GRICE ITALO A-Z Z

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zabarella: la ragione conversazionale e il lizio di Poppi – la scuola di Padova – filosofia padovana – filosofia veneta -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Padova). Keywords: lizio, liceo, liceale. Filosofo padovano. Filosofo veneto. Filosofo italiano. Padova, Veneto. Grice: “Most philosophers are stealing the voice of Zabarella; Poppi ain’t!” Primogenito di un’antica e nobile famiglia, eredita dal padre il titolo di conte palatino. Considerato il massimo esponente del lizio padovano.  Studia a Padova, dove e allievo di ROBERTELLO, TOMITANO, E PASSERI, laureandosi in filosofia. Succedendo a Tomitano nella cattedra di semiotica nello studio padovanoDeclina l'invito del re Báthory di insegnare in Polonia, ma gli dedica un saggio, l’opera logica, stampata a Venezia. Sono pubblicate a Padova le sue Tabulae logicae e a Venezia, il suo commento agl’Analitici II del Lizio. In risposta alle critiche mosse alla sua semiotica dai suoi colleghi, PICCOLOMINI, BALDUINO, E PETRELLA, compone a Padova la “De doctrinae ordine apologia.” Apparvero rispettivamente i suoi saggi, la “De naturalis scientiæ constitutione, e i De rebus naturalibus; postumi comparvero i suoi commenti incompiuti alla fisica e al de anima di Aristotele. I libri della sua biblioteca sono conservati presso a Padova. Altri saggi: Opera logica, Venezia; De methodis; De regressu, Venezia, Bologna, Tabula logicæ, Venezia; In duos Aristotelis libros posteriores analyticos commentarii, Venezia, De doctrinae ordine apologia, Venezia, De naturalis scientiæ constitutione, Venezia, De rebus naturalibus, Venezia, In libros Aristotelis physicorum commentarii, Venezia; Opera physica, Francoforte, Verona; De generatione et corruptione et Meteorologica commentarii, Francoforte; In tres libros Aristotelis de anima commentarii, Venezia, De mente agente, De rebus naturalibus ; De sensu agente; De rebus naturalibus, Rivista di Storia della Filosofia, De inventione aeterni motoris e De rebus naturalibus, Bruniana et Campanelliana. Berti, Metafisica e dialettica nel commento di Z. agl’Analitici posteriori, Giornale di metafisica; Bottin, La teoria del regresso in Z., in Giacon, Saggi e ricerche, Padova; Bottin, “La logica in Z.”, Giornale Critico della filosofia Italiana; Cuttini, Natura, morale e seconda natura nel Lizio di Z., Padova; Pra, Un’oratio programmatica di Z. Rivista critica di storia della filosofia, Papuli, Da Balduino a Z. e Galilei: scienza e dimostrazioni, Bollettino di storia e filosofia; Poppi, La  scienza in Z. Padova; Poppi, Introduzione a lizio Padovano, Poppi, Ricerche sulla scienza nella scuola padovano, Rubbettino, Mannelli; Rossi, Il Lizio e i moderni: le ipotesi e la natura, in Lizio veneto e scienza, Padova. Tonelli; Z. ispiratore di Baumgarten; o l’origine della connessione tra ESTETICA e logica, Da Leibniz a Kant, Napoli, Treccani – Enciclopedie Istituto dell'Enciclopedia Italiana; Cantimori, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Grice: “Z. is what I would call a proto-Griceian.” In fact, at Villa Speranza, Grice is often referred to as the English Z., after Z. produces extensive commentaries on Grice’s favourite tract by Aristotle, “De Anima,” and “Physica” and also discusses some Aristotelian interpreters. However, Z,’s most original contribution is his work in semiotics: “Opera logica.” Z, regards semiotics as conceptual analysis. One tool Z. calls ‘ordine’ (cfr.  Grice, ‘be orderly’). Another tool Z. calls “metodo,” by far predating Cartesio. “Ordine” relates to how to organize the content of a dictum to apprehend it more easily. ‘Metodo’ relates to how to draw an illatum, or implicatum. Zabarella reduces the variety of ‘ordine’ and ‘metodo,’ classified by other interpreters, to ‘ordine compositivo’, ‘ordine resolutivo’, ‘metodo compositivo’ and ‘metodo ‘resolutivo’. The ‘ordine compositivo’ from a principle to this or that corollary applies to this or that ‘creditum.’ The ‘ordine resolutivo,’ from a desired end to the means appropriate to its achievement applies to this or that ‘volitum,’ such as ‘pragmatics’ understood as a manual of rules of etiquette. This much is already in Aristotle. However, Zabarella offers an original analysis of ‘metodo’ The ‘metodo compositivo’ infers a particular consequence or corollary from a general principle. The ‘metodo resolutivo’ INFERS an originating principle from a particular consequence, corollary, or instantiantion, as in inductive reasoning or in reasoning from effect to cause. Zabarella’s terminology influences GALILEI’s mechanics, and has been applied to Grice’s inference of the principle of conversational co-operation out from the only evidence which Grice has, which is this or that ‘dyadic’ exchange, as he calls it. In Grice’s case, his corpus is intentionally limited to conversations between two Oxonian philosophers: A: What’s that? B: A pillar box? A: What colour is it? B: Seems red to me. From such an exchange, Grice infers the principle of conversational co-operation. It clashes when a cancellation (or as Grice prefers, an annulation) is in sight: “I surely don’t mean to imply that it MIGHT actually be red.” “Then why be so guarded? I thought you were co-operating.” H. P. Grice. Grice liked to recite Z’s works by heart. Saggi: Logica, Venezia, De methodis, De regressu, Venezia, Tabula logicae, Venezia, In duos Aristotelis libros Posteriores Analyticos commentarii, Venezia, De doctrinae ordine apologia, Venezia; De naturalis scientiae constitutione, Venezia; De rebus naturalibus, Venezia; In libros Aristotelis Physicorum commentarii, Venezia, Physica, Francoforte, De generatione et corruptione et Meteorologica commentarii, Francoforte, In tres libros Aristotelis De anima commentarii, Venezia. Z. Logicam dicunt esse facultatem, quod per hanc eornm refponfioncm difficultas, qui in  pn fentianos vrget,  non foluitur; quum enim conflat  Logicam  habitum cfle intellectualem, et credendum fit plenam, Sc sufficientem esse talium habituum enumerationem, quam LIZIO in lib. de Moribus fecit, attamen non dum apparet, ad quem ex illis habitus  logi» redigendus fit: imo nos ad nullum eorum redigi posse demostrauimus: et in sola mentis conceptione consistuntjfabricat enim illa intellectus, vt ijs iuuetur ad rerum cognitionem adipfcendam; hic non sunt nili conceptus animi, qui voce articulata fune a nobis SIGNIFICARI; vox  enim articulata  est SIGNUM conceptus, qui  ellin animo, duplex autem est eiusmodi vox, vt in  huius libri initio diccbamustalia namque SIGNIFICAT CONCEPTVM REI, vt  vox “homo”, vox “animal”; alia  vero  concepcum conceptus, vt vox “genus”, “species”, “nomen”, “verbum”, “enuntiatio”, ra-quia logicancquc est scientia, neque  intel-  £ tiocinatio, et alii  huiufmodi; propterea lectus, neque sapientia, neque prudentia, neque ars; qui igitur faculratcm esse dicur, fi facultatem alium quendam  habitum cfle putant  pritcr  illos  quinque,  Atiftotclem  in habituum enumeratione mancum, ac diminutum faciunt; fi vero non alium, sed eorum aliquem, id DECLARARE debebant, et argumenta, qui  nos  attulimus, folucre, quod ipfi  neque  fecerunt, neque facere,  vt  arbitror, potuerunt. hx vocantur  fecundi notiones; illi autem primi: prius  enim  mens  rem  concipit: deinde in  eo conceptu  alium  conceptum effingit, enmque  voce SIGNIFICAT, qui dicitur vox fecundi  notionis, et est  nomen potius conceptus,  feu nominis, quam  rei: voces quidem  primi notionis non funt inftrumenta sed SIGNA CONCEPTVVM, vel falrem ipfi primi reru concentus nulla ratione inftrumenta funt, fed imagines  rerum,  vt  docet Ariftotelcs in principio libri DE INTERPRETATIONE; propterca i» Iacobi Z. Pataumi propterea disciplinx illae, quj in his versantur. non dicuntur instrumentales. At voces feciide notionis instrumenta dicutrruri quoniam conceptus, qui per eas significantur. Tunc instrumenta nostri intellectus: nam An-gere in conceptibus rerum alios fecundos conceptus non oportui/Tet. nili  aliquam nobis vtilitate prxllicuri fuiiTent; igitur aliud non funt, qua in instrumenta: quouiam ea vtilitate amota, indigni qui a nobis cognoicerentur. feu formarentur,  extitiifent: sed quu vtiles sint, et ad rerum cognitionem capeffendam maxime conferant, digni fuerfit, de j quibus aliqu* disciplinx conllituerentur; non quidem per se digni, sed propter alia, ad qua: vtiles sunt: propterea lue discipline vocantur instrumentales: quia non propter J^;^y.fe,(ed propter alias traditi sunt. Has ego i’.f, duas  cfTc exiftimo, grammaticam, et logi- Gum**-  eam: nam vtraque est instunmencum pliilo- i»  fophif. sed alia, et alia ratione, que difterentia breviter declaranda est. Mentis humane officium est, tum humanam speciem conftituere. taquam proprie eius forme, tum etia proprias  hominis edere operationes, quaru prxftanrisfima est contemplari, et cognoscere: deindc vero, et adionibus nostris pr$ef- Gramt- fe, 5clnfpiccre quid a nobis eligendum quid tkt  mtive fugiendum fit. Sed caeftipfius infirmitas. vr ipsa per se. abfque alieno auxilio, tum in contemplatione, tum in adione parum proficere queat, et nemo hadenus fuerit inventus qui solus ipse cogitando, et ratiocinando plenam, et feiendarum et agendarum rerum cognitionem fuerit conlequutus-.sed artes oinnes feientic ab hominibus per additamentum inuente, et pierfede funtj primus quidem aliquis in aliqua disciplinaali- i quid invenittid tamen rude» et iniperfedu; alius posteaco principio adiutus, aliquid aliud invenit: deinde alius aliud adiecit, do nec ad perfedionem per multorum operam dudafit; quifque igitur nostrum dodorc indiget, ad plenam eorum notiriam aflequendam qux homini humanis viribus vtentico gnofccrc datum est, difeimus autem ab alio aut prf fente> et per vocem docente; aut absente, et per literas, qu{ loco vocum sunt; id- circo quum Scabalijs  intelligi. Et intelligere quid alij dicant, et feribant, et addifeen- j dum, et ad docendum omnino necessarium fuerit, grammatica inventa est. quf concinne loqui, et feribere doceret; cuius quidem difeiplin; cognitio, si omnes vno atque eodem idiomate vteremur, minus fortafle necessaria, licet non omnind inutilis nobis esser, quum fepe videamus rudes, et imperitos homines ilia, que ab eruditis dicuntur, vel feribunturin eodem idiomate non inrelligere: sed propter linguarum varietatem est penitus neceliaru, quum neque iiccraci viri, ea, que ab alijS:aiio idiomate dicuntur. inteldigere queant, nisi illius linget intelligeutii per grammaticam fuerint aifccutj: propterea non est eadem apud omnes grammatica, quia neque ecdem voces, neque exdem Ii terx, vt ait Ariftot. iq principio libri DE INTERPRETATIONE jverfacur enim grammatica  in sola vocum, quibus conceptus animi significantur, limationc; et quutn ad omnium disciplinarum intelligentiam vtilis sit, precipue ad omnium prfllantisfimam cofert que philosophia est, eiusque porisfimum gratia •s»» inventaro ac traditam fuifle credendum est. Logica vero alia ratione instrumentum dicitur: quoniam non in polienda locutione, sed in conceptibus ordinandis tota eius natura consistit; propterea vna, et eade  est omnibus getibus, et nationibus: quia apud omnes homines idem sunt conceptus, tametfi no ijfdem vocibus, neq; ijfdem literis apud omnes significentur: ideo logica eget grammatica eaque posterior est, quia intelligere aliorum conceptus non po(rumus, nisivoces eoru SIGNIFICATRICES intelligamus quare omnium disciplinarum prima debet dfe grammatica: quia omnes ea egent, vt  intelligere, acjntelligi poifunt. Ob aliam quoque rationem logica grammatica liquitur: quoniam ipsius Logicsr constitutio a nomine, et verbo ex ordiumluniit. quc a grammati- *(•««  dico videtur accipcre logicus quamqua alia, et alia est horum consideratio in grammatica, et in logica; grammaticus enim voces rerum SIGNIFICATRICES alias vocans nomina, et alias verba; has et reliquas orationis partes tradar, vt partes locl:tionis; conceptum autem SIGNIFICATVM non cofiecrat, nisi propter vocem SIGNIFICANTEM; logicus vero conceptus ab eis SIGNIFICATOS contemplatur, ipsas autem voces significantes non considerat, nisi propter CONCEPTVS SIGNIFICATOS, quod diferimen in definitionibus nominis, et verbi a grammatico, et a logico traditis inspici potcfl; logicus enim primario cocepru s respicit, secundario voces; contra grammaticus primario voces, conceptus secudarid. Exijs, qtix diximus, manifestumeil logica vna cum grainatica sub intcllcduali instrumento, tanquam sub proximo genere contineri, vtraque enim est disciplina instrumentalis, seu habitus animi instrumentarius, et nobis inferuiensad omnium aliarum disciplinarum, et habituum acquiGtionem, precipue verd ad prxeipuas disciplinas, et ad habitus omnium praestantissimos. Differentia vero harum duarum instrumentaliiim disciplinarum, quem ad modum, et aliorum omniu instrumctoru, afcopo, et ab vsu vtriufique defumitur; grammatic{ enim fcopus est, reda atque concinna locutio, qua iuvemur ad omnium disciplinarum intelligentiam, et au- De Natura Logica:,  Lib. et audiendo, et legendo. Logicz vero fco- i puscfl, viam ac methodum  tradere, qua ad rerum notitiam adipifcentiam vri debeamus: ignotum enim non cognoscitur, nili ex alicuius NOTI cognitione, et ad cuiufque ignota rei notitiam aifequendam a flaturis qinbufdam principiis, et per certa quedam media progredi nccelfc clt, line quibus eius rei cognitione numqtiam  potiremur. Tales igitur methodos logica ducet, ouas coguoscere vanum prorfus eiret si ad rerum NOTIAM adipiscendam nihil nobis vellicaris przbcrcnr; quam obrem ea cli Logicae natura, vt  scientiarum instrumentum sic. ik docear quomodo conceptus rerum disponendi luit, vt ex notis cognitionem ignotorum adipifcamur. Sed de logicz fine diligentius ac fufius in sequentibus loquemur. Cap. an Logica fttb aliquo quinque habituum intcllcduatium contineatur. Declaratvm eft haaenus, qualis habitus logica sit: efl enim  habitus intelledtualis instrumentalis quo iuiia-tur intelledlas ad aliorum habituum ade- as ptionem. Nunc videndum cll, ani.i  illis » quinque ab LIZIO numeratis contincatur. Dicunt nonnulli LIZIO  in illo libro de moribus solos nominare vn-, luifie habitus  principales, i taque sufficientem cifeeam numerationem, tanquam habituum principalium; aft habitus Logicz non est principalis, quum sit instrumentarius: nullum enim instrumentum dicitur principale, quatenus instrumentum cll: quia cll propter aliud  tanquam propter finem: finis autem prellantior efl ijs, quz  ipfius 1 Y gratia  funt, vel fiunt; habitus igitur logicz illa enumeratione noh  fuit comprehendendus. Hancrcfponfrnncm haud equidem fpernenda aut refutandam eife ccnlco, sed potius magis DECLARANDAM, vt omnis hac in re difficulcas tollatur. Videtur enim dicendum ellc Logicam ea habituum nurnc ratione, et comprehenfam tui(fc, et non coni prehenfam: no fuit coprehcnfatquia no fuit exprclfajfi quidem LIZIO. folos exprimt- re voluit habitus principales;  fuit tamen etiam modo quodam implicite, et secundario comprehenfa: quia prxeipuorum habitu uni nominatione illi quoque comprehenduntur, qui eorum gratia funt; quemadmodum fi quis ad percontantem quo iueric respondeat Romam, hac responsione  alias quoque  medias  vrbes,  per  quas  tranfeundtim  fuit,  implicite  significat vt  Bononiam re!  Florentiam,  quz  exprimende  non  funt: propterta  quod  prxeipuus  illius  itineris fcopus, ac finis non fuere, fcdfola  Koma. Similiter  ratione  folemus  dicere, Jmpera- i tor  Romam  venit,  fine  expreffione aliorum quam  plurimorum  Ducum,  et militum,  qui vna  venerunt,  hi  namque  eius  gratia  venerunt: ideo  ei  nsvnius  nominatione  totum eius  comitatum  fub intelligimu.  IACOBI ZABARELLAE PATAUINI OPERA LOGICA Giacomo Zabarella Digitized by Google lAJL x _  4   I A C O B I & ZAB ARELLAE P A T A V I NI ' QP ER A LO GIC A- in hac Secunda Editione multis Annotationibus au&a ,&.erro- ribus cxpurgata; tum in figuram quandam com- irujdiorem digefta. Cum Indice. tocnfletisfimo rerum omn(um,cju& in boc uolumine continentur. C V M PHIVILEGIO. {. u VENETIIS, Apud Paulum Meietum Bibliopol. Patauinurrr M* D- LXXXVL I N D E X OPERVM. Denaturalogic*. Libri II. Pagina i Dcquartafigura fyllogifmorum. Libcr I. pag. toi DeMethodis. Libri^Uf. pag. i H Deconucrfioncdemonrtrationisindefinitionern. Libcr I. pag. 334 De propofitionibus ncceflariis. Libri II. pa fum,necinmundorem vllame partibusdignitatc paribus cxiftc- rc vnquam voluit,fedhanc pra?cfTc,ac rcgcre, illa parcre, acregj; ouodcum incatteri$omnibusrcbu$,tumpotisfimu in hominc ip- io inipicere poflumus:quum cnim animo,& corporc conftct, ani- mus ci ad rcgcndum,& imperandum, corpus uerd adobedifdura , cferuiendum datum eft.Eos igitur homines,qui quantum animus corpori praftat, tan tiim ipfi virtuteahis homimbus anteceliunt,natura Kegcs, & ad impcrandum natos ef fc,gentcs4ueomnes,fiab huiufinodi viris regertntur, beatas forc credcndum eft. Scd huncnaturf ordincm praua confuetudo,praui nunc in adminiftrando Polonic rcgno gcfsilti,non modppo a 2 pulos pulos illos tuac ditioni fubie familiara quoque numcrolam habeojquamimproimo delercrc kferere& mihi moIeftum,& ipfi pcrniciofum efTer,in Sarmatiam autctraducere onc- rofum. Verunramen har difficultatcs animum mcum alioqui cupidifsimum,& inciran ilmum perrurbare quidc ha&cnus,ac rctardare,fed non omnino rerrahcrc potucrunt: fpes cnim aliqua fubeft cas & Dominorum humanitatc,& auxilio amicorum, & confi- lio,& labore poflc fupcrari.His contrariis agitatus curis, & dc eucntu inccrtus m ccum jpfecogitare, Cfpiquaratione poflemintereameam incredibilem in te obfcruantiam, animicjue deuotioncm tibi fignificarc; in mentcm venit meum Logicorum operum uolumen,quod iam Typographo excudcndum tradidcram,& prae ter vcrerem confue- tudincm fub nullius patrocinio in luccm profcrre conftirueram; folent quippe cun&i i , qui librosinpublicumcdunt,patronumaliquemfibidcligerc magnar aurhoriratis vi- rum,fubcuiusnomine,&cuius aufpiciis libcrhonoratior,& illullriorexeat inluccm, qucmmorcm nulli prorfusrcprehenfioniobnoxium,fed laude potiiisdignum efle exi ftimarcm,fiRcgcs,&magniPrincipcsuclfapientiaeftudiisdediti,vcl faltem fapienru, ac litcratorum hominum amatorcs,& fautorcs,qualcs prifcis temporibus magnum Ale xandrum,& Auguftum,& Meccenatem cxririfle fcrunt,noftris quoquc tcmporibus ha- bcrcnror,necpotiusinfolabelli ftudia incumbcntcs,aut etiamin voluptatibus vitam agentcs,fapientie ftudium,omncmquc literaturam conremncrentjquo factum cft urra- lcs librorurn dicationcs muki non modd neglexerint,fed,ut audio,etiam moleftc tule- rinr.-quodquidem animum mcutn ab infcribendo his Libris alicuius nomine prorfus auerrit,quum fcirem necmehac infcriptioncreillis graram fadturum,nccmulru fplen- ioriseorum nominc,aquibus philofophia tam paruiaeftimarerur,philo/bphicis libris acccflurum fuifle.Quu igitur,dum libcrmeusiam fubrypiscflet,in hac fentenria pcrfe- uerare,tu iolus prarftantisfime Rex,in quocum magna potenriafummanicrudirione, & fapientiaeamorem coniunctum eife intellcxi,mc confihum mutarecocgiftijquumpri mum cnim virrutrs tuae,de quibus etia ante audiueram , notisfimx mihi cfle cceperunt, nil habui antiquius,quam tibi,cui iam animum dcuouera,hos libros meos dicarc, eof- quc fub tuo nomine,ac patrocinio in publicum edere;praefertim quum nobilisfimo co- iilio tuo conucnientisfima haec dicatio cflc vidererur,quum enim philofbphiar ,ac bona rumarrium ftudia crigcre, &inftaurarcin animo habeas,nil certe ad id accomodatius cfle vidcbatur,quam hoc logicorum opcrum volumen,in quo totam rc antiqui philofophi , ut paflim apud Ariftote lem legimus,obignocanriam Logicc.in multos, cosque grauiilimos in phi' lofophia errores lapfi funt;quod maltim fuis temponbus uulgatum ut aucr  terer Ariftjogica arrem ira egregic,ac,fi dicere fas eft, ita ditnnc compofuir, ut,fl nullum toto uitx I iny tempore alium librum fcripfifiec,'fola Logicc tra- dirione admirandum,omnibusq, philofophis^prxfercndum fe uniuerix ftu dioforum pofteritar; prxbuiflcr. Arramen nelcioquocafu,feu ipfa eiufmo- direrum difticulrarc, feu librorum Arift.ob(curi:are, feu philofopbanrium incuria,qui reslogicas paruipendunt, cucnerit.vt ad pofteriora quoque tempora,& ad noftram ufq; hanc rempcftatem is' rnorbusobrcpfcntinam poftAritlotelem pauci admodum extitere.qiii benc , riteque philofophari fint, idquc non aliam ob caufaro corigir,quimq>hbrosciuslogico, cos praf fenim, qui Poftenores Analycici nuncupantur, quamphuimi ru locicx,tam philofophiXprofcflcres non intcllexerunt; in iis eniro libris Ariftor. rotam rectc conremplandi,& cxqiiifirefciendi merhodurn pcxftantiflimc cx- plicatiir, ut quifquis eos plene inrclligar, is cuiulq; reiperfeclam fcicntiam ex ipu rci natura , pro- priisq; principijs uenari ,& confequi aptus fir, quam iolnm ur certus su cfle rcctam philofophandi rarionero,ica poft Anll.a paucis fuc dicam a ncnuncj (cruaram clfc audco profiteri;nam omncs fe- rc in magnis philofophorum alrercationibus, & controuerfiis dirirocndis, & in philofophids qux- ftionibus fo!uendis,ueI fola Arift. magnive .iliciiibs uiri aiithorir.ite,ueI probabiiibus rantum argu- mentisinnitifolent,rationcm autcm ex narura ret de(umpta,que;una fijfhccrer.& in qua folaue- rus philofophus acquiefccre poreft.non exquirur.Corrimunem huncerrorcm cgo tunc pntuum de- preitendi, quum olim in hac parria Acadcnua Logicjm publicc docere cccpi.in cuius munens fun- clione q>quinque integros annoscofumpferim mc nunquam ptrnitcbit , quum cnim lihris Anfto- telis Poftcrioribus Analyticis iugitcrincumberero>eosq, prtmumirajnrclUgerem , ut ipfc iampri- dern a prcceptoribus meis cdodtis fuera,pofte,a ammaiiucrri aiium qucndam fcnfum verbis Arift. fubeiie,& aliud quoddam confilium.&arurieiuro, quod necego adnuc noucram, ncc ab ulloaiio dcclararum , aut cognifum fuille^ideram, uelaudiueranr, itaquc ad illud erucndum omnc inge- nium meum,omneq; ftudium conruli,plurimumque,ut inuiti fciunr,iaboraui;nec me(ur puro)fpes^ atq; opiniomea fekllitietcnim poll crebram, ac diltgtnrera uerburum Arift. coniyderarionera,& Aucrrois,ac Tbeauftii,qiu loli eoslibrosinrellcxcrunr, mequc plurimum adiuuerunt,afliduamle- c^ionero.multacc ad fcx>pinn,& ad atufkiun ,& ad fcntentias.Arift. pcrrinenria inucni,profeflbri- busquidemLogicxoronibiisincognira,&ab corum plerifq; nouadograara ( &*f JJ*appcllara, in quibus tamcn animus meus penirus conqiiicfcercr,quum Sc rationi maximc couienrariea efle ui  derentur,& plurimorum cum ftudiolbrum iuuenum,tum litcrardrum uirornm confcnfio ea mirifi- cccomprobarct.Poft cosaurcm annosquuro rchcialogicaad nataralem phitofophiam inrerpretan dain dccimo-ab hinc anno tranfirtem,complures cum auditores mei, rtim alii erudiri uiri me norta- ri,&rogare nunquam deftitere,Ut uelcommentanos edcrem in Poftcriores Analyricos, nei aliaali quaratione coslibros,quitTUximcoinniuminterpretc imiigcrc uidcntur,fcriptisilluftrarem, afle- ueranrcs hanc laborum mcocum edirionem magnxutiliratiftudiofisomnibusfiituram,quandoqui dera quifquis libros lllos bcnc intelligit,is bonus pbilofophus euadat necefle eft , qucmadmodu its non intclleccis nihil in philofophia proficcre guilpfam poteft.Ego uer6 eorumprccibus,acdefyde- rio morem gerere ad hanc ufquc diem pertinaciter recufaui , qui enim me,uirefque meas nuquara raagnifacercaufusfum.non pocui non ttmerenedifcipulorum , &amicorum ergame bcneuolecia iraeoruro animos obumbrarir,ur inihi,fcriptisquc racis raulto plus,qaara par fir, tribuerint, idcoq ; ipforum de rebusmeis opinioni rudicium aliorum lireraroruro hominnm quod cgo roagnopcrc metuendum efle cenfeo, refponfurum minimc fir.Pqftcauerqquampollicenribusomuibus ,li eis obtemperauero,nunquam fore ut mefacriptrnirear.ipfeillorum precibus, &obreftarionibus refi- ftcre amphus non potui,ne amiciflimoruin hominum confilium,& iudicium, & defydcnum ranro- pcre Ad Le&orem. ^ pete aipernari videretvme ad rerura logicarum ft udiaiterum conruli, ut aliquade his,quc, *ytilitati aliis fbre uiderentut,confcriberem,(atis equidc commodiraris ad id peragendum nadus in prxteri rapatrie. noftrx calamitatCjquum.n.relictaobingenrcm peftilentiam urbe inagiu leccfliiiein,cua- ctisq , urbanis curis,& n egotus,& ftudiis expeditus in magno otio cfsc.arti logicx reuife ndx,ac de- clarandx me totum tradidi, & in eam operam totus incubui . Sed in ipfo ftarim huius laboris initio iln nouadubitatioanimum meum conturbauir,in mcntem.n.ucnire cccpu quam-contraric iint his remporibus philofophorum de clocutione fententix, alii nanq; l.itm? iingux candore pluris, quam Terum cogn i tioncm ,xltim an tes, ea tantum legere pofliint, qux Tullianam fermonis eleganriam re- doleant.cxceraomnia.qux tpfi barbare fcrtptaappellant,relpuunt,& ftomachantur;quafi prcflnt ifli tru philofophix arcanaetiam abiq;locutionisornamcnris,&fumma cum orationisbarbariefignift cin.ac declarari nequeant.Contra uero alii elegantiorumliterarum notitia non modo contemnut, fed eriam contrariara efle philolophix ftudiis opinari uidentur ; in quam opinionem ide6 uenere, ttt ego atbitror,q> uiderun t eos omnes.qui tum hac noftra, tum fuperiore ^tare in eo literatur^ gene- te uel excelluere.uelfaltem mediocritererudirihabirifunr,autphilofophtam non attigiire,auteius ihtimanon penetrafTe, fedleuiteradmodum, &pingui Mineruain rcium contemplatione uerfari folitos efle;quo inani argumenroducri pleriq; adduci non poflunt ut credant illu effe polle uel prx- ftantcm.uel mediocrem philofophum,quem Umatioris lingux notiria prcditum elfc uideat.ldcirco hi nullam elocutionis curam haoendam elle rati in omnem fermonis barbariem prxcipitcs cunt_ , non parum meo quidem radicio philofophix uenuftatem,& fplendorem labefadtantes.Harum ego duarum philofophandi rationum hanc quidem nunquam probaui, fed illam femper abhorrui , ne- gic&a.n.penitus elocutione feu fcribendo,lcu dicendo philofophari,etfi indecorum eft,artamcn cu profunda rerum contemplatione,& cum magna fcientia poteft efle coniun&um; icd omncm in fec monis elegantia curam.omncq; ftudium ponere.intimas autem rerum naturas.caufasq; non pene- rrare,& lcuiter,ac lieco pede omnia perdurrerc.Ucct muiri hoc pacto philofophiam profiteatur, in- dignum prorfus philofophix nomine iudicandum eft . Ego itaq; de rebus logicis ici ipturus in ipfa J[Uidem rerum theoria pofteriorem potius fcdf am,quam priore.quam fcmper ncglexi,imitanda ceo ui;omnium tamen ueritatem ex fola cuiufque rei natura,quod illi.quanuis acutisiime difpurantes, non faciunr,depromcre conftitui. Quod ueroad elocutioncm artinct femperequidc aliisomnibus philofophum illumantecellereiudicauiffiquis mod6talis extet) qui eloquenriam cum profunda_i rcrum cognitione coniunxerit , & difciplinarum prcftanrifsimam philofophiam , quafi ipeciofisli- mam muherem pretiofls ueftibus,gemmisq; exornans,elocutionis ornamenris pulchriorc, ac fplen didiorcm reddiaerirjartamen habitahorum tempotum ratione diu anccps,acdubius fui,necporui non altenus fedtx reprehenfionem uereri; nam ft fpretapenitus elocutione uoluero ea,qua comu- niter alii utuntur,! crmonis libercate uti,clegantiores philofophi mea fcripta refpucn t,& ipforum le ftionem tolerareminimc potcrunt;(i ueroiis uocabulis negledfis,qux nunc apud omnes in ufu funr, iuagnam limandx orationls curam habucro.alns contrarix fedrx philofophis,quorum maximus cft numcru5,&difpticebo,& obfcurus fiam;compUircs.n.afluerifolum barbarc fcnpta legere,& barba- rc loqui,latinum fermonem,ut ego in plerifq; bonarum arrium ftudiofis nouui , haud planc intelli- gunt,proinde latinc fcripta odio profequuntur, ac fugiun t.Hxc ipfe orania confyderans diu cogita uianaliquacllc poflet loquendiratio itaommum animisaccommodata, utpeream nemo (fiheri poflet)alibrorum meorum lectione auerteretur.Tandem meoptimcfadurum iudicaui,fi uiaquan- cam mediam tenenstumuulgatamillamloquendilicentiam,(ummamq; barbanem fugerem, tura ad uitandam obfcuritatem aliqua eriam confuctudini,& ufui codonarem,nec me Tullian; locutio- nis limitibus prorfus obftnngerem ; illud.n.m ihi certum , atq, indubitatum eft, philofophis mult6 maiorem rcrum.quam uocabulorum curam habendam eife,ideoq; propter communem utilitate id maxi mc omoium clle attendendum,vt clantate fermonis & ftudioforum antmi ad lcgendu allician tur,& ad rerum cognitionem planior.ac facilior cis pateat aditus. Conftat aurera plurcs nunc voces in ufueife apud plulofophos,quas etiilatina (preuit antiquitas,tamencarum fcnfum no modonul- la latina uoce,fed ne orationc quidcm exprimere poris e(fet;quid.n.naturaliras,corporcitas,alictas, identitas apud philofophos noftros fignincent manifeftura eft,at ft his uti non poflumus, quibufna aliis uocibus earum fignificarionem tnelius, & elegantius referemus? & hoc fi neri nequit, eritne a phtlofophialatinis hominibus abftinendum,q>uocibus ad omnia,qux ipfi cogitanr,figmficada ac- commodatis deftituti fint ? Ego quidem cum Fabio Quinriliano cur eiufmodi uocabula tan toperc afpcrnemur nihil uideo,nifi q> iniqui iudices aduerfus nos fumus,ideoq; paupertate ferrnonis fabo famus , profecr6 ad huncinanem, ac puerilem raetum pellendum fufficcre nobis Grccoru cxeplum deberet,quibus ad omnia.quxcunque uolunt.fignificadauoccsomnes fuoarbitratu fingerc,& de- riuare,& componere abfq; ulla elocutionis lcfione permitti rur;etenim fi illis irtf t7ta rerum conteinplarionean ijs,quc ad Grammaticum pertinenc.cempus contercrc;teftimonio suc ibri omnes Arift.quos quum ipfe deditaopera obfcuriifimos,& inrellcccu diiKcillimos oompofue-* rit.nepfxftantisfimaphilofophic, arcanacutn ignauis.&indignishominibus comreunicarct,.eam> tamen totam obfcuxiaixcm in fcntetKris.nullam in ftylo ponere uoluit, nemo.n.eft Grxcx linguc pe ritus.qui ignoret clarisumam,& facillimaro eife locudonem Arift. quanuis fenfusobfcuri tdmqdum & recondiri finr . Sermonis autcm claricaxem in hoc potisiimu li tam cllc puro,ut uocabulis utamue noris,& apud cius d il cipli nx, quam docemus, pcofefiores uficatir,propterea eius cgo I e iuc n n c litm rf carum.quas barbaras uocant,dictionum ufum non raod6 tunc,quum nullxlatinx uoccs e>.t?t, pro* bandum.ac recipicndum elfe,vcrura ctiam quum cxtant quidcm, lcd ctatis noftrx plulofophtsvel omnibus,uel plurimis incognitx,&inufitarc funr,larinequidem aM. Tullio connexum dtc:un id* quod logici noftri minus reccr,& barbarcuocantconlequetiami artamen,quialatinauox.pouc]s nq u eft.hxc autem omnibus.ego femper confequentiam dicam,nunquara connexunulatina ecia uofc cft ratiocinatio,GrxCafyllogifmus,tamen, quia rreqnentisiimus nilc eftapud pluloiophos Grcci v& ambagibus orationcm obfcurare.Hxc uolui de clociirione prcfarirum excufa tionis gratia,tum ut quicnnq, huius noftri inftiruti ranoncm intellexerint,i) ucl nos liac m rc co rc- prehendant.ucl faltem eos,qui de philofophia alicer fcribant,maiori obnoxios clie rcpi chcnlioni fa .teantur uel lnuiri.Ulud prxterea fcire leccorem uelim, quumfcopus &c6(ilinm mcum fueric libnu Arift.PoftcrioresAnalyticos,quantum pcrmeficri poteit;fcriptisilluminare,mc quidc non ignoraf- iead exactam eorum librorum llluftrarionem duo poftulari , unum utcommentams in eos libros compolitis & uerba,& mcthodus Awfto.dcclarentur; altcrum ut arduequxftionesac dubitationcs, qux longum cxamen,profundamq; conccmplacionemrequirunc, &ad fenfusAriftotclis pcnetran- os,arq; cruendospertinent,excutiantur,acperfoluantur: fedquum uno,&eodemlaboren6 iaris commodc utrunq; abfolui pofle animaduerrerim, quandoquidcm tnterprecatio uerborum Ariftor. non uidcrurprolixis difputacionibuscife intermmpeda, decreuicomenrariorum cditione ln aliud rcmpus ddata aliquot de rcbus logicis libros nunc in luccm proferre.in quibus omnes illx qucftio- nes cxaminantur,qnas prxcipuasc(fe,& cum ad logicam uniuersc.tura potisfimumadhb.Pofterio- rcs Analyticos illuftrandos,& eorum intimos fenfus aperiendos confcrre exiftimaui ; etenim abfqi harumrerum declararione parum uriiitatis fola,ac nuda uerborum interpretatio afferre poterar;c6 rra uer6 his omnibus librisintellectis non difficile erit iis,qui aliquo ingcnio ptxdici funt,adhibico tnediocri ftudio,ac diligenria uer borum quoq; Ariftotelis intelligcriam confequi; prefcrrim quum oblata mihi fxpiusin mslibrisoccafionepiuraloca, eaq; tum prxcipua,tum pcrobfctirain Poftc- rioribus Analyticisdiligenter cxplanauerim;ut forraile non lintdefuturi quidicantme in eofdetrL, libros prxterca commcnrarios fcribere no magnum operepretiuro fore;quod ii,ur opto, conrigerir, alceroiIloIaborclibcncis(imcfuperfcdeboVq>i&opcra hcclogicain manibus ftudioforuasiiduc ucrfari,iisq; grata,atquc utilia eHe,& ab eis commencanos quoq; in illos Ariftotelis libros defydera ri intcllcxero,fimulatq; a ftudiis philofophix.quam publicc interpretor,faris mihi otii fuerir,nirar k &ii magnomeocumlabore,eorumdefyderio fatisfaccre. Intereafyncero, atquc ingcnuoanimo hoc Logicorum operura volumen perlegant,ut ego fynceroanimo, ac iuuandi tanttim grariahuuc laborem fufccpi. CGRi> INDEX LOCVPLETISSIMVS OMNIVM RERVM NOTATV DIGNARVM, QVAE IN TOTO HOC VOLVMINE CONTINENTVR. A Bundantia propofitionum demonflra bicfli tantum,& horum babetur fcientia. 406. a tiuarum non traditur nobis ad Ari- ^Accidens proprium tuc optimi, ac potiffime demonftra fiot.in fecundo iib.Pofkriorum, Jed tur t quando dembfiratur de fubiedo,cui primo incff t - i in prhno.pag.} n.e. Ji4.rf.j9j/ &percaufamfuaproxima,& adxquatam. 408/ 1 jlccidentia propria Jpcaci aliquan- Accidens non potefl conjyderari ut fubictlu in tlla fcien \ do funt fpecies accidcutium gene- tia in qua coufyderatur,ut accidcns;in alia uaojcie  rii t aUqmndo non funt. t 58.C tia pottflcfjc Jubiettum. joiir Accidentiageneris necefje efi efie faaliora cognitu acci Accidens JubtetTt non poteft ejie fubieftum in aliqua dcntibutfvrciei t ftutraqueftnt fenftlia ifmt minus t fcientixparte. j 1 j ,a.$ 1 4.r.j 1 \.d v noneftneceffarium, 1 j9.r.i6o/ Accidens abiunHumente dmateria non eft genus eiuf- r 4ccidentia t & operationes jinimx in libris de anhna dem in materia fumptijicet eo ampliusfit. j 1 6.c ' nonprofter fc confydcrantur fcd propter cognitio- ^cadenspropriumfuminonpoteflindefiniiione Jubie animx.\6}.d fii,nift loco fornu latentis.t : 6.a Acadentia non m\nus,qndm fubfiantix,definitione de- Accidentia omnia pcrfe inbxrentia caufam aliquam ba clarantur.iSj.d  beMfropterquamtnbxrent.fwui tAccidcntij,quatcnut funt aecidentia , funt ignota fe- Accidentia qudm plurima habcnt proximas fuas caufas dumn3turam.i9%A.4.97-b tAccidentia deftnhtntur per forma t et materiam. j o6.b jtccidentis iefinhh pcrfefta quanamftt.ioj.d. Jfccidcnthtm definhhnes, qux in phiiofophia inueRi- gantnr,funt demonffrationcs Jitlo terntinorum ftm ' difftrentct.il $.d ^ccidt-ntis cjjcntta in quonam ftt confiituta. }}y.b Accideiis abjtratHu non cfi aliquod rcdiflintlu d concre to.fed idem; & cadem efl utriufque exiflentia. }$}A aiiaacciientia t &pereafunt dcmonfiranda. j j p.e Jji/jj4- c.$ jj/ Acctdentia omnia per fe inbjerentia putxrunt aliqui cau fam Inbtre fnlamformam propri fubifcliyalias ue- roomnes caufas, ftin demonfintiune f.irnantur,fu- mi locoformx latcntis,fcd decepti funt. 1 4 1 Jb Madcntia qux formam propru fubiefti confequuntur, non omnia cam immediatt conjiquuntur ,Jed ordine quodam,i.aliqua immediati, & aliquaper mediaa- ^Aaiicntia omnia babcnt extra fe caufam fnx exijlen- - 'iia prioraacadentia. 5 j 1 /. $7 9. e : t jx. j j 57.C tAccidentia pauca demonjtrantur performam fuifubie Accidens proprium pendet d fubietio ut i caufa in du- tii. $}}*.$ t*,*. J j J . f plici gcnere caufx. j 6 1 .c. j 6 j .e . j 97 .b.xoa.d ^Accidens fumit in fua definitione caujam non ut diffcri A:ciJen:ium prcpriorum duo funt genera.} 6%.d uam,fedut caufam.$f6.f iAccidentia propria alia accipiunt m fuis dcfinitioni- Accidentis materia nulia eSi alia , qudm fubictium t in bus proprinm fubicfium , alia accipiuut gcnus pro- quo inhxret. j 94 b prij fubicHt .}6 Argumcnta,quibus oflenditur maius extremu tn demon Jirationc Jtmper ejje ipfum nomi affeciionk , nunqua ciusgenus.ji^c . jlrgumita,quJius oflcuditur matuscxtremu in demon tlratione ftmpcr efiegcnus affeWonk. j j f.f jtrift. fuit printus iuucntor artk dc fyllogifmo. i o 5, c Ariflotcles nullum unqnam in fnis librit ordincmjerua uit pratcr eompojdiuum 1 & refolutiuum; & horum tantummemionemfccit.il x.f ArijtoteUs confiliumiu poslawtibus jtnaiyticis nuiUi aiiudfuk,qudmdcmetbodisagcrc. ix6.c.xx%f 130.C %7$4 ... jtrijtotclcs jo!us t &primus logicasmcthodos tnuenit. xxi.f. jjo.c Afiilotelis unfilium in poflcrioribus Analyticis quoiu nam fu Jttundum aliorum fenientias. 176. Jriflottlis confiliu in Tojlcrioribus Aaalyticis quodna ftt ftdm rei rerkatc.19 S-d^96.& demceps. 318.0 AriitotcUs cur de folis metbodis % non de ordmibus age- re in logica volucrit. 3 3 1 .d Arijiotelet logicamfcripfu propter difccntes,no proptcr. docentes.i 3 1 .d Arsquidfit.i6x *4rs qualibtt duas partes babct,unam doccntem, aue- ram operantenu 3 o.a jtrs medica unitum babet fmcm. IS* jtrs non rcqniritptrfeHamfuifubicfticognttionc ,ftd tantam,quanta ad operandumfausfu.\%b.*9-* Ars nulla pcrfcfUm Jui fubkdi cognkioni babet.6o.e Ars non dicitur,nift eorum qua d nojira uoluntau pen- dent t & aliquo bumano artificiofabricantur.9%.c Ars nulla matcriam gcncrat,Jcd eam a natura genitam accipit,& in eageneratformam. 1 91. d Art omnis duopottjfimum confidcrat % fiuem % & mcdia ad fincm duccntia, 1 9 M Ars omnis docens debet ante omnia fuifubicfti cognhio nem tradere,ji ignt etur. 1 96 A Ars omnis doccns ut du*s pradpuas partcs fccatur , in quaxumuna dcprincipijs cognitionisagttur.inaUc n dsprincipijs ni.xoo.e,x 1 1. c. x 1 3 .c Artct omncs ingeneratione ucrjantur.f.b ArtefadanulUmbabcHtncccJJitatem nift txfnppofw tionc. 1 3 .a jtrtes qudm pUtrhtu duos fmulfinet bint.} j .d. 5 1 8.c Artes omnes matcriam aliquain naturaUm jumunt , in qua opercntur.} 8  ordine refolutiuo. tax.c jtrtcsjic difciplinp omnes opcratru.cs jclo tradi pojtut ordine refolutiuo. 1 S x .b. 1 y 1 .f.x 00. c jtrtis nomenrripitfiterfumttm'. ty.e jtrtium omntumfinet qd finem afljuapbilofopbi* 1 riguntur. 3 $.f ' . jtrtife x materiam , in qua opcratur , penitus tgnorarc nondcbct.S9.f  jtrtium omnium dijfercntia dfinc fumenda ctt % nond materU.74.b 1 " 1 jlrtis doclrmam in ijs defmcrc ncceffc efi % d quibus 0- peratioincipit, 1 9 i * Articulus eadcutm bit^qua ditlio untuerfaUs.ii9j* Artitulus apud Gracos empbajkn babet.46 1 . c. $ 87/ Auerrots ariem medicam jcripjit ordinc rcfolutiuo cx- quifuijjimo.199 f , jtuietnna in artu mcdicttradkionc nonferuauitordk- nem definitiuum % ut aliqui ccnjuerunt. 176/ Auicenna in artis medicd traditkme\puum feruauk or dincmrefolutiuum.to+f jtuictnnx & Auerrok dijcrimtn in artis medica tradi tione.xo$.b -  jtuicennajcntentiadt medio potijfim* demonltratio- nk,eiufqueconfutatib.s69.a B Bjtlduim fententia de diftrkninc potijfmut demon- Siratioms % & demonflrationis propter quid^x jA, Balduini jnta demcdio potiffinu demonflidnk. S4+c, Bcrnardtui Tomkanijcntentia dc dijcrimmc dcmojtrq^ . tkuis potijjimttt dcmojtrationis proptcr quid.4)4^t Bonum % & matum alia rationefub atfioni cadunt^liai fub eognitionem. j 0.6 \ \ >v ^ , . . CAufa cur dicatur notior effeHu fecundum cogmm nemditlinclam.iSiJ' Caufa ut efl caufa efl naturalitcr nota;ef]cllus auttm ut ejltfftcluseJinaturaliterignotus.x96.e.X99/ . Caulaquatenuteflcaufatflionplex.i^s Caufa cxterna quando fumitur in dcfinitiont, & m monflrationitffeHusjMnfumtturtoco caufx kaer* nAlateutistfedpro fcipfaAoiJt Caufa prima duobus modis dicitur, aut prima rcfpectu fccundarium t aut prima rcfpcdu eflcttus, boc cf\ c\ ptoxima.\\S*  ,. . _. . CauJa quatenus tfl caufa non potefl melius inuefttgart , & cognojci.qudm per cffcftum. * 1 iui CauJarcmota,jicxpre}st nbfumitur in definitione tfft ftUs % fumiturjaltcmtmplicitc.4 r i).d.+)o.b Caufa remota dc numero itlorum eii % qu4 ex accktenti efjcdkuntur.axs-b . Cauja omnis , qux rclpcctualicuius cffcBus duitur rc- mota,aliquem aiium cffcftum babet % cutus cfl caufa proxima.axSA Cauja ad effecium tribus modis fc babere potejtjccun- dum Aucrrotm*W.t m Canja non poufl ejjeminus communis, quim cfjcttus, niftfit cauja pcr accidcns.a^s-* Caujje rerum uniucrfatiumfuut uniucrfalcs % & partuu tariumpartkulares.ws.c . Caufa proxima potefl accipi duobus modk, aut jtmpUa tci,jnt in illogtnerc cauj(.a6o.f.\6 1 i Cauja atiqua tfi caufa proxima,qux tamcn non efiapta] notificarcproptcrtUiidcfl.A6x ). Compofuio,quxapud ^irijtixelem utitis cfl ai uenan - dam definitioncjnibd aliud efl,qudm indutlio. 163 . e.)o+.c.f Conceptto rerum in animo tripticuer fit.7. d CoHclufto t problema t etquxfitu idemfignificant. toi.b Conclujio dcmonflrationis non minus est prima t &uni- uerfaUs,qmm principia,qua in re Aiexander t etTbe mttiiuscrrauerunt.^ia^f.i 8 5 Contlujio demonjtrattonis ejt prim non ratione caufx t fed ratione fubietli. 3 8 6.a . 387 Conclufio demonfirationis non potefl conucrfi , nifi fiat prxdicatio contra naturam.3 98.C Conditio de omnieflgenus conditiunis per fe y at conditio per fenbefl genus coditionis quatenus ipjk m. 3 7 7 .4 Conditiones ornnes dinibflrationis ab Ai iftuteli tradit.t proprix funt potiffimjt dcmonfirationis.it 1 1. r .41 $ . Conditionum,qu4 in prtncipifs demonjirationis requuu tur t duogenera traduntur ab Anftotele.4.1 $.4 Cunditiones principiontm demonjhrationis alix adani- mum,ali* ad rem perttnent.x 1 4.6.449.C Conditio rcinUaltudefl,qudmeiusdiffercntia effentia '"474* Conduioncs principioru demonfirationis alix et prxfta ttorifjcinnt demonflrationcm , & maiore fcientijm par'tHnt;alU uerb nobiliorem quidi rcdduni demon- firationi,fedmel:oremfcientiamnonefficiunt. $61 c Continuatio libii dc interpretatione :um tib.catcguria- rum.6\.e D DF.daratio loci apud Ariflotclem in capite. 9 .pri- m lib.Topicorum de problematcDialeclico.t).a Declaratio primi capitis libri de Interprctatione. 8}.d Declaratto uerborum Adfi.de ordinibus in cap. 4.; -finitione in pri- mo capite fexti Ub.Topicorum. i$6.d Declaratio contcxtus xS.primi Ub. de Metapby. 1 j S.c Dcclaratio ucrborum Arifiotclis in contcxtu 1 ertt 0 pri mitib.Tbyftcorum.z6i.a Dcclaratio Jcntentix Auerrois quomodo dcmbjiratio ad definitionem tanqudm ad finem dirigatur. $ 14. c Dcclaratio ucrboru Ariftotelis iu principio primt iibri Priorum^4na\yticorum.\ 1 6.d Dcclaratio ucrborum Ariflotctis in contextu. 1 oo.fccu di tib.Poflcriorum.z 1 7.4 Declaratiouerborum Auerrois dedefinitionein comm. 4,i.Jcptimi libri Mctapb.) zy.b Dcclaratiocbtcx.io.ct 1 1 .primt tib.Voflcrioru. 3 57.4 Dtolaratio coutex. } t.primi Ubri Voftcriorum. 3 6 3 .d Dcclaratio cbt . 3 6 . & 3 7 . 1 ./;. Poflcriorum.j 7 9 . d. 3 8 o Declaraturcont.6 f.primitibri Poflerioru. 403 /^404 . Declaratioucrborum Ariflotclis in contextu Jexto jfccu dilib.Voftcriorum.+of. c Dcclaratio uerborum ^fuerrois in comm.}+. & 3 j. primi tib. Poflcriorum.4+0. i.6o6.b Declaratio definitionisjcireab Ariflotclctraditx.4;6i.c dcclaratio contextus 1 7 S.primi libri Vofierioru.46 }.c Declaratio contcx.} 9.fccundi librt Pofterioru. 46 3 ./ DccUratio contex. 1 o 1 .primi Ub. Pofieriorum. 46S.U DccUratio regreffus , quo Ariflot.utitur in octauo libro Pbyficorum.4%%.d DccUratio contcx. 1 7 ^.primi Ubri Poflcriorum.too.d Dcclaratio ucrborum AriftotcUs in context. 7 6. primt Ub.polieriorum. t\6.d DetUratio contcx. xi.primi Ub.de anima. 5 /4.C b % D.da- Index. Declaratio capitis do eaufis Uficundo libro VoHtrioru dtfiukU^cfidjmbfiratiofttu termmorum differenft y87.ij&_.$S>$.J 96/ no efi deriiiitio fubfldtU,jed accidetis. i&3 .d.ipj jt DccUratto comex. $ jjecundi lib.poiTerioruM.6o } .e defi*itUfubfUMu,cr dcmonflratio difcrepaut & ratio DecUratio contex. ^fecuudi libfoflcriorum.6oiJ ne matcrix,& ratione formx,& rationefinis. 1 &8je DecUratio ucrbm u ^iucrrois in comm. } *__j_6S-pri- definitio  ijtbro Pofter. non tratlatur ut inflrumcn-r milib.PoflcrUrum.6o6.b tii cognof_____ij}i.d Dcfcnfio JcntctU Aucrr. defpccicb.dcmonflrbnis.46;> definitiofubftdtixeft principiupfcnotu. i8.b. } o4 defirittio nominalisd dcfinitione cjfcntiaiinon dtffcrt in definitio quomododMctapbyftcQCQnfydcrctur,&quo- matbcmaticis. \$$.f modo dlogico.} 00, f}i5_a_ definittonii partcs icfinitione non fummtur ut plures t dcfinuio ad dembfirationtm babetcam rationem^uam fcd ut ad unam eficntiam conSiituendam concurrcu puntlum habet ad lincam ; ipftus .r_AUt principium t cs.i^.3.XA,6.c efljutfinis.ioi.b.m.c dcfinttionon eit metbodusduccnsd notoadcognitione definitio confideratur d logic 0 non uti inflrumentum^ igiioti. n^.a fed ut ad logica inSjrumenta refertur. j o i_c.j ou. dtfinitio non poteSi ca rbne dici methodus,qubd ab una icfinittonis fubflantix duplex efl cbjyierattoinpofierio parteaialum putcm ncfcendam ducamur.1+7 .d ribus Analyticis jttu primaria , altcrafecundaria. dcfinitiontrepugnat dtdio tuniuntiiua.U{6.c joi.c. }o*.d j definitio non pottji ea rbne dici tnctboius,quoi d dcfini definitio JubSiantix qualis ftt. 30 }_d to ut notv ad definitioml nojccndam ducamur. 1 47 / dtfinitio JubieBi duot babet rcjpetius , unum adfubicj definitio non poteji Ca rattone dici metboius,qubd d dc- tlum cuiuseSi iefinitio, alte, u ad affetliones fubic- fimtione nota ad quiiiitatem rei ignotam cognojien tit quarum e(lcaufi.}0}j dam ducamur. l aS.e . definiuo fnbflamix non conjyderatur in logica ut inflrH definitionon efl tntlrumentumfciendi.nS.c.iyijL firunnntum,(ci ut ejl uci principium, velfinis logi- defitutio,& quiiittas Uqito diiferant.i4$.f.H9-b corum iuihumcntorum. } o f .c ,_ definitio nomcn unum ejje non potcSi.Jed Jemper cji ora dcfimtio accidentis quotuplcx fit. }o-t tio.iAQ.b defiMlioaccidentisqMomododiflaatddefinitionefub- definitiononpotcflcjfenotandumquidditas tgnorjtur. flantix. 3 e_i_c_ 1j9.c-.91/ definiiioaccidtrttisqnodicaturdmonflrabilis.)02je_ definitio non eSi inSlrumentum notificanii.fed folum fi iefinkio acciientis quomodo ftt demonjiratiofttu tertm) gnificanii conceptum quiiditatis. 1 f o.a. 1 4 1 .c norum diffcrens. 3 07 -M  .pJl definittoadprimam operacioncm intdlctlus pertinet, defintuoaccidentuquomodofttprinciuumdemonjlrar nonadfecundam,nequcaitcrtiam. 140. b tionis. j 07 f dcfinttio qnddoesi nota nb egct mctbodo, qnaio aiit eft deftnitio accidentis quomodo fit conclufto iemonflratm ignota.hnis cJLmctbodorujib mcthodus.i s 1.16 } .f nis.}oZ.f.}ioM.}ti.f dcfinitio nb potcfl ca rbne iici metboius^ubi d partib. definitio uomtmUis cfi tlU,quit dicitur ctUm demonftra. notis progrediamur ad tou definitione tgnotJt.i t_\jt tionis conclufto. $ 0JL1L . \ ) Definitio refpcHu defuiiti poicit duobus modis coiljy - dcfinitio qux cft dcmonflrationis conclufv>,ab omnibus derart.ij}_b_ perpcram intclligitur^oiJ: definitionem aliter confyderat Dialetlicus t aliter demo dcjvutio nuLUefl^quc de dcfinitodembflrari poffit.fO} Jiratiuus.i 5 C.c defimth occidentis perfctU idcm eft rc^uoi demonflra dcfinitioquofttevpriori ! JUS,& notiorib.i$-.b.i definitio jubSiatix,quandocjlignotajnonpoteflperde- dcfinitionon,eSl cnunciatiua. iii.d monjirationcm tnquirijcd per Jbiam metbodum re- Dcfinitio UU cadem t qux cfl demonfirationis concUfto> folutiuam ucnanda eji. 16 b cfl etiam quodammodo principtum eiufiem demon- definitnMcidentisvcnandaejipcrfuUmvtethodumde Jhationis.} 11/ . monjiratiuom.i64.d definitioaccidetis ffcfta finis cfl metbodi demojtratiuc, dcfinitioieclarat propttr quideSi nbquatenks eflicfini ip{aalttbefimetboiM#eqi injhumentu.} ij..} i_4* tio, fed quatenus eji medium dcmbjiratUnis.iij.M_c_ defimtio Ucct iiem ftt rc^quod demonSlratio,& dctnon definttio nb aiU rbne principm demonjlrationis ejjedici Siratiofu infirumcntumjpfa tamcn uon efi tnflrumf tur,qudmquU cSidcmuitSlrationismcdtum.iSi/ tum logicum. 3 1 3 . c. j 1 7 -b  __, dcfinitio conjyderata ab MiSloteU m iJib-FoShrmM definitio ea rarione potefl aluiuo modo dict mjirumcnr vfq; adi'7.tontcxtum efi ilia tlntum,qux c(i demon . tum^uatfnustft idem re,quod dcmonjlratU t qu4 cft Jiratio pofuionc tcnninorum dtjfercns. 1I3 ./ i nllrumentum. } 1 7-&- 3 * 9-c " dtfinittone nonmoib fubflanuas jeictiam acciicntia iefinuiocflqmniiiUgicQru mjlrumtvumfiats.3i*.$ c ognofcimus. 1S7J  dofmtionis grotia omnU tratUntur m logica*} 1 7__c_ dcfinttmnc JubjUntUm cognojti,demouflratione autcm definitiouis ccmJyderatioquotupUxfit. i x Si* accUemUpartimuerumcfi t panim faijHm.i37_e_ defiuitiomsaddemUiratwuenUtioiupUxefi. } ij_a_ icfiniiio fubjUntix quatenus tfl dcfinitio jubjiaxix uul- dcfinitio affetiionis perfctl*, i tribus partibus conflat, UmtumdemoidtidtUnetmtmcrujanbabeuifyj qu^JuHttr$sut^tiicm^nflramm^isj^%i$^ iefint- Inc Definitionum,ac defcriptionum omnium communii ift conditto,ut tn nsgenus aliquod rcidcfiniuexptima tur.j J7. Defimtio nominaUs affrtlionum txgencrc , &prcprio Jubiefio conflat. j J7.4 Dcfimtio uominalis punitur in demonflratione ut ma- ius extremum.) j C.t.^o.d Dcfinitio continet ati* umntagenera remota,& omnes remotas aiffcrt ntia sjtclt non exprimantur. }6i.a Definitioprtdicaturdedcfinito &perfe t & uniuerfa- iiter.^ZiA Dtfinitio pafetia tria munera prxflare dcbet. j}6.f Definuionem Jubiecii intcgram non dcbemus mtdium demonflrationisaccipercfcdfUam uUimam diffcren tiam.n)A Dcfinttio accidetis,quje dicitur quidditatiua, non potefl efie medium demonjirationis,fed efl demonjlrationis tonclufto.jofi. d Dcfiniuo accidcntis perfeBa prxter genus, & dijferen- , | tam continet aliquid,quod uec genus cft , nec dijje- rcntia.f77.c Definitionem exgenere , ac differentijs conflare non e\i vcrum,nifi dedcfiaitume fl qux duttur quidditatiua . 577-c Definitiua methoius quatuor tantum modis flatui\po- tefl,quorum nulius idmttendus est. ia6.b Definittuus ordodiflincius a compofitiuo,& drefolu- tiuo non datur. 1 7 1 ./. i 7 8 M Demonfirandiars quomodo fit domina, ac finis aliatu omnium partium logicA.7 i-f Demonjirarefpeciem pcr propriam eius dijferetiam efl pctere principium. %+i.a Demonflrare aliquid perjuam cfsentialcm definitionem efl petere principium.$7 1 ,d Demunfiratium lugita nun efl dicenda fubietlum , fed finis.A, ,.( .4 1. 5.// Demu/ijiutiu rjt fiois logica pr*cipuus,fyllogiJmus re rbejljinis unutcrfaLs.+i.a.+ya Dcmoniirationon cst mfieurum,quA caufam extrafe i-.it>: 1 ..; Dtmoiijirdttsjnis materia efl medius terminus. iSS.c DemonltiatUnis ,ac dejimtionisnuUum efl commune genus ptoptnquius,qudm oratio. 18 Demonjiratto tjt injlrumentum ducens ad cognofcenda accidemis drfiuiiioiiem.iyojs Dcmunjlratio dirigunrad definttionemaccidentis,non ad iefinttiont m jubflantu. l$i.f Demonjtratio potijjima uaiurakm rcrum ordinem imi- tatur;&jaai nus ita res cognojcerejtt Junt. 1 utriufquecxtrc- fiico.)4:7* ?** diHum Ind Dittum dc omni poflerioriSiicum notat refpccHum prx- dicatiad fubiefium.}^6.c Differentix ordinum undcnam fumi debcant, & qux- uam fmt.iZix Differentia rcmota cur uocetur pars diffcrentix. $6t.c Differentia fecundum magis , & minus non uartat fpc i ciem.\if.c Diffcrentia conflituens fi intendatur,uel rmittatur, ne cefieefl Ipecicm quoquc conSiitutam intcndi, uclrc- mitti. 377.C Differentia ultima prxdicatur de fpecie & per fe t & u- niucrfalitcr.}$t.a Diffcrcntia ultima eSl tota quidditas rci.$-i.f Diguitates nil aliud sut,qua acciditia notifsima. foj.e Dijciplinarum duo funt genera t alic iu rcbus nccejiarys - ver!antur t alu in contfngentibut.x.b Difciplinarum duo funt fines. 3 e. 1 8 1 ,c Difciplinxnon tantumd re confyderata, fed&d confi lio autboris nommaudx funt.66.b Dijtipitna oem poffc d nobis quoiibct ordme difponi t ut - multi putant , nuliopafio u.rnm efl. 140. f. 1 f 3 . a Difaplinx omncs d definitiom-cxordiumJumut.iy i.d DiJcipUnx difinitio non potcst uocan togmionupna cipium.iSi.b  Difciplinx operatricet non pofjnnt trjJ: aUuotdinc j quimrcfoiutiuo.tpt.f Dijaplina quxliba codem ordine tradita effe dicitur fc cundumje totam,& babtta jingular.nn partium ra ' tione.wo.d Dijiiplinatum partcs fingulx quomodo ordincm babc- re ditantur. 1 1 *>.f.\ 1 i.b Difciplinx operatriccs non babcnt ncctffitatcm nift ex fuppofaione finis.tj 1 .f Diuifionis multa funt genera. 1 ; ; . a >  Diuifto nou cSi mctbodus utilis ad uenandas partcs de- fintlionis ignotas.i ;j,.I> Diuijio uibil ignotum notificare potefl,et uullam Ixtbct itiationis necejjiutem. 1 3  Diuifiotuncretie fatia di(itur,quum mebra id,quod dtuidttur, adimplent. 3 { 4. t Diuifiua metbodus fccuudumaliot quid fit.13} -b.c Diutfma mctbodi uttlttas duplexeji Jecundnm alios. \}}.b De uta diuiftua cur ^trifiot. in logica non fit loquutus. XXKJt r E   EAlcm res potefl in plwnbus fcientvjs confyderari , diucrfts tamcn modii.t 1 1 .a tadcmcitcauja ut acttdcns Ju ,cr utin fubietio in ex. ftt. 169* Eclipfts inesl lunx tum per fejtum per accidens alia t & alia ratione.^o6.a.x 1 o.b Eclipjis caufam dixerunt aliqui efie ipfam Lunxnatu- ram, non obictlionem terrx,hanc attt fumi in demon flratione loco formx latentis. j 4 1 .a. 54 3 .b. $ 44./ Eclipfts lunx t & eiufdem cclipfabilitas non eidem cau fambabent. 543.4 Effctlrix caufa Jempcr externa efl ratione ejfentix effe- tius,at ratione loci, & fubietiialiquaextcrna t ati- qua interna efl.)6x.f Ifcftusquatenus funt cffeftus funt naturaliter igno- H.196.C Effccius uopotefl latiuspatercqudm caufa, nififtt cau fa per accidens.+xfai Effctlus quomodo & confusc.et diflinctl cognofcatur. 4%i.a Effccius idc poteji quandoq; per duas caufas demonfira ritpcr materiam, & per finem,fed per unam nt pri- mariamtfcr attcrttm ut fctundariam. 601J.60 j .d. 60 y.* -   EfftHus ab externa caufa produtlut non potefl dicipro ducius ex necejfuate materix. 6oi.e _ Bffetlus non omnes babent caufim finalf.607 e.6i%f Effcclus omncsbabcnt caufarn ejficientem , non tamc omncs ptreamdemonitrantur. 607 ./.61 4-* Ejfitius ille babct caujam fiualem, quiordincgcnera- tioms medius csl inter finem t & efficiem .613. Effkicnf-duplexrjl , atterUmtjfieit cum atl!cm;& paf fione t alterum pcr folam cmanationtm cffttius a cau j*sX6 xx Finit :n agcndis,& m effitiendis rcbus eji omnis cogni tioms principium. 1 gx.d. 1 p 3 .c Fmis in arte ptxcngnofiendus efi dupUci prxcognitio , ne.\'j(,.c Finis quandoque fumitur ut taufa t quandoque ut efflc- Hns^dcoargumematio d fine quandoquc cil mctbo- dus dcmonjtrattua, quandoquc cit mcibodusrejUu- tina.x61.c17 \x Finis in dtjcipUnu opcratrUibus ptintipiutft non rei t Jed cognitionis. 17 4.4 Finis ultimus omnium demonflramium cfi definitioric l demonfiratione coUigere. 3 1 x.f. 3 1 4.C Finis efl mcdium demorisirationis in omntbus babcn- tibus fine>n.6c>7.c.6\+Jt Finis aliusefl prim mus,aUus fecuniarius.6 1 i.c Finis alio modo dicitur moucs,alio modo dicitur caufa, mouens enim dicitur refpettu agentis primaru tantu caufa uero rcfpecln fecundarii tamum.6 1 1 .d.6 1 xd Finis,& caufa finalis in quo dijferam.6 \ 1 x Finis cur dicatur cauja caufarum, 6 1 3 .c Falicuasafiiua non efi uUimus bnmimi finisjed con- tcmplatiua.9$.d Formafxpedratiocinantibus fpernitur proptermate- riam. 1 1 1 .b. 1 2 3 .c Tormanibil agit extra,nifipcr aUquod acadcnsmc- dium.$6).c Forma quxlibct materiam propriam requ'trit,qud altc- rius jormmateriaejfenequeat.2t)i.e Forma cademcfi canfa compofitiutforma,& pnprie- tatum eius ut effictens,& matcrut propric^ac prapa- ratc t ut canfa finalis. 3 9 1 -e Forma fumpta ftnc matcria non efi genus eiufdem rcfiriclx in aliqua materia. 5 1 6.c Forma fubuciinou cfi caufaomnium accidentium per fe tnbarentium , ut aliqui putarunt dicentts nuUam aliam caujam fumi in demonitratione t nifi locofor- m/tktemis.%4i,b Forma fubiecti non esl caufa immediata  omtiium acci- dcmium,fcd aiiquorum esl caufa remota. 551./* Forma Jubucli eft caufa cfftttrix accidemium. J J Sui Forma fubslamialis ab cxterna cauja non pendct, for- ma ucrb accidemalis pendct ab cxterna caufa. \ -i.f Formaaccidentis nunquam ejlmedium demonjtratio* nisjedjcmper in coucUtfionc ponitur.6\ j.e Formatis canfapcrtinet ad primummodu diccndipcr fe quatcnut eflforma compofiti ,fed quatenus eji ac cidcntu canfa effetirix per emanationem,eatcnus ad fecundum modum pc rttnct. }6 Genus remotum potefi uocaripars generis , & diffc- rentia remota pars diffcrentix. }6i.c Gcntris prxdicatio de dijfcrentijs an fit uniuerfalis. 3$i.c Generis prxdicatiode diflercntijs nonefi perfc.}Sx.a Genus non fumitur in dcfinuione dijfercntix , neque differentia fumitur iu dcfiniiioncgcncris. 3 S 1 .6 Gcnus dc jpecie prxdicari p, imo,& uniuer aliter,fuit omnium fententia prxter Amrrocm. 5 8y a Gencris prxdicatio de Jpecie non e(i uniuerfalis . Genus non predicatur de fpecie quatenus ipfum. 3 S 9.C Genus dc ffecic tanquam de fubtetio primononprx- dicatur. ; > \ . Genus in dwerfis fnis fpeciebus partim idem eft , par~ tim non idem. 391/ Gxnus differcntiim fpeciei conftitutiuam non recipe- ret t nifi illius jpeciei proprium redderctur. } 91.fi Gtneris prxdicatio de jpccie non esi cum fumma ne- ceffitate.} 91.fi Genus efi necrjfarium fpecieijed fpecieseft ei contin- genu}9}b. Generis prxdtcatio de fpecie nullum locum in demon- flratione babercpotcfi.}9+.b Genus non potefi de fpecie dcmonjirari. 3 9 j.d Genusproptnquumnon eii cauft inbxrenux gentris remoti iu jpecie,nift ut caufa per accidens.tf 1 .e Crammatica quomodo ftt difciplina inflrumentalis , O" quomodo differat J Lgica. ti.c.i;.d Grammaticx utilitas. tt.a Grammaticacur noneadem ftt apud omncs gentes, quum eadem fu apud omnes logica. n.c H HAbitus intelletluales quot ftnt.+.f Habuus Logitx an fub quinque babitibus intcl- lctluaiibus contineatur. ii.f JJdbitumintelletiuaUmdirigiadalium babitum, C . dirigiadoperationempropriamnonidemcft. i$Jb JJiercnymi Balduini fattcntia dc difcrimine demon- firationis potijjimx , & demonjiratioms propter qnid.x^f.d JYieronymt Balduinijententia demedio potifftmc de- monlirationis.j+x.c JJifioria non eft pars Logicx.9%.b JJifiorua arsnulla fcribipotc[i. Jllatio naturalis quxnam ftt. 1 1 4.C. 1 1 *>.c. 1 1 8./ Indutiio perfetla uertitur in bonum fyliogifmum . n%.d.i6$.e Indutiio fub rejblutiuam metbodum reducitur. i;o.b i6$.e Indutiio dcmonflratiua non fumit omnia particularvt J4f Indutiio cft inftrumentum , qtto principia cognofcun' tur.i6S.e Indutiionon efl utilis , nift ad illorum principiorum inucntionem,qux funt pcrfenota.i6%.f.i69.c Indutsio t & dcmonjiratio ab cfjttiu in quo dijjaata i6S.f.x6o.c Indutitoefl quodammodo proceflus ab codcad idttn, 170.1i Jiidutiio quomodo conferat ad uenandas definitionit partcs.}04.e Indutho alia cjl dcmonfiratiua , aiia dialetiica . 1 J4.C.4S i.c Inflrtptioncs Ubrorum non femperi jubicclo ,fcd fx- px ab intcntione fumuntur. 514 4 Jnjlrumentum quid fu.iiA Inftrumentorum duo funt gcnera. 1 1 .a Inftrumcnta logicaomnia ad fyllogifmum redigun- fir.44 rf.117./ Jnfirumenta cognofcendi non in pbilofopbiafabricau tur,fcdin lo^ica.6% e Injlrumtnti fabricatiodiffcrt d doclrina t & utraque difftrt ab ufu^x Inflrumentalis dtfciplinaprxcedere debet eas omnct, - quarum eft injirumentum 96. d Jnjirumenta omnia Logica in omni difciplina cogni- lionem aliquam uert t & falft pariunt. 3 0.6.97.C Jufirumcnta Logica omnia per folum fyllogifmum babent lilationis ncccfjitatem. 1 17. f Injirumentum logicum non id omne appellatur , quod logicus docet t & quo pbilofopbus utitur , quxdam enim minifira potius mfirumentorum,qudm iogica infirumenta uocanda funt.6%x.f lnftrumentum aliud efl notifiundi, aliuduerb fignifi- candi.i* o.a Jnfirumentum bgicum non dicitur , nift tertia opcra- tio intclletius t quxuocatur difcurjus. 1 $o.b Infirumentum logicum tllud tantummodo uocandum eftyquod fyllogifmi fpecitsftt. i$i.d Infirumentum logicum efi procejius d tcrmino noto adterminum ignotum,quxfmt eiufdem generis, & eiufiem rationis. iti.d lnfirumentum,quo accidentia cognofcantur, prhnario tratlatur ab Atiftoteie in Vofterionbhs Anaiyticis t fetundaribautem injlrumentum cognofccndx fub- ftantix.io%M. Injlrumcta logica omnia ad definitionem dutut.} 1 S..i InHrumentorum logicorum nobilitas ntm ex ipfarum rerutnnobiiitatCJcdcx efficackau notificandi ju- menda Index. menda efl.)ij.e Jnteltetliuam anhnam folam effe locun formxrum .quomodo intelligcndum fit.ty.a Jntelletlus nojter multaignota cognofcit non cxalio, Jcd per ipforummetdiligentem confyderationem. i $a..b.xf$.c Jnteltecius noSter prius intelligit Jingnlaria , potlea uniuerfalia. i6i.c Intentioautboris,& fubicHu libripartim idem funt , partim non idem. $nd Jnternum aliquid alicui effe dicitur duobus modis, aut ratione ejjcntia,aut raiione loci t & Jubiccti. )6\.e Jnterpretatio quid ftt.6).d Interpretibus multa dicere conuenit, quorum mentio- nemfacere ipjum authorem mn decet. 49 6.b L iber categoriarum de rebus ejt,& deprimis notio- \ nibus,non dc jccundis.jo.d Ltber categcriarum nou ejl dc prima operatione intel iefius.)6.e Liber caicgoriarumno cjide fimplicibus teminis ,ut multi dixcrunt.)6.c Librum catcgoriarumqui logicum ejfe negant,deci- ptuntur.)fr Logica non cft fcientia.7 . e. 1 o.c Logica,& in rerum conjyderatarum conditione , & in jinc fimilior ejt artibus^quam Jcieniiis. 8 . Logica egetGrammatica,& eapofteriorejt. n.c Logica duplcx cji,una naturalit&ltcraarlificialis.i6' c.\o6.d Logicxartisorigo.i6.c.)\.d J Logica partus cjt pbilofophix.iy ,e Logica ad omncs artcs,ac difciplinas utilis eft. 17. f ' Logica aliquo modo eJlfcietia,aliquo modo nb e(l. lix Logicatotapotejiftneulla abfurditate inftrumentum pbilofopbix uocari. 1 o.a ' Logica re&idicitur inltrumentum difccmendi uerum d falfo,fcd non retH dicitur boni j malo. ) t.d L ogica eSi p> xciput injlrumcntum pbtlofophi* conte- platiux,aliaru iterb dtfcipiinarum fecundccrib. 31/ Logica nullurn habct fubietium , qualc fcicntix ba- bcnt.ao.f Logtca duos babet fines,unum internum, alterum ex* tettum.+i.a.)iS.c LogU.tdcfinitioncs,& prxcepta logica omnia funtut ra dcprimis notionibus,non de jecundis. +6.b Logicx dcfinitio. $o.e ' Logica tota in duas prxcipuas partes diuifa eji, uniuer faiem,& particularem, $)Jt ' Logica fcripta ejt ab ^AristutAc pariim ordine compofi tiuo,partim refolutiuo.4'j.e ' LogUx particularis necefjitas unde fumatur.6isirationispotijjime,qutntm fu . 504-J.u  Mcdtta trs ti prims materu , & ad buman* forntA lognitionem uon perueniu 6lJb.i97.c Medtcxtnis ntturt notdmiiiitaliumordincm, quam rrjulutiuum. 1 -H-a Index, pbH0fo.1l 0 naturtli. 6xji.X9%.t.i6\Jl Medicus dupitciuia utitur ai cognofccnias omnes bur mani corporis ptrtet. 1 97 * Meiicut quomodo,& cur qmhnordementt confydcret 1 9f.b. 1 98. c. ioi.j.ze-. e. xo%.e.xo9.b. Mciicus trtftatioucm ie elementis, & ie primis qut- litatibns fumitdpbtlofopbo ntturtli.xoi.a Meiiti omnet iecepti funt cxiHimantct Auitennam jaipfiffe artem meiictm ordine compofitiuo. %o6x Medicus operant i rcmeitfs exordium fumit. xoS * Mediei opcrttionem dux cognitionet prutedtnt nectffe cfltumnniuerfalistltera particularis,& utriufqut ordo contrarius cfl ordini operattonis. 1 07 . f Meiicus iuo printipiorumgenert conftdatt t principii cognitionis, & princtpit operttionis. xoi.d Mediu in fyllogifmopotejt iupliciratione dici meditm quarum altera in prima tantumfigura^sltera in om- mbut io cum babet. l o j .f Mtdium iemonftrttionis ut paritt fcientiam propter qutd efl tres coniitiones requirit. X79J Mtdium itmonflratioms ut traicns fcicntiam propter quid eft traclatur inprimo Ubro Pofteriorum, non in (clwM. I- 'l-d . . .  Mcdium iemonftrationif dicere eftdicere prtnctpta, auit meiium non iicitur, nifi tifmt extrcmt. 1 8 1 , b. 3 14.C . . Mciij, quatenns cji mei'tum,nullum tliui tft ofpctttm, quim oftenicre inhtrentitm huius in illo , & inb*- rentit ctufim. iSi.^.xSS.e Meiium iemoflrationis ieclarat quid ett no quatenus eii meitu,jid quAteuus eSi iefinttio. 