fit ; efio Ars Syllogiftica nullum contineat utile praeceptum , quomodo qu^fitum verum inveniatur, ut animad- vertit Cicero de Oratore ; commodiffima faltem methodus eft ad rete&um qdodeumque verum demonftrandum , proindeque opportuniliimum fal- tem eft fcientiarum vehiculum , 8c infirumentum, ad impertos inftruendos , evincendumque afscn- fum . Verum, fi alia methodus fit opportunior Syllo- giftica, expeditior, luculentior ; neque erit er- Digitized by Google i gz Rationalis Philosophia go Syllogiltica Methodus do6irir^ tradendo , evin* cendoque afsenfui accommodatiffima . Atqui m com- pofitis Ratiocinationibus, quoties nempe duarum idearum connexio , aut disjun&io, & diferepan- tia ex unica tantum Idea media colligi nequit , foritis ufus longe commodior eft, & luculentior. In Sorite re6Ie conftru&o nulla Enunciatio eft , quo probatione indigeat, quia prima velefse de- bet per fefe apertifsima, vel ex pr^demonftratis manifefta , & qualibet fubfequens Enunciatio So- riticam conftituens ratiocinationem, fimplicis else debet intuitionis , ex terminis patens , nulla in- digens probatione. < Cum enim Sorite quis utitur ad demonftran- dum , primo de fubjedfto oflendend^ Enunciationis afserit attributum aliquod, quod ei certiffime con- venit, vel ex terminis , vel ex pr^demonftratis , & de attributo illo afserit, quod ei per fefe, & omnino ex terminis competit; mox de proceden- tis Equrtciationis attributo afserit pariter aliquid , quod ei adnexum eft necelsario r & immediato vinculo , five ex terminis patente; atque eadem progreditur ratione, quoufque ad aliquam Enun- ciationem deventum fit, cujus attributo conveniat inanifeftiffime , luculentiffime , & ex terminis ipfummet attributum oftendendae Propofitionis . Quo falo , evidens ftatim, & apertiffimum fit attributum ergo oftendenda: Propofitionis, five af- firmativum fit, five negativum , fubjefto Enuncia- tionis ejufdem reipfa convenire. En Soritic^ de- monftrationis exemplum . Ambiticfi funt qui di- gnitates captant, ad ampliora contendunt femper, nunquam honoribus fatiantur; qui ita animo af- fc&i funt, continuis premuntur curis , moleftifque iblicitudinibus , quibus finis nullus, nifi cum vi- ta; qui continuis premuntur curis, & agitatio- ni- Digitized by Google f Institutiones- ipj nibus fcrena animi quiete , dulcique, & placida voluptate, tranquilloque vitte genere frui non pof- funt ; qui animi ferenitate , & refpondente votis voluptate innocua carent , miferam agunt vitam , etfi lani, & commodi . Ergo ambitiofi miferatn, agunt vitam , etfi fani, & commodi . In qua Ratiocinatione idearum nativa connexio immedia- ta ubique fervatur , omnis Enunciatio fimplicis intuitionis eft, omne attributum fubjeilo fuo im- mediato vinculo adnexum eft/ & confecutio fpon- te fua a nitidiflima illa idearum connexa feric profluit . At fac adhibeas Syllogifticam methodum; jam cum Ratiocinatio illa compofita fit , nec unica idea media confici valeat / non poterit fane um- eo Syllogifmo concludi; Si ergo pluribus indiget Syllogifmis , & cis utaris , jam nativa illa con- cinna , perbrevis , luculentifiima idearum conne* xio, & feries interturbetur, neceffeeft. Quocum- que enim alio modo difponas componentes ideas allatae, aut cujufcumque alterius Soriticae Ratioci- nationis, quam illo qui a Sorite praeferibitur , or* dinem illum non turbare non potes , qui tamen nativus eft , & idcirco optimus, Poteft quidem omnis Sorites in Syllogifmos con- flrui , at infelix opus elfet, & a ratione alienum . Senfit id periculo fuo Clavius , qui Geometrica elementa contortis Syllogifmis conftanter demon- ftrare aggreffus fuit, at eum pcenituit incommodae cogitationis , inconfultique laboris . Cito ab In- flituto deflexit , ad Soriticam methodum conver- fus , inter Geometras ratiocinatores maximos ufi- tatiffimam. Infiflunt tamen . Sorites inexpertorum mentes fatigat nimis, efficitque, ut Ratiocinationis vim non fentiant . At