1 S %.a.c. 1 8 4. Mcdtumdemonftrationts confyderatur quidem infetun do libro Pufteriorum, non tamen quatenus eft me- 4jim % feiquMttnnttsldefinuio. iS ;.c Medium demonstrationis poteft fumi tam ipft Ctufa , quamtinsdefinhio. $41^ A rriututiuttm. 19+.* ? - , ajC .. r ,. m. lAcdit* attif iijpoiuioy & inomncsjuas ptrtes diuifio Meitum iemovftratioms raro eft defimttofubiecti, /4- , l9f Medicinanon ejt jcitntia t fedtrs. j 5./ Mcictma ncque tota , neque pars eius aliqut efl fcitn~ tia fpccuiauua,na\; tnbnmani corporis cogmtione philojitpbit: naturaliprtferenia. 6 1 a6 i.a. 1 97 .f feparatimaccepti. $6*t.c. $70. Metbodutrefolutiua tjt propterdtmonftratiuam, et ad Mcdiumdtmonilrationtsnbcfifumcndumtota fubie- eam ditigitur. i6$.e . -.mmtML tii definitio, jcd Jola ultima iifferenti. $"]?.a Metbodt rtjolutiux finis efl inuenire , & fubmimftrare Mcdiudcmbftrationisnocfl integraaffetiionis defini- principia mctbodo dtmnjiratiux. iO$.c tio,fed prxcipna eius definitionis pars. $ 7 j Ji_J7 $ -d Metbodus rcfJuttua in VMlhematicis locum non babet. Mcdium danoniirationis quomodo ab _4uerroe dica- z6tf.av.*' 6.d. i*>6.f '- Metaphyficut potefl dcmonftrarc principia naturalia , mbxor propofuio dcmonitiationis nunqudm ptttH ccn- uel mathematica ; fed non tontlufioncs naturalcs , uerti, nifi fiat prxdicatio contra naturam. ? j>8._ ucl matbematicas. $_\A-t minor propofitio demoiJtrationis futixcx caujd t.xter- Metbodus late fumpta&ordinem,& metbodum com- na non cit perfe. 40S.C pleflitur. 1 minortm propofitioucm cfje immediatam non efl tondi- Metbodi late fnmptx definitio. 1 -? $.e tio ncceffaria pctiffimx demonRrationi. $i.c Methodus pottfifumi & d rebus Jciuntia,& rebus ap- minor propofttio pvtijjmxdemonjirationis pcteft eff plicata , idco fcientix folent uocari methodi. 1 mcdiata,ncteffarium tamt n eft eam rcjolui in ali..m Methodorum c aufc f jnaliscfl rcrum covnitio. i$?.c minorem immediatam ,qux cftdefinitio fubictii i/ Methodus m quo fenfu pojjit appellari dotirina. 1 ji^_ lius fcientix $ 6o.a Metbodiutilitas,& finis. i-$j id modi ditendi ptrfequomodo ab alijs intclUgantur t & Methodus qiio fit d notioribus nobis.\a f g.c.i^i.d.iiJ} J f ipforum enor. i_\S.c Metbodi proprte fumptp definitio. 1 i +.f modi dicendi per Je non datur alii prxter illos quatuor, Mcthodus non rji ftnc illationis neccffitate. i-a 4./ quorum mcminit Ariflot. 1 48. ; 40.3 5 4-c Methodus partes fingulas fcientix rcfpicit , ordo uero modi omnes dicendi per jc , er moiii dtcendt pcracci- fcientiam totam. ixsj__ dtns per diuiftonem i nua.ittniur. \ $nn Metbodi nomine idem feri fignificatur , quod nomine modiomnes effendiperji; licitplures fiiit ,adunicum jyllogifmi. 1 1$. c tamen rediguntur moduni dicendi per fc.tjjf  Metbodo aptatur definitio fyUogifmi. modi uliles dicedi per fe Junt loci t unde propojtttombut Metbodus m quo differat d fyilogifmo. 1-1 6. a.b ad dembjtrandum idoneis abudemus . jjw ^.}j)6.d Mctbodus idcm efi , ac injirumentum fciendi. 2-1 6. c modos enuntiandi logicus aiio modo conjyderat m ttbro Metbodis Jctcntificx dux tantum funt, dcmonftratma , de lnterpretatione,aUo modo in Pojicrioribus Ana- &refotutiua. !-}_>. a lyticis. }joJj.c. Metbodi fccundum alios quot fint, & qux fu fingula- modus conjyderandi fubictlum in ftuntia , & in arte rum utilitatis. ij ,d.& feq. partim Jimilesfunt t partim diffimiles. }p.d Metljod* refolutiuaapudaliosquxnajit. i}i.f. ijf>_a_ modus conjyderandi Jubietium debetefie equalis rei Method* definitiua in quo seju admittida. 1 jjif^iS .d confyderatx m conftituendo Jubutio fciennx con- yictljodus rtfolutiua quomodo intelligenda fu. idox templatiux.^iJ>.c Mcthodi refolutiux duxfunt jpecics. wxii:^/ moralcs librifcriptt junt ordine refolutiuo.67 ,e. 1 44 J Mcd}odusrefolutiua,quamaliquiuocantdnotione fi- i-;.c moralit Index. Moralisprofubietiohabetanim*mbumanam J & leui Notionesprimx aphilofopho confyderantur ,fecundx Xtl i ' eius cogniriout c4ntt*tut eft.+j.e.So.e Moralts facultas modo quodam eSt demonflrariorus ca  - pj.v.So.c iiotorprimus xtemus apud /tri{l.uel nomefl principiu corporis naturalis,uel faltem in fcientia naturali non -i' ut eius principium confydcratur,fed Jolum utprinci pium xterni motus. foj.b uero d Logico.tM Notiora alia nobis,alia natura. 197. b  Netiora effc principta demonflrarionis conclufione quo- modointcllivcndum /w.450.6 T^otioraeffc prtnctpia concluftone quomodoomriib.ftjc- ciebus danonflrationis cvmpetat. a^o.b. c Notius dicituraliquid aliquoeffe duobus modis. 148./" Jiotu s Jtttrnitatem demonflrauit ^triftot. per caufam Nttius nobis effe poteil aliquod aliquo cognitione con- rcmotam in principio otiaui libri Pbyjicorum . Motusin fcientianaturalieft potius accidcns dtmon- i ftrabtie,qudmprmcipium fuppofuum. 504./ N NitturalisUiath infyllogifmo ad formamperti- nct, naturalis autcm prxdicatio ad materiam . 1 1 14.6.181.6 Naturalis iliatio in fyllogifmo quxnam ftt.t 1 4.6 Natwalis pbilofopbta rarione fubiefU jeruat ordinem ab uniucrfalibut ad particutaria;r.ttionc autem prin cipiorum feruat ordmem compofttiuum d rcmotijji- mis ad minus remota.i 86. c .1 1 4.C Ntturaiis philojopbia jubictium babet adxquatum om 1) ues fpecies ultimas rermnnaturaiium. 1 87/ Naturalis fcientian$quetradi,neq; iiiucniripotuitaUo , ordine. qudm compojitina. iSS./ Naturalis piiUofopbus cur frequcntifjimc per cxter- fufa,& ignotius eodent cognitione diftintia , 49 ). c "Notum per jejeu notum naturaliter duobus modis fu- mitur.i)7.b > Notum Jecuttdu m naturam quodnam ftt.i 69 .a 7^otum,cr ignotumjecundum naturam potefl inteUigi vcijccundum ipfam rerurn naturam , uel jecundum naluramnoflrumcognojcentium.i9v. - . 5y r 0 meii in quo difjcrat a dcfinitione. 1 49. Ordo refoiutmus quomodo coniunfiam habeat UUttio- Nomina,& ucrba diffufuts d Grammatico, qudm d Lo ncm. 1 50.C. 1 1 7.C 1 gkoconfyderandafunt.$%.c Ordinis utilitas,& finis.j. $x.t Nominis,& uerbialia eft conjyderatio in Crammatica, Ordinantur dijcipUnx ut uel meUut,uel facilius cogno  aliainLogica.x).d fcautur.i 5 i.d Notificare nomen pcr aliud nomen^uelper alia nomina Ordinatio quandoque in ipfo authoris arbitrio poftta v nutioris fignificationis , & norificarc rem ignotam efl . 1 5 1 /. 1 6 ) .f per aliam rem notiorem non idem funt.i 57.0 Ordo dotirinx quomodo dicatur etiam fumi a rtrum Notiones prinu , & notioncs Jicundx quidnam fmt . natura. i$)x d.a.uM Qrdinisdefinttio.is+.b c Ordo Index, OrdoioceUlsS-i Ordo docirinx rcquhit progrcfinm ah VniutrfaUbus ad particujarii. \j6.d Ordo fcruatus ab Arifioteie in difponendisomnib.Ubris ad uiucntia pcrtincntibus. Ki-b Ordinis fpecies fecundiimalios quot fmt, & qux diffe- renti*.i67.i.i6S.i Ordinis non efi conditio necejfaria ab uno exordium \umere.i69.c Ordinis natura , ac fpecies breuUoquio, uel prolixitate rariari 000 potcfi.17 S c Ordines duo tantum dantur t compofttiuut,quifolus con tcmplatiuis fcientijs aptaripotctl ;&refolutiuus , qui jolus alus omnibus difciplinis conucniens esl, 1 S :..:./' Ordo d notione finis in contemplatiuis fcientijs locum non habet,quia in ijs eiufmodi finis non datur. 184.0 Ordo doftrinx eji rejpeftus quidam inter illa t qux junt eiufdemgeneris. i S 5. 0 Ordo refolutiuus non ejl moueri d fine ad aliquid agen- dum,ucl tra&andumjcd eji de fine prius agere, po~ fiea de i!lis,quxfunt ante finem. 1 S6.a Ordorefolutiuus non abomnifinc conflituitur . 184. fcrlpcr totum. Ordo refolutiuusd priori quomodo dctur , & quomodo nondctur.i 14.J Ordmis compofttiui definitio.n+Jt Qrdinis cuiufdamrefolutiui confutatio ,qui aliqui po~ nunt d fine ad totam artcm, & d tota axte adpattcs. 184* Ordo compofttiuus quomodo ftt ab vniuerfaiibM par- ticularia.11 f.d Ordinis rejoiutiui definitio. 1 1 6.d Ordo refolutiuus quomodo babeat progrejjum ab unU uerfaiibus ad particularia. 116.C Ordo refolutiuus mcthodum quandam coniunclam ba~ bct.l 1 7-f- : ~ I.f/ Ordinum quis utilior,& quis nobiUorfit. xiS.c Ordo alius efl uniuerjaiis^aUus particularis. 1 1 .f Ordo totius difcipiina , &fingularum partium aliquo modo idcm cfi^dtquo modo non idem. 1 lo.d.e Ordo totam fcientiam refpicit,methodus uerb theorema taftngula.n j.b Ordofolus ad babendam rerum fcientiam non fujficitji cutincquefola mctbodus.i6+.e Ordo rcfolutiuus coniundam babet methodum refoluti uam,qua inueniuntur principia. 1 7 i.d Ordinum cognitio adfcientiam capefJcniam, &ad di- fciplinas intelligendas minusneccjjariacft t quam c gnittomcthodorum.; 3 1 x Ordines cur ^ArifiottU s non declaraucrit in logica,fcd dc Jolis mctbodis egcrit. 3 3 1 4 Pi4rs qttando ftmpliciter cognofccdaprius ftt, qudm cumrelatione adtotum.tf.c Pars animalis eatenus atihnal dicipotefl, quatenusani malis pars ejijed ipfa per fe non efi animai. 110. PartesconJyderare rejptHu totius cftagercdeipjbto- to. 57.C Tmcs dcfinitionis non poffuntejfc notxdcfinitione exi $ 0  . -~* fiettteignota.x$\A Tartcs definitiouis refpcdu rei iefintta poflunt duobut modis confyderari. % 5 3 Jh   Partcs definitionis alia per Jblam induclionem cogno- fcuntur , alix uerb cgcnt demonjiraiione ab efjcftu* 1704 Tartcs omncs dcmouflrationis debent aliquomodoan- te demonfirationem effe prxcognitx. 3 3 6.f Tarticulare fignificat in modum partis , ftngulare vcro in modumtotius. 1 n.e perfeiia fcientia duobus modis dicitur, aut ftmpUctter, autin gencre. 1 4 8.M 1 - -a Pcr feftgnificat caufam,& omnis propofitio per fe cpti nct rejpcctum caufx ai effctlum. $ $o.d Tcr fe ftgnificat fubicdum,Jed cum reiatione adpradi- catum.)S9.d Ter fe non eft genus conditionis quatanusipfum.} 784 Per fe cfi conditio recipiens magis,& minus. 3784 Per fe, & quatenus ipfum funt idem, 3 7 8.0 Ter fe fumttur duobusmodis. 380./ Perfuafio ab oratore triplicitcr jit. 9 1 .i Perfuafionis nomcn rcfpicit acHonem.90 c Thiiojapbia & prior,& poflerior cfl arte logica. zS.d Tbilofopbiam aiiud efi jimpliciter confyderare , aliui utfcriptam ab ^rifiotele.6iJb Philofopbia ab Afijiotele jcripta potcfi cjfe imperfecla, fei non pbilofopbia ftmpluiter fumpta.6 iJb Philofopho contemplatiuo rcs omncs nulla cxccpta con fyderandx fubuciuntur,& fecundum omnes modos, quibus cognofcipoffunt.47 Jx Philofophus quomodoab awfice difcrepet in rerum c5 fydcrationc.47 .d Poctica cfi pars iogicaJdeo rationalis potius qudm fcr mocinalis dicendaeji.i^j.c.f ccie Jui Jubictitnon . ejipcrfc.3$7.c Trima figura cur requirat matorem uniuerfalem , & minorem affirmatiuam. 1 o 8.c Trima figura cur quatuor tantum utiles modos habeat. 109. c Prima figura cur non foia in ufuftt ,fed bomines natu- rali injiintiu dutli etiam in alusfiguris rattocinen- tur. ixi.b Prima principia ducuntur per fenota t quia uel funt atiu cogmta,uel JaUcm pcr JL ab omntbus cognofci- bilia.i$$.a Primas notioncs prius in animonoflro,qudm jicundas concipi neccfie e(l. 50.C Trimi modi dicendi pcr Je declaratio. } 5 6.C.3 6 1 .a Trimum in propofttione Jignificat idcm,quod quatcnus ipfum.tfy.e Pnmusmodus dicendi per fehabet rejpeclum caufx formalis,uel materialis ad cjfetinm. \6i.b Primus,&j'ecundns modus dicendiperje habent prx- 1 dicationis neceffuatcm maiorem t qudm conditio de omni }6j.d trimus,ct Jecundus modus dicendiperfe funt locipiV- pofttionum demonflratiuarum,unde fit nobis taimm - propofitionum abundantia. ^i^.f.y)6.d Primus mo^us diccndi per fe quomodo m demonflratio  ne locum babeat.fjC.d Principia cognitionh illa appelladafunt,quibus fubla t tts tota dijciplina corruit. i8i.b Trincipia cognitionis in nulla J'cientia t ucl arte, in qua  fitit princtpiaydcmonjirari pojjunt. 100/ Prtucipia aluuius rei in aliqua fcientia confyderare efl tpfam rem confyderare;jicuti rem aliquam con-  fyderare ml aliud,esl qudm eius prin cipia, & acci- dentia confyderart. i 1 4.C Principia Omnia uelper dcmonflratione ab cffcc7u t uel per indutiionem cognofcuntur. i65.c170.ai Principia demonHrationis confyderare cji tonfyderare medium,quia condhUmes principiorum funt tondi- , tionesmedij.iZxM Trincipia demonflrationis funt caufx,& infcrendi t & cx>gnofcendi t & cffendi.ijy.f Principiademonfirationis Junt cauft, cffcndi, quia me-  dium efl caufa,propicr quam res c/i.17 9./ Principiadcmonfirationis dtbcnt ejfe notiora natura, non nobis. 197 .b Trincipia demonflrationis effe immediata maximi mo- . meutieflinteromnes principioru conditiones' 4*3/ Trincipit demonflrationis ejie immediata nii aliud . ftgnificat , qitdm non dari medium inter terminum medium,& maiorem extremiiatcm.^S.f Trincipia dcmonftrationis effe per je nota t et ejfe inueta \ fer aliud notius,non efi talis conditio.qux pofjit d't- nerfas demonjirationis fpecies con fiitucrc. 4 5 * Trincipia fticntiarum alta Junt communia t alia pro- lcx pria. 504.* Trincipia comunia demoflrationem non ingrediuntur t fed extrinfecus dcmonflrationi inferuiunt. 704. Principia communia Jola nullius rei fciltiam pariunty tamcn ftneipfisdemonflratiofierinequit. 504.4 Principia communia t etiam fi ad proprium fcientix fubictlum reiiringuntur, adhuctamen communia. dicuninr ^04. a Principiapropriaquxnamfint. $oa.e Princpiia aliafunt cognofccndi tantum, alia cognofd  di,&efjcndt.$o^.e Principia cognofcendi quxnam ftnt.so^.e Principia efiendi non funt propofttioncs,fed rcs. 5 o 5 .b. Principia effendi non ex necrffitatr funt prfcognita,fei poffunt ejfe ignota,& demonflrari ab effctiis. jo y .c Prmcipia efjendi ea ratione funt ctiam principia cogna. fcendi,quafunt prxcogntta ; CT qtiaratione nbfunt prxcogntta, ea ratione non Junt principia cngnofcem di.fof.c Principia cognitionis dcbent omnino effeprxcogn ita et qutd figmficcnt,& qubd fmt. to6.a Principiorum nomine ctiam Jubictium fcicntix coprc- benditur. boc tamcnd primipqs proprit diclisali- qua ratione diffcit.$o6.a Principia efjendi aiu funt principia fubicii,alia acci-. deniium folum. 505.6. J07.J.5 1 j.c Princtpiorumpropria confyderatto infcientia cil qua- tenus rclationcm habent ad ea,qux ex principiis pcn . dent. 507. f Principta fubiecTt quandoq; nullafunt, qua confydera. ripofjmt, fsd folamtunc eius effcntiam conjyicra- : re fatisefl.f io.c - 1 1 Trincipia JubieHi non poffunt effe fubicHum in aliqua fcientix parte. 5 1 i.d.c.f. $ 1 3 .a.b.c Principiis cuiufq; fcicntie proprus utendum effequomo do ofiendcrit ^risioteles.f 10. f Trincipia propria generis non funt principiafpeciei, ni ftremota.fij.d Principia nonpofjuntin fua fcientia probari peralut printipi* ,iuet extra fcienttam fitam demonflrari poffmt per principia Metaphyftca. 5 1 %.d Trincipia demonftrationis non eodem modo demonflra tionem unam,& fcientiam totam rcfpiciunt,nam in - vna demonssratione non eil neceffarium minore pro pofuionem cfie immediatam,at in fcietia tota necef- fe cfl dari unam prtmam minorem imrnediata t qu eft dcfinitiofubieclifcientix.$6%.e Triuatio non cognofcitur,niftper cognitionem habitus. 407. d Prius natura dicitur duob. modis,aut jccudu generatio ne t aut fecundum intentionem naturx. 1 4 5 .e.6 1 o^ Problema ,quxfttum ,& conclufto idem fignificant. ioi.b Procemium cuiufq; difciplinx arbitrariu efl,&auferri potcfi traclatione integra tnanente. 1 7 f.d Tropnium non potefl ordinem ullum ipfi difciplin* tri buere,fcd intcr partes traHationis totus ordo confy- derandus efi. 177 Jb.c Troomium nonpotcsl dici principium cognitionis, li- citdotilcs Utiores reddat. lii.a c x Propoft- Index. Prcprfitio non potefi babere efientialem connexum pre dicati cum fubietio , nifi aiterum alterius cauja ftt.ix^.c Propofitto per fe primimodi,fi conucrtatur, non fit per Je fccundi; ncque propofitio fecundi , ft conurrtatur, fit pritni,ut matt altquiexiflimarunt.} s6.f Prvpofttio in qua prxdicetur idem deJcipfo,non efl di- cendapcr 58 b Propofitio diciturcjjeper fe,quando babet ejfentialem terminorum connexionem. 378.6 Propofuio poteji duobus modis uocari prima,aut ratio- ne caujx,aut ratione fubietii. 3 86. * Propofuiobxcxquilaterum habet tres angulos xaua- lcsduobus retiis t partim cflperfe, partim non efl perfe.}$j.e Propofuio , in quagenus de fpecie prxdicetur , non eSl fumme ntcejiaria. 3 9 1 .e Tropofuio , in qua prxdicatum latius patcat, qudmfu- bicc~ium t in demonjiratione nullum locum babcre po Propofuio aliqua perfe primi modi , fi conuertatur t fit per fc fccundi , & l conuerjo t finc ulla abfurduatc. 39$J> Propofuio negatiua non potefl ejfe per fe .4 1 3 .d Propofuiones infyllogijmo undenam banc appcllatio- ncmJnJiipiantfUtbxcdicatur maior t & illa minor. 1 10 d.i i+.c Propofuiones omnes perfe fccundi modifunt etiam uni uerjales. 387.C Tropofttiones omnes per fe primi modi funt indcmon- firabiUs.$jo.c Tropofitionum neccffariarum alix funt neceffarix per fe alUneceff.vix ex accidenti. 3 67. f Troprietates dijfcrunt d conditionibus . 47 3 .4 Putredinis definitio tradita ab Ariflotde ejl demonflrx tio pofuionc terminorum difjcrcns. 3 1 j. e QVxrere quid efiformam quxrere eft t quia quiddi- tas efiforma.} 38.6 *** jQuodantedemonjlratione' quxritur, & qnod per eam pofica oficnditur.fxpe non idem cfi. 46 j.c J>uxfua,r fcita quomado jint numcro xqualtaa.6 $.b / Hegrcjfus quibus argumentis confutarifoleat. 47 v.i Rfgrejjum dari quibus argumemis oficndatur.+SojC ifcgrcfius quomodo fiat. 48 1 . (.484.4 Regrcfjus fieri non potcjt , nifi mentale quoddam txa mcn Index. men interponatur.iSAf.e Regrtfiut non tx duabm partibus confiat t fedcx tri- bus.^S6.c Regrejius babet fcmpertres partcs ucltemporc diflin- tlas,vclfaltem naturc.+oo c I\egreffus differt d ctrculo w ratione formx,& ratione matcrix t &>ationc fims.+g i .f. 49 t.f. 49 3 ut J{cgrefius non efl omninoab codem aJ idem. 49 i.c Relatiuorum ea efl natura,ut alterum in altcrius defini tione fumcndum ftt. 3 7 t.d Jterum duo funtgcnera, ahxncccffarix, ac fempiternx fHnt,alixconti>igentcs. Reru contingcntium, qux in diftiplinis confyderantur, alix ad aciionem,alix ad effetiiouem pertinent. 4. e Jtgrum conjydcratio alia efl in pbilofophia comempla- tiua^Uain alijs difciplinis.+7.d.66. a Rerum natura potesl dupliciter [umi, uet fimpliciter , vcl ut d nobis cognofccndarum. 1 j 3 .c Jtcs tripliciter d nobis concipiuntur. -j.c Rcs logicx nullam babcnt neceffitatem t nifi ex fuppoft tionc fims.i 3 ,a Rcsomncs alio modo funt fubicBumin logica,alio in fcientijs contcmplatiuis.^7.4,66.a. b Rcs eadcm diuerfis modis confydaata fub diuerftsge- neiibus collocatur.i 17. c Rejoiutio matbematica non csl methodus refolutiua . 166 a J{efolutiuus ordo , & refolutiua metbodus non idcm funt.xSout Rbctorica, & Dialcciica proprie appcllantur faculta - tes. iS.c Rbctorica non dicituvtoti logicx ftmiUs,fed parti logi cx,qux dicitur Dialctiicx. i y .e Rbetorica efl pars logicejdeo rationalisjion fermocina Us uocandaefl,$+.f Rhetorica Jblius pbilofopbix ciuilis inflrumcntum cfl , 81.C.87. e.SS.f Hbctortca quomodo ad moru corretUonB conferat. S i.a Rbctortcx proprius finisquifnam Jit.Si.c Rbctonca quomodo fub logica uniucrjaii taqudmpars fub toto contincatur. S 4/. S 5 a Rbetonct natura quxnam fit > & itt quo ftt conflituta. 84/8 \A Hhetoncainquodifferata DiaUclica. 8 j.c Rbctoricx.ac /JiaUtiict difcrimen non bene fignifica- turper manum clauftm,& apertam. %6.e Rbctoricx natura in argumentationibus confifiit , non in clocutionc,neq; in affetiionum commotione.S $Jb Rbetoricaproprie verfatur in jola matcria ciuiU,for- mam enim fumit e iogica uaiuerfali,i ciuiU uero ma teriam. S7.C. 87./* Rbctoricx definitio ab ^triSiotclc tradita Dialctiicam non amplcciitur. 8 9.6 Rbetorica cur DiaUtlicx T7U r wc dicatur ab Ari- Siotelc.S^.c Rbetorica cur dicatur ab Uriflotclc xtcfwooU DialeHi Cf.pi.9.f Subieflumjcientixcontemplatiuxquas debcat habere conditiones.agg.d Subiedum fcientiis fubsiernitur ad fciendum, artibut tierh ad operanduni. 5 3.4 Subiedum opcratritis dtfciplinx potefi ei cumalusdi- fciplinis efiecommune. 3 8.c Subieflum fcicntix duas habet partes, unam, qux ma- terix locum tenet,alteram, que habet locum formx . 3S.C. 501.c510.rf Subieflum logicxpropric acceptum mtllum aliud efl qudm res omnes.+f.c.j9.c Sttbicdumdifciplinxoperatricisnon exneceffuate de- finiendum efi neq; eius accidentia dcmonfiranda . 49* Subiedum non cfi pars effentix accidentis, licit in eiut definitionc fumatitr.^j.c Subicdumpotefl coghari ftne accidente communi,at ttonfine accidente proprio. 3 67 .d Subiedum propofitionis demonfiratiux nor. fcmper cfl fnbitdum inbxrcntix predicati adu ejprefjum. 397.6.C  Subuflum fcientixnonex neccfjuaxe dcbet babere fpe cics.joo.d Subiedum fcicntix aliud tfltotale t aliud parttalc^j . 501.4 Subiedum fcientix non poteii in aliqua parte illiut fcientix confyderari ut alteri inhxrtns : fed femper ut fubfians altjs conjyderatur; in aliatamen jcien- tia potefi conjyderart ut accidtns.xyy.f. 50 1 ,c Subitflum fcientix efi prxcognofcendum quid nomen fignificctJednonomninoquid(it.X99-d.}0$M Subieflum d principijs in quo differat. 505.C V Subiedum fcientixcft receptaculum omnium , qux m fcientia confyderantur ,& quicqnid inco non ineft, adexm fiicntiampcrtinerc non potcfi.$of.f -\ Subieflum t & principia ,& accidcntta cum rclatione omnia confydcrantur in fcientia. 508.1/ l Subiedi tratiatio in fcientia non dxtttr dtfiinfla d tra- flxtione principiorum,& affcdionum- 509.6 Stibieflum in fcientia,& ubiquc tradari dtcuur,& nulltbi.joyc Subicdum fcuntix quandoque non habet principia,& tunc eius effentia declxratur ioco principiorum . 510.4.6 Subieflum ab intentionc m quo diffcrat. $i\.d Subicflum libri illud fcmper iudicandum efi, cuius principia, autaccidentiatratiantur.fi i.d.ji 3 .b.c Subiedum in qualtbet fcientixparteuel eftaliqua JpCn cies fubiedi totius,uel ipfitm commune omntumge- nMf.513.4 Subicdum in qualibet ftientia qua norma dignofcen- dum /rt. 5 1 3 .4 Subicdum fcientix non redi d quibufdam diuiditur im aduale,& potentiale. 5 1 $.d Subiedum fcientix putarunt aliqui poffc demonSirari dcmonftratione ab efftdu. 5 1 7.C Subitflum fcientixputarunt aliqui pofie demonftraH demonflratione proptcrqtiid. 5 1 7.C Subieflum nulla demonflrationis Jpccie poteft in fua fcicntia dcmonfirari. 5 1 9./ Subiefli quo pluribus fcietijs pojjit effc cumune. 5 x 1  S*6/c- 1 1 Index. SubU&um fcUntU eft radix, a qua emnia , & princi- pia,& accUUntiaoriuntur. $is.b SubUBum fcUnti* fubaitcrnantU non csl gcnus fubic fti jubaUernatx. $i6Jb Subslantia fumUur duobus modis,late,et firiftt.it o.c Subjiantia quatenus eft fubftantia cfi nota fecundum naturam,iy%b SubftantU nonhabet extrafe caufam fue exiftenti*, fcdipfaftbifux exiftentUcaufaefl.) 19* 17 i& Subftantiarum curnon poffit tfft dtmonfiratio. ; 1 %,c Subdantia quomodo dtfiniatur. $734 Suppofitio fubitfti cxpreffa indcx cfl obfcuritatis . Suppofttiones, quefl nugatoria con- clufio, ftd boc non eft fyltogijmi uitium , fcd uten- tis. \19Jb Syllogifmi definitio folos fyltogifmos naturales,& di- reftt concludentes complcftitur.i 3 1 .d Syllogijmus potefi duplUi ratione uocari inutilis.\ 3 i.d Syllogifmui quilibet duos ex ntctffitatt fints babct . 116.4 Syllogifmi confyderatio quaUs fit in Prioribus Anaiy- ticis.n6.b Sytlogifmi Dialeftici,& oratorijnonproprie dicuntur mcthodi.il- .d Syllogifmus efi commune genus ,& communis fotma omnium metbodorum,& omnium logicorum inflru- mentotum. 127.4.151 d Syllogifmiprimus inuentor fuit AriHotcUs. 1 1  Vnitas fcUntut undc fumcndafu. foo.c Vni- Index. Vuiutrfale qujmdoque pojlponiturparticutaribus ftcu . lioris dotlrinxgratia. 158.4 Vtuuerfaleprius d mcntcno/ira cognofciturfqudm par- ticulare.i6}.d Vuiuerfale ca rationejenfile cffe dicitur,qnatcnus fingu laria fnb eo pofita fenfilia Junt.i6jx Vniuerfaie d fingulari noudijltnguiturre,fcd raticnc. . iCs>.c.)fi.f Vniuerfale neque efi non ens t neque extra fingularia rc- . pcritur.) 5 i.f Vniuerjale exijiit una cum ftngulari. 3 j 1/ Vniuerfale pluribus modis (umhur. ;.b Vniuerfale predicatum quid fit.tf }.d Vuiucrjalc prtdicatum dicitur , quando in eo fubicfto uniucrfum comprebenditur,& cum eoreciprocatur. Vniuerfaliaparticularibus anteponcrcnocfi propriitm . ordinis compofttiui,fcd eft ccmmunis ommum ordi- numconditio.i 5 Vniucrfalia in doffrina efie anteponcda particularibus uetum cft tum dc rtbns ipfis , tunt de tbeorematibin adeandcmrtmattincrittius.tio.f .. - Vnius rei mia tantum cfl caufa,qua quafiiompropte*. qitidcfatisfactrcaptafu.a l $Q.c,a\.b.* { %$.c.6\A r b Vnint rti una tfl demdflratio prvpterquid, ct una dchnl tio,quia unius rei una taniu S adtcquata caufa. 461.6 Vnius tffcctits una tantiim ejtproxima cattja , fcd una caujapotcji plurium fimul efjvtikum efjc cauja pni. Vnius rci quandoque dua\ cauft cjfe uidcntur Jatisfacii tcs qutjiioni propter auid ts~i,6o \A.6ot.d.c Voces confyderare fignificatriccs rcrum per medios cm ceptus,& rcs ipjas conJydcrarc,idem cji;illud tame magis prtprii de logito duitur,et boc magis proprii. depbilojvpbo.6).t.6^.d Voces Jignificatrices conceptuum rcrum pojfunt quidS uocariinlirnmcnta, quibus conccptus figmjicantur % fcd non Junt infirumenta Logica. 1 3 6.f. 3 o i.a.b Voces dum fignificant res pcrmedios conctftits t id fa~ (iunt abfque ullo difcurfu. 1 u  c f 1 n, 1 stibidTe connuncranda. Cott .I1n.44.lt jr. cognorcjf.i i j-.t. in j \, rc btu 4 it. in mirginc l.cap.t.4.45-' habitBum^.jal.intcllcOurn.5.41.1. cormto.644.1 hoimiiu 7.41 I ncccfTaiiatum. o. j;.l. nullui. 1 1. ti-l.it qucmadmo- dum 11 .jj I fjdt, it*.ij.t61.(e.i4.iXinferitar 4. jj.l.pouint 15. 19 Uorporilc.15. jc>i.djcebatur.i6. jj.l. effcctiuum. 16. jjJ. epcraraur. II. l.l. inftrumcntorum.lt. 6o.in matgine. I 4ax.il. 44.I. hnutioae. 24.1. in nwgiMJ.meati1.14. 5-1. ait hWtn.xo. 20J.1pfio1.t1. joJ.dtrigitur. j1.4j.Kclt, uclfalfa. 1. 50.). acli a- lial t.v : txl.lbt principem. tj. 41.I. electionem.j6.16J. funt,ut * j?. tiJ.infiramenii. jo. 17J.exhu.4s. 46 l.cont1arium.41. g.Lfoli 47. 5oXduit. |g.Lmodam. 7 r l.probabil1but.7j. :g.l contcn .76 J7.I. Auenoe 7l. I.l.famcir. 7. j5.Uld1cimut.g5.45J.dcKU140.gM*- l dcommie.90. 25J.Di1leet1ca.9t. i.l.poOim. 101. zt. I . Auerroet 107. 6-l.attificiofo.. llj. j4J.riubiJe.11j. 54.l f7llogilmn.it 5. 10. l.inielligimui.iso.sc.l.faciemui.120. jj.l.animali. uj.7.1. multU inlocU.114. lutire. 5 j6.li.inmirginc.l aliquidofccundo.559.lj.l.natura l.potiuim u tenf.difhcultas melt,o:ii cnim dcfinitio nominis nemincm ferc l.itcre fo- ler.fi quidem nomine lo gic; cuctj etiam parura eruditidifciplinam qua dam argumcnratncem, feu artem quandam ar- gumentandi (ignificari intclligunt; attamen de- ntiiriorei,quxintimam eius difciplinx natura, & conditionem declaret, ita obfcuraeft , vt eam plurimi literari uiri,& logice.ac philofophic, pro feiTorcs tum fuperioribus, tum his quoque no- ftristemporibus ignorauerint. Huius autem dif fkultatis ea ( ut arbitror) caufa tui t, quod nemo quid lu logicabeneintelligere poteft,qui & pro pinquum eius gcnus,& fubie&um,& fincm.un- LnJttmm differentiae lumuntur.non cognofcant; fubie ^AW^tum tamc logicx nemo ha&enus cognouit,niu .antes,& elaborantes ad ciuilem firlicitatem tanquameiusminiftr? diriguntur fi quidem ab illisomnibusuit^ciuilicommoda fnppeditantur, proinde nihilproptcrfc efficiutf fed propterfijhcitatem ; adio uero non ad fceli- ' ciratem dirigitur, fedfccliciras ipfa cft apud Ari ftotelem,qui fixliciratem uultefle non untutem ipfam, fcclaclioncm ex habiru uirtutis profici- icenrem ; huiufmodi igitur actio domina eft, & finis omnium effectionum, effccTiones aurem omnes propreractionemranquam proprer finc, & ipfius fcrnc,acminiftr? funr. Sed horura om- rvi^q, ^ nium diligcnsdeclararioadalios pertinct, no- i^bitu bis fatis ut fi inteilectualium habttum nume-'^ ,l *^ c - rum.& dirrerentianvpxo prefenti occafione co-^*^ c% - gnolcamus ; rres quidem inrellecruales habiroi cxijs, qu$ di. Caputtertium , in quo oflenditur logicam non tfic fcientiam . noriones , lcu I"ccund6 intelle&a a iogico tra- Cioncs L OctCam habirum eiTc intellcctualc du- ctencur.quum primas confyderare philofoph potiiis , quam logici munus efle uidcatur . (unt autcm prt^i.r notioncs nomina ftatim resfigni- hcantia per mcdios animi conccptus,utammal, & homo,feu conceptus ipfi,quorum hxc nomi- na figna funt ; fccun dx uero funt alia nomina^ his nominibus lmpofTra , ut genus, fpecies, no- mc.ucrbum, propoliuo.i yUogifmus,& alia eiuf- modi, fiue conccptus ipli , qui pcr hxc nomina fignificanrur . Nominibus quidem primx no- tionis ftatim res ipfafignificara extraanimum re fpondet , quocirca hxc opus noftrum efle noiu dicuntur; nemo cnimccclum, clemcnta,anima- lia,& ftirpes opus humanum efle dicerer, quia li cct omnia nomina ab hominibus inuenta, & rc- bus impofita fuoarbitratu fiierint, camendum illud, quod per tale nomen fignificarur,refpici- mus,icf a nobis fieri non dicitur,uc animal ab ho mine factum non dicimus,etfi homines huius. uocis inucritoresfuerunc . At fecundas norio-' ncsncmo negarec operanoftra,&animinoftri figmcra efle horno quidem, & cquus funt etiam yJL^ ^ nobis non cogican n bus , fcd genus , & propofi- * /Q f_ tio,& fyllogifmns ubinara (unt, nifi quandoa nobis fiunt ? uobis nil horum coptantihus nul- lumhorumeft. Huius autemdifterentix eaeft, ratio, quod nomina prirrix notionis rcs Ggnifi- cant prout funr, ideoillud , quod pcriUafigni* Catur,etiam nobisnon cogitantibus efle dicitur quemadmodum fine ulla noftra cogitauonc ani mal, & ftirpem , & elcmenta ex ifterc u idcmus ; at nomina fccundx notionTsres ligmhcanc pro- uc a nobis mente concipiuntur, non prour excra rocncem funt, proptcrca conceprus potius con- ccptuura,quam conceptus rerum i7gnificanr,un defecundi conceptus,&fi:cundr notionesap- ^ J  V i f [ 1  + t pcllatx func; opera lgitur, atque figmenta animi bitareminimcdebemus,numcro igirurta C noftri iure nuncupantur ; quat quidcm omnia lium kabiruu cogniuo uidendum eft fub cxemplis ficnt manifcftiora ; dum confydcca- (ous SoCrawm , & Platonem , & Ca.Uiam in hoc fimilcs clfc ,qu6d homincs funt,conceptum ho- sines comraunem mente formamus , qui dici- tnr conceptus rei,proindeprimus conccptus , & prima notio; poftea u cr6 dum conceptum hunc cogitamus eile communc quiddam , quod de multisfolo numero , non natura difcrepantibus prxdicat ur.idcoquc conceprum horainis,& om nem alium eiufmodi uocamus Ipcciem.tunc le- cnndam norionem effingimus, lccundum enim nomcn primo nomini imponimus > & in concc- pru rei nlcecum fecundum conceptum forma- raus. Eaderararionedum honnnem.bouem, & equtim natura quidcm diftcrentes , fcd in co ca. quouam ex iUis hxc diiciplinaconftimendafiri Primum quidem an fit fcientia maximc dubium eft , quanquam enim tota ferc Peripareticorum fcholaid oonftantiftimc ncgauit.tamen nondc- fucrc rum anriquis,tum pofterioribus tcporibus qui logicam elie fcienriam,eriam fecudum Ari- ftotehs placira, aflerere auii fuerintw . Nos vero qimmlogicaranon eflefcientiam arbirremur, il lud in primis demonfttare conabimur,non equi dem argumentorum multirudine,fed ratione ex ipiius rei natura deducta,fi quidem docendi, ac iuuandi, non difputadi gratia hancprouinciam fuiccpirnus; mox cognica veritace quxdam prac- cipua aliorilm arguraencalogicam fcienciam ef- fe aflerctium adduccmus,arq; folucmus. Quum . men conuenientes cflc confydcranius qu6d ani cuiufq; difciplinx naturaabijs rebus pendeac r n mahafunr, communem animalis concepcunu qti.t mca confyderantur, ficesin logica tracta- / factnins,quiftatim res fignificar, &primus con- tasbeneperpendamus,eamnonpoftefcienriam ' ceprus dicirur;deiadequum eum conceprucn dici apcrtifluiw confpiciemus. Eitomnmm com. contemplamur , & dicimus prxdicari de pluri^ A 1 bu I DenaturaLogicx. g bus difTerentibus fpeciein eoquod quidcft t & D circoinhocnullum rftdifcrimen interrcslogi- omne rale appellamusgenus, iecundum conce ptu in prirrto formamus, & fecunciam norionem Quo lo ULprima,netnpe in conceptu rci. Propterea ma- gicu gnoperc animaduerrendum^cJJ^fcU^i UU&lli- di~ 8 arnu$  *l uo ^ aD omnibus dici foleci logicum **rtxztxvv z at$ '" 3S nou ^ r ' mte ^ e a condirione : fcientix nanque tn rebus iimplici-a rcr neceirariisverianiurdogica ucro.d *i v~r  *  "  :  . -i  , , nes in r Qnod igicurlogica non iii fcienria,& quam ob caulam.iiumf ciiuui cft. Cafut quartum , in qrto eadem fenttntu teftmmio tArijloteiu confirmatur . H noiu. AEc, quxargumentoexipfa rcin*-: Argo tUra dcduccoconfircri, tc aflcuerare metum compellimur , tcftimonio quoq; Arit cl ifotclisapcrciflimo comprobari pollunr; Anlto telcs nanquc in pnmo hbro pnorum Analytico rum in principiofecundx,ac tertix iccliorusal feric fc generarioncm fvllcgifinorum doccre_j , ncmpc quomodocfticicndi linr.cc djtiomodo I i cilc a nobis fieti poftlnr, vt nos adcos eificiedos aptircddamnr;acquisoon videaciolem cflear- rem omncm doccntem? Si quis cnim arccm c i i - ficacoriafcriberecniialiud docercr, quamquo- jnodo iic bcnc ^ a c facile xdtficandadomus .13$ MMB Liber Primus. tipime a ); 2 arres fimiliter. Aliuseft apud Ariftotelcm A ^locus pro huius fcntentix confirmarionc ualiclif h. Top. ^ m s in capitc nono primi libri Topicorum,vbi " definitionem problematis Dialeclici cx dlueriis materiebus defitijipjum rjrjdjLnjLAliftoreles rria problemarumgencra enumerar, a&iuum, con- templatittum,& logicum;ahuutt) pr ohlcma cft Ttrum voluptas fit bonum ; c ontcmplattuu m an mundus fit xternus;lo--; icum a n dcturquarta fyl logifmorum figura , an medlnm demonftratio- nis (it definirio fubie terrimam uer6 Latinorum , quum cnim j- 0 ? 1 " titrique duplicemeflelogicamfatearur; unim, u "J a cx ' quara Larinidocentcm, Grxci feiunctam a re- tu$ ab- bus uocanr, alteram,quam Larini "vtentem,feu u:. a j , in ufu pofitam.Grxci rebus,feu plnlofophtx ap- jit " r -' plicatam appellant; Grxci quidem logicam do- J? 1 centem negantfcientiam^el philofophix par- ^ tem elfe, fed eam dicuntinftrumentum cantum roodo efle philofophix; applicatam uer6 fcien- tiam,& phtlofophix partem efte farentur ; con- rra Larinidocentcm dicunteflefcienriam,appli Lat catam ver6 non fcientta,fcdinftrumcntum;qua W fententia nihil ralfius eft,vt tum ratio.a nobis dc-jjgj^frf r 3* ciarata,tum ucrba Ariftotclis memorara demon UUOa ftranr*,cerrameft enim logicam efle fcientiam eatenusfolum,quarenusfcienriam parit , quate- nusautem fciennam non parir,earenus non efle fcientiam ; Ariftoreles autem eo inloco partira Logica alleritlogicam parere fcientiam, parrim negat; doccfc 4 iica negatquidem per fe,aflerir autem propter alias " res,qux per logicam fciunrur, quafi dicat pare- apphca re fcienriam rcmorc,no proximc; In libris enim u U crd *  t ]ogicis,qux eft logica docens,nihil per fc dignu  fci cognitu traclarur, quare logica docensnullam fcientiam parirperfe,& proxime; parit tamen rcmotc, qttia potcft philofophix,& rebus cogni radignisapplicari , &earum fcienriam parcre. Quis ergo ita cxcus eft, vt non videat Ariftotelc ibLmanifcft^ dicere logicam pcr fe fumptam, & a rebus adhuc feiunclam, qux dicitur docens, fcienriam non efle;applicatamver6fcicntiis,& Qjonio in "vfu pofitam.vcrc clfc fcientiam ? Si quidem do '"S* applicara (ciemiam parir.fcninda ^vero nullius "^'^ rei rradit fcientiam. Verutn ignorare non debc- L- Ccc* rnus,quomodo inrclligendum fit logicam appli tu . A 3 catara  lt De natura Logicx. cacam phUofophix pc,- em philofophic,& fcien D tiam elle ; etenim i * a eft fcientia , vt prxter alias fcientias quxdaWfcientia ftacuacur,qux di caturlogica.fi quidem prxter illascres contem- platiuasfcientias alia fcientia non dacur;fed fcie tia dicitur quatenus fic fcienria illa*cui applica- tur, quid enim aliud eft natu rahs p hilofophia , quam logicarebus naturaUbus applicara ? Tota cerrc naturalis philofophiaeft congeries multa- rura propofitionu,inducTionum,& fyllogifmo- rum in rebus naturalibus fbrmarorujirade Gco- mecria,de Arichraecica,& de aliis fcientiis dici- wk rrmj^ mus ; propterea logicaappUcaca noraen logicx I - m r^ im nrm feruat,fed fcientia efhcitur,& nomen fumit i rebus illis,quibus applicacur,& uocatur fcicnr tia Naturalis, uel Arithmetica,ueLalia aliqua . Vidccurauccmphiloibphantibusil hid euenillc, quod raulns iongurn iter hictuns conti ngere fo let; priufquam enim iter ingrediantur.futuram viam meditantur, confyderantes per qux me-  dia ad propofitum fibi locum meUus>& como- dius penu nirequcant; moxuiainuenta,& co- gnitismedijsicer aggrediuntur , & prxcedence illam mcditationem exequuhrur,& in ''vfu pb- aunt: firaili rationc philofophusuolens ad rc- rum fcientiam petuenire uiara prius raeditatur, quxebducere posfit,quainuenta pcr eam adre rum contcmplationem progr edirur , & medita- noncm illam prxcedentem in ufu ponere.dicir cnr. M editati oquidemuix logica cft, qux dici- tur docens; executio "vero , & ufus eft ipfamer philofophia; qucmadraodura qui futurum iter meditatur, nullum adhuc iter facir, & ita philo- fophus dum logicccognitionem cradic* nullam adhuc fcientiara alicuius rei parir, fed prxcepr* tantiira,& modura docet,quo fcicnria cft adipi fccnda ; fcire autem, fcu fcientiamtraderc tunc wfc w mm6m >"Wtincipit, quando incipit uti , & ex habtru logicx in rebusphilofoptjari : fic & viatorilletuncin- F cipit itcrfaccrc , quando tactara medirationem incipitexequi,& eauci.Ex hisaurem.qux modo , , diximus, coiligere pollumus logicam firopUci- k ter di&am non ellc lcicntiam ;quanuis cnimin I^m f m f ' vfupofita fcienriacfle dicatur , ea ramen non -^f. uocarur aroplius logica , fcd philofophia na- * turalis , "Ycl mathematica ; iogica verb propric jicitur ea , quc docet, & precepta tradit , & fu- ruram 'viaro mcditatur , hxc autern non eft fcicntia_> . Caput fextum de arvutnentis Scoti, & eo~ rum folutionCj. - t'9 ** V: Eritate cognita,conueniens eftut alioramargumcnta,qux huic fenten- T 1 1 c obftare videntur , ioluamus , quod * Iunu difHcile non erit. Duoargumentaa Scoto afTcru ^jj.^, tur in prima qucftione Vniucrfalium,aItero pro o. bac logicam docentem cllc fcientiam, quod ta- lc eft; logicus cft fciens , crgologica eft fcien- tia;aflumpcumficprobat logicns dcmonftrat, ergo eft fciens; hoc quoq; ailumpcum probat,lo gica habec ca omnia, qux ad demonftrationcra faciendamtequirancur, habctenim propriurn hftk^ fubiechim, ncmpe lyl!o ^i (mum,hab ct proprias eius afTcdtioncs.quxde iptocicmonftrantiu,!'. r * bet principia ,pcr quc deraonftrancur , nampcr "  defi nicioncra TyT!ogi(mi raulca jpfi inelTeoften- duntur ; logtco if aquc nihil deeft,quo minus in rcbus logicis dcmonlrtHTtones pollit cxtruerc. Altcro argumenro probac logicam in ufu pofita ieaaam non cfle fcicnciaro, logica applicata philofo-  phix procedicpecmcdia communia,at lcienuaE^ cx proprijs fit,non ex communibus,igicur logi- q ca illa non cft fcientia ; minorcm probac aucho ritace Ariftotelis,qui multis in locis philofophi( naturalis quando vtirur rationibus probabilt- bus,& comtnumbus, qux fcientiam npn pariut, e.is iioc.u lo.-ic.A, r.uiombus licmonftrati- uis quafiexaduerfo diftinguit,quiacxcommii- nibus fiunt , dcraonfttatiux autcm ex proprj js , FIcc fiincargumentaScoti, quornra v.mitarcr - oitenderc fac:!c cft ; prius qunicm arguracncu, fiualidurneiTetfnonmauis in logicaquarn in ^tSSK* artibus omnibus errcctricibus locum habcret;li nanquc artcro abquamdpcentem ft,uuamus,uc m cdicam.vcl xditicatoria iUa quoqUe labieclt proprium habebicdc quo inulta deuionftiabit fCi propria illius artis principia;omuis cnim do ctnna ntex prxcognicis, & pcr difcurlum a no coad ignocum ; Quid igirur ? Ars xdificatoria docens ericfcicntiafpeculaciua? Adargumen- tumigicurScoci ncgandura eft antecedcns.logi Cus cnim Dequcefticiens,neque dcmonftrac,nc que habet ea omnia, qux ad ucram dcmonftra cionem uerxfcicntixcrTectricem tequiruntur ; non habet enim fubiectum talc,qualc ad icicn- tiamconteroplatiuamrequiritiu", iciencia qui- A ' m~+ a. dem fubie&um poftulatxtcrnum, non contin- **** gens, quod ar bitrio noftro ede, ac non efle pol- ftc; ac fyllogifmus eftopus,& figmentum po.41 ftrum, quare idoneum fciencic, fubicctum non ' eft,imonecdignus cilct, m quo cognofcendo laboraremusinlogica, nifiadrerurp (cicntiam in philofophiaadipifcendam utile nobis inftru mentum ellet. Prxtcrcaminimi ueru cft quod|| fyllogiimus logico proponaturur iubiechira co^J gno(cendum,lcd potiusuc gencrandus , & efli- ciendus proponicur, quemadraodum ancea dc monftrauimus; querimus eoim generacionefh cognofcere fyUogifrai , vt generare ipfum apct fintus,&genico ucamur,non vc cognofcamus folura; quod aucern defyllogifmo.dicirrius, il- lud idem de demonftratione , ac idc aiijs tebus logicisdicendum eft. Qubd fi obijciacScoms, nonnelogicusmultascolligit neceiiarias con- dufiones ex principi js neceflarijs ) in rcbus igi- tur neceflarijs,nonin contingencibusverfacur} I obiectiohxcnominus inartibiisarTccrncibus, . / quam in logica locura habec, quxlibec enim ars doccns, t. M Liber Primus. 14  dificatoria,& medica, fumit propo A  iitHincs quafdam neceflarias,ex quibus ncccfla cias conclufiohes'colligir; fcd fi beneconfydere 2 '. mus,non cit ibi neccflicas limplicitcr di&a, fed i:cr foKim exconftitutione finis, aliquo enim fine lol.l conftituto cctei .1 oram.i cx cocolliguntur, ut ii .P*.extmenda(itdomusutihsad habitadum,&ad J ao '-nos tuendos i frigore,& xftu,neccile eft eam exr rah.ueltali materia conltrui-.icain logicadici-7 .rous,fi fitcolligedauniuerfalis afrirmariua , ne- i f) .-ccfle eft ift primo modo pcimx figurx lyllogif- ,! anum ficri ; fi perfyllogilmum tradcnda fit per-  fcCta conclufionisfcientia.ncccfle cft iplnni hc- ri ex propofitionibus neceflarijs,& primis,& cau ~, } fisconclufionis ; tota igitur hcc ncceflitas eftex^ _ hnisconfticutione ,Te (ucdTcitur) iuppolinone,  ]uia fimplicitcr loquendo nulla nos neceflitas - cogit ut iyllogifmum formcmus, uelutalicuius rei (cienriam per demoftrationem adipifcamur, a:tamcn dum conftituimusindaeandamcflcL^ ex hac conftitutione iequirur necef- farium efle talcs propofitioncs atfiimercL_> , fim- iplicitertamcn non eft neceflariurn--, quia ne- que fcientiam indagare eftnobis firapliciter ne-. ccflariura ; quemadmodura non eft nobis fira- pliciterneccflarium xdificare,feddum confti- tuimus conftrucndam efle domurro, fequitur neceflarium cfle talem materiam pro edificatio- ne accipercL-'  Alrerum argumentum,quo pro- bat Scotus logicam applicatam rebus fcientiam non eilc , ita uanum cft , ut profc&o m irari n on definam quomorlo uir crUditus anr lta ut ctecc- ptus , autdccipcre alios fallaciflima ratione per XJor ra- uocisambiguitarera uoluerit^; nara Ariftotelcs 1 uoc quando in philofophia racionibus leu&us, & Topicc communibus utens eas uocat logicas , probabi- , - jaLjrT l' a argumcta intclligir, quxcontrarationes Aha Or Pr nc.is,cV:cxpropriisl'cicncKr pnncipiis du&as ( v dtftingucre ioler, logicam enim iimit nonpro ' tota logica difciphna , fed pro folafacultate T o- C *' pica, quam cur logioin uoccr, quum hoc ht to- tius artis logicxcommune nomen,ratiocogno- t fcendaeft , quaroa nemineuidi unqulra ruifle Nledat atam . Dux funt partes logicx inter cxte- ras,quemadmodum poftea dcciarabimus , Dc- Ars oa fi - neque prudcntia dici poteft,prudentiam cnim potelt,prudentiam cnim y ui cfle r.abitura redea cum ratio , ' ctica nunquam fcienriadici poreft ,ncquc uta rebus feiuncta, ncquc ut applicata.Ccterum du- bitare aliquis poflet de eo,quod diximus, logica feiunctam arebus efle inftrumcntum, ipfis autc pplicatam non amplius inflrumcntum efle,fed fcienriam ; nara cuiufqueinflmmenti naturain ne,6c ufu conflftit, quare omne inftrumcntum tuncmaximeproprieinftrumentum ^iccndura eft,quandoin ufueft pofitum , ut gladius tunc poriflime inftrumentum uocandum cit,quando atftu incidit aliquid ; abfurdum igitur uidetur & ab inftruroenri natura alienum id.quod dixi- mus, logicam cfleinftrumentum phifofophiar, \ fcd in ufu pofitam,& philofophia- applicatanon^^ dcfinit Arifl.oteles *i*3!iS > t 'i amplius eflc inftrumentuin . Ad hancobiectio- jicactiuum,fiquid f * s,t **\ ] > t irtru ncm dicendum eft aliam eflc rerum corporaliu gnirionem pcn jnenti naturam, aliam fpiritalium, inflrumentum qui- mo unquam dixit.quum potiut cognirionem re Pl fpiriu- dem corporc non poteft fieri illud ipfum , cuius fpiciar,& inftrumcnta cognirionis tradat . Qiix ua * eftinftriimenrum,vtfiufusgladiieft incifio pa- E omnia.quum ipfaper fc linr faris confpicua.dV nis,gladius non poteft fieri ipfa incifio , quonia mitrenda funr,& ad alia tranfcundum corpus in noncorpus, &inaccidenstranlireno poteft ; nequc poteft fieri idem, quod panisip- lcincifus, quia neque darurcorporum pencrra- & comun&ione inter fe unum,& idc tjeri(olent,utex Anftotele colligiruus in tertio libro de anima,ibi nanque dicit mentem noftra intelligentem fieri illam ipfam rem.quar intelli- gitur,quia intellectioeft receptio fpeciei incor- porex, & fpiriralis, proiadcide eft id, quod in- telligir, & id, quod incelligitur, & ipfa intelle Caput oflauum qubd logicanon fu art. c O.. SYDI ra sdvm fequtrur an logica flt srs , de hoc enim dubirare aliquis pollet propterilla,qux fuperius dicca funr,dum enim cam noneflc fcientia oftenderemus,arrem appellare, & ad arris habi-^i tumipfamredigereuilifumus. Arramcnli { Ji -** nitionem art is ab Ariftotele in quarro cariteT-x ri R6n c\c moribns tradiram expendamus, logi- cam non eilearrem uidebimus, dcfiniensarte tqfi At iftoteles dicit eam efle habirum retfta cum ra Sjj tione tfe&iuum^ efhcere autc m rnur,qux e xtra cdimu s.idco : mprcpnc ea di c [riftotelcsin lccii cTo Iibro Phyficorum dicit arrem efle ptincipiu^"* H 'Actenvs logicam docentera (cien- tiam noncflcoftendimus, ad hocunu enim demonftrandurneaomnia,quc, "hucufque diximus,pcrtinuerunc. Ea* i 0 .7. t j dcm rarione oftenditur cam non efle habiturn non fitiUura,quidicirurintellccrus t fi quidcrn eiufdc mtelle- eeneris,6c conditionis eflc oporretres illas.qux Au(> fu b fcienriam cadunr, Sc illas, quarum eft intel- lcctus-, eft cnimfcicnna habitusconclufionu, ms recepczin eoipfo,in qtto naturaineft,quam noflri immanentem operatioucm uocanr,ars ue 10 eftprincipium operationisin alio,quam tta- feuntem appeilrnt; proptereain ipfoartis ope re arsnonineft,fed extraeft,nempc in animoa^*V rificis-,quam icnrcntiam in fextoquoquc libro de moribus apud Ariftotelcm legimus , hincfit utomne arteraChim corporeum, & mareri?lc_> flr,in alio enira edita opcrario in eo tanquam ia fubieda materia recipiatur necclfe cft,nam ope rari in alio hoc fignincat,recipi autem iu alio o-  peratio artisjnon potcft, nifi in corpore aliquo narurali,quare omne opus arris corporeum cft ) eft eriam matcriabr ea operario rarione partifi noftri corporis,vt manuura,vel pedum, quibus w% tanquam inftrumentis opcramns . Hisomnibus difcriminibus ars,& logica diftinAx, ac fepara- tac funt,nam logica eft quidem habitus animi , non taracn crTectiuus aficuius operis cxtraani- mum.fcdinipfometanimo, idco eius operatio cft iromanens , ck oranino, ac ucrc immanensg. quia u t\o \ no cft igitur mirum h habiuis logicar,qua- do fpiricalibusrerum coc:pribuscommifcetur, Cc eorura contemplarioni,qua;philofophia ipfa cft,applicatur,fit ipiamec philofophia, & inilm snentum fitillud ipfum,cuius initrumcntura cf- opcrandi inalio, hoccnim diicr iminc artcmi e"naturacft principiumopcraiic^' ci non poteft diftincta ab eo, cuius cft inftrumc tum.nifi ab eo.&abvfuipfo feiungatur, quare logica dum feiuncca a rcbus, 6c ab ufu fumitur, i nflrumcntum philofophizefle cognofcitur , at dum inufu ponirur, iaraeft ipfa philofophia y Corporalia tamcn inftrumeta & feiuncta ab ufu, &applicataad ufum inftrumcntadicunturpro- ptcr cam,quara diximus, caufam. CapHt fcptimum qubd logica non ftt htcllcBut , se- quc Japicntia t ncquc prudentia. t7 Liber Primus. quia in ipfa mence, inqua incft habituslogicar, A ea operauo manet itne vllacomunicacionecum corporc;eftettam operatio illa itnc ullamate- ua, in ipfo nanque lutcllectu , qui nullo corpo- ^jJ^M?. teo or$aoo utitur, recipitur.^vr Ariftotclesdo- . m cetin fexto cdrexru tcrct j libri de Anima . inquic ^ ^y^enim folam animam incellectiuam elTe locum ktjf** " um propne nomen arrts accipitur; bto uo ampli_> tamen figmficarione non negaremus feibulo. cam non modo artem,fed fcienttam quoque appellari polIe,dum enim fcienuc nomenli te fumirur pro omni cognitione, quzcunque ca ftt , non modb logica , fed & actiua philofo phia,& ars omnis docens po:eft uoc.in laen- tia , propterea qu6d cognitionem aliquam tra- dit ; nac rarione medicina foletquandoque ap- pellari fcicntia^. Similiter li nomen arris amplc iVtfwiia, ** fumatur pro quauis mentis noftrx artificiofa co- ^rJip 'gitationc , vcl operatione ( urifiaofaautem di- ^k^. . citur,quando cft ordinata, & ad propofitum fibi fincm aliquem per conuenienna.&tdoneamo dia progrediuir) non modologica, fed ipfa quo que phiiofophia tum actiua.tum contemplariua poteftaxs norainari , quemadmodum Auerrocs quandoque dtcere folet arrcs lpcculamias.lic ra men fatisimpropriedicuncur artes.quum nul- lam alicuius finis pcoductionenuefpiciar, & in Caput nonum y qkod ftnus Logicx non fit facultdj. m fct oy t fuere.qui ea,qux mod6 dixi- us,confyderantes, logicam neque fcienriam,neq;artem,fcd facnltatem ?? tma ' uocandaraelle exifttmarunt , ex Ariftotele hanc appellationemiumcnrcs,qui in principio prtmi kori de ane Rhetorica dicit Diate&ica, &Rhc- coricam fimtles eilc inter fe,& urranque S fua in primum librum Topicorum , vbi dicit- ^J" Us exceptis conremplauuis alias omnes difcipU- Kr*tut . quam nos faculcacem , Ceu poceftacem %* m. SJici nat complecticur ; ied maxime propria, quando-^ppellamus.ea proprii uocart, quxarquc vtrun- >  V+?*Bm r. uu. profolis"effectrictbtts ambusfumitttr.quomo-A^qiie concrariura refpicit, is.cnira nropric dt.ci celes turpoife.quicontrariapocelt.vtambulare is donomen arrisaccepit,ac defimuit Arillotel in quar to capite fexri Ubride moribus. Logica igitur hoc tertio modo ars appellari non poteft, pnmo tamen, acque eciam (ccundo conuenic ei atcisnomen;fcd per hoc tamen proximum eius nus non exprimimr,fedremotum,& ualde j f n '**^ j[corarannc;nc que adhuc cognofcimusiubquo inteUcctuali habitu, habitus logicx conftitucn- dds iit, quoniara ars, quc ab Anftotele inter in- tellectualcs habitus ponitur,logicam,quemad- aaedum demoniUauimus,non amplcclitur . tcftqui euam potell non ambulare ; coelura ve ro pofie raoueriimpropriedicicur , quum non_ poific non moueri: in hac acceptione fi difctpli- nts noraen faculcatis tribuedum fir, duz tant um func(ucibidocecAlexander) quibusharc appel- lario conueniac , quia iuefolz docencin utranq; parrem difpucarc, & nos apcosteddunc ad \ q-.\c vcranque parcem tuendam,quod eciam ceftatur Ariftoceles in tllo primo Ubro de arte RhetoriV ca, ubi dicic hasfolas uocari tmL(*M excogitadi argumenurionespro utriufque partis defenfio- nc. C crturn eft au tcra nqraine Dialccticar Anfto Diafc t.clem nonrotamlogicamintclligcce, fcdfolam disae, cius A.T1   19 De naturaLogicse. 2D n To- eius panem difpuratricem.quc, octo libris Topi- D philofophanres, qui Latini fcrmoni  candorem ' cis continetur , hanc comparat cum Rhecorica, magis , quam ph i lofophiam.fcfranres, difcipli- lalunrDialecticam, quam logicam J>ica,n OglCJ tou. & ei limilem efle dicir,non roram lo^icam: ide6 non parum miror quod mulri viri emdiri in huc errorem inciderint, *vt putauennt Ariftotelem ibi nomine Diale&icxroramlogicamintellige- re, quum neque nomen ipfum Dialcdica , ncq; illa, qux de Dialectica ibi diainturab Ariftore- le,toti logicx aptari pofllnrripfe nanque ibi afle- rit Dialcdicum xqueparatum efle inutranque ipartem , & rou i*9trr*t difputare ; hoc au- 7temarti demonftrandi , qux prxcipua parslogi l cx eft.certc non conuenir , ea enim non docct_s quomodo quanlibet rem propofitam demon- itrare dcbeamus , quandoqutdem non omnia_# ciufmodi funt, vt fub demonftrationcm cadant; neque docct quomodoxque vtranque contra- riam partem demonftremus, quod a natura de- nionftrationis alieniftlmum eft, quoniam altera tantum contradi&ionis pars.qux uera,& nccef- faria eft, demonftrarionis eft capax , non altera ,  quc faifa eft. Sed neque fimilem toti logicx Rhe toricamdicerer Ariftoteles, quia Rhetoricaeft oars qucdam logicx, ur mox de logic. diuifione loquenres demoftrabimus; quemadmodum igi- tur ncmo hominem animali fimilem dicerec, , quum homo fccundum fuam fubftantiam ani- mal fit ; ita ncque Rhetoricam logicz, quoniam Rhetorica fccundum eflentiam fuaro eftlogica, ^Jub logicx pane vniuerfali ranquam fpecies fub genere continetur. Qterum etfi fpecie m ge neri fuo fimilem nuqoam dicimus, alceri tamen iufdem gencrisfpeciei fimilcdicere pofliimus, vrafinum eqao,quia neutrum de altero prxdi- catur; iraRheroncam Didecticxfimilemdicic Ariftorelcs , ideft parti logicx difputatrici , qux Topica dicitur, funtenimduz diuerfepanese- iufdem difciplinx , & pars parti fimilis dici po- teft,fed non pars toti, prcfertim quum totum de parte in cafu redto prxdicarur . Nomen quoque Diale&icx folam difputatricem facultarem fi- $ gnificat , non logicam totam , quia JWtyirbu, apud Grccosnon fignificar ratiocinari ,vclde- inonftrare , fed diflerere , ac difputare , quare li nam totam m.i nominarcquafi Dialcftica latinum nomcn iit, logica vero alienum.vel barbarum;neutrum cer m* ^g 1 tc vocabulum Latinum cft, fed Grxcum *vcrua-  quc, nec magis uno.quam altero nobis uri licer; eorum aurem ea eft proprietas , vt Dialectica fo-   ' lam difputatricem facuttacem figmficct,qux lo- gicx pars qufdam eft ; logica uero totam dtfci- Logica plinam, anomine enim K*y*t deriuarur,& figni cftton iicatartem quandam,qux ratione uti , ac rario- cinari doceat , cuiufmodi eft logica vniuerfa- . tfiba- 1 n eum errorcm Ariftotelcs,& Gtcci inrcrpretg s ffc,*  I lapfi non funt, apud quos uix vnquam D;alcdh- f* cx nomcn pro tora arte fumptum reperias,qu~n T> doenim toram difciplinam fignificare volunt, logicx nomineutuntur;quandoautem pancm folam difputarricem , eam uocant Dialecticam l Vtigitur ad id,quod propofuimus,redeamus,fa cultaris nomepropricfumprumtotilogicx non congruit,& Anftoteles quando Dialecticam di- cit efle facultatem, non de tota logica loquirurv fcd de fola panc logicx difputarricc,vtlocum il him,& ea,qux modo diximus, confyderanribut manifcftum eft . Illud prcrerea animaducrtcre illi deberenr, qui logicam dicut efle facultarcm, quod per hanc eorumrcfponfionem dirhcuhas, qux m prefentia nos vrget , non foluitur ; qnum cnim conftet logicam habitum cfte inrcllc ctua- iem,&credendum filplenam ,&fuftlcicnrcm cflc talium habituu enumerationem, quaro Ari* ftotelesin fexto librode moribusfecit, attamen nondum apparet ad qucm ex illis habitus logi- gicx redicendus fit , nno nos ad nulium eorum "WiWi m redigi polle dcmonftrauimus,quia logica neque ** W"'' cft fcientia, neque intellectus , neque fapienna neque prudentia , nequc ars ; qui igirur faculta* temcfle dicunx,fi raculratem aliumquendam habitum c Ifc putant pr^ter illos quinque, Anfto telemin habituum enumcratione roancum,aC dimi nutu faciunt; fi uero non alium,fcd eorum . . . ^ aliquem, id declarare debcbant , & argumenta, quq nos arrulimus , foluere, quod ipfi ncque t c- non benc diceremus demoftrantcm liAKiytrfajf '*^ccrunt,ncquefacere,vtarbitror,potuerunc^. artcm . qu_q_que dcmonftrandi nullaratione poT-XS fumus Dialedncam agpellare^i tnrji^qujJg CapHt Decimum , in auo propria ftntentia de genert Logicx exponitur. tfm-lil >' /wub' gicx pars eft,& ca intcr om ncs prcipua,cui no men Dialccticx non conucnit, fcquitur eriam logic^ roti nomenillud non congniere; im6 nul li pani logicxcongruit , nifi folis librisTopicis omncs enimlibrilogici ,quipoftcriores Analy- ticos prccedunr, ad cos diriguntur,& eorum po tiflimum graria fcripti (unt , quare fi pofteriorcs Analycici non func Dialectici , ali j quoque non puflunt Diakchci nominari; parua itaque Lo- gicx pars remanet,cui hoc nomen aptari qucar, tanmm abeft vt totam logicam difciplinam hoc nomine liceatappellarc__,. Propt erca, irridcp - dos cllc fcmpcr cxiiLroa ui multos c!cga:itms E 4_ 'Go femper fcntcriam illamveriflimam eflc exiftimaui,quam Gi cci interprctcs fi gnificare uififunt, logicam inftrumen tum cfle philqfqph.ita eiusque naruram non_ pollc mchus ,& aprius,quam inftrumenti no-K c " mine fignificari , & dccfarari ; proinde genus ' logic^ ciic difciplinam inftrumcntalcm^, feu habitum inftnimentalenu . Hxc fententia- tum ratione,tum Ariftotelis tcftimonio fuic a nobis in prxcedentibus dcclarara^,dum a- lia dc generelogicf dogmamchuaremus, fed cunc 21 LiberPrimus.  12 nancmagisdeclarandaeft,&inftrumenwrn ge- A daeft. Mencis humanxoftkium eft rum huma- mitiea. nera diftinguenda.vt quale inftrumentum logi- In/hv ca fic intelhgamus. Ance omnia nou cft ignoran nfcum dum quid iic inftrumentum, inftrumecumillud 1 elle dicimus , quod quum proprer aliud fit , tan- quam proptec fincra,ipfius ea tantum eft natura, vcad illum finem alTequendum vcile fic ; quo fic vt illud proprie dicatur inftruraentum-r, quod , ^ ^ A amoca^vtihtatc adillud, ipfum per fe experen- - Jnftr t-*r!tim non eft . Inftrumentorum autem duo funt ncnco- genera.aliananqueanarura, aliaanobis fiunt, oUfo' partes quidem animalium,& ftirpiu naturx opc- ra func, & inftrumenta animac ad obeundas ope rationes vicx. Qux verb a nobis fiunt, alia corpo reafunt, vt omnia arrefa&a,hxc enim per habi- cum anis a nobis fiunt,vt ijs ranquam inftrumen ris *vcamur ad illa nobis comparanda , qux hu- roanx "vicx necelTariaj^vel commoda func ; cale nam fpeciem confticuere ranquam proprie eiu s5c lo 8 l " fbrmx , tum ctiam proprias hominis cdcre ope- rationes , quarum prcftancilTima eft cotuem- plari, &cognofcere , deinde uero& aclionibus noftris prxelTe , & infpiccre quid i nobis eli- gendum, quidve fugiendura fic. Sed ea eft ip- Gram- iius i nfirmitas, ut ipia per fe ablque alieno auxi- j|" u " lio rum in contemplatione, cu in aclione parum  ccc 'fll_ proficere queat, & nemohaCtenus fucrir inucn- aa. *'4*+*y* tus,qui folus ipfe cogicando,& raciocinando plc nam & fciendarum, & agcndarum rcrum cogni tioncmfuericcohfequutus; fed arres oirmes,& fciencic. ab hominibus per addicamcrum inuen- t$,& perfc&xfunc^primusquidcm aliquis in ali quadifciplina aliquid lnucnir.ul ramcn nu!c_, & imperfedum ; alius poftea eo pri ncipio adiu- cus ahquid aliud inuenit ; deinde alius aliud ad- iecit,donecad perfectionem per multorum ope T inftrumetum cftclauis,&domus,& nauis,&gla dius, &alia eiufraodi. Alia ucrbfunr incorpo- B rara ductafit ; quifq; igiturnoftrum doftorcin- rea,& in folamencisconcepcione confiftunt.fa- digecadplenam eorum notitiam aiTequendam , bricat enimilla intellectus, vt ijsiuuecurad re- quc. homini huraanisuiribusvcenci cognofcere mJk- mS rum cognicionem adipifcendam ; hcc non func daram eft;djfcimus aucem ab alio aut pr^ fente, ^ nificonceprus animi,quivocearriculatafolenc &peruocem docentc,autabfente,&perliteras, Vfcc,irr fttk |nobisfignificari,voxenimarciculacaeftfignu quc locouocurofunr;idcircoquu&abalijsin- conceptus,quieftin animo,duplex autemeft telhgi,& intelligcre quid a!ij dicanr , & fcriban- ciufmodi vox.vt in huius libri iniciodiccbamusy *& ad difcendum , & ad docendum omnino ne- (jfl'mt,i* f n *' alia nanque fienificacconceprum rei, vchomo, cclTanum ruerit^, Grammaticainucntacft.qux  ' >*  Sc Tr^ a *' a nanque lignihcac conceptum rei , vt homo, ccdarium ruenr , Grammatica tnucnta elt.qux ifiy... ammal;aliauer6 conceptum concepcus, vtge- c6cinneloqai,&fcriberedoceret;cuiusquidem kuucs . nus,fpecies, nomen,verbum,enunciario,ratioci dtfciplinx cognitio,fi omnes uno, atquejeodem nario,&alixhuiufmodi;propcereahxvocanrnr idiomace.urcremur/uinusrortaire nccciTaria,li- (ecundx nociones,il!x aucero primx; prius enim cec non omnino inutilis nobis eflet, quura fxpe mens rem concipir, deinde in eo c6ccptu|alium conceprura efHngit,cumque voce lignificat,quc; dicirur uox fecundx nocionis, & eft nomen po- tius conccptus,feu nominis.quam rei:voces qui- demprimx norionisnon funcinftruroenta, fcd iigna concepcuum,velfalcem ipfi primireruin uideamus rudes, & iraperitos homines illa, qux ab eruditis dicuntur , uel fcribuncar in eodem-r idiomace no incelligere ; fed propcer linguarum variecacem eft penicus necellaria, quum ncq; li- teraci viri ea , que ab alijsalioidiomace dicucur, incclligere queanc , nifi illius lintjuc incelligen- r '  r r " ~i  i   - -  . o conceprus nulla racione inftrumenca func, (edj ciam per Grammaticam fuenntauecutuproprc naginesreru,utdocet Arifcocelesinprincipio.C reanon efteadem apud omnes Gramraaricaw, f libri de interpretatione ; propterea dilciplinx il lx,qux in his uerfanrur, no dtcuntur inftruracn- w^yn ^rales' . Atuoces fecundx norionis inftrumenra dicuncur, quoniam concepcus,qui per eas figni- ficanrur.funr inftrumera noftrt intellcc^us , nam fingerc in conceptibus rcrum ahosfecudos con ccjcus non oportuillcr, nili aliquam nobis utilt- carem prxftituri fuiifen t ; igitur aliud non funt, quam inftrumenta, quoniam ea utilitate amota indigniqui a nobis cognofccrentar,fcuforma- rentur cxritiiTenr, fed quum utiles fint, & ad re- rum cognitionem cape(lendammaximeconfc- rant,digmfuerunt,dc quibus aliquc difciplinx conftituerentur , non quidem per ic digni , fed propter alia,ad qux utilesfuntjpropterea hx di- (ciphnc uocantur inftrumentales>quianon pro- p>f c i- pter fe.fed propter alias tradirxfunc . Has ego Itrutrif- "4 as cxiftimo^Gramaticam, & Logica", nam taJesdu utraque eft inftrumentura philofophix,fed alia, MjGc*. & alurationcqu; diffcrentia bceuitcr declaran quia neque ecdem uoccs.ncquc cedcm liter^,vt ait Ariftoteles in principio libri de interpreracio ne, uerfarur enim Grammarica in fola uocunu , T quibus conceptus animi fignificantur,limitario- ne , & quum ad omnium difciphnarum intclh- gentiamurilisfic, precipue 1 adomnium prcftan- tillimam conferr,quq pnilofophiaeft,eiusq;po- riilimum gTatia inucntam, ac traditam fuilfe cre dendum eft. Logicaueroaliarationeinftrumen ] t tumdicicur, quoniamnoninpolicndalocucio- , ">u'* * > nc, fed in concepribus ordinandis tota eius na "y^V * ' % cura confiftic; propcerea una , & cadcm cftom ^ > iy mlnis gencibus,& nationibus, quiaapudomneJdK-.ayS^*^^ hominesijdem funcconceprus, tametfi nonijU^Jf ^, i dem uocibus, neque ijfdemlirerisapudomne^^ ^ fignificentur;ideologicaegerGrammarica,ta- l Vj^  * 4uepofterioreft,quiaincelhgcrealiorum conc^Aji^. ptus non pbilunuis.nifi uoccseorum fignifici|tri (SSny " Cts intelligamus ; quare omnium difciphnarum D& ucrboexordium(umi:,qiic.a Grammati- fcnme co uidcrur accipere logicus, qu-inquam alia, & Giima aliacft horum conlyderario m Grjmmatica, & ne?.c in logica, G rammaticus e ni n uoces rerum fi- 8' c *- gnificatriccs alias uocans nomina . & alias uer- ba, has, & rcliquas orarionis partes tracrat ut partes locutionis,conccptumautem fignifica- tum non confvdcrat n tfl propter uocem lignifi- / cantem ; logicuf ucro conceptu s ab eis lignifica ^toscotcmpiatur , iplas autem uoces fignifican- (tes non confiderat nifi propter conccptus ftgni ficatos,quoddifcrirncn indefinitionibus nomi nis,& ucrbi aGrammarico, & a logico tradiris infpici porcft.logicus enim primarioconceprus relpicit, fccundano uoces , contra Grammati- cus primarib uoccs.conceprus fecudano. Ex ljs, Ariftotelein illofextolibro de moribus folos Habi- nominare uolttiiTe habitus principalcs,itaque fufficicnte eflc ea numerationctanquam r| abi- ,, * u ^7 tuum principaliu ; eft habttus logicc; no eft prin jjalcs, cipalis, quu iit inftrumcntarius, nullu enim tn- alii im ftrumentu dicirur principale quarcnus tnftru- ftnune- menrucft,quiaeftpp aliud tanqua propterfinc, ^ 6 ** finisautem prcftantior eftijs, qux iplius gratia a>./u funt.vel fiunt,habitusigiturlogicx illa enumtt tione non fuir comprehendendus. Hanc refpd* fionem haud equidem fperncndam , aut reru- tandam effe cenfeo, fed potius magis dcclaran- dam,ut omnis hac in re difhculus tollatur.Vide turenim dicendum elfe logicam eahabimum numetatione & comprchenfam fuiffe,& non comprehenfam , non fuir comprehenfa, quia non mit cxprefla,fiquidem Artftotcles lolosex- primere voluit habitus principalcs; fuit tamen qux diximus,manifcftum cftlogicam unacum  eriam modoquodam impltcttc, & (ecundatio Grammarica fubintcllcCtuali inftntmentotan- quam fub proximx> generc contineri,utraque e- tiim eftdifciplina inftrumencalis , feu habitus animi inftrumenrarius, & nobis inferuiens ad omnium aliarum dilciplmaruin , & habituum comprehenfa,quiaprxcipuorum habituum no minationeilli quoque comptehenduntur,qui corumgrariaiunt; qucmadmodum (i quis ad &*mlmm Eercontantcm quo iuertr, rclpondcat Roroam, acrcfponftonc aliasquoque mediasurbes.pcr acquifitionem , prccipuc ueroad prccipuas di- miastranfeundum fuit, implicitc lignificat,"vt fciplinas, & ad habitus omnium prcftatiffimo^.^^ygqnoniam t uclfjorcntiani  q uae exprimcnda; Dirferentiavero harumduarum inftrumencaliu difciplinarum, quemadmodum & aliorum om siium inftrumencoru.a fcopo,&ab vfu vrnufque ; dcfumirur, Grammaticgcnim fcopu ^eft rccta , 'atque cocinna Iocutio, qua iuuemur ad omniu ' dilciplinarutn inrclligentiam& audiendo,& ' le^cndo . Logicx ueio fcopus cft uiam,ac me- I thodum tradcre,qua ad rerum notitiam adipi- ' -fcendam uti debearaus, ignocum enim non co- ; gnofcitut nifi ex alicuius noti cognitione,& ad cuiulque ignotx rei notitiam aiTequendam a non funt,proprereaqubd prxcipuusillius itine ris lcopus.ac fims non fuere,fed fola Roma. Si- mtli ratione folemus dicer Imperaror Ro- mamuenir, fine cxpreffione aliorumquam plu rimorum Ducum,& mjhtum, qui una uenerur, hi nanque eius gratia ucncrunt.idco eius unius nominatione totutneiuscomitatum (ubintclli- gunus. Itahabitus logic$quumiple per fe ni- lnl dignitatishabeatfperfet&feparatim nomi- nandus nonfuit; led quum totaipliusdignitas in vtilitate ad aliosadipifcendos polita ht,coril UJti ft.uilrisquibiifdam pnncipijsA' pcr certa quc- F appcllatione fuit fecundano comprel ciilus jm|JMM prxfertim illorumad quos prxcipuc dirigirur, Jm*m**/bj* da media progredt necellecft , iinequibus eius rei cognitione nunquam potiremur. Tales igi- tur mcthodos logica docet , quas cognofcero vanum prorfus eilct , fi ad rerum noritiam adi- pifcendam nihil nobis "vcilitatis pr.rbcrent ; quamobrem ea cftlogicxnarura,ut fcientia- rum inftrumentum fit,&doccatquomodo con ceptusrerum difponendi (int , -vt ex notis coenitionem ignotorum adipifcamur. Sed de logicx fine diligenuus, ac fuiius in fequenti- busloquemur.  > Capkt ! ndtcnn-.im , jn Logica fub aliquoquin- 0*m*4*mtfP*' quc bibttuum mtcllctttuliHin 1 contmeatur. *' - ui _  ^ lccruahs mftrtimen . * '7/ hadrenus qualis ha- :cnimhabitusintcl rumcntalis , quo iimarur intellecrus ad aliorum habituum adeprionem . Nuncuidcndum cftan iniJlis quinqucab Ari- nam fcientix nominationc non (olum ipfumi"* fcientix habitum (igmficamus.fed ctiam cogni ) rionem methodi,& nabitus lnfcrumcntan j, perL quemhabitusfcientix acquirirur.Hic certefuit ^Tjj^**^' Ariftorclis fcnfusin llla habtcuum numerario- ' "*"' ne,ur ipfius verba lignificarc ^identur , dicens enim i lientiam elle habitum demonft ratiuum , tS^2tt tan,nequeicientia,(ed lnfttumenru lo tantummodo.&inftnimctalisdilcipbnai quod 5 idem etiaminnono capite primi. hbri Topico- iit ars. rur.i antca a nobis declarato aperaiFtmc (ignifi uec(ci cauit. Cctcrum dubitatc quil piam potlcc ob ca, L_* , . - qux mododicebamus,nam (1 Anuoceles expri- mere non debuit habitus iilos inrcllechialcs '  & cuius gratia lint rchqui omncs; *m  eum irao; vnum Ariftoteles exprirnere debuit , aWos vcraimpjicitcranrtim complecti. Ad prio ?- " rcmalium ahj ad alios confcrant, & alij alijs nobi iorcsfint.&habeanr rationcm finis, hoc nim veriflSme dicirur, fed eft fano modo imclligm dum,hocctenim rcctt-inrcllcctoapparcret nbl lum corum habiruum inftrumentalcm refpccru altorum dki poflc_ . Sed qooniam multo al-* liopcfllieteacontemplatio, quamvt adlogicum pextmerepoflir, eaomifla (atisfirpro prxfenti occafione fi dicamus non fequi,li unuscxeis habitibus aliorum prxftantiflimus, & inftar fi- nis fir, eumfolum. fineaiiorum exprefiionc no- mentum effe,& habitum ioftrumenralem , cU- iufmodi eft habitus logicx rcfpectn habiruum -principalium-,quifque enim hahitus ab alijs ha i u. bitibusdiftinctuseft, ideo propterilloscfleeA Opera- fcruum altcriuselle: fed habitum dirigi ad opc tio nci rationcm ranquam ad fincm non rectedicitur, ^ 1 "' neqUeproptercafirvrferuus alteriuscfledica- ffl1 ' tU",6pcratio enim cft dc internap erfectfoncL- iolins formx,quia perfecrioformxeit^vt non /^- fitotiofa, fed opercrur,habitusautem forma_> quxdam eft,& actus prfmus, vt inquit Ariftote- les in principio Sccundi libri de Aninla ; igitur ** - ^T^ ad opcrationem dirigi non eft alteri inferuire, mi {ed cft p#iusperfccrionem,&complementum fibi comparare; ptopterea XriiToteTes in eo fe- cundoIih.de Anima dixitanimam efTecaufam V vt formam,& vt efFectriccm,& vt finem, non dixit operationem efle finc formx,fcd formam jpfam dixit clfc finem, quia formam integram, & totum fuum complementum aflecutam acce * pit,proinde non otiofam,fcd operantem , idefl formam cum fuisoperationibus, hxccnimdi- cirur finis-, fimiliter itaque habirus lntellcctua- les habent locum finis, dum accipiuntur fimul cum opcrationibus fuis , nam habitum fapien- tix aflcqui volumus , *vt contemplemur ; habi- cum artis quxrimus,vt cfnciamus;refpectus ita- que habituum intelle&ualium ad uiasopera- cioncs,quas edere poflf nr , perfectionem ipfo- rum habituum fignificar, operari nanque, fea alia , fed etiam propter fe ipfuin cx pctibilc fi r, qualesdicimus eoshabitus efle refpectu illius, . qui aliorum prxftantiflimus fir; quamuis enim j ^ * modoaliquoproprerillumfint,rame ipfiquo-  que per fc dignitatem habent, vt illo quoque amoto per fe ipfi expctibilcs mancanr,aft babi- tus logicx non eft huiufinodi , ita enim cft pro- pter alios habitus , vt nollo paclo (ir proprer fe nequc proprer fe experatur, fcd folum quia ad aliosadipifcendosconferr,vtfuprademonfrra- 1 uiraus. Qjiimigiturdicimus Anftorelem eoin /9 t / locofoloinominare voluifle habitus principa- J***^,'* Ics , nomine principalium non eos.tantum in- jL/ tclligimus.quiprxftantiflimilint.&nullum ha beant prxftatiorem , fcd eos omncs.qui ipli per rCyt**' fealiquid habeantdignitatis, quaperfc quoq; 1 t ' expetibiles fint; expetendus pcr (c cft habitus J~* C prudcntix,&habitusartis,licctfcientiaprx- ^ 4> ' JWB[ It.mtior lir,& prcltantiflinu omtmim lapicntia; i t*S idcirco nominandi , atque exprimendi omnes fuetunt,non ita habicus logicx ob eam , quam diximus,tationenu . 0 Caput duodecimum , de duplici logica, & deeius originCs. Ivs, qui natutam logicx fit declararo- rus, non parum intereft de eiufdem ori _ gine uerbafacerc^/. Sciendamcfcigi- j , ir ; fa tur dupUcem cllc logicam, ur.am naturalcm.al dtrriirx, Mmi teram arrificiofam;logica naruralis cft quidam Lo^ica W. ij  m -poflc operari pcrfcciio cft,& fbrmaqoanto rd_i__ naturalis inftinctus,& uisquxdam nullo humaiW -  - 1. t^mll jA ^-i - ^. T: n..J...^ l,^;..r ,f,-,m r./-n,_ " w - rcs cilcrc poteft opcrationcs,t.iiU(Tnj^f>riior cfl ghftm- fcdrcfpcciu . inftrume~nti ad fincm,cuiusgra- mctura tjaeftjimpcrfcclionem, &ignobilitatem norac b^l 'P^ us inftru^cnrijquia eft proptc r aliud, & ali j f\io h- >nferait,inferaireautemeltimperfeCtio;ajr]_ar- gumcntum igitur dicimus habitum no cfle io- rr . no ftudiocomparata,qua homincs etiam peni- tus indodi fvllogifmos,& argumenraciones fa- ciunt fine ulla notiria anis argumcntandi ; hac logica naturali ufi funt in philofophando pri- fci fapientes, anrequam enimaliquislogicam, rtem fcripfiflct, vel docuiflct, ipfi naturali in- B flinclu I De naturaLogicae. IV 17  w~ 5 St ftin h- pta legentes non modo philofophiam , vcrum ' eriam logicam modo quodam didiccruc, nam philofophandi rationem, ac methodum cxpen dentes,cam ad regulas , & ad arrem redegerur, & logicam, quxartificiofa dicitur, compofue- runr. Laudemhancfibi attribuit Ariftotelesin calce fecudi libri Elcnchorum fophifticorum, vbi proficecur fe primum, quum ante i pfum he mo de fyllogifmis aliquid docuiflec , hanc no- bis operam prxftitifle, &logicara artificiofam tradidifleL-. Simileprincipium artemquoque Rhetoricam habuifle teftaturin principio pri- . roi iibci Rhetoricoruin, priufquam enim de ar reillaaliquis fcripfiflet , multi naturali quoda Rheti> inltinchuiucti Rhetorica naturali vtebacurad ncj ni^ perfuadendura ; pofteavero ali) ex eorum ora- 00 1 rionibusregulas, & prxcepra collegerunt, qux ad artem jcdigentes Rhetoricam arrificiofam compofuerunr;quoniam igitur prius ex arto , ^  " qaam~cte~arte locuti funt homincs, ideo prio- ' r A.yi.'^.^i|M^' ics Rhetoribus oratores excitcrun t, & arte logt '* capriorfuitphilofophia.ExhisraanifcftUmcft logicaarrificiofam , de qiu in pntia loquimur, . opus quoddi,& partura quendam eile philofo ei fut- phix,ac> alio.n.nullo, nih* i folis philafophis, & tus phi p philofophic, habitu, prodtici, acgenerari po- lofo- teratjfed prc/ercim a philofophia contcplactua orru duxir,cuius fcopuscognitio cftpriusnaq; oporruitanimumrcrum cognitioneprxdirum exritifle, quam de ratione , & mcchodo philo- fophadiartcm logicam,qux abjsopem fcrret , compofuerit . Poflemu s quidem etia per folara logicam naturalem philofophari,vrcomplures fccerunc,fcd tanta cum dtfhcultate, tanto cum . labore.vt pauci admodu,& ij tantum, qui per- fpicacifllmo eflentingenio,philofophia,& co dum,non ad (ecadum panem,fac~cus tamen en- fis & ad pancm incuicndum, & ad alia mulca_t prxrer illius arrificis intctionem aptari potcft . Ex hisomnibuscolligimus,resque perletnani [-S 1Q> fcfta eft, logicam & poftcriorem philofophiv phtioft fuil(c,& priorcm,in illorum enim anirais, qut phu firimilogicx inuentores fuerunt, necefle eft poA cientiarum habitus habitu logicx priores fuif uor ferin alijs vcro,qui logica genita vti ctrpcrunr, habicum logicc, priorem efle oportec, noquod icaneceflicascogat,fed ad maiorem vuhtatera, & philofophandi faciUtacemdogica caraen na- curalis in omnibus hominibus ex neceflicacc_s prxccdir philofophix habicu; liciuu cnim ho c nacuraliacumine careac, isad p!ulofopir.i.iunv incptus omninoeft, vcpotc ncccflarijsad bcjl raunusauxibjs a natura pcnitus ticllicu;us. Lu-T gicxautearcificiolxfi &principiu, ori^incq,^ - &fincm fpc&emus, eara pollumus appcllare icicnriam,quatenus a fciencijs,& proptcr lcien tias ecniraeft;(i vcr6ipfam per fe eius narurara t2*j coniyderemus,n6efticicnria,fcdfcientiaruin ' . inftrumenrum,&arribusfimilior,quara fcien- tijs.quiainijs rcbus uerfacur, qux ficrianobis ' } ', JSM poflunt,&earura gcneracioncmdocct, quod - ctiam arresfaciunuexipiiusaurem logicx orv* gine& ex eorum,qui eam inucnerunc , fcopo, &confilioidcomprobari poteft, nara phHofo- piii non alio con lilio eam uidencur com pofutf^*^^ lc,quam ut alijs eflec inftrumenru utile ad pht- lofophandum.Nolo hic lilcnt io prxterirc argu Oubi^ meqtum)quorudam, quod ctfl lcue , ac pucnlc elf.adolefcentibus tamcn,atq; cironibus negt** 1 tium faceflere potcft; nonnulli nouarum Hrfl % ijjuu matum inuctorcs uideri cupientcs Grxcorum fencenciam corrigere 'Volucrunc, quum enim Grxci dicanr logicara eflc inftrumcntum phi- gnirione rerumporirentur.AtlogicahxCartih* F lofophix , hi non rcclamcflc hancappellario- c lofa ab Anftocclc condita mirifice viam nobis ad philofophandum explanauit,& multo faci- liore cogniturcddidit vniuerfam philofophia. ^hilo- Philofophia igicyr caufa fuit logicx rum vt ef- fophu fcftrixjtutn uc finis ,philofophi enim logtcam fuitcau iTcnueruncpropcer pnilofophiam , "vc facilem ^'^S 1 ^. alijs uiam philofopnandi rcddercnt- . Vcrum ficiem, cchpropcer folam bhilofophlamlogicaa phi- & fiua- iofophisinuencaeK.camcnconcineic urgeoita . aUjsqucxjiomnibusdifciplinisuciuscuecom- ^ Ty tu. perca fiune ctamcn proptercao mniura difcipli - narura inftrumcntum uocanda cft,fedphilo- ~*4&k*lm fophix foUus, i qua lola , & cuius folius gracia fuic compofica ; arces enim neque generare lo- gicam apcxeranc,nequefinaliscaufa genera- cionis logicx fuerunc,fed fola philofophia^con ccmplaciua quidem-primario, fecundario au- tem acriua,ucinequencibusdeclarabimusjad artcs ucro quod logica cOfcrat, e ci i non eft c o n- nem inquiunt , fiquidem inftnimenta ea ', u nr , qux in logica traciunrur,non logica ipfa ; funr enim logica inflrumcnta fyllogi/mus,enchyme  m ma,induc^io,demoftracio,& aliaciufmodi, his *' nanq; philofophus vricur, non utiturcotalogi- ca,ipfa igicur logica inftrumencu uocanda non cft,fedfacultas lnflrumenroru fabricatrix.Pae- &>tatio hlis certc animaducrfio,quafi aliquis ucl Grx- coru,uel pofterioru ica facuus fueric,uc logicam ita inftrumencu cfle dixcnr, q, fcientix coto ip- fo uoluroinelogicx taquam inftrumenro ucan- tur.Qujim igitur nemo id unquam dixcric, fcd / omncs logicam ica efle philofophix :nlu umea jj+ cum inceuexerinc, quiainftrumcnra ipli plulo-^** ^ 1 fophix fimminiflrar,cerrum eft iftos de folo no mine concrouerfari , quura de ipiarc incer nos cdueniar;ecenimquibusinftrumencis philufo- {'h ia iitacur nemo Grxcotu.auc poftcnoru phi- orophoru ignorauici fcdfolasppcllacio horu ammum t9 LiberPrimus. 30 animum mrbauir,qux tamen nobis nullam dif A & in omnibus artibus locum habcnr, ut aflcric riculratem facic, quara enim rationem habent rcs logicx ad philofophicas, eandem habet lo- gica tota ad ipfam philofophiam, quoniam igi turdifciplinac arebusconlyderacis pcndcnc,& ab eis nominationem fufcipiunt, logica potcft rcfpeclu philofoplux vocari inftrumentunu ,. ^ quoniam ca,qux tractantur in logtca.funtin- i *m*\ Jtrumenca cognofcendi res in philofophia con " fydcratas ; vt nomine lnftrumcnri nil aliud in- telligamus, quam difciplinam inftrumctalcm, qualera ipfiquoque logicam cflcafnrmant-,. CapHtDecimumtcrtmm,dt finelcgicx. clare Anft.in l.cap.fextiltbri de tnohbus; parq 4t m \ i n omnibus dtlcipUnisco^nitioqucritiir.Cvo^ fi " Ifi ndtio ucri a taMo; td c.uitum liueieit ij.cuti- j"** c einplanuxnulhun .llutm hncm li.tfrent/quain cognitionc ; rcltqux uero omncs cognittonem ^cric quxrunt, fcd proptcr opcrationcm ; ^""V VoN , . ( 1 tinat J wrrnl docet noc dc arttbus Ariitoceles in concexju vi geflmotcrtio fcptimi libri Metaphyflcagjficens cuiufq; arris duas efle parces, vnamdoccntcm, qux cognitioncm ipliusarris tradit;alreram ue r6,qux ex cognitionc operatnr: cadcm racion e , . v, e tiaa&iuaplulofophiadiuiditurin d oc ehtcm , ttfnp*' 1 j_c agcntcm,docc ns quidcm moraIibus,& ctui- lious libnscontinctur.quos legendo cognicio- nem afiequimur uirtucuiu.ac uitiorum, &ucry^ ru ' tatem doccmur dc agendis rcbus bonis.cV ma- Voniam autcm cuiufq; inftrumen- tura,& dirTercntia propria a fine irur,non facis eft proximu logicx  - genuscognouifle, nifi finequo qu e ipfis propriu cognofcamus ; ( de eo qniden aliqua dtximus dumlogicam agrammaticadi B tramoralesiibrosconftirutacft; ideo Ariftote- ftingueremus, aliqua etiam ad eiusplenamin- lesin tertio capite primi libri demoribus dice- telligentiam dicenda manent.Solet a multis af bat tuucncm none fle lllius difciplinx audito- fignari definitio logicxtalis, Logicaeftinftru- re idoneum,quia pcrturbationes fcquitur ,finis ;icx lis,-fed nondum aliquid agimus , licct aptiores ^/ (inquit)cfle cotenti fi pingui quada Mincrua- -, f>jy_V & ignrata adubratione ucru ofle ndamu s; ueri t ^I*j?V f tatcm lgitur ie rradituru aflcnt dc cligendis,ac de fugidisrebus.Ex ipfa quoq; logica,& logi- cis inftruractis argumentu lumi poteft ad id co- firobandu.q uum enim & artis^uitifq;, & mora _is difciplinx dux fint partc s,una docens,& Co i ;n i ci onc tr adcs^al c e ra o p cras loRlca efttnltfm, quoparsdocens uri tu r, naxdi fi caror poc quide arce fogica uti in tradcda ane xdificatoria, fed non in operationc,&domus conftructionc;lo- gica icaq; fccundu propria nacura cognitione vc B x fincm s v De naturaLogiccT. f| finem refpicir, non opcrationem, cognirio ue- D Aucrroes non ignoraflc.qui in commen.t j.pri Aatf ft*veri,&falfiperfe,noncft bom,acmali, roilibri Ph) ficorum,&in Epitomc Metaphyfi I 4 L \'M r,-*mmmij} , nifiex accidenti. lpfaquoq; l og i c a inltrumen ta, ii corum vim,& natura cmt t *mm^4tfm^l quatenus funt inftrumenta admintculantia ad utrunq, confcqucndum,rcfpondcmus Anfto- telem non ita intclligere logicam conferre ad electtonem, & fugam, quia per fc, &ftatiro fic inftrumentum conferens ad bencagcdum, fcd quiaper cognitionem uchtatisde agcndrre- bus uc mcdiam,& inrercedcntem ad beneagfci dum conducit;cur autcm acttonem in morati- bus nominare maluerir,^cognitionc,rarideft> qm actio ibi in principcm locum tenet , quum E fitu!timus,ac prxcipuus fitus , ad qucin o:nnis earum difciplinarum cognitio dirigitur,quar non poterar aliter loqui Ariftotcles de fine , & lcopoadiux philofophix.Sed nocadumcft co- gmtionem , & actione alio roodo ad moralem difciplina referri,alio ad logicam, logica enim priroario cognitionem ueritatisrefpicir, actio- nem fecundario, &.p,er mcdiam cognitionem; moralis uer6 acrionerh primario,fccudari6 co- gnitionem,quiapropter actioncm tanquam* propter finem.Qn6d autcm ea fit mcns Avifto- telis eo in loco , ipfe feque ntibtis uerbis dccla- rat.dum inquir,fquxdam enimproblcnutum utileeftfcirc rantum proptcrelcctioncm, &fu gam|perpendenduin cftcnim illud ucrbum |fcirc| quod iignificac problcmaca moralia-. prius fub cognitioncm cadcrc, dcinde ad clc- ctionem.&fugam percincre, ad hunccmm ul- timuro finem totam lllorum problcmatum co- gnitk>ncdirigit;!uultigitur etialogica proble- I mataeatenus ad eIcclionuni,& fuga pcrtinere, quatenusad ipforu problcmatu moralium co- gnirionc coducunc. Ex his.qux modo diximus, Cor | 0 - lumitur ratio cur logica-fit prxcipuc inftrumcn gka ue tum philofophixconremplatiux, aliaru aurem pfma- difcipIinarumfecundari6,nalogicacl]UnftxU.- n 'l!f' u "roefifu pcrtrCoTffvrcns ad coenofcendu , noo f-.' pci ic attTrgeTandu, dilcfJShri.r iicur uccog*fit- mmco- b6ne,lta'& hjgicx utilitatcparucipaTTf; coTRia tcrapla- platiuxquide per fe, &"pnmar76 cogniti"bTTem ,,ua  quxrut, & pncterea nihil, ideo ad eas primario  'fp^  logica conferr,actiux aut,& artcs om ncs cogni cood*^ tionem non prxcipuc.fcd fecundari6 qucrunt, 3^ proptcrcalogicaf#cundari6 haru inftrumcntii I cft . Qu6dautem appellari foleat inftrumccum *J philofophix tu cont ' dicarurartiu inftrumt ad actiui philofophia, quar fiquidcm ad hasjomncs xqualis cft logicx utili tas,& minor,quam ad contcplatiuas ; lcd ratia ciu ippcllari (oleat lnltrumccum n itcplatiux,tu actiux, nccita ( mentu.id non fitquia magis ] hia, quim ad artcs conferar, ' 1 II LiberPrimus. 34 eiusfumiturexconfilio ,& fcopo generantis, A pia,& aftedriones fubiecli poflunt diri in fcicn m **~'4  philofophi nanq; logicam gcnucrunt, & pro- pterphilofophiam, non proprerartes, idcirco philofophix., non artium, inftrumenrum dici- t ur . Qh* igitur fit logicx "ytilitas , & qui finis manifefturaeft. ,. Caputdechnumquartum , in quo aliorum fententid ie Jkbietio logic* proponuntur . FIne logicrdecIaratodeipfiusfubieCto dicendum eft , de quo magna fuit inter Larinoscontrouerua,qux adhxc vfque tenipora inter poftcriores perdurat, Thomas enitn enrationisdixitcfle lubie&um logicx , Scotusfyllogifmum , Albertus argamentatio- nem , ali j quidam fecudas notiones prout funt inftrumenta ( Tt ipfi dicunt) notificandi , ali j fortafle alia_. . Qm oinnes*vno> atquc codera argumentoad fuam quifque fententiam tuen- dam vfi funt, quod fumitur ex conditionibus ad fubicdtum fcienrix requifiris, & ab Ariftote ledeclaratisin pofteriorib.Analyticis,cui nan- que ill?omnes conditiones competunt.illud videturin logica fubieclum ftatuendum efle , proptereain eodeinonftrando (inguli labora- runr . Horum altercatione ego fcmper uanam, & iimilem ccccorupugnx efle iudicaui.quan- doquidem neq; logic^ difciplinx naturam.ne- que qualeftibie-tum in ea quxrcndum fir, eo- rum vlluscognouit; idcirco uno argumento omncs, vnoq; labore per veritatis declaratio- neconuinci poflunt :i^ituromifladeipforum fabulisdifpuratione ad exphcadam vericatem accedendu eft, hxc enim cognita communem onmium errorem dctegerc facilc potcrit. B tia fubiectum, quiain eaconlydcrantur;icain artc&finis & ea,quc;ante finem fant, &: qux- cunque alia in ea tradanrur , fubieclum vocari pofliint.quemadmodum in arte medica & cor pus humanu, & faniras, & morbus, & medica- menra, & figna poflunrdici iubicctum , quo- niam hccomniafub mcdici conlyder.itioncm cadunt. Alio modo iumitttr lubiefrum nugis Sccun- propric.ut non omnc.quod tn nliqua facultate ^ J JCC * tractatur, fubiectum uocehir, lcd illud foium , ouo ' cui certc. quxdam adlint coduiones; lix aurcm alic. funtin fubiecto lctcnnc contemplatiux, ali^inalijs difciplinis,quc;contemplatiiic; non  funt;quas omnesut uno uocabufo li  ^*^, cionesquidem fubicdi fcicti^ fpecnlaiiucfue- t , g ^Kgfe '-^ runt i nobis alio in loco ddigentcr declarat? , f u b lc -.' ^-^ ideo eas in prefcnria breuiter exponemus ; de- cti foc? bet fubie&um efle ens neceflariu,& nobis prc^ U J" . cognitum tum quid nomen lignificet , tum q> jj*  fit;debct etiam haberc propriasaffecliones, & ^n^ss \ . tlX, Ul- Caput decimumquintum > dx ftgnjfc&tMubus voch buius yfubiettum. //1.1 Tcrra . accc-- pcio. 0 c /^V Vvm I l bis r V ^qo' propria principia , ut aflcdiiones per principia tis cjp. de ipfo demonfttctur;& nullus alius dcbet clle l e ^f , ff fcopusphilofophiin talifubiefto contcmplan " do ucrlantis,quim eius fubiedi affetftiones, & principia,fi laruerint.cognofccro; proptereaj i ubicctum fcienri^ p otc fl fubicctum dcmultr a t ionis uoc .iii , fiue tubicCtum , d c quo; de ipfo enim accidcntiaiLni6Ar.umir,ut iciancur, iub iedtum igitur fcienti? contemplatiufhuiufmo dicft. Operatricis aucedilciplinc.ciusq; lubic- &ialiaeftconditio, h^cenim qiunquam fine fubiec^o efle non poccfl.tamen a finc, cuius ge nerationem qu;rit,conftituitur,& pendet,non a fubieCto;quo fit^ut in talibus difciplinisqua- Vvm defubiecloIogicxqu?ftiono-C doq;permetaphotafinisfubicftuuocctiir;utfi propofita fit , non eft ignoradum dicamus fanitatem in arte medica fubic&u ef- quot modis fubietfium accipiatur, fe.quam enimrarionem adfcientiifubieftum haber.eandem finis habct ad arrcm.quonia ita ars a fine conftituitur,ut fcientia a lubiecto;im vc fcif propria tamc locutio eft,quia hq difciplinc prq- t^a i fu- ter nncetu fubiedu habcnc propriciumotum, 0lc *) t &afinediftindtum,ut ars medica habet huma fj^j^ nucorpUjS,in quouult fanitate ucl efficere, uel g^,,.. * conferuarc ; itaq; fi propric loqui uolumus.de- ^ ,/ 1*t 4i V' bemus humanu corpus artis mcdicx fubiedttl uocare,fanitate ucro no fubiec>u,ied finem; ira philofophia moralisfubie&iihabct hominem animalem.ut cnimcorporisars medica,ita iicc animi fanatrix eft-,finc ucro uirtut es.Tiue bonas adiones,in quib. fflicitaseft conftituta;fic xdi ficator fubie.- , vel ali- An iye 1 U ' S aUUS humanus fcopus.^trsaureinmcdica dica u- vnicum habet finem , quem ipfa efficit non ob mcum alium externum finem, cfficitenim fanitatcm, jjo* >* quaE licc-c ad plurimas operarioncs ucilis fit , ta- men etiam fi nullum ahud bonum eam confe- queretur.pcr fe ipfa expertbilis eflct;quod qui- dem eius arcis prxftantia dcmonftrat,alix nan- que fiueoperationem, fiue opus efficianc,rem camen per ie expctibilem non efficiut, fcd pro- pter alium externum fineipfacxpetibrliorem, qui fortafte etiam ipfe propteralium quxtitur, ctonec omnes ommum artium fines randem ad ciuilem fcrlicicacem ranquam ulrimuomnium Cur an arrium ftncm diri^anrur . Sanicas uero uel par- mcdica riculaquxdam efcipfiusfcrlicitatis, velfaltcm ommu conditioquxdam, linequanon poceftcfle fcrli .... - ^-'*Tt) U tX citasimeoicinamquidem fcientiam erte non JtJm^^r jrfLa.fnUt. dicimus,& falluntur mcdici, quiid audenraf- r^+^fj^ feuerare ; fatis habeanc , quum efFecTrriccm ar- rem exerceanr,fieam cxterisarribus pidt.ue fa tcamur,propcerea quod talem fincm iibiefn- & magis proprer fc.quam propter alia. Hcc o m- pia aci tollendam ambiguitatcm dcclaradafue re,utomncs intcili^ercnc nos in prf fcncia de folointernofine loqui , nondeexterno.quum cnimde fubicCcologicc difcepcationobis pro- pofita fic, cuius gratia huius uocis figmficario- ncs numcrare crrpimus , finis externus, quum exrra artcm ipfam lit,fubiec"rum cius non tTTci- tur, idcirco eius conlydciatio ad prx fcnce m conrcmplationemjioji^rTiner}lecriUe  tatiSm finisfolctintcrdum vocari fubicdum ,quiab ipfaarrefit,& internus appcllatur; poflumus enim dicere artis xdificatorix fubicctum eflc domum->,f cd habitationcm nunquam fubie - ctum dicercmus cH mtht!, ^5 mrcrclum per meta luid intcr ipl Qutim igitur intcrnus finis Tnt tcr- ^"^^^Jtaini, a quibus ; accideotia ucro termini ad quos; at principla ipfius finis funt rermini, ad quos; accidentia uerotcrmini, aquibus; namdifcipline operatricis docentis fcopus eft x fioccura luis proprietatibus , & accidenti- ****** bus prxcogoito inuenire principia ad ipfius fi- l / ais generarrbncm idonea. Aliac poniuma dinercnuaa lcopis harum di-   . fciplinarum defumitur.equaalixpltires poftea deriuantur; fcopus quidcm fcientix contcmpla tiu? eft pcrfe&a propofiti fubiccli cognitio; quo fit utomniaeius principia,& omniaeius propria accidentia nullo pixtermillo cogno- fcendafint : atdtfctplincopcratricis fcopus no cftfcire,(cdopcrari, ideo iubiccfum ci non ad fciendum,fed ad operandum proponitur, ur in iplo formamaliquatn,qufeius difcipline, finis eft.gencret, & eflicijt , ut moralis philolophus uirtutesinanima humana, mcdicus fanitatcin in humano corpore,faber formam clauis in fcr ro;nosenim fubftantiam aliquam faccre per* aliquem animi noftri habitum minimc poflu- mus.fed folaaccidentia, ideo necefiecft aliqua certam materiam illius formx fufccptricem no bisproponi, in qua formam gcncrcmus, quum nihil genereturex nihilo;talts igitur materia cft fubic&um oon ad fciendum,fed ad operan- dum.proponiturenimut in ea aliquid ethcia-Noncft _ tur; liincdifcrimenaliudoritur,qu6d noneft" cdI > Jj* ,vt k ' neccllaria talis fubie&i pctfeda cognitio , fcd r,um u . c / J)  , nifi aliquando propter opc- rationerru talis aliqua dcmonftratio rcqutra- tur , quod rar6 admodum cuenit . Pr;rerca fu- biectum fcientix contemplatiux eft cius pro- prium,neque ahj alicui diiciplin^ poteft com- municari;at fubiccfura difciplinx operatricis poteft ei cum alijselTc commune, ut corpus hu- rnanumnonmod6inartcmedica, fedin alijs quoque artibus, & in aliqua ctia parte natura- lis philofophi; ( u hicctutn eft ; quod enim catn artem ab alijsdifciplinisfeparat, non cft fubie- &am, in quo operator,fed finis , quem cfhcere uult ; ideo fincra quxque proprium habet , qui nuilialijcommunicatur, fcienti^uero per fu- biedadiftinguutur. Noneft hic filentio prx- tereunda fimilitudo qucdam inter fubiedurn fcicnti;,& fubiecf ura difciplinc operatricis , na fubicAura fcientic; duas partes habcr.unam uc- lun materiam.qu^diciturrcs confyderata; alte- rum ueluti forraam,quc dicitur rario, & modus confydcrandi;rcs quidem confyderata noneft cuiufque fcicti^ propria,fed poreftci cum alije ellc comraunis , modus autern confydcrandi Q'.iomo cuique propriuseft.&rcm confyderaram rc-^^^ 1 ** ftnngit, qux ipfa per fc communis crat : ita in j U u r s "^ ope-  i. m tf * lydeia- ai rc ftringc- rc rcm confv- dcrata , 41*4 & forma fubieetum conftituatur ; fed pro- prie loquendo altera rantutn pars dicitur fuoic -   HIs declaratisadpropofirxquxftionis folurionem accedendum eft;primum quidem fi in pnma illa ampliilima li- gnificatione lubiectum fumamus pro quacunque re confyderata in quauis difciph- na.non modo facilis cxplicaru res eft , fcd om- nes quoquc,qui hac dc re locuri funr,veium di Logi ICX. 4 /T xerunr, a logico nanque confydcrlrur ens ratiov 4i j,  nis,& fccundxnoriones applicarcprimis.imb jw,>*fcl3 etiam ipfxprimx.quiafecundx linc primistra- c^ari non poHunr,confydcranturcriamnomcn, uerbum,cnutiatio,fyllogifmus,induciio,enthyi-t'^L % T "^* mma,exemplum,demonfti%rio,& uniuersr ar- gumentatio,& inftrumenta cognitionisjqui igi tur aliquod horum.uel plura, nelomnia iubie- dum logicceiIe*ftatuunt, nil falfidicunr, nili dum huiufmodi fubiecto easconditionesapta-^/ - ** 1 renituntur,quas Ariftorcles in primo libroPo- fteriorum A nalyticoru declarat, hx nanque orn ni rei confvderatx non compcrunr,fed fubie- to propric fumpro,quale habent fcientix con- templatiux, quod fi omni rci confyderarxcon- uenirent , fequcretur principiorum effe pnnci- pia,& affcctionum clfc affcctiones ,& fic in in- ^ fv0 J^'j, nnitum ; nam principia quoque , & afFediones * s ^ funtrcsconfydcrarx,proindefubicdumin pri- JfTui^ ma fignificationc appellari pcfliinr;quare fi om jtt  nc ralehaberctprincipia,& affedtones, id, q ifjyjt* mododiximus, abfurdum fcqueretur,& itaom & nisfcientiatollercrur, quia infinirum comprc- hendi non potcft. Proptcreacc rtum,atquc indn  bitatum eflc debet neminem eorum,qui dcTub iedto logicx locuti funt,in prima hac nimis am- pla,& niroisrudi acceptione lubicdum fuin pfilic^-. Caput decmurnfeptimHtn , de fnbuHo logica in fc- cuuda ftgnification(L->  OMmis, qui fubicdum logicxqijrfiue runr, in fccunda (ignihcationc (ubic- i;u: %fi%Zt accipiarur, limiliter omnesillc, quasmemorauimus , opinio- ncs aliqua cx parte ucrx funt , ecfi omnes quoque aliqua ex partedecepti fuere; nam fyl T " A . logi(mus,& argumentatio, & demonftratio, & , j_+ fecundc; notiones funtreuera finis Iogicc , non i *tf % {ubiectum.fed ramen permeraphoram poteft horum quodhbet appellari fubiectu, queraad- raodura fi forma domus dicat aliquis efle fub- lccluin in arre cdtficacoria,& fanitatcm in arte medica.llli itaque he,c fubicccum uocantcs no aberraruntjfed in co omnes decepti funt quod tali fubiccto conditiones proprie accepti fub- . iecti aptare uoluerunr, quamuis enim nnis per f ' translationcm fubiedtum dici poflit, tamen no  7 ; tale penitus efle debet,quale eft fubiectum pro v~-. ' pric di&um, fed in multis difcrepanc,quemad- _*.*-k^raodum anteadcclarauimus; inhoc enimfolo eorum fimilitudoconfiftit,qu6dficuti fcieotia V> ****** i fubiecto.ita ars,& omnis dilciplina operatrix a finc conftuuitur, atutriufque conditiones di aerix funt; iic quoque admittit Atiftoteles ut t*r emm mt ' m per translationem dicamus poculu efle enfem -j^^**^?' Bacchi,& enfcm dicamuseiTe poculum Mar- ^rrrfr (7) ' ] ", ^* ^ "?- phifticos librosampleclirur,dcmonftratio vc- 'c mus> ^ r6 eos non comprencndit t nifi quatenus ij quo phcct- que libri aliqua rationedcmonftrationi inlcr- pcnw|c uiunr, quodnospofteadeclarabimui. Sccun- "'.'ji! * dxautera notiones, feu ens rarionis, quodiu Ui  logica lubiedum a quibufdam ponitur , nimis* amplum eft, quum latius pateat, quam lngica, & ad Grammaticam quoque extcndatur; ide^ ' enrc * **f *>- alij quidam minuscrrarunt.qui dixcrunt fecu- u BjI- dasnotiones proucfuncinftrumenta notifican thiai, di efle fubieccum !ogicc;iic enim proprium lo- c ^"'Sj gicx finem expreflerunr, quod ab eis fubiedu C ^ Q ' uocacurj fedin eo tamenfuntderidendi^quod putantes illud clle propricdicluin fubiectum p B CX matcrialij&formali parte ipfum confticuuc, dum dicunc fecundas nocioncs canquam rcra confyderacam,deinde uc inftrumenra notifica- di tanquim raodum confydcrandi; quem errp rem utderegamus notandum eftquod iubie- Nort io moduscofydcrandi apponitur ad coardca- ^ oma dam non rem ipfam confyderatam.ut multi pu ^ canc,fed eiusconfydcrationcm,quod tali exem Cvdni- plo dcclaro,eft enim res maximc digna cogni- di rr^| cu, quam pauci animaduercerunr, li quis dice- Y >lll  L ' rec efle in aliquo libro fubieftum animal quace ' c i^|J| nus eft racionale , is non reccc diceret , quia , fl ^Srfi h^clocutio cflet admittcnda,oportcrct omne catur. animal efle rationalc.qui enim ita loquitur,'ui dctut fupponereomni animali rationale inef- fe,uelfaltcm non fimpliciteranimalfumir, fed rcftridlum,& pro folo homin,ut perinde lit ac li diceret,homo quatenus rationalis, fic cnim recccdiceret,eciam fi eandcmrera bisexprime rer,femelquidem canquam rem confyderata, C deindciterum tanquam modum confydcran- di , licer enim dicere , homo quatenus homo , fed non rectedicirur, animal quacenus homo, nifi animalprohomine folo accipiatur j dura cnim dicic,animal quatenus eft homo,non om ne animal ftaroic efle rem confyderatam , fed folumhominem,quiabos non poteftconfyde rariquatenus horao,resigitur confydcrata eft folus horao,quam melius eft proprio nomino fignificare ,quam nomine gcneris , quanuis e- nim idem dicac ille,qui dicic , horao quacenus horao,acque ille,qui dicit,anim.tl quacenus ho rao,hic camen in eo eft rcpreiiendcndus quod rem accidcntariam dtctt. namanimali accidir Modrw efle hominem. Certum cft igitur inodum con- ^ ^*" fyderandi xqualem rei coniyderat? efle debe- ! . reinconftituendouerofubiectofcicntix con- tl cemplaciue ; qu6d fi quis obijriat, ergo modus Gnus aliquod efledifcrimen,partim nulium; nam fi * b ^ 11 * formam, quam adcu habencjfpe&emus.alta cft^^ plex eft illoru error.qui dicur fccudas notiones ro utfunt inftrumenta notificadi efle fubiedu logicc/.etenim rem confyderaram reftringunr, quod faciendum non eihconfydcrationem an- tem non reftringunt, quam potius reftringere  * ^J^H noraine fvllogifmi caomnia comprchcndic . {. ... Vniuerfaiis fgitur rotius logica- finis eft conftru*'""***^25i ctiofyllogifmi,cftenimcoramunis formaora- nium logicorum inftrumenrorum, cV in om ni- bus libris logicis confyderacur;fignificauit hoc**"-3bgy VM is cft demonftratio, quc inter fpecies k -iyllogifmi principemlocumtenet, & cui alix /wfa"** omncs, ut mox oftendemus , infcruiunt . Hoc quoque fignificauit Ariftotelcsin principio pri milibriPriorum Anaiycicoruracium dixitcon t fydcrationem efie circa denronftrationem , & icicntisdcmonftrariuxgraria,& ftatim fubiun Stir agendum prius elfe de fyllogifmo, quafi di- rigens tractationeni de fyllogilmo ad tractatio ^"^S ncm de demonftratione : quo in loco notare dcbemus Ariftorelemtum externum , tum in- iiternura logicx finem ,& hunc tum communc, ttm principalem pulcherrimi expreffifle;exrer nus enim finis eft fcientiademonftra ti ua^idcft **mJy.u.%$. pcrfecta i > & omnibus numcrisabtoluu.quc, eft ^rf*-** cffcctus,& Rnis demonft rjmorus , internus au- temcommunis cft lyllogifmus, intcrnus uer6 , .prccipuusdcmonftratio , rectc autem de exter ZZy no fine dicit,cuius gratia,de interno uero circa quod ; nam externus finisextralogicam in phi lofophia quc > rirur,& eius gratia inftrumentum in logica fabricatur ; at demonftratio in logi- ca fit,ideo internus finis uocatur, & iogica cir- ca ipfum 'vcrfari dicitur,dum ipfius fabricatio W ; t / f ^oem docet ; proptercafupcrius dicebamus in- ternum finem polle pcr metaphorara uocari (u biectu, quia difciplma ipfura ample&irur ; ex- tcrnum uero non pofTe, quianon in ipfo uerfa- turars,fcd in fabricando inftrumento illius gra tia.Quis igitur fit logicx finis di&um eft . Caput decmumnonum,de fubieSo logic* in quar- ta fignificaiion(L-" POstrema fignificati6expendendare- linquitur.quam unam omues, qui de- fubiecto logicc, fermonem faciunt.con- fydctaretteberent;quoniam enim logi- ca eft difciplina operatrix , & inftrumentorum rabricatrix,aliquam ei matcriam fubfterni nc-  cefle eft,qux fubiedlum m quo.fiue fubiccturn opcrationis dicatur, id enim omnibus operatri cibus omnino neceflarium eft , quia nulla for- raa anobisproducijJotcft,nifi inaliqua fubie- Verum a a matcriajQu^ ipfim recipiat. Proprie^ igitur fTS" loqucndo nulium aliud fubiectum f quam opc- aViat rionis,qucrendumeftinlogica,ittyue dici- f*rw. museftc rcs omnes,fiue earumconceptus.qui pnmi conccptus , fcu primc noriones "vocari . t i'olent;quemcnimlocumhabetin artcftatua- na $$,& lapis,& in fabrili ferrum, & lignum,& in medicina huinanum corpus , eundem in lo- gica habcnt conccptu rcrura,q ui dicuntur prtmc nonones, nam qucmadmodum ftatua- 1 10 proponirur cs tanquam matcria^n qua for- /nam ftatux cfhciar.qux cius artis fcopus, ac fi- jiis eft ; ita logico proponuntur res omncs, fiue aromconceptustanquam fubicCtum,inquo Liber Piimus. 4 5 A fc cundcno rioncs effingantur,ur fint inftrumc- ranosiuuantia ad rcrum notitiam adipifcen- d.un ; h^funt finis logici,non fubicctumiprj- ,\mx uerb nonoues lutu (ubiecrum logicfpro- pric loqueniio,non quidcra fubieCtuiiyie qu o deraon ftra ti o n eshatir, fedlublcctu ra opcrat To nis. Hanc fententiam ab omnibus prolatam ui tTeo,infcijstamen,& ipfarei ucritatc ad iuIo- quendum co.-citis,omnes enimdicunt logicu fecundas notiones tractare applicatas primis, quod nilaliud lignific.it, quam primasnotio- ncselic fubie&um.inqlio logicuscfflcit-fecun das,qucfunt finis logici; fccundc/nanque fine primis neque cll"c,ncque mcntc cdcipi polTunt, quidenim eilet hc;cuox,gcnus,nifi ci uibftaret animal,ltirps,triangulum,& aliaciufmodi?ccr tcnihil. Koeftautem exiftimandum fccundas Secua- JSkl'^"*"*" notiones eftcquiddam a primisdiliunctum,q>AMM^ quidam pofterioresacerrimc inuehuntur,& dt- ^ cuntfentenriam eiusefle in exrrcmo (uteorumV ucrbisutaraut) falfitaus > &abominarionis,qua- WC n doqnidejn Ariftoieks- exift ^maui^res omnt& b(&$ fcientiarum raDturrjLCo nfvderatio nLeJl c fftbj^ - ,a ^* J *Lp clas,non logicxjnjgua d^ToIisfeaindis norio- c^dli/Mif nib usag irur. Prarrerca ubi aliqua rcs eftfubre- ucitlcujftg* dt iim.ibidcm dcfinitur.ibidem eius aftectioncs " qua?tutur,at in logica nulla res, nulla pnma no- tiodefinifur.nullaciusaffeftioquatrirur.Egoue R e f P 5. roetii nonputo Gandauenfefnplene ipfam rei fio pro ueritatcm eflc airecurum,fcd remere, ac uerita- Gand*- te coadum h^c dixifle,tamen hos eius aduerfa- ucnfc * .iicsggrcKtc dcc cptos fiiifl c exiftimo tum hag** c+* in re,tum in alijs multisad logicam^rtincnti- " bus, in quam fuperioribusannis cVcommenra- rios,& qucftioncs ediderunt : hi fi logicar difci- plinxnaturam cognouiilent,facile uidifl'enc_ quam inania hccatgnmenta fint, qua* ipfi uti. ualidiflimaaduerfus loannem attulcrunt; nos enim firmis, folidisque nitcntes fundamentis nullonegotiocafoluemus;ad priorcm quidem rationem Aucrroes refpondet tn memoraro lo- coEpiromes Carcgoriarum , dum dicirresom- nes& in philofophia,& in logica fubiedura elle,fed dioeriis modis, uriara Jeclarauimu s; ac e$ ^- qui abfurdum non eft ii eadcm rcs diuetfis i ~' '/y* i fit, quici ,  quaje lit mda tr- fciendi ferra recW angultim confyderans uulr, tk naturam,& aftcc^iones cognoicere. Hoc eo- dem difcrimine logicus iphilofophodiflidet in rerum confyderatione, abeoenim non qui- dem hanc , uel illam rem fibi confyderanaam fumit.fed omnes, resigitur omnes corifyderar . phirofophus, res omnes logicus, ille ut eas co- ^nofcat, hicut in eis fccundas noriones eftin- Sat,quc. inflrumenra cognoicendi fint; ibi qui- em funt ( ubicCtum dembnltrationts, liic ucro operarionis. Hancfentcntiamapertiflim^ lege A'jci- re apud Auerroempoflumus in ultimo capite ioef. Epitomes libri Categoriarurn, ubi dict dcccm Categorias cfle fubied um A in fcicntijs, & in cap.7. primi libri de moribus, quando dicit^ , faber, &geometra"riiuerfo modoreclu angu- ium cofyderant , ille quatenus ad opus folum- modoutilecft, hicquum ueritatis fpeculator fit, quid , & quale fit indagat ; nam geometra rur, eilct quidem abfurdum fi eodem modo;fcr rum eft fubiefbum in libris naturalis philofo- V ^*"'*"^ phiafubidemetallts agitur;quid igitur? non * ^ " * ^ poreftproptereafcrrumefle fubiedum inarre fabrili t non porcft humanum corpus efle fubie dum in arre medica, quoniam in lcientia quo- que naturali fubiectum eft i res certc nimis cla- ra harc eft ; fed caufa erroris mulrorum , ne dici n omnium.fuirquoddifterenriam inter fubicciu- demonftrationis, &fubiedtumoperatioiiis, & difcrimcn intercontemplatrices, &opetatricet ytT*^***^ difciplinas,necnon earum naruras non cogno- uerunr. Adalterum argumentum duobus mo- dis pollumus rcfpoitdcre.^rimo quidem negS- domaiorcmillam,ubircseftfuT)i^*um,ibide- , *'"^ r * '1 finitur,ibi eius aftcdtionesdemonftranrur; nam uera eft de fubiedo demonftrationis, led falfau, de fubiedto opcrationis,hoc enira non ad fcien dum^icd adopcrandum fupponitur, quarc nc- quc M Liber Primus. que necelTarium eft ipfum definiri , nequC^ A 'Videtur elle ucrum  quia TVcumli nariones perfccTc cognofci, neque eius arTcctiones de- funcfinis logicjv.iil uucm rcliqnT o mnia n^ir i iiiiiliil 1 ' > princijjjrm Jgitur locinn uTlogica te- nenr ; quemadmodum etiam in quahber arte inonftrari , quia fatis eft tanta eius notitia_> , quanta ad operacionem requtratur, *vt in ar- tt fabrili non cft ncceiTaria perfecta cogni- eio narurx , dr^jproprietatum ferri, ideo ipfius dcfirationcm raoer ignorat. Hancfententiam apud Ariftotelem legimus inultimo capite__> '"-* primi libri Ethicorum , ubi dicit neccflariarn> ^Sf-wSy^^ morau pbilofopho cognitionera anim;,& ^>V^1P/ partium eius , non quidera pcrfectam , & cx- a{ quifitam , fed rudem , & imperfe&am , idque npv. ttt. (,. puichqjrimo exemplo decla rat diccns, quem- admodum medico oculam curaturo necefla- riaeft aliquaoculi cognitio,quantaad curatio nem fufticiar, ita philofopho morali,qui medi cusquidam efl animae humanx, aliqua cogni- cio parriumanimx neceifaria eft ; & ftarim in eoaem capite rudem , &populareranobis tra- diranimx, &p.trcium eius notitiara fincvlla definitione , (ine *vlla accidenriurn demon- B ftrationc_^ Non eft igitur neccflarium ut ftib- iectum operationis ibi definiatur, ubi cft fub- iectum ,fed illud eft neccfiariura de fubic&o demonftrationis, qualehabentfcientic contc- plariux,idc6argumentum nil aliudoftendit, 3uam resipfas noneflcin logica fubieccutru emonftrationis,quodad fcicndum propona- iA Ua wiT tur ' 0 t uo ^ q u 'dem nos conccdimus . Sed data, ju ^Zvwtncc ramen concefla illa propoficione nuiore poiTumus aliter refponderc negando mino- rem.dicimusenim res omnes in logica defi id , quod primario confyderatur , cftipfe arris finis jquotnodo igicur dicjc Ioanncs fecundas notiones efle fubiedum logicxfecundaiium > quod ii primariuro , & fccutwUrium ad folarn appcUatipnem refcramas,& primariumulbie- ccumillud intelligamus,quod magis proprie* fubiectum uocatur,fccundarium veroid.quod improprie, didhtm Gandauenfis admirti po- teft ; ibieccurn enim logicx reuera funr res ipue , non fecundx notiones , dum proprie loqui 'Volumus.utinarremcdica fubieccum eft corpus humanum , non fanitas . Sed hxc Gandauenfis neque confyderauit , iieque co- gnouitw . Cap. XX. inauo ratio eorum, qux difta fuat,& definitio logicx exponitur. 1 v 1* -  Ul I " I  rnirica rarione,qut funt fubiectum logicar, nimirum non prout res func , fcd prouc eis fc- cundx nociones attribuuntur , homo eninu dcfinitur in logica non prout eft homo,fcd prout cft fpecics , & prout eft noraen , ita ani-  mal in logtca definitur prout eftgenus,non rouc eft animal; fecundx nanque nociones on Ugnificant aliquid a primis feparatum, *vt antca diccbamus , fed res ipfas his fecundis C conceptibus apprehcnfas.&his fecundis no- minibusappellatas*, genus enim non fignifi- cat aliquid difiunccumab animali, ftirpe,& alijs eiufmodi , fed fignifcataniraal ipfum, Sc ftirpem, Sc alia iimilii^^in quidem prouc ta- lcsres funt, fed proutearum conceptus, quos tnens noftra facic, prxdicantur dcplunbus difTcrcnnbus fpecic in eo quod qutn^ft ; qua igirur racione confyderanturin logica animal v & planta,& alix omnes res, ea rarione dcfiniu- tur, nempeuc fecundis norionibus fubiacen- Error tcs.non ut res func Diccum aucem Gandauen- Gand* fi^njfi adreccum fenfura crahacur,quem ipli * ' cognicum fuifte non arbitror, reprehenfione noncaret- logicus enim& in primis notioni- bus uerfatur, Bc in fecundis , Sc urrafque pofie dtci fubieccum lopicc non negamus, ied quod res primarib confydercntura logico, fecundx autcm notiones fccundario, id quidcm non O r v m , qux de fubiecto logicx diximus.fi quis rationem querac,ea & ex ipfa logicorum inftrumenco- rum natura, & ex eorum fine,& exef feiftrice caufafacilcdefumi poteft ; a natura^ quidemipforum, qupniam, vt priiis diceba- mus , ea eft fecundarum notionum natura , uc fine primiseftc nequeant,funt enim conce- ptusquidam fecundarij primarijsrerum con- cepribusaccidentcs,qui fine tllis ciic non pof- funr.qbemadmodum neque accidensfine fu- biecto. A fine autem,quoniam finis logicx ul- cimus,quem externu m uocauiraus ,cft omniunt rerum coghitio, idcirco ln omnious rebus tan- quaminiubieccamateria ipfam uerfariopor- cuit, &inomnibus inftrumcra fabricare , qux omnium rerum cognitionem prxbere nobis f>ouenr. Ab erTcifcrice aucem caufa , quonianru. ogica i philofophis genica eft,& a philofophie? *habitu originem duxit, philofophia uer6om- nium rerum eft cognitio ; ipfarum igitur re- rum conceptus philofophi in animo habcbar v inquibus alios fecundos, & inftrumentarios conceptus eftinxerunr . Nec rurbare nos debec ordo,quo nos hasdifciplinas apprehendimus 2uum enim prius logicam, quam philofophia ifcamus, pofiet aUquis exiftimare priusin ani mo noftro fecundas nociones concipi , quam primas ; hoc enim minim 'Verum, eft ne- 3ucvlla ratione fieri poteft, fed rudisqux- anru,, & ion!i(^i rerum cognirio in animo prxcedat oporrec , oc^runes rerum con- ceptus,in quibuspoftea (ecundarij conccptus fbrmcntur , his demum iuuamur ad perfe- ccam,& exquifiram rerum cognirionem in phi lofophia comparandarro. Declarata eft hacce- de nus, ni fallor, tota logicx artis natura,ut facilc ria C cutque ai-  JI DenaturaLogic^. Lib. I. cuiquefiteiusdefinirionemcxomnibus, quc. D merisabfoluta efthaccdcfinitio.quianihilin diximus,colligere, clt cnim 1 tellecrualis inftrumcntafcs nca haiucus w t lQ gca , {eu iii(cipi(^Ete ftrumentalisaphilofophis cx philofophix ha- bifU gcnita, qux lccumlas notioncs in Conce- ptibus rerum nngit, 6c fabricat , "Ytfinrinftru- menra; quibus inomni re uerum cognofcatur, ' & u faUo difcernarur. Quod igitur ad uniuer- famlogicamattinct, pcrfccta, &omnibus nu- FINIS P R I eauidmirfuillcprcrermiiluro, etenim loqic.e ClTenriam cxprimit , & caufam cius efFc&i ,  ccm i 6c fubiectam materiam , & fincm, cuius gratia fuit conltriieta ; qu? omnta quum a- bundc in prarcedenribus declarata a nobit fuerint, eorum explicatio repetcnda non eft fed ad partes logicc confyderandas rianfcun- dunu. , i f v. M I L I B R I.  ; I ^IACOBI ZABARELLAE PATAVINI DE NATVRA LOGICAE Liber Secundus . Caput Primum dc diuifione logicx. A omni A,queadlogic? A dcbcntindo&rinaprecedere.vr Ariftotelcsdo Tota lo mat dius ha bciprx r uniuerf? natuii cogno- fcendam conferre pote rant,in libro przccden- te dcclarauimus , reli quueft utipfiusdiuifio- nem in partcs, &ipfaru parrium fericm docea- mus, his enim ignoratis IbgtCf dilcipiincnotvni plcnccognita eflc no potcft.Qnoniaautcnon modo perfcdla,&om- nibus numcrisabfoluta,feKtiamadmirabili or dinedifpofitam efle eamlogicam arbirramur, qua fcriplir Ariftotcles, ideb in logicis cius li- bris tu logicc; diuifionem.tu ordinc partiu con- yderare ftatuimus. Qiiot nartes logica habear, & quis fingularum locus fit , partim manifeftii omnibuseftjOmniquedifHcuftate caret,partim dubium,& uel apud inrerpretes Ariftotelis co- trouerium, uel etiam ab eorum nemine tactu , vcldeclaratumjhac igitur de rc fermonem ha- B I>ituri operprecium faciemus,fica,qux nihil difliculratis nabenr.paucis expofuerimus,in re liquis poftea diutiiis moratun. Itlud in primis inter ocs coftat, quod ab Aucrroe declaratur in fua prxfatione in primu^ib. Polteriorum , tou logicam in duas prccipuas partes fecar i, quaru unaflHIOCaE Aucrroes '"vniuerlalem, leu cdmu ne,alteram particularem , fiue propriam; pars c6munis rribus libris abfoluitur, libro Catego- riaru,de Inrerpretatione,cV: Priorum Analytico rum;pars aute propria cotinet poftcriores Ana- lyticosj&aliosomnes fcquentes; curautcilla-i comunis dicatur, harc autepropria, ratioclara c ft.illa cnim de fyllogilmo l.uillimc lumpto,c\: ad nulla matcria,nullamvc fpeciem contra&o dilfcrens iure comunis nuncupaturjhcc autcm de fpeciebus fyllogifmi tra&ans particularis,ac jPpriadicitur.Parscomunis parti propricanre cer in prxfatione primi libri Phyficorum,fic" ut tribus argumentisprobat ibi Auerroesin fuo procmio,quibus eildem ctta in proarmio fuo in primu librum Poftcriorum oftcndit partem Id eic$ comunem parti propriar anrcponenda fuif le;qua: omnia mifla racimus,ne in re omnibus notatcmpuscontcr.imus.Sed & de fingulis, 3ui patte communi contincnrur, libris ncino ubitauit quoordine difponcndi fint, omncs enim, quilibrum Categoriarum logicum efle putant.eum omnium primum ftatuunt.fecun- dum uero librum de Inrerpretationc,rertiurru autcm librum Priorum Analvticorum , a qua comuni fententia credimus no elfe rccedcndu. Caput fecundutyin auo dc libroCategoriarum fcn- tentU aliorum cxponuntur . s Ed liberCaregoriarum no paruum multi9 negotium faceflit,nam & que liteiusli 'bn lubiectamateria,&quomodoad logt cam pertineat non fatis conftat.Cuiusquidem difhcultatis cxplicatio quoniam ad ea, que. an- teadiximus, confirmandamagni momentieft, ad eorum, qut mod6 propofuimns, intelligcr* tiam fummopere necelTaria , idcirco digoa eft inqua aliquantum infiftamus-, prcjerttm quiS a ncmine adhuc rcs hcc plcnc declarara , auc intcllccta fuerit. Dicam priusquid hac dere alij fenferinr.&in quo fingulos errafle exifU- mem.deinde quid ipfe {Vntiam declarabo.Aro momus,arquc Simplicius in hocuno demon-AmSP ftrandp laborarunt, Ariftotelem in eo libro no "j*  3C de uociTnis tanrum agere, neque dc rebus tan- C^JjT ... Pl  ^^^^ ' tum,neque de folis conceptibus anirni , fed fi- . mul hisomnibus, ^delicetde uocibus res fi- gnificantibus per medios jantnu conceptus, quod qua ratione oftendant non referam, qua poncnda fuit, quiaqux magis comunia funt, apudeosh;comnialegcrepoflimus,&quuna C x re Ty De naturaLogicx. 5S resita fitmanifefta,vrnulla'probationeindige D uit.hxc fuit,liber Caregomram de rcbnscft. L-tino- ru opi- rei o- wm+Ji f *m pcnuo ulie- #u. SL re"videatur; quomodoenhn dc uocibus agi poreft.nifi res fignificantibus? quomodo dc rc bus.nifiper uoces,iquibus fignificantur?nam docere,vel fcribere dealiqua re no poilumus, nifi uocc utaraur eam rem fignificanre,(ed con ceptus quoq-,animi intcrfint necefle eft. prius nanque conceptum rci in animo formari opor ter, quam pcr uocem ea rcs fignificetur,uocc- enim fignificamus conceptum rci , qucm in a- nimo habemus . Sed quomodo hxc tra&atio ad Iogicam pcrtineat, &an ltberfit logicns, Grxci non confyderarunt. Latini,& poftcrioru magna pars.-vr ad logicam faculiatcm hunc li brum rcduccrent.dixcrunt trcs efle noftri intel lettus operationcs ita difpofitas.ut & prima ad fecundam, & fecudaad tertiam tanquim pars ad totumreferatur; prima eft fimplicium ap- prehenfio.ut quando hominem/"vel equunu , vcl aliam rem mcns noftra concipit ; fecuuda.. eft enunriatio, qu? in affirmationem , & nega- tionem diuiditur.quas ctiam compoiitioncm , & diuifionem uocant; tcrtiadcmumeft ratio- cinatio.&difcurfus; conftat enuntiatio exfim plicibus terminis, & ratiocinatio ex enuntiatio nibus. Locuturus ergo Ariftoteles in logica dc hac tertia operatione.hxc enim eft inftrumcn- tum cognitionis, alias duasomittere non po- tuit,quia cognitio partium deber prxcedere cognitionem totius, prius igitur agendum fuit de enuntiatione, quam deratiocinattone,&T* priusde fimplicibusterminis, qttim dc enun- tiatione;manifeftus eft itaque ordo logicorum librorum,& rario cur liber Categoriarum ad lo gicam perrincat, inlibro enim Priorum Analy ttcorum agit Anftotclcs ilc ratiocinatione,que. eft tcrtia operatio intelleCtus, qilem libru prx- cedit libcr de Inrerpretatione, ubiagitur dc_- enuntiaftione,qitx eft fecundaopcratio , opor- tuirergocadtmrationcetiam Itbrode Inrer- ergo non cft logicns;c6fcqucns clatu eft, quo- niam tota tratfbtio logica eft de fccudts notio- nibus,isigiturlibcr,qtti eftde primisnotioni- bus.non cftlogicus; probantantecedcns,quc>- niadccccategorix , &omniafub cis comcnca, res lunr,& nominibus primx notionis lignifici tur,fubft.intiaenin,,& corpus,& homo, & qtii tum,& numcrus, & linea, &qualitas, Scfcius fpecics,& alia dcniquc omnia,qux in eo libro trattantur.funr nomina rcrum,& primx notio nis,quodco quoq; argumento confirmacur, quoddceifdem primus quoque philofophus loquirur.atnon a^crct nifi de rcbus , & depn- mis notionibus.funt igitur prime notioncs. Caput Urtinm f i>i quo dtftx iliorum fentcnti* confuunv.u. H Arc alij.nemo tamen fut rgo arbi- tror)ucriratcartigit,quod ut mamfe- _ ^ftum fi.if,illud in primis Ihruendum nubis tlt.qjpoftcrior llla fedta demonftraiiit,li- Scnren m bru Catcgoriarurn no dc fccundis nononibus, l x ^-C^.'"* fcddcrenus clfc, hoccnim ueriflime dicirur, nori '. m & negari n6potcft,nafubftati.i,quantu,&qua- j' 1 * 1 * le,& reliqualumma gcnera, &omnescoru fpej cicsfuntres,non funt fccundx notiones;quod etiamGrcci lignificarunt dicentescu Ubnin) cf fe de uocibus rcslignificantibuspcrconccpcus mcdios , uoces enim rerum fignificatnccs non, funtnifi uoces prima: norionis : vnde fcouimr } % falfam efle comttncm Latinoru opinionc q> in -W. eo libroaqat Arift. de pnma opcr.itionc inrcl- * - lcclus,&dc fimphcibustetminis, cquibusenu ^--7*^ tiatioconficiatur; 1'nmu quidcqtiod dictturlop. ^LL gicii agcre de tnbus operarionbus intcllc&us, non omnino ucrum eft,nifi fano modo intelii- 1 ycu- gatur,qucadmodum fupra dcclarauimus, opc- rationes.n. intellcdttts noflri cocnofccre no eft ' ntcl,c * a  . ^ . _ O tlK preratione alium librum prxceflilfcqui eflet- F ofhciti logici,f ed colydcrat logictist r es gra dus ]^.,^ defimplicibusrerminis.fine hoc enim ars logi ca manca,& impcrfctftaeller ; is igicur eft liber Categoriarum,m quo de uocibus agitur res fi- Snificantibus per medios conceptus,tanquam e fimplicibus terminis.ex quibus poftea enu- tiatio confticuattir : proptcrcais cftprimus li- ber logicc,qtiia eft de prima operatione intel- leclus, quoa ipfemct Ariftotclcs in eius librt initio teftatur,diftinguit enim uoces in fimpli- ces,& co.mplcxas,& omiflis complcxis de lim- plicibus agendum pcoponir, qux funt prim. nn BaWtti- nt fentc tlecc genera rcs omnes amplcCtentia . Hxceft Cumunis opinio a mc paucis ucrbis rclata . Alii uero fttere,qui eum hbrum nulla rarionc logi- tu. cum,fed metaphyficum efledixerunt,&quan- uiscumalijs logicis librislegatur,nullutamcn certu locu mter eos obtinere, fed totius logicx minua libro de Interpretationc fumcndumef igirur ratione habere enuntiatione ad limpli fc conftantcr afleuerarunt. Ratio.qux hos mo- ces tcrminos ncccflc cft,vt ipfi quoque fi nt uo- f ecundaru notionum exlribusiiTi7 opcrut ioni ^Dutit, busexoricnteSjUttrcsillasoperationesaiTregu las,& prxcepta quxdam recligat,quibus iuue- tur inteiledrus ad rerum cognitionc aflequen- dam;dcbetautem hcclogica confyderatio trifi operationumintellectus cfle talis, ut fitde fe- cundis noti6nTbuXnoctc^ffn.iS,qrjc iiiadHi odu in fecundaquoque,ac tertia nemini obfcurum r.^- eft,fyllogi(inus.n. eft uox fccild^ notionisfign i "\ ,y|, V nn /* ficans tcniam operationc ln tcllcct us; enuntia- jiA^ .j tioueropars fyllogifmi fignificans fccundam "* f " f opcrationcm cft fimilitcriecunda notio,utra- - 1  tioni cofcntaneum,& omnino ncceflarium eft, totu enim,& partes,qux integrantcsdicuntur;'" debenteiufdc clle ordinis,& naturc ; & quura fyllogifmusfit fccunda notio,enuntiatioquo- que lpfius pars fecunda notioefle dcbet.Eande ccs 57 Liber Secundus. ces fecundc; notionis,fic enim p.irces erunt enii A * tiationis.&adlogicapertincbunt. Huiufmodi X^t^Cjy non funt ipfz categoriz , ut dicltim eft , fed tie ^&Ua ^v*fimplicibus terminis primz intellechts opera- t *J&****+ tiomrefpodenribus, qui uercparcesenuntiatio .% P"'um quidc quod di- "*""*ius. 'Cunr,id,quod alterius pars eft,prius fimplicitec confyderanduincft,poitcacumreipedtuad to- Jaim , hoc concedi poteft , fi re&c incelligatur, Iqnandoenimdecocoazimus, & ipfius ftruttu- Depar-~ - . o r . . -  n jjbuj rara confv(ieramus,non pollumus no eius par- . Duplex ig icureft cradtacio de fimplicibus ter- mims.unaabfohuain principio liori deinter- pretatione,quado aqitur de nomine,& uerbo ; altera notans refpectum ad enuntiatiote, quan do in ipfa enuntiationis traCtatione 'Vocanruc fubiedcum,& predicatum, quo in ioco nulla fic mcntio nnminis,& verbi,mfi quacenus in enu- tiacione func fubieclu,& prcdicamm,hac enim racione refcruncur.fed nonquacenus nomina & uerba func. Curaucem in uno ,&eodcmli- bro uolueric Ariftoceles de nomine , & verbo , & de eniinciacionc agere,racio in prompru cft, Jiuu cnim multa de nomine, & uerbo dici pof- inr,eorum tamen magna pats ad Grammaticu pertinet, paucalogico declaranda relinquun- tur; Ariftotcles igitur ea omnia mifla facies,que denomine,&verbo aGrammatico dictafunr, & omnibus ad logica accedetibus nota efle de- benr,pauca tantu qu? da de eifiJe declarar, qu2 ad logica pert i nct ,pro ptcrea tratftaiio adeo exi gua,& breuis fuir, vt integru libru conftitucre apta non fucrit,idco Ariftotcles cam cratfcacio* C } mi i . De natura Logicx. ^ mdeenikiarioneanne&erevolufc, ita tamcvt D bet penirus efTe incognirtin*, quoniam in fub. > ^non hccabilladifiun&aeircapparerct,&eamore- ie&amareria pcnitus ignota nullus artifexali- j'; l ct cederer.queadmodu diximus. Traftario igirur qttid eflicere poirer;dcbet enim fabcr aliquarq f^ IrJ ^. de fimplicibus termtnis,qux primx intellcdtus ferri cognitione habcre,& medicus notitia ha- * opcrationi refpondear, nullxalia in logica ha- betur,quam qux de nomine.ac vcrbo fir; ide6 non malcilli fcnferut,quiinirium logicx ahb. de Inrcrpretationc fumcndum eflc cenluerur, Iioc cnim quadam rarione verum eft - , non ta- Scnten rncn ira, vt librum Caregoriarumcxcludamus, rtquofdam cum cxcluiifle diximus,logicus.n. wu>n* i- eft,&ordine primus, *vt mox oftendcmus. Di- tio. cantquxloqui librum illum excludunr, cuiuf- berc humani corporis,& partium eius, no qui- dem perfccH,& cxquifitam, fcd tatam, quacam opcratio (ingulorum requirio, docct hoc Ariit. in vltimo capite primi libri cthicorttm , quan-  ^Jm ,,,?) imbucrc,vt bonas cdataCttoncs; perfedtauero >^ animx cognitio a philofopho comemplatiua lii libris dc Anima traditur. Moraltsieitura ni- ^y^T 4 ^ mam omninoignorarc no deber, neque edam perfectam cius cognuioncm requirit.fcd quan tam finis,ac fcopus eius poflulat . Sic etiam ui- demus in artc medica traCtationcm fieri de pat tibus huimni corporis, &de eius conftru&i* ne non modo cx partibus inftrumenralibus, & ex quatuor humoribus^-vcrum etiam cx qua ruor clcmcntts , qitibus fingulis finguli humo* rcs refpondenr^ . Hoc igituromnibus opera- tricibus difciplinis contingit , uxJi cct pro pofi- ti fubiecti cognitionem non quarant , tamc iu non omnino i ^nora r e ipfum dcbc anr , fecTah- quatenus cognofcere;unde pro hnium dtuerfi- tare difcrimen quoddam inrer cas cxorirur, quoniam alius finis maiorem iubicctj cognicio ncm pofcir, aliusminorem, acleutorem,icd in/ Is  nulla tamen rcquiritur plcna,& pcrfecta fubia u ^j^i.* c"h cognitio, hxc e nimcoccmplanuarum fci enl^ tiaru m pro priacl lf ; moralis quidc philofophu j u non poflltnr, ia enim in libris mecaphyficis tra ctatio alu defummis rerum generibushabe- tur,de quibus in eadem fcienria bisloqui Ari- ftotelcs nqn debuir,im6,fi benc conlyderemus Vbcr hanccaccgoriarum tractarionem , ea ica lcViis ***ci*. 0 eft,ac rudis.vr fit indigna nomine fcientix fpe- d'nm- Cl datiux; ibi nanq; omtita dicit Ariftoreles fi- jxm di- ne demonftratione , nullius rci caufam docer, fc\f\ lunr,uc Ariftoteles in Pofterioribus Analyticis docuit, ac demonftrauit , caufc nanque crtccti- C busxquandx lunr,& aflectioncs fubicctis, quo- rumfunraftc&ioncsjnifienimquod alicui at- tribuimus,ci per fe,& primo,& quatenus taleL_> cft, compctat, non habemus fcicciain, nifi eius, quod ex accidcnri cft,& fophifticam.inquit Ari XltHBt^lftotelcs, quemadmodum lidcinonftremus crii-  gulum cquilarerum rres angulos habere duo- busrcciis cnualcs, vcl hominem cx elementii conftarc, nam habcrc angulosxquales duobus rcchs non foli xquilatero comperit,neque qua- tenus eft cquilarcrum , & ex elcmentis conftare Aon foli homini, nequcquatcnushomo eft.Hu iufmodi autem elle totam ferc illam medicinx partem nemo ncgare poteft , docct enim homi- nem exquatuorelementis, &exquatuor humo ribus elTe conftiturum ; tradat dc parribus hu- jnantcorporis;acdeearum ufu;quc omnia, uel orummagnaparsin brutis quoque animali- Wus mfpiciuntur, quare homini pnmo, & pt ouc 61 0, hoino eft.non competunt.Ncc proprercaGale- num, aliofque mcdicx artis fcnptorcs damnan- dos ellc arbitramur,quandoquidcm non fcicn- di.fcd lanandi hominis gracia ita fcripfcrunt_; quod fi cognitionis gratta , & ur fcientiam ali- quam componercnt , ita docuillcnr, maxima reprehcnlione digni fuillenr , totaquc eorii tra- claciodeijs, qua^cxaccidentiefic dicuntiir ,& fophifticaappcllandacllct:Scd quoniam lolum fanandi hominisgrana itadocucrunr,admittcn daJaudandaque cft rotacorum doctrina, urad eiulmodi arrcm rradcndam idonca , & accom- modata.Qui vcroartem medicam fcienticnartf philofo rali audenr anreponere, ridiculi lunt.quia nihil pimt iu eft cognitu dignum in humano cotporc , quod '^, 1 * non a philofopho narurali conofcatur;qiidd ii 1,1 f dicantdiligentius hacdere Galcnum lcriplil- f limi: fe,quam Ariftorclem, ut hoc cis condonemus, i" ti mc nit tamen aduersus naruralem philofophiam in ^ ,cat decolligerc polliint;ipfam enim per fc philofo- A ftfeg j phiam naruralem fpectare debenr, non eam fo- |, ?  pollit vocjri (ciiiu. ! iVv , quam rradidjt, Ariftoteles,qui etfi tam mul ta nouit,& fcripfir, ur miraculo omnibus homi- nibus fucrit, non tamcnomnia nouit.neque om niafcripfir; proprcrea vanam equidcm fempcr iuTficaui mulrorum argumentationem ,qui ab- furdum, ac nefaspurant, li Anftotclis philofo- phiam aliqua in parte mancam , ac dtminutam efie fareamur,aliquid enim probabiliratis habcr huiufmodi argumentum,fcd necelhtatis nihil . Propterea fi naturalem philofophiam noneam folumfumamus, quxfcripracft,fcdeam ,qux fcribi potcft,& qu? rcrum omnium naturalium pcrfectam cognitionem tradar, quanram homo proprioingenio inucnire , & capere porcft, illa nullomedicxarnsauxilio jndigcr pro rerunu Cognitione adipifcenda; fcd contra potius me- dicus a philofopho naturali ea omnia furair,quc pro cognirione parrium humani corporis ab eo lanantti funt iph neceftaria. Proprerea non pof- lum non magnoperc commendare fenrennam, aciudicium Auicenne,quiin principioprtmx . Jiartis primi libri inquit medicum debere phiio^ bpho naturali fidem adhibere dc numero ele- menrorum,& de humoribus, & hec ita fc habe-) re ablque ulla difputationc conftirucre;Gaio-* num autem hxc exquifitius tractantem, quam medico parfir, philofophum potius, quam me- dicum in ca parrc appellandumcHcarbicrarur; idqucGalenus ipfeignoralle non uidcrur,quu .Hr*--. - - f  - libellumquendam (cripfcric ad oftendenduin /*. *tM*f non pollc aliquem eiTe opcimum mcdicum,ni li fimut etiam philofophus lit. lam igitur ad pro- Qjoro^ Iiofirum redendo manifeftum cft cur Ariftotc- cr cs librum Caregoriarum in ipfo logicx artis cwfpf exordiofcribereuoluerit; quumcnim rcs om- j^""^ 1 ncs fintinlogicafubicdum opcrarionis.ficuti J'^^ humanum corpusin arre medica,nece(laria lo- gicofuitaliquaipfarum rerum cognitio priuf- quam eis fecundasnocioncsimponcrct, hcnaa que 6 DenaturaLogicse. 