nonne magis mentes fatigabit Syl- Digitized by Google 1^4 Rationalis Philosophia Syllogifmorum feries ad idem dcraonllrandum , quod Sonte confici poffet . Pr^terea hac una cautio fufficiet , ne nimirum in longum nimis protrahatur Enunciationum So- ntica feries, fed poft quintas quafque , aut fextas Sonticas propofitiones intermediae confecutiones inferantur, qu mentis contentionem ex interval- lo relaxent . Ulterius, fi quatuor afdolutiffimac Dcmonflratio- nis leges Synthetic^ methodi conftanter ferventur, quibus utcumque violatis vel ex integro, vel ex parte , nulla confirtere Demonftratio poteft, quaf- que jam expofuimus poftremo Capite , nonne in- tentum quilquc habebit ? Nonne erit Demonltra- tionum conllru&or numeris omnibus abfolutiffi- mus ? Nonne conficiet, fi placeat, quotquot velit, Syllogifmos , & quamcumque Syllogifmorum fe- liem , quin unquam a Demonftratione aberret, & quin noverit ufpiam tricofam Syllogifticam artem? Quid ergo ad rem operofa figurarum, & modo- rum do&rina? Si Syntheticam ullam legem vio- les, in paralogilmum incidis neceffario jure j ft inta,6las ferves, fallere, & falli non potes. Habes ergo & ncceffariam , & ad#quatiffimam & luculcntiflimam , & pei brevem demonftrandi rationem , aflenfumque evincendi eorum , qui cordati funt, nec fatis impudentes , ut negent , quod demonllratum eft; quod fane impudentifli- morum hominum exeerabile genus fufte , & fan- nis, non rationibus excipiendum. Non modo igi- tur vana, & inutilis clt ad inveniendum latitans quodeumque verum , augcndafque difciplinas Ars SyllogLrtica , fed nec commodior , nec opportu- nior , nec minns inutilis ad inventum quodeum- que verum demonftrandum . At- Digitized by Google Institutiones, i 95 Attamen Patroni inutilis Artis initant adhuc i Si Syllogiflicam ignores dobiinam , quomodo ab infidiis fophifmatum cavebis ? Tollas divinaA hanc Artem , jam obfident undique Sophiftae ve- rum , jam urgent, premunt, obruunt. Proh mi- fcram Veritatis conditionem ! Trifte praeftantiffi- marum difciplinarum fatum \ Nonne vides, inepte, vim folam memoratarum Syntheticarum Legum Sophifmatum quorumcum- v que praeftigia ibu oculi fol.vere , vanofquc Pa- ralogilmorum conatus evertere , ut nil fit Veri- tati metuendum? Ad Syntheticas leges captiofam quamcumque ratiocinationem exige, ad trutinam illam , fallere nefciam , fufpende ; quicquid vitii erit in Ratiocinatione quacumque , & circa qua- cumque verfante, latitare non poterit, ad oculum patebit luculentiflime . Et fane Sophiftam, coge , ut voces , quas adhibet in intexenda Ratiocina- tione, definiat omnino, Scapertiflime, genuinum- que fenfum Enunciationum omnium conftituat , palamque faciat fine fuco; jam aflequeris quicquid in praemiffis afferat; jam intelligis quicquid incon- fecutione complebitur ; jam cum pr^miflis confe- cutionem iplam confers ; ergo fi haec illis adne- xa ell immediato , & nccelfario vinculo, vincu- lum illud non videre non potes. Si per fefe non profluat a praemiflis illisdeduba confecutio, idip- fum ftatim tenes , jam fentis temere illatam con- fecutionem . Non ergo decipieris ufquam . Qua- mobrem Leges illae eaedem perbreves , tutiflim*, & nunquam impune violandae Syntheticae nimirum Leges , quibus omnis Demonffratio debetur , a Sophifmate quovis mentem , verumque certilfi* me tuentur. Quid igitur obtrudis adhuc fcientiam modorum, & \ Digitized by GoogI yi )6 Rationalis Philosophia Sc Figurarum ? Quid defpicis, qui eam jure def piciunt , Sc quafi aras violaflent, Sc in difcipli- narum perniciem nati effient , clamas , objurgas , crimini vertis ? Ceterum Syllogifticam Artem (ut moris eft ) , non exponimus , quia ubique proftat in quocum- que vulgaris , Sc ineptioris Logic Syntagmate .  Exemplar boc Autograbum ejlo , cetera pro fpu - viis habeto. In quorum fidem, egomet Auftor nomen meum ad fer ip fi. Janus Gualbertusde Soria. / FINIS. Pfttr ?0 / 3 ^ 3 } Digitize6by GoogI Digitized by Google