64 quenihil funt.nifi primis innitSruriquemadmo D potiits uoccs rerum fignificatrices, quarares; dum enim fabcr nihi! poflet clficcre, fi fcrrura^ pcuirusignoraret; 6c mcdicus,li nulhm huma- ni corpons cogniticnem habercr ; ita iogicus (ecundas notioncs, qu$luntinfttumentalcicn- di.fabncue non polict, mfi aliquam rcrum na titiam haberer.Cognofccs hoc Ariftoteles con- ftituit in principio logicx rudcm, ac leucm rc- rum omnium notitiamnobistraderc, &logicc; vniuerfa*fundamentaiacere, quxfunt resom- nes,6\: rudis carum ccgnitio. taput quintum, confirmatio cortm , qmedip.a funt, cx primo CapitcLibri dc Jntcrprctationc . VAlidvm argumenrum ad noftram. hanc fenteiuiam comprobandam fu mirur ex primo capite libri de inter- pretatione,quoin loco&confiliu.cVartificium Ariftotelis a nemine ha&enus declaratum cft. nam in philolophia reru ipfaru cognitio queri tur,quod li uocibus cas fignificanbusutimur, id facimus ut rcs cognofcamus,propterea Auer rocsin ulrimocapite Epitomes ltbriCacego- riarum dicebat ipla decem genera fubie&um efle in fcicntijscontemplatiuisquatcnus figni ficant concepttis rerum cxiftencium cxrraani- jna,res enimin lciencijs cognofccre uolumus logicus aurern de rcbus quidcm agic , f cdrae-  lius ciusfcopurp amnp imus li dicamus ipfum ^** de uocibus agere llgnificatricibusrerum.quia Ttcifque loquiturinco lib.Ariftoteles.qui anrequam fepaiarim de fim phcibus terminis, ac dc cnutiatione tracratio- nem aggredererur, conucmcselle iudicauitde ipfo horum comuni generc aliqua dicerc, ncm pe de ipfa internretatione, quod in pnmo capi tefacit , vbi docer quid lit iiucrpreratio late fumpta , & eam in Ipecics, dc quibuspoftea- ]ocutaruscft,diuidit ; quid lit incerprecariotiic j( declarat,quando inqujc conccptusanimi efle_>J ( imagincsrcrum,vocesaurem cfll* fignaconcc-> gnoreatw. Illud autem hacin re clt aniraad- &medi ucrrendum, quod de vocibus res fignificatibus ctdifcri agerccfl dercbus iplis agere ; de his ruminli- nen in [> fo Catecoriarum acitur , tum etiam in philo- uocu. , .  & . . .. r , . r c rcnl lo P n|at ota;attamen ln philolophia respotius ((,:.. \ : confyderari dicimus, quam uoces rerum figni- nu6e. ficatnccs ; contra uuo iu Ubro Categoriatum Vibus exordics.qua." funt nomina,c\' ucrba, hoc enim manifeftc facit dum declarat uoccseflc rerum figmficatrices per medios coccptus, de- inde ftatnndicitharumaliaseirc fimpliceSj^ut " f- nomina,6r ucrba,alias complexas,c\: ex his con jco-m itantesjicigitiirclc raemoratos libros optimeMibnCa conncdit Ariftotclcs, 5c lcopum libri Catego- tegori riaruin manifcftum reddit,qui eft agere de uo- mm  cibus rerum fignificarricibus,ut uocibus fecua d.v notionis canquam fundamcnta fubftcrnc- rcntur. lllud quoq; pro noftrcfententixcom- probatione confyderandum oobis cft, q> li de iimplicibus cerminis in lib.Categoriarum a?e- tec Arift.de fecuda uer6 operatione intcliedtus in libro de intcrpretatioae, eum libru de cnun i ntcl ^ tiatione ponus,quamdeincerprecatione infcri prca bcre debuiflet, Enuntiacioemm eft fectida opc ' " l " ratio intclicctus , fed intcrpretatio eft gcnus 1 uihbrosaccipimus, in quibus fe- . cundx notiones rractantur , horum primus cft L_**T*hberdc inrerprctacione ; qua rationehbcrCa- fm$ regoriarum non elt logtcx pars.lcd rundamen- * tu poriiis,& tanquam ronus logicc; prxludium; quod vidctur figmficalle Anftotcles nullum ll  h hbro procemium apponcns; quafi ishberto- tusfitucluti totiuslogicxproccmium quodda. Hnnc de illo hbro puramus Anftotehs,& Auer rois fcntenttam fuiiTc ; fi quis aliud intiencnr, &firma rarionc comprobarir, non renuemus cognita nreiirate mutare fentcntianu. Ciput fcxtum , / quo contraria argumcnta foluuntur. r Llvd clTe foletinuenrx ueriratis magnum indicium , quando^ea cognitafacilcomaia dubia,& aduerfanria argumenrafoiuunrur, quod nobis hac in re faciendum relinquitur. . ^*f primc^nanque opcrationi I non librum Lategoriarum, fed tractarionem *de nominc,& 'verbo rclpondere diximus,idq; ' cfiScaci flimis argumcris comprobauimus . Ahj t&ifti* vero ea rat > ont utcbantur, liber Categoriarum u BaJ- dc rcbus cft.ergo non eft logicus, fed metaphy ttwi. ficus ; quam aduerlus eos ita conucrtere poifu- mus,ars fabrtlis confydcrat lerrum, qux cft ma T-^wria naruralis, crgoars illadoccs eft parsfcien E tix naturahs,quaeadcmratione omnesctTc&ri nc pni ces artcs erunt parres naruralis philofophix; toio^hi at j ar g umem Q igiturtiegandumeftconfequcs, cu i  y^. tia contempiatuia,vel etus pars; lcd tractatio fa -  r 0 cta lcicndi pratia. non quxoperandi gratiafit. ^r^** Ptc,t crcatraflauo dc rebusad philofophu pcr- A tinensdcbeteire diligens.&exquifita ,quahs non elt ca.qu? in libro Carcgoriarum habetur, rudiseniin,acleuiscft,quu ibi Ariftotclcs nul- lius rei caufam atTerat,& Categoriaru proprie- rates abfque ulla dcmonltratione conl/dcrer . Prxtcrca nica Carego riarum c onfvdcrati one Cur in id uidc^ur Arinofdei rcTpiccre, vtdoccat caru 9*" aptitudinem adfecundas notionesrecipiedas, docerenim quomodoapta finrprxdicari ,ucl fca i, a ^ fubi jci,& ttim geneta.tum fpecies , tum nomi- & mrcn na,tum uerba nucupari; proptercaca traclatio tioiulia iure mtrltorum animos torfit , dum cnim ani- truv;lan " maducrtilt cocum, qux ao Ariftotclc ibjjdicun tir " rur,alia rebus compcrcrc,prourres funyliare- bus ( prout (ecandai notioncs rccipiunr , ambi- guntanliber illc fit logicus appellandus , nec- ne,qux ctenimCvt ipfi vocant)rcalia(unt,ad lo gicam non pcrtincnt, fcd fola inrcntionalia^ . Nos autcm totam difficulrar^m tolli putam us , fidixcrimusrotumhbrumillum logicum cilc, B ltcc-t tum reaha.rum mtcntionalia traifbet ; rea- ha nanq; traiflanda a Iogico fucrunr , vt aliqua rcrum notiriam habere'ur7qux inrfrTonalium fuhdamenta funr;& intctionalia,quia hxcfunc fcopus.ac finislogicx . TotaigiturrracTatiolo- gica eft.quia tota proprer logicam fir.nominan daeft enim non tanium are tractata.fed a fco- po.&confilioauthons tradanris;*vrfi proprer rabrilcm' operarione dc ferro tractatio fiat , eft quidcm fcrrttm res natttralis, ea ramcn non eft tractatio naturalis.fed potius fabnhs Ira Cate- goriarum traccatio in logicaeftrcrii tracTatio, fcd logico modo,& proprcr logicam,ideo logi ca eft,non meraphyiica . Alia qtioque obiedtio Olnie- nobis folucdaeft, nam aliquqs audiu i ira art^u- ^tio^ mcnranrcs , fi eo confilio uohiider Anftoteles dnipfius loqicx exordio dc fummisrcrum ge ncnbus agere, vt rudcm rcrum omnium cogni 4ioncm,c]ii.r ad logicam erar necelTaria , nobis I radcrer,mancus,acdiminurus fuifier, quiano C omnes res amplcxus cft,nam fubftantix a matc riaabiun&xin Categoria noncontincntur.Ar Sq . gumenrum hoc contra aducrfarios couerri po- jTwC? teft.imo eis maximc obcft , nobis 'vero nequa- quam ; dicunt ipfi de terminis fimplicibus in  eo libro tradari.cur ergo non dc omnibus?cur fubftantix a matcria feparatx omittuntur? Sed & omnesferc illorumdccem generum fpccics omirtunrur,quum tamen earum omnium mcn tto ficri dcbuent nttlla prxrermil r a^ , quiafpe- cies vr terminus eft cnunriationcm conftitucs, eft quiddam diftin bas I olas lcnlu cp^ngffjmus, ahis i J.UPX4WUS  Cd/>;if fcptimum de crdine logicorum librorum. 1 IActis in libro Categoriarum uniuerfx lo- giccj fundamentis incipit logicus lecundas notiones fabricare easq; imponere primis, bijsexordium fabricationisfumens,qux ma- limcfiwplicesfunt,nempci nominc, &"vcr bo in principio hbri de interpretationc ; dein- de in eodem libro ad cnuntutionem tranfic , qux ex nqmine,& uerbo fit,& fecundx intelle tus operationi refpondet; pofteaucro in prio- fibus Analyticisagit dc-fyllogifmo, qt.j cx cnu tiarionibus conftat , & tettiam intellcctus ope- rationem fignificat ; lio rnm i^itur trium libro - E ramor docftnuntfcltilTir mis, nium logicorum librorum eft" Timus cnim om ibcr Catccoria- Ur4o Jofc co' >  rum,lecundus libcrdc interpretatione, rettius libcrPrio rum Anal yncorum .~Ordincm nunc ?' n conlyderemus,certum eTt ettm cfle compofi- *um li- . ' . . , - , . r fcrortm uuur" nimirum a nomine , oc nerbo arf enun- cur lit tiationcm,&ab hacad fyllogifmum; vndedu- eomj#|biiim non lcue oritur adttcilus ea,qti diximus fjtiUL i T*%m*'m*+*m*.'m+ vi t . . liis in libronoftrodc Methodis.ibi nanque oftendimus oprratriccsomnes dilciphnas tra- dcndas elle folo orrfine rcfoltitiuo, qui eft i no tionc finis,eo ordine (ctipti funt hbri dc mori- bus.ncpc" i fiElicitate,qu.t eft ultimusomniiim agcndorumiinisi.e^dmia artibus omnibus nrcndumelle docct Anftorelcs incdtextuzj. fcptimihbri metaphylicx.ubidicitutrunq; or! fciplina quxdam operarnx , in ea quoque do- ccnte uidetur feruandum fuille ordinem rcfo- lutiuum,non compofitiuum.Huitis dubij folu- f tio petenda cft cx ijs, qux antca dc natura logi /mmu n/ tfmtCje tnt cx,&dc ipfiu., atqnc amum dilfcrentiadocui jn>m y imf*Zmmtf mus ;diximusenim logicam clfe effc&riccin- Artm, mfty j'mjft , . c vt domum , vel nauim . At in logica illud poiiti- mirabile cucnirob cius intellectu.tlc naturam, uum. & nr do6trina ab operatione non difiungatur, du * e  uu enim docet inftrumentorum cenerationem , uum ot c . . r &  quim doc^ana cft incellc&ualis , quo u- 63 c~him eft utin logicxtraditione Ariftotcles paf tim ordine compofitiuo ufus lit, partim rcfolu- ( tiuo ,reloliittuum quidem doclrinaanis logi- car pollulauit; compolitiuum autcm gcncrano, & fabricario logicorum inftrumcntorum; idco uidemus Ariftorelem & priores, 5c pofteriores Analyticos fcrir^filfc oniincrcfolutiuo, idefi- nitione finis , cc cius rctolutione in fua princi- pia; in hbro autem de Interpretatione tum ip- fb perfe, tum relpcdu priorum Analyticorum feruafie ordincm compolitiuum. Scd obijce- re adhuc aliquis.pollcr, quod falfum uiditfur id,quod mododiximus, inftrumenta ftbricari in logica.quum folus philofophus inftrument ipfafabricer,qua- ndoad rcrum fcientiam adipi fcendam dcmonftrationcs, ac fyllogifmos for- mar, logicus vcronon fabricar.quia nulhim lyl logifmum facit, fcdmodo tantummodo fabri- candi tradir; docet igmir,non gencrat.fcd phi lofophus,dum tititur logica , tuncinftrumcnta cfticit,& generac_- . Ad*hxc dicimus ahud elfe fabricationem inftrumcnti , aliud cllc ufunv. , quemadmodum in artibus inftrumentorum ef fcdricibus infpiccte polfumus, doctrina enim xdificatorixartis prarcedit ipfam domusfabri carronem,fabricatio uer6 pra:cc Solutio Oiftin- Oa funt intcr fe hcc ma doClrt- iii , & btica t:o , &C ufus. T Caput oftdutm de neetflitatc logict partic*laris. ALtbra nrerdparsjquxparcicularis, feu propria dicirur,maiorcs habec difficulcaccs ; de hac duo nobis rra- randa proponuncur,alrerum eft huiusparris ^ qux fubeofunCjCognoncrimus; qmimigi rar in prioribus Analycicis de fyllogif Liber Secundus. | ittO, ac de omni argumenrandi racione agatur, aliaquidem operario intcllcclus prxcerargu- mencacionem.&difcurfumnon relinquitur, ta mcndiuerfx fyllogifmi fpecies relinquunrur, qurfens ignoratis plenam fyllogifmi cognitio- . nemnon habcmus,ide6 de his agere poftli- r" ,br*s Priores Analyticos neceflarium fuit,vide- -JsJJJjiieecdclyllogifmo demonftratiuo, iic Diale&i - co,& de iophiftico, de quibus rribus fpecicbus gic Ariftot. in tiibus fequentibus libris, nem- pc Pofteriorum Analyticorum, Topicorura,& Confu- fclenchorum Sophifticorum.H?c rclponfio.ecfi f^yy ih ea omnes confentire uidcncur , recipienda '^y non eft , quod cnim dicuncperfe&am rei noci- u - tiam tunc haberi.quando no lolum gcnus, led & (pecies eius omnes nofcacur, verum quidem eft , fed logicx apcari non poceft , &qui id fa- , ciunr, eodicloabucuntur , quoniam illis can- wfy  tftln difciplinisco'nuenic,qux nil aliud , quam cognirioncm quxriit, cuiufmodi funcfolx con remplaciux-,in his enim perfe&am fcienciam habcrc non pofliimus, niu 6c genus , & fpecies . w f * ^ eiusomnes cognofcamus: fea in illis,qux non cognitionem,iedoperationem profine habcr, -^, & cognicionem no propter fe, fed proptcr ope */{_ r r+ / - l j ( rationerh quxrunr, rario illa locum non haber, quia cognitio in his non omnino cxquifita rc- tjirirur,fcd canta , qiura ad propoficum fincm aflcquendum fatis fic ; idcirco n contingat 'Vt cojjniciogcneris ad operationem fufliciar, ad- mittam quidcm eam non eflc pcrfcdram fcien tiam fine cognitionc fpecicrum, atramc dicam notitiam fpecierum non requiri, & fuperuaca-  ncam cfle,fi adopcrationem non confcrat.Rc- uera. fpohfio igirur, qux ex cognicione fumicur , re 70 A ta non eft,quum exoperationepotitisfumen- da fic,& ex ufu ipfius fyllogifmi , deeo nanque agicnr in prioribus Analvricis canquam dein- flxumenco, quo ad uerum a falfodifcernedum uramur,proptereaoftendendura eftinftrumen rumtlludadnucnon efle aprum , &idoneuad hunc vfum,& ad hunc fincm.nifi de fpeciebus eiusin logicadiflcrarur;fic enim huiusparris logicx, qux alioqui fuperuacua, & inuruis ef- fer,neceflitas egregie demonftrarctur. Nos ita- qucutmcliorcm refp ofionem adinuentavnus , rcm hanc in arribus confyderemus , quibus fi- milcm clL: naturam logicx declarauimus;fic enimfenjjlium rerum exerapIofaciliusea,qux fola mente comprehenduntur, percipere pote rimus. Arcium igicur, qux maccriaUa operaef- iiciunt.ut inftrumenca nobisadnarios ufusin- feruiencia, aliqux func , qux inftrumencum ica rude producant , ut nifi aDalta arte expo!iacur t & apciusadufum rcddatur,nddum eouci pof- B fimus.fedinepcum prorfus,& inucile fit;paxec hoc in illis artibus,qux in lana elaboranda vec fantur,ut cx ea ucftes fiant,quibus humana coc pora opcriacur , quc/iam enim ars lanam expuc gac,alia ner,aliaccxit,& pannum facir, qui ad- huc ineprus eft,nifi alijs arcibus expoliedus , oc magis elaborandus cradacur,candem quu pror- fus eft expolitus,eo indui non poflumus,nifi fu tori,qui veftem faciat,eura cradamus; pannum icaque,qui 'vfum nimis amplum, & comuncm habebat| ad plurima enim ueftium genera, ad pluriraos diuerforum hominum fcopos aprus erat, futor coarccar, acrcftringit , &ptoprium huiushominis indumentu faciensita ufui pro- ximumid inftrumentnmreddit. Hocidcm in rebus logicis perquadam fimiliradinem infpi- cere poflumus, quanuts enim lotgcdiutfrla fir logicorum inftrumctoruua oatura,& conditio, ut fortafle alicui uideri poflic non reftte hanc compararionem ficri ; tamen tale quiddam in C hi'; cucntr, qu.de in arrefattisinftrum?'nriscnn fyderauimus; logica enim inftrumentum fa- bricat, quoucrum a falfo difcernamus , quod quidem inftrumenturrreft fylloglfiBUS(etenim nomine fyllogifmi aliaomnia inftrumehralo- gicacomprehcdoncur) hic quacenus in priori- bus A nalyticis fabricat ur,eft adhuc rudis,& ab ufureraotus', quare oportuitipfum inahjsfe- quentibus libris magis elaborari , & ufui Ido- neum,atque aptum redcUi.ciujaquam enim fyl- logifmo tali utimur,qualem in priorihus Ana- lyticis difcimus,& fabricarnjas,aejnpe fimplici illa,ac nuda forma fine ulla materia ; fed lcm- perinaliqua materiafyllogilinum fbrinamus, & proptcr aliquem finero t quum igitur ditierli fintfcopi,ac fines rariocioaauui, & uro finium diuerficate marcrias qiioque djuerfasaccipcre * oponeatfldcddocendunvocaninoCrac qucma teria ad hunc fcopum attingedum reqturntur , & qux ad illum; ut pro occafione, & opportu- niratc tj. 7l De natura Logicae. 72 nitate diuerfas fyUogifraorumfpeciesfabrica- D Caputdccmumdcartis demcnflratiuA >& Diaic- re fcircraus;aliamcnim materiam fumeredi fputanci conuenit,aliam demonftranti; quem- admodum etiam in arte futoria aliud panni ge nus pro rcgis vefte,aliud pro ruftico fumcdtim cft;& alind pro cruribus,aliud pro vctre, ac pc- ctore operiendis; hasque omnes differctias bo- num fucorem noiTc oportet , -vtfingulis fcopis fciat proprias>& conuenientes materias accom xnodare . Rarione itaq; afine, & ab vfu defum- pta rieccflarix fuerunt ad logica pcrficicndam sutes logicx paniculares, quia in lola commu- ni parte rude nobis tradimr inftrumencum , & oimis ab vfu remotum , proinde nos jsarum iu- uans ad rerum cognitionera conicquendam. Caput nonum, dcpmibus logiu partitularis. I eo % Senten tut ii- oci s 3ic4t,& Sophifiics vtUuatCL^. Am in pnecedentibus declararumeftnrni^s,.,..  ueriam philofophiam tam aCtiuam, qnam j*t*++y  contemplatiuam in cognitione verfari;cura xu r _ tamen difcrimine , quod conttmplariua fo* lam cognitionem quarrit,eamq; fibi finem pro- ponit ; actiua uerb cognicionem nd propter fe, ied propter actioncm , quia iplius finis non eft f.irc.fed agere . Nos autem rcru cognicionem indagantes non poflumus ftacim pcrfecta fciea riam adipifci,fed poftquam multum opcrx, ac multum temporis in fpeculatione conlumpfcri mus;quando enim nati fumus,anima noftxa eft , ueluti cabella,in qua nihil cft dcfcripcura,vtia rertio libro de Anima docuit Ariftotcles ; om- nium itaque rerum ignari , omnisq; cognitio- nis experces nafcimur, quo fit uc a lummaigno rantia ad fumroara fcientiam,& ab extremo (vc En hxcomniamanifcftiora rcddcncur.fi harura parcium numerudeclaraucrimus, ^ dchocnon videnturinterpretcs Ariftocc- E dicitur) ad excremum cranfire fine medijsne- * tncre h Us confentire, namplurimidiccrefolenteascf qucaraus;quarerudempriu$,&crafIamnoti fcroium f e treSj ^nem demonilrand i,q ux in poltenori  eaiticu uru . "W?* Das Analyticis traditur,Dialecticatn,quc, in To picis;& Sophifticam.qux in Ubro Elenchorum fophifHcorum . Simplicius autera in prxfacio- ne libri Categoriarum Rhctoricam adiicicns * quatuor ipfas facit . Sed Ammonius codcmia loco Pocticam quoque ijs annumerare 'vide- tur,cui viderur atTentirc Auerr. qui folec quin- ue artes logicas nominare,prxfertim in fine uiprooemij inprimumlibrumPofterioru Ana lyticorumvbi aperte & Rhetoricam, & Poeti- Cam cxprimit, & harum inccr fe compiracto- nem faciens dicirarrcmderaonftradiad alias quicuor cam habcre rarionem,quam dominus habet ad leruos,& finis ad ea,qux funtante fi- jaercc/. Nobis hacin,rc difhcihs, & arduacon- tcmplatioproiVonitur.prxicrrim dc dnabus po Jtrcmis.Rnctlrica, atque Poetica ; quod enim 2 riam accipiamus nccelTc eft,quam perfect.ini^., m . O, xei fcientiam confcquamur talem mechodum , > . iV inlibrisfuisAriftotelcraferuafrecompcrimas, ^ ut nosad reruro fcientiaraduccret; quanuis.n. demonftratio pcrfectara rei fcietiam patiat , ta- men Ariftotcles non ftatim ad rci , qux quacri- tur,demonftrationcm accedit,hoc cnim argu- mentationis genus quum intima rei pcnetrcc , difncile lntcllcctueft, & magis obfcurum, at que reconditum , quam ut animus nofter illud ftacim recipcre,& comprehendere queat ; pri ' mo igicur loco Ariftoteles aliorum fcntentias in mcdium adducere , & expenderefolitus cft, poftea leuioribus,& facilioribus argumctis ve- ritatem declararc,eiufque opinionem aliquam in animis noftris imprimere , demum demon- ftratione vti,per quam cerca fciencia poriaraur, e _ . J Vnde colligimus tres elle diucrfos fyllogifrai tres illx? c\Tlx in organo continentur, fintpar- F '\fu$,proinde tres orin artcslogicas particula- es logicx , facilc Ciir dcmonltr are_> , quura id res,qu$ his tribus vfibus accommodare fyllogif ncmcTunquara negauerit_; de Rhctoricauero iifficihus, quandoquidcm illud compluribus incognitum fuit;fed de Poetica ditliciilimura, quum ars illa uix ad logica reduci poffe uidea- tur,qua de re nos illa dicemus,qux in mentcra ticnire potucrunt, quumnihilab alijsdictum, autfcriptura inuenerimus.Hunc autcordioem feruabimus, p riusqui dcm de rribus iUis pani- bus loquemur.in quibus manifeftior res cft, & oftcdemus quomodo finr parces logic?,&jcjuo- xnqdo fub Uorisprioribus Analyricisueluri Ipe cies fub genere , feu filix fub communi raaue conrineatunq uomodo p hilofophix i nltrumen ta finr, & qu omqdo d cmonftrandi ars aliarurn domina.ac finis fir, &qut fin gularum feoes ef- rnom doccnt,primaeft Sophilrica,tccuaaDia- "Vjjp leclica, tertia Demonftraciua ; dum cnim aUo- VtJiri rum fencenrias perpendimus, necefTaria eft no aras $ bis cognicio artis Sophifticx,per quam captio- P n * Ul ** fa, & fallacia aliorum argumenu dcprehenda- mus,ac foluamus; quemadmodumcnim,(i ali- ^utJL^ cui iter facienti impedimenta aliqua obijceren cur.qux pergcre prohibcrent,isprogredinon poffet nifi prius illa impcdimcnta amoueren-  tur;ita in ipfa cognitionis uia non poffum us ad * ueritatisinueftigationem procedere, nifi prius aliorum cauillaciones, qUx nosia errorem du- ccrenr,foluamus,ac refcllamus;aliquam igicuc clle oporruir logicam artcm,qux doceret quoc modis poftit aliquis fyllogifmo ad dcdpiedum fg debear. deindc vcr o hcc omnia ingjuabus re  vti, nonquidcm vt eiufmodi fallacijs vtamur, liquis,Rhetorica,&Poerica,inqmbusnuior fcd vt utentibusali js easfoluere ,& nosipfos diracultastncft,confydcrabimus. tueri fciamu$,Sequkur fecundo loco vfus artit 73 Liber Secundus. 14 "Vtilius Dialecticf, quz probabilius argumenris quod. D ,alc - libet problema confirmare docec, huiuimodi U. AiT^S^ienim rationes f acilcs.ac popularcs(unt,& op i- *^*-'*5^' nionem quandam in aniniogignunt rc i poftca Jemonltrandar.noITrumq; animum prxparanc ad uim demonftrarionis, qu.r firmam rei fcien ftilitat tiam pariar,percipicndam. Ideopoftiemus om , arris de nium eft vfusderaonftrarionis,qu*,quumcau- ^ 60 "* fasreifcrutetur.difficiliorintelledtueftide hac JL ^j^^inquitur Anftoielcs in pofterioribus Analyti- cis , vbi docet quomodo fyllogifmo "vtendum (Ic ad fcienriara rerum aflequendam . Contin- gic autem quandoque vel proptcr noftram im- becillitatem,qui caufas penetrare nequeamus, el propter fubicclx matenxcodicioncm.qux dcmonftrationis capax non eft , vt dcmonftra- Jtrane uri non polfimus; ideotunc rationibus ^5>robabiubus vtimur,qux demonftrationis ui- /^cts gerunt.quum nulla efficacior ratioextrui Dialc- queaf, ita quc duplex cft D ialcctic x facultatis tticeuti Ytilir as,aut enimdcm6ftrationis locum cenec , l.ui du ^ ut antmnm prrparac ad fequentem demon- ' ftrationcm percipiendam. Aliasquoqueeiuf- dem utilicaces commemorac Ariftoteles in fc- cundocapite primi libriTopicorum , fed nos cius tancum.quxprxcipuaeft, mentibnem fe- cimus,qua facultas illa ad fcierias,& ad cogni- tionem adipifcendam confecac..Hxc igicuc fiiic racio cur Ariftoceles poft logicx parcem vniuer falem tres has parricularis logicx parres fcnbe re uoluerit, fctiicer vt nos docerct tres illos di- ueifos fyllogifmt vlus , qui ad rerum cognirio- nem confcquendam pcnincnt- . Caput Vndecimtm de trfap memoratartm artium diffcrentia, Ae cresdifciplinxquod partes logi- cx finc manifeftum cft,fingula nanq; ^ ^^ibarte communi fumitcpoimunc il lul gcnus.comrnuneillain fyllogtfmi fonmm, & doceccuimacenxapplicandafic,vc propno tutufque fine pouamur ; ars enim demonftran jdi doccre volesquomodo fyllogifmus ad fcien tiam pariendaro utilis fir,oftcdit materiam ne- cciruiamaiiumendamelle,nempe neccllaria* p'ropo(itiones,quas declarar Ariftotclcs in pri- moiibro pofteriorum Analyricorum. Diale&i- cusuero fyllogifmum ad alium finemdiriges, *>rad difputandum,vel ad opinionequandarn in animo generandam, materix probabili for- inam fyllogifmi aprat,non penitus uerx,ac nc- cellarix , icd parricipi veri , & falfi , calis enim matcria tali fcopo conueniensA accommoda- \ ta eft . DemumSophifta fyllogifmo uti uolens Lorom addecipiendumdumic mateuam falfam.Pro- Pj^ ptcrca omncs, qui harum triii artitun ditferen- -i^ tiam declarare volunt.eam ex fola matcria de- Singuc fumere fohti funt, dicentes demonftratore *yri  matcria fumcnc vcra, dcccptorcm omnino fal- A fa, Dialeccicumueromedittm materi.i contm- ence,quxparciccpseftnert. &raifi . Sed in eo Dirtcre" ecepn func, quAdfecutvdanam diderenriartf tu p jr - adducentes primariam prxrcrmifcrurir , quxa.' t,urn lo fine.non aliunde.petentta eilt, dethonftritor.n. k Dialectico.&acauillatorc dtftinguicilf, quia mcnda fcientiam quxrit,qn.r nebtrius iliorufintseft ; cA. ita Cauillator ab al js duobus dtflidet; quia de- cipereuulr; ftc etiam Dialeclicus qttjauultdi- fputare,& utranque partcm rueri polle vcl pro- pter viclomm , 'vel propreropintorrem qtt.in- dam in animo probabthbus argumenris gene- randam. Hocdilcrimine hx rres artes perpe- ru6difcrepant,fcd non perpetu6 m matena,ni hil enim prohibec quominus Di.dc&icai in_"> materia necell.iriaargumcntcrurc.im fumenj^ vt probabilein . Cauillator vero non femperin materia peccat, fed quandoq;eiiam in forma, ' & profyllogifmo paralogifmum facir .uerisu-'  tens propofitionibus , non falfis . Hoc idem in hmt di Bt arribusomnibus euenit,quibus fiinilemin eo ^g" eire locica diximus,quod ex fine pendec,quem tur P^" elncere uulr, in omni enim huiulmodi dilcipli g nr| ^ nadifcrimen prccipuum exflnefumitur,quod ctnut^ infcienrijs contemplatiuis fumitur a fubiecto; 1U / /*" * uidemus cnim plurcs arr cs eandem mareriam ^#*^    n^, , habere , tamen ad dmerfos fines dirigi , qnia^ cora calium difciplinarum naturain ipfofino conftituta eft,non in mareria, nifi fccunda- no. & quatenusad finemillum refertur. Pro- ptefea (i quispetatquaredemonftrator mate- ria ncceftaiia utatur , hxc unarefponfio afferri poreft,quia fcientiam habcrc uult ; quod fi ad- huc quxrar cur fcire uclit,ni;l!a ratio aftvrri po teft, quia hcceftprimacauta-, inarte enun de- monftratiua fujppofitio eft,& principium mde* monftrabile , (cienctam qu?n ; ide6 Ariftoce- lcsin principioprimiUbri Pofterioriiranqulm principiu.n conftiruic fcicnciam clk, & quid lic i matetiam autem ncccftariam. utignorano C inquirit.&inucnitex nofionefinis. Quxigi- cur fic hacum crium parnura differenriaw di ct um cft . Caput Duodecimum , dcordinc h&rumtrium partium . Vvm Ariftocelesin his cribuslogicte partibusdifponendis primaftacuerit artemdemonftr.tndi,(ecundam Dia- 'le&ica , tertia uer6 Sophifticam, dubium non leue ex ijs,qu; diximus,c6tra Ari ftor.oricur , nam li primus omnium eft ufus ar- tis Sophiftice; , fecundus Dialecicx,poftremus demoftrariuc,hoc eodc ordi ne nidetor eas fuif- fe difponendas,ut prima fitSophiftica, ulcima uer6demonftrariua. Hecracio taniacfficaciam habutt apud loannem Grammaticam,& Auic. ur putauerint hbrosTopicospofteriorib. Ana- Ivcicis elic anceponcdos , quia racio Dial cdica 7 D feci- I Ddbi Opinio lo.GrL & Auic dc lib. Top. De natura Logice. 7f ~ P~ T facilioreftra^>nedemoftrariua,fumiturenim D docentc, &nondum inufupofita netrcflecft ex communibus,id autem, quod magis camu ne eft,nobis norius eft proprerea quura ( c rn- per a norioribus ad ignoriora progredicndum fic,rationibus Dialc&icis prius uci folemus, i| demonftratiuis,proindc Dialectica facultas li- ,^,r,,-brum dc dcmonlcracione precedcre debec.Hac tauo. fcntctiam Ariftotcli aduerfari manifeftum eft , quippe qui poft libros priorcs analy ticos fta- cim poftcriorcs Analycicos locauit, vt commu- ni6infcriprio,& communeprocemium,& com munis fcpilogusdemonitranc;vcrofq; enim vo- cauit Analyticos; &in princ. primi libri Prio- lum commune ipforum omnium proccmium   tione , fed pxius agendum elfede fyllogifmo, 1 ut doctnna lyllogilmi doctnnam demonftra tionis prxcedac , & ad eam c an quam ad finem cTir7^acur,itaq; li Kcr d e* dcraonftiariooc domi- nus , acftlllililthuioium dmnium logic* uni- uerfalis in logica doccte, quia omnes Ulius gra ria fcripti funt . Quum autem dicimus artc de- monftradi dominam, ac fin cm efle rcliquarum , logicarum arrium particularium,illud eftintcl ligendum non in logici docente, fed in eaap^^^* , Jf m filicata rebus,& in ufu pofica,quando.n. in pni ofophia arcc logica urimur ,primumquiacm utimur Sophiftica,poftea Dialc&ica,poftremo loco demonftratiua , ~vt paulo antc dcclaraui* mus;ufus igirur aliarum ad ufum demoftrario- nis dirigitur tanquam ad finem ( & dominum , Quod li no harum artium ufum, fed folam ea- quod etiam in quinto eius hbri capite aflerir; il li autem fguspr 'oicitfe dc fyllogifmo, ac dedemonftratione fa  Sophifticx; fed lunt ueluti tres fpecics ^qualei i tis clH: locutum,quare eos libros Ariftotclcs ica/E fub communi genere cocencx , fcii filix fu b ca- coniunxitj^vt unus fere liber efle uidcatur . De m procemio refpondet communis Epilo rum doctrinam fpeclemus , ars dcraonftrandP^^ opcfincin fecundi libri Poftcnorum.vbi  neque finis,ncquedominaeft Dialecticx, a?^\ folouo Atiftotelis igicur opinione dubicarc non poflu iif cul mus,quam quum veram eflc arbitrcmur,& ra- "^, ^S* 1 tioni confentaneam , debemus tum argumen- aducrfariorum fiflMCMUm rarioncm mc- moratiordinisadducere, qux utraqnc cgrc^ic prxftat Auerroesin prxfatione primilibriPo- ftcriorum , dum ad Auiccnxrarioncm ipfe pro Ariftoccle refpondct ; nobis iraq; facis erit fen- tentiam verborum Auerrois exponere diraifla verborutn ipforum interpretatione,ca nanque ob{curiffimarunt,&a paucis intelligucur. Vult iienificare Auerroes id, quod nos in prxcedcn tiBusdeclarauimus, Logicam ,& fingulaseius parces duobus modis fumi pofle , "vidclicec in octrina,& in ufu,duplex enim eft Logica,vna docens,altera rebus applicata,& in uiu pofita, in hocfolutio argumenti coftituca cftinam (in- quit Auerroes) libripofteriores Analytici, qui artem deraonftrandi tradunt, ad omnes alios logicoslibros eam habcnt rarionem,quam do- romus ad fcruos,& finis ad ca,qux func ante fi- nem, duplici caracn , aclongediucrfo imperij An dc- R enerc > arscwm demonltrandieftalioraodo / mfiftra* nnis,ac doraina totius logicx uniuerfalis, qux f di cft S eara prxcedit; alio modo cxteraru logicarum ms . ac axtium Danicularium,qux eam fequutur, najn AjL domu i 4 quandodicirouseam cile dominam , Sc fiaein !'3ium artis uniuerfalis , qux in prioribus Analy cicis , amia alijs prxcedetibuslibcis rradicur,eam vc do- loj.cx, centemintelligimus,non utin ufu poiitam, & 0 philofophixapplicatam ; qucmadmodu enim 0 non repericur animal extra ipccicsfuas, itain (cienrijs nullus datur fyllogitmi ufus fine ulla^ materia>& ut in prioribus Analyncis confydc- racur , Ccenim nullus ipfius repcrirur ufus,fed neceflecftomncmfyllogifmum.quoin philo- lofophiauciraur,aucdemonilraciuum elte, anc Dialecticum^aut Sophifticuro.ln logica autem fcdc hai cUj. dem macrc , o  rum ea non eft conditio.vt co gmtio unai dingatur, vcliuucr adcognirio- netn aliarum ; quemadmodum fi poft ttacca- tionemde animaliagcndum clletdc lcone,dc bouc,acdc aiino,quanlibec harum fpccicrum alijs duabus anceponerc poftcmus , quum nul- lus docfltinc ordo cogac uc ab hac pot.ius,quam ab illacxordium tracftacion is fumamus. Ari-Curlih ftoteles igitur poft libros Priorcs Analyricos r  ftc - nulia rationccx ordine doctrinx fumpca coa- ^ "'^ clus cft pofteriores potitis Analyticos, quam Top. tc Topicos libros , vci Sophifticos alijs dyobus SophiC anceponerc , quia nullius cognicio ad aliorum a &lc po> cognitioncm confequendam nobis prodcft . Sed caraen aliadmftus rariono ( c\: caduplici /&)*rv ( -vt Auerrois aic) a pofterioribus Analyticis uoluic aufpicari, primiimquidem utordinem nobilitatis feruarct , ars cnim demonftrandi ' cftomnium logicx partiura prsftantiflima,& aliarum oranium domina.ut diCtum cft deint dc vero quia ad artem dcmonftrandi pars logt- cc, uniucrfalis primario dirigitur, & propccr ^gtm^m k cam pocitTunum fcriptaeft, proptcr ajiac auf^^^^ tem fecundario , 5c fcrc cxtra authoris mtcn- tionem; patct hoc lcgentibus initium primt libri Priorum Analyticorura , ubi Ariftoteles adurus de iyllogifmo profirctur fcopum , ac intcntionem fuam ciTe agecc de dcmonftra* rione, cuiusgratia de fyllogifmotractatioin- ftituitur , fuit igicur conucnicns vc poft vni- ucrlalem partcra illa ftacim locacecur ; cuiux gracia ipfa uniuerfalis pars fcripta fuerat . Has ob caufaslibri poftcriores AnalyciciTo- picis ancepofiri fiinc, non quod doclnnx t>rdo id poftulaueric , quoniara ncutrius libri co- cnicio ad alceriua incelliGenciam confert-. ^ 0 "***  i . i. >, . . areurae Ad argumentum igitur ioannis Grammanci n loaa, tk Auicennx dicimus per illud oftendi vfunv Cum. fyllogifmi Diaic*icici prxcederc uiui dcmon~&Ani ftratio- Liber Secundus. . 77 7 ftrationis , quod & nos concedimus, fiquidem A ficiar.quum eriam Grammarica in fecundis no argumentaprobabiHafuntinuctufaciliora ,& animu prxparant ad uim demonftrationis pct - cipicnoam; fed de harum arcium dodtrina',& craditione nihilroboris haber,nam difcere ar- cem demonftradi poflumus dum Diale&icam ignoramus ; qu frd h ab ufu ad doctnnam arg u- mentum cransfcratur, negadum clt conlequ cs , rTbn elt cnim eadem raciojvt quem ordinem in harum arrium ufa (enumus, eunde in ipfarum traditione feruare reneamur ; argumcto nobis linc arces erfe&rices, in qntbushoc idem infpi ccre licec, in arte enim xdtficacoriaaliuseft or docognirionis, alinsfabricarionis.alius demfi fruitioois,fcuifi 1 $; quejnajiiasdjiigirur ita ar- gumentari non licet , in tradenda cognitionev artis xdificaforix lapirlcs funt ultimuin , quod cognofcatur, ergo etum in fabricattonc ,_atqs in vfu poftre -n u.rn lot u m re n e n r, v a n a e n i m e lk ratio j ira non poflumtiS dtcere, "vftu Diale&i- cxprxcedtt^fumanisdemonftratiuar.ergocV B quam partes reducanrur confydcrabimus , & tionibus verfetur , & fir inftrumetalis qtixdam raculras,& ad philofophiam utilis , nec camen logicx parsficquianon docerratiocinandi,& argumentandirarionem ,fed folam locutionis decenriam,& ornarum , undefermocinalis fa- culras uocari foler . At logica , & quxlibec eius pars eft difciphna rationalis,non lermocinalis; propterca declarandfi nobis eft quomodo Rhe rhorica,& Poetica fint rationales , & in ufu ar- gumentationis uerfentur,hoc.n. omnino oftea dendum eft,fi parces logicx cfle debeanc , nam fi eflent fermocinales,ucalij putat, nulla ratio- nenomine logicx parriciparenr . Sedurtnre ardua ordinatc progrediamur, & a notionbus, a Q ficj ' 1 PXLb usord lam u r, h u n c ord i n e m I e 1 ua- bimus. primum ticc larahimus ad quid duxhx 1 faculcares utiles fint, Sc an uniucr(a:_ Philofo- phix , an ahcuius rancum parris inftrumeta fint appellandf ; deindc quomodo fub logicam ran j^-^j doftrinadoC^nnamj. Videturaurem adargu- menrum Auicennxahamquoquepoffeaffcrri refpofionem, vr negemus rationes DulccTicas femperin plu.ofophiademonftrationi antepo tii.interduin enim contingir vt poftponantur , nam ouandorauo demonftratiua per (e intel- ligi poteft,& prxpararionenorget, folec quan ' doque Ariftoreles eam primoloco adducere, deinde rariones D'aleicas afferre ad maio- rcm eiufce rei confirmacionem . Atramcn quia hoc raiius eft, lilud *ver6frequentitTimum ,vt racirncs probabilesdemonftratiuis prccedanr, in pnorc folucione perfiftendum eft j quta licct admtrramus easin ufu logicx prxferri , nega- mustamen inartis logicx rrachtione.&doctri nahbrosTopicospoftcrioribus Analycicisefle anceponendos. Caput_ XIII.de Jthetorica t & Poeticaqubd pbtlofopbu contcmplatiux inslru- menta non fint. DE arcequidem dem6ftrariua,de Dia- 'ectica,acdefophifticafarisea finc, qux haccenus dicca funr,nuc ad duas sn:arcium effe V 1 '"'^  busignobiliores. Reftarvt velaCtiux tancum philofophixinftrumenta fint,velad nullamdi iciplinam fintvtiles; hoc quidem dicendum non cft,quia fi ad nihil conrcrant,inuciles om- nino funt.& nullo ftudio dignx.cV protfus abii ciendx.nuUo cnim ftudio dienu illud eft,quod * neque pct fe dignitatem habet , neq; ad aliud aliquid conducit* . Ad a&ionemigjcurlola_m nciles, ptoindc foliusaCtiux phllotophix in - IFru m c n ca c ftcTc 0^1 m u r con Rt e ri. Scdq uum ea *"r philo/opnix pars adlmc in partcs feccrur.vide- dum eftan earu m om nium,an alicuius cantum inftrumenta fint ;toIet ca pniToTophix parsin  ttes partes diuidi, moralcm . fami lia rcm, &ci - uilem;ue l faltem in duas.fi famTffansTub cjuili tanquarnpars fub toto contineatur, quemad- modum familia quoque pars ciuitatis elle dici- tur,qua de re non eft tn prxfentu difputidum, f u cft fi duas dicamus eflc eius philolophie par tes,moralem,quaquifqucfciplum boniim rcd %hew. dere docetur,& ciui!em,quaalios. Si moralem *. 1> ? nitionem illud folutt; tt autem comprobanda Ut ueritas,id factt autinducrtone , aut fyllogifi. roo,caq; poccft uocati ratio Diale&ica,fi fubie clam maceriam refpiciamus,quxciuum neccfi- faria non fic,ifed uariabilif , firma cicmoftratio- nem non recrpit;poteft eriam proportione qwa dam uocaridemonftratto,quum cmm in eadi fciplina firmior aliarationondetur, poteft per fimilirudtncm, cVpro fubie&x matetix capact jDlalc- wte dcmonftratioappellari ; nam ei eft DNale- t j"JJjJftic? argumentationis utditas.ucnon fofumCc fcpic*. przpatatioadfequentrm dem6ftrarionem,ucl confirmatio demonftrarionis prxcedenris; fed quandoq; cciam fubcac locum dcraoftrationij, ubi uera dcmonftratio non datur . Doctrinam igitur , Sccognitionem moralisdifciplinxfpc- Ctando,eanullo alioeget inftrumcntologico quam arte fophiftica , Sc DialeCttca , Sc modo quodam etiam deroonftratiua; arte Rhetorica certc non eger.neq; Poecica,uc omnibusfana^ menre prxduis per fe manifcftu eljc puto. Sed ne^qTao rJenf" agelRtflmliis egemus, quis enim unquim arte oratorta' ad femetipfum ufus cft , ut fibi perfuaderct aliquid elle agendumrcerti nullusi linn li tcr neq; poemata fcribit aliquis,ut ipfe bene agatj tro6 nulla pars huius artificiofx logicx ad aclionealiquid confcrr^quiaurbenc^ agamtts non utimur logica artificiofak fcd naru ralt folum. Qnoctrca ui,ciuod in tcrcio c.ipitc fe pttmi hbri clc moribus fcribit Ariflotelcs, faao Omnis modo eft intelltgendum,dicit ibi p.rxtcrcog ni &Jt?J^\\ rioncm moralts difcipltnx, q ux uniucrfaliu m cX / y "tV.y* cft.alteram requ jr^ o^nitioncm parciculjre m ^^c^ " extra libro s m67aTc s^ jt_bona ach o lcqutde - uu. tcat , in librisenim moraltbus , (icuti tn quali- bet difciplina docence , non alia ptccepta tra^ ^ .  \ duntur,quam uniucrfalia, & conclufionesuni ucrfales per fyllogifmos uniuerfales colligun- tur,fed ntfi poftiUamuniuetfalecognirionem, quam inlibtis de moribusaccepimus,alteram particulare per fyllogifmum particulatem ha- beamus,nondu beneagimus; oporret.n.ut cort clufio uniuerfalis tn libris de moribus colle&a fiac poftea maior propoficiofyllogifmi parcicu- iaris.cui minotem parcicularemadijciendo fta tim particularcm concluiionem colUgimus,ctl ius cognitioneftanm aclio lcquitur; ucfiiu li- brisde monbus dtdicimus intemperanccrage re malum ellc,*: cibus fuauts nobis comcden- dasorreratur,oportecillt maiori minorcmad- dcrc huiufmodi, hunc comedere eft uttempe- ranter agere.colligemus illic6, ergo buc come derc cft maltim;hin c fumi t ur racio cur mul ri^e CurdS- pcriantu r phtlofo phi , & in mocati qi iq pl ia al> rur mo oprimee rodiupc aui tam cn/8c: uiri ofi 1 ,hi nanq; " ,C j^x in fcientia morali uniucrfalcm tantum propo Uw fitionem didicerunt, cnius cognitionem nulla U oiL fcquituraftio , ftifi minor particul.tns tlli fub- nectatur,ide6 Ariftbteles minorem h.m : aOio- nia dominam appellat;illi iraquecognitionem quidem habcnt racultatismoralis,catamen co gnitione nonurtkur, quiaurieft minorem par ticularcm fubijcere, qu; fitb illa maiorecon rincrur, quare propoiitio illa, uniuerfalis eft quidem illis cognua,(cd in eorumanimis o- riofaroaner,quiainagendoeanon ututur, fed alia potius uttintur illt contraria, qux cft,quic- quict deleotacbonuro cft.lub hacminorem ac- cipiuncaclioaisdominam,cibambanccome- ^ dere delectabir,ande fcquitur, ergo huc corae dere eft bonum , quam condufione confcfttm % acb o feqoitur. Qtut igitur omnis acho noftra a con(ilio,& elcclionc protienicspcndeatcxha iufmodi fyUogifmo poruculari,non ptopterea cxi- m exiftimandum eft neceflariam cile artis Iogicx cognitioncm ad beneagendum, fiquidem (VI- logifmum illum faciamus ut iogica naturali v- rcntes.non ut arti ficiob.nulii us igiturparris lo gicx artificioixcognirione egemusacf benca- gendum . Cognofcere autem , & intelligcro moraleth facultatem , into etiam fcientias con- cemplatiuas potTumus fine logica artificiofa,fi- cnti antiqui philofophi antequam logica ars ef Cct coftructa philofophabantur; td tamen non eiTet ftne magno labore,ac difficultate, tdeo lo gica arte egemus ad utranque philofophix par tem melius,ac facilius intelligcndam. fatis igi- tur demonftratum eft Rhetorica,& Poeticam moralis difciplinx inilrumenta non clle , quia nequead eiuscognitionem conferunt, neque ftd a&ioncrru . Liber Secundus . 82 A ad ciues bonos efficiendos, cum hoc tamcn di - rtiumc- f crimtnc.quod artc Rhciori ca pcr femeciptum ** *" utitur.Poctica ucro peralios , ipfe entm arrifi- C |j,"j ciofaoratione perfuadec ciuibus ut boni fint, hoan- in genere qutdem deiiberanuo perfuadet ea_>, uis con # * qux commoda,& honefta Reipub. futnra fint; *gfciv A^&FJlZt* iBiadiciali iuilicibuspcrfuadecvtiufte iudi- ctoricj,& Pocticafilius ci-  -*! iulis difciplm* infirumcnta ftnt, & quomodo . R! ifr 1 Eli n qvi tvr. fola ciuilis pars,cuius oportet inftrumenraeflchasduasfa ^cultates , fi philofophix inftrumcn- fagn Mktt^ ta appellari debcant-. ; hoc igitur quomodo Cc habcat declarcmus. In ciutli facultatc.licuti ft,m* H i m^ A eriam in morali.duo cofyderari poflunt, cogni J "~  tio,& aCCtO| cognitio confiftit in poiiticorum libroium inrcljtgentia.quos vel Artftotelcs.vel aUus .ti;quts fc{iplertt,ad quam adipifcendam ifi quo logico tnltrumento cgemus, uel faltem diuuamur.nullum profedocft prxter eas tres Jlogicc partcs omnt cognitiont inferuientes, So phtfttcam , Dialeccicam , & Demonftratiuam , f aa/BM^ quemadmodum de moraJis quoque diicipline; ^lf^tjn*-f7i coffnitione dic~cum eft ; ideo Rhctorica,& Poe ,.m.. ticaad PoUticorum librorum intelligentianL> nihil conferunt; remanet ut ad actionem, quc, cognitionem illam infequitur,utiles iint;quod claru fiet, fi qualifnam fif ciuilis hominisactio ACtio dcclarauerimus; actio hominis ciuilis abachp - hoou- nc moralis in eo diftert , quod moralis ipfc cft, liV'j- kencagit,ciuilisuer6facit,utahj benca- chonc gantjmoraUs enim uult feipfum bonum redde A*. 31 roor.il. $ re , cmilis autem aUos ; ci uemadmoduui ly itur i a ? UO co S n l"-  . f^^ 11 ^" 5 moralis principium eft bo- (,, -i^f^i* narum ac^tionum in tpfomet cognofcente ; ua_ f, > mt (J ^ c og n i 1 1 o facult.u 1 s ciuilis , qux in ciutU homt- *- ne eft,& ciuitatem regentcprtnciptu efta&io- num bonarum in ciutbus; qu6d fi ciuis aiiquis ex cognttione moralis difciplin^,quam ipfe ha bet,bene agit,id facit quatenus eft moralis, no quatenusa ciuili homineregirur;quare ciucs ^L^. bcncagerecx bono gubernanris rcgimineni- mlaliud eft , quam eorum adciones pendete^ ^ ^ cxcognicione,qua:eftinaUo,nempcin ipfoct Hj,^ uili homine gubernantcL-'  S unt igitur R he- ic Pocr. torica, atq; Poeticafacultates inftrumentalea* 6uuia- quibushomociuiUs adagendum utitut, idcft optimegubernatums.non tamen poeta, neque mimus;led leges ftatuit quinam poetar,& qua- lia poemata in ciuitate rectpienda,quxve reij- ctcnda fint;qu nanque pocmata ad moru con tormattbncm co~nferut,admittit,qux uero mo- rcscortumpuritjCaabhoircr, Sc rcijcit ; hac ra- tione pcr poeras , & perpoemata moresciuiu corrigit ; p oiliint cntm honunesad bcnc ajrcn - B dum rraht tu uerbis.tum factis ; verbis quidcm trahunturaboratore perfuadenfe;fac~risautetn a poeta , qui fidta ets fac^a pcopontt , fiiffasque auiones, ut casimiten tur.it bonx fint,caueant autem, fi malx. Vcrum aduerfus h cc obijcere rt qutfpiam pofTct.non uidcntur hx du.c faculta-    ! um teshominis ciuilis inftruinentaeiTe, quum ad *J0t^*-* J *^*M^^J ciuium bomtatem tanquam ad finem nondiri " gantitr, nam ca cft Rhctoricxarris natura , vr_i xqueutranqtte partem periuadere doccat.ut ait Ariftotelesin 1 lib.de arte Rhetorica,ubi dicit nullam efTealiam diiciplinam , quc.rque contraria refpictat, nifi has duas , Dialcchcam, & Rhetoricam; ergo docer rationc perfuaden- di tam bohum , quam malum ; itaque fi ciuilts homo bonitatem,non prauitatem ciuium qu(- rtt,Rhetoricaeius inftrumentum dici non po teft,quum utrahque perfuadere apta iTr. fiimii- ter neque ars Poetica, nullus enim alfus efle ui- derur poematu fcopus,quam delectatio, quum C ab omnibus propter uolupratem lcgantur,& audiantur , imo aUqua circunfcruntur poeroa- ta ita obfccrna, ut mores maximc deprauarci^ queant,tanrum abcft utdeprauatoscorrigant: propterea Plato in libns de Rcp.Poetas ut mo- rum corruptoresa ciuitate repellit,& accrrime ineosinuchitur. Refponfioad hxc ex ipfisPla SoluV^ tone,& Ariftotele fumitur', nam Ariftoreles in principioprimiUbriRhetortcomm dicitRhe Finis toticam apcam quidem cfle perfuadere tam bo R,,e * t y>* * num.quam malum.proprium tamen,& gerroa -^k num eius finem efic iufta perfuadere, non iniu perfaa- fta;c g nanque eft Rheto ricx anis natura, ut, ft- due. Vnufatq; confti tuta eft, ea uti poffimus & ad bo * . , num,& admaium, hcc cmm cit conditioabea V^f* infeparabilis, quauis tnucnta iit proptcr b onu , | non propter malum; quod ^ tdem in qutt AruTo . in ali js multisbontsc u cnirc , ut tn corporis ro- borc,in fanitatc,& in diuitijs.bona enim funt, * im l ' L * & bonu fincm refpiciunt,ea tamen eft i pl orum L D 3 natura De natura Logic^e. *4 Jiox* natura ut in malum quoq; ufum ticrti poflint ; D his enim "vti polfunvus ad nccandos homines, ad ftupra,adraptus,aa patrix libcrtatcm oppri mcndamtita artificcs arma,& gladios cfficiunr, qux rum ad bonum , tum ad malum rrahi pof- I tunr,fiunt tamcn propter bonum,non propter +y> thalumtidco dicit Arift .cum.qui raltbus vrarur '/T " ad malum,abuti pottus, quam vri . Ita qui ane Rhcrorica vrirur ad perfuadenda iniufta,abuti curillaarte, quia *>era Rhetorica non refpicit ^ nifi bona& mfta. Hxc Pla tonis quoque fenten K tu fuit , qui in Gorgia dicit .Rhctoricx arris \* jm> &*ym iumin ciuitatc non cfTealiarationcadmittcn- dum, quam vtaniraosciuium bonos, aciuftos reddar,deindc in hnc eiufdera libri inquir,qui alitc rvtiturarre R heto rica^quara^vtanimos ct mum mcliores fada t^Ts non vera Rhetorica vti ftnii cur,fcd adulatoria qu adam art c . Idem dc Pocrl ^f tlc t cadicendura cft.cius enim fcopus naturalis eft 'Ytilitas, & morum corrcftjo,& affcccionu pur 0 * gario;fedadic&acfteriamdcIe&atio, vt homi  nes ad hanc uriUtatcm percipiendam alliceren tur, ideorcdccpoetadixir \ & prodelic uolunr, & deleccare poerx J quod ita intclligen du eft , '** nt prxcipuc l peccctur utditas, deledarioTecun uhd Xbetoricd,& Poctica fmt parta Ivgic** RHetoricam, &Pocticara c!i'rin- ftrumenta philofophtx,& cuiufnam. partis inftrumenta fint oftendimus , at nondum manifeftum cft cas elie paftes logi- cx;nam fi dif ciplinam aliquam eiie inilrumen- ralem conftcr, non continuo fcquitur eam logi cam efle.Hbc igitur,q uod k neroine adhuc bc- nc intcllcclum fuir.efta nobis curo diligentia^ fyy declarandum . Iam abunde docuimus quid fic logica, & qux fit ipfius natura , docer enim ra- riocinari,& difcurrerc a noto ad ignotum;ideo. diccaeft t.iytiii tanquamarationc&difcurfu, Lcgim non tanqium ab orauonc ; & lllt re&c faciunc, daeft qui eamrationalcm uocanr, & diftinguurifer- ^ rauc, ~ mocinalibus difciplinis , cuiufmodi eftGram- 4 j,'ci*. matica; in crrorc ramc funr dum Rhctorica m , tjoo. &' Pocttcain ter fermocinales colloca^ t, quum iint potius rationalcs, &partc^Iogicx ; quod quidem dc ipfa Rhetorica ita perfpicuum eft, utrairandum profcccbfitquomodouiriin hac facultateueriatiilimi hac in rc lapfifinc^. Dc Pocrica ucio ita obfcurum eft,& exphcatu dif- ficile , ur cquidem excufandosomnes clle ccn- feam , quod hoccognqfccre non potuerunt_* . Quum igirur dcmonftrandum anobis lit has duas facultates ehrVationales,in memoriam re **^* ; uocandum cft id,quod paulo ante docuimus, /mimmjm cotam logicam in duas princines pancs fecari, ylH^MMp unam communem t &uniuerfalcm,akeram ue- 4^/ *# t indc etiam inPoctica-. Caput XVI 1. Qucmodo Rhetorica fu pars logu jt, C~ w t.ttv dijferat d Dudcilica. RHetoricae facultatis nararaineo eft c6flitura,utdoccatinor. u j pofita omniaargum6ta ddperfuadc* dum idoncaexcogitare,& inuenircjcrgo li Dia ledcica non alia ronr eft pars iogica,~ quia do- cctcertuqucndam^yUogifmiulum,lumir.n.cx prio-   u 8* Liber Secundus. gd prioribus Analyticis fyllogifmum,eumquc ap- D tis Dialecticis perfuaderequicquid vulr, qu6d plicat ad difputandum in omni materia; fi & ars demonftrandi, quia docet alium quendara fyllogifmi ufum,docet enim quomodoin ma- A+JmUiti*? tcrianeceflaria fcientiam pariat-, cadem pror- *"* *"'"# fus ratione etiam Rhctorica eft alia pars logi- cz, quia docet alium quendara fyllogifmi usu, nempe quomodo perfyllogifmum materix ci- uili applicatum perfuadeamUs alijs quicqujd uoluerimus. Suntigitur hz omnes ueluti foro res,& eiufdcra maths filiz, ex qiia fumunt lin- gulz coraraunera illam argumentarirnis for- m.im, eamque ad ftaturum cuique fincm diri- gendo,& conuenienti materic; aptando ita ac- gumentarionibus uti docent . Quifque igitur ianxmenrisrem hanc diligenter confydcrans non negabicRheroricampartemlogicc cflo, nam qu,jhgjnficicrujjjLlcJ?cf ca.lcni rarione inficiari artem demonilrandi, & Dialccticamt, & fophifticam logic.x parces efle . Scd aducc- U rum artium ab alijs dica inuenio ; ncmo ramc harum artium naturam.ac dtrTcrcntiam cogno mt; qucdam enim fccundaria in mcdiam afFc- runr,& primariam differentiam prcrermmunr, flen t in ciuitate bene guberna:a,qucmadmo-^ - quc. non aliunde,quam ex fine (umcnda eft,  eft, licctin juh; lltpropter niores ciuitatum coc ru^tos-.ck-cutioautecft/altcm accidcntana,& Tecudari6refpicitur;cuius ratio manifefta fiet , ILhoo- fi difcrimen inter Rhetoricam,& Dialccricam * dcclarauerimuSjdc quo omnino cricendum no c c Tj bis cft,fi Rhetoricz artis natura fit plenc intcl- iii i .. ligcnda. I lac _dcre (ii: buare_aliquis pofief , nc- am f. *jue fincrationc .yidcn turcniniha: duz facul- tates in eadem matcria uerlari, uufclicct pro- ^ babili,&contingence,quz eflc,& non efle po- HVfwft, & Ariftotcles in primo libro Rhetorico- -j - rmu dicitRhetoricam, & Dialedicam cflc fa- cult.ice.'., quc, docet in omni rc propofita ratio- -nes excogttare ; locis quoque argumen torunu ijfdcm utuntur ; ldcirco Rhetorica fuperna tione ad agendum compcllere , fed uel aliqua -fciopinioncm in animum eius imprimere ar- enmcntando,ucl ipfum uincere nt ncqueat re- . Ipondere, quodfimplici lyllogiimo facif. Scd quando uolumusalicui perfuadere ur aliquid agat,maiorem efticacitatcm argumentatio: i iaddereoportetjidcircoornatiorc orationeuti- mur,utauditorcs libentius audi.inr, & ea ati- (iiendideledatione faciltalperfualioncm reci piant: obedndemcaufamanimaduertitoratoc ' ut oiunianulla faciac, qii? auditoribus tfdto ac fa- mmm mm  4 7 De naturaLogicx. 88 Cur ora ac faftidio efle poflint, ideb folec non integro, D bus ar^umentisdemonftraret , ncn propterea Curora aciauiaio wP j -f , r u vm , ma _.irerur orator.fed potiusDialedicus, quia vuron *"-  - -  f-  - ^ tor co- fed truncato uti fyllogifmo, quod enrhyraema thune- dicitur; ut plurimtim enim conringit*vt nota \ ^.awtc > ^ltcra propofirio, quam omirtitoraror, ouu I4 ^ r ' ccrto tciacaudicoremmcnce illam fubintelli- gere.faftidioenimafhcit dumres notascom- memoiat,ut fi hoc fyllogifmo uti oporteat.Jorn nis homicida eft interficicndus, hic eft homici da,ergo hi eft interficicndus,neceflariura fer- meeftut uel propofifio maior, uel jninor nota fit iudicibus, & concefla eriam ab adncrfario , iiam fi aduerfarius h&um homicidium neger, roaTdrem ac_mTttit, in qua non eft pofita ulla- alrcrcauo, fed negat minorcm , ideb fola mi- nor ab oratorc pt onuntiatut, & CQrroboratur ; quod fi fa&um confiteatur aduerfarius , iufti tamen fa&um dicat, minorem conceder, maio remnegabit, fcilicct omnem homicidamefle capite mul&andum ; orator itaque roaiorem cxprimet, minorem filentio prasteribir . Aiia^ _* dicerecur orator, fed potius Diale&icus , quia nullam actionem refpiceret, fcopus enim noa eflct ut illi, qui audiunt, agant aliquid , fed vc intelligant , & cognofcant;amplincarionibus igitur,& ornamentis clocutionis uti non eft ar te Rhetorica uti, nifi prarcipua diflerenria ad- fit,qusexfinc fumitur ; certum eftcnim fub nullo cauf* genere eam orationem contineri, aux in theoremate naturali dcmonftrando uerfetur. Sirrfiliter fi quis reftri&a , & fimplici argumentatione utatur in fenatu in aliqua co^ pjgjg^ fiilratione.velcoram ittdicibusinaccufarione, CjLgZ aut defenfionc , abfque ullo fermonis ornatu , abfquc ulla ampUficatione , non propterea di- cerurDialc&icus, fed orator,& Rhetorica arte vtetur.quoniam adkioncm refpiciet.non folam cognitionem. Patctit-itur go* gflj nr^lhna. Diferi neque perpetuam inter has duas artcs diffcren tu Zo JL-t--umw\ ,'rtmmim r*tiM ncquc pcijjcu  i >-      . tumillara.quzperraanumcbufam^ quoquccftratiocurfrequenriorfitapucl^aTo E fignificatur; led cara ctlc prarc.puara.&d cn " M ^ . __*______.  f-.il if .l-rr. .i9-;nfinr.S_fcoDo utriulciue poiita- : -  A5 r em ufus enthymemaris, quam intcgri fyUogif [y tni,uultenimpcralterius propofirionis omif- fionem laudare auditores,& aheis hac ratione bcneuolcnriam captare ;eos nanque fignificac expertos,& eroditos uirosefle,& qui multa no -  fcant, quse ipfis enarrare nonopus fir.Prcterea .Rheto- fi ^vultorator perfuadcre auditeribus *vt ali- (Xca cf\quidagant,debetpropofitioncs aflumerc eia cognitas, quia ex ignotis nulla fit perfuafio ; i- ciiulU . ^glpjopofirionesaccipitin rcbusagendis, inmateriacioili, non in materianaturali, nrcl mathematica,iudex enimfcicnriarum ignarus cfle exittimatur; at DiaTccticus,quum aptus ef- le^debeaTa^difputandum cum omnibus tara jgnaris,quinieruditis inqualibec difciplina, nulli ccrtaemateriaeeftaddiclus,fedin omni- |>us que ucrfatur. Mcque propterea prohibc- \ tur orator nc ahqua propofirionc utatur c fciif- . riis contemplatiuis defumpta, fi opus fucric, & \ campoffitparuonegotioauditoribus cxplica- "F _te, ut intelligatur ; q uo fit uc ranro, mcliorfit orator.quanto erudirior fuerir in plunbus, aut eriam omnibus difciplinis ; fcd rar6 id euenit^ & fcrc cx accidenri ,& facis cjlc u icKrm^lim m7rali 1 & in cinili facnltarc jiFcruditus,& a^c- darum rc runi n.ultam habcat expericntiain, in hacenim matcria potiAimum ucrfatur, quia uuinww ,  -  | r ~~: t     ta noa tialem,quinfine,&fcopo uttiufque pofita- e ft ne - cft.exquaillaalteraranquam fecundaria de- ceffuia, ducitur; ctli enim oratot fimpliciquoque ar- gumcntationc perfuadere poteft.tamcn cflica- cior fit argumcntatio fi locutionis ornar.icnris, &ucrborumapparitu fulciatur : Diale-licus uerohisornamentisuti non prohibetur, atta- men quum acltonem non fpeccct, fed iolam cojnitioncra, nullo eorom auxilio indigetj proinde hxc omnia ranquim fuperuacaneau-. negligcns fimplici , acnuda arguracnrorum cxpoiitione uti faris habet. Caput XV 111. Confirmatio eortm , qu* difa fiaa, pcr ta % qus dicuntur ab ^riiiotcle in prima libro Hfjetoricorum . j m H! omncscaufaruraflatus in hac materia cofiftut, in hacconclufiones omnesad demonfttandu proponuntur, quare ex eadem materia propo iitioncs quoque,& argumenta furauntnrjf^p ")p*+riml.-Kh' i g*- i gicur diffc rcnti a . conftitu ta inter eaa duas fa- rA^fr.yT ^ cultaccs, qu_td unacognmoncm rcfpicit, alte- f a adionero, maniftftura eft ex ea una tanqua cx fonte reliquas omnes dcriuari; ea ueri> prap- terroifla, ut prartermittere ali) uidenrur.difcri- men harum facultatum nondum cognofci; na fiquis ornato fermone , & amplificationibus utcns aliquod naturalc thcorcma communi- Aec omnia,quar dc Rhetorica dixi- mus, comprobari pofliinr reftimtKj nio, & antnoritate Ariftotclis in prii mo libro Rhetoricorum.ubi & fimt-f* 'htu"rTinem,&diflimilitudinemnotatinterRhe^^^jgg roricam,& Dialefticam rationc matenar.dum JTIJ^frW* dicit utranque aptam elle de omni propofira **J^*Mr diflerere,& arque in utranque partem areume- tari ; poftea uero matcriam Rbetoncae decla- Qui_| rans inquit Rbetoricam conftare ex logica, & RJ.ctc- ciuili facultate, nam ex logica fbrroam fumit- " tn argumentationis, cx fcicntia autc.i ciuilima-   " _ ~^_"_*C ______ _________ /Tmnl __-ir_*r nmnr ____: _ teriam ; itaquch gnificat non iimpl iciter orane rt^-fc" ' U xem propolitammaceriamcTlcKlietoricx.fedWj^-^ omnem rem propofita.qu* ad huraanas nespertinear,quainre ipfam a Diale.t cc rTiV/o9*refle,qux uerba proculdubip XbtTrf**d'fimilitudinemfoIam declarandam ab Ari- vu Jif ftotele prolata fttere.omnia cnim , qua; poftca ^xror f dicuntur, ad folam fimilirudinem pertinent; ^ T ^^ipfemer Aciftotelesmox feipfum declarac^ ^HL,  eft. Quomodo igirur Rhetorica fir parslogiccy^ 4 i> Jr r fuafionisdiuifione, dicirenim p crfuahone ny tribusmodis ncn,argumciitis , morata ora tio- pcrturbationuin conimotione , at cerrum eft. raoratanS orationem , & affecrionum com- inotionem non ita perfuadere ut probent ali- B quid,& cognitionem iei parianr , fed quia ad id agendum inducunr , quod ab orarore defy- derarur; perfuafio itaque hoc refpicit, ut alios adactionem rrahac.Sunteriammaximi perpe dendanerba Ariflotelis in fecundo capite pri milibri Rheroricornm, quando dicitRheto- fcneto- ricam eflc uelutt quoddam rf evtV Dialccci- va c cc,& poltticx difciplina? ; dicirur enim apud 5- gi r  E interJogicasortes nonunet,dubietamen,& ex ahorum pqtiuSjquam expropria fentenria lo* quirur,nameijsucrr-a hjc (untj&, uraliqui uolunt, quar dc Poerica"acce fcribunrur J tc igP tur duhiam,& difficultatis plcnam effe cogno- irnateric ratione ; proprcrea non eft inrclligen- dum, ttrmultiintclligunt,Rhctoricam ex Dia- lc^ctica ranquam ex marre nafci ; fed ex eadem ra^ir^dp ^ fjAt m matrc excriri, cx qua cV dia leftjfci nafcimr.iu- enim conucnicns efLAcifto teUsiiomparaticcju.r illomodointcllccrainio grua eflct ; virgultum enim cyarhorc magna gi^ ^tion nafcirur,fed cx eadcm radicc & arhor ma 1 gna,& virgulcum paruum deriuatur. Commn- ' "^"nisigirurradix, &commnnismater cft logica *vniuerial:s,unde hardna: filiarprodcunr.arqua lcsquidcm parnciparione comirmnis form, quam marcn.T applicant ; fed non cquales ra"- rione ipfitis marcna:,q ueroadmodum diximus. Quoniam autem dixcrar Anftotclcs Rhetori- cam elle virgultum adnatum Dialcdricar, &ci- uili fcientiar,fubiungit eam non effe propterea  ppellandamciuilem,nequepartem citiilisdi- fciphncj.ut dcnoraret Rhetoricam non fumcre aduili nifimateriam.nominatio enim non a tnateriafumttur,fcda forrna; quanuis igitur materiam duiIemfumat t non eft ramen ciui- 1is, ut quofdam dicit exiftimafle ; fed eft logi- ca,quia formam habet logicam ex logica uni- erfali dcfumptam, Scciuili materiar apphca- ram : ldco (ubiungit Ariftoteles ipfam efle /w- fnr, iuu Dialecticc, nt eius naturanv. Dialectice. ponus.qulm ciuili iimilem eflc fl- * gnificaret ; pars autem logicar potius, quam jC Dialectic.T dicenda eft.nifi modo quodam ra- jjr tione materiar,quoniam materia Rheroric? eft prs eius materiar, in qua -verfatur DialeCtica; W ide6 Ariftotelesquafi corrigensfubiungit \ >uj % 7u/qug eft enim DiaJeifticT fimilitudopotitis, quam pars, tum quia eius fororeft, & "vna ex partibus logic?,& eadem argumentandi rario- ne, ac forma urens,rum eriam quia fimilem ha rier naruram, 8c argumentandi poreftarem , ei- cjue proportione quadam rcfpondet, utdictu uit . Ad hanc quieftionem uidetur fortafle pof- ^-m^ fe rcfponderi Pocticam eadcm ratione logica i rB $ o cfic,qua Rhetoricamquoque interlogicar par pm' tcs collocauimus ; fumit cnim c logica uniuer- Ac Poc " fali inftrumcnralogica,ijsque in poemaribus ^j^* utitur utmorcs hominu corrigantur, nam in- f, ( pars tcrlocuroresenrhymemata,&exempla addu- logicx. cunt,urperfuadeanr, quemadmodum &oraro  rcs; trlque uiderur fignificafle Ariftotcles in ter ciolibrodearreRhetorica, quandodixicPoett Qmimmj cam pnus inuehtam fuifle, quamRhetoticam, & cx ea Rhetoricam emanallc ; eadem igitur* quamdixiinus,rarione utranque logicarn efle oportet,qu6d qucmadmodum oratores, tca& intcrlocntoresenthymemata, & argumentatio F nes fadant. Hoc tamen minimcnrcrum eft|, li- Cofuta ctuerifimilc eflc uideatur, non cnim ex"vfu uo * fyllogifmi ars lcgica nominatur,fed ex regula- Ak lyU rumtraditione ad ufumfyllogifmi,&argumenlJfAM^ tacionispercinenrium;omnesquiderofcicnti{A & artesargumentationibusutuntur , nec pro-i >u prerea lunr partcs logicar, fed i\\q (olum , quei , a quidem a poctis.tamcn apta ad morcs hominu corrigendos.Propterea alius eft apud oratores, alius apud poecas exemplorum ufus, nam ora- torcs ucibo exemplis ucuntur, poctx vero nou quidem ficta exemplaa poeta proponunrur ,So r h:-/ m*ii.?Z~^ ledinrereasilludiraereft.qu^dquumSophi- 111 "- V\ / fticacognitioncm,Poeticaaclionemrefpiciat; ^*" **' i refpiciar, ars Sophiftica totaad fugam eft inuenta , non ad ufum; poerica ver6 bc ad fugam,c\: ad ufu m; in cognofcendis enim rebus non debemusil- lud credere,quod falfum eft; cV ex falfis pro- poficionibus nulla fic cognicio , fed decepcio , & ignorantia; coca igicuc Sophifticx arcis vrili- tasin fuga coofiftit,non in ufu : At in agendo nihilreferranueras, an fidas a&iones imtte. mur , mod6 bonx , ac ftudiofie iinr; idcirco quum poerica non cognitionem, fed aftio- nem refpiciat^, fequirur 'vcquanuis inma- teriafalfa uerfetur, fit tamen & ad fugam , Sc ad ufum,prauas eoim actiones fuqere,& bonas imitari bonum eft,fiuc illx uerx hut,fiue ficlx. Caput I DenaturaLopJcae. 96 Caput XXI . Quomodo Rbetorica , & Poetica D alii omnes hbri logici ordinarim pofiri funr.hx ad dcmonjirandi artem dirigantur tan~ qudm ad finem, t. QVod autemRhetorica.cVPoerica fer- ux fint arris demonftrandi, 3i.nl cam atad finem dirigancur,facile4often dere , fi conceflerimus totam adhuam philo- iophiam dirigi ad contemplariuam , qua de re non eft in pnefenria difputandum , fed fi- ne ulla altercarione conftiruendum nobis clt aetiuam fccbcitacem tum apud Ariftotelcm , tum apudPlatonem non elleulrimum hom- inis fincm , fed concemplariuamj , qux prx- itanrifiimus finis hominis elt, acfumma eius perfecho, adquam homo peruenire non po- tcft , niil animum uitijs , ac perrurbationi- bus abfolurum , ac liberum habeat , quod ei prxftatactiua philofophia omnia hxc impcdi- xnenca expurgans, quxhominemad contem- plationem animum attollere > & rerum cogni- tione poriri nd finunt. Itaque fi tota actiua phi- lofophia ad contemplatiuam tanquam doroi-. nam,& ranquam finem dirigttut , feqnitur in- itrumentaquoque actiux philofophix modo quodam dirigi ad inftrumcnta conremplatiux, cquoniam eorum ufus eft propter ulum iftoru ; inftrumenrum autem omnium prxftantiflimu,  cnim ceterisomnibuseiufdem generisnobili- tate antccellit,inftar domini, acfinis refpcctu corum omnium habert folet . Caput XX 1 1. de loco dutrum ditlarum paitium . SEqtitvr ut de fede harum duarum fa- cultatum dicamus, dcquadifKcultas non parua ex 1 j s, .] uc diximus,orirur,nam fi oe rum eftid, quod modo dicebamus>eas cf- fc paneslogicfjUiderenrur alijs logicx parti- bus efle adiungendc ; quod tamen mmimc fa- fcum eft; quum cmm ab Ariftotele hx dux di- fciplinx,6t cxterc quoque omncs partes logi- cxfctipcf fuerinr, tamennon fimul omnes in uno, arquceodem uoluminecoltocantur;fed t n co uoiu mine, quod organum dicitur,in quo dux non leguntur. Hac in re duo nobis decla- randa funt,alterum cur hx dux difcipline, aliis logicxpartibus annectendx non fint , reliqufi * * ueroquifnamfirpropriusearum locus refpec^h"* *' , v librorum tam ac4MX,quam contemplatiu* pbi lofophix. Scutn*tum cft igitur quod omnis di- fciplina inftrumcntalts ilhs omnibus, quarura inftt umenrum eft, prxce dere debet; proptercss ^ illxomncs partes logicc, qux cot>nirionis in- .^* ftrumentauinttvniuerftphilofnpnix antepo- ni debuerunt,fiquidem uniuerfx philofophix inflrumentafunt,ex his igitur illud uolumen autepo^ conflatum elt, quod fimpTiciter>&; per excelle- i dc- tiam organum dicitur, in quo continetur tota logica uniuerfahs,& tres 1 llc particularcs artes, yii. De monftratiua, Dialeatitin medioy uulclicct poft moralcs,& ante ciuilcs libros lovlT^t^Sf candx funt,quod fbnaflc uidetur conf*ntaneu*j2SS'~^^ elfe rationi,li quidifohus ciuihs prtismftr^*/ menta funt,& tnflrumentum prxcedere debet/ ' illi, cuius eft inftrumenrum; hunc tanien ordi' 4iT %l^ nem a nullo unquam lcruatum eflc confpici*'-- *. rH ^ mus, urreuerafetaandus noneft proptercam ^ n  rationem.quam mox tangemus; leruatostame jj,."*^"**" comperimuscV primum,& fecundum, nam in.-^>i. codice Gr^co.in quo omnia Ariflotetis opera Continentur,hxduxfacuhates feqtiuntur fla- ^.T! ^ITI rim libros ciuiles; in l.itino autem his annis -,w ti-r i QfjQijatcsoVin lucem cdito moralibus nmni- L us libni an:cprica igitur, & Poetica ftarim poft libtos ciui- les collocandc; funt,eaque' cft ipfarum propria> &conueniens fedes. Caput XXIII. in quo dubium quoddam propo- nitur, ac foluitur . D auditoribus perfuadet ut aliquid agantranqua bonum , nifi ipfi argumcnns cius eoducantur utcredantuetumetleid.quod ille dixit ;pro- prereafuperiuscum Ariftotele dicebamjusora ncm noftram a&ionem pendere a lyllogi w alix,omncs enim parremefleoftehdimus, & cfleinftru B inftrumenta logica propter cognitionem tra- V b i t a r e quifpiam pofleraduer fus ea, qu{ de Rhetorica , & Poetica diximus , etcnim utranque logicx vy_... rnenta non cognirionis,fed acrionis ; qux duo ilmul coliftere nequeunt.fi uerum eft id, quod antea dcmonftrauimus, logicam rotam inftru- inentum efle cognitionis , quo uerum a falfo lifcernatur; namfi parres logicx funt, non funt inftnimenta adlionis , fed cognitionis; vel ii lnftrumenrafunt aCtionis.non !unt partcs lo- gicx ; *vcl ea non eft logicx 'Vniuerfx natura , vt dirigarur ad difccrnendum folum uerum a falfo , fed bonum quoque a malo , quod qui- Frima dcm nos negauimus. Ad hoc dubium refpon- jubii ^ ere pojfiimtis hasduasdifciplinas efle logicas a*'m*. ratione formc, logicx, fed ratione finis aliquan nrm*U+ijr i tum a natura logicx recedere, & ab eiusfcopo ^i*^^ deuiarc ; quoniam non miniis, quam alix tres, alogica uniuerfaii communem argumcntatio- rtis formam accipiunt , quam ad ftatutum que- dim finem dirigunr,eaque uri docent ad illum nem aflequendum , hac certc ratione omnes arque funt eiufdem matris filix , ut ante decla- rauimus. At fi finem logicf fpeccemus , qufeft inftrumenta cognitionis fabricare,miniispro- pric dicuntur Iogicc ; nam & logicorum inftru- jk^dncntorum ea eftnatura, ut cognitionem pare- ** re apta lint , quare ad hunc tantummodo fine, on ad alium a logicodiriguntur; hx igitur rlux faculrates propter alium finem h^cinftru xnenta ttadtantes uidentur a logic; fine deuia- rc,& minus propric logicx dcfinitione parrici- f)are,quam alix tres, qux "ver,& oronino func ogicx. Sed rem diligentius, acprofundiusco- -^ 0 "" fydcrantes dicimus hasduas difcipl inas e tiam nc lotricx particip a rc rio gica nanque inftru- '^ypr^ rnenta fccundum propriam naturam uerum a falfodiftinguunt, &cognitionis inflxumenta_ fnnt.quo fit ut quomodocunque ijs vtamur, femper cognitioncm aliquam pariant prima- xio.deindefecudario ,&pcrcognitioncm me- diam aciioni, ucl etiam eflcctioni inferuircL^ tant,qux eftcorum cfleclusproximus,licetali qux cognitionem hanc ad achoncm tanquata nncm ultimum dirigant. Caput XXI III. qubd bifloria non ftt pars logica, tuquc alia detur logicxpars prxtcr tnemoratas. fc. Oss ft aliquis de hiftotiadubitarean ipfa quoque inter partes logicx nume- randa fit;de qua illud idem dicere de- bemus,quod lupra dc pocmate, ac de_j> oratione diximus ; poema enim , & oratio non funt partes logicx , fcd ars ipfa Poctica , & ars oratoria, fiquidemuthiftona poemati,ita ars de hiftoria (cribenda.ilqua extaret,arti poeticc, - fponlioncs medicorum expendemus ^utco- enoicamus an faris Galenum dcfendanr ab Anerrois argumentis , tandem raciones me- dicorum conrra Ariftocclem adduccas lblue- m ma rarionc; loli.i ;stj .ic fundamentis nixus tres tantum pofueht (yllo- gifmorum figuras.tame non dcfuere qui eum^ raancuin , ac diminu- tum fuifle exiftimaue- nnc a quod quarram prattermjfcrk , quam in- uenit G.ilenus,utei atthbuit Auerroes in ocra- uo capite primi libh priorum Analyticorum; in hhr gl ccfvderanrur, cV quosTucrroes lecjc >_Hacde reicrmonem fecit Galcnus v (Jupniam autem mus. in 1 1 b risenim Galeni .q uinunc extant.n il d c r^nra jegimus , fcil in aTijs forrafic , quT Caput Secundum , in quo declaratur vntlt nam fi- gurarum numerus ortut fu. e qv A M figuram quarcam de- laremus, intelligendum eft -vnde- nam fitrurarum ciiuerdros exorcafir. ' ifl pri misj ummoperc notand um ete id, quod dicitur ab Auerroe in pcimo hbro Priorurn Analyticorum capite qointo, & ocra- \ *     A Nt /\ clare '4 crcdenclumcittantum uirum nonfineualida rationeaufum eHcaduerfus Ariftocelera-hanc iencentiam proferre ,non defucre uiri erudi- B uo.cVin Epicomceornndemcapiteprimo;tteo- J tiflimi, qui Galeni dcfendendi prouinciamTu- /ceperunt, 6c eius dogma conrra Ariftoreleiru. tucn, v.ilidisque argumentisraunire, oc^a ra- tioiubn Auerroisuindicareconari funt. Quu xgitur hac de re inter uiros maximos eonrro- ucrfia fir, dignam eflc iudicauimus quam cum diligenua confyderarcmus , prefenim quum ccafionem nobis prcbitura fitmulca dccla- randiad omnes figuras pcrtinentia, raaxime ouidcmdigna incelleclu ,fed pauciscognita, nequorum noticia non bcncde quartafigu- ra loqiii poflcmus-. In hac a uccmconiejnpla- ""one hunc ordincm fcruabTmus ', primuiru nonob Alexandroin principio fecund figu- / xx ; Sc ab ipfis quoque Galeni defcitloribusco- i ceditur, acponitur , quod fyllogifmus confjr-r^ deratnsab Ariftotelcin libris Prioribuj AnalyA oble j ricis eft , qui conftituitur fuper dercrrninatoln,,^,,* quxfito, idcft fuper certa aliqua , cV Itatuta Co- inuin,& clufione, quac proponitur pcr fyUogifranmcoi-'^ ,cJ ! ligenda; quod enim Grcci problema uocancJ^J* iduocat Auerroas quxficum , quod mox fa&aV raciocinationc__> dicicur conclufio ; voluncl aucemAlexander , Sc Auerroes fignificare nos noncerocre adraciocinandomaccedcre, igno- rando quidnam oftenfuri fimus ; (cdan,t = quidem decrarabimus quidnam fitHacquaD- oji frm p ropofitioacs. 1'ujuamus , propofitum^ ta figura , deinde omnia argumenta afrere- nobis eflit cercum aUquod pcoblema,qyod fyj- . | nius, qu.v ad cam compcobandara proGaic- logifmo colligere uolumus; hoc aucem pro- E i blcma, 'J^ TrtiUm 103 DeQuartaFigura xo4 blema, fcu h.TC conclufio ex duobus termints D quarta fedcs, ii medius ponatur mjnori cxcre- conftar, fubie&o.ck prxdicato ; fubiedlum fo- let appellari minus extremum ; predicatum uc- ro roaius extremum,qux uocancur ab Auerroe ^fubicctum qucfiri , & prxdicatum qucfiti :  ^Poftquarnigiturpropofitum nobis eft tale g- lcma fyllogiimocolligendum, ftatim quxri mus alium tertium terminum nuncupatum^ MtOtfm A*">^ M "'^J , ir!e quemcumvrroque cxrrcmo propo r - *fl tm problcmatis connectences faciamus duas. "^propolitioncSjC quibus ipfum problema colli- Stk M gatur. Hic terminus medius quocunque modo adiun colligendam jaconclufioncautem propofita- ad principia inuenienda procedere refulue- feeft, qiuaeftireapoftrciore ad prius,&.mo- do quodam ab erTcccu ad inueniendam causa . Hjirio Hxc quum itale fchabcant, Aciftotclcs exdi- aumcu ucrfis modiscoroplicahdi medium rcrminum figou- ! / cum duobus extremis inuenit figurarum nu- merum.qui nor. aUunde fumirur, quam k di- uerfis pofitionibus medij refpcctu cxctemo- ruro, nam fi mcd ius prcdicccur in propofi- rionibus de utroque extremo , 6c ira lit po- firiohe fupremus, 8c ( vr vocat Ariftotelcs ) primus, oritur fecunda figura ; liuero lubi y- oatur utxifque  Qc iic poiitione infimus , Sc (uc uocac Aciftoteles) cercius,oricurrerriafi- gura_.qu6 jfi pofiti one mediusfit,nempe de tmnortj extremo prcSicetur, & fubifciatur- maiori , oritur figura prima. fiquis autcrru qucrac cur inalijs duabus figuris appcllctur tcrminus roedius, quum mediam fedem in- terexccemanonobrineaci refpondendum eft cdi^ eum pofle duplici racione uocari medium,aut li ' ,vl! * eaimxatione uircucis, 8c eHicacic inferendi. eonclufionem , qua rarione in omnibus figu- dupl.cj ris uocatur medius,quiaperipfum conclufio xanonc coUigicur, auc carione fedis.ac poficionisin- """-rerextcerna, qnaracione non cft roediusnifi. * mtL jinfbraprimafigura.H^ccft Ariftocehsfenten. ' tiade numero figuraruro  CapKt Tcrtium , in quo figura quarta dcclarcLtur  fedfimul iupremnm, Sc infimum.nam maiore (uperior cll , & inferior minore . Similiter fi Modm conclufio propor^atur negariua, aliquod cor- >8 pus noncfthomo,polTumus in quarta figura 1 uut ita ratiocinan per lapidein medium , nullus . k homo eftIapis,qu^eftpropoiitio maior ,om nis lapiscftcorpus,qua:eitpropofitio minoc ex quibus coiiigimusaiiquod corpus non cf hominem ; qui modus perpctuo talcm concln fionem colliget, neque in alia figura locati poteft,quam in quarta. Vidccurautem hcc quarta figura in eo efie fimilis tenia* , quod nunquam colligit conclufioncm uniucrlaicnfc fedfernper parcicularem tumafKrmaciuam^ttt negatiuaro, queimadmodum ilia. stik . .- * ;  -'-jji  Caput nartum , tn quo mnha arftimtnn prW quattafiguraaffcrnmur.  ""^^j. Pi y -Qtuta figllti G AiIHVI vcro quartam rermini medii fcdem , proinde quanam 6- guram inuenifle uidccur ; cft autcrru .Lv r i bvs argumenris o(tendcrc!_^ 'poilumus hancefte qBartam figuram uriiem,&alijsrribusannumerandan4 pnmum quidem ex ijs, qu^ proxirne I ' r ' > mu ^ dicrafunr, arguinentum caie colligitur, da*'", hJt '5 cur quarra fedes cermini medij reipeccu ex> quua tremorurru., ergo darur quarta ri^;ura utilis; u  an t cceden s iam fuic deciararum , confequen IiijC hmihcer manireftum eft , quia nulla aha ra- tione Ariftoceles figurarum numerum adin- uenic , nifi ex diucrfa poiirione termini me dij reipectu exrremorum . Prcrerea illc cft bo- , mis fyllogilmusjCui compctitHcfinirio lyllogil mi ab Anftorele rradita , atfyliogifmisquanx iucn. figurxeadcfinitiocompetir,ergofunr bonifyl logilmi,minorprobarar,quiafyllogi(musquaf  \ rxfigurecftorario,inquaduaous propolicioni- buspoficis conclufioabeis diaerfacx nccefll- tatefequirarproptcripfas, ut ih cxemplis pa- tuir. ^~ ta , Syllogifmorum , Io5 Teniu tuit. Prcterea illi funt boni fyllogifmi, qui per~ A fcripferar.uef docuerat;hoc idem teftarar A !c- s.-umc ficiuntur, 6c comptobantur per reduaionero^ ^ BB * ad primam figuram.huiufmodifuncomnesfyl logifmi quartx figun, boni igirur funr, maior eft Ariftotelis,qui no alia ratione uidetur often dille quod fyllogifmi fccundx , ac tcnic figurx boni unt , quam eosreducendo ad primam fi- guram;minor probatur , quia modus ille quar- tartfigurx affirmatiuus,quem expofuiraui, con- rmatur per redu&ione ad Barbaraper folara propofitionura tranfpofirionem, dcconuerfio- nem conclufionis uniuerfalis in panicularem, ex hac enim maiore , orane animal c ft co/pus , om in quarta figura erat minor,& hac minore, oranis horaocjc anima l, qux in quarta figura-. crat rnaior , conclud i mus in Barbara o mncnu hominera cfl e corpu j f ex qua conclufionein- lertur conuerfa parricularis,alt quod corpus ej j, homo.que ccat conclufio in quirta figura. Al- ter quoque,quera diximus, raodus quartx figu A xanderin primo libro Priorum Analyticorura fe&ione (ecttndacapitetertiodiccns, fjllogji- fticam metho dum primus Arii]rr !/ i ounttt quam antc i^youUfl^Q-to^ nouitihui us autera. fbrmc. inuenrorcm pofiumus uniucriij anislo- picc inuentorcm appellare, hccenim ctt com- munis forraa omnium methodorum , feu om- niura logicorum inftrumenrorum , ut in libro noftro de Methodis fusc dcclarauirans. Quo a u Loefca t em modo Ariftotc les artem logicaminuene-duplcx rit.tSc conttruxerit,exijs,qu? nos aliasdc naru- ra logice diximus.manifeftum eft; quum enim Jj^*^ duplcx fitlo g icaqina natutalis,altera arrifi cjo- -rt m-mi jy fo, logicam quidcm natiirallm nemo unquarn  inuenir,uel copofuit, cft enim innataqucdam vis,& animis hominum infita,perquam etiam ignoranuflimi homines fyllogifmos , & argu- mentariones faciunt , quum nullo ftudio , nul- loque labore eara acquifiuerint; fed logica arci xc neganuus reducitur ad Ferio pcr conucrfio- B ficiofaab Ariftorelc inuenra, 8c compofita efle scm maiorisin unitierf dem,& minoris in par- dicitur; ex logica nanque narurali, quaalij (o- ticularem hoc modo, null uslap is cft ho mo^aU lo ducti inftindcu naturc utebanrur, Anftoteles anificiofam logicam genuit, nimirum obfer- uans mcthodos, & progrciTus, quibus pcr logi- cam naturalem alij philofophabantur,omne> queadpr^cepta,& adregulas arris redigcns, q uod corpus cft l apis, ergo aJiguod corpus non e^Ji^moTqu^ fuit conclufio ip(a quartx rlgu"- Q^ Tt - rx.Tandem poflumusitaargumentari, Arifto- i. . a^, iu e tcles nullaalia ratione iudicauit modos fipu- rarum inutilcs, quam quia nihil cerri conclu- dut , & ex eadem propofitionum complicatio- ne modo afErmatiua conclufio colligitur,mo- do negatiua;aft hoc de illis duobus modis quar txfigurq dicere ndn poiTumus, quilibet enim perpctuo, 8c in omni materia coclufionem cer tam concludit , affirraariuus quidem fempcr particularemaffirmatiuam, nunquatn negati- uam; ncgattuus uero femper parttcularem ne- gatiuam,nunquam affirmauuam;non funt igi- tur inutiles, ergo boni , 8c utiles , ergo dandus cft eis aliquislocus in figuris iy Hogilmonim;at jn nttllatrium figuraruponi poflunt obdiucr q ucma d modu in mcmorato loco expofu i m u s , Qupniam igitur Ariftotelcsartem delyllogif- mo conftruxit ex logica naturali, & cx iyllogif- mo naturali, idco nullum fyllogifmuraconfy- derare uoluir, qui n6 per uiam naturalem pro- grederctur.idcft pcrillam uiam,per quamho- mines naturalt mftinaii ducti procedere folct; imo & omnes fyllogifmos condudentes redu- cere uoluic ad fyllogifmos naturalcs, 8c eorum uim,ac necefliratem declarare per uim , ac ne- ceflitarcm fyllogiimoru naruraltum omnibus hominibus naturalitercogniram ; non poflunc autem fyllogifmi artificiales ex naturalibus ef- fam mcdij pofitionem , cft igituc eis tribuenda C fe dedudci,& per eos confirmari,& corrobora figura quarca ab ali j s tribus diltina a_, . Hxc funt, qu^ ad Galcni fententiamcomproban- 4am medici adducunt , uel adducere poflunc. Caput Quintum dc duplici logica , & du- +- plici fyllogifmo, naturali ,& artificiofo. COstra hanc quarram figuram pro Ariftotele efficaciflimeargumentarur Auerroes, fed ut eius argumenra intel hgantur,multa prius cognofcendafuntad om- ncs figuras pertinentia,quibus ignoratis neque huiufce rei ueritas,neque arguraenta Auerrois bcnc intelligerentur. Illud in primis fciendum  Ariftoc S uo DeQuartaFrgura. io| grediuJirurperviamnaturalem.perquamma- D logi(miiribustermimst6(Unre$eo otuincfe- V- U I gna hominum pars progredi folcc, vtinfradc- clarabimus;a t (vllo^ifmos ab Anftotele confy - dcratos vocat Aucrjtatsjjaturalcs, idcft imitan tes naturani, & feruantes ocdjnem naturalero ; quos eoTdem polfumus vocareartificiofoqua- tenus ad ancm redadti funr,non recedendo : fubiu. me n a via naturali, vt dichim eft . Ex his , qux /v di&afunt de fyllogifmo naturali, & arrificiofo * colligiturfolutiocuiufdam dubij,quod plerif- que negoriumfaceffit , Ariftorclcscnim m lib.  tur, necdiceretur parscius,li ipfuroncgariuc de ea prxdicarecur, quippe qux ab co non con tinerctuciquum uero fubiungimus prcdicatum illud fupreroum ita dc pane prxdican,ut dc to copc?dicabacur,conchiiionem coIligiir.us,qti( & amcmaciua ,& nrqacma,& vniuccfalis, & pacdculaftscllepoccl\; nam in quaiitate maio- rem imitatur propoiitionem, qux modo eft af- hrmaciua, modo negaciua ; in quancicate uerd minorcm, qux modo cft urriaerfalis , mod6 particul.iris, quia j>ars fubtoto poteftfumi& m uniuetfalicer , ut li dicamus , om nis homo eft fyllogifmorum arcificiaiium , qtuas in eo li- F animal,& pacncularitcr, ut ii dicamus, aUquis brotradaturus crati iJeo reclcdiccbat Auer- homoeftanimal. Hxcomnia Auerroiopcimc A c"> roes in Epitomecocum libcorucapiteprimo, I. n Dicium dc oroni eft radix , & principium om- " Tnipm fyllo gifmp rum concludentium--, reucra-. cnim ex diclo de omni ociginem ducuc omnes ryllogifmi amrrnares,quemadmodum ex  ^ pjg oroni, vcl de nullo non habere locum mfi iru (u..t i# propofitione minore , proindc minorem fcro- propo* per efTe affirmatiuam ; in maiorc auccm propo- ^jj 0 * Syllogi/morum. fle& -ffirmariua.&negatiaa; eam ramen fem per effe uniuerfalem, nunquam particularem , qu: a f\ cflcr particularis,non adeflet ibi diccum de orani,vel de nullo;vocac icaque Auerroes ro tum , & partem medium rerminum , & mino- rcm excremiratem , qux fub medio accipitur ranquim parsfub toto. Hocaucem.quod dero to,& partc diximus, fanomodo cft mtclligen- dura.ne fortafle puraret quifpiam fempcr fpe- ciemfubgenerc.velindiuiduum fubfpecie ac cipicndum cllc; fed lata, &ampla fignificario- tietotum, &partem fumimus,nullinosobli- gantcs materientm condirioni,vtquodcunque affirmariuc de alrero prxdicarur , ad illnd eam licatur habere rarioncm,quarotum habctad parte; in omni! igitur propofitione affiimatiua IVtZZ,- cimus fubicccum efle partem prxdicau, vt fi V dicamus,omnis homo cft rifibilis, rifibilc p to TMfJri *ohaberur,&homoproparre;fiuerodicaimis, aliquodanimal eft homo , homohaberurpro coto,& animal pro partc;i n pnoribus cnira A . nalyticis materia n6 confydcratur.red lola for- ~*^rria , & modus enuntiandi ; imo ita formam ab omnibus marerieiconditionibusabftrahimus, ritM j vt ne ueriratemquidem,aurfa!firarcm propo- - W}i m llcioniim refpiciamus, fed folum ur pofitx,acq^  [ conceflxfinc;quianeque iliudconlydeTamus l^ii_i'ma" an condufiovera.an falfacolligacur,fed folum 1  nf^^vtpropofitionibuspofirisipfacxneceffitate- fcquitur, hoc cnim eft folam formam fine ulla mareriaconfyderarc; u cricas autcm T &: falfitas rijftfi func conditiones ad matcriam pcrt inentes. Ex  4 * jfu p- his manifeftum eft quod diccum de omni,& .  $ 4 1 dic"cum de nullo folam primam figuram conci- " u ncnt   il . le.qui uocaturBarbara; iiucroparticularitcr ; \ . o:iturDarij:ficindicrodenullofiparsfubto- tojiniuerfalireracc;piatur,oriturCelaret,fiau- tem particularirer, ht Ferio; plures his modi in prima figura nondaturobeani.quam diximus canfam. A1:.t aurcm figurx fub dnflo de omni, ac de nullo non contincniur,ni fi ad primam fi guram reducatur ; quia terminum medium ex- traaliosduospofirum habenr, ubi horum duo rum principiorum uis,& efficadtas non con- fp:citur,ideo Auerroes in primo libro Priorum capire a-i.inquir dictumde omni eflc in prima ' figura aclu, in alijs ucro non achi, fcd pocefta- tc: & Ariftoceles in capire de prima figura non alia ratione ufus eft ad modos utiles primc fi- guixconfirmandos, quimdiccis deomni,ac dentilio, pcr dicturnenim de omni duorum- affinnatitium modorum efficacitarem often- dir,p erdi&um autem de nuilo duorum ncgan I J A tium ,iquafi j)cr lyllogifmos nobis naturalitet infitos declarans uim (yllogifmorum arte con- ftruccorum. Et quia,nullum artc fabricatum fyllogifmum admitcere Ariftocelesuoluic, nifi per iltas dnas naturales radices poflet ipfius ef- ficacirascoprobari, proprerea alios omnes fe- cudx.ac tercic figurx fyilogifmos per redudio- nem ad primam figuram uoluicconfirmarc;fic cnim in eis quoqueconfpicua firduorumillo- rum naruralium principiorum efficaciras, qus pri&snon apparebac^. Ctput Scptimum , de redutlione aliorum fyllogif- morum ad primxm figuram. NOn eftancem ignorandumquotmo dis hzcreductiofiar,&qnamobrcn\ fiar. Exiftimare forrafle quifpiam poi (ec eam ob caufam fyllogifmos aliarum fignra- rum ad primam figuram reduci , ut neceflari;, 6 & concludentes cfficiantur,quod quidem mi- nimcdicendumeft,quandoquidemillatricein uim neceflariam per fc ipfos habcnt abfq; uila ad figuram primam reductione , hoc enim nifi cifet!, definitto fyllogifmi ab Ariftotcle tradlra cis nullaratione copeteret,in quadicinucon- dufionem ex propofitiombus poficis efle ex nc ceifirare colligendam finealicuiusexterni tcr- mini afTumptione;& ea definitione Anftotcles omncs bonos trium figurarum fyllogifmos co- prehendi uoluit , quia fyllocifinum ita amptc dcfinicum diuidic poftea infyllogifmu prtmar cif figurx,qucm uocat perfcctum, & cum,qui t\t. ' in alijs figuris,qucm imperfetftum appct!ac_ .  Secundaigicurtaccertiafiguranominns^uam , ( prima.ncccfficatcm ilbrionis habct, fcd tirae* . non confpicuam,propterca quod non cis apta- curdictum deomni , uel de nullo.unde oui dentiam fufcipiunt omnes boni fyllogifmi, idcirco ad Iprimam figuram reducun tur, uc ca- C rum neccfliras confpicua fiat, non vc ncceiTi- ratem fufcipianc~; fignificauic hoc Ariftot^ lcsin primocapire primilibri Priorum diftin- guensfyilogifmumperfeccum abimpcifec*lo> dixir cnim enm fylfogifmum erte perfcccunt quinullo indigerut ncccfrariuscfleappjreac, . imnerfeccum uer6, qui eget rcduccionc ad pn ' mam figuramuteiusneccffirasappareap_e_la- rionem;nomen igitur ratiocinationis non me- rerur , quum illa condufio fenfu potius cogni- ca, quam rarione col lcct.i fit ; & eft aliena i-4ir d i cti s de oroni,ac de nullo,in quibus utriufque propofitio uniuerulis continctur,uc manifeftu eft.Neq; ignorauicAriftotelcs huiufcemodi ar- gumentationem , quuro fit illa fenfilis expofi tio,qua ipfc ad modosteruc figur. confirman- dos vfus eft; cognofcens nanque efle potius fenfitiuamcognitioncm, quam ratiociniunu nonpofuit eam inter fyllogifmos, fcdmaluic per ipfam tanquam pcr rcftimonium fenfus uim, & efhcaciam fyllogifmorum ccrcix figurej dcclararC-/ Capu$ Syllogifmorum. 4 Qaput Oftanum, in quo exponitur argumentum fri- A nullam propofirionem polfe conuerti,vel alias mum Auerrois contra ttuartjm figuram , quo oftendituream non effe na- turalcm. HI s declararis ad tres fyllogi (morum figuraspertinentibas accedamus act quartam , At qua difputationem in- iunjimus,& argumenta Aucrrois cd- ra eam expendamus,& videamus quz alij rro Gilcno Auerroi refpondeanr,& obijciant. Pri quoque tres Ariftorelisfigurasaduerfari natu- rx, quorum neutrum diccre dcbemus . Talem igitur materie, innaturalitarcm Auerroes intel- ligete non poteft, quia in Prioribus Analyticis hzc ncquc abhorretiir,neque anunaduerritur; fed ibi omnis propofirio admirrirur, quc; iit c6- cefla; iino neque an ucra, an falfa ilt arrendi- trroc tur; & miror quod multi logicz profeflores mulro- hunc fenfum fatuumverbis AueiTDisarcribiie nun ..' n rinr,& argumentum Auerroisira inrclledrum intclh- gendo mtiin quidem Auerroesin obuo capite primi ipfi efficax,& ualidum elle intuuenur ,quo ta- a^unic mcn nthildici pofler abfurdius.fi jraibrellige-toAucr rerur.Nos igiiur dicimus aliam fuiiTe Auerrois to> *  mentem, qui loqucnsde uia in fyllogtfmis na- turali,uel non narurali, inrellexicnaruralirate' & innaturalitatem rarione formz, non ratione Natura- mareriz, non enim intellexit przdicarionem IkM, & naturalcm,uel non naturalem in propoficioni-  n "u- bus,quum hfcadmaceriam pertineat ; fed ' n - , ^ ,s " bbri Priorum Analyticorum aduerfus Galenu iiaargumentarur, fyliogifmiconfydcr.indt in logioa tales eflc deber, oi propofito certo quc- (Ito cadacfaper eos cogitario noftra natutaiis , ac fupcr fyllogifinos quarrz ligurz non cadic cogitacio uoftra narurahs, ergo in logicaconfy derandi nonninc, ncquealijs fyllogifmis an- nuinerandi , hac ratibne & refutat Auerroes d urtjun figuriGaleni.&caufamadducircur B tellcxit naturaIem,uclnon natitralemillarione Anftntclcs eam neglexcnt,& confydcrare no- l.jerit.aduerfarur enim procctTui noftro natu- i..lt,proindc etiam confilio ipfius Arillotehs iatraCcandis fyllogifmis; iam etenim diximus Ariftotclem fibi propofunTe in Prioribus Ana* ivticis tractjndos eos tanctim fylloerifmos , qui ImcConCencanei narurc non eos,qui contrana turam proccdjnr. Non eft autem exiftimandu Auerrocm idco dtcerc quartam flguram eflo conccartam narurz, quia concludatpredicario ncnt oon nacoralem, veliiti fpeciei de gcnere, rcl lubicdi de accidete, ut fi dicamus, aliquod ammal eft homo,uel, omne rciibile eft homo, B?* 0 ** xolis cnim innaturalitas.uc ualoquamur.eftra- tiooc materiz , non rarione formz, proinde tu Hpio. ab Aoerroe, rum etia ab Ariftotele ln pofterio- mm> ribus Analuicis coniideracur,ibienimraaccria (pcpoftrionibus,nimiru qusfiar, uel non fiacfecundum ordinem iniSrrecii naru- ralem,uis enim illaciua in formaconfttttt, nont in materia; ideo naturaliras,& innaturalitas tl- lacionis cft naturalitas,& innararaliras formc; , & hac intelIcxic.ibfq;vllodubio Auerroes.H$c aut naturalitas formz rota in dicro de omni 6c in dicto de nullo confticuta cft,ut Auerroestp- fe teftatttnn primocapitc Ep;tomes in Priores Analyticos,dum ait f fyllogifmus, dequo fer- mo ric in his li bris , eft qui lit itipcr dctcrmina- toqueiitofecundum uiamdidci deomni, qux eft uia nacuralis \ cutkutem uiam dicct de otn- ni uocct naturalc, ipfe declarat in capite qnin- to primi libri Priorum,& aliis in locis s dicit c- nira efleuiamnatoralem.quiatalisillario fita maiore hominum parte fecundum naruralem cogirationem ; fyllogifmos autem, qui a paucis tanrikm hominibus fiuntnon fecnndumuiam io,fedin prioribus Analy ricis nuila materiz G dicti de omni, appellac Auerroes artificialiter, rma neretiam przdicatumin conclofione; & td, q in propofitionibusfubiicitur, manet fimiliter fubieccum in conclufione ; qualis illatio fit per diccum de omni, & per diccum de nullo ; iam enimdiximus rresin utroque cerminos com- prehendi,equibus fyllogifmus naturalis con rrituitur,quorum fupremusdicitur maius exrre mum,fubquoftatmediuscerminus,&fubme- dio ftac inhmus omnium ranquam pars fub to- ro, i]uc diciturrriinor exrrcmita$;quum igitur maius extremum fitin propofitionibus przdi- catum ranram,non ittbicchim; & minus extre- mum fit fubiectum cantum, non przdicarum, regula dicci deomni poftulatut ijdcduo ccr- mint De Quarta Figura n6 tnini in concmfione eundc inter ie refpectum, D candemq; pofirionem rctineant, nempcvtcot ligatuc prxdicatio fuperioris de inferiorc,ideft vt ilhid , quod in propofitionib. prcdicabatur, inferatur de illo prxdicari,quod in propofitio- nibus fubijciebatur, & non cconrrario; fupe- xius autem,&inferius non ea lntelligimus.que; in Categoria,& reipfa finr ciufraodi , vt coga- tnur corpus dc animali prxdicare, animal vero de corpore prxdicare nequcamus ; fed intelli- znus fuperius, & inferius iecudum noftram ac- ceptionemin propofitionibusj^vtquod ineis cupctius fuir,raaneat fimiliterfuperius in con- fa,&obliquccollecea.adern prorfus rario eftia duobus raodis terrix figurc Difamis,& Darifi,exijfdem euim propourio* nibus contrario ordine difpofitis hi duo diuer- ft modi confticuuncur,& eorum alteroconclu- fio conucrfa coUigicux conclufionis altcnus, & quxia Difamis naruralirer.acprimario colligt mr, eaia Datifi colligirurarrificialirer,acfecu- dario ;quemadmodumquxin Datifi naturali- ter fequitur, eadera fcqaicur in Difamisartifi- cialircr,&ica urraque naniralicer,& vtraq,arri ficialitercolligiturrcfpecru duorii diueriorum modorum.Quemadraodum autem carundem f>ropofitionum rranfnoiitio variar modum fyl- ogiimi,ita neceflc cft figuram quoquevariari, fi conriognt murari medij rermini fttUm, quod in fecunda,ac in rerria figura non cuenit , eue- ait tamen in prima,& in quarta/vtpater. Nec Obic obftaredicunt illud, quodpro Ariftotcle-,^^ 01 "* Auerroe dicitur,quod ex cifdem propofitioni-. ro ^ bus facilius , arq; euidenrius colligitur conclu- f cllo . fio in prima figura,quamin quarta;hocenim concedunt , fcd idem ( inquiunr) contingit in duobus illis modis fccundx figurx Cefare , & Cameftrcs,raciliusenim,&euidenrius conclu- dir Cefare,quam Cameftrcs; &ira faciliiisin terria figura Darifi.quam Difamis; quia ad pri- mam figuram propriusacccdunr, & ad eam fa- cilius reducuntur ; nec proptereadicimns Ca- meftres,ac Difamisnon efle narurales, fedom- nesdicimuscilenaturales, liccr hiccuidcriiis, illeminus euidenrer concludat. Quidaurcra miru,fi prima figura euidentius coIligaf,quam quarta l cerrum eft enim ptimam cllc omnium euidentifilmara , nec tamc eam folam dicimus naturahcerconcluderc,fedaltasquoquc. Illud pbie /I . i f t. *  i* r ttioim quoque libt non obeile i1icunt,quodquarta n- r 0 \ utl0 gura non cocludar pcrdicta dc omni,& de nul p ru Ga- io , quandoquidera fecunda quoque, ac ter- lcno. tiafiguranon habentdicruin deomni, *vclde nullo,quum non habe?-'f mcdiura intcr exrrc- malocarum ; hastame^-.riftoreles uon reiecit vrnon narurales,qoia liccrnon habcanracla didtnrn de omoi,habenrraraen poteftateiqua-. tenus adprimam figuram reducipofiunr;quod idern dequarcafiguradic^ndueftvpoteftcnirri ipfxquoqac ad primam figuram reduci, quare haberporeftarcdtclumde 6mni,etfi non actn; non etriginirroinusnaturaUs, quam illxdux, hcct & hxc,& illx finr miniis naturalcs , quam prima, qux quidem fola eft 'Verc naturalis , & raaximc omoiura euidens,i qua furauc reliqnc euidenriam,& perfpicuitatem^ Eftetiara (dt- cunt ) quarta non rainus in vfu apud homtnes, quam alix figurx,im6 nominusfonaflc.quam prima; quod aurein gyranafijsphilofophorum foleatquanafiguracenferi mooftrofa,& tnna- turalis, caufam efie ioquiuor cofuerudiocm in difciplina Ariftotelis.cuius reueretia ,& amor nos obccecar ne ueritateminfpiciamus,&vT pureraus conclafiooem fempcr coiligeodam efie fecuodum primam figuram , ounquamfe- cudum quanam;qu6d fi liberi cflcmus, oec iu- rari in uerba magiftri , oideremus qttarta quo- que figuram elle oaruraleoi , & alijs aoourae- randam ut quartam , non ut priraarn, qux fit obli-  tonfir- matio EoGa- DeQuartaFigura 110  w -v* ^ IJquo- itiam eiusconuerfanullo pactoexijs propofi- tionibus colligitur, falfum eft enim alique ho- minera non efle corpus, fedhxc folacolligi- tur, aUquod corpus non eft homo s addc quod parricufaris negatiuanon conuertirur; quare conclufiohxc immediatc colligirnr, non per aiiam conclufionem priorcm , & colUgitur per rum extremorum magis hunc , quam illum fa- ciamus maiuscxrremu , vel ininus extremum , fcruamus (alrem ordinem noftrxproiiutiario- nis,utqui terminus,& qux propofitio prioc profertur , dicatur maior , qui vcro, & qux po- fterior , dicatur rainor : hincorirur dirrcrenria inter duos illos modos fccundx.figonj.Cefare & Cameftres , nec noninter Datifi,& Difa- mis in tertia figura ; quarenus enim utranUbec propofitionem alteri antcponcre poflumus, catenus vtrum duorum cxtreraorum uolumus prxdicatum in conclufione pofluraus cofticue- re; necproptercaaducrfaraurnaturx;ur fi finr tcrmim extremi lapis,& homo, xqucnaturali- ter per medium animal colligemus nullum ho minem elle tapidem , ac nultum lapidcmefle hominem , illud quidem ia Ccfare,hocaurem in Caineftres.inneutro enimhorumduorura modorum prxdicatum in conclulione facia- folam quarram figuram, nonper primam.Hoc E mus id , quod in propoiirionibusfubiectufuic. Illatio natura- lu. modo defenfores Galeni argumenttim Auer tois oprimefolutum, &tolutioneegrcgircoa- firmatam efle arbttrantur, prxfertim quura ar- gumenrum ipfum criam contra Ariilotelcrru conuerti poflc uideatur. _ . Caput Decimum , m qtto refponfio hrtpugnatttr , & osienditur non poffe argnmentum ^fnerroit > tontra fecundam , ac tertiam fi- guramretorqueri, TTAec dicenrcs nequc Auerrois argu- I 1 1 1 mentum foluunt, neque ipfum benC* JL H contra Ariftorclem retorqucr,qunn_ illudconrrafolamquarram figurara plurimum ualear.contra alias nihil, qnas pofuir Ariftotc- ]e$;hfc facile oftendemus, fi declarauerimus quomodo in fingulis figuris fiat illatio narura- hs,&quomodonon naturalis.lllatio nacuralis, queper dictu dc omnifignificarur,in hoccon- F fiti propofirimanetinanimo rariocinanris, Sc quum homo,& lapis 10 propofirionibns xqua- lcm fedem habucrinr,& neurrum alteri lub- iectum extitcric; quarequum nullusalius fer- uctur ordo in concludcndo, quira noftrx pro- pofirionum enunriationis, rranfpoiinopropo- iicionuro uariar modos . Dicere etiara poliu- mus diucriitatera horum duorum modorum attcndi pcnes quxiitum a principto propofiW rura, aim.fi concludendu proponarur nullum hominem cfle'lapidem,& ofleratuxmcdiuna. atumal,argumcnrabimur neccuaiidin Cefare* quiademaiore cxtremolapidc ncgabitur am- mal , & erit maior propoiitio negatiua ; hoino autem rnmus excremum lubi jcietur animal af- fn matiue, & lict nnnor propoiitio affirmatiua^ hec enim uocatur rainor,quonia homo in quc- fito propofiro fubiicitur, illa uero maioi , quo- niam lapis inqucuro propofitoprcdicatur.hic enim ordo,feu hic refpcC-tus rcrminorum qux- Quo- BMO infccu- da,& in crtu fl 5ura fit latio naruu- lrs. hftir (qoemadmodum diximus) vr predicarum in propofitionibus maneac etiam prxdicatum in conc lulion e.ul cft ut duo cermini exrrerai in condufione eundem feruent ficum , & eudera refpedum ad fcinuicem, cpxem in propofirio- nibus habuere , hxc illario naturaiis quwuo- do eiiidctiflimc fiarin primafigura.inquain- fpicimr acm d icru m de om m.vel de nullo,iam iatis aatca expofitum cfh;naoc alias quoquc fi- guras confydercmus. Dicimus igitur in fccun da,arque tn rertia figuraaon apparere quomo- do prxdicarum in conciufione iirctiam ptcdi- carum in propofitionibus refpectu minoriscx- tremi , propterea quod duo termini cxtrerai in proponcionibus non iu funr pofiti , ut aiter al- tero prxdicatione fuperior fir,fed in loco f qua lifont conftitutifUelenim xquc fubijciunrar medio , vrinfecunda figura ; uelxqueprxdi- ab co fic nominatio maioris> & minons propo- fitioms. Si ucrci quxfitum conucrfam propo- natur, nullus lapis eil homo y & idem orieracur medium animal , ncceiiarib argumenubimui in Caraeftres,quiamiooreritncgariua,&ma- ior afiirmariua Patet igirar qiibd cx eifde pro* pofitionibusxqde' colhgitax-umq^coDucrfa conclufio ; tlla umen dicimr primario colligi, qux firit propofita in principio ; proinde ncu- rerhorum duoru moaorum cft alcero aarura- lior,& euidentior, nec alteracoaclufioper .d- tera coUigirar, fed xquc ex propriomodo am- b? colliguntur naturaliter,&ex alrcro arrifi- ciaiirer ; in propoficionibus aurcm non raagia hoc modo , quara illo confpicirurdi&um do omni, vel dc nullo, quare ncut rn modo fic llla- rio concra naturam,& contra dictura de omni. Hxc eadem dicenda funrdeduobusillismo- :1 4 cantur demedio, vcintcxria', idcirco quum in disterrixfigur^Difamis^&Dacifi.Dicururau* tcm 121 Syllogifmorum . 122 emfecudfc,actertiafiguraeiTenaruraIes, quia A rerinfiranosfemperrrahereradrariocinadum plurcs homines in his oaruraliter rariocinarur xon minus, quam in prima figura ; & quanuis nx non habear in propoftrionibus accu dictum de omni, quum non habeanr mcciium in me- diafedocollocatum , habenttamen poteftate, Daob. *Vt fupra declarauimus . Dupliciter nanq; pof- modis fumus intelligere fyllogifmum naturalem, auc enimeu intcl?igimus,qui habeat a&u dittum j^gj^. dc omni^proinde per fe ipfum habeat euidcn- narura- tia fine opc alterius,qua ratione prima tantum lu. figura cft naruralis;fecuda enim , ac tertia non funt ita naruralcs, nifi dicamus naturales pote- icare,quatenus ad priraa reduci poflunt, quarc neq; penitus naturales funr , neq; funr conrra- rixnaturx, quianonaduerfanrur dicto deom xu,fed medio modo fe habenr; &,quum nd ad- uerfentur naturar,funr poteftace narurales,quia ftabenc poteftate didru de omni;aut nacurafem fyllogifmum intelligimus illum , qui lxt in vfu in prima figura,hcc enim omnium fyllogifmo- rumradixpropricfiguram prima productt;acca men materia ffpe noscogit uthacregulanon exquifite recca , fed aiiquantum obliquata uta- mur.inftar plurribex illius regulx.qux ad lapi- dum obliquirarem flectebatur,uolumusenim, quemadmodura & medici iubent , illud refpi- cere,quod magis urgcc; quod quomodo fe ha- bcac,breuiter declaradum eft;Certum eft com- munem cllc omnium ratiocinantiumfcopum utex notis quibufda piopoiictontbus aliquid colltganc,& probcnr.quod ignotius eft ; in no- bisenimhunccanquam naturalera inftinccum incfle Ariftotcles ipfe uidetur teftari in prxfa- tioneprimi libri Phyficoru inquiens innaram nobis elic hanc viam uta notis progrediamur ftd eam,qux ignoramus;quod fi eum locum ad id.de quo loquimur, pcrrinerc aliquis non ad- miferic.falcem noinhciabirur Ariftoreiem hoc pud plures homincs inftin&u natutx ductos, B fignificafle io ipfadefinirione fyllogifmi , dum qua rarione omncs tres figune lunt xque naru ralcs.quia funromnes cqiu - in uiu apud magna Cor il hominum parrem.Dignum autem cognitucft, Ji , qui licet a nemine haccenus declararu.quod quum xuturah ob infitam uim didti dc omni fxpe "vulgares ter ratio homines abfque ulla arcis cognicione fyllogif- 6 fem- mos rac ' anr  fltlamen non f menrionem facir Ariftorelesin quin dixit | pofitis quibufdara f conftat enirh-idem ualere pofiris,quod conceflis , concedit autem tierao ea,que, non nouir; quare quifquis utitur fVilogifmo fiue ad feipfum, fiue ad alios.iiu r , ooccndi,fiue difputandi, fiue perfuadcdi , fiue ctiara cauillandi gratia,notas,& conccflas acci piac propoficiones oportet , alioquin inanis eft oranis rariocinatio pro colligenda coclufione, quc ferapcr incognira,& controucrfa proponi- tur.Hac igirur ob caufam nicimur fcmperquan cum poflumus noras propofiriones aflumerc,& quc* illico finr cocedend;, ex quibus poftea con clufionem controuerfam colligamus . Hinc fic ucquandoq; raalirausaliquam propofirionem famere, per quam in fecunda,uel in rertia figu raratiocincmur, quam eius couerfam r per qul in pnma; illam cnim magis in prompcu,ac eut denriorc effe animaduerctmus,hanc uero igno ciorem, ueluti fi probandum fir nullum homi- to libro de moribus capite decimo.qux plubea C nera efle equum, & medium occurrac rifibile, crar,utad lapidum figuram flectercmr; non.n. iempcr materiam ipfi rcgulx, fed quandoq; te Dubia g u l arn marerie accommodare oporret.Vnde fu aduer mi poteft folutio dubitarionis, qux mulcorum fui fecu animos pofler pcrrurbare, uiderur enim fccun ir.ac dam, ac tertiam figuram nacuralitcrin ufu efle figuxi. non ^ coere  prima folam , quum enim om- nesfyllogifmi fecundx.ac rertix figurxad pri- xnam reducendi finr, potrunrigirutornncs for- xnari ftatiip in prima.crgo no deberenr forma- xiinalijs ucftacim reducantur ad primam,ete- nim fruftra fit p plura, quod xque , i mo mcltiis per pauciora fieri poteft; melius cft aucem pri- rna figura ftatim uti, quum id fieri femper pof- fic,q uri ali)s,fi ad primam reduccdf funr ; prf- ietnm quum prima ali )s prxftantior,& euiden t ior, & naruralior fir;iraq; alix figur^ pr^cer pri Solotio mam in ufu efle non debercnt . Ad hoc diccn- du puco c^regula ciicli de omni nobis naturah- promprior,atque conuenienrior eft hccmaior, nullus equus eft rifibilis , ex qua fit fyllogifmus inCefare,quam conuerfa,nullum rifibileeic equtts.cx qua fierecfyllogifmus in Celarent-,ea cnim eft nobis loquendi confuetudo , ex ipfa-r fortalic reru natura deriuara,vt fubftantijs pro- pn ecates arrribuamus,non fubftantias proprie- tattbus, ideo raagis dicimus nullum coruum ef fc albura,quam nullum album efle coruura. la illis aucem modis,qui difficilius ad priraam fi- guram reducunrur,uidelicet per rranfpofitio- nem propofirionum,uel pcrdudlionem adim- poflibile , adhuc efticacior eftratio curnonin prima, fed in alt js potius figuris argumcremur, nam ii proponarur nobis in principio rale qu?- ilcura colligendum fyllogifmo , nullus lapis eft homo,& occurrar mcdius terminus animal,fta rira argumenrumfacimusin fecundafigura in Cameftrcs , quoniam pcr illud medium noru F poteft DeQuartaFigura **$  - &  124 potcft fieriftatimfyllogifmusin primafiguraj D fedinalteroextremoconftirutaanaruraremo dequclitopropohto, inprima ennn cocludcrc tiflima cft.&eipenitus aducrfarur ; quocirca mus nullum homincm efle lapidem,nosau- rem hanc no qu.vrebamus, (cd conuerfam,nul- lus lapis eft homo,hxc enim proponebatur.hu iufcereiargumenrum validiflimum ex Arifto- telcdcuiinimus,apudqucm mulcislocis,quos hic commemorare non conucnit, obfentauv* C fu' a muS 'P wra "^ 11 " 1 eu ^ c fyllogifmo in fecundafi- ^"ogif* gura ex ambabus. propofitionibus affirmantib. mus  quiprauus,& inuuliseft ratiocinandi modus, duaSus validus tame ratione materix,quia maior pru- a ^ rma Pofitiopotcftfimplicitcrconucrri,& iraracio fccuda " c m pnma fig ur *.maluic aurem Anftorclcs tjiua. ca maiore "Vti , qux promptior , atquc euiden- tior erac.quam conuerfa,quz erat occuldQC.de fpernere formam propccr raaicriam,qtua hxc ro agi s -vrgere "Videcur . Narura igitur nos iu- ducit ^vc regulara dicti de omni ahqur.ntum obliqucmus,&abeiusre&icudraedeclincraus. propter matcriam,cui hxcregtilaaccdmodan- da cft , materia enimfunc propoficiones , qui- bus ad rariocinandum ~vu "volumus ; propre- rea fxpe contingit vcin fecunda, ac in rcrtia figura potius,quam in prirnaargumentemur; nec tamen illar itarecedunt a prima,vt non fint Euidea iUipropinqux,& ad illam reduci queant .To- cia  vl t iu| itaque dtrficultatis folutio in noceftcon loeil - _ ~ 1 , , mo plcx. ,1 u . ftituta , quod omnes ratiocinanccs quxrunr na cucalicer euidctiam.hxcautemduplex eft, vna matcrix, vt propofitiones notf-ac conceflx fu- mantur; altera formx , *Vt per di(ftum de omni raciocinatio fiat,fic cnim cuidentiflima eft;id- circo fi 'Vrranque fimul euidentiam habero pollunt , in pritna figura abfquc dubio ratioci- nantucnoninalijs; quod fi vrranque fimul af- fequi nequcanr, euidentiam materix fectari rnalunt , qux magis "vrgere uiderur, quemad- modum declarauimus . Hacrarione proprer mareriamdeclinamus aUquantumabeuic.cn- tia formx , fcd poftca hanc quoq; adipifcimuc pec rcdu&ionem fyllogifmocum ad diclum dc omni , & ad figuram primam . Quod igirur fe- cunda , ac certia figuta funt naturales , & quo- modo,& quod aduerfus eas argumentum A uer rois ma|e ab -aduerfarijs recocquetur manifc- ftum eft. Caput Vndtc'mum t qnbd argumentum Auerroit contra foUm quartam figuram fit efficaciffimum - NVnc oftendamus ipfum cotraquar- cam folam figuram plurimumrobo- ris habere, & vanam efle folutionem a medicis excogitatam, qui non uiderunt quar tam figuram neque cum prima, ncq; cutn alijs duabus elTe cofercndam ; quia neq; illarionem racit cuidentifltmc naruralem,vr prima; neque poteftacc euidccem, & nacuralero>uc aUx duc, ; iureuocarurab Auerroe arcificiofa , & cx ma- chinacione concludens,& nihilhabens illa- tionis naturalts . Priraa nanque figura habec in pcopoiitionibusdi&um deomni manifcftum, & iuxta iplius legem conclufioncm colligit-. , fecunda vero, ac cercia non habcnc in propofi- tionibusterminosdifpofitos fccudum diciura de omni, & condufionem colligunc fi non eui denter pec diccuro dc omni , faltcm non ci re* pugnantcmi fed quarta habct mcdium inter cxtremalocatum , pcoinde habcc adtu, & ma- nifefte in propofirionibusdiccum dc omniita- men in condufionc facit illatiooem ipficon- trariam , & aduecfancem naturx ; quura enim deberetcolUgere prxdicationcm fupremi pre,- dicati de fubiecto in fimo, ipfa c cotrano infext infimum prxdicari de fupremo , quod cft con- tra noftram naturalem cxpccrationem ; vndo pacet vanam efle inftantiam , quam faciunt de Celare , & Cameftres in fecunda figura i Sc de Soluri Daufi,ac Difamisin cercia;iquoniam compara- tio noneft conucniens,diximus cnim duas ef-  JSa du^l^ rumalcerum pocius, quim alteru appellemus Gak. maiuscxaemum; prior quidcm raao cftdifpo 5 X firio terroinoium in propolitionibus actule-^ tc J cudumdiccumdcomni ; illum emm terminu, muuua qui prxdicationefupremus omnium elt,maio- nuiorf, tcm uocaraus,cc propofitione, in qua eft , pro- "i""' poticionem maiorcjillum uero,qui lubijcitur t( j c ^ cxteris,dicimus ininorem,& illam propofirio- d iM  nem minorem appcUamus : altcra catio eft ot- mus. do ipfarum propofitionum, qui fumituccx or- dincduorum ccrminoruquxfiti abimriopro- pofi ti;quum enim ex ipfa cerminorum prxdica tionc in propoficionious nullus poflit lplbcum ordodefumi , quoniam duo excrcmi tcrmini ->H  xqualem in eis obtinent liui 1 r. .~vmie non pof- ' fumus mdicace utec maior, vter minor uocan- dus fir,nequeutraiit propolitio maior,vcra mi nor; ideo illam uocamus maiorem,quam prius procuUmusjiUam minorem,qua pofterius , ha- bica fimul rariouc qucliti pcopofici a princi- pio. Verum harum duarum rationum prior 16- gc efficacior, arque vrgcntior eA,& dumillam nabcmus,non rcfpicimus alteta; quando enim in propofitionibus termini fecumlum ciictum de omnifuntdifpofiti,non confyderamusvrra propofirioantepofitafuerit,ur ca appellemus maiorem;fed inaiorcm uocarausillani , in qua terminus prxdicacionc iupremus continctur, etiatn fi alteri propofitioni poftpofia fuerit , uc fxpein Ubris Ariftotelis inuenimusminorem propoiicionem maioci eilc ancepofitam , pro- pterca fyllogtfmum illum ex vrraque uniuerfa- li amrmanua,quem in quarta figura ciie dicuc, Actftoceles noniudicarec haberecomplicatio- . j ncm propolicionum diucrfain a primo moda prim^ Syllogifmorum. 12(5 priroxfiguracquidicitur Barbara,quia quum A iiue malc ul fi.it, eft prima figura , iudicature- odfit acru il icru de omni, maior terminus fcm- nim primafigura non ex utiOtare modi, fcd ex " per vocarur ille,qui pr^dicarione (uprcmus cft, &illa propofitio.in qua ille ineft.femperdici- turraaior.eriam fi minorantc illam pronun- tiata fuerit ; quocirca inanis prorfus" eft aduer- fariorum excogitatio quod tranfpofitis in pri- ma figura propofitioni bus modus,& figura ua- tictur, manet cnim eadem figura,& idem mo- lus,quia manct idem terminus maior,& idem Cerminus minorjira enim in mentibus noftris imprimitur didhim de omni,vr quomodocun- que propofirionet difponantur nosfemperpro maiorc habemus illtim.qui pr.xdicatur de me- dio pro minore autcm lllum.qui iubijcitur me dio, idqtieeftin animo cuiufque hominis fanc; znentis fecundum inftinftum naturalcm . Ide6 refeltendum penitus eft iftorum figmcntiim_> qu6d terminusille,qui prxdicatione fupremus cft,dicatur minor; qui vcro infimus,dicatur ma litn medijji dco Ariftotelesinprimafiguranon utl jj folumquatuor illos modos unlcs nominauit, Q rc mo fedetiam aliosomnesinuriles;omninoitaque 4, fed dicendum cft hunc fyllogifmum negatiuum , " fi}* quem hi in quarta figura ftaruunr, efle in pn- m '" mafigura, inutilem tamen, &non concluden- tem , quum minorem habeat negatiuam ; nam recte, & naruralitcr nihil concludit, quanuis ei accidat vt artifiriosc,& oblique certam quan dam conclufionem colligat , led eam non ede naturalem illarionem quilibet fincerus,& fanx, menris iudex diligenter confyderando cogno- lcere poteft , femper enim dum medium poni- tur ioter exrrema,propofitio illa iudicatur ma- ior, in quaterminus ineftprxdicatione fupte- mus ; illa uero minor,in qua infimus;ideo natti ralisomnium hominum cogitatio caderet fu- per conclufionem conuerfam ,quiltbet enim ior; eft enim artinciofa quxdam cxcogitatio B expectarer ex illis propofirionibus talem con- tlicuius hominie , non omnium , neque plu- xium , fine aliquoordine naturali, imo contra- xia naturx . De Cefare autem , & Cameftres , ac fimilirer de Darifi , & Difamis alia , ac lon- gc diuerfa rario cft, in his nanque ceflanre prio xe ratione ad (ecudam confugimus,quia quum non habeant actu in propoiitionibusdicturru dc omni.fed ambas extreraitates liabeant ^qua liter pofitas , prior rario nullum ibi locum lia- fcet , nec poflumus rarioneprxdicationishanc potius,quam illam appellare maiorem,vcl mi- norem i tuncigitur fccundam rationem refpi- cimus, & poflumus urram uolumus appcllare nuiorem, nihilo magis flc, quam fic aduerfan- tes narurc i) & di cto de omni ; quo fit , 'Vt Cefa- re,& Cameftres finr duo modi diuerfl in fecun da figura , fic etiam Difarais,& Datifi in tcrtia. Solutio Qupd etiam dicut de modo illo negariuo quar altcnus rc hgut? , vanum , & comraentitium eft , erat_ clufionera,in quaanimalde equo pr^dicare- rur, licer modus non concludens, &inutilis fit *, quate collcctio concluflonis conuerf?, ali- quotl animal non eft equus , eft conrra omnem animi noftri expectarionem.&cogitarionera naturalenu. Ncque Ariftoreli fuit incognirus tnodus hic negatiuus , ad quem ifti confugere uidemur, de co nanquc locurus cft inodtauo capite primilibri Priorum Analyticotunu,& eft modusille, qui a Latinis uocatur Fapefmo Fapef- vel Frifefomorum , fi maiorcm habeat particu- mo - larem , quos duosraodos Latinirecteinprima figura collocant , fed obliquc , ac contra naru- ram concludentes appcllant: propterea Anfto- teles nullam ipforum mentionem facere uo- Juirin prima figura , quia infigurisnon refpe- xit mli fyllogi fmos naruralircr concludcnres , alios omnes i figuris reiecir, attamen eos quo- quc extra figuras terigir , ut in illo capite ocra-   ~ i  O^" * V * -  j ww  v -j ^ O ' . \ confir- enim modus ille talis , nullus equus eft homo , C uo de his uidere poflumus,ubi hos ad primam ^ 1 *" 0 omnishomoeftammal,ergo aliquod aniraal Calcno non eftequus5huicmodo(aiunt)obijcerenon uddu- poilunt Ariftoteliciquod fitin prtmafigura, & sninorem propofirionem habcar maiori ante- pofltam, quemadmodum altcri modo afhrma- tiuo obijciebant, quia fl minor ea efle dicarur, qu?prior pofira eft, & fyllogifmum efle in pri- xna ngura , fequetur in prima figura minorem efle negariuam, quod quidem cllc non poreft, quumin primafigura cx minore ncgatiua ni- hil colligatur -, hic autem modus , quem expo- fuimus , eft fyllogifmus concludens, quoniam igitur in primafiguralocari non poreft , multo rninus autem in fcainda,uel in tenia,relinqui- rur ut flt proprius modus quart^ figurf . Sed hcc , licct aliquid habeant apparentif, nihil ta- men ucritaris habenr; legcm enim perperuam, & untuerfalem habemus qu6d quandocunque mcdium iptcr cxtrema poflcum eft , liue bcnc, figuram perrinere dixir, obliquc tamcn condu derc;& adiecitpofle in alijs quoque figuris for mari huiufmodi fyllogifmos obliquc conclu- dentcs , quod quidem nobis confyderandu ol, reliquir.quia non funt fyllogifmi naturaliter' concludentcs, necdigni quorummentio ulla in figuris fiat Nos igitur,qui Ariftotelem dcfcn dimus , rarione mouemur, non confuetudine, yelamore magiftri.ad fequcndam cius opinio- nem qu6d tres tantum lint figurc, naturaliter condudentes ; nec aliquis eflct crudicus,ac fln ccrus iudex, qui non cenferet mcdicos ponus, qiiara philofophos iurafle in ucrbaraagiftrijva lidiflimum enim eft Auerrois argumenrum,de quo hactenus fermonem fecimus , & ita firmis niritur fundamentis,ut folui non poiut . Capnt  De Quarta Figura 1*7 Caput Duodccimum , iit quo featnirm ^utnois D argumentum exponknr , & contra medicos dcfcnditur . Jecun- \. L t i r o argumenco ufus eft Auer- dum u I % roes contra quartam figuram > quod gomcn / % tale eft, per quartam figucara conclu tn Au ^ prxdicatio eiufdem dcfeipio,er.;io eft [._..:..:: gur* nugatoria,inuuus,oc abiurda,antecedens um fi- probatur , quoniam quando in quana figurau guxam. jtaratiocinatur,omnis homoeftanimal,omne animal cft corpus, quilibet in mcnte fua natu* raliter cogitarct ex his propofitionibus lllatio nc huius concluiionis,omnis homo eft corpus, ipfi tamen conuerfam conclulioncm colligut , aliquodcorpus eft homo,crgo a primo ad ulti- mum colligitur corpus dccorporcprxdicari , fieri enim non potcft utqui auditilfas propoft tiones , non cogitccconclufionem naturalcm , aux eft,omnis homo eft corpus; ipfe poftea au itconucrfam,quam non expectabat, aliquod  corpus eft homo, ldcohanc illi fubncctcndo concluditurper primam figuram aiiquod cor* pus eflecorpus, qtiiali prxdicatur de homine corpus,& homo dc corpore,concluditur prxdi cari dc corpore corpus,qux eft prxdicatio,& il Prima latioabfurda. Ad hocargumentumihiuiden- trfpon- turmedici tripliciterrelpondcre,pnmumqui? diconl ^ uenditur con ucnicntu canclufionis cnrn propofitioiu bus , ~\i >luo trrmmi conduiiQniscundem mter fe habeancrefpcctum , quem 1 n pr o po iici o ni bus habucrc.qiu li pcrucrtarur, hi illatio contrana curanu. Negarcigiturnon pofliintquod cxea propourionum com plicanonc lcquatur natu- Iitcr ilia concluiio, omnis hotno cft corpus, qncmadntoduroin prirna Anerrois rationc fu- liilimc- dcclarauunus ; proptcrca ii quid robo- ris habet hoc fecundum AtieaoisargumcHin-> id habetcxalrcropriore.,ciuijsuirtuce,& efhV cadta(chocquoqticroboratur;idcircoii illud hrmum marnet, hoc quoque coulcqucns rc- ctc ab Aucrroc dcducttur, li pcr quattara ct- gurara Sy llogifmorum. gura ratiocinamur, colligimus prxdicationem ciufdem de feipfo; quod ipfiquoque aduerfa- rij negari non polTe cognofcenres ad fecudam refponfionemconfugeruntdicctes colligi qui- dem idem defeipfo, non ramen "vt idcm, fed Impu- vt diuerfum. Ego ~verboftendo colligiidem fP atl  *vt idcm.imn qudibetterminus in fyllogifmo *Vnus cllc dcbcc,& iimplex, non mulnplcx , ii .n.ciTet multiplex, tunc ratiocinatio non in tri- btis.fcdin pluribus rcrminis fieret,& nihil cb cluderer,du igiturconcludimuscorpus decor pore prxdicatu , necetlc clt vcintelhgamus ide cds corpus in conclnfione, quod fuit in propo /ittonibus; & idceilecorpus,quodprgdicauir, 3c* corpus qdfubijcirur;lccus vitioius eilet lyU logifinus> (tquide lola confydcrationis dtucrii tas fufhcic vt ratio ex quatuoc tetmtnis conftec Impa-RK illi confyderantes ad tertum refponfio- cnauo c - J- tctux ncm rcceperurdtcentes inconuenicns non eiTe ratione tbrmx qubd idem defeipfb prxdt cetur. Sed hxcquoquc poftrema lolutio faci- le rcfcllitur , quanuis enim Ariftotelcs in prio- tibus Analyticis in folaforma iine materix con fydcratione vcrfetur, tamen formam confyde- ratpropter materiam , &*vr deincepsappltce- cur tnaccrix,quia nifi materiz aptan pol!ct,va- na c llct, & inutilis ipfafyllogifmi forma , ergo ilmiliter inutilis cft illa argumetationis furma , quz cuicunque inatcric apterur , tacit femper nugatoriam, & abfurdam illacionem ,&idcm dc leipfoprzdicaricolligicvt euenitinquac- Hcfpon tl figurajfednoo in prima ,'vtfalsbaduerfa- fioadre rij nttuntutargumentum contraprimam figu- lorfio-- i.. in retorquere;quanuisenim pofttmusin pri ma figura cocludere hominem efle homtnem per medium riilbile,non tamert femper in pti- ma figura hoc abfurdu contingit; & tuncquan do contingit,non prtmz figurz uitium cit, fed cius, qui prima figura praue utitur; tra&antur nanq; figurz fyllogifrrorum ab Ariftocele non vt poftea ipfts materizaptatis abutamur, fed *VC benc utamur. In quartaautem figuraquum fcmpcr, & necetlarib id cbcingat,eft proprium ipiius figurz uitium, non eius.qui untur; qua- re Auerrois ratio aduetfus quanam figuram va ltda eft.non aducrfusprimam.Non benc etiam retorquetur contra Ariftotelem docecem con- uerfioncs propofitionii.quia non eft par ratio; i\uerroesenim confyderat qubd pcr eiufdem fyllogifmi difcurfum ducimurad infcrendam Jirzdicarionem eiufdem defeipfo, quz eftil- atioabfurda, & ratiociQantibus femperinu- tilis;fed hoc non contingitin teducendisalia- rum figurarum fyllogifmis ad primam pcr con ueriionem propofitionum ,quiail reducamus fyllogifmum facrum tn Cefare ad Cclarent.ma iorem propoiitionem conuertemus,fed nb vce mur ambabusinuno,aceode fyllogifmo, nam in Cefare ucemur illa , nullum B. cft A.deinde ciuconucrU,nuilum A.cft B. vccraurin Cc- A larent ; quod idem dc alijs omnibus dicimas , quare nunquam cuenit "Vtpereandcm fyiio- gifmum feu primz , feu fecundz , feu certix fi- gnrz trahamur ad przdicandum idemdcie- ipfo, nifi exaccideti,&nitiouceotis,vcdittuiri eft ; id enim (i concingerer , uiriofus,& inutilis eflct ille modus, licuci oftcndit Auerroesquar- tam figuram fua natura vitioura,& inutilem ef fcz_^  Qiianntm ititur roboris habeat fecunda rario Aucrrois manifcftum clf, cx altcra cnira priore cfHcacitarem fumit, & ea fublata hzc fatis debilis,& imbecilla eiler;quare dtcere pof fumus iecudum hocargumentumclVe corolla- num quoddam, qubd ab A uerroe ex altcro ar- gumeoto ualidiore deductum cft . Caput Tcrtiumdccimum, in quoaduafiriottm argumcnu foluuntur. d; jiem ar , gumca- Ecla ft. ata, &comprobata huiufce rei uericate fupetcfl ur argumeta pro Galeno irf phncipio fauius concem- puctonisadductafoluamus;primurn argumen Ad pri- tum erar.datur quarta fcdcs medij, ergodatur m * uu quartaflgura;ad hoc negadum eftantecedens oftcndimus enim eam nb e(Tc quartam iedem, fcd elle illam eandem ,quz primam figuranL conftiruit ; qubd ii dicapt arlucrfarij eue quar- cam fedcm quia medium nb cft inter extrema, fedporiosextravtruque, quum ficfupcrius ma iore } & inferius minore,hzc eftuana machina- tio, quz aduerfarur naturz , & uix cogirabtlis eft,maiusnanque extrcmum de minoce prxdt catur,& eo fupcrius eft , & ipit ftatuut mediuin fuperius maiore , igirur multo fuperius eft mi- nore fecundiim ordincm terminorum nvjra- lem;tamen ipti ponunt mediuin infetius mino re,ergo idem eodem fuperitis & tnfcrius eft it- mul in uno,ac eodem fyllogiimo; idcirco Ari- ftoteles non dcbtiit hanc quattam fcdcm con- C fyderare,(l modb eftquarta fedcs,quu lit com- mentitia,& aduerfetur naturz,& implicct con cradic~cionem;quare daro etiam.ncc tame con- celTbanreccdcnte potcft negari confcquens dato.n.qubd ea iit quar ta fedes , non propterea datur quartafigura, quia fedcs hzc rcpugnans narurz, & coramenntia nullam debet figuram conftituere. Ad fecudum argumencumnegan- ,\\u dacft minor^^videliceccpfyllogifmisquarrxfi dtun gurx compecat definitio iyllociimi ab Anftore le rradita , nam quando dixit iyllogifmum ciTe orationem, inqua quibufdam politis nccefte cft aliud quiddam fequi cb quod illa funtw, intellexit concluilonem naturalem , ideft quz fecundum ordtnem naturx , & per diclurru de omai colligitut , ut ea uerba bene coafy- derantibus manifcftum eft,aliud eftcnim con- dufionem j nobis cx propoiltionibus colligi , aliud eftcondufionem per feipfam quodam- tuodo cx propoiltionibus deriuari , atqucL^ F j dcflue- m DeQuaruFiguraSyllogir ut dcfluerc  quaft effeclum , quod caufim fuanu D dcndo totum argmucntum.iam enim oftcndi-. neccflaria iniequarur,& vi caui^ cogenrtsabf que vllo noftroartificio exproroatur,quei.i Cen jum Ariftotclesin ea dcfinitionc fignificare vo |uir,propofitionibus cnim bcnc compofitisfta im lequicur coclufio naturalis ex ipfamet pro- pofirionom nacora , Sc terminoruro dilpolicio- nc.non ex ahqua tantum noftraartifictali exco gitarionc , qualis cft pcr quartam figuram con- clufionis illatio , qux quidem dicitur potius i nobiscum aruficio neri,quamexearum propo iicionum natura,banccnimreueraconclufio il U non fequicur rctto , & naturali termtnorura curfu,fed pottos contra curfum naturalcm. Ari- ftotelcsigiturrndcfinitionefyllogtfmi non di- xitnos acbitratu noftro quanlibcc conclufio- nemex propalirionibus poficis coiligcrc ,fcd dixit nccefle cfle pofitis proppilcionibus con- clufionera propcereas fequi,fignificans con- duftonera ftarttn fequioroincquodam nacma rouseos omncs iyilogUraos, quos hi in quaxt figura confticuunr, cile reucra in prtroa Dgarai &Ariftocelescos ad primam figiuam perrine* re dixic,fed vtobliqucconcludcntcs.ideoeoru mccioncm fecitcxtrafiguras,vtdictum cft;om- nisigiturfyllogifraus concludcns,6cqui ad pri maro figuram reduci potcft, in aliqua figura fta tucndus eft uel dire -A m I . i r. , i n , i i >  i * r tC&exuaoranchuraanumarrihciura,& nabis E nifi anparcnccr. Alij vcrialiararione dicorur quoque ooni'nferentibus,imderiam inuiris,. 44 ter. Ad teniura argumentum neganda cft maior , tram. nempc quod bmnis fyllogifmus condudens,& qui ad primam figuram rcduci poflk , in figurts locari mereatur , diximuaenim Artftotelcro in principio fecudi ltbri Prk>rum,& in octauo ca- fiice primi lrbri menrionera fccillc illorum fyl- ogifmoruraoblique condudcntium,& often- diile quomodo aa priroam ftguram reducan- cur,nec taraen dignatus eft eos in figuris nomi- nare; certum eft cnim omnem fyllogilmu con- cludentem fiue rcclc, & n3turaliccr , iiue obli- que, & contra naruram,concluderc uinuce dt- &\ de omni,proindc ad primaro figuram redu- cipoilc, Ariftotclcs tamen dccrcuitin figuris costantum collocare, qui natu- xalitcr conclu- dunt,non eos,qui contra naturam,& contra di c t un i de omni conduiloncm colliguc , & apud homines naturaliter ratiocinantes in ufu non lnuct lYs, quia non funt in ufu apud maiorcra parrem hominu oarurali ioftinclu ratiocinan- cium -, quanuis eniro certam conclufionem cot liganc.obiiqitc caracn, & contra nauiram id fa- ctuc,& rcgulam didi de omni nec uere.nec ap- parcnccr obfcruar, hos Ariftoxelcs in hguris ne nominarequidem voluic, propccxca neq;ad* mifir,neque reiedr,quoniam uia naturah neq, proccdunt , ncque procedere oidencar. Tales func fyllogjfroi qtunar ftgurx,qoipriorcqui- dem ratiohencn luntinutiles., fatemur enim eoscertam concluftonem colligerejfed iccun- da racione inurilesfant,aui3iunTobliqui, 6c conrrarij nacnr^^capudplurcshominesinvfu roinimc lunt;Hancoo caufam ab Ariftotclc in figuris comro.ecporati non fucrunt , fcdfolum cxua fi quras, v t d icfcum cft.Polfurous etiam con cedcre hos cflc fyllogifmos vcilcsyprourcontra- ponitucutili9iAUtili in priore iignrficarione ac funt_.. Quandoigiturdicunr.omnis fyllozif- F cepto.proindc inaliqoafiguraTocandos, non mus,qui ad primam figuram rcducipoteft,de- betinaliquafiguraconfticui,id ncgandumefta li uroplidcer proferacur ; quod fl h.r c condicio addator, mod6 naturalem illarionc faciac , ad- rnittendumcfV, fcd tunc minorem negabimusj fyllogifmi cnim quartx figurx huiofmodi non funt. Pofliimus ctiam alicer rcfpondcrc concc- taracn diredc, Cedoblique;cft cnim rarioni confenraneum ut ftcuti ooltquc conclufionem colligunt , ita ctiaro ol-luiuc, t v c fccundarib in figuraconftttaantunnoncft igitumeceflarium adijcerc qiiarram figuram , quoniant hiomnct funt in pnma figura ot obliqocconcludcntcs* FINIS LIBIU DE QVARTA FIGVRA SYLLOG. IACOBI ZABARELLAE PATAVINI DE METHODIS LIBRI Q^V A T V O R LIBER PRIMVS. Capn: Tiimum T,.cfjtioncm continens . M V t M fcientiam.Om- nem arrem , omnem- quedifciplinam mctho do aliquarradi, &abf- quc racrhodoconfille- re nou poile manifeftu cit, nuliam cnim facul- tarem bene docere alu quis potcft,nifi&in il- luts parribus difponendis,& in fingulis rheore- mat>busdeclarandis,rradendaque rerum ab- fconditarum cognirione methodum aliquam feruer. Hinc ortum habuit logica difciplina_> , quT tota in methodorum tradirione cc/nftirura eft.proinde inftrumentahs facultas iurc nuncu patur,quoniam omnibusdifciplinis inftrumen ta,ideft methodos prxbct, quious ad rerum no titiamadipifccndam iuucmur.Propterea nul- la adlogicummagis pcrtincns,nu!l.i utilior tra clatio elle potcft, quamde mcthodis, de qui- husdicere in prxfcntiaconftuuimus. Scripfe- tunt quidcrrt nac de re complures tum an n- quiorcs.tum pofteriorcs philofophi, nec non & merlici, dumoccafioncm huiustractationis tiis a Galcno fumpfcrunt in principio artis me- dicinalis. Qui omnes licccin quibuidam parui momcnti dilcrepare '"videantur, in eo ramen , quod prxcipuum eft,ira *vnanimes,&concor- descxtitere,uthisremponbus nemoaliam fen Wctho tentiamproferre,aurcxcogirareaufus fir;quu lorujn. enim mcthodum htcfumptam in methodum & oidi- p r0 pricaccepiaro,& ordinem partiantur, qua- rocrus tuor cuc methodos dicunt,demonltratiuam,rc fccuilu folutiuam, definiciuam, ac diuifiuarn ; ordines ohos. autem tres, compofitiuum,refolutiuum,dcfini uuum,authore Galcno in co loco . Qiix quide A communisomnium fentenrfa iiira aera fit , u( omni diificultare carcat,nosde ea aliquid lcri- bere operarpreuom noneiTet^quandoquidem tam multa abalijs fchpta ad huius dogmatis declatadonemcomperiuntur,ut pr^tcrea ni- hilnobis dc eadem re dicendum relinquere- tor;alienum autem anoftro inftiruro pcnitut eftrlla commemorare , qnar apud alios multos (criptores legi poffint.Verum ego de hac comu ni opinione femperdubitaui,& eomagisdubf taui,qn6eamdifigentius confyderaui, atque animo uolui ; tandem uero qudm in iuuentutc logicam publicc proflteri , & logicos Ariftorc- lis hbros aflidue rractare ccepi , in aliam ientcn tiamdeuenire coaclus fum, in qua ufque ad hodiernam diem pcrfeueraui; lalfnm enim ef- fe putoaliorum dogmademcthodorum,atque de ordinum numero ; in hocautem fi dccepti B funt , in cognofcenda quoque tam methodi, quam ordinis natura eos aberrafle necelie eft ; cuius erroris ( ni fallor ) caufa fu|f, qu6d pro- feflores logicx,qui in Anftotclis libris interpre tandis uerfantur,rem hanc,qucadeos maximc pertinebar, non confyderarunt , fed penitus pi.vrcimiferunt; medicivero, quorura idnon intcrerar, foli hoc munus iibi arrogarunt ; quo facfum eftur morborum, & pharmacorunu confyderatione impliciti, & librorum Arifto- telis non fatis mcmores logicam quxftionem enodarenequiuerint^. Hac igitur dc re fta- tui aliqua fcribere , haud eqnidem altercan- di ftudio, ncque quod putemme unum in_. hac difficultate fcopum atticillcL^ , queiru Galenus, & alii multi uiri CTariffimi aflequi non potuerinr j fedfolo ucriratis amore du- C~tus;ita enim fict ut uclalii in meamfcnten- tiara IJC De Methodis, n6 tiara ucniant.fi uetam efle cognoaerint} uel,fi D bafacere elTet derebusipfis,ac de ipfarum (cie ego deceptus fuero,faltero ea dubbia profercs, qtix hactenusme a Galeni,& aliorum fenten- tia rerraxerunt.aliquem i excitem ueritatis ama torem, qui animum meum dubiis foluat , me- que in errore diutius cfle non patiatur ; profi- teor enim menonmodoueritacem cocoanimo artnplexaturum, uesiim eriam ei, qui in me tale fieneficium conruter ic, plurirhum debicurUm quemadmodum eciam dejomnibus bonacum arrium fttidiofis, iis prxlrrtim, qui'ingenuo animo prxdici funr, illud n:U:i tplc.oolljceor , 11 per me ueritttem cognquerint^aut jfaltem aa eam indagandam aliquid c meis fcripcis au- xilii.luminisque fufccperinr,'eos mibi,labort- busque meis mediocres gratias ellc habituros. Caput Sccnr.dum. Ou:d ftmetbcdus btlacctpta. D nuio. riarum narura diflerere,quod fanc a noftro in- ftituto eflcr prorfus alienum, qui folara ipfius methodi naruram voluraus conteraplari, idei earadiximusefie habtram inrcllc&us inftru- raenralem, quoadrcrum cognitioncm confe- quendarn iuuamut.Quum igitur mcthodus fit inftrumentura.quadilferenciaabornnibus cor potcis inftrumentisdifcrepet manifcftumeft, non eft enim corporale inftrumencum.fed in- tclleduale,& habitus quidam animi nobisin- feruiensproaliorum principalium habituura adcptione. Hinc colhgitur ctiam dirTerencia-. maxime quidem propter illa,qux dicenda suc, a nobis notanda intcr mechoau,& altud quid- darn inftrumenti gcnus, cutusmentionem fe- cit Ariftotcles in principio libri de Luerprera- tionein capice dcoratione, ubi hxcuerbale- guncurf Eft autcm omnisorario lignificatiua- E methodis,arqeotdinibqs lofutu , non fic(utinftmmenrnm,fedexplacito,&arbi- riance orrmiaquidfitc6mnne> ho- E triohtimancj his uetbiscarpit Ariftoreles Wa rum gcnus Mcthodus intclligere de- tonem, qui putauit omnia nomina , & ucrba_> , & ex his ( conrlatam orationem elle inftrumenta naturalia,ideft a narura nobis rradttaad resfi- gnificandas.prouc cuiufquerei propria natura propriam ,& fibi conuenientera appellationo poftulabar. Ariftotelesautem hoc negat , quta cuiufque rei propriam nominationem exhi mano tancum arbitrio, non ex naturarerum p dere cxiltjtnauit ; politirnus tarnen fortaiTe hos philofophosconctliare, fi dicamus uocem fi- gnificatricem duas haberc parres, vnam ueluti materiam, altcram ueluti formam ; materia qttidem eft fonus, qui a natura eft ; forroa uer6 aniculatio, quxtora a noftroarbitrio pendct ; fedan hocPlatouolucrit noneft in prclcntia.. confyderandum ; utcunque enim hoc fefe ha- beat, illud certum efie debet, Ariftorclem non ncgare uocesarriculatas inftrumenta eiTe figni ficandi conceptus animi, fed negare cfie inftru M.-rfao dut nS cft Tftre mctu 6 euifici Jl bemus, nam, fi uocis fignificationem fpectemus, non modoillas, quas propric me- thodos uocantdcd ordincs quoquc,quos ime- thodis feparant, nominare mcthodos poifu- mus.etcnim uiq quxdjtro lunt , & rranficus ab aliquo aH aliquod,quc eftGrxcc, Uoc is,jxi9c i Metho propriafignificaro. Hxc igiturample fumpta_. di dcti. metnodus nil aliud efie uidetur, quara habitus logicus, fu:e habitus intcllctlualis ioftrumen- taiis nobis infcruiens ad rerum cognitionem- adipifcendam ; non cnira oranis uia, & omnis tranfitus folet mcthodusappcllari , fed qu$a mente noftra fitfcientiam rerum inueftigaocc. Qupniam aute Methodus cit habitus logicus , o non eft ignorandum duplicccn cfie Mecnodu , diu Ju- quemadraodura & duplicein efle logica alias vlicuci declarauimus in eo ltbro,quem de Naturalogi ltumrur c.t fcripfimus , cx quo raulta fumi pofluntadl Vox G- gnifica- uuj co- ftatex matc- ru , X torma. pnefentera tractarionemconfcrcntia;ibi qui- F menra naturalia eo modo, quo arbitrabarur nem logicam dupUcem efle diximus,unam re- bus applicataro,& iam in ufu pofitam, atteram a rcbus feinndam ; hanc fcientiam non elTe , fcdfcientiatym inftrumenrum,feu inflrumen- calemdifciplinam demonftrauiraus; illamue- ro non ampliusinftrumencutn, fed fcientiam> fic enim fcienria iUa* cui diciturappHcata ; ea- dcm rarione methodum appellarc pofliimus tum ipfuminflrumentalemhabitum nulli ad- hucrei,fcudifciplincapplicatam} tam etiam difciplinam ipfam, cui eftapplicatus ; propte- Cttrfoj cca Ariftotelesmultistn locisfcicntiasipfas, ac tix uo- difciplinasraethodosappellarciolituseft,nam ccntut mechodo utuntur oranes, raethodoque confi- mctho- ftant,fiquidem nihil aliud funt, quim logicx mcthodi in ufu poficx ; nosaucem in prxfentia methodura non rebus applicaram, fcd a rcbus abiunctam confyderandam propofuimus; de merhodo autera mathcmatica,vcl naturali ucr Plato ; nam rcuera inflxumenta qucdatn funt, quibus ea, qucanimo concipimus, fignifica- mus, nontamcnlunt methodi ,ncquc inftru- roenta logica; nam methodusefthabitusani- mi,non eft uox articulata ; & eft inftruracnrum non ad fignificandura , fcd ad fcientiaro com- parandam inuentum ; pr^terca omnis metho- aus,& orane inflruraentum logicum cft uia, & proceflusabaliquoad aliquod ,qux fintciuf- dcm generis,fcu eiufdem ordinis,ur a re ad re ^vcl a conceptu ad conceptum, uel a uoce ad uocem,h^c entm omnia uerc dici pofiunr, logi cusnanquedifcurfus potefl& in rebus, & in concepnbus , & in uocibus confyderari , isque momento temporis fieri non porefl , fed cu ali- qua mora,& in ternpore. At dura per 'Vocen iignificaturres,vel eius conceptus, non fit pro- greflus inter illa, qux fint eiuldcm ordi nis, fed a uoce ad rcm, fc u conceptum figtuficandum , idquc m Liber Primus . ^ idque fit uibitu,& in ternporis moracnro; idxo A doctrma;quareli prxccptor iubcns lubicum ncque prucell us.nequc cuicurfus propn c dici poceft, prxfcrtim quum no fit ab alio ad aliud, ird potius ab eodem ad idem ; liccc enira *Vox nuterialiter fumptadiffecaca concepcu, forma licer camcn non diff err,quia conceptum ipfum fignificac, quare nullus poceft eile progrelTus, a uoce fignincantead rcm , ucl concepcura fi- Qfuncauim. Quod autem tale inftrumenrurru fignificandiconceprus non ficmltrumcnrunu logicum, neque in taliura inftrumencorumfa- bacatione uetfccur, logicus, rcs per fe clara,& perfpicua cft, duas enim parces uocem habcre iiximus, (bnum ut nuccrum , & arriculationcT logicx doceac alios uiam ipfam proccdendi, ncmpcordines,ac mcthodos,itaetdincs,ac methodiappellabuntur do&rinx,quia tcadun turdifcipulisaprxcepcore jproptercain defi- nicione ordinis,& methodi doctrinam pro ge- ncre acceperunc : quam fencentiam ego nullaConfu- rarione. probare poirum,quandoquidem huiujC UU0 * modiconfyderacio particularis,& accidcraria pcmtusefti&perindcfaciunt,ac fi dc homi- nis naturatractacionem inltitucntcs homincm vt ambulantem, uel loqucntcm, uel alkt ucfte induturo confyderarenc,acquc ciufraodi acci- dentiaindcfinitionc hominis accipcrent , me- ttt forraara ; de fono logicus agere non debec, thodi quidcm,& ordiois naritra ca cft , 'ut fmt 2uia id cft munus philofophi naturalis:fneque habitus anuni ad fcicntiarum, & artium cradi- e articularione ipfius , quia confydcrate an tionemnobis infcruicntcs, fcuomnino adco* ho c, ucl illo raodo fonus fic articulandus pro- gnitionera capciretidam , quod autem aliquis iignificatione rcrum adGramnuricum perci- nabitulogicoprcdirusalioslogicamdocear,& ncr,vclad nominum impofirorcs; ideoArifL** alijs cofdcm habitus cradac, accicjencaj.e eft& telesinipfoftacim locicx arcis initio accefiit B abipfalogtcxnatura alicnum; quemddmodu tanquamnorumqupXuocesfintfignificarrfEcs arci xdificarorixaccidirurille.qui eius hab- concepcuum,nequc confyderauit an hoc^uel illo modoformandx finc,fed ab aliquo alio ar- tifice iam formaras fumpfir,ncc vllam amplnis mencioncm ralis inftrumenriin Iibrislogicis fe ck. Pcxcereafciendum eft omncm merhodum eifc habitura logicum,fiue habitum intelle- ctualcm inftruroentalem , & omnem talcm lu- bitiimelTc methodum, oec propcerea perfecta ellc dcfinixionera mechodi, li dicamus metlio- dum cllc lubicum intcllcdtus inftrumentalem, quaouis hxc definitio ex genere,& differenciis conftcc,& cum definirio , uc dictum eft, rcci- f>rocctur; nam docuic Ariftoreles in fecundo ibro Pofteriorum Analycicorcun accidencis dxfinirioneranone(Tepcrfcctam,etiamfielTen tialis lir,& arqualis dcnnitio,nifi.caufamexter-. nam cicprimac, a qua accidcns pendct; cll qui- tlem cllcnciaUs hcc dcfinitio, cclipfis cft pciua- cum lubec,eamdoceacalios;hic enim non eft fcopus illius arcis, fed domum efficcrc ; poccft emm camarccm aUquishaberc,qui nullum a- lium doceat; eadem rarionc poccfc logicus ha- bcre hosinftrumencales lubicus,& ncmini cos rradcrc,fcd,ipfc per cos fcicnciam rcrum mue- ftigarCjUelauis fcicntias ctadcre; aliud cnim eft logicarn.doccrc, aliud cft fciencias, & arrcs dpccreper habitum logicx;gcnus ii;icur mc- thodi nun alnul fumcndum cft , quam habitus mcnriSjdifTecenciavcro, inftcumcncabs, finalis . aucem caufa cognicio rcrum iiue ab codcro ac- 3uirenda,fiue,ah'jsfradcnda ;hcc faic abfque ubio mcns Galcni in principio arcis mcdici- nalis quanrlo dixit \ Trcs fiint dedtrinx , qux Quid prdini innicuntur| de ordinibusenim loqueqs fignific^it ueseflc. modps .oxdinatc docendi " r "* |" fcirntusomnes,&arccs,fed non confydcrauit^,,, tiolutninislun^, &cum cclipfi reciprocatur f C quodordincs dicancurdoc^rinx.qina prxcc- fignifi lcd non elt pcrfe^anifi addaturcauu cxtcrna, 3ux elt obiccto rcrr^ ; qupniam igirur mctho- us inftnimencum eft, & cuiufquc inftrumenti ioi^^caui^prvcipua eftipfefinis , idcirco in dcfini- tionc raechodi finalem caufam. adiecimus,qux eftrcrum cogaicioa nobis per mcthodum ac- quircoda, m hac cnim confiftic coca mcchodt nacura; quam refpiciendo pofTumus non inco- gruc mechodos omncs appcllare docTrinas, 'P* noc eftmodosdocendi , oc^cradendiomnes fcientus,& arrcs.ut dodtrinz nomen flnem ip- fum mcthodifighificet. Sedaliqui fuetunc , Opinio qui doArinam pro generc methodoru , atque litjuo- or)> iinum, imb&fciehciarum,&anium omniu ^ l erc c accepcrunt;ho$enimomncs habirusconfydc mho- rarunt prout docenrur|ideft ptouta dotore - eos habentc difcipulis traduntur, ut fi quis do- ceac alios fcientiam naturalem exeiushabitu, quem ipfc habct , fcicnria natuulis uocabitur ptor logicus rtcs ordines doceat , difcipulos , caucrit. hoc cnim fi rcfpcxiflet, ipfc quoque rcprchen T ' fioncnon vacarerobeam, quam diximus,ra- ttonem;fimiIitcr Atiftotelcs in principip pri- roi libri Pofteriorum An.d vticorum .dicens ora^ nem doctrinam cx prxccdentecognitionc fie- ri, nominc docttinx non ipfius logicx,fcd fcic tiarum traditioncm - intellexit; dlud igitur fem pcr animaduertere debemusdum hos habirus uocamus do&rinas, urnomen rlo&rinx noad lpgicam doccntcm rcfcramus, fed ad ipfaro in ufu pofiram, nempc' uc incelligamus afiarum^ difciplinarum docHrinam per nabitum logicx ranquamper inftrumentum factam, hic eniro, cft logir.r finis . Hxc aurem , qux modo dixi- mus, hoc argumcto demonftrari pofTunt,quic- quid alicui rei eflentiale eft , & in eius defini- lionc accipitur fiue ut genus , fiue ut diffcrcn- tu.idabearc cftprorfus infeparabile,vt non poteft , 3 , DeMethodis,' I4otefteflehomoquinon fitanimal.&qiii non D prius decernit deanimali generaHrer agendu it rationalis;fed poteft efle tum ordo, rum roe- efle, mox de fpeciebus fingulis; poftea vere de thodus ranquam habirus in animo alicuius, animali cdmuni cractarionem aggredieos me- quos illc neminem unquam doceat darurigi- thodosqucrit,quxad aniraalis naturam , fila- tur ordo, ac methodus, quibus nomen doctri- ruerit, & ad eiufdem accidentia cognofcenda D nx ita acceptum non conucnit ; ergo doctrtna neque c-it eorum genus, nequediffcrentia.pro inde in eorum dennirionibus fecundum eanu (ignificationem accipienda non cft.Setnpcr ra- mcn funt inftrumenta, feu habirus menris in- ftrumentales,quia licct in uoce, vcl in fcripru- ra ordo,ueI methodus fumi poflir,nihilominus ab habim deriuatur,& habitum fignificar,quia uoces,& literc funr figna conceptuum,quos in amimo habemus. Hce de methodo ample Itfm p t.i (iifHcianr,nunc ad cius fpecies rran t camus, Caput Tertium de diuifione Methodi lati accepta . Ivi ditvr mcthodusiralatcaccepta jin ordinem,& methodum propricdi &am,& nomine fui generis appella- ram, eaque fatis rrira eft, & uulgata- diuifio, quam una cum difterenriis diutdenti- bus,quibusalii utunrur,accipiendam,& appro bandam cnccenfcmus;hanc igirur breutrer, Diftcrc & l * nc ulladifputationc rcfercmus.Quum me- tu m- thodus fit habitus logicus doccns procederc- tcr or- abhocadilind cognirionis adipiurendx gr.i- ^ "th* " a ^ u P^ excnre P ote ^i^ f proceflus , aur enim dtuTi^ resipfasrracladasdifponimus, utpiiusdc hac, fni ac- poftea de illaagar.ius ,aut a cognicione huius ceptm aurimur in cognirionem illius ; altud cnira cft hanx rem prius efle cogncfcendam , quara illa, ahud eft cx hac rc nota nos duci in cognirioni illius ignocx,hocqutdem methodipropricsu- ptxmunuseft, illud autemordinis; ordo cnim xratlam facir illationem huius rci cx illa,fed fo lum difbonir ca, qux tractanda funt, ur fi dica- mus ordinem docln nc- poftulare urprius de ccc lo,quam de clemenris agamus;metnodns ucro non difponitfcientix partcs, fcd a notoducit^ nos in cognitionera ignoti inferens hoc ex illo, ucluti quando a murationc fubftanti^ ducimur in cognitionem primx mareric, ; & quando cx xterno motu uenimus in cognirionera xterni rnotoris immobilis, vel cx xterno motorc im- mobtlidcmonftraraus xternum motum ; pro- prercadicunrproprium efle ordinis difpone- rc, merhodi autcm norificare . Hocdifcrimine methodus proprie accepta ab ordine difllder , id aure fier manifcftius poftquam de "vtrifque Ordo diligcnterlocurifuerimus. Oeordine quidem r pnor, priusdiccnduroeft, pofteauer6 de merhodo, tt uiu- namaurhorctiamquilibcrfcientiamaliqnara, ucru- UC J 2rtem fcriprurus, fcu rradirurus confyderac ^jy 0 mk omnia quo ordine eius difciplinc partes ' difponcdx flnt, poftea in fingula partc mcrho- dum quxrir, qux cx noris ducat in cognitionc eorarn, qux ; ignoranrur , & queruntur ; uduri nosducat; fimilirerqtium de homiijej& fingo lis aliis fpcciebus eft locuturus . Videcur ctiarn ordo vniuerfaliusquiddam cflc,& larius exten d i, quam racthodus ; nam in ordine fcientiarn uniuerfara refpicimus,& eius partes inter fecn ferimus; mcihodus uer6in unius rei quxfita; inueftigatione confiftit fine u!la partiura fcicn tix intcr fe comparatione ; quare omnino dc- ordineprius,quam deraetnodo differendurn cft ; & primura de ordine uniucrsc furnpto . V! Caput Jjhartum, in quo definitio ordinis ab atijs tradita , & dijjicultas contra eam exo ricns exponitur. 'Identvr omnes,qui deordine lo- cutifunt,inhac ordinis definitione . ferc confenrire , Ordo do&rinx cft ffji* habitus inftrumentalis,feu inftrurae- tu intellcctuale, quodoccmur cuiufquc difci- fccundi plinx partrs conuenienter difponerc ; Oe hac tuos. tamcn dcfinitionecgo femperdnbitaui, etfi.n. falfa elle non uidetur, manca tamen,& imner- fccta eft, quum in ea animus non conquiefcar, fed dubius manear,& alrad quidpiara dctydc- rer, quod in ipfa non expriraitur ; in ea enirn^ dicirur ordinem efTe, quo parres fcicnrixcon- uenientcr difponuntur , ied non cxprimitur qndenarn rariofumaturitafcientiam aliquara difponendi, ut ben^, & conuenienter dicatur cfredifpofita;proindequxnara ficifta conue- niensdtfpofirionondum cognofcimusmon eft enim diccndura cam difpofitionem a nobis te- mere',& abfque 'vlla rarione,& penitus arbitra tu noftro fieri,vt quencunque ordinem f eruan- tes, & quocunque modo parres difciplinx di- fponentes, uelrranfponcntes dicamur ordine feruare ; ira enira ficrer ut ordo non effet ordo, fcd omni artificio,&urilitate carensinordina- tio : Propterea non rectara efle eorum fcnten- riam arbirramur,quiputantquanlibctfL*icntia, Ertant &artem pofleanobisquocunque uoluerimus V* f ordinetradi,&cxplicare, uelunartem medica 1]bct ^ atbitrio noftro xqu^ fcribi pofle ordine compo rplinam ficiuo,refolurino,atquedennitiuo;de quorum quoli- crrorc poftea vberius loquemur,& eius ratronc adduceraus,quumparticularimde lingultsor- (ll ^ ol . dinibusferraonerafaciemus . Nuncfariseft ti t' c . dicamus neminera fanc raentis inficiari pofle dandara efTe necelfarib aliquam certamrario ncm, feu certam normam, a quafemper fuma- tur hxcdifpofitionis recbtudo, & conucnicn- tia, ut hxc difpofitio dicatur conuenicns, 1 1 la^ uer6 non conueniens; hanc autem normara v- nam cfle neccfle eft, nifi enim una eflct omnis ordinisratio,ex qua ordoquilibct dicarur cfle conue- 4 conueniens , non ciic t ordo uox umuoca , fed ambigua, dc qua ut dc re una fermo haberi no oflctj quo fieret ut omncs aliorum dc ordini- us trad.it loncs vitiulxcllcnt.quia omncsia ambiguo laboraflenr. LiberPiimus. 141 E Caput gujntum , Jguid alij ad banc auaflioncm . jus  t dicert uideantun DlrricVLTAS harc abiis,qui dchac re fcripfcrunr.non admodum fuita- nimaduerfa, ucl enim de ca nihil di- xerunt,ucl fi quid ex eoru diotiscol- ligi poteft , id ab eis mconfydcrate prolatum fuit , quicquid enim ftarucrunreflc rationerru reiti- ordinandi omnes diiciplinas,id tamen ia dcfinirione ordinis non cxpreflerunr, quu om- nino fucrir exprimendum,ut ipfius ordinis n a- Aliquo tura bcnc dcclarerur. Aliquiuidcnrurcxiftima iu opi- rc eam eflc huius conucnicntiar rationem , ut_ ntodc omnia,qux in qualibct lcicnria confyderirur, B ru.onc aD unQ a |j ouo ,, cin \ c  , u t \_- M { ,i[ iu { rcferarur, bcneor , n ,f /r i ... iioadi. quodquumcite poiiit ucluoum principium, uel unum mcdium, uel unus finis, hinc exori- ndicunttres ordinis fpecics,compofiriuum f lab. . refolutiuum.definiriuum. Sententiam hancdi  i- 4c hgenrer expcndere non poflumus , niii de fpe- ' ciebus ordinis loquamur, idcirco ad alium lo- cum eamconfyderandam rcmirremus,ubi oltc demus pendcntiam hanc abuno neque ordi- nis naturam declarare, nequc omni ordini co- petere. Multi videntur dli lenrentix adhcrere, ia phi- quam fuse aliqui philofophi cxplicarunt,dum Jotophi p r ^f Jtloncm primi libri Phyficorum Ariftoce- qfrauo ' IS tnrerprct.ireutur , ibi nanq; Aucrrois opi- ordma. nionem rcfellunr, qui dicil Ai iftorelem prepo- di fama nere in naturali pbilofophia ordinem fcruan- tuzn- dumclTeab uniuerlalibus ad particularia.pro- ptcrca quod uniucrfale eft nobis nohus , quara particularia , & a norionbus nobis fempcreft fctconfentanca.Senrenriam hanc teftirnonio Ariftorelisconfirraanr t qui fcicnriam naruxa- Atgu- lem aufpicarus eft a rra&arione de phmis phn mentfi cipiis, cui.r tamen occulta, & incognira crant , P ro >>la , rf 1  \ j a: i-  r  c opinio- & cogniru maximc dirnciiia,ip(isquc compoii- * ta mulro notiora erant ; non poiTumus igitur di cere Ariftotele prius cgifle de phncipiis , quod notiota fuerint , id enim eft manifcftc fsuTurn, itaqueconfiteh cogimur ipfum de phncipiis agere primura uoluiile ea tantura ratione du- chnn qttiaprincipiafunt, principia enirn qua- tenus funt principia, narura priora funr compo fihs, & effcccis , ratio igitur ordinandi omnes difciplinas uideturcflc ipfe naturaUsordo reru coniyderandarum . Caput Scxtumjn quo diHa fentcntia rcfcllitur , & Jlenditur rationem ordinandi non ab ipfa rcrumnatura,fed d noSira cogni- tionc dcfumi* B Cuiuf funi Go uero exifttmo fcntcnham hanCDitlx admirrendaronon clle,fcd ueram,& fcntcn- firmis nixam fundamentis efle opinio- tixrcfa nem Auerrois,quam illi rciccerunr, re- ^ 110 * . f  r , j - copro- uera emm non ex ipla rerum coniycicrandaru 01 , 0j p natura fumitur ratio ordinandi fcicntias,& di- y :ix . fciplinas omncs,fedex meliorc,acfaciliore no ftta cognitione ; nonenim fcientiam aliquam hoc potius, qulm ilio modo difponirous,qu6d hic iit rcrum confyderandarum naturalis ordo prouc extra animum funtj fed quia itamebus, 6c faciUias ab omnibus ea fcictia difcetur. Qua quidem vehtatem comprobare, Sc conrraham opinionem euercere non chr difficile rum rario neduce, tummulhs AriftoreUsteftimoniis.Pri rrimfi mum quidemli admirreremusconuenicnrem ar S nni * ordinem in (ingula difciptinadefumi ab ordi- tun> * ne nacuraU rcrum confyderatarum.fcquererur nullura dari aUum ordinem, quam compofiti- progrcdiendutn. Atdicunthideceptum fuifte C uum, confequentiamanifeftaeft, in omnibus Auerroem, qui id attribuit ordini,quod potius mcthodo, ac oue thbuendum cft, proprium e- nim cftui^, fcu mcthodi ut a notis progrcdia- tur ad ignota, quiafinis mcthodi eft faccre ex notis cognitionem eius, quod ignoratur ; ordo aute non scquirituta notioribus aufpicemur, fed folum ut ca antcponantur.qux natura prio t a funt. Horum igitur fcntentiam fi fequamur , ratio, ac notma ben, 6c conuenienter omncm difciphnam dilponendi non aliaeft,quam ipfe naturaUs ordo rerum confyderandarum,ur il- lafirpartiumalicuiusfcientix conuenicns di- fpofitio, quxtetum in ca tratfcatariim natura- lem ordincm imicetur,& fcquatur, ut quum or dinc naturc; clcmcnta pr.rcedant miftum,ordo dochi nx rcctus,& coucniens ille cft, quo prius dc elcmentisagitut, quam de miftis; quod h enimfimpUcia,&principia funt narurapriora compofiris,& efFec>is,eritigiturfcmpera fim- pUcibus inchoandum , & ab iis ad compofita^ progrediendum in omnibus difciplinis^unus leitucdabicur ordo compofitiuus ; fcd hoc co- fcquens falfum eft, & ab Ariftotele , Sc a Gale- no,& acommuniomnium confenfu reproba> tum, Galenusenim cresordinesftaruir, compo fitiuum,refolutiuum,& definitiuum, quam lcn tentiam ali j omnes,qui pofterioribus re mpoh- bus de hac re fcripferunr,fecun funr. Ariftore- lcs aurcm de ordinc rcfolutiuo locurus cftin conrcxcu l j.fcptimilibri Metaphyficorum di- censarntsomneseflecrrices tradendas efleor- dine rcfoluhuo, qui cft a norionc finis,uc fi tra- denda fit ars acdificaroria, primum eiusanis difcendz principium erir prccognirio finis, id- prius dc miftis agercrur, prauacllerdifpofiho, eftipfadcnnriodomusardificandartaquarran' quia orvhni ipfarum tcrum naturali minimc cf lit us fir ad fundamcnta, parictes, tcdhim, & ab his *43 De Methodk 44 hi s randem ad lapides, lateres, ccrmenca, & li- D non potte res naturales bene cognofci , nifi ex primorum principiorum cognitione; horum t- gicur fencencia ambiguicacem habet , dum di cunt rationem ordinandi omnes difciplinas fu raendam femper efle ex ordine ipfarum rerura nacurali. Poflumus ctiaro eos proprio ipforum TemS argumencoad ucritacisconfeflionem compel- argtune' lere, fi prius ex Ariftotele in Pofterioribus Ana r ~ ryticis iumamusillam elfe ucram cuiufquerei xacionem,&caufam, quam habeces definimus quxrere amplius cur lic ; concra uer6 illam non elfc ueram rei caufam , quam habences adhuc quxrimuscurfit*, quum itaque Ariftoteles ia ptocrmio primi libri Phyficorum dkarfein tra i tatione rerum naturalium uclle aprimis prin cipiis aufpicari,fi nos rarionem perconremur* gru.qux prtma,&firoplici ffimaiJhus arrisele- menta funt, in quibus definio ars ipfa docen s , & a quibus pofteaars operans exorditur. Idem uidetur fignificare in capite odauo rcptimi li- bri de moribus,quando inquit fincm in rebus agendis principium cflc > quemadmodum in machemaricis luppoficioncs*, in omnibus enim difcipli n is, qux ad finem aliquem tendunt, n- nis ipfe, ltcec reipfa poftcemus fic,eft tatnen to- rius cognitionis principiumjfigoificauit autem li? mo *j s aer is Ariftotcles morales difciplinas otdt- ralcs.fc nerefolutiuoefletradendas,quo quidem or- Iib.Aua d 1 ne qui non uidet Ariftotelem fcripfiflc libcos f v 1 1 Cl . de moribus, caecus eft>nara a fb;Ucicace,qu eft funt" u ' c ' mus ccru m agendarum finis.aufpicacus eft, dioe re de qaa intotoprimolibropertratauit,moxin quarea primisprincipiisexordtri nelit.ipfi cer foluu- fecundo ad mrtutcm ttanfinit , qux fecundum te refpondebunt,quia nulc feruare ordinem na vo - naturamprioreftfa;licitate>eftenira/cchcitas mrx,athancnonefleuera rarionc etus, quod apud Ariftorelem a&io ex uirtute , non uirrus quxniuT,manifeftumeft, proptetea quod in ipfa. Librosquoque Analyrtcoscumpriores,cu  hac refpoofione animusnon quiefcic, adhuc pofterioresordinc refolueiaofcriptos eflema- enimquxrimus, quare uttlc ordinem nacune nifcftum eft>in iUis nanqne a dchnitrone i vlk. - feruare ? ad quam interrogarionem ipfi, uelinc gifmi, in hisadefinuionefcienrie, ac demon- nolint,cogunttirrefpondere, utoptimam rcri* itrarionts exordium fumicur, &ab hisad prin- cipiorum inueftigactonem proceditur. Parer i- girur fcrtpcas efle ab Ariftotcle mulras difcipli- nas ordine refoluriuo,attamen hic ordo non fe quirurordinem rerum naturalem,mioeft ei c6 trarius.utapenc allcnr Ariftorcles inrllo i?.c6 textufeprimi metaphyficorura,ergofdfirm eft id,quoaiUidicunt,tarioncra ordtnandi ora- nesdifciplinas fumi abordine natoralircrBm Secnn- confyderandarum . Prxrerea fialiqoamfcien- iam ar (j ani fcribendam nobis proponamus, ut fcien- 8 uincn ciam naruralcm,daro, nec tamen cocedoquod etus parres non ex noftra cognitione,led ex or- diitererura naturali difponendx fint, adhuc perplexifumus,adhucnon cognofcimus quo ordinefcienrianatoralem fcribere dcheamus , naturaliumcog-nitionem confequamur; ade- pcio igiror perrectx fcientix eft prima caofa,& ueraratiotUiosordinis, quxfi primo locoad- du&a fliilTer, itafacisfcciflec quxftioni cur itt , ut non opos fuiflet amplius eandem quxftione repctcrc; a principiisenim exordienduni fuir, quooiam cx principiorum cognirione perfecH aflequemur (cientiam rerum naturalium . hxc entm reuera eft caufa finalis omnis ordinis, in quaanimos noftcr abfque ullo dubio conquie fcitj & hanc ipfam aftcrt ibi Ariftoteles, rracta- tionisentm dc prirais principn non hancra- tionem aftert, quam illi dicunc, nempcquod fint principia,& fecundnm naturam priraa,fed quiaperfectarerum naturalium cognitio pen- det ex primorum principiorum cognitionc_j Otie quoniamordonaturxnon unuseft, fed multi- F nulloigitur alto medio oftcndit cius ordinis oaturse plex,uel faltem duplex, non folum enim fim- duplex p[| C j a f un t natura prtora compofiris , fed eriara nentio c 6pofita fimplicibus , nt ex Ariftorelc colhgi- nu.al- musin primocapitc lecundi libri de parribus tci iuce- animalium ; fi nanque ordinem naturxinrelli- 0011:1  gamus habita ratione gencrationis rtaturx, ele menta font priora mifto, miftum animaU >ani- mal homine; quod fi ordinem natur; inrelliga mus ordinem perfettionis, fcu ordinem fcopi, & inrenrtonisnarurc ,homo eft nacura pnor animali^nimal mtfto,& miftum cleroccis; quu igirur uttoque conrrano ordine utcnccs dica- murordincm naturx lcruare,non poilumusab ipGtreruro naturacenum ordinem defumere, quo fcienctam nacuralcm difponamus; uel ad id confugiemos ut dicamus naturalem fcientia pofle arbicratu noftro onouis ordine tradi,q^ tamen falfum cft,& Ariftoreli adueriatur ,qui in proccmiopnmilibri Phyficornm oftendic rationcm, quam noftra cognicione, hanc utdc ibi Ariftoreles efle racionem ordtnandi omnes difciplraas, quare locus ille apeniflimc faucc noftrx opinioni. 5ed res hxc magis eft mani- QjjrtS fefta.quamut pluribus argumentis indigeat , aq;ume craduntur enim difciplinx non ut in rcbus iplis ""^* ordoftaruacur,eum cnimiam naturaipfacon- fticuir, fed uc nos dtfcamus-, eo igitur ordine utimur, quo melius, ac facilnis difcamus , hxc eft uera ratio ordinandi , ad quam Sc res ipfsu* nosducit,& ipfa quoque uocum fignificatio appellarur emm a cundcis ordo doccrinx , non ordo nacurx. Sed caufa.uc puco^erroris mulco- Canut rumfuit, quoniam quandoquchxcduo fimnl enon func,concingicenim uccadcm fciencia &na-^ OIB " turx ordincm feruct , & ordinera mclioris co- gnitionis,ide6 opinanmr talem feruari ordine ea rarione, qua eft ordo narurr , non quatenus pcr cura melior cognicio habeda cft, qucmad- modura 147 LiberP inodum qui rrarantaliquam figuram habercO A tres angulos xquales duobus reclis quacenus eftxquilarera,non quarenuseft triangularis, quoniam contingit eande figuram triangulum efle , & xquitaterum ; quando igitur encnit ut in fcienria ocdo naturx generantis feruenr,id non ficquacenuseftordonacure., fedquatcnus eft ordo melioris noftrx cognitionis,unde ctia fcppellationeth fufc a pi CVocacur enim ab om. hibus,quemadmodu diximus, ordo do&rinx. tapKt Septimum.in quo ex qntrundam apud ArifUh -'' ' td. tocorum objeriutionc idcm dcmonflratur. i H "Orvm, quxdiximus,efhcaciflima- confirmatio fumi poteft ex plurium Jocortim obferuanone,in quibus Ari Itotetes ordine naturx ncglccto uoluit ordine oftrx melioris cognitiomsfcriure ; quemad- modum .n. quando ordo cognirionis eft etiam naturx ordo,magna datur occafio errandi.quu B jion appareac htrum duorum author ipfe refpe jtcrir, itaquando diliuncti , atque eriam cdtra- . lij funr.nempe fi coringatordincm nature non efle ordinem melioris cognirionis, totarei ue- rit.is cl.ira nobisA ' pcrfpicua redditur, dum ui demus fpetht 6f dinem nantrx , & fotum ordi- Iteracognirionisfcruari . Prorulit hanc fenten tiam Anftotele5j eamque infuis libris exequn tMeut lus ett > ,um  n principioquinti libri Meraphy- jhy i. ficorum chra voce tcftatur no femper in difci- ptinisprirtcipitlmcognirionis efieeriam prin- . Lth. cipiumrei, fedid, unde faciliusdifcamus. In ^P^- primo quoqnelibrode moribuscapire quarto inquit dubtucfle aneamoralis difciplinacra- dcnda fit ordine compofitiuo, quera uocat i *At, * principijs,anrefolutiuo,qucm uocat ad princi; Sia.qua de re ait Platonem recxx dubitafte;pd- :ea quxftionem diiToluensdicit nilaliudefle refpiciendum nifi ut a notis incipiamus , non_ confyderando an fint principia rei , necnc^ , C quare iubet ordine cognirioms fempcr feruari,- non femper ordinem naturx ; miroc autem q> Pt*ii- ahqui cum loctim interprecancesdicatillauer l0  baad uiam doc"crinx,non ad ordinem perrine- re,q>conditiomethodt fit,nonordinis,uta no- Lmm- rioribus nobisprogrcdiamur, eo fortartc argu- trc- mentoductiquodibi Ariftotetes nonaominet huo - ordinem,fed dicat /V, qux uia eft;quod qui- dcm argumentfl nulliuscft roboris, quum pof- fir & ordo , & methodus communi appellatio- ne uocari /V, quare uox quoque compofita^ ttQolr fxpe pro ordine accipi tur , ut mulris in locis apud Anftotclem, & atios Grxcos autho- rcsobleruarc poflumus;reucraenim fi ipfius uocis ftgnificarionem fpcclemus.no minus or- lincfignificare poteft, quam ilia,quxproprie methodus dici iolet,na & hxc, & itle uia que dam cft,& quidam progrellus ex hoc ad illud ; d iib n cho autcm uocabuloram non cx ipGt u o- rimus. cum proprictate dcfumpta eft, fed ad euitan- dam ambiguitatem, fliobfcuritatem inuenta^ fuit ; ratio itaqueitlorum friuola eft ; qubd .t u- tem Ariftoteles ibi de ordtne loquatur, noo de methodo, manifeftum eftii eius uerba perpen- damus,dicit enim dubium eile an i principus an ad principia uia tenenda fir, ac certum cU.il demethodo hxc inrclligantur, fignificari his uerbisduas fpectes demonftrationis*eiTet igi> tur quxftio Ariftotelis utra demonftrationis fpecie uri debeat,an ca.qufeftapriori, anca, qux a pofteriori qux certe uana eiTet tiubitay tio,& contraria i js,qux ante in tertio capitetii xerat t ubi protcftacuserat fe nullaufurum cife demonftratione fed argumcntis tantum com- tnuntbus,& uulgaribus , qualta materia i u h c- c)arequirit;itaquenon potcftin quartocapi* tedubitare utra demfiftrationis fpecie uri de- beat ;idquerationi confcntaneum eft,qttiafi tn rertiocapite dc methotio uerbafecerat,qua ad res ignotasdeclarandas in i j s ttbris fenutu^ rus erat, poltea in quano capite non debuicke nitvi de methodoloqui,fedde ordine, ut fighi ficatuerbumittud |incipere|quodnonuif do Cap. 9. C>rinx, fed ioli ouiini conticnit ob cam rarto- M ucu nem,quam in fequenribus declarabtmus ;i*htr tt ' res eriam apud Ariftocele loci nocari pnlltin t , inquibus ipfe ordine narurx prxterito-ordi^ nem faciHorii doclrinx fcdranis elc , in iibro UK Ca enim Categoriarum relarionera quahtati an- rc ^ on * cepofuic propcer faciliorem doCtnnam,quia in raaim capite de quantitate relattonis tnentionem tc- cerat, tamen ordine naturx quaiicas ancepo- nenda ecacquia abfolutum eft nacuraprius re- fpecciuo . Porphynus quoque caput cic fpecie Porpbj antepofuit capiti de Utferentia iuctlioris do-riui. rtrinv^ratia.qunm ranendxfferentiafit natu> ra priorfpecie.Et Ariftotelesin fecundoiibro t ^ ^ de anima in tradkatione de quinque externis Jllinu feniibus a uifu exordta furnpiit , ukirao aacem tracl.do loco detadu locutus eft; tamen ordine naturx fcnfih. ta&us prcccdcrc debuir,tanquam omnturo fert fu u m im per fe di flhnu Sy& comm u n i fiimus; or- dinera igirur narur^ fpreint propter faaliorem doclrinam;quum enimrafingulisfenfibusco- gnofcenda fuerinr obiccia , & media, & orga na , ut cognofcexemus operationera jteriexa-  fenfuumdcclarar ipfa AriftoreUs rractaciq > ex qu* mhft certi de his defumi poteft.quum iffe nihil expriroat, quod in ijsiduobus feofibus ot g*num,aut raedium dici pofllr.fcd hatc leuiter ungar.flc ficco pede prartereat : Harc fuit vcra-. t atio illins ordinis, alijs adhuc incognita, om- nes tnimvna cum AuerToedeceptinullama- 4iam'anerBefolet eiusordinit rationenuquam q^odAriftcKelesferuareuolpitordinem nobi Uratis ; fcflicet fi a radhi exorfus efler , non rai- rras idoneam eius quoque contrarij ordinisra ttoncraallaturi erant,dixuTerttenim ipfiirn qt- dinenacnrxgeneratiiuu ooluifle,natura enim ab itnperredtisad pcrfcccaprogrcdifolet, dura f;cncr.u , igitur quencunqueuoluirordinemu ctture Anftotelcs poruit, fiquidem pro eius exartaticiae ratio aliqua illius ordiniS: nobis non crat defiitura, quonthu 1 ineptius daci po/-r fe demonftrabimus in fequcntilms . Atuerdfi eos percdraremur, quarc io traccatione de fcn- fibus uoliut Anftoteles ordinem feruare a no- bilipre , in tractationc autem dc partibus ani- rme non feruauit cundemurdinCuj, fcr\potios cxmirarium,quicftabigaobiliore? nullamhur iusdiuerfitatisrauoneitniCiuamadduceren^ha berenr ; nos autem horum omniura rationem O optimam arferimus dum dicimus brdinem u- rrobique feruatum cfle facilioris , ac melioris doCtrinx,hicenim poftulauitvt apaneani- mi ignobiltore , & a nohiliorc fcnfu rra&atio- nisexordium fumeretur . Simile quiddanipcei huiusueritatisc6firmationeapud Ariftorelcrrt Primo icgere pofiuinus in primo de iuilo,\.i annn.i- Ae hift. linmcapite (exto, & in fccundo dc p.irtibus wumal. animalium capite deciflto, quibus in locispcOr "j^ponit dicendum prius de partjbus hommis, tib.am. quarn de partibus aliorum aniraalium, quia-* cap.to. nobis, qui hominesfurans promptiot*fci:AC. noriores funr, exquarum cognitione in nori- tiam partium aliorum animalium facdius ue- nirc poterimus , cerium eftautcm Anftorelem ibi de ordine doctrinx loqui.non dc uia,ordi- ncm umendiciteueieruandum a notionbus, nequedicit ab homineaufpicandum cflcuta nobiliore , fed ut a notiorc. Libros quoque de Lib. deanimalibus anrepofuit Af tftotcles libiijd_j plancii. planris , ut ipfeteftatur in finc libclli de longi- tudine , & breuitate nuar, idq uc non ob altain caufam ,quam propter noftram faciliorem co- gnttionem, multa enim fontin animahbus, quibus quxdam in fttrpibus pcoporuonc tc- Ipondcnt, quemadmodum radix , qux inftar oris cft , & aliatiufuiodi ,qu omnia facihjis cognofccnturin plantis.fi prius in animalibus Cognita fuerint, in qutbus dutin&iora , & eui- dentiora funt . De-Methoclis, , 4 8 I ) Caput (h .'.;;/.'.'>//,' qHOtrgttmenttmtducrfariwum  hluitk ) , c"  iiauiitur qnoniodo ordo doftrintt . ftt d nottoribus nobis. , R  finlnrf d ai a,| |lBU > yl ai. n . ; r r.nncj c ;t. m > Ef VTAra eorum opinione , qui di- cuntrationcm ordinandi non fumt a noftracognirione.fed a rerum tra- ctandarum naturafacile eft ipforum argumen rum foluere , quod ex primo Phyficorum libro furaebarur^djtcinujs cnira eos fiilfutnaccipere quum dicunt Ariftotelem a principiorum rra- c^arioneaufxucari uoluilie non quatcnr.s notio ra fiot,led quatcnus funt principia.proindc, fe- cundum naturam anteponcnda , iam enim di- ximiis AciftotcJero no hac catione dcmonilraf- fc ordico.dum eiTc a principijs^quia fi m n a u tta prioracrlcctis, ied quia aliuium cot;oitionem airequi non poirumusnifiex pcincipiocumcqf gnitione , itaq; cx noftra cognitione rattoncna illius ordinisacccpir,non cx natura rcrum; Ve^ E rumquiaaduerfarijineOargumcntofumoferej Erima principia retum naruralium non cUe nq is notiorac6pofuis,^c eftcccis,(e4f>otius muU toignotiora,quo fit utminime uerum elTc ui- dearur id.quod no$ cum Aucrroe ^i^imus.non folum uiam doctnnc, fedordinem quoqj efle a ootioribusnobis; ide6utomnem pcnitustal lamus djfficulrarem.declarare dcbcmusquo- nara modo ordodocrrinx dicattir cllc a notio- ribus nobis. In primis nouda eft diiiinc}io illa uulgau,COcnitionoftrAdupIcx cft,unaimper- Cc^m' kcl l.quacofufam uocat,aUerapcrfegno tiocis ttocis cognitionem codticir,in rrta memhra di- uttit poteft, aliqaod cnim c It nottus .iliquo tan quam caufa cogmtionis illtus, quia uni co- gnttio faCacoos atlequi iLiius cognitionem (iue diftinctam,fiuc confufam,ideftutlit medium, per quod altcxum poteftfyllogtfmo colligt, 8c ncri nocu,vrgenecacio eft nobis notior , quam prima maxeria , & cft caufa cognirionis iplius marerix canquam mediu nobis nonus:aliquod outem eft notius altero non ut caufa faciensco gnmonem lllius, fed ut ncceflanum pro illius cognitione confequenda , quare uocari poreft caufa fme qua non , veiuci animal eft notius e- cuo, quia necelTaria eft cogntcioanimalis pro cognitione equi Gtlcem diftin&a , c6fertigicur cognitio animalis ad equum cognofcendum , eius B mus Iiber,in quo Arift.de generacione ampiiflt Alio txdo,i lio mc cognitio fit caufa cognitionis illius,neq; etiam cauia fine qiia non , ideft uc fic neceflarium ad illius habendam cognitionem ipfum cognofce te; fcd foiitm quiaeft vtile, eo.n.cognitofaci- hus confcquimuc cognicionem aiterius;hac ra tione animalia dtcunrur nobisnotiora , quarri 4tirpes.hcct exanimalibus nibil poflimus infcf redefttrpibus, neq, neceflariu iiranimalia co- gnofcere ad ftirpium cognicionem adipilcen- oaru, poirunc.n.ftirpcscognofci , etiam diftin- ceacognuione,aninvtlibus tgnor.uis.qma funt duv dtfttn&xfpecics eiufdem generisplartra , &. animal.quarttm neutram necefTarium eft co gnolcere pcocognicione alrenusjarramen t.ict Itus plancas cognofcimus, fi prius animaUa co- gnoucrimus,ob cam.quam fupratetigirMi9, ra cionem; ftmilirci potcft cognofci fenfus ractus fine cognicione utfus, magna camcn cu difhcul ratc; ac uifu.altjsq; fcntibus cognrtis cognicio>- mefumptaloquiincipiat , eftliberde onu, 8c inceritu, vtex tllius liori exordio cognofcere-* pofllimus; Sc in definttiene generationis, qttx ibi ab Ariftot.traditurymanifeftumeft Ariftote ie de illa loqui, quc, eft vnius ex uno , Sc dc hac multadicefeantequam de miftione loquacur ; pcimusaucemliber phvlicorum non dicicuc li- oec de genecarione,fed de pcincipi js folum,gtt neratioenim ibi fumicur ncleuirer, 8c confuse nor.uur exea ducamurinprincipiorumdoghi- nonem . In ordirie auterh quu ab hoe ad illud fineillatione progreflio fiat , nominatio fic ab vnoque.ut (i prius agatur de elemcntis.poftea dc iroftis, non dicecur cota Cfacxacio clfe de mi ftis,fed illade elemcris.hec uer6dcmiftis,am- bo.n.traOari feorfum diCunrur , & ambo pro pterfe,elementa.n. per fe cognofccdafnnc, n6 lolum proprer mifta ; fed anceponiturtractVitio de elementis,quia neccflatia eftadcognitio'- nc tadtus facilius adipifcimur. Ex his tofa ordi- C nem miftorum confeqnendam . Ettenit atuerft nisnarucamanifefta fir, necn6difterentiainter -ordinem,6cmethodu propriefttmpra, qux uia thodus doc^rinxnominarifoler, mechodus.n.clt pro- " grelfus anottonbus iuxra prima acceprionem non nottons, nempe ex qutbus infetancur iHaigno ta, qux quxruncur ; ordo autcm elt proceflus a notiortbus iuxtafecundam, ac rertiaaccepricf- nem.non iuxuprimam,nifiexaccidemi,at in- fta deciacabimus i tn ocdineenim illud fempec animaduert imtts uc ab i js incipiamus , qux ucl neceflarium,vel faitem utile eft cognofcere, uc alia.qux cognofcenda manent,roeuus, flc faci- lius cognoicantur , in ordine igicur nuUam fa- cimus tllationem,nuilam argumctattoncm,fcd folatn difpoficioaerarernro tractandarum, *vt Noc> ^ hanc ptius iradcmus illam oet6 pofterius; vn- Bad di- ^ e abud difccimen ocituc inter.ordtaem,c\: me fcnme jhodum, uterque enimeft procctlus ab hocad iatx: ur ^Uud , fcd quu mcthodus eft proccflas^ ill.m- aliquando ut illa,qu?ordinantur,ftnr ehifmo- divut illatio fieri poflit unius cx alio,'propterca q>reciprocanrur , idtamen exacctdentt eiotioribus,ad plcnam argu- mcnti contrarii folutionem. EX his,qux dicta funr.pollumus tam or- dini>quam raethodi utilitatcm,6ne- que colUgere,cuiufque enim inftfumc- ti natura in fine , & utiliuce confiftit , methodi Vtilios  & alio modo, ut dedaraui iyderatur.at fi iiladc(jf,adfic autc fccunda^hxc mus. lducro eft hac inre fummoperc aniina- attendi dcber,q.fi neutralocum habcarin qui. Mctho- ducrtendum , quodquum ambo noftracogni- bufdam, in arbitrioauchorispofmtm cftaqua di$ rc- tionem tanquam finem refpiciant, non tamen cunq;uolueriteiQrdtri,tuncauccmfolecordi* fpicitco e^nde^mcthodusenimtaBadconfu/am.qua nem letuarenobilitatis.uelalmd quippiaeiuU  "^'^ 0 -a4-diftn^ara noftram cognitionem dingitur, inodi, nullum tamen horum atcenditut ,quado lira um urtianccLjrumerit.quumdc methodis locuti racioordiiiandi potcft cx noftracognitione dc ^iftia- erimus, ideo mcthodus eft a nocionbus nobis fumi alrcro duornmmodorum.quosdeclaraui ^ an l' * tum coenitione diftinda, tum ctiam cognitio- , fu '' ' neconfula :ordo uero diihnct.nn noltram co- doucro gtutionem lemper relpiac, nunquam confu- foUm iamidiftinCtamuitelligouelUmplicitccueUal diftm- temingcnerc j&pro uiribus illius facuitan.s. ^** quxdifponendael^iua nanque cuiuiqae di- lciplinx partcs lunidifponendc, ut optunaea- rum rcrum cognicio habeatur, quantura in e.i dalciplinaruberi pqocft^)c4p igitmiempec (p mus.Fecic autc horum duorum modorum mrn noncm Anftotclcs , nain proccmio primilibri Phvhcorum tctigtt priorcm rarioneiu, quando dixit pcrfecfam rerum naturaUum fcicntiam haben non poilcprimis principiis i^norans, c quorum cognittonc pendet perfecla aliorum cognittovpioinde a primis prtncipiisaufpican- du eifcqujsautcno uidcar Arift.ibiracioncciiu rdinuiUmece ap/cccarnoftr? cogwitioqisnei% ccflitatc ) 1J} Liber Primus . ccflitate? Alteriasrationis meminit in princi- A gamus ex natura rerum difciplinarum ordine io quinti Mc taph y ficorum , dum dixit in di- defumi, talis enim cft rcrum ur cognofcendaru natura,ut alix finr nobis notiorcs, alix ignotio res;alix raciliores cognitu,alixdifticiliores ;& alie; ad aliarum cognitionem conferant, contra ucr6 hx ad illas nequaqulm . Hic aurem ordo non femper eft illemct ordo,quem res fecundu fe habent,fcd contingere poreft hunc illi con- rrarium cfle ,utalius firordorerum naturalis prout fecundumfeconfyderanrur.alius uer6 carundem utoptimc, & facillimc' a nobis co- gnoiccndarum; idc6quum talis fir natura no- rtrumcognofccntium, utab ijs exordiri ueli- mus.acdebcamus, quorum cognitio ad alioru tciphnis non femper principium do&rinx efle principium rei, fed quandoque eflc id, *vnde quifpiam facilius difcat. Tetigit etiam utraque rationcm Auerroes in primo capireprimi libri Meteorologicorum,uteoin loco uidere poflii- mus.Ex his patet eos errafle j qui putarunt om- ^ifcH 1 ncm { c i cn *i* m >& omnem arrem pofle diuerfls iu mioordinibuspro fcriptoris, feu docforis arbitrio untum tradi,ac difponi.t euera enim ufus eft.non plu- ordmc res.in fingula difciplina tradenda ordo melio- "g^ ris,ac facinoris do&rine,qui fi peruerrarur, cer *^ tc eajfacultas benc ordinata dici no poteft.quia fi c vel perfccta cognirio acquiri nequir, vef dif perfeccam cognitionem ncccflaria , aut faltcra ficiliusacquiritur; ideocuicompoutiuusordo utiliseft; &quumdifciphne > propter nos tra- bene aptatur,illi refolutiuuscompetere non po dantur,ut nos eascogno(camus,fequiturin iis teft,&ec6uerfo;fedhacdere fufiusloquemur, omnibus ordinandispoftenorem hunc rerum quumde fingulis ordinibus fermonem facie- ordinem fempcrattendi ,non alterum priorc: Solatio mus.Adargumenrum igituraduerfariorudara tn hocigiturfenfuuerumeftquod ratio ordi- coatra- eftrefponfio,quxomnemdifficultatemrollit; B nandiomncsdifciplinasfumiturex naturare- ^^ 6" dicebant enim, Ariftotelcs a principiis exordi- rum; uerum eft eriam quod ea femper fumirur rur,qu.T raaximc incognita funt, & compofita, &effec"tafunrijsmiilto notiora,ergo noeftor dinis condirio vt fit a notioribus nobis:Ineft in hoc argumenro fallacia a fccundum quid ad fimpliciter.namprincipia effe nobisignotiora effe&is vcrum eft fecundum noftram confufam cognitionem;fimplicitertamen ignotiora non funr, quiafecundum ordinem cognitionis di- ftmCtc funtnoriora.&omnino priuscognofcc- da , quam effeccus, quia magis cognofcibilia-. funt; poflunrenimaiftiti&c cognofci abique diftin&a ettect uum cognitione;at effe&us non ofliint diftin&e cognofci,nifi habira prius di- incfta cognitione principioru; cognitioenim etfcctus pendet a cognirione caufie, fed cogni- tio caufx non pendet a cognit ione effedrus. Ita quefi ratio ordinandi fumeretura noftia co- gnitione confufa,utique rario ipforum aliquid a noftra cognirione, hxc enira duo in cundem fensucadunr,utconfyderatibus manifcftu eft. Caputyndccmumjnquo definitio ordinis cx ijf, qu* dicta Junt , colligitur. i E R. hxc,qux hictenus demonftraui- mus , confpicua facta eft ordinis utili- tas,& finaliscaufa;quoniam igiturordo inftrumenrura noftrx cognitioniseft,& omnisinftruraenti natura in rinc, & utilitate confiftit, ideo fi finemhuncin ipfa ordinis de- finitione exprimamus^perfecta erir,&omnibus numeris abfolura definitio, qux ahoquin cft manca, & imperfc&a, qualis ea fait , quam alii attulerunt. Nos igitur dicimus ordinem cioclri Dcfini- nx effe inftrumetalcm habitum, per quem apti uo *di fumus cuiufquedifciplinx partesira difpone- * . ^ 0 * roborishaberet;fedquumafoladiftinctafuma C re, urquantum fieripoflitoptime, acfacillime tur,uana prorfus eft, & fallax, quemadmodum diximus. Caput Dechnum , quomodo ctiam uerb dicatur rationcm ordinandi fumi Jemper ab ipfa rcrum natura. ID aurem non eft filcntio prcrereundti.quod horum fententia,fi fano modo fumatur,que ipfi ccrt^nonrefpexerunr, uera efle poreft; Kanna Quum enim dicimus rerum naturam, duo pof- xerupollumusintelligere, aut ipfam rcrum naruranu fumus p rout gjjj.j an j mam ( ^ extra omnera noftrara ""'jj^. cognitionem funt.qua ratione noneft uerura kus mo quodratioordinandiipfasdifciplinasfumarar $Ls. ab illoipfo ordinc, quem res habent fecundu naruram; aut intelligamus rerum naruram ut 1 nobis cognofcendarum,& prout ad nos cogno fcentcs ccferuntux,quoquidcra modo non ne- illa difciplinadifcatur . Quod hccdcfininuo- priraa fit multa teftantur. primum quidcm^ rei definitx naturam egregic declarat , ac dilu- cidam reddir, quum cxpnm.it ueram; & uni- ucrfalem rarionem ordinandi omnes difcipli- nas, qux quidem cft finis, & utilitas ipfius ordi nis. Omnesetiamdiflicultates foluit,&alio- rum errores , errorumque caufas apcrir_; abi nanque non exprefleruntqux nam fit uera or- dinandi ratio; qu6d fialiquam fignificaifeui- dentur,inea falfifunt, quum dixerinrratio- nem ordinandi ex ipfa rerum namra defumen- dam efle; qucquiclcm fententia tantum abeft utdubiafoluat ,utpotius in plurimas , eafque maximas diflicultates aliorum aniraos traxe- rit ; quum enim in difciplinis ab illuftribus au- thoribus ttaditismodoordinem rerum naru- ralem, modo ordinem contrarium naturali, *>cl faltcra abeo diucrfum feruatumeflc vi- G j dca De Methodis* deamu$,nullam huius varictatis rationem ad- duccre poflumus.dura illam fentcntiam fequi- mur,& majjnis, atque infolubilibus diJhcultari bus urgemur *, at noftraopinione recepta om nes diraculcates foluucur , femper enim oftcn- dere polTumusordinem fcruari noftremclio- ris,uel facilioris cognitionis,ad quam dum c6- fugimus,caufam omnisdifpofirionis facdertfd dimus; fiue cniraordonaturar, fiuehuiccon. trarius,fiue aliusquilibet feruetur,is iemper eft ordo noftre mclioris cognitionis . Dcniquc hzc definitio caufam afferr omnium eorum  quar ordinem uelutiaccidcntiaquxdam confe Otdo quuntur, folent omnes dicere,ordo docct,que- doccu admodum cnim confufio; fiue inotdinatio ob- fcuritatera,& ignocanciara, ita ordo perfpicui- caccm,& dodtrinampariti huius auiem didU. harc unaratioafFcrri potcft,quia illa pnustra- ctantur , quc, adaliorum cognitionem confe- ruiu, dumigiturrationemordinandi ex noflxa cognitionc defumimus, caufam facjle afligna- mus cur ordo doceat,eaquc negata nullam alia adducerc poflumus,cui animusacquiefcat.Pre, cereaundenacollegit mulrisin locis Ariftote- les ordinem dodcrinx poftulare ut ab uniuerfa- libus ad pacticularia procedacur?certc non aliu de.qui cx traditaa nobis ordinis definitionc, ccpe exnoftra meliore cognirionejquoniam cutm cognitiouniuerfalium eft necclfana ad perfecHcognitionem parriculariu.&cagnirio gencris ad cognitione Ipecieru! deo femper iuf lic de genere prius agendum eflc, quam de fpe ciebus, & traicationem vniuerfaliu anteponcn dara efle traftationi particularium;certe Arifto telcs in proaemio primi libri Phylicorum non alia rationeprobauit efle ab ~vniuerialibus ad J>articulacia pcogredicdum,quam quia uniucr- ale.quod de multis prxdicatur , eft nobis no- tius pacticularibus,& ita norius, ut nccelfiria-/ ficipfiuscognitio ad pamculariumcognitionc {>errecHadipifcenda. Auerroes quoquc in prx- atione fua in libros illos,nec no in fua prc/ario ne in pofteriores. Analy ticos tres rationes addu cuc.u- vniuerfalia finc antcponenda panicula- tibusin omnido&rina , qux omnesex noftrv mcliore,ac facihore cognitione dcfumucur vc in memocatis locislcgece poflumus, non eft e- nim opeccj>cetium eaomnia,quxibi dicuntur ab Auerroe,in prclcntta rcccnlere.quuin locos, oftendiflc fatis fic Caput Duodccimum, qubd procederc ab uniuerfili- bus ad particuUria non fil prOprium fo~ lius ordinis compoftmi. PEr hcc manifeftus firerror illorum,qui pucanc pcoceilhm ab 'vniuerfis ad fio- gula proprium ellc ordinis compofitiui; nam fi ratio huius proccflus eft fola no- ftra melior cognicio , bec autcm finis cft , cx^. D communis conditio omnium pcdinutn , igitur proceflus hic naturamordinis quarenus ordo eft confequirur, proindeomni ordini compc- tit,non fo!icompofitiuo.PatetautemAriftote ordinibus fermonem faciemus ; bxc uoluimus. breuiter hoc in loco annotare, ut pateret com- munem elleoronisordinis proprietateraabu> niuerfalibusad parcicularia progredi , non fo- lius compofitiui, ut aliqui acbucanrur % Caput Decimumtertium , in quo dnbium quoddam proponitur contra ea^us ptoximh dida fnnt. CAe t e r v m aduecfus ea , qux mo- dodiximus,dubirare non abfque ra- tiooequifpiampoflet,uidctur eninu noeireorainisproprium utab uniucr falibusad particularia progrcdiatur, fiquidem apudptobatosauthorcs copcrimus quadoquo fpe- JS7 LiberPrimus. fpeciem gcne*ri,& parriculare *\niuer(ali in rra A probati aurhores in di.ciplinarum rraditione P  '  ' c t at iun e hulle antepoiitum ; Euclides quatitor Ihdc 1 " C' cmerKorum l Dros quinto antcpofuit, in illis ramen dc lineis tatum,ac fuperficicbus agir , in quinco autem de magnicudine ampliilimc fum pra,qu.r & lineas,& luperncies,& iblida quoq-, complcctitur ; vnde colligitur Gcomccriam,& Sceredmerriam non duas efle fcientias omnino di(tin , neris , cum fpeciei ea eft dirTcrcntia , quod ali- pnortl quandoproprietas fpeciei cftfpecics propric-duogc- tatisgcneris, aliquando non cfteiusfpccics,uc ncr '~ motus eftprophctas corporis naruralis,motus autem a medio eft proprieras corporis leuis, & quemadmodum corptis leue eft (pecies corpo- poreft,niii & de rcbus machemacicis. f is nacuralis,ica morus a medio eft fpecies quc,- &deijs,qu;adanimanciapercinenc a dammocus icaloraucemefteiufdem corporis leuis proprietas,qux non eft fpccics mocus; i ta apcicudo adridcnduminhomins noncftfpe- cies fenfus,qui animaUfi proprius cft.huiusau- tem ditTerentic ea cft racio, quod propciafpe- ctci nacura cum propriasedit operacione^& ac cidentia propria d iihncta ab accidctibus pro- D multa di camus.quc fottatTe Iimicum tradatio- nis logicx cranfgreiTio alicui efte vidcbicur; at- tamen animaducrtcrcquifq; debct nosdcre- bus logicis itacrac^cacionem inftmnlle , vt non mod^Iogicam. rebusabiuc^am,quam docen- cem uocant,fed applicatam quoque rebus , ac difciplinis nobis confyderandam propofueri- prijsgeneris^rtimetiam ipfas genecis propne- nms;eiusenim,quilogica-regulas plcnc co- tates coarclat, & iibie.qualesreddit>utmotus Snofciturus llt,non parum intereft cum ea,qu( aniraalis alio modo in auc coar&atur , alio in e rcbus logicis docuit Ariftotcles.confydera- pilce, & aho in terreftri animali ; fic ctiam alio cc i tum ctiara quomodo & Axiftocdcs , & alij modo ia homine, & alio in brutis , proprcrcs-* proprius 159 De Methodis,' \6q proprius hominis motus eftfpeciesillius.qui D definiiionenondifFerr,neq;perfec*rioribida- animalis proprietas eft. Quado igitur acciden- tiageneris conferimus cum accidentibusfpe- ciei, quar illorum fj>ecies funt , certum eftacci- dentia generis prius efle cognofcenda , quam accidetia fpeciei, moram enim elcmentorum , & motum animalium benc cognofcere no pof- lumus,nifi prius motum *vniuersc acceptum cognouerimus vtproprietatem corporisnatu- ralis ; ficetiam de generatione fimpliciterfum praprius agendum eft,quam de generatione- animalium.Quod fi accidentia fpeciei non finr fpecies accidentium generis,nulla do&rin? ne cefliras cocit *vt ante de accidentibus gcncris, quam de fpeciei accidentibusdifleramus ; po- reftquidem fubftantia generis,fi aliquadecla- ratione indigear,poftnlare *vt prius de genere, quamdefpecie tractatio fiat, fed fifubftantia rei non confyderaras folas affe&ioncs fpe&e- mus, ntilla ccrte* neceffitate compellimur ad ac tur definitio , quim nominalis,ided rette dice bat Auerroes in commentario fecundo primi libri Pofteriorum declarationes nominum re- rum marhemarjcarum effici perfcdtasin eog* nere definitiones. Gcometraigirurtales deh- nitiones tanquam principia profert , quia fi- mulatque audiuntur,intefliguntur, Sc funr pec fe nor*;quandoquc eriam eas non proferr,quia fine ulla expreflione funtomnibus notiflimx, qualis eft dcfinitio magnitudinis lar fumptx , omnes enim norunt magnitudineeffe id.quod aliqua fit dimenfum; proprerea adhirus de mt gnitudine Euclidcs in quinto elementoram li- bro eiusdcfinirionem exprimere neglexir, fed nomina tantum quorundam eius accidenrium demonftrandorum declarauit; totusigitur ille quintus hber eft de accidenribus magnitudini* ampleacceptar,de ipfius aute fubftantia,& na- tuta nihil dicitur. Species autem magnirudi- cidentia generispriiisrractada, quam acciden E nis fimilirec funt perfe norx, & earudefinitio tiafpeciei?; nifi fortc facilitate do&rinarduc mur, folenr enim accidcntia generis faciliora_> cogniru eflc, quam accidentia fpeciei, quando utraque fenfiiia funt; tunc enim prius, & faci- liusaccidentia generis , quam accidentia fpe- ciei fentiuntur; in talibus igitur quando diftin ctam cognirionem qu.rrimus.a faciltorihus , proinde i communioribus exordiri folemus ; verum fi ncurrafenfilia finr, non mcdonulla. do&rinx neceffiras , fedne ipfa quidem facili- ras poftulat ut acctdentia generis prius dcclare mus ,'quam accidenriafpeciei ; quodquidem in rebus mathematicis,*vt mox declarabimus, potiflimum contingit.Ex his omnibus, qux di- cta funt.hoc elicimus,in quo tota ptopofit; du Solutio bitaiionij folutioconfiftir,quod heucniafvc SSjdc natura gn e " s h" r P*r ft nora, & nulla declara- lucli-- tione indigear , &accidentia fpeciei nonfinr dc. fpecies accidentium gencris , non eft necefla- ncs per fe intelliguntur,exprimende tzmi fue- rc,*vtearum difcrimen no(cererur,quod in di- menfionum diuerfirateconfiftit. De hisigitur tractaturusEuchdcsporuit ifpeciebus magni tudinis tracrationem aufpicari , quonii ad ea mm eflenriam intelligcdam nulla gcneris de- claratio requirebatur , quum fir per fe notum , & nullibi ab Euclide declaretur,accidcnria ve- ro fpecierum magnitudinis non funt fpcciesac cidentium geneiis , quare demonftrari ,& co- gnofci poflunt etiam ignoratisaccidctibus ge- neris,videmusenim nullam efle demoftratio- nem in quaruor anteriorib. libris Eudidis,quae fupponat aliquam earum demonftrationum, qux in quintolibrofiunt;ficuti nequeullade- monftratio quinti libri pedet ex aliqua earum, qux in illis quatuor libris fadhc fueranr; *vnde patet nulla doclrinx neceffitatem coegifle Eu- clidcmautiprimo,auti quinto librocxordi- nupronoftra meliore cognitione utprius de F ri;poterarenimaburroliberfumerctraAari gcnere , quam de fpecie agatur ; nam de ipfa_. generisfubftanria agendum noncft,quum lic perfenota, eiusautem accidentianon confe- runt ad cognofcenda accidenria fpeciei ; ordo quidem naturalis ipfarum rerum rcquireret vc pnws de accidenribus generis ageretur ; fed fi ordo facilioris docrrinx poftularer *vt fpeciei accidenria prxmitterenrur, hic certeferuadus efletrelicto ordine narurali.Euenit hocin fcie njs mathematicis, Geometria enim proutSre- reomerriam tanquam partem continet, fubie- ctum habet magnitudinclatiflimc* accepram , fed menre ab orani fenfili matcria abftradtam, cuius quidem ita accepte. fubftantia,& eflentia per folam nominis declarationem toraexpri- mitur , & ab omnibus inrelligirur,eft enim fim plex quoddam accidens,ad cuius elfenriam fi- gnificandam fola uocabuli declaratio fufricir , proindc nominalis di&a dcfinitio abcflcntiaii nisinitium;fcd tamen propter maioremfacili- tatem i ptimolibro incipere uoluit,non aquin to , non qu6d primi libri cognnio faciliorem- reddat cognitionem quinri, fed quiademon- ftrationes primi libri funr fimplicirer inrcllc- dtu faciliores; qme uer6 in quinto h un t.difh cil limar ;certum eft enim Sc acndenna magnitu- dinis uniuerfim fumprr,cV accidentialinearu, acfuperficierum,quK in ijs libris demonftran- rur,omnia infenfilia effe, 6c nobis penitus inco gnita non mod6 cur finr,fed eriam quod ti nt_,; ideoranro difficiliora inteliedru funr,quanro uniuerfaliora,& abftradtiora a fuppofitis, quia non ita pofliint ltlre demonftrariones per mate rialia exempla ob oculos poni,fiquidem excm ple linearum propofiro non ftatim apparet ira efleinfuperficiebus,acfolidis,nifi aliqua men tis adhibita confyderarione . Quoniam igitur fcicutix mathcraaticx UU tcmpcftate pueria antc i Llber Primus. 1*1 ante folidiores aliis difciplinas proponebacur Unquim faciliores, vc coremplarioni atfuefcc- renc , & in ilii s demonftrarionibus exercercn- lur,ide6uoluic Euclidesi faciiiore Geometric parre aufpicari j Sc ufque ade6 faciiirarem do- &rm$ fectacus eft,vt Geometricorum librorum fene interpoficis Anrhmericis libris inrerrum- Eere uoluerir,nam poft fex eiememorum Ii- ros Gcomecricos feprimum, odauum , & no- num Arichmeticos pofuic, in quibus dc onmc- ris agir , poftea in dccimo libro ad magnirudi- nes reuerricur, & cocam Geomecriamalijs plu- ribus>libris abfoluic,nam Gcomecria? noroino Stcreomerriam quoque comprehendimus , de quapoftrenii clemcroruralibri fcribuncur. Ex libris igicur Euclidis magna fcntenriie noftra conhrmatio defumirur.fiquidem per eos often dimus cocam ordinandi rationem i noftra me- liore, feu faciliore cognicione accipiendam ef- fe .(cmper enim arrendirur docW faciliras. dummodo perfcdrar meogencre cognrrioms B oVeracionesuirc/deh^cmarer Sltfdum- 161 A de animahb. rractatio cettc ordinariuWfuit, nam cuiufque rei cognicio opcima traditur li pnus eiusrei arur.im,arquc iubftanciam,de'm dc eiufdem propria accidcriadeclaremus; ece- nim fi fubftanna rei ignoraca ab accidenribus exordiremur.nunquim eorum fciencia pocire- mur,quia caufas ignoraremusjarqui fubftanria cuiufque naruraliscorporis ex mareria, & for- maconfticuicur , ideo funrprius cognofcendar h? duc eflenriales parrcs.dcinde aftfctioncs ab eis prodeunres, hoc ordine ufus eft Anftoreles U irrae>acione de corporenaturalicommuni in libns Phyiicorii, prius enim eiusprincipia ma- teriam, cV formam in duobus prioribus libris , deindceiufdemaccidenria in fex pofteriorib. confyderauinhoc idem in corporibusaniroaris faaendum fuir.eft autem animaci corporis for ma anima ipfa , propria uer6 matcria (unr ipfx parrcs inftrumctaJes, in quibus ineft anima ran quimin materia, fcquibus urirurad edendae ^  o >  *   " tem urgcnte fcruacurordoperfectioris doceru nar, ctiam li ordini rerum narurali cocrarius Cc. folotio Ad alterum dubium de Iibris Ariftorelisde ani 4ab l lU * ml * lbus dicimusnon omnino peruerfum cfle r ip ijs libris ordmcm ab vniuerfalibus ad parri- cularia, fed leuera quadara murarionem fufce- piflepropter eascaufas, quasraododeclarabi-r mus : ccrtura cft enim rres eifc debuifle diftin- ctas rra&ationcs , primam quidemde corpore uiucnre larefurapco.fecundam dheanimahbus, Ordo ii fniam " cr  de placis;eorura emm.quc uiucn- kforum nbus compecunc, aiia animaliura-propria funt dc ume a lia propna ftirpium, alu umfque communia., "*  quae quidem ah js ommbus erant anjcponeda | tamen Anftoceles propter meliorcm.ac raciho rem docti mam non ires rractariones fecic , fed. duas^inadc antmalibus.airerara de plaris, fed com rractacione de animaiibus commifcuic il- I lfV , n , T  .   T. ^ "inapotuiianccpoiir, piopcerea Arillore Ura.quxeft de comrauntbus} m animalibus C lcs ipropri, animahum mareria cxorfus cft nanque tum i la, aux .m receprionem foYmx,& ad formx ccgnirionem neccflaria eft , cmia uires , ac faculrarcs anime non bcn^ cognofci poflunriinecognirione par rmm inftrumenralium , in quibusexcrcencur. Cxrerura dura corpusaniraarucommQnc con- fyderamuvde iphus quidem forrnaloqvi pof- furnus,ea.enim eit/amma nurnn u.i,q ua 6c ani  malia,& ftirpes parricipir^c cc .-: c m i n his om- ' mbus suc huins anime Mcu I ra t cs , n u t ; i ri u a , .: j - crcctua.cc gciieraciua ; accamc dc maccna mhil commune dicote poilumus, qumrien eifdem inftrumcnrism animalr, cV in ibrprhvcanima i urirur; quum enimccanimalisremperacuram, Sc parccs iplks non raod6 ad dida munera , fed I ad uinciendum quoque namra dircxit,ahud in anrmahs corporc^ilmd in ftirpeocganornm ge nuseire debrar; nuIlaigiturtrada quilaterum rres habere angulos qualesduo- bus rcdis ; fed ea animahbus rribuic quacenus uiucncia lunt, proinde uniuerfam uiuencis na- turaminanimalibus contemplacur ; quemad- modum raedici , qm humani corporis anaco- mcn faciunr.hunc quidera hominem infpi- ciunr.fed ea,qua? infpiciunc.uc hominis conly- dcrant, non ur huius hominis : mouicaucem Ariftorelcm.adhoc faciendum ipta dodrirue faciliras,quandoquicicm mulra func animah- btrs,& plancis comunia, qirarfacihtts in anima-f. libus cognofcunrur.in ftirpibusdifltcilius,idea m animaiibus fuere priusdecUranda.ur poftea nftirpibusfacditisnoilce.renrur: Talisaureux qu? funt ipi^ a nimaiiikparccs .dequibus prius, . pinguiiMmeTBa.& fmecaufarumtramiionrlo i qot uoloitin libcis de hiftocia aTumaiium , dea inde accurariusinlibris departimisanrmaliih, i uti facilioribusad difficiliora prbgrederetur; . cognicamareriafecontulic ad coniyderaciono i forrae in hbris de Anima,in qua rractarione or, dinemabuniueriaJibus ad parcicularia oprirae feruauirjquouiam enrm aliquaconfvderari po terac communisahiraaftirpiu,oranimalium, ( ab hac uoluit exordiri , demde de propria atuV . roalium anima, qucfenfiriuadicirur,.tadem,: dchominisanima fcrraonera feci r , ad harura . omniumanimf parrium nociriam faris fuirco- gnioomareric tradita in libris dcanimalium parribus^n his enira omncs diclarum pahmrtt: anim? oneracionesexerccntiir . Poterar aureim Anftocclcs cumcraciacionc de Anima uc^cr.i- U uaccauoAcm coniungcre de communibus acci- g DeMediodis, lS4 accidenribus animati c^rporis.dcindc ad pro- D uiuente latc fumpro traclarioncm feorfum a priam animalinm animam, eoramque propria accidenria cranlire; maluit tamca ob doctrintB facilitatem cdtintiata oratione dcomnibus ani rnac parribus in 'vno , ac eodem bbro diflerere obfqtte vlla tra&atione deaccidentibus,pro- pter fimilero earum omninm naruram,& cflea di modum,qaod etiam ab Aaicena notatur in prooemio festva naturabum , cft enim omnis a- ntma actus primus corporis naturalis lnftru- mentalis ;i quod ii intraclationede Animavi- dearur efle intermifta confyderatiaaliquorum accidcntium,& operarionumanima;,ignorare non debemus h.ec non propter fc rr.ictan , fed propter cognitionem partiura , & facultatum ipfius animas.cuius grattaibiconfyderarur; per craccatione de animalibits,& dc flirpibus abfot uere voluifler, in eacertcomnes quoqtte com- munes operationcs,&aft"ec"ciones uiuentuitn traclari oportuiflet ante omncs de ani maitbus hbro',. fed qun dccreuericineodem iibrocon- rinuata orarione agere de forma & uiuentis, Sc animaiis,& houiinanuilade accidenttbus tra Ofeattonc interpolita, manfcrunt pofleaconfy- detande aflectiones omnes tum uiuentis, tum animalium praprre,vt ipfe teflaturin pt incipio libri de fenfu.&fcnfihbus ; de hisigirur omni- bustr.utattonem aggrediens poftcogniram na tutara & viaenns,& animahs,nulla cerre neccf iitatc coactus ftut ad prrits declaranda viucntis acciden na,quam animaiis, quura neq; fpecies fc autem dehisagit poflea Ariflotclcs m libns iliorurn hxcfant , rcflabat igitur ut faciluatcm iUis>qui parui nattttales vocan tur,qucmad mo- cognitionis lpcdtarer,fed neque hec tbi locum dum lpfe teflatur in primis verbis libri dc fcn- habuir.quia neqoe communium accidentium fa,& fenfibbus, vbi aflcritfcdciolaaninuLi a>gnirioconferradpropriorumnotiriamfaci~- fermonetn fcciflc, de accidcnribus aotem pro-  . liiis aflequcndam,nequehcc ad iliam ; propria ponitinahjs feqoentibus libris tr.ict.tniluirt_.. ! quidem animahum eft crattaciodc fenfu , & Dum igicur cractationero ipedtamusdeipfevi uentiumcorporum fubftantiiit ordo ab vniucr- falibusadparricolaria no eftperturbatus,quu cnim cognirio cflentiar cuiuique reimagism cognitione forrac confiftat.quam in cogmrio- nc maceria*, non poflumus negare Ariftotelrm priusideclarallc lubflanciam Yiuentisoorpori% qtiatn fubftantiam animaiis;id falum obiicipa teft, quod matcriam rarticularempicniilcrit-. forra^ vniuerfali,fed hoc rneliortadoctrrac. gra tia facf u m eft,no poterat enim forma bene co- gnofci ftne cognitione marerix, pcrferrim qua eamateriafit corpus actu e.uftens , cc tcnliic , proindc multo notius forma ; quoniatn igtttir nulla traclatio decommuni matcfia priemitti poterar,qoia nullx fan t inftr amenraics partcs, quaseafdem habeant animalia, & ftirpes , nili proportione quadara , ideo cenfoit Ariftotelcs fenfiiibus.de memoria,&reminifceda,de fom no,& utgilia,deiaotaanimaiiu, ac de ipforum generarione;commrrais autemomnibustnnen ribus ea, q i:c eft dc iuuentutc, & fenecf ute, de longmidine,& brrmnre vite.de uira>&morre, de utnirate,>& rnorbo ; at quomodo horura co~ gnirio factlrece reddat illorum cognmoncm , aut econtteriuillaad hcc conrerant,oix unagi rtari aliqmspoteft,Amftorelesigirur ncque nc- ccflitatc. neq ue iaci I; tarc ulla doCCrinc coacfus aliud quiddam in i)s hbns difponendis.obfcr- uare uoluit , & proprias animalium aflcccioncs communibus antepouei e conftituir,ut ipfe ui- dotUr pollifrcriin primis tterbis hbellt defcn- fu,& fcnii'nbus,quc funt hcc { Poftquantdc ani ma duftum eft fecundtini leiptam, d lcendura cft dc ani malibus, & uitam habcntibus omni- bus ; que flnt.pToprt?, & quc communcsopera* rnelius.eile aliquam confyderam maceriam_.i FJrtoncs ipformrn |. prius entm nominat anima- quim nullura,quum eriam propria animalram. mateciafati5 conferat ad cognirioncrtfomnis' animx adipukendam. Quod veri> de paruis na i curalibns dicebatur, leius momenri efl , in ilhs i nimde accide-ntibus viucriumcorporum asi- tar,ordovct6 ab uniuerfaiibos ad parricoiaria ponflimum propter eflenric cognitione foiec cllc necellarttis , nili enim cogniciofubftantixi hominis cogniram poftuiaret fubftanriam ani- malis, poflent ignoracis accuientibiis animalts accidentia hominis perfech* cognofci ,-nifl eo- xom fpecies eflent;igiturpari ratione dum 60 animalis, &hominisnaruracognita eft, nulbi no> neceflitas cogitur prius accidentiaanima- lis, quam accidcntia hominis dcmonftrcmus ; fed uel tloctrine facilitas attcnditar , vel flhcc . non urgeat.aUqutd quippiara rcfpicitur;quem admodom in inis paruis naturaiibus cerncf e_ poflumusi nam & Ariftotclcs totara dc corpore lia,quam uiuftia Omnia,& priuspropriasope^ rationcs , quam communes ; lHiusautca) oidi- ius ratio hcc fait.tam diximus Anrtotclem con ftituifle in animaltbus dcclarare tura acciden' riapropriaaniraahum, tum communtauiuen- ribus omnibos,quoniamigitur in antinalibua hcc omniacontcmplabatur, ideoin ijs dccia- randiseomordinemferuare uoiuit, quem ha bcntrefpeCfu naturciplius animalis, itaq, lila qac animali ma^is eflcntialta cratir.pt ius con- fydcrare iioiuir,qu.Tuer6minuseflcnriaiia t po fterius;maximequidemomnium eilentiaiis ert animali fenfas, iiqardem ncceflarias eieft vt_. iit,animal eaim per fcnfum cftaniraal;poft ien fum motus,hicenim animalibus, quccx femo ucntur,eft ncceflarius non ur iinr f ied uc (erua a utq; ad petfcciam state pollint , na fi homo uel equus aq;pedibus naiceretur, eflietqut- demahquadiithomo , uelcquusctiamftncpCT dibus l ,6, LiberPrimus. 155 dibus.fed qunm "Yiduro fibi quxrcre non pof- A fenectus , longitudo , 4: breuiras -vitx, vira, & fu,breui interirer.nemo enim ipfi cibum affcr- mors-fanitas.cV morbus;intet has tamen pofuic oenimipfi riburaafFercet.fiomne.ef- Atiftotelestraccarionemdcrefpirarione, liccc ufmodijlucceditmotuigenetario^qux animalium propriafir ,eorumq; nonomnium, fncilioris doccrinxgraria, ut ipfc in eo loco te- ftatur , dicit enim refpiratione viram i anima- liumtonferuari ,& fine hacnemodicum qui- denuempus durare poife, proiftde cooiuhgea. da^m eflc tradtatjpncm de refpiratione cum rra ctarjonc de uit'a;c\- morte.tandiu enim anima- lia viuunt.quandiu poiliint rcfpirarc_>Sed ni- lesigiturpruuolocodefejifu& fcniilibusage Mum fonaife digjrefli iuratts ; in Jriaaurem 8c rciioItiit.&dcmcmoriaA alijsoperarionibus Euclidi,& Ariftdcjlisdcarbmalibutlibrisfe- riem rracr.arion.um confvdcrare uoluimus non . utres narurales.vcl matlicmaticas doceremus, fed ut*ncc tanqliam cxcmpla ob oculos ftudio- iorum poncdo.uiam, ac modum cis tradamus, ret,neroo fenthui nequc necelTaria eft animali ur fit.neque vt*in- ciiutduum ipfum feruetur , fed folum ut ferue- tu r I pccics, n i ii omnibbs hominibus,qui nunc uiuunt^ufcrretuL^isgenerandj fibi fimile,il- )i adhuc homines eflenr, 3c eorum plurimi oof fenrdiutiflimcuiuere, fedtamen humana /pc- cies poft eorum interitum rteleretur ; Ariftote- ad fentientem facultarem attinenribus ; poftea de moru animaliuro ; deinde uero degcnera- tione;adde quod generario firaftlicfrerTurhpra cftoperacio animx uegcralis, licerapropria- animalis natura ad hanc fpcciero rcftringatur, qux diciruranimalium generario, tdeo remo- tior eft ab ipfa eflenria animalis , qulm fenfus, quoalias omnes eiufmodi dirficultates facili foluere , & rationcm oronisordinis a quolibct proDaro authore fcruati intelligere queant ; i & motus.Poftgenerarionemanjmalmm con- B noftraepiro mejiore, uel faciliorc cocnitionc /_. _J A_:/l___l L: ? r> fydcrauit Ariftoteles operariones communcs oinnibus viucntibus, non qnidem *vt adani- mali.ircftnct.is, fic enimcftenranimaliu pro- pYitcfcd ut communcs, qux adhucremotiores ftmtabammalis natura,quum non hanc , fed aliam communiorem naturam,qti.v in anima- li ikieft,confcquantur;hx aucem lunt luuent us, rariouerh furherites hunquamerrabunt; vbi ue roneutta ratio artcndi poreft, Itberumeflein- tclligent dtfponenris arbitrium ,"liccrhoc ra- rum admodum fir , cx non in totius difciplinx dtipofitione , fed in aliqua tantum cius parte- locura habcat. FINIS LIBER PRIMVS DE METHODIS. O IACOBI ZABARELLAE PATAVINI DE METHODIS. Liber Secundus, b : b Capnt Piimum t de fpcriibus crdinis aliorum fcntcntia. OST Qjf JLV deOrdi- nein*vniuerfum diile- ruimus, ad eius fpecics defcemiendum cft, in_, quibus duplex nobis of rertur difncultas, vna_. . quidcmde ipfajumfpc ^ creram miittero/alrera  J ver6 de diffcrcnrijs.pcr auas ordo in cas fpecics diuidarur; ii vtranquc i(I*oluerimus,nora fimul ficntfingulorum or- dinum propria officia , proprixq; naturx;nam cogniris differentijs , per quas gcnus in fpecies diuiditur,fpccierum quoq; definirioncs mani- feftx fiunt. Arduunobiscertamen fubeundum eft cu i js omnibus, qui hadtenus dc hac re icri- pferunt-, prxfertim cum medicis , qui magiftri luiG alem fententiam declarare, ac defendere *Yolucrunt;Galcnus enim in principio libri dc arte mcdicinali trcsordines pooit, compofiti- uum,refolutiuum,ac definitiuu, quam fentcn- tiamomnesmedici ad *vnum fccuti funt, ita_# enim iurarant in verba magiftri, *vt folius Ca- lcni authoriratc freti nullam illiusdogmatis ra tionem inueftigauerint, quafi nefas eflearbi- trantcs tanti^viri fententiam in dubium reuo- care,cV eius rationem cxpetere ; propterea mul cosvidicam fentenriamprofitentes,ipfam ta- men non faris intelligentes,ex quibus ii quis ra tionem exquireret,nihil,quod dicerenr.habe- rent. Nos uerb Galeni quidem authoritatem, *Vt par eft, magni faciamus , fed tamen ratio- nem nc contemnamus, canujue Galeno prx- ferrc ne vercamur^fi ab ipfa Galenum diffenti- re inuencrimus ; non folum enim fi fcopum at tigerimus , autpropc ad ucritatc acceiTcrimus, ^Vcrum ctiam fi abquantunVab ca nos aberrare D contigerit , nihtlominus laudandi erimus; prc-. ftatenim ueritatis amorc duc"rosirnliquera et, rorem incidcrc, quam Galeno addiCtos ih fola. ipfius authoriratcacquiefcere fine rarionisin- cfagationc; illud nanq; ingcnuum,,ac,philoib- phicum animum pra*lcf:rt, hoc uerbieruilcm.  CipHt Secundumidtdiffetrntiji ordinm dcftrin* diuidentibus Jctundum aiiorum opiniontm. OMnis mcdici.qui hocGalcni dictum .onfyderaucrunt, illud verum eiTc fta tuctes, ac ferme proaxiomate haben- tes, id tantu declarareaggrcfli funr quibus dif ferentijs hi trcs ordines a feinuicem difcrcpct, eas enim difFercntias,ac totam ipforum corcm- plationcm ad Galeni fentcntiara accommoda- re maluerunt, quam 'vciitatem liberc inucfti- gando cum ea Galeni didtum conferrc , & 'vi- dere an confonct.Qijpd autem plurimi hac in E re dicerc folent, hoc eft, ordinem cSpofitimira efrcillum,qui a priinis piincipijs,cc a fimplicif fimis in co genere incipiens tranfit ad compo- fita,quxcx illis principijsproducuntur.rcfulu tiuum uerb.qui ab *vlnmo,& a fine , cV a com- pofiro exordicns pcrgit ad fimpliciora , donec ad prima.ac fimplicilfima principia pcrncniar; quocirca conrrarius videtur ordo rcfoluriuus compofiriuo ; denique dcfinitiuum ellc illum , qui neque 1 primo.neque ab ulrimo , fcd a de- nnirionc aufpicatur , cuius fingulas partes tra- crando donec omnes abfoluantur fcruari dici- rur ordo definit iuus,qui proptcrea direrfus ap paret a compofitiuo,&: a refolutiuo. Vetura 2U qui diligentius hxc omnia perpcndcntes, & hanc fententiam raagis declarare volcntesdi- cunt cx dcfinitionc ordini doctrinx colliei id efle 16*9 LiberSecuhdus. 7* *->oo ofBciutn ordinisut omnia peripfum conuenic A tam difciplinam ita di(ponerc;ncab unoinjtiu terdifponantur,recramautem difpoiitionc cf- cra&acionis fumatur, ad quod rcliqua omnia iu* fcci k quando ad unum omnia refexantur, & ab u- referantur ; fic enim cxprcila eflcr in definitio- Li no pendeanc; quum igttur illud unum poflic ef nt redtitudo illa difpofitionis,qux ipfam ordi- jum . (c triplex,tres ordinis fpecies oriutur, uel enim nis eflcntiam conftituit, unde poftca diffeten- cft unum principium.uel unus finis, uel "vniis medium, a quocuiufquc difciplinx exordium fumirur, Sc ad quod aliaomnia referuntur , v- aum quidem principium fi fuerit,aquo fuma- tur exordium,6\: a quo tota fcientia. pendere di catur,oriturordo compo(iriuus;fi uerounus fi- ms,fit ordo refolutiuus , qui ab ultimo fine au- i~picarur,& trifit ad ea omnia inueftigada, qux ad finem ulJum ducerepoflint, illa femper ad apsu finem prius cognttum rcfcrc n d o, ii uer6 fit unura medium , eft ordo dcfinitiuus.hic enim quu a definitione, qux totam artera complctti tur,exordiatur, uidetur quodammodo aufpica r : a centro, a quo omnes linexad circunferen- ciam d uctx originem rrahunt , nam progrefTus ad iingulorum confyderatione donec omnes B pia noroinat lnnumeroplurali; inprimoquo- cius definitionis pastes rra&atc fuerint.eft velu que libro de moribus capire quarto ordinc co- uolc tias illas, quibus ordinem in fpeciesparciurur, haurirepotuilient.Veruntamencaconditioin ordinedoftrinxnon requiritur, fedcftci acci dcntalis , in ordinc cnim compofitiuo non cft neccfiarium ut ab unoprincipioexordiufcien tixfumarur, quumapluribusfumi queat, *vc patetin fcicntianaturaliab Ariftotele tradita. ordine compo(itiuo,incipitcnimnon ab vno rerum naturalium principio, fcd a pluribus, & resipfxnarurales non ad unum pnncipiu , fcd ad plurarelarionem habcnt;idc6Ariftotclcsin primo Phyficorum libro tra&ationem de prin cipiisin plurali numcroproponit,non in fin- gulari ; (imtlitcr in totoilloprimolibro, &in procemio primi Mctcorologicoru prima princt ti a ccntro ad circunferctiam per omnes lineas xranfire , Sc quemadmodum linex omnes mo- do quodam in centro contineri dicuntur, ita ctiam tota ars in illadefinirione , a qua ipfius cxordium fumitur; ordo igitur definitiuus ab Una definitionc tanquam ab uno medio aul pi carur, ad quam reliqua omniarcfetuntur , & a qua pendenc. Itaq; fufficies cft ordinis partitio in has tres fpecics,quia quum ordinata doctri- n.i illa i; i lic ab uno incipit , illud unum non poteft elle nifi unum principium ,ucl VDura medium,ucl unus finis; quare nec plures ordi- nis fpecics dantur,nec pauciores. CaputTertium , inquodifl* dijferentix confutanr tur, &ofienditur non effeordinis conditio- nem ab uno incipcrc^j . H pofitiuum fignificare uolens non dicit apanct pio.fed a principiis;huius aurcm ratio fumitur cx iis,qux dicuntur ab Ariftotelc pauI6 antc fi- nemprimi libri Pofteriorum AnaJycicoru, ibi nanque docctunitatcm fciencjx cx unitatc fu- biedti pendete,non ex unicate primi principii, im6dicir affec~cionum,uel principiorum , *vcl fpecierum mulritudinem non impedire fcien- tix unitatem,dummod6 unum fit genus fubie- dhim , a quo ranquam a comuni radicc dmnia prodcant; non cft lgitur ncccilariuin.iit lcicna aufpiceturab uno principio, quum unfiVs fubie cti plura prima principia efle poflint: hxc au- tem fubie&i unitas nullum ordinem qoftituic , neque compofitiuum, neque refolutiuum* ne- que aliquem alium , quia (ubiecluuv tota fcien ciam capir , 'vndc etiam folet uocari adxqua- tum , non cft igirur magis pnmuiu,.quaro .*vlr Ae c omnia.quxab his dicuntur, C tiraum, necfcienria ab eo aufpicari dicicur, pulchra quidcm func , 6c ingeniose quum in nulla fcicncix parce quxratur, adfic tamen omnibuspartibus , quacenus oronibus, qux in fcientia cracantur,fufternitur; a fubie- cto igirur , & ab eius unitate nullus ordo defu- mitur, principium autem unum, uel upum ac- cidensfubiecriefle non eft neceflarium, quum poflinr efle plura, ergo non datur aliquoa unu in fcictia, a quo cxordiii fumendo copofitiuus ordo confticuacur.Illud quoque non rectc dici- cur omnia,qux in fciencia confyderantuct rela- tionem habere ad unum primum principium, daro enim qu6d huiufmodi principiii primum in fciencia unum fic , non tamen uciu cftqu6d alioruomniumeacenus cofydcratio habeatur, quatenus adillud referuntur,principia enim cxcogirata,atfidiltgenterexpend% rur,plunmnmin fedtfricultatis habent, quum ab cis multa gratis , & fine ulla ratione dican- tur, multacciam ,qux aperte repugnanc ~vc- Diftx ricati . Primura quidera illud confyderan- ntionii j om e (i t q UOt i dicunc ordinatam efle cniinsfuntprincipia>utprin D cxordiumdodrinxfum&rnr,ordoabea nomi- ripiacorporisnarattlisadipfumcorpus natu rafe; atfubie&umipfumnullam habct rclario- nem ad principia , fed omm refpe&u abfolutu c*ft. Qux igitur ab illisciicunrar , nullam in or- ciine compoliriuo ucritatemhabent; uidencur autemmagis competere refoluciuo , hic enim non modoafine.fcdab uno fine tra&ar.oms cxordium fumit; artamen non idei ab uno fine anfpicatur, guia ordo, & re#a partiu difpofirio id requirat,fed quia arris unitas poftulat unita- rcm finis,nam unitas finis ad ordinem,ac difpo firioncm nihil conrert,fed ad artis unitatem.or do enim rcfolutiuus poceft tam ab uno.quam a pluribus finibus incipere.artamen fi a plunbus, plurcs crnnt arres , non una;eftigitur ordims refolutiui conditio aufpicari ab uno fine, tamc non quatenus uno.fed quatenus finc . Ab uno igirur incipcre non efteflcnrialis conditio ip- fiusordinis,quumin ordinc compoliriuo mi ncrurdefiniciuus; ctcnim hocadmillo fcqucrc rur foinm dari ordinem definiriaum,& eo ano r ' p j,J fcienrias,cVartes,&difciphnasomncs rraditas nli efle,& tradi porte,omncs.n. a definirione auipi i  lic dcnnitioncmipfiufmecfcientix,ueldifcipline_ intclh- tradicamcx iphs rebus confyderandis,atquc fcntcn- baeciuit.ut mihi uidetur, eorum dc ordine de- UJ j c finitiuo fci -:ntia,dicunt enim hunc ordinem modo tranfitus a medio ad circun ferentia.Hxc niflx omnialibene confyderentur , pulchra potiusfcntcn- apparebunr,quaucra,primura enim uana red-* 56* dicur ea ordinis diuifio, quam aliqui fecere di- ^ uoo  centes ordinem efle, in quo fumitur exordium aut ab uno principio, aut ab uno fine, aut ab v- no raedio;nam c,quiuocemedium accipiunt,ni fiineodem fenfu medium inrelligant, in quo & pnmum, & ulcimum acceperunr.neinpe me dium cale,quod incer eiufmodi primum,& ul- timum fic collocacum;quura igicur primum,& ulcimura accipiantur pro rebus confyderatis, mcdium quoque pro aliqua re confyderata fu- mi dcbuit; attamen ipli fUT&ttfiuk medium ac ordinc tunc icruari , quum in principiofcientie ipfa C ceperut in quadam ualde impropria, & cdmen iefimti fcientia; definitio ex omnibus rradKdis rebus conflata proponitur , mox enim fingulas ordi- natim declarandodoncc omncs tracratx finc, qux in ea definicione cxprcfltj fuerant.ordo di- cicur fcruari definitiuus , ueluti fi fcribenda fit nacuralis fcienria ordine definiciuo, ance om- nia eric proponeoda hxc, uel alia fimilis defini tio, fcientia naturalis eft cognirio principioru, & accidentium omnium corporis naturalis, pri rnumquidemuniuerse, deinde fpeciatimfim- plicium corporum,& miftorum cumanimato- ram, tum anima expertim ufque ad ulrimas co rum fpecies; hac definirione propofitaincipic- dum crit a cracracionc primorum principioru > & communium affectionum rerum omnium nacuralium, dcindedc fimplicibus corponbus agendum, poftea de miftis, prius quidem gene rarim,deindefpeciarimufquead ipecies ipfo- rum lnfimas, ficcmm abfoluu cric traducio ticia fignificacione, quare iplorum diuifio non eft neccflaria, quura raembra diuidenria non poflinr propter ambiguitatem rcdigt ad cocra- dicroria,conrradiceiocnim eftoppofitio omni cares ambiguitaccjdum igicur ordi nem ica par- ciuntur,perinde faciunc ac fiquis dicercc om- ne colorarum eflc auc album , auc nigrum, auc dulce,uana cnira,&xquiuocadici folec huiuf- modi diuilio,&imperrccca, quia rem diuifam non adimplec. Prxcerea fi benc* cognofcamus qmdnamiicdefinicioipfiusfcienrix, uel arris, &quomodoeadefinictoad parces eiusdifcipli nc; referarur, nullaracioneordinem hunc defi- niriuuraadmitcemus,quoniam incerdefinicio- ncm alicuiusfcienrix > & partes ciuldemnullus poceft ordo confydcrari;ur igicur hoc cognofca Nota tur,fcire oporretomnera dilciplmam.cui proce ^fferc- mium fitappofirum.diuidi folcreinproccmiu, tia,mct & ttadtationem, ttacuuo quidem pr^cipua eft, g H 1 iuio J 177 De Methodis, 17* & t~ imofola eft neceflaria,&eft corpusipfura, vt D nam omnc procmiiim eft omnino arbjtrarium. **o- itadicatn.illiusdifcipUnx; proaeratura verono BenL eft ipfius difciphnx pcoprie di&a pars , neque eft neccflarium,quum finc ipfo cractariouintum , in quo dcfenfioncs qnxdam aduerfariorum rcijciuntur . P Er hcc fatis demoftratam eile puto de- finitiui ordinisuanitatem,fed uraduer farijs nullus, ad quem cofugiant , locus fus eos.qui res manifeltas neganr, difputare ve B rehnquatur.rollenda eft quc;dam refpofio, qua limus ; ura eniro fcienbx naturaUs exemplo o- ftendimus cuiufquedifcipUnx definibonerru qucpoile apponi , cV auferri integra manenre ipia difcipUna,hoc autem fi uerum eft.uc certe cft vertdimum.auferamas iUam Auicennr de finicionem, ars igicur integra manens quonara otdinefcriptadicecur ? fidicantdefinitiuo, ri- diculi funt,nam fi abfq; dcfinirione darur ordo definitiuus , etium abfq; anima tarionali dabi- tur homo; fi aurem alio,ergo neq; cum illa de- finicione eitordo definiciuus . Horum autentu eraninra raboea eft,quam paulo anceexpone rc cceperaraus,quoniam eiufmodi definibo ip- iius difciphnx eft inftar procnmi j,neque eft tra c.tar:onis parsvUa, proinde neqnc ipfius difci- plinx.propccrea nuUus ordo poceft confydcra- ri inrer lllara dilriplinx definitionem,&ipfam tractanonem, fed tocus ordo in fola tractabo- ne ,&inierumconfyderararum feriecompre infi uci uidencur.quura enim nosdicamus non dari otdinem dcfinitiuum , fiquidem in omni facujrate , quc hoc ordine tradita efle dicacur , aliquisalius ordoinfpici poteft;ipfi uc definib- Dcfen- uumoidincm cofirmenr, Sc iraab alijsordini- '! H u * mis leparenc, uc cu ulis non appareac ellc com ^ >im ^ c miftus , dicunc ordinis definiciuiproprium efle fiuiuui. brei:iloquium,dc propriara eius ubltcaccm circ uc ad memoriam conferac, quo fic ucliber Ga- leni dc arte mcdicinali propter eius brcuitatc non dicatur alio ordine cilc difpoficus, quam dcfinitiuo; fcienba uero naruralis, quamtra- didit Ariftocelesdicaturordinem habcre com pofinuum , non definiciuura, ebam fi talcm ei npponamus dcfinibonem , qualem anrea dixi- rruts, nam proprcrlibxorum muUitudincm, & totuis lcicnnc- prolixicatem non poflec illcor- do dici definibuus,cbam fi i tali dchnicionc_> exordirctur ; fcicntia uero naturalis, qm nu- hendttur,non in earum propolibone, quam au C- pcr edira eft ordinc dcfinibuo, non dicirur tra rhor in proceraio facit ; cft enim ordo refpecrus quidam conueniens parbum cuiufque ai(cip\i i) V inter fe,partes illas intelligendo , q u c r e s 1 1- }ius difciphne cractant , & func verc partes, ni- mirum patces cracracionis; ordoenim totus pe- ncs harum fencm attcnditur,non penes proee- mium , in quo nihd author tractat, fed folum quc (imt tractanda proponittidcircoordino alicuius fcienti; conftituto nulla cft eius kicn- tic definibo, quc toci (cicntic; anrepofita poflic ordinem uariarc, ea enim non eft pars necefla- xia ipfius difcipUn^, fed exrraneura quoddam, cV arbitranum, i quo , feu i cuins relattone ad xracraboncm nuUus poteft dcfumi ;fcd folum irelatione, & refpectu partium traccabonts ad feinuicem. Propterea ebam Hbcr Galent de ar- tcroedicinalialiquo ordine prcterdefinitiuum fcripcus cft,uelnuUum pcnitus ordinemha- bcc ,quiadcfinuio illamcdicin^ noncfttracta ditaordinecompofitiuo, fed pociusdefinibuo propter eius brcuicati, auq adrnemotiam ma- ximc confert, quod quidem de ill.i, quam Ari- itoceles comppfuic, dicereminimc poflumus. Veriim hi, quih?cdicunr,fi eadiligcncercon- Impu- fydccarcnt, abhac puerili defenfionc dellfte- go^o rcnr, nos enim non inficiamur breuiloquio ma ximciuuari memoriam, fedquod breuitas, &: prolixiras fint eflcntiales diffcrcnti^ , qu^ di- ucrlitas ordinis fpecies conftituere apt^fint, nemb eruditus uir deberet enunciatc, fiqui- . dem id a ratione ,(Scab ip(.i ordinh uatiua cft prorius alienum ; eft enim ab his pctcndum an nuuis ordinisdefinibuinarurain brcailoquio ftt conftituta^, an in definibonc-f diicipUn? cali , quaiem fupta decjarauimus; fi in bre- utloqmo, ergo eciamfineiUa dcfinitione cric ordodcfinitiuus,quod abfurdiflimum c(t,n..m vndc vocabituxJefinibuus , fi a nulla_> defini- H 5 tionc DeMethodis,- tg(l rione anfpicabirar f prsrerea feqtieremrquod D geralirer deordinedinitmiwaift(bu i eft. cfuocunque ordine.imo quacunque inordM oftcndimus enun OTmraunemotnnrw ordinii codirioncm efle ucicommunibusad propria quocunque nanone de aliqua re breiiiter tractances dkerc tnur ordinem feruarc definiriuum-,-qudd qtii- dem nemo,nc puer quidon.airereret -, fi 'Verfr indcfinirione.&quod&raciont.cVappellatio- ni magis cofenrancum eft^ergdetiam fine bre- uiloqtiio potcric elle ordo denniriu(is , rton eft diccndumcam alio,&alioofdine abijsduo- bus tradiram eflc; fed idem eft ordo ab utroVji Ifanficus fiat) q uarc eriam i n fcicnria nacural t radita oniinc^um pofitiuo buc ordinem con- fpicere poflanie nani Ucet in librisPhyfico- rum agac Anftotdet de prirnureruninatura* Itum princrprjt, tamen fubie&um in i js libris ift corpnrnacoralt latiujm^ fumpcum > quod poftea ab Anftotclc in principio prirai libri de ccelo diuidtturirt fimplcx,cVmiftam,e\: omnia aliorum hbrornm narurahum lubiecia fub na- turati corporetaquam fpeciesfub genere com prchenduntnr. Sed nonneerrorcra, ac carrita- tera fuam dctcgunc qui harcdicunr,dum ordU nis definirini conditionem , cV mcuram aliun* de.quaoia defiaitione dcfumunr? ea enim ccr ceinfaladefintcione,a quaeriam appellatio- nem hic ordo acccpi r, col iocanda efle uidccur. Acqui propriam ne cile ordiniidefimritii con- auchore fcruatus; quemadmodum diccredc* H' dktoncra aflcrent ~vt adefinirione dtfciplinar bcmus dc naturali philofophi* ab Ariftotelc^ pro!ix?tradita, & dc cadcm histcporibtnfcri- pca.vc mulris^MdeturjordinedefinitiuOi in^ fiacenimidem ordo feruatur ,qucm fcrtiiuir Aciftotclcs, quare compofitiuuseft,non definr tiuus. Quum autcm omnisordoquacenus or- doeft dirciplini faciliorem reddac, Sc ad mc- rnoriam conferac , concra uer6 inordinario fa- ea,qin;per fpecies t radat ur,confti cui- tur ordo dcfiniciua^ ? igicur ii arquc hoc modo, jtcque illoeflet ordo definitittus , nullus rclin* -quiturproceirusabuniuerfalibusad parricula- ria,qucm eiuxordinisproprium eflecomrotni V fcuncur. Dicunr eriam aliqui proprium eflc or- dinis definirhii incipcre a pnncipi js cogniri teah0 ' nis,vc pcr hoc diftinguarur a compofitiuo , qui -eftaprincipijsrei;nec uidenc hancquoque el Confir fe communernomniura ordtnu condicionem , tauo. irt)6in hacunatocam ordinis nacuram, quem- -admodum oftendirous, eile confticucaro ; ordo 'enim abijsauipicarur , quorum cognit^oada- lioruro cognitionem confcrr, hoc aurcm cfta -cogrticionis principi js aufpicari; idq; in omni ordine copofitiuo animadttectcre pollumus etenim nihil ftr^ in ea coraperiemus.cuiusde- finicionem aut exprefs^, ant falrem impliclc* Ariftoceles no adduCat., omn,ium cnim & fub- ftanriacum , & acddeThritrrrr perfeda cdgnitU Xonfiftic in cognitionc quid cft.m mox; qhum ^ordtne uidere pofluraus, namordo compolict- Alu dc methodis loquemur, declarabimus . Ali- -iiuieftapnneipejrtMquajeniisfanreciaprin. r,qnar 1 igicur inccr ordincra definmuura, & alios duos l8i Liber Secundos, ifis duos differ-5tta mnne r,ni fi aliqua propria con A mus eft,ac prcci puuuus,qui propofito ulri- mo tine agendo/vel cfrkiendo a noois, progre ditor ad prima principia indaganda.per qu (i nem illum pofteaproducere,& comparare pof fimus; propterea fcientix contemplaciux aiio ordinetracii nequeunr^jnam compofitiuo, ip- fisque refoluhunsordo nulla racionc apcari po tctt;artcs uero,ac difciplinx alix omnesfolo re foluciuo uci poflunc,minimc uerd compoficiuo, qua in re omncs uideofuifle decepros, qui de hacre fcripferunt, exiftimances nacuralem phi lofophiam poflealioordine tradi,quamcom-. poticiuo; arcerr) aurem medici non minus com pofitiuo,quam refoluttuo; hxc autem omnia_ ita facil^cft demonftrare, uc mirandum prore  cum habet,inomuibus.cuun cadcm ratioui- get ; ideo non benc maiorem illam inrcllcxcfC; Decla- illi,qui cxt(lim:it unc Jicrioncm illam | mctho-  taao & dos| in ca propofitionc pofitam latifli w: pat c- f   ' V  re,& ad omn.es penitus difctplitus extedi ; hoc! 7n enim fiadmitteretuf  lequerctur Ariftocdcnui ioicio. ea racione prooireomnesduaplinAslccibei-| ,1. 2hj. dase(Iefoloordine corapoficiuonamin ancju xdificacoria dantur aliquapnraa principia, & cleraenra,e^uibusaliaconflftntur,&conftanc> F ergo fi ex eorura cogairione .cogoicio aliorura. pendcrec, fequcrecur in eaartc' u-dcnda a la- pidtbut aufpicandum c ile , Ariftotclcs c&raen concraiium allcrit in coutexcu 2. j . icpciroi libri- Metaphyficorum,vbi diciiin arrexdiDvatoria tradenda a domo,qux finis eft,incipiendum ef fe,&itaad piinctpia progredtcndum , noa .1 principijs; nunifclturu cft igkur.maiorcdlam non eUe intclligcndara nifl de.fcJetijs contem- plariuis , quas folas fighificauit Anltoccles di- censQiechodos,aon quodalix nou poifinr uu- cari mcchodi, lcd quia propofitio llUrcltringi turabillis verbiSiCognofcere, ccfcirc, tu quu proprie furopta fcientia locumnun tuhet nili in contemplatiuis,y bi res xcexnx,& nece ll a r k tractancui, quum reliquxdifaphnx vcrlcntur in contingcntibus,quxa oobis fieri,& non tic- ripolTnnt}tuetiam quiainecteris fcopusoon eft cogrutiojlcdopccatio, duw iguur ld, quod in cis prxcipuum cu.rcfpicinuis', ill? cognitio* nem non quxrunt, fed hoc fpectilariuarum eft proprium, quare modusipfe loquendi fignifi- cac Ariftorelem ibi de iilis t itum mcthodis lo- qui,qucfinem habent prxcipoum fcientiam, utfenfusfit,in omnibnsdiiciplinis, quaru (co- pus fircognitio,& fcienria, 6c quc lubeanr ali- qua prima,cx quibus aliaconftcnr,cognirio ip* ia,& fcientia nun acquirirur nifi ex illorum pri morum cognitione, quod quidetn prcdicatuta * de ahjs dilciplinis ab Ariftotelenon pronun- ciacur , quontam illxfub fubiectoilUus propo* litionis non concinentur. Rauo igicux hcc Ari- ftotchs cfterficaciflima ad demonfttandum q (cicntix fpeculaciuc folo ordinc cupoficiuo cra di poflinclcUmcofinnare potlumas.irgumen-Confir- to Aimptoabocdine refoluciuo, qui fcictijs fpc " 1Jtl  cukuitus nuUo paclo aptari poteft , hic emm KtTpS fineauipicaturyUt omncs concederc uidcntur, n ' c rc f 0 ab omnibus.cnim.hic ordo uocatur anotione luuuo^. tiais', (cd in fricntitsfpcculariuis quifnam fims pcxter fubicj&aruru rcrum cognirionem propo icur 2 ceito nul lus, at ipfa rctdm fcien tia duil, eft fimsicalis, qurpoflirordincm refoluriuurro conftitucre*qua incc decepti funcnonnuUi iciancu cnima rcbus iplis (cicndisreipfa non differc.fed idem eft,quod duobus modis fumi-. cur, ncmpe ucl in animo fecundiim dlc cogni-. cum(ucica loquamur)uelcwraaiimiomfecun- dmu eflereale,quarc nulkis ordo potcitconiv- derari a fcientia ipfa ad rcs -, fed nequc a defy- p r . or deriorioflfo fcicndi ad iplius fcienticadcptio- lirjuoiu nemjfeuconfiatuuoncra^ut aliqui finxcre , qui tuiRcn- fpeciera quandara ordinis refoluriui inucne- tlum >> runt afincad tocarn anem,& acDtaarrcadpar inircf j ccs,eamquc philoibphic nacuraliaccoaHnodar u .(' 0 lu-. reaufiiunc^quam fcnteaim equidcm figmen- nuu in to fimilem eiie fempcc exiftimaui, quandoqui-.' c,cna S dcm id,qnod dicuntcupidicacem cogaofcen-. 0 ^"^. dtes n.uuralcs.quas nuucmur.nos moiicrc ad uonc . fcienti? nacuralis conftitutiooem, non cccce di citur.neq; ucrum eft,nifi fanomodrrintclltga- tur,tuquandDttahimurdcfyderiocognoiccn- di resnaturalcs, tunc iplaiu cognitionrm non- dum haberaus,quaie optamus qutdcmearuni tcienaaadipifci,fed artem cc nltuucictiuc ui- iciplinam, in qoa eacura cognirioacmalijs tra- daraus , id ccrtc non poilumus defydcrarean- tcquam nocipfiea cognitione potumurvicd e.\ potiti trahi poilumus defydcrioiuuandi a- lms,&talemfacuhaccm fcribendi, ucl doccn- di ; Tbinam igicur locu habct hic nupcr inuen^ tus ordore{biuciuus2 primuroquidc dumnos ipii difcimus lbborando,& conteinplado , qua utamur refolutionc non uideo,quod enim i fcicndi cupiditateadrcs ipfascontcroplandas moueamur.id nihilaliud eft,quam nos archus iplis lcicndis nioucri ad carura contemplatio-' nem,ut casfciamus, ipfi; igitucfunt &nis,& fubic^tumtoiiusnoiti^hi naturalis,quum generum cognirio proprcr pecierumcognitioncquxri uidearur. Verum xion ita fc res habct , utenrm admirramus ipfas fpccies efteralem fincm, qui poflit ordinem rc iolutiuum conftituere, quod quidem miriime nerumeft, tamen dicimus easin tota naturafr 1 philofophia trarari,nec magisin calce, quani ht principio illius fcientix.rota enim in eis ucr fatur , non fola ulrima ipfius pars; genera nan- ignem, erem,aarum,cs,& alias omnes (pecies corpo-' tiinaturalisfubhac communiflima confydera (ione ut naturalia corpora fiinr , fimilircr in li- kris de ortu, cV interiru tractari de mifto eft rra cra; i de oltimis fpeciebus quatcnus funrcorpo ra mifta;quod idem de alijs inferioribus gcne- ribus dicendum eft ; poftrcma omnium eft ea- cierum tractationem accipiamus,hoc eft fecun dim omnes ipfarum conccprus,hcc quidem fi- nis eft philofophi naruralis,qui u ulr foccicscor poris naturalis perfectc cognofcere, fedipfcl_* non miniis ab his incipit , quam in his definir auia ubique de his fpeciebus agitur fecunduni iuerfos conceptus; hoc intellexit Auerroes ia fua prcfatione in primum librumPhyficorum, quando dixrt intenrionem philofophi narura- lis efle cognofcere canfas fpccterum fcnfilium, & caufas accidcn tiu, qux lunt in eis,non enim intellcxit propry tantum fpecicrum caufas,& propria fingularum accidenria, fed omnes cau fas,& omniaaccidenria ipfarum,etiam quc cis tribuunrur ratione fupenorum conceptuunu.. Scd utcunq; fc res habear, fpecics corpons na- turalis non funttalis finis, qualemintelhgere debemusquumde ordinerefolutiuo loquen-*. tes dicimus cum eflc a notionc finis;etenim fi- ncm aliquera extra noittacognitionem,& ab- ea diucrfura intelhgimus, qui quum nondum fir.fieri tamen a nobis liberc operatibus poteft. Resautcm naturales, &aUx,quxinreliqui* fcienri js fpeculariuis tractantur , aut femper funt,aut taJc funr ,uel fiunt a natura, aut ab ali qua alia caufa,non a nobis.quare in his contem plandisnonhabet locum itle progreflus , qui uocatut a notionc finis , fed fola earum cogni- lio finis nofter eft , quem quidcm finem talcra eflediximus,utneccfl'ati6oidinem compofiti- uum requirat; quiigitur dicunt fcientiam nattt ralem tradi pofte ordinerefoluriuo, dccipiun- rur, & propriam huius ordinis naturam,flc coa dirionem ignorant . Capnl Ofi*uum,qkod neaue adfcientU fpeculatius inucntionm conferat ordo refolutiuus . Lr Qv i (uerunt, qui purarunt fcien- Quoru- riam naturalem alio quidcm ordine^tu communiore,fiquidem id, quod magis uni uerfale eft,prius,& facihus a nobis cognofcirur, tj minus uniuerfale, idq; ta fecfidum difttn&x, quam fccundum confulx cognitionis ordine, prius n.cocnouimus eqimm utcorpus.qurani mal, & prifis ut animal , q ut cquii a boue,& ab C aftno diftin&um, facilius enim ea , qux multis communiafunr,infpicimus, 8c cognolcimus, quam qux fingulorum funt propna , eo igitur ordme,quores primuma nobisconfusccogni tx fucrunr.crcdendum cft easdefyderium no- ftru diftin&z cognitionis excitarc; atqui ficor- pora naturalia primum nos mouent ut corpora, lequiturnos primumexcitariad indagandarq corporis naturam > deinde animalis, & homi- nis,corporis autem naturam qnacorpus eft in- ueftigare eft corporis principiaquercre,ar prin cipiacorporis naturalis quacorpus naturalc- eft funt pnma omnium rcrum naturalium prin cipia, dc quibus agitur in libris de narurali au- fcultatione; uidetur itaque hzc fcientiz inuen tio proccdcre ordine compofitiuo.non refolu- tiuo . Verum ut eis condoncmus eum ordinem tuncferuari,quem ipfi imaginantur, id tamcn ceruflimum nobis cflc dcbct eam non poflcL- fcientiz natutalis inuentionem appelUri; quid enim,quefo,cft fcientia naturalis,nifi perfccta, & dtfhnct.i rerum naturalium per fuas caufas cognicio? confufa nanque,& im pertect .1 cogni tio fcientia dici non poreft;videamus igitur an per hunc ordinem fcicnria natutalis inuecafit, dicuntifti prius ofTem cognofcendas ultimas fpeCies,deinde earum cauias proximas, poftea rcmotiotes,tandem primas,ac rcmoriflima5,in quoproceflii fi intelligant nos icognicioncL- fpecierum , & ulrimorum effcctuum uenire in cognicionem proximarum caufarum,& ex his dociin cognitioncm caufarum rcmotiorurru, inambiguitatemincidunt, mcthoduscnim ea cfl.non ordo, illationcm enim habet ignoti ex noro ; ergo fi ordinem, non methodum dicerc dcbean cneceHe eft vt ica intelliganr,prius qui- dcmipfamm fpecierum cogniuonem quzri, ac de i js prius rrattari; poftea uero agi dc proxi mis ipfarum caufis, & carum cognitione qucri; dcinde de rcmoris,demuderemotiflimis prin- cipijs; fed hatc nullo pa&o potcftvocan icicn- tia,ncquc lcicntiar naturalis inucntio.quia tota illa cocmino confufa eftjdum enim prima,& rc motifllraa principia ignoramus, nullu aliotum polliimus pcrfec"te cognofcere , qualis igitur c- ttl tra&atto de honunc.vel de cquo.dum rcmo riores omnes caufz ignorantur? certt-confufa, & rudis.Pieterca in illa primarerum confyde- ratione,quam ifti inuenrionem fcicntiar uocat, cognofcimus ne in ipfis reb. aliquid, an uihil } fi mhil,igitur per eam nihil fcimus, quare nul- liusfcientiz inuentioefl, fl aliquid,quudnam eft tilud ? ut quando primo loco hommem , & aliasfpeciesconfyderamus,quidnam in homi- ne cognofcimus ? fubftantia quidcm hominis cx forma,& mareria conftat , ncmpe ex anima, & corporc.attamen no poteft nobis cfle cogni- tum qu6d cognitio naturz humanz c6iili.it in coenitione matcriz,& formz.qui a cx mater ia, &forma conftare non efthominis proprium , neque ipfi coperit quatenus eft homo, (cd co+ pori naturaliquatenus corpus nacurale cfl , du igitut ignoramus hanc cfle omniscorporis na- turalis eflentialem conditionem , no pofliimus cognofcere qu6d ad humanam naturam perfe 6tc cognofcendamrequiratur cognitio mate- riz,& formz,fed neq; corpus,& anima cogno- fci poflunt dum formz nacuram communitcr ignoramus, necnon primam materiam , ex qua omnes aliz fecundx materiz confti tuts hm t_. Aliaquoque multa abfurda hanc (cntcntianu confequuntur, qux quifqjconfydcrare poteft. Cerrum itaque , atque compertum cfle debcc , Jiuifquis fit ille ordo, qui in illa meilicacionc- eruatur, cum pcnicus incpcum clle non mod6 ad fcientiz naturalis traditioncm,fed ctiam ad ciufdem inucntioncm.ft ctiam maximc ratio- Eodem ni confonumeodem prorfus ordine traditam ordmc cflc a philofophis fcicnciam natuxalcm,quo ab twdun- eis I9i De Methodis, 192 tttricie- eis inuenta prius fuit , nam fi folo ordine com- tiar.cjuo p 0 f, t j uo fcjctia naruralis rradi potuit, quia per- fuiit."^ fe&arerum naturalium cognirio alio ordinCL., non poreft comparari,lcquirur primos quoque huius fcicnrix muetores alio ordine perfectam. retum naturalium fcicntiam inucnirc,& confe qut non poruiflc; quod etiam de racthodo alle rendum eft, qua enim mcthodo Atiftotel. per- feccum nobis tradidit fcicntiam naturilcm,nc- cefle cft eadem ipfum quoque ad rerum natu- ralium perfectam cognitionemdu&um fuifle, & eadem fuifle inuetam fcicntiam naturalem ; fraudafletquippe nos Ariftoteles^el quifquis alius naturahs fciencix primus inuentor fuir, fl eo ordine.caque mcthodo dimiflis,quibus ip- fe iitens fcientiam natutalem inuenit,& rerum naturalium cognitioncm oprimam confcquu- tus eft, alium ordinem , & aliam mcthodum iu ea nobis tradenda feruafler, quibus vct uon iu perfeclam,*vel difficihusrerum naturalium co gnitionem adipifceremur.Quod autem de na- turali fci&ia diximus,id de omnibus ali)s con- tcmplatiuis fcienti js exiftimandum eft , eadcm cnim in omnibus ratio uiger. Manifeftumeft igiturfctenti)s contcmplatiuistumtradcndts , tuminueniendis (bium conuentreordtnccom f>ofiriuum , eadem enim fcfe offett reru cogno* cendarum narura Sc i\li , qui concemplando , aclaborandoearum fcienriam inuenire uult, ic illi,qui eam alijs traderc conftituir . llla au* tem, quam aiiqui inuentionem vocabant , cer- tum eft ncque inuenrionem fcientix, neq; tra- ditionem efle,fed prxccdenrem quandamcon fyderationem , 8c prxmedirationem , dum rc- rum cognofcendarum defydcrio, atque amore mouemur,antequam ipfarum cognicionem in- dagarc incipiamus . Caput Nonum,qu6d artes , & difciplinje alU omnes prxter contemplatiuas folo ordinerefo- lutiuo tradi poffint . COntra vero fe reshaber in arribus, acomnibus ali)s difciplinis , qux non fcientiam qucrunr,fed finem aliquem a nobts agendum,ucl cfBciendum ; hx nanque aUo ordinc tradi non polfunc, quim rdoluti- uo; racio aucem ex ipfa talium difciplinarunu. nacurahuncin modum colligirur. Certum eft duoin unaquaque arce clle, qux in confydcra- cionem cadunr, unum quidem , Sc prxcipuum cftfinisipfe acquirendus, flue producendusa nobis , alreru uero principja , ex quibus ipfum producamus, quxpoflunieriamappellari me- dia ad finem illum ducenria, vt in atte xdifica- toriafiniseft domusipfa,principia uer6iapi- des, lateres, ligna, & alia eiufmodi ; domus e- nim fi iamexiftens,aurfac>aanatura,velabali quo alio agenre nobis proponererur,nullis cer te lapidibus, nuilavc alia roatcria pro ea con- D ftruenda egcremus , fed abfqne ullis rriedi js fi- nc opcaro pociremur ; verum quiadomusneq; eft, neque firabaho^fcd h nobis^deo marerin indigemus, ex qua ipfam efficiamus , ars enim folam artificialem forraam gignerein materia poteft,materiam geirerare nequir,fed eara a na tura genitara accipt&Ordo igitur generationis* ln om> ac operationis in omni arte eftcxneccflitate- n i gcua compofltiuus , nempca principi)s ad finem , a rauooo fhnplicibus ad compofica , condicio nanqucZ_^ 2  ~ eft perperua,&lex ncceflartaomniseenerario- CUU0 I 1 l r   f 1 uu* lolum ei tnbuitcompoutiuum, qui eftapnn - cipijs. Sedordoarrisdoccncis eftex necdli- catc contrariusordini artis operantis , nam fi- nis ipfe nunquam proponitur ignorus, nun quam quxritur , nec vnquam de fine fit aliqua  confultatio, utdocetAriftotelesinteniocapi- te terrij libri de mohbus ; fed femper proponi- tur finis aliquis ccrtus confequendus, vtfinis cxcrcitus eft uictoria, de quanunquam fitcon- .  fultatio an quxrenda flt,necne ; fed certum,& coftitutum tn omntum militum animo cft uin- cendum efle ; difceptatio autem tora confulra- tio eft dc medi)s,qutbus vicloria acquih pcflitj obftdentium auicatem finis certus eft cxpugna tio , confultacio autem cft de modo , & de me- dijs ad cius expugnationem coferentib.Quura igttur in omni atte finis nocus proponacur, fa mediaquoque d illum ducenha, & pnna- pia, ex qutous Conftituendus eft, pcr lc no- Ta linr, nulla artc doccnte opuseft, fcd fola^ arte operante; artis cnim docthnaad opera- rione oirigirur , idco ubi omnia funt nota tuin phncipia,rumfim's ,totadifciplinafupeuuca- neaeft,iamenimquifque finemillum confe- qui defyderans poteft per ie iplum agc;rcdi ex F principi)snotisoperationcm;h cftigtturarsali qua doccs,aliquid efle ignotumoporter, quoa d^fcendum proponatur.is non poreftcllc linis crunt igirur pri nct pia , c qutbus conlhtuendus cft ; atqui ab ignotis ordiri non pofliimus , fed femper a noris,vt antea untuersc de omni ordi- ne demonftrautmus , & vt afleht Ahftotcles in quarto capite phmi libh de moi 1 hus.a finc igi rnrin omniane docenteinchoandumeft,& ad principiorum inuentionem prpgrediendum . Hocidem de omnialia difciplina confiteh co gimur,cuius natura non in contemplando, fed in operando cofiftat , eadem enim in omnibus ratio locum habet,& alioordine cradi non pof func,quam refolatiuo ; quod mihi quidem ui- detur rei narura confyderando ita perfpicuuna e(Te,ut mtrandum profe&ofirquomodoalij in aiiam fententiam inciderinr, artisenim docen tis nullus aiiuseft fcopus, quam media inueni- requx ad propofituro fincm pcrducant,quxfl> nota Liber Secundus . rota cflcnt,rora artis do&rina fupcruacanea fo A dium fumpfir , qux eft operatio ex uirtute pro- rer; quumautemfint ignora, exijs progredio- uenicns, & eftulrimus ommum agcndorun_ p erandononpoflumus.nifi beneficio artis do- fims.hanc inprimis dari conftiruir,deindc ip- centisilla perrefolutioncm finisprius inucnc- fius dcfinitionem afllgnat,pofteain fccundoli cimus,& cognouerimus;quoniam enim no fim plicirer eorum cognirio quxritur, fed folum vt ad talem finem conferentium, & is proponitur riotus,fequiturea ex fola collationc cum ipfo fine polfe manifefta fieri,ideo in eorum cogni- tionem non pcruenimus nifi ex notione finis ; cx ipfa igiturtalium difciplinarum tradenda- rum naturaortum haberncceflario ipfeordo refoluriuus ; cft i^itur ex neceflitate conrrarius ordo arris docentis ordini arris operantis, quia necefle eft in ijs defincre artis doclnna, a qui- busoperatio incipif, & abijsdo&rinx cxordiu fumi.in quibus opcratio definic. Caput Decimum, confirmatio diftx fentcnti* cx jlriiUleiis t Galeni , ^4uicennjc y & Aucrrois dittis . SEmtentihm hanc spud Ariftotelem le- gimusin conrextu aj.feptimi Metaphyfi- jorum fiepe a nobis memorato,vbi verira- tem pulchrideclarat vtensexemplo arrisxdi- rkarorix.inquir tmm in lapidibus,ac primis e- lemcnris delincre artis eius doctrinam , & ab rjfdem incipere operationem;quemadmodum ab codem nne do&rinx initiu fumitut , in quo acquifitodefinitopcrario; vnde colligitqimd modoquodam domusdomu facir,nempe do- musprxcognita, domus mentalisdomum ma- terialemjquum enim prius a domo prxcognita ad elemenra cognofcda, deinde abhis inuen- tis ad domum realem cfticiendaro progrcdia- mur, mamfcftura eft totum fimul progreflum do&nnx, 8c operarionis a domo eflc ad domu; hoc modo cenfuit Ariftotelcs locum habercL- in erribus urrunque ordinem , tn doctrina qui bro incipit agcre de uirrure; de Ariftorelisigi- turfenrenria dubij eflenonpofliimus , exeius enim lcctionc velc_ cusinfpicereporeft quid ipfc fenferir . Hoc idem & Galenus faflus eft in Galen. librode arris mcdicx conftirutione,narain_ primo,&vlrimo,& penultimo capitibus afleric artcm medicam conftitui a notione finis, quia eft de numero artium efTetricium,qux omnes afinis lui notione coftituendxfunt; quarenon arbitrarium vult in artibus efle ordincm refolu tiuum, ut alio quoque ordine pro fcribcntis ar bitrio rradi pouirir.led neceflarium, vt nullum alium conftiturio alicuiusartisrecipiar, hanc- que dicit ueterum philofophorum fenrentiam exnri fte;iraque in co libro declarat modum rra dendimedicam artemordine refoluriuo ; funt etiam qui dicant Galenum ibi non folum rao- dum oftenderctradendi arceramedicam,fcd ipfam quoq; artem eo ordinc rraderc;fed qua> duclt ratione hocaflerant non uideo,quum ex cius hbri lectionc falfiras huius opinionis faci- lcjdeprehendarur.Auicenna quoquc artcm me Anicca dicam fcripfirordine rcfolurtuo,non compofi ua. tiuo, ur medici arbitrantur, idq; nosdeinceps apertiflime demonftrabimus; aut cnimGale- nus,& Auicen. huiufce rciuerirarem non igno rauerunr, aut faltem ab ipfaartis natura,qux alium ordinem non paritur , ad eum fcruadum tra&i , atque coacK fucrcL- 1  Galenus quidem in libro de artis medicx conftitutione uiderur uerirarem , eiufque rarioncm non ignoraflc_- t atramendura artemfuam medicinalem refpi- Cio.nefcio quid de ipfo dicam.nam in ea fimi- liter ordo feruarur refolutiuus, uc mox demon- ftrabimus, ipfe tamen alium ordinem efle pu- tat,nempe definitiuum,quem anrea reiecimus; dero rcfolutiuu folum, in operatione uer6 com C propterea an liber ille Galeni fuerir, necne , 116 pofitiuum. Qubd fiquis arti illi c/lificatorix tta dendx, aut fcribendx ordineracompofitiuum prare contenderet.quem eundemin opera- eione feruari neccfle eft , ipfemet fi rationis compos eflcr , ex ipfa re facile' inrelligere_ juam uanum, ac inurile opus aggrederetur, nec enim quid quxreret , nec ex quibus ad il- lud progrederetur efFari poris eflet. Prxcereaj in quinto capire fexti libri de moribus,&in ca pice octauo feptimi inquit Ariftoceles finem tn adionibus efle principium , ficut in mathe- cnaticisfuppofitioncs, ur enim in marhemati- cis fuppofitiones demonftrari non poflunr, fcd cas prxcognofci necefle eft , ut rehqua ex ip-  fis manifefta fiant , na_ in acKuis difciplinis debet finis efle totiuscognirionis principium, CiC_in arribus omnibus fimilirer ; propterea. tradidir AriftotelesmoraU*mfacultatera ordi- icioluuuo , a foekcitato nanque cxor* poflum non magnopere dubirarc_> . Auerroes Aucrr. aucerain fuolibro.quiinfcribirur Colliget_, non modb artem medicam rradit ordine refolu tiuo.fcd & cius ordinis conditiones ita egrcgi^ declarar, ut in illius artis naturacognofccnda, & in ca artificiofiflime difponenda fignificet fc exquifitalogic^cognitione prxdirum fuifle,& in earam Galeno,quam Auicennx longc efle_ prxfercdum ; poteft enim liber ille uocari idea ordinisrefoluriui , quura eum cx.icK- rurafer- ucr, rum dcdaxctibi Auerroes, ut moxoftcn- dcmus. Caput Vndccmwn, in quo declaratur in artis medi- cx traditione conditio ordinis refolutiui . QVo trad fum niam aucem ex arcis medicc icione puicherrimu cxemplum imi potcft ordinis rclolutiui , noru ] crit erit ab re fi eam aiiqnanru cofyderemus, quan- 2uim enim medici non fumus,nequc de re me ica,fed de rebus logicis in prcfenria nobis fer mo inftitutus eft;atramen fi cius artis exempio 3uid fir orciorefoluriuus, &quomodoferacrur ocuenmus,non paruum certc operxprecium fccerimusjiog ca enim omnium difciplinarum inftrumcnrum eft,& quemacimocium Anftote- Ies ex ipfis difciplinis,quas fapientes uiri tradi- deranr.logicamartcm de-fumpfit, arq;conftru- xir;ita nobis quoque iiccbit ex alijs diiciplinis, a quibus logica orrum habuir , reru logicarum declararionem depromere, tanquam per logi- cam in ufu pofiram prxcepta artis logicx expli- cantibus : Er quemadmodum Galenus in libro de arris medicx conftirutione *vnius morbi e- xenipio propoliro tonus artis conftitutionem declarat, ita Sc nos fumpto medicinx exemplo ordinem.quoarres omnes rradcndx lunr,expli cate commodepoterimus. Hacautem in rc_^/ huncordincm (cruandum efle duximus, prius cnhu arris huius naruram contemplantes con- {yderabimus rarione duce quem ordinem rra- dirio illius arns requirar , & undenam fumrn- dum fitcognitioniseiusinitium,deinde etin- dcm ordinem in Auerrois, & Auicennx,& Ga lem traditionibus feruatum elle oftendemus. lllud in primis i nemine literato uiro, 8c iu nr- te medica mediocriter erudiro ignoramm fuif- Priorra fearbitror, arrem illam nccclTano poftulare ur tio cur i cognitione humani corporis exordium do- ? mc " clrinx fumatur, nempcut omnes ipfius partes c '" a j"* cam homogencx, quam heterogenex, & hogo cogni- l/ 11 naturx, ac temperies, nccnon &r officiav tionc &operabones anteomnia cognoltantur ; hoe huim- quidem mcdicis incognifum fuille non uitte^ Bt coi- tur>ac huius rationcanbencnouennmcfcio; ^ 01 "' ratio autem duplex eft , & utranque apertc de- clarat Auerroes in fuo colliget; utranq; etiaffi/ uifuseft fignificare Galenus in capireundect- mo libn fui de arris medicx conft;rurione;arta,' eft , quam tetigtmus in libro noftro de Natura. Logicx, dum de libro Caregoriarum ferrho nem haberemus ; ob eandem enim r.uionem , ob quam uoluit Ariftoreies in pnno pio logitfc/ de Decem fummis gcnenbus agere , debet c- tiam medicus arrem docens i partibns huma- nicorporis rrace.irionem exordiri; humahurr! enim corpus eft fubietftu , in quo mcdicus uul&r opus eius expOM fcit f quemadinodum teftatur Ariftotelcs in 16. contexru fecundi Iibri Pfiyficoramjoc clarius in capite uitimo primi libri de moribus,ubi hocipfo exemploutitur , ficuti mcdicus ocu- lum curaturus debet ante omnia aliquam och- li cognitionem habere , quam illa curatio po- ti uU r,ita moralis philofophus animam fanata- De Mcthodi.s, i 9 s D rus dcber in primis atiquam animx , faltem le- uem, habere noririam,& partesanimxpingui Mineruacognoicere. Toti iguur arti medicae tamoperanri , quam docenri neceflariaomni- noeftprxcognitio humani corporis, & omnifi eius partium cum proprijs fingularum officiis, eV operationibusiquomodo enim uitia, ->reft,ii eft ufurus ordine relolutiuo anotionc liuis ; etcnim prxcogno- F.n icft ftfenduseftfinisdup!ici prxcognirione,cjuem- prxco admodum cVde fubiecto faentix docct At - S 'ofcc*. ftotelesin primohbro Potteriorum Analy ico- d ' ik rum,ur enim fubieclunvia fcientiaeft prxcc ^L^* gnofcendom 6c quod fir,cjc'qutd fi(;itafuus in^obac. arte prxnofci dcbet imn qtiod edc.feu fien pol f fir,tu qnid iit; nin enim clie polIet,friiftra cjin.'- rerentur media proeius gcncrationc , fi ucio quid fitignoremus, nidlararione inuenireiil* media pofturhosprincipio ad eorum inuctio- nem tdt>ncodeftituti T quod unum cft dcrinici finis,exhac enimtina duci polfumus ad me- diornm,feu principiorum co^nitioncm; doccc hoc Ariftoiciesin contcxmiilo a j.fcptiroiMe taphvficorumdiccns arrium oomiiun tioCtci- nam fier: a norior.c finis, nilrr. aluui elle not ior nem fi.ns.quim iplliisfinisdenoltionem^ ;E$ autem finis arris medtcx faniras' ot confcruanr da.fi adfit;tulK recuperandatfrl^pia fnerir;rle- bet igitur medicns ante omnia ptmolcete ia> nitatem amkti, & recupefuri polle , quod  quum ab eiemencis incipiat, aord! & a ^ humoribus,alijsque corporis humani par nc rctb ribus,ur potius hac ipfa racione dicacur fcripta Juriuo . ordine refoluriuo ; eft enim propria , Sc eilen- tialis conditio ordinis refoluriui,ut ante umn u prxcognofcatur tum finis , qui efnciendus eft, tum fubiecrum,in quo eft efnciendus;que qui- dcm prxcognitio in alijs artibus raagis,iq aliis rninus exquifita rcquiricur pro earum diuerlis c6ditionihu$, Sc naturis ; ars ccrtc raedica cam ualdc exa&ain poftular, naquid fir fanitas non fatis proipfius conferuatione,uelrecuperario- ue intelligere poilumus, nifi caufasck matcua- les,& finalcs omnium parrium humani cot po- ris cognofcamus.fi nalcs quidem caufx funt fin gularum ofricia,& operationes; maceriales uc- ro quatuor prima corpora,quc elemeta uocan tur.ex quotum diuerfis commiftionibus partes C enim philofophus naruralis de elcmcntis ti a- noftri corporis fingulx diuerfas, & proprias tc- perararasadipifcuntur; ad primamaurem ma- teriam,& fubftantialcm forrnam medicusnon perucnit,quia hatum cognitione no eget, pro- . ptcrea mcdicina cadit i pcrfcctionc fcientix ipeculatiux,ucalio in loco demonftcautmus, Dnpli- Videcur aucem duplici uia mcdicua uci ad co- g ^ u gnofccndas huroani corporis partes, unaqui- f .! ..'.7 dem per fenfum,& per anacomen,qua finc cau 1115 llllm _ i * /  | ni r 2 ,{ larum cognicione rem ica elle cognolcit; altera nofcen uerd pcr rationem , quam cx naturaU philofo- P ar phia defumir ; fic ctenim Ariftotelem quoquc ^j"" dc animalium parcibusditTecuiiTe cofpicimus , orpo- rcm nanque uaciecatis,ac difficulcacis plenanu ns. cfle cognofcensoperxprectum fbrc duxic fi ha rum rerum hiftoriam prxmitteret.in qua finc-> caufarum redditione id folum, quod experien tia ipfa oftendere pocuic , de animalium parti- bus docerct ; deindc ucro in libris dc partibus ttationem fcientialcro faciac, nempe non uc materia humani corporis funt , ea enim uirio- fa,6c fophiftica cffec confyderacio in fcientia fpeculattua,fed uc maceria miftorum omnium, necnon de parribus homogcncis, 6c hcceroge- neis prouc animaliu parces func,non prouc ho- minis cantum,utpcopoficioncs (incperfe, & uniuerfales , Sc ueram fcientiam pariant ; roe- dicus in folo humano corpore, non in aUorum animaUum corporis conferuare , Sc efrtcere fa- nicacem uolens , eam cotam dodrinam huma- no corpori accommodat, quxnon quidenu fcicntialis, fed potius artificialis, Sc fcopo,fini- que mcdict idonca nuncupanda eft; hincfic ut multa paucis uerbis 1 medico finc perftrin- genda tanquim fufius declaraca in phiioio- phia nacurali, 8c a mcdici operarionc remotio- ra,ut quxadelemenrapertinent; multa etum fulius tracbnda,ucluti proprie partium tcpcra.- 1 X turc;, I w De Methodis, , 09 turx, &membrorum (Ingulorum funcliones, Dtificiosrdi^ofirurus.Cttnonignoransaliuinoc & munera, his enim maxime "vfurtts eft medi cus, pcopcerea qux de hisnacuralis philofo- phus docuit in animalibus , deber raedicus re- pecere in homine , nixus femper fundamcnris naturalis philofophtx , & qua hxc omnta delu- mens,ea ao *vniucrfali,& frienriali confydera- tione ad particularem,& artificialem transfer- re dicitur,quippe operandi gratia , non fcien- Tracla ^i^ c0 recte annotauit Auerroesinfecundo rones librocolliget capite primorractationes mcdi- inedico corum non effe icienciales, neque demonftra- tum n6 tmas t q U i a propofttioncs, quibus vtuntur,non ftfj^ funt perfe.fic 'Vniuerfales.attribuuntenim resf ' miuerfales fubiccto paniculari . Ex his fatis pq {oelTelemonftrarura qualifnam ftt prima illa medtcx artis pars,quxphyfiologica dicirur, in ea cnim&fubiedi,6 pcrandum, nifi enim artirex aliquam fui lub- tc * tech cognirionem habcac , "\t roedicus huma- ni corporis,nil efricere,ucl docercpoteft. Itt fccunua verbde fine rractetur, quem uult ar- tifexin fubiecloillocfKcere. Intcrtiadcmura inquirantur inftrumenta , quibus fincm illura, in eo fubiecto cmcere poftimus, hxcauct nu funtipta prtncipiatcxquibustfeu perquxam tifex operatur, in quibus doctrinaartis dcfin it a & a quibus operatio incipit : quarc abfque d u- bio rributrarribus omntousordinemrefoluti** uura, quia notione finis rendirad (nueftigan- daprincipia proilliusfinis confcquutionr_ . Tna hxc capita ab Auerroe pofira polTumut nos ad duo redigere, quorum alterum com- piecrarur principia anis doccntis, qux funt* principia cognitionis ; altcrum uerbpofteriut contineat ea , qux locum habent conclufio* num, quarum collcccio cft finis iplius artis do- centis ; principia cognitionis funt cognitio fu- biccti , & cognitio finis ; conclufiones uetb , qux exhac cognitione inucftigantur, funtip fa princtpia rei, a quibus. operati^ incipiCw a . hic enim eft ordo refoiutiuus a finis notione^* ad inuenienda principia, ex quibus.feu per qux finisille a nobis cfhci poftit. Non cft au- p r ; nc -. tcm prxtereundumid,quQdintlloprimoca- puco pite aoctifiimc confyderat Aucrtoes, dicit e- gnioo- nim principiacognitionis nonpoirein artcl_j n '*J? 0,, fuademonftrari , fcd uel efte pcr fe noca, uel fumit vtdeclarata in alia aliqua difciplina- , C\u dc~ quod euenitin medicinx principijs, nampar- m6tta tes I ubicch funtper fe no:c,nlc it per fe cogno 11  fci po(Iunt,fenfu namqueperhuraani corpo* ns icctioncm cognofcuncur , fincm autcra da ri ncmo ignorat , omnes enim fciunt humana corpora fana cflc,6c xgra ; qutd autcm fit lant- tat, 201 Liber Secundus. 201 ras,& quid $gritndo,viderar quidem omrubus notum cflecofufaquadamcognitione perno- minalem quanciam dcfcriprionem , fecl nd cie- finitione perfe&a.quz ex caufis conftac,& quz neceflaria eft pro tuenda, vcl recuperanda me Qui fu dicisauxilijs ianitate ; hoc autem iumit medi- n,c cus a philofopho naturali , qui dar ei & cogni- 3 * tionem quatuor elementorum , & primarunu dlCUS saiuia- -y^jjjjun^^tenipcrierum^qujein miftispro- dcunr ex elemcntorum commiftione;itaque & humorum naturas,& mcmbrorum , eorumque officia fumit medicusa phiiofopho naturali, ideo in tota illa partc omnis redditio caufz , & omnis demonftratio per caufam materialenu , vel pcr finalcm rradica fumitur ex naturali phi- lofophia. Priorem igicurpartem ad principia cognicionis attinentcm rraccauit Auerrocs in i. libro rribus libris,primo, fccundo, ac tcrrio, fcd ma- Aucxr. gno cum artificio,prius enim cognicione fubie- cci rradit in primo libro, deinde cognitionem finisin fecundo,ac certio.quamdifttnCtioncm neque a Galcno, ncque ab Auicenna fa&amu comperimus , etfi enim ambo ab hac tractatio ic. - ne aufpicari funt, atramen fubie&i declaratio- nem a declararione finis non feiuxerunt, quod *' ' puklierrimefacir Auerroes, urprimoenim li- ' nro cra&atanatoraen rotius humani corporis , &docerdiligenrerfingulas ipfius p.irtes ftne- ^vlla declaratione temperieru , vel officiorum, folum cnim exponit ex quot parribus toru cor- pus &'fingulum membrfi conftet.fine ullared- ditione caufx;corpus aur,& parces eius funt fu- bie&uin quomedicuscft etll-ccurus fanicace; cota hxc cognitio a fcnfibus fumitur per huma ni corporis(ecHonem,& perrinet ad cognirio- libro ncm fubie&i, ut ibiaflerir Auerrocs . In fecun- Auerr. ^ libro rradk nobis Auerrocs cognitionem fi- nis,nempc fanitatis.idco in procrmiototius o- pcris,dam facicdiuifione librorum,diciceum ppelbri librum fanitatis,& tn principio illius fccundi libri ponit definitionem faniutis di- cens fanitatem efle bonam temperarura in lin- gulis parribus corporis huraani, cumquapo- ceft cdete fuas naturales operationes , & pro- prijs muneribujfungijdcindc in toto illo libro declarar bonam , & naruralem remperaturam rum corporis torius , rum fingularum parrium, ft,- & earum propria munera , & proprias opera- Sanicas tioncs ; naturalem autem cuiuique partis tem- ide eft pcratucam dicic ubique clfe illius parcis fanita- c pro- tem ,confundit enim nomen fanitaris cum no- peunT minetemperarurx naruralis,qux proculdubio u. idem fignificant , fi idem eftdefinitio, ac defi- nitum ,fanitatis enimdefinicionem hanc cile dixerar,faniras cft bona temperarura,per quam omncs partes propria poffunt officia exercerc . /dhirus autem in eo libro de fingularum par- tium tepcraruris*incipit in primo capite a qua- tuor elementis, quia remperarura nil aliud cft, quam forma complexionalis ( ut ait Auerrocs) A prodiensex commiftione quatuor elemcnco- rum.quare neceflaria eft cognitio elemerorum & qualitatu primarum ad tcmperaruram tonui corporis,ac fingularum partium cognofccn- dam,proinde ad cognicionem fanitatis; tracta- cioigicuxdeelementis eft pacs cra&arionisde fanitatc&perrinct ad notionemfini. Cum t.libro fecundo ltbroconiungendusefttertius,qui cft Aucrr > de xgrirudine , nam ts quoque perrinctad no- tioncm finis , ut Auerroes ipfe in prirao capitc primi hbri aflerir, cadeenim eft cognicio con- traciorum , & qui nouir fanitatcm , xgrirudi- nera quoque cognofcat nccefle eft, ut benc A- uerrocs in primo capitc illius terti j libri decla. rat, eft enim zgritudo mala temperies lzdens operauonem ipfius membri,quz definiriocoU ligitur, ut Auerrocs lbi ait.ex definitione fani- tacis; undc manifeftum eft ^gritudinem in anc medica habere locum finis;cft enim finis medi ci faniras tuenda, uel recupcranda , qucm fcn- B fum altjs uerbis cundem cxprimimus,fidica- mus finemeflexgritudincm uirandara, uelre- pellendarru. In quartolibroagit Aucrroes de^ libro lignisfaniratis,& xgrirudinis, hxc auccm funt Aucrr. accidencia confequentia bonam, & malam pac tium tempeciem , quz diuerfa racione i raedt- co, & a philofopho naturali confydccancur, philofbphus cnim naturalis quemadinodunu lanicarem, & morbum , & ipiorum caufasco- gnolcere uulrtanquam accidentia naturaliaui uentium corporum , ita ctiam uult cognoicere aliaaccidenuapofteriora,quc;exillisprioribus prodcunr, medtcus ueroqui cognitionem acci dentiura naturalium pronnc n6 habcr/ed ope rationem,quz non eft nifi in rebus parti cul.in - bus.itahis accidenribus utitur, uteiadopc*- randum i nfcruiun c; operacio autem eft in hoc, & illo homine faniratem tueri, uel inducero, feu zgrirudinem uitare , uel repeilcrc ; id au- rcm przftace non poteft, nifi in lingulishomi- C nibus fanitatem , & zgcicudincm, & zgcirudi- nis fpeciem intcrnofcar ;iis iginir accidenri- bus utitur tanquam fignis f enfilibus caufas oc- culciores , nempc fanitatem , 6 iux omncsconditiones reperiuncur. IX-mum Auerroes induabus poftrcmis librn docec modum opcrandi perillaprincipia, ui- -> deltcec pcr cibos, & per medicamenta,io fexto enim libro docec quomodofamtasconfcruc- A**tr. rur,deindc in fcptimoquomodo amiua recupe 7. hhtm recurjicaque conueniencifltmoordine hanc de Aucn. principijs medendi craccacioncm difpofuit, prius emm in quinco ltbro eorum naturas fira* phcicer confydccauic,dcindc in fexto, & fepti- raode eifdem locucuscft cum tejacionc adn- nem pi opoluum,ad lanicatc, & xgritudinem ; propolica nanquc nacurali cempcricdocec re- media,quibus confeructur, & propofita qualir bet incemp pofte- riorem verode mareria reraediorura , uc altas notautmus;quaxnfentcntiarn nos quidem non reprehendimus , actamenipfe Auerrocs noftra potiusutitiirappcilatione.rum in eo quinco li- * brain cakccapicis jo.& in principio j i.prio- icm parcem uocac uniuecfalem cractacionem dbcioUfac de metiicarncacis.pofteriorem ucro diciceflc fpccialcmj quarc proceflum illum a genertbus ad (pccia eflc exiftimauit.ut rcucra cft.Siccciain Artftocclesiniecundocapire pn mi hbri Pofterioru Analyricorumi dchnioone ilcmonftrattoois progrcdiwr ad. quafdam uni- tis fic in ipfa Auerxois craccacionc docuifle con- diciones ordiois refolutiui , quera in illo Ubro cxac^ifltmc feruauit Aucrroes.Poflumus aucem Qii n ^ apud eum qtunquc illas medidne partcs tnfpi panci cere, fv9nh*y>*ir . wr, ffnumTintr y vyir arnsni rm>, fli/iTitf7Muir, quas mcdtci femper in ore ^ 1 *** habcnt, taracn curin has partes ars racdica di- uidarur,& cureoordinc difponend^ finr,nemt ncm uidcocognouiilc , nifiiolum Auerroem qui cas in fuu libroordinaciflimc, ac difttnctif- li nu- traciauit, &iplarum cu neceflitatem, turu conuenicncem ddptifitioncmnoaliundc fum- pfit,qulm ex tpia ordinis rcfolutiui natura , dii arci medicx tiadendxjacdifponendxisordo appltcaruri quod quumfacileea i}s,qux mod diccafunt,colligcre quifquerwflirCjinco dccia- rando non motabimur . Ctpnt Decimnmtcrtiumjn tfuo oflenditur quomod* Ahuciuu mcdicam aitem tradiderit ordme rejolutino . Ei 'Vndiv ordinem, liccc cum paruodi- fcrtmine , apud Auicennam quifq, ob- iferuare poccft; illud cnim difcnmcn ip- laiu rcfolutiuiordinis nacuram nulia ex parce labefaccac. Primusquidem Atticennxhbcrin c erdauxilia,& curanonem do cet ; quare in iingulo raorbo fpeciatim traccan doprocediranorione finis, eftenim finis ipfe tnorbus cxpellendus,& traniit ad principia, ad xcraedia,per qtue expellatur. Dcmum in quin- to tibro loquitur de medicaraentorum compo- firione. Pofluraus igitur inter Auerroem, & A- Difcri- uicennam diicrimen hoc notate, quod Auet- sncu in* roestotamconfyderationem anatomcs huraa- *" ni corporis in uno , atque eodem primo libro C fc Ttu- abfoluit, ut eriam totam de zgritudinibus tra- eoua czarionem in tertiolibrofecir,totamque-dr nitate, ac natutali tempcrie in fecundo;Aui- cenna uerb in prima,& fccunda primi libri par cibus perfedtam horum rrattationem non ex- pleutt, fed eam confufam,& untuerfalera rch- quir, poftea uero in rertio,& qtiarto ltbris accu rate,& fingillatim omniacxplicauit. Hutus au- tem dtfcriminisrationem eam efle puto , qu6d Auicenna fuiius , ac prolixius , Aucrroes ucro breuius, ac ftridctus.&ueluti per compendium medicam artem.tradcre confticuir; quoniara c- nim proiix,&furamacumdiiigentia fcribere anem illam uoluit Autcenna, ideo fatis habuit in primo libro rotam ariem confusc nobis ante oculos ponere,& totius artis uniuerfalem habi tum in mente noftra generare,ne ftngulorurru cxquifita,& parriculari dedaratione , proinde wmiafcrmonisprohxiiate nos cedio, ac fafti- dioafficeretantcquam ad optarum, & expecta rum finem nos perducercr, nempe ad auxtlio- rum cognitioncm.qux tocau|tirooloco traden da erat, quod quidem Auerrocspropter breui tatem uetcri minitnc debutt; hac igirur ob cau- lam Anicennaparticularcm^&dilnn&amoru- nium tra&ationem ad tcrtium ,& quartura li- brura remictetc uoluit,obartis pcrfcCtioncm  & compleraentum. Proprerea dicerc poflumus in totiusarcis tradinone Auerroem femel fumefle ordinc rcfoluciuo , Auiccnnam ucro plurtes.femel qutdem in primo libro,cum quo ctum fecundus coniung-uur; fcpius aucem ia tenio,& quarto,niinirum toties,quot funt mox bi, quotum curactonem docec. Pnrrcrea uide- batur in rractactone Auiccnnc, quintum tibru fecundo ftarimadiungcndura efle, ut fermone de fimplicibusmedicainentisftitim de ipforu compoftcionc ttact atto fequerecur,tamcn faci. lioris doccrinx. gracia Auicenoa ad cum poftre mum locum librumillumrciecit,quum am: dtcamcncorum compoiitio non utdcatur bene incelligi potuide, niii prius fingularum parnif teraperiesdiftinCtecognirx fuiflcnt ; pofliunus . autem tum hac in te, titm in aliis, quac de dt- fpolicione Auicenn; diximus, iluid infpicere, quod fupra,quum de ordine generalitcr loque rcraur,annouutmus, f?pe in dtlciplinis eueni reut ptopternoftramfaciliorcm cogmctonera uarietut aliqua ex patte is ordo, quem ipia re- rum tra&andarum naturam poftulabac ; per hanccamen uariationem non ttat quin fcien tiacomnes ordinecorapnficiuo fcripcar dican- tiu,.ircc. uero oranes refolutiuo ; nam & in ar- tis medice, tradicione nullum alium ordinera ab Auicena feruatura fuifle oftendiraus , quaru refolutiuum. Exhis manifeftus fadus eft om- ^ rror , nium medicotum crtor indectarando ordine ^ ab Auicenna fcruato,quoniam enim ab eleme- . u;n \^ tuau(picatur,& abhistranfit ad humorcs,dein iudican de ad altas corpohs partcs natora poftcriores, 0,01 proinde a firaplicibus ad corapoftca, putanr_ " c n ^ ul * omnes ordinem ab eo fcruari compolttiuum; fcilicet nullum eftaliud ibi Auicenncconftlifi, quani fcienciara fcribere naturalcra > & nobis cognirionem fabricc; humani corporis trade- re;nam fi hic folus ipiius fcopus fuiiTcc.ucique ab eleraenrisinchoando uiusciTetordiae cnra pofitiuo,eiufraodi tamen tncliatio no ampltus arcis medica; parsfuillet,fed(cienti; naturalis. Qmun autem is non fuerit Anicenne lcopus ia ca parte,fed fcopus fuerit a cocuitione liuma- ni corporis,& partiura eius,& fanicatis,& mor- borum omnium progredi adinaenicndaremt dia.perquxi medicooperantc l.imcas pncfens conieruah,& amifla recupcrari queat; tdeo cr * ftatio de elemcntis,& de humortbus,& dc par tibus,&de temperiebus partium humani cot- poris eft tra&ario de fubiedto , & de fine artis uiedicav]uoruiu cognttio ad auxiborum inue- ttoncm. i io7 De Mcthodis, tionem,&adoperarionem,qucmadmodum di D ximus , neccflaria eft ; eft igitur ordo refoluri- uus , quia eft a notionc finis ad principiorum_, inuentioncnu. Certe" huiufce rei ueriras clarif- fima eft , & miror qu6d medici omnes ex fola. refolutiui ordinis confyderatione eam non i n- fpiciant; hunc enim ordinem efle a notione fi- nis,& ad principia procedere ipfi non infician cur,at quum principii nomen refpectum notec ad aliquid, principium enim eftalicuius prin- eipium,cuiufna rei principia funt illa , ad quz inuenienda progredimur ordine refolutiuo ? nonneprincipia finis propofiti , ideftperquar iilum producere poflimus? erg6afanitate ad principia faniratis progredimur , quando ab e- lus notionead inucftigadaremedia rranfimus, caulc nanque,& principia.per qu? medicus ef- ficit fanirarem , funr ipfa remcd ia,non quatuot clcmenta; nam illa principia ab arre doccte in- aeniunrur ordine refoluriuo , a qtiibus incinic operarioordinecompofitiuo,utait Ariftotcles E incontexra 15. feprimi metaphyficorum a r.o- bis (cpe m emora to ; mcdicus autem per reme- Trafta- operarur, non per elcmenra ur humanum tiodec- corpus conftitucntia ; elementorum igitur con lemen- fyderario noncfttractariodcprincipijsrefpe- ti$ m ar g njS j Dm , s --fjj mcdicr , fed porius eft pars 'ad rractarionis de ipfo fine,quiafanirascognofci qoidp- nopoteftfine cognirione naruralis temperiei, txneat, imo h.vc eft fanitas ipfa.neque nar uralis tempe ries fine cognirione primarum qualirarum, 6X_ _ , . . elementorurru. Seddubitarequifpiam pofiet an uerum fit illud,quod mod6dicebamus,me- dicum operanrem aremediiscxordium fume- re , uiderur enim incipere a confyderarione ii- gnorum, cVabhisad naruram morbi cogno- lcendam procedere.deinde ultimo loco reme- . , . dia adhibere_j Dubium hoc facilc tolletur, fi marre medicaoperationem a cogmtione di- gnofcamus,nec unam cum altera cofundamus; cftigirarfciendum talemcfle medicararrisna- F turam, ur quuraopcrarionemprofine habe.it, Doe co duas cognitiones operarioni prc; cedere necefte gnitio- fir,unam uniuerfalem, que, in arte docenrerra- et prj: faar ,&de qua nos fcpe locuti fumus , alterara cedunt _ x r  opera- panicularem,qu. ltarimcuiutquemorbi cur.t- tionem tionem precedir ;qmi enimad aliquem .Tgrum mcdici. curandum medicusprimum accerfirur,necefle cft ut antequam eflicere aliquid aggrediatur, rnorbi propofiri naturam,genusnde paret* error multorum,quiputantordinem illiuslibri reduci adcompofitiuum ,quantumcnim hi 1 uerirateabfinc, farisex iis.qux hactcnus dixi- mus , manifeftum eft , fed Galeno quoque ad- uerfan uidcncur , qui definiriuum ordinem ab alijsduobus diftmxir , quare fi purauit eura li- brum afe tradicum eflcordinedefiniciuo, non poraiccxiflimare cundem ordinem efle com- Eofiriuum . Ipfum auccm Galenum , fi eum li- rura fcripfic,quoraodo defcndcre,auc excufa- re poflimus equidcm non uidco.eum cnim or- dinem feruar,quera in libro de arcis medicz c5 fticucione fer uandum elTe dixit in arnbus om- nibus.oui cftordo refoluciuus,ipfe tamcalium ordincm cfle purar , quem uocac dcfiniciuum. Scd nequereprehenlione uacacipfa per fcGaRepre- lcni dcnnitio , cnius inucntor licct non ipi t , hcnUo fed Hetophilus fueric , vc alio in loco Galenus dcfinl * c _ j e.     r  tionis conhtctur.attamen dcnnittone umoia uti non me ^ cl debuit, pre/ertimdumeam ut fundamentura nZ aGa torius mcdicz artis conflxuendx proponir . leuoua Mihi quidem leuis , & parui momenri cfle vi- ^C- derur hanc definicionem obieclio illa^ quod medicinam inter fcienciascollocet, quum non fcienria fir , fcd ars; ad hanc enim fatis ipfc * Galenusrefponderc uidetur , dum ait (e no- men fcienciz non proprie , fcd lato uocabulo accipcrc proquacunquccognitionCL^  haud cnim falso dicitur medicinam cognitionem quandam cflc. Sed illud ineadefinitione ''vi- tium magnum inefl, quod rei definicz nacura , Sc eflcntiam noncxprimir,arscniraomnisinj cognicionequidem alicuius rei verfatur.fed Camen ipfius natura non in cognitione , fed in operatione , ad quam cognicio tota dirigitur , confiflic, deipfacamcnoperarioneinea defi- nicionenihil dicitur; propterea longe melior cfl definitio tradita ab Auicen na,qui dicic qui- Dcfini- demmcdicinam efle cognitioncm humanicortio Aat poris prouc fanirari , uel morbo fubi )cirur,qu{ "* *Vcrba ad arti s cogni tionem pet tincnr, fed ua- tim przcipuam dcfinitionis parccm (ubiungfr, idelt caufam finalem, cuius gratia cognitio quzrirur, dum dicir, vr faniras prxfensconfet- uetur,& amifla rccuperctur , quibus poftrcmis uerbisanima ( ut ita dicam ) medicinc; conrine lur, & finc Ulis natura ipuus non cxpriroitur ; patet 91 1 DeMethodis, patet autem definirionem traditam a Galena D eflc priorem partemdefinitionis Auicennx di jrUfla parte pofteriore,qu? pnecipua eft,cV omit ti non debuit -, nec fatis eft fi quis dicat ea fub- intelligi , prxcipua enim definitionis pars ex Srefse proferendaeft , non tantum fubaudicn- a , Et multo melius taceret qui dimifla parrc- priorefolam pofteriorcmfumeretdicens medi cinam e(Te artem con feruandi fanitarem fanis Corporibus,& eandem xgrotantibus reftiruen- Pefini >- lumus ; vt in ea naturam refolutiui ordinis plenedeciararcmus; qux autem dcl^ hac artc diximus, alijsomnibus artibus aptan- dafunt , quanuisenim in aUis exquifitam iUa parrium diftindtioncm non infpiciamus, tame latis eft fi in iisduas illas partes confyderemus vnam priorem, inquade principiis cognirio- nis agirur , ideft de hne, ciusque notione , nec non etiam de (ubieclo, fiopus fuerit , alteram vorode principiis rei, nempcdcillis, aquibus operationem aufpicando poflimus finem illu confequi,ucl producere,Manifcftum igirur eft nullum dari alium ordincm, quo aliqua difci- fdina rradi poflu,quam compofitiuum, & refo uriuum,vt ex duplici difciplinarum natura de- monfttauimus,in contemplatiuisenim, qucfo lam cognitionem profinc habent, necelie eft ordinem feruare compofiriuum ; in aliis auterd omnibus,quoniam cognitioncm adfinem ati- qtiem a nobis produccndum dirigunt,ncccfla- num omnino eft a notione fitiis ad principia- progredi,qui eft ordo refoluriuusj itaque fi ter- tium difciplinarum genus prxter ca duo non datur,fequitur non dari prxrer duos illos aliu ordinem, quoaliquadilciplina fcribi,uel rra- dipoflic. Sententtam hanc Ariftoteles lecia- Arulo. tus eft, qui nullum unquam alium ordinem fer uafle comperitur, quam compofiriuum , Sc re- folutiuum;&nulltu$raentionem ufquam fe- Cit, nifi horum duorum , nam in procemio \ u- rru LiberSecundus. 2x4 mi hbri Phyficorum , & primi Meceorolcgico- A rum fignificac orrlinem (ciencix naturalis com potlriuumin conccxru aucenv. }. fepcimi Me- taphyticorum, & fexco hbro de moribus capicc c]uinco,necnoncapice o&auo fepcimi librt lo- quicurde orrline rcfoluciuo,qui artibus, & rao rali difciplinc;conueniensefti de ordine aucc dcfinitiuo, vcl de aiiquoalto ne verbum quidc fecir vnquira Ariftoccles. Sed apeniflime fen- tenciam fuam proferc in quano capite primi li- bri de monbus , & iignificat eiuidem ienccncic, {la fitifle PIaconem,inquircnim (-ne laceacauccnu nos diffene eos fermones,qui a principiisfunt, cX^eos, qui ad principia , tc&e nanque etiam Placo de hac rc dubicabac, & qu;rebax ucrum a principijs.an ad principia uiacenendafic,qnc- admodum in ftadio ab Athlothecisad metam  an e concrario ) duos igicur Placo, & Ariftotdes ordines pofuerunc,compofttiuum, quem voca- runtaprincipiis,&refoIutiuu(n,qucm ad prin cipiitendercdtxerunti quod ft alium pnecer B hos duosordinem dan exiftimaflcncnon teclc dubitillcnc , nequc recta ipforum qucftiOjfuik iccquia peccaflcnc ob infurficiencem ordinum enumeracionem. Res quoque ipfa dcclarat-, * atmm prcter hos non dari do&rine, ordinem , *vbi eniin multa ordinarc uactanda funt, quo- rnm tliafuntaliorum principia,nullusalius*"vi detur conueniens ordo feruari poflc, quam uel a pnncipijs advltima. vel ab ultir * ad princi- pia ; quod eriam tlla Ariftocelis comparario fi- gnftcare*videtur,inftadio cmm li quisvehc totum fpacium ordinate pcrtranfire , no potcft nift vcl a munerarusordiendo progredi ad me tam.velconrra a mcta ad munerarios. Aduer- Dubiu tendum antem ne repugnanoam in di&is Ari- ftote I . s eflc fulpicemur.qui eo in loco ordincm reiotariuum dicit efle ad principia,fed in quin to capite fexti libri, & in occauo feptimi cotra- riumalfercre videtur dicens in aciionibns fi- nem eflc principium, licuc in machcmaricis C fuppofttiones;, ergoordorefoluciuus.quum a fine exonhatucaprincipiiseft, fifiniseftprin- Solutio cipium. Ac non iibi aduerfacur Ariftorcles quandoenimordinem rcfoluuuum ad prtnci- friaeflcdicic ,principiarei figmficac,aquibuc iimitur poftea operactonis initium ; quando utern finem dicic efle principium,cogninonis principiumintelligit, quia a notione rinis ad principia rei inuenienda , & cognofcendapro- gtedinuir. Q^od ii etiam finem diccrcmus cf- fcprincipium rei,nilfequeretur abfurdi, cau- (arnanque fibi inuicemcaufat func, facis eft fi dicamus Ariftocelem ,quandoordinem rcfolu tiuum inqutc efle ad principia , principiorurcu nomine non intelligcre caufam finalem, fed natenalem.uel crTe&ricem , nam a nociooe fi- nis ad calcm caufam inueniendam procedimus Aliquo or vaua quidicuntdari ordinem refolutiuum a priori , de*>tU quandoquidem finis,quacenuseftcaufa, eft fe- P c rc|r ' cundum nacuramprior us,qux ipliusgracia_i a p I10 ^ funt,ordo igicur refoluciuus, quarenus a finc_^ exordium iumtt,potcft dici a priori , ln hoc ta- men fenfu non rccle ilh loquuntur, dum dicik darialiqitem ordincm refolutiuum , qui eft a priori,quum potius dicendum fic omnem ordi nem reloluciuum hoc modo efle a priori ; ~ve- rum h 1 ,qui dogma hoc excogicarunc , quum i n alio feniu aprion qfle hunc ordinem intellcxe- nnt,& aliud caufx genus.quam finem, cefpexe rinc,in magnum, 8c grauiffiinum errorcm lapfi func , quid cnim iic ordo rcfoluciuus fc prorlus nefcirc declararunc; horum aucem,& aliorum piurium errores diligenciusconfyderare,& ex- pendereoper; pretium noneft; lariscft ipfam rei vertracem dili^eciffimcdeclaraile , ca cmm cognicapocencper fc quifque paruu negocio ahorum crrores dcprehcndcre^ . Capnt XVI. inquo definitio ordinis comptfitini ex diciis coiligiuir. VTriufque ordinis natura , quea di- uerfis difciplinarum conditionibus emanat,fatis per ca,quxdiximus,de clarata eifc uidctur.ut facilc fit ipfo- rum definitiones colligere,& prius qitidem ot> Dclini dinis compoficiui, qucm dicimus ellc logitum tu> or ~ inftruraencum, quo cuiufque conrcmplacricis Jxjjj* fctencue panesita difponimus, vta primisrei tl| ^ principijs exordtendo, & ad fecunda rranfeun dotandem ad proxima perueniamus, vt quan- tum in eo genere fieri pofltt optimc , & facillt- mc rerura tracrandarura fcienrianu adipifca- mur. Eft quidem omnis ordinis communis con ditio facere vt facillira^ , & oprirac difcamus, fed ad fcientiam tanquam ad vltimuin finenx. dirigi proprium eftordinis compofiriui.qui ab ipfa conccmplaciuarum fcientiarum narura dc- riuacur . Porrohic procelliis a primis princi- pijsad fecunda,&ab hisadterria nullamiignt hcac ratiocinacionem, fcd folam ordinacam tra c~tationemomnium caufarum rei , qui neccfta- ri6 cftproceflitslmagis uniuerfalibus ad mi- ^ nus uniuerfalia, erenimagcre de aliqua ic-in^ fcienciaconceroplaciua eft agere de eiuspnnci K , a g e pi js, & agere de principi js rei eft de illa re age- rc , cft re,cuiuslunt pnncipia;*vtin fcientia naturaii 'p^ agere de corponbus naturalibus cft agere do |' a ^ c ^ principijs, & de aftectionibus corporum nant- CO nu ralium, quemadmodum etiam agcrc de princi fo. pijs, vcl de affeclionibus corporum ruturaliu eftde ipftscorporibusnaruralibusagere} prin- cipiaver6 alia remotiora funt, alia propinquio toKUS ra,ut aoimalium principiumremoriflimum eft fcicnx maceria prima, eleroenraveroprincipiumpro- natura- pinquius,ac veluri iecundamaceria,demiipar- tes inftrumencalcs func matcria proxima, clc^ ^cl- his i De Methodis, pofiti. hisergoprincipijsordinatc tradtare cft proce- uui lit, dere a magis vniucrialibus ad minus vniucrfa- * ac ?- lia, idefta qenere adfpccies.namprimamate tiE&L " a e ^ c l u,f " :rn nw"" 2 hominis, & cqui , noiu tamenquatenusefthomo,& qnatenus eft e- quus.fed quatenus naturalia corpora funt,ideo cam materiam confyderarc eft uerfari in fubie- rincipia proxiraa perucnerimus,quorum con yderano eft rmimalis confyderatio quatenus cft animal , vcl hominis quatcnus cft homo , & fic de alijs ; hic igitur idem procelfus , dum fu- biedum ipfum rcfpicimus , cft a magis vniuer- faliadminus^Vniuerfalc, & i gcneread fpc- cics , a corpore naturali ad miftum a mifto ad viuens,a viucnte ad animal, ab animali ad ho- minem,& hunc fignificauit Ariftotclcs in quar Derfi- tocontcxtuprimitibn Phyficorum , duaucem tatio 4- principia fubiedi fpcctamus,eft a pnmis, ac re COn:c ^* motiflimisadminus remota,& fecunda, dcm- PhV de ad tertiadonecad vltima,& proptia,quc; cu iufque fpeciei propria funt, peruemamus ; in quadifpofitione cunfiftit ordo compofitums, qui cft a fimplicibusad compnfita,ut amatcna prima, quzfimplex eft, ad maceiiam fecudain, quzconftat exprima ; & a prima forma, quz fimplex cft,adiecund.im, mizeft modoquoda De Cla compofi:a,utait Aucrrocsin pnmocoromenta xatio i. rioprimi libri Phyficorunv, hanc ordinafarru cou ["' caufartimtractationcm fccundum ordincm co aV pofoiuum fignificauu Anftoteles in ipfo ini- rio urimi Phylicorum, dum dixita primisprin- cipijs aufpicandum efle.quia ex eorum cogni- tionc omnium aliorum cognitio pendet,hoc cnim diccre cft ordinem conftituere acaufis remotis ad proximas, quieftordo compofiti- vusi funt ctiam qui putent Ariftotelera clarius hunc ordinem in caufarum cofyderatione ibi- dem fignificaflc,quando dixit(tunc arbitra- mur cognofcere unumquodque , qttando pri- rna principia,& primas caufas nouerimus , &^ vfque ad elcmenta) quafiprincipiorum nomi- rc priraaprincipia intellcxcrit, noraine autern caufarum fecunda principia, & nornine eleme torum princi pia proxima ; fiuc per principia- , &caufas intellexeritprima principia, per ele- menta vero vltima,& proxima , qua in rc Auer roes,& ali j complures deccpri funt, ca cnim no cft mcns Ariftotelis, qui in toto illo contextu tribusillisvocabulis eandemrern mtclligit-, nempcprima,ac rcmotifiima principia, qux & primz caufz, & maximc propric etiam clemcn ta appcllantur . Hocderaonftrarcin prcfcntia intempeftiuum elfct , alias rcm hanc diligen- tiflimc dcclarautmus, dum locum lllum publi- %i6 D ce* interprctarcmur , & oftendimus nullura in co cotextu verbum ab Ariftotelc profcrri,quod proximas caulas fignificet ; icd primas tantum, ac remotiflimas cxprcflit; fecundz, ac tertiz non exprimuntur, led tamen fubintelliguntur; dum enim dicit eflc primo loco agendum de primis principijs , quz elementa uocanrur , fi- gnificat ab his poftea ad fecunda , ac tertia cfle tranfcundunu. Ad deciarandam igiturordi- nis compofitiui naturam hzc,quz haclcnus di- cu funt , luffictant . '  Caput X Vll. in quo dtfinitio collighur ordinit refolutiui. ORdo aurem rcfolutiuus eft inftru- mentum logicum dilponens, quo 1 notione finis, qui ab homine hberc operuntc produci,&gcnerariqueat, progredi- mur ad inucnienda,& cognofccnda principia E cxquibus opcrationem pofteainchoantes pro ducere.&gcncrare finemillura poflimus. Eft quidcra omniumordinum communis condi- uo vt ad cognoiccndum aliquid conferat , fcd ad cognitioncm conducere, quz poftea tn opt rationcm tanquam vltimuro nnera dingatur propnura cft ordinis refolutiui , quandoquide exopcratticibusdifciplinis hic ordo exoritur, cx earum condttionc natura huius ordinis dcnuatur.ln hoc quoque ordinc ab vniuerfali- bus ad particularia procedi tur , alia taracn ra- tione,quam in ordine compofitiuo ; fempcr cntmquandodealiquareagcndum eft & ra- tione communi,& ratione propria, ratio com- munis rationi propriz antcponcnda cft,vniucr fale nanquc cftnobis notius, & cognitu faci- lius,quam particulana i ideo quando per ordi- ncmrefolutiuurafitprogrcflus a fine nofo ad inucnienda principia ignou , prius umuetfali cognitione principtainucaiuncur, &comrau- p nes quzdam ipforum conditioncs in lucc pro- deunt,deindeparticularem , atque diitmCtam coruro cognitionem itcquiriraus, vt m cradcn* da arte qdificaton j cx picnocione dornus prius quzdara communesmatenei conduioncs m- ucniuntur,ueluti quod duraefle J cbct, qu^re- fiftat zftui , & iinbri ; poftea particularera cius notitiara indagantes inucnimus talem matcru cfle latercs : ita rncdicus Pfius docct curatio- nem fcbris molicndam clie per rcmedia frigi- da , & humida, poftca ad particuUria dcfccn- dcns dcclarat quznam fint ea frigida, & humi da,quibus vti debeamus. Sic Anftoteles in li- brisdemoribuspoftqiiam docuit fizliciutcra cflc a&ioncm cx virtute, ad cractationcnu de 'virtute fe contulit , & prius egit de virtutc ge- neraliter, poftea de virtutibus fingulis . Ita in poftcr ionbus Analyticis cx dcfinitione fcien- tiz, ac demonftrationis prius docuit quafdara um ucrialcs principiot utn condinon cs in capi- tO Dcfioi- tioordi nis refo lutiui. 3uomo o refi lunuut fitabv- nmcrfa lioxib*. 17 Liber Secundus. ti8 te fecundoprimilibri,deindeincapiteqnar- A eft proprium ratiocinari , at quatenus eftordo ineoili to ad alias magis particularesdefcedit; & prtiis docuirin primo tibro principiaefle cau(as,po- ftea in fecundo libro dtftinxic genera caufaru , & oftendit quomodo lingulum in demonftra- cione medium accipi poflu . Prius itaque a no- tione finiscommunemquandam, & confufam concipimus principiorum notionem, poftca di ftn&ius,&partiatiarius ipforum principiorum nociriam adipifcimur. C apnt XV Ul. in quo dubium tjuoddam foluitur de ordine refolutiuo . C Aetervm non leuedubium orirur ex iis,quac de ordine refoluriuo dicb func.cutuseciamancea, quumde or- dine in vniuerfum loqueremur, meminimus ; ^ 1 * - ibi nanque ordinem a methodo feiungentes di jrimusinordinenullamficri illationem alicu- iui et aliquo, fed mcrhodi id proprium efle, hoc tamen falfum cflc viderur , qnia in ordine tcfoluriuo fir ei ncccfficatc illatio,& ratiocina- lio , ex fine eniro prxcogniro colligunrur ea_ , quxad finemconrcruncvrin primolibro po- fteriorum Ariftoceles ex definirione demon- ftrationiscolligir per fyliogifmum qualia de- beanc elTe demonftrarionis principia j fic medi cusex definitione fanitatis colligit quibus re- "mediis eiusconferuario, uel recnperatio mo- Solatto Jj en da fir. Ad hoc refpondere poflumus differc f* 1 ' tiam inter ordtnem,& methodum non in eo ef fe conftitutam vt merhodus fit femper ratioci- natio, otdo ver6 nunquam;fcd in hoc quod tnethodus neceflari6,&eflentialiterraciocina- tur , & illationemfacir,hxcenira eftmethodi natura;ordo autem non femper, neque neceila ri6 ; non tamen ita.ut ei repugnet, fatis eft igi- *ur fi non omnis ordo fit cum itlacione, compo "fitiiius enim nullam illationem facit,qu6d(i refolutiuus ex notione finisaliquid colligtc , id prouenitex propria natutaordinis refolutiui , udex nacura ordinis.quemadmodu efle rifibile competithomini ex propria hominis natura, non ex natura anima(is,quac in eo ineft; anima- ^fe' li tamen generi rifibilicas non repugnac.proin- de nequeomne animaleftrifibiie , neq;eciam Solntio nulIum.Aliam ramen pofiumus afferre refpon- foAc- fione.quam ego magis probo,muIrafunr, qux " or - pro diuerfis confyderationibus diuerfas natu- ra prxfeferunt, ut homo , quatenus cft homo, fub genere fubftatie collocatur,ide quatenus eft albus eft in genere qualitacis;ac quatenus cft pa ter eft in numeroeoru.qux dicurur ad aliquid; quod quidem euenit propterea qu6d fubftatia QrAoic alias cacegoriasconiuncl.is habet.Sic dicimus foluuu* de ordine refoluriuo, methodum enim neccf- huoai ^ ar '^ na ^ ct coniundtanu , & alia ratineL- MMe dicicur ordo , alia rarione methodus; facit qui- auicA dem lllationemcmatenus cft.rncdiodus,cuius nil aliud facir; quam difpofitionem ; quodi 1 !"* me enim prius de fine agatur, poftea de iis, quae "" > tere poflumusin libro Auerrois, qui dicitur* Colliget.abeodo&iflimcdeclaratam, dumfe- - 1 paratim &ordinerelolutiuo, & methodo illa *vrirur , qux cum co connexa efle folet ; nanu norionefinis ad remedia afcendens -voluit firius in quinro libro deipfis remediis fecundu e tralutiuo,inanisquxftiocft, namcom* pofitiuus, vclrefolutiuusordofcruaridictrur, quando multx res tractantur una poft aliam; led in eo libro non de pluribus rebus , fcd Jt> una re agicur.dexcerno motu, ad qucm unum demonftrandura plura theorcmata difcutiun- rur ab Ariftotelc.qux ica difponuntur ,ur confo Meth(> fa diftinctis anteponantur, quemadmodum c- j ut c ^ riamde primoliDrodiximusiibiitaq;qualifna mltru fit methodusAriftorelisannotare poflumus;me mentu. rhodusenim eft inftramentum partis,fed c u!o F'- rt  eftinftramentum totius, quiaeftordinata mul .y. e tarum rerum tradatio in cotadilcipltna ; vnius u JS . autcm ret traccacto ordinem eaccnus habere diciturcompofitiuum,veIrefolutiuum,quate- nus ad alias re fcrrur rum prius confy d cratas, tu pofterius confydcrandas. Aliqua cciarn in fciea cianaturali parscft,tn quaordiaarim multau tractanrur , taraen ncc ordo coropoficiuus eft, nec refolunuus, uc incec ltbrosPhyficx aufcul- (auoruiilli,inqtubusagicur dc communibus acci- alI LlberSecundus. ail accidentibtis corporis naturalis, fcilicetdemo A arre mcdica proceflum fieri ab vniuerfalibu Ro cur mulri putju_- rincAui ccn. tra didifle axtc mc iica or dinccd polui- tu,de loco,ac detemporc, priuscnim de motu fermo fir,poftea de loco,ac de cempore,deinde iterum de motudocus enim eft natura prior mo ru,terapus autem eft pofterius.quare quum mo cus loco, & cepori tumanteponatur, tum poft- ponaruc,nullus certus ordo feruatur, nilifaci- lioris noftrx cognftibnis; hoc autem adhuceui dentius eft vbi plura eiufdem fubictti acciden cia tractanrur,quorum nullum cft natura prius alio,neque vnum ex alio pendet , eorum enim difpofitio no poteft vocari ordo compoftriuus, neq; refolutltlus fccundum fe , tamen refpedtu totius fcienrix eft ordo compofitiuus , quia eft pars quxdamordiniscompolinuitotius natu- ralis philofophie. In artibus quoq; idem poflu- rous annotare, ars enim medica tradita eft or- dine refolutiuo.led primaeius pars,qucphyfio logicadicitut >fiipfafecundum fe confydere- tur,non folum non habetordinem refolittiuu, fed potius contrarium compofitiuu,quod mul  tosin eum errorem traxit>uccrediderint arcem medicam cradicam efle ab Auicenna ordincL- compofitino *, fed non animaduerterunr aliud effeartem medicam confyderare, aliud eflc pri mam illam parcem fecundum feipfam fumere abfque vllo refpefcu ad alias medicinxpartes; ars enim medica traditur ordine refolutiuo, Sc pars eius phyfiologicaordinem habet refoluti uum , quatenus totius anis pars eft , & refpicit alias parrcs.ipfamq; artem totam,eft enim pars prima,& initium ordinisrefolutiui tradens no bis notionem finis , quemadmodum antea de- clarauimus;ar fi fecundum fe pars illaconfyde- retur, non prouteft illius at tis pars, & alias par- tes refpicir,ordinem quidem habet compoliti- uum,fcd non eftampliusarsrnedica, nequeip- fius pars,fed fcientie. naturalis,quia conrempl; n adparticularia.a confufisad diftincta, -vtia 3uinco Aucnois libro oftcndimusA' in fecun- o Auicennx, qui fecundum fenon eft ordo refoluriuus, neque compoficiuus,quum in vtro, que ordine locum habeat ; tamen refpedtu to- tiusartis eft ordo refoluriuus , ideft pars ordi- nfs rcfolutiui . Hxc volui annotare proprer- nonnulloi , qui nondum in fcirpo quxrunr , SC pucanc neceUarium eflc tum in toca difciplina, tumeciaminqualibec eiusparce ordinem fer- uari talem , qui fit aliqua ordinis fpecies , ni- mirum vel compofitiuus , veldcfimtiuus, vel refoluciuus; quaii necelfarium fic, fi totusho- mo cft.inim.il, oculum quoque hominis ani- roal efle , atqui oculuseftquidem aniraal qua- tenus eft pars horoinis , qui vere eft animaf , ac ipfeperfe non eftanimal : icaomnisarrifex to tam aliquamdifciplinam traditurus certo quo damordineresin eatractandas difponit, qui uelcompofitiuusordoeft, uel refolutiuus.in fingulaautem parte non femper orrlinem fer- uat compoiitiuum , vel refolutiuum , fed ordi- nem tamcn leruar, dum ea prius declarat, que adaliorumdeclarationem prius cognouiflc_> oporruir, qux eftomnisordinis condirio , 6c^_ ille dicitur ordo compofitiuus , vel refolutit uUshabitarationetotius, cuiuspars eft; par- ticipat eniro coditione ordinis ut ordinis pars^ non utordo integcr. Sic eciam oculus fenfu par ticipac , in quocotaanimalis natura confiftic necramen fequicuroculum per feanimal effe, noneftenim animal,neque fpecies animalis ulla,quiacondtcione animalis parcicipat ut ani roahs pars,no uc animal cotu . Quemadmodum igicur datur aliquod fenfu prxditum, quod no eft animalis fpecies aliqua,ica datur in dilcipli- nis aliqua difpofirio,qux nec eft ordo corapo- ri hnmani corporis fabricam fine ullorcfpettu itciuus,nec refoluriuus , eft tamen parsauc hu- adcurationem,*velaliam operarioncnru, ad ius, autillius. Hxcdeordinibus dicta fint, quam illa contemplatio dingatur, ofticiurru nuncadmethodosrranfeaiuus. eft philofophi naturalis . Videmus etiam in FINIS LIBER SECVNDVS D.E METHODIS. K x 1A- IACOBI ZABARELLAE PATAVINI DE METHODIS Liber Tertius. ordo tamen ,quaccnu$ ordocft, viracolligcdt non habet.fed difponendi folum,methodus ve r6uim habec illacricem, & hoc cx illocolligit. Ad hoc difcrimen declarandum videncur illaj apcari polIc,qu;dicunturab Auerroe uaprimo commeBCario primi libri.Pofteriorum Analyci- corum de prxcognitionibus.inquit enim pre- cognicionudemonftracioni neceiiariarum duo prxeo- efie genera , alia nanq; cftprccognitio dirigcs, gmtio aliavero agensidirigensilla dicicur, finequa^ a l' a a " condufio non colligcrerur,fola tamen ad colle ges.alu Ctf/r Vrimum , De diffacntia ordinis ,  & detlaratur. E X ijs.qux di&afunt de methodi, atq-, Defiai ordinisdtrferentia, hxcmcthodidefi- ^ 0 ?" t nitio coliigi polle uidecur , Mcchodu* lhcM " clt wcclle&uale wftrumcncum faciens ex nocis cognidonem ignoti, intcUcuaic inftrumcntu genus.raethodicft,quod ordinera quou; conv- SSn. & onem raciendam non fufficit , ueluti prxco- F plc&icur i tacere autcm ex nocis cognirioncriu gnofcere qu6d fubie&u ficy&quid gms nQinen, ipnotieft ditTcr"~ terum particularem , qui non clt line P ro p r,a d U ojhg materia; finis quidcm generalis eft ipfa necef- bct fi- f.uiA collecrio conclulionis ex pofitis , qucm_nef . Atiftotclcs incius dcfinitionc exprcflit; tinis autem alter particularis clt vel icientix adc- ptio, qux materiam necctrariam poftulac;vel opinio,fiue uictoria, qux probabili maceria la- cis habet; vel pcrfuafio.quxfit in materia ciui- li , vc 1 lcceptio,qux fit in materia falfa ; vel ali- quistortafle alius; dc fyllogifmo quidc ut gene ralem fincm rcfpicicnce Ariftocegic in Priori- bus Analy ticis, vbi aliorum parcicularium finiu nuHamentiofit, quanuis enimdc fyllogifmo loquacur prxcipuepropter fcientiam, quatru ptric in materia neceflana, dc qua in poftcrio- ribus Analyticis docturus crat , attamcn noluit ipfum ita rcfttingere , vrad alios quoquc fines accommodari non poflct, fed ipfum in fua nm piitudine confyderare voluic nulli adhuc fini parciculan, nullique materix addicrum; hoc igirurquum ipfiusconfiliumfuerir,nullam >lc- fermoncraciunr.folasmethodoscomplecti vi- C buitindefinitionefyUogifmimentioncm face deantur nulla facta de ordinibus mentione, na Ariftotelesquoqneinlogicx artis tradirione- folas methodos confyderauic,de ordinibusau- tem nihil docuir,quocitca ab eioscolilio recef fifle non uidentur,dum in logicis eius libris ver fantes, & de inftrumentis fciendi difputatione inftituentes methodos tatum propric acceptas inftrumcnri nominccomprehenderunt. Qtix igitur fir methodi natura manifeftum cft . Caputtcrtit,qu6iintcrmrtbodim> & fyllogifmum, proiade inter dejinitioncm melbodiy ac definitioni JyUogifmi uel nnUa t ncl parua efl differcntia . Mciho iat cft Ijllogu- Ci ca, quxmododiximus.verafunt, nil aliud videtur e(fe methodus, quam fyllo- gifmus, &definitiomethodiadefinitio- j fyllocifmi non dirfert , dixit enim Ari- ftotclcs fyUogifmum cife oraaoncm,in qua^ rc nori,& ignori,h^ccnimcognirionisadeptio nem refpiciunt,& fyUogifmi confyderationcin ita coarccant.utlibroscantum Poftcriorrs Ana- lyricos refpiciat ; ob ha nc caufam maluit in ea definitione dicere ex pofitis, quam ex notis, quia ad conclufionem colligendam faris eft fi ptopofitiones poficx, & conceflx finc . No- Nomf menautem methodialiquanto arclius cft fyl- logifmo , fignificac enimfyllogifmum utad co ^ MQ gmrionis adeptionem directum , & cft com- atclius munegenus omnium inftrumentorum fcien- lyljo- . di, dequibus agit Ariftoteles in nofterioribus Analyticis, idem enim penitus eilc arbitramur inftrumcntumfciendi, cV methodum, proin- de aperrifEmc decepcos efle.quamplurimos, qui putarunt Ariftotelem nulhbi in logicade methodis locutum efle,quum nullus alius fit ciusfcoprrs m pofterioribus Analyticis, quam de mcthodis agerc^. Syllogifmi autcm Dia- K i lcctici, i JJ7 DeMethodis, aig leecici.&oratorijnon proprie' dicuntur metho D Gin fyllogifmisurilibusrriufigwaru,ad quos di , quia folam habent methodi formam , at_ materiam conuenientcm profcienriz adeptio ne nonhabent, nequecognitionem *>t finem refpiciunt,qui omnium mcthodorum finiseft; idebrationefuzformz poiTunt appellati me- thodi , feci non rarione finis, neque rarioncL- tnateriz ; quemadmodum enfis ligncutf potcft rarione formz cnfis vocatt, at fi matertam , & finemenfisfpectemus,non eftenfis, quia in llLmateria nnem, & operam enfis non prc.ft.ar. Siquoigicurdifcriminc methodus i fyllogif- modiflidet.id non ahud cft, quamillud, quod mod6expofuimns;quaremanifcftum cft fyl- logifmum efle communc genus,& communem formam omnium methodorum, proinde pof- fe vocari mcthodum, ideft methodum forma- lem , in quo tutaiilacionis neccilitaspotica eft; nam quatuor dicuntuc efle logica lnftrumen- ta.de quibusloquitur Ariftoteles in prioribus methodi omnes fidem aliquam facicntes teda cuntur; quomodoautem inductio perfc&a in bonum fyllogifmu ucrt.it ur, itaoftendit, indu- ct io pcrfecta 1 1 l.i clt.in qua (umucur omnia par- ricufaria, fcdhzc fuo uniuerfali zqualia uinr, &cura eoreciprocancur , ut omnes indiuidui homincs cum homine communi,idcd fi pcr il losoftcndere uelimusomnem homincmcflert libilem, hcc erit inductio,hic homo, & hic, & ille,& fingulus alius eft rtfibilis,ergo omnis ho mo eft tifibilis.quz in fyllogifmu primz figurz couertirur, fi homines indiuidui in mc, dio col- locentur,omnesenimfiinulfumpri de fpccie fuaprzdicanrur, &eic,qualesfunt,ucibi docet Anftotelcs, quare induiho perfedta uim fyllo- gilmi habct; itaq; omnis neceflitas illationis ia (yllogifmo c6fiftit,&omnismethodusuim ha- bens infetendi fyllogifticaeft. Eandem fentcn- tum fignificauic A n ll. in primo libro Priorum Analyticis, fyllogifmus, enthymema.induCtio,  Analyticotum in finefec*ionisfccundz,ubilo Sc cxcmplum , cnthymema quidem truncatus fylloqifmus cft,qui nifi pcrficiatut, nihil ex necemtacccolligir,(i ueroperfcctus fiat , ianu eft fyllogifmus , proprcrca tunc uim habet illa- riuam ; cxempluro eft inductio impcrfeccav, quc nihilex neceifitate concludit,ut docec Ati ftocelcs in calce fecundt hbri priorum Analy- ticorum ;indudio autem fi perfe&a fit, vhn ha bcrnecertariam colligendi.icd per lylloeifmu, cacnim rationc concludir, qua viro fyllogif- mihabet,-&ad bonuralyllogilmum redigi po- teft , vcibidemdeclarac Ariftorclesin capiccL- de indu&ionc; nequeeric abre fi ipfius verba in principio illius capiris pofita refcramus,que. funt he/c f Qupniam autcm non folum Dialccc i quirurdc uiadimiiua, quautcbatur Plato , in quic cnim f diuifio eft paioa quzdam particula  dictfmethodi J & nominemechodi incclligic f ytlogifmum,uc ibi exponit Alcxander, im6 & Ariftocelesfcfe ipfe interpretatur fubiungcns l cft entm diuifiovelnti imbecillus fyllogifmusg imbecillum uocat, ideftin prauaformacdftru- ct um , quc; nihtl ex neccftuate colligit , vc ipfe pofteadcclarat;uiaigiturfyllogifticaapud Ari- ftotelem fuii noima , qua metnodos utilcs ab inutihbus incetnofccte debetcmus, na ui? diui ftuz cfficacitatcm cognofcere tiolcns , cam ad fyllogifticam.formar cdegit,& uidensprauu fyl logilmum cx ea ficn , inutilcm eflc ludicauit- uiam diuifiuamadrcmignotamcx aliquooo ci, & demonftratiui fyllogifmi pcr przdi&as cf to notificand.rru, propccrea ipfam 'vocauic ficiunrur figuras , fed etiam oratoru, & limplW paruam particulam methodi fyllogifticz , & citcr quzcunque fides, & feCundum quancu- imbccillum fyllogifmunu . Alexander quo- a!cx*> que mcchodura, nunc diccndum cft; omnia^ quc in przianone fuain primum librum To-der. enira credimusaut perfyllogifmum,aut exin- * picorumtale tcftjmonium profertde Anftoce- ductionef in quibus "verbis duo lunt maxiroc hs opinione, dicit enim Diale&icartL/ apud Platoncm ml aliud fuillc, quam viam diuili- uam,quod vnum infttumcntum quum uidc tur cognoujfte Plato, tocam artcm logicanu in bene diuidcndo conlifterc axbitracus clc; Anftotclcs autcm (inquu Alexandct ) Os^qui ab eo profcdi funt , non ita vtuncur nomin . Dialcc 1 1 c.r , (ed aiunt cam cfie uiam , & racio- nem quandam fyllogifticam ; fignificat itaque Alexander Ariftotelcm nullasmcthodos, nuU laque inftrumenu tradarc in logica voluillc, niliquzuimhabercntfyllogifticam , tcliquas ~vii& lpreuille,& tanquam inutilcs rcieciile> , quum non habeant confequentiz neceflltatc. Philoponus quoque interprctans contcxtun) p ^ , 'o # 176. primi libri Poftcrior um dicit Ariftotclem P nus ' priroum ,&folum logicasmethocius tradidif- le,nec dcaliqua mcthodo loquitur, fcd de oinni bu*>quia in pluxali numero,& cu aniculo inquic l notanda,vnum cft quod ibi ccftacur philofo- husomncm mechodum,quz fidcm aliquanu Faciar, formam habcre fyllogifmi , & nccella- rio adahquem modum utilera trium figuraru Sub T I reduci;& c concrario nil robons habcre, & nuj logif- lam facere fidem,fi ad formam boni fyllogifmi WO cT rc ^ uci ne ^ ucal  alterumeftqubd omnia inftru rica in n,cma lgica apud Ariftocfubfyllogifmo Coti- |k um e nctur, aquo habcrtotamconfcqucntiznecclli ta c6n tatcm;quu enim cnthymema fit lvllogifinus, c- cnnu xcmplum ucro fit inductio,iila quaruor ad cluo rediguntur, ad fyllogifmu.&inductionc, ideo Anft. omnia credi a ic uel pcr fyllogifmum, vel per imlnChonc.ncc uuit altquo alio inftrumcro iidem fieri polHr prztcr hzc duo;fcd poftea fta- tim probarctiam indudhoncmcrito lyllogilmi habcreuim faaendz fidei ;ideb rcctc coliigtc id,quod pnus ducrat,nuila eiic vim dlauua ui- * 19 Liber Tertkis. Jnquir rit \y t ntLt pi9 e 'I. Scd & ipfc Ari- ftoteles hoc profitctur in calcc fecundi iibn E qwdcm maioris caufa fi fucrir, fyllogifauts eft cnchorum foplufticorum, du inquit fe dc Ijrl a caufa ad crTeccum ; li uero maior extremftas Jogilmonihil ab alijs tradituin lubuiflc.fed proprimn ipfius inuencu fiiilTe poftquam mul- to terapore Ubouucrar. Satis igitur demonftra tum eft fyllogifmuin efle commune geous oo> niutn methodorutn, 6c inftrumccorum logico- rum,proinde merhodum appcllari pofle,& in- ftrumentum generaliter acceptum , quod om- sua logica inftrumenta compleCtitur, nrt vocat Gt cautt medij , eft ab effcctu ad caufasn ; duar Du* igitur fcienuficx mcthodi onunrur , no plures, mcdio nec pauciorcs,altera per excellcntiam demoo- iu ftratiua raethodus dicicur , quam Grxci *fUx ri*i^XAi>ir/tV 7Z *t/, ucl Xi*^^,noftri demonltutioncmquia, uel fyllogifmum a li- gno,ucl fecundi gradus deinonlharionen_,. Has duas mcthodos m Anftotelis difciphoa re pcrio , deraonftratiuara , & rcfolutiuam , ahas nec pofuit Ariftoteles, nec utio uidctur admit faciamusin fpccies,ac de ijs fingubs dif tcre , quod cum ex ijs,quar raodbdtAa funtXi- le/amusi qua in re quum di/Hculus magna , & arduurocualijsomnibus cerramen nobispro- ponarur,huncordinernracilioris doctnn^ gra tiafcruarc lt.uuimus , primumquidcipfamrci venratem paucis vcrbis exponemus, deindf . aliorum placita, ac duhta , qux nos ad ea refu- tanda traxcrunt,refcremus;poftmodum ad ue- rar.i fcntcntiam rcuertentcs eam fufius,ac diU- gentius cxplanare,& comprobare nitemur.Di- clnm a nobis cft methodi nomen fcientiam vt cikcolligi potcft,tum ex ijs, qu* dicendama- naot, fiet manifcftifliraura ; nos autem fortafle non iocoogrua appcllatiooe urercmut , li dc- moftrariuam uocaremuscompolitiuam, quurn couocompofitiofit uia cootraria rcfolutioni  neccfle cft utqueraadmodum progrcfliis ab cf fedlu ad cauttoi diciturrcfohitio.iu eum, qui cfti caufa ad efkchun.hccat appellare couipo tltionem , fub refolutiuam mcthodura rcduci- tur inducho, utpoftea declaubimus . Pixut i.,d u .- fincinrcfpicere.cftenim^viaadfcientixade- C has nullaradari aharaiciciificammcthodum 4 ^i*. ptioocm ducens.nomineautemfcienti? quan- nullumqjahud fciendiinftrumeotum egocoo. Lbct ccrum cognitionem intelhcimusjita *vi- ftanter cxiftimo, quod raihi 6i ipfa rotio,& Ati detur methodii accepiflc Euftratius in fua prx- ftotelisauthoritasperliiafitiommno cnimctc- fatione in librum fccundum pollcriorum Ana- dcrc,atquc confitcri dcbemus pr^cipuumeiuc lyticorum ,quandode methodorum laimero, fcopum mlogica fuilfc mcthodorum ttaditio- nem,h.ec cnun inftrumcnufcicndi funt.unde Ktque vtiiitate loquensdixit quatuor clle me* thodos, quibus omnis difciplina fcieotialis ac- quirirur. Quoniam igirur methodus eftuia, &c forraa fyllogiftica, certnm eft hancnon pofle fcicnriam ahcuius rci parere , nifi materiet ne- ccii.mar applicetur , hoc eft nifi ex propofitio- oibus neccllarus coftetmeceflarias autera pro- pofitiones Anftotclcs illas eflc docuir, quz fioc dc omni,per fc,& uniuerfales,ad quarum con- ditionumdeclaratione nos hbrum fcripfimus de propoii tionibus oeccflari is,in quo oftendi- musnuliampropofitionem hoc modo necef- unum cflc poif: , nifi cflentialc pratdicati cura iujiccto Lunnoayncmhabcat , &i nullamptf- logiCa uocatur inftruinenralis ; non cft tguuc aflcrendum aliquam mcthodum ab Artllotcle omiflam fuillcdc qua noo docueriti arumcn-i oullamaliara methodum tradtdir.nifi demon- fttatiui,& refolutiuarai dcmooftratiuam quidc ptim.ino.quum ad camomnes logici libri diri gantur;rcloluriuam autcm fccundario, cuius rationera in fequenttbus dcclaubimusiad ma- ioremenim ueritatis comprobationcm dccfe- uimushuicnoftrxdc mcthodiktuccationi di- fpuutioncinanne&erc dc Ariftotelis confilio io Poftcrioribus Analyticis , in lis eoim crcdi* rnus Anftetclem ddigeouflime , atq-, art.ficio- liftime i DeMethodis, fiflime' de methodis ditTeruiflY.fort.ifle nim ic D noftra contemplario non paruuin lumen librii illisintelligendisallatnracft , Sc uicifllmipfa-, Ariftorelis fenrenria dogma noftrum mirifici confirmabit. Nunc quid alii dc numero metho dorum fentianr exponamus. -  Capnt Ottinttmjn tjHOjiliorum de methodis fcntentia declaratur. Q^- W St hacrempeftarecomunisomniunL thoa? 6 fcntenria qtiatuor efte mcthodos, de- fcran- M / monftratiuam, 6: refolutiuam.quas di- dum a- ximus,& prxter has criam definiriuam, ac diui fiuamjuiderur autem & anriquorum fuifle hxc opintoquum apud Grxcos AriftoreliS interpre tes eam fepe legaraus; fed eam apertc" ponit, ac ftxa- rusedeclarat Eufttarius in fua prxfatione in fe- nit. cundumlibrum Pofteriorum AnalyticorunL. , ubi 8c numeri neceflltarem.eV fingularum me- chodorum uriUratem oftedir;fcopum quidem E merhodi definiriuxdicirefle reieflcntiam de- darare,demonftrariuxaccidentia,quxperfe infunt, nota facere ; diuifiux autera uciltrarem efle ur methodo dcfinitiux materiam fubroini ftret,genera enim, 8c difterentix func mare- ria f ex qua definitio conftiruttur , qux raateria perdiuiGonemfuppeditarur; randem metho- di refohiriuxfcopus eft a parricularibus ad uni crfalia progrcdi,Sc a bofterioribus ad priora . Has methodosinter feconferensEuftratiusdi cit definiriuam.ac demonftrariuam principem locum tenere , tk magis definitiuam , quat om- xiium prxftantiflum eft, quum fubftanriam rei  hocitaefle intelligcndum, ut quandoalicuius fuperiorisgencris definitionem uenari uolu- mus,merhodo utamurrefoluriua abinferiori- bus ad fuperiora; quuuero infimcalicuiusfpe- ciei denmtionein inquirimus , tunc diuiima. metho- Liber Tertius. JJ4 mechodus partes dcfinifionis nobis ordinatim A nanquc definicionis in dcfinirione non fumun fuppeditec . Hxc de aliorum fententia breui- rur vr plures, fed ur ad unatn rei efTentiam con tci rerulimus , nunc ad cam diUgenter exami' nandam accedamus, a diuifiua mcthbdo cxor- dicntes. Caput Sextum,Ouid fa diuifio t & cur fit appellan- da mctbodus fctundum alios. Diuifib nis mul Ugcuc a; Ntb omnia non eft ignorandum_. , quura diuifiorris multa genera finc, non omnem diuifioncappellari mc- thodum diuifiuam , fir.n.fxpe diuiiio ru uocis, tu orationis ambiguc; in muftas fignificationcs; diuidituretiam torum quantum in parres,qux integrantes dicuntur;diuidirur hber aliquis in capirajveltra&ationcs^diuidirurfpeciesaliqua in partes fuas cfTenriales,'Vt homo in corpus,& animam, & quodliber naturale corpus in mure hara,& formam,qux diuifio uocatur ctiam re ftitucndam,fiuc declarandam concurrunt;atta men literatos.atquc cruditos uiros eoseffe con ftar;aliud fortalfe intellcxerunt, quodego ani- maduenerenon potui ; mihi quidem urdctur farisexplicaramfuilfediuifionis naturam; fidi xiffenr diuifionem efle proceffum a gcnei c no- to ad fpecies ignotas pcr differenrias nocas.fpc cies nanque ignorari poffunt vcl quot fint, vei quid fint , ideo rcdrc poftea diuiditur hxc mc- tnodus induas illasfpecies habita duorum fi- nium rationcl_;.Scd utcunque res fcfe habeat, &quicunq; methodi diuifiux finis effc ftatua- tur.illudccrtum effe dcbet,quod etiam illi.qui talem methodum ponunt, negaffe non uidcn- tur,aliquem efle in ipfadiuifione tcrminum , a 3uo,notum,& aliquem ignotum, ad qucm , & cmum iJlarioncm aliquam huius ex illo , hoc cnim omnino dicere cogirurquifquis diuifio- folutio ; foler etiara diuidi res aliqua per acci- B nem methodum effe afferir, quadoquidera me dentales differetias, vt fi quis dicat equos alios cffe nigros,alios albos,aiios rubeos, & alios mi fticoloris;nullaramen harum diuifionum *vo- catur ab aliquo methodus diuifiua; fed omnes, qui de hacmethodolocuti funt, nil aliud intel lexercquam diuifionem generis in fpecies pcr effenrialesdiffcrenrias, *vrquandoanimal pcr rarionale, & irrarionale in homincm , & brura diuidimus;huius methodi dux feruntur c il D   :: "wiUtaces , vna, quam folam tetigitEuftrarius, huccs ad vcnandas partes definitionis ignotas,& col- d.milc- Ugendamdennitionem; altera,quam aUj adij- i\ lc "" ciunt, ad cognofcedum numerum fpecierum , cudurn . .1 f e i^oi qui anrca ignorabatur, nara u numerum Ipe- cierum animalis cognofcere uoluerimus, eum cerrcinueniemus.fi animai per omnes fuas dif- ferenuasdiuiferrmusdonecad vltimas perue- nerirous;quam utilitatem *veiuti finalem diut- nonis caufam aliqui in dcfinirione mcrhodi di thodus omnis cftproccffus a noto ad cognitio- nem ignoti cum illarionis ncceffitate ; hxc igi- tur quoraodo in diuifione locum habcanr con- fyderandum cft. Caput Scptimumjn quo eorum fentcntia rcfdlitttr^ cjui dicunt diuifioncm efjc metbodum utilctn ad vcnandas partcs definitionis ignotas. Vvm duo fincsmcthodi diuifittx ab ali js ftatuanrur, fi rcfpectu vtriufque ofrendenmus diuiliuncm elle pror- fus inutiiem ad aliquid ignotum norincandum,faris erit demoft ratura ipfam in- tcr methodos non effe collocandam ; pnorem igirur illam utilitatem confyderemus, qua dic* tur diuifio ad parresdennitionisnotihcandas conferre,& videamus quifnam fit tcrmious no tus,a quo>& quis terminus tgnotus,ad quem,& 11 1 li n.tr exprefferunt dicentcs eam effe raetho- C denique quaiis uia ab ilload hunc; certc nil a dum ,quapernotasdiffcrentiasprogredimur* liuddicere polfumus , nifj quod fummumge- Aliquo d cognofcendum quotuplex res fir, fed quura iuoi - mcthodum hanc ita dehniuerinr, non uideo loc * cur poftea eadem in duas fpecies diuifecint ra- tione duorum memorarorum finium , quando dixerunraliam duceread cognofccndum nu- merum fpecierum,aliam dirigi ad inuenienda Senera,ac di fferenrias,ex quibus definirio con- ituatur; videtur enimuel utrunque finem in eadcfinitione exprimendum fuiffe,ucl neu- rrum,fed aliquid commune furaendum, quod *Vtrofque complecrererur, vcl faltem fi alterius tantum finis exprefiione methodum diuifiuam ad alceram folam fpcciem rcftrinxere, non po- tuerunt pofteamethbdumdiuifiuaminduas il lasfpecics parriri, quu altera fub illadcfinitio- nc non contineatur, quando cnim per diuifjo- ncm parresdcfiniriams uenamur,non quxri- xnus quotuplcx tcs fi t.led folum quid fic.partes nus,a quodtuifionis cxordium fumicur, eft tcr rninus notus,a quo,differentix uetofunt termi nus ignorus, ad quem;nam hx quxruntur pro dcfinitionis conftirutione;proceiIus 'verb a ge nere ad differentias eftmethodus ipfadiuili- ua , fic enim uidetur Ariftoteles in primo iibra Priorum Analyricorum in calcc fccudx iccho- nis^viam diuifiuamPlatonis incellcxillct_s Vc itaque rem rnelius explicemus,& vcricatem cla ram reddamus,taU exemplo 'Vtamur.fit homi- nis definidoinueftiganda permcthodum diui liuam,accipienduraeftin primisaliquodfupe-i riusgenusnotum.fit illud corpus,eceniram>- rum efthorainem efTecorptts,quod deindcdi- uideodum eft per proximas ei dirferentias, *vt pcr animatum,& inanimatu;deinde corpusa- nimatum per fenfibile,& infenfibile; mox fcn- fibile,quod animal cft,pcr rationalc,& itr.it.ioj nalc, De Methodis, nale , unde accepro rationalt colligirur homi- nis definitio,quz eft,animal rationale, uel,cor pusanimatum fenfibile rationale ,quod idem Vu di- cft, fi hoc modo intelligatur uia dtuifiua , nut- "onha ' am habettllationis neceffiratem, ncqueex no bct\lia to notificat aliquid ignotum, quare methodus tionis appellanda non cft;ad hoc oftendendu eo ipio ncccfti- argumeto utor,quo ufus eft Ariftotelesin me- tatcm. morato locoprimi libhPriorum Analyticoru, nbi deridet,ac fpernit tanquam inutilemuiam hanc diuifiuam inquiens f Diuifio eft qu.ed.un parua parricula di&z mcthodi , eft enim diui- lio imbecillus fyllogifmus| quod ipfe poftea declarat , "yidcns enim nullam pofie fieriilla- tionem nifi per fyllogifticam formam,hanc di- uifioni applicar, &facitex diuifione fyllogif- mum.&oftendit eum vel prauum efic , & mhil concludere.vel fi bonus,& codudcns fi.it , non colligere id, quod crat colligendum ; fic cnim cftdebilisfyllogifmos, quia vel eftprauus, & nihii concludens,uel non concludens propoli- tum,& ita inutilisjhzc omnia cum Artftotek-i fic oftendo ; fi ab ipfo gcncre fit proccfiiis tlla- riuus ad difterenrias , quz hotnini comperant, inucftigadas, eft ergo corpus medtus termtnus notus, &differctiiiunt maiorextremitas igno ta,quam qucrimus,homoucr6minor excrcmi- tas , cui oftendere volumus eas dtfferctias inef- fe,l"u mat ur igitur in primis hzc minor propofi- tio nota,horao cft corpus, & quia primz difte- rentiz , per quas diuiditur corpus.fiin t anima- tum,& inanimum , nos autem eligcre uolumus animarum vt homini competcs ,& rei jcere in- animum,ide6 animatum eft maior exrrcmitas, quam quzrimus, ergofi maiorem propofitio- nem ex corpore , & animato conftituere uolu- mus.mator erit una ex tribus, vel,omne corpus ftanimarum, *>cl,aliquod corpus eft anima- tum,uel,omne animatum eft corpus;fi primam fumamu s.ea falfa eft;fi fccundam.erit fy llogif- musex maiore particulari,quiprauus eft,& ni- hilconcluditin primafigura.h terriara,eritfyl logifmusin fecunda iigura ex duobus affarman cibus,qui fimiUter prauus eft , & nihil conclu- dcns , nulla tgitur rarione per eam diuifionem colligere poftumushanc dtfferentiam homini competere,uanaque cft omnium fenr en tia,qui putantdiuifionemnobisralcm notitiam trade re. Quod fi in ijs terminis bonum fyllogiOnum facerc uolumus, debemus in maiore exrrerai- tate utranque fimul difterenriam fumere , non alreram folam, & dicere , orane corpus eft ani- mat tim.ucl inanimum, at homo eftcorpus,un- de in prima figura fequitur , ergo omnts homo ttelanimatus eft,uel inanimus,qut bonus qui- dem fyllogifmus eft , fcd non colligit propofi- tum,uolumus enim colligere folum animarum homini competere reiecto inanimato . Hac ra- tione uritur ibi Ariftoreles ad oftendendam di tufionis inuttluatcm ad diffcrenriarura,fi latuc D rinr,inuentionem;tdque reuera cuilibet mani- feftum cfle deberet,quando enim hominis de- finitioncm , idcft diffcrctias in ipfius d cfi nitio- ne acciptedas inquirimus , & aliquod fuperiux genus notum accipimus,ut corpus,& ipuim di uidimus peranimjrum,& inanimatum,ut alte ra differentia reiecta reliquam homini ttibua- mus , tunc uel eft per fe norum quod homo fit animatus,uel ignotumjfi perfenorura, accipi- tur ftatim animarum reliclo inanimaro, non ta men quod ex ipfa diuifionis ui tllud elucefcat , fed quia eftpcr fe notum; fi uero lit perfe igno tum,diuifio ad id notificandum non fufficit,& fadta diuifione corporfs per animatum,& tna- nimum adhuc ignoratur urra diftercntia homi ni tribuenda fit ; uerum quia res per fe nora eft hominem efie animatum , ide6 ciara eft multi* occafio errandi , & extftimandi eam per diui- fionem fieri notam , quum tamen non diuifio ms beneficio,fed per feipfa fit nota; quodqui- E dem mantfcftc infpicicmus , fi eo exemplo dtmifio aliud aliquod fumatnus definitionis per le ignotz, & in controuerfia pofitz , ueluti it qucramus definitionem Zoopnyti , quod no fatts cft clarum an uiram animalts uiuar.an ftir pis-,quiaan lcntiat.nccnc, non omninocogno- icittir, fumamus genus notum corpus, certura eft cnim Zoophytum elle corptts.primum qui dcm li diutdamuscorpusperanimatum,& in- animum,his difterenti js propofitis apparet tlli- co Zoophytum ellc animarum, no inanimum , tamennon quod id nobisdiuifio przfter,fed quia per fe notum cft Zoophytum fumere ali- mentum,& nutriri; poftea uero quado accepto animato corpore ipium diuidimus per icnfibi- le,&infenfibile,per hanc diuifionem non ap- paret magis Zoophyrum effe fenfibile, quam infenfibile, quia ubi in propofira re neutradif- fercttaper fc cognofcitur, dtuifio nullam pror- fus notificandi uim haber,tunc igitur nifi ad ali F quammechodum c6fugeremus,que, illarricem uim haberer, nullatn nobiscognttionem diui- fio ipfa przftarcr ; confugere autem poffcmus adaliqttod accidens fenfum coofequens,& me thodo uti refolutiua, ueluti fi oftenderemus Zoophytum dolere quando pungirur, ex eo enira dolore colligeremus Zoophyto lenfunu inelfe,quod ipfa diuifio oftendcre haudqua- quam porcft,idq; mihi uiderur tra eflc manifc- uum, ut nulla probatione indigeat  '*-' :'. .:.utO-j ii* VffS Caput Oflauum , in quoduhium quoddam jbluitur, & icclaratur quidnam fupcr fe notum % &quid per fe ignotutn. C Aetervm aduerfus hoc obijcere aR- quis polfet,uiderur enim plurimz de- nniriones per folam diuifioncm noti- fican,quz ante diuifioncmignorabantur,uela ti dcfinitio homints , dcfinido circuli , nam fi rufticum ^ Liber Tertius. rulticumpercqnremurquidefthomo?quid eft A pet fenoca, vndecolligimuj duplex eflcper fe circolus i nullamfcierdefinicionemaflignare, norum.aliquaenimdicunturperfe nota,quia fcd fadta diuifione,& nulla alia methodo adhi- funt omnibus adcu per fe cognita ; aliqua uer6 bita vtranque cognofcet ; diuifio itaqtte notifi cit illud,quodper fe ignotum erar.nam fiom- oes partes definitionis hominis rutflcnt perfe notr, rufticus certcetiamanrediuilionem cas Cognouiffet;declararioigiturdefinitionisigno tz toradiutfioniattnbuenda efcHancdirftcul- utc facile folucmus, fiintcllieamusquid nam Qndfit di catur per fe notum , & quid non per fe noru, P |j per feignotu;nam,vtdocet Auerr.incomm. tjjaotu fecundi libri Pofter. Analyticorum,illud dicirurper fc ignotum, fiue naturalicccignocu, quodlumine proprio,& propria euidenria a nobis cogoofci no poceft,fcd opus habet often- di per ahud.proinae per fyllogifmum nonfica- lur, -vt hrcc propofttio, triangulum habcttrcs angulos zquales duobus rcChs , ipfa enim per ie.nunquam notaficrctneq;pcr longam mcn- quia,licetnon fintadtucognita,funttamen per fc cognofcibilia.fi proponatur,ueluti definitio circuli ruftico non eft a&u cognica, ft tamen ip fi proponatur , ftatim abfque ullp medio eam_ intelliger,fic definitio hominis , etfi no eft adcu cognita ruftico, tamcn, fimulatque ipfi propo- nitur,abeo cognofcitur per fe , non per aliud ; hoc autem racile uidere pollitmus, fi.fingulas. d clim nonis partes homini ruftico finc ulu di, ui(iono,imoetiam fine ulloordine propona- mur,nam fi rufticurn percotcmur, eft ne homo rationis pacriceps tannuecproculdubio ; finu- licec fi incerrogemus an fit (enfibilis > an fic ani- matus, an fit corpus , hzc nanquc omnia r ufti- conotiffiina funt;quoniam igiturea, dum fine diuifione proponutur alicui, ftatim cognofcuo cur, fequitur quod etiamquandocum diuifio- tiscon(ydcratiooem,ncq; perdiligetem rrian- B nedicuncur.nonpcrdiuilioneranotafiut, fcd> per feipfa cognofcuntur; tlla vero, quz per fc_> non cognofcuntur,ignota manenr.uue cum di uifione,fiue abfq; dtuifione proferantur , nam diuifio ad ca nottficanda eft prorfus incfficax. guliinfpeccionem, quoniam illatttanguli affc- &o minimc fenfilis cft;propterca ad aliud no- tius confugiendum cft.illuclque eft cnedium in fyliogifmo,perquodeam demonftramus, de^ hoc per fe ignoro fi loquamur , certifllmum eft id pec diuidonem minime notificari , vcait eo in loco Auecroes,imo& Ariftoteles; per feau- Pcr fc tein notum  ' cu naturalirer nocum duplex eft , nootm uc ex ipfo Ariftocele paftlm in Pofteriocibus A - duplcx nalyriciscolligimus.nofolumenimiUud.quod t! *- omnibus cuidenrilliraum eft, dictcur per le no tum,fed tllud qitoque,quod eciam finon fic co gnitum,tamc,fi proponarur.vcl ftacim, vel poft aliquain eiufdem confyderationem abfque ul- Uus medij ope cognolcirur ; Ariftoceles enicn in fecundo capite pcirai libci Poftehorum Ana lyticorum inter principia immediata , & inde- monftrabilianon fola ponitaxiomata,quarper fenota funtdifcipulotantequam eaaudtat ex Caput Nonum, aduerfut eos , aui dicunt diuifionem effe metbodum vtilem ad notificandum numerum fpccicnm ignotum. Eunqvitvr alter error confutan- dus eorum, qui dicut per methodum diuifiuam mueniri numerum fpecie- rum ignotum ; primum quidem hi in co mihi uidenturerrafle.quodnumcrusfpccicrum itu Suzfirisfcicntiaiibus non numcratur,nam Ari ot.inprincipio fecundi ltbriPofter. Analvu- coruradixir quatuorad fummumeflc ilu*qux quzrt.ac fciri poftunC,an fit, quid fit,an infic^, cuc infic,non adiecic quoc finr fpecics fub gene oremagiftri fed eciamdefinirioncs,acfuppofi- C re;fiuerocotam Arift. philolophia lcgamus,vt tiones,quc. non funt difcipulo cognitz ante- quama doctore exprimanrur^tcnimperfe notadicancur , faciscft fi non pcobencuc per a- liud,(cd ipfaper fe.quandoproponuntur, cre- dantur, poftca ueco tn tertio eiufdem libri capi ce poftquam in fecudofpectesprincipijimme- diari dtfttnxcrac, incipic eorum fencentiam re- fcllere , qui nihilfcin pofle afleuerabanr, nec- non eorum , qui omnia per demonftrationcm icirt pofle arbicrabanrur, & oftendir urrunq; er debimus ipfum nuquam proponece numerum y,. rir fpecierum inueftigandum, uulc quidem in phi m fp C . lofophia naturali cognitionera nobis iraderc c.rrum fpecterura corporis naturalis, fcilicet ut earurn >" naturas,& accidentia cognofcarous,ac quoc il- V P '}''* Ix (intnunquamdeclarauit.parumenimrefcrt 1 cognofcere an fpecies animalis finr mille , aru bis miUe.fed fat eft fi ipfarum fpecierum natu- ras,& accidentia nofcamus ; hac nociciam ade- pti poffumus fpecies,fi uolumus, numerarc_/ ; rorcm ex eo proceflifte,qu6d qualis nam fit pri quod fi nuracrare eas nolimus , non proptcrea raorum principiotum cognitio non aduerce- impecfecla,ueldimioucafcicntianoftranuocu runt, putarunt enimprincipia quoque , fi fciri debcanr,peraliud cfle demoftranda,quod om- ninoncgat Ariftorelcs, lcddicit prinia pnnci- pia non ex alio, fed ex feipfis nora fieri ; nec de lolisdignicactbusloquituc, fed deomnib.prin ctpijs,qux pnusincec fpecies principij inde- panda eft. Videruraucem hzccogmtionumc- ri cfle quiddam confeques ipfarum ipccierum cognirionem llue difttnctam , (iue confutanx', nam ex cognitionequtd iinc numeru ipfacura colligere polIumus,quem nunquam perfedc cognofcimus dum earum naturas ignotamus , nonftrabiUsnucnerauecaciomnuigiturvocac feo cogninoncro eciam fpecieru impcrfcdam confe- De Methodis,  39 eonfequitur numeri qiioquecoenitioimperfe D cla , quando enim folum quod fint , non quid fint,cognofcimus, debilem quoque numeri notitiamhabemusj-quia dnm carum naturas ignoramus.poifuiuus fxpe dubitare an dux ali quat fpecies fint reuera dux.an **vna,fic eadcm, Vt afinus,& mulus,quod in multis auibus.atq; i n multis pifcibus contingere facile poteft , co- fnitio igitur numeri fpecierum n5 cft feiuncta cognitione an finr,Ac icognitionequid fint, fed cum eis ez neceflitate eft coniuncta , & eas confequitur; propterea huiufmodi quxftionis rullam fecit metionem Atiftotcles, & in fcien- tijs nunquam numerus fpecierum cjuentur, vci auiarum rerum, nifi du quxritur an fint,cV quid i'm r , qucmadmodum in primo Ubro Phyficor. notare pofTumus, etenim quxrit ibi Ariftoteles quot fintprincipiarerum naturalium,cui quc- ftioni no pcr diuifionem fatisfacit,ied proban- do quod hnt,& quid finr,poftquam enim often iumeftprimaomnium principiaefleduocon- E craria , &'Vnum M, quandoquidem , vt antca dicebamus , diuifio iv. 1 ignoru norificat quando nullum membmm eft per fe notum , idco qui dicit principia nrct ptura efle,*vel unum,6V,fi ptura, vel tinira, *yel infinita,cV,fi finira,vel tria, velquatuor, -yelin aho aliquo ftatuto numero,non proptcrca ou- merum principiorum declarar,('ed folum qua> jftionem proponit de numero principiorurru, quoniam nullumex i|s membris eftperfeno- tum ; facta autcm quxftione Ariftoteles noiu cam foluit perdiuifionem, fiquidem^vel ccr- cus videre poflet diuifione ad hoc munus ido- neam no efle,fed per methodum refolotiuam, crenim inductionc probat omniurerum ptin- F cipiaefleduo conrraria,deinde oftenditdari primam materiam perdemoftrationem abcf- fectu itaque demonftrando quod fint,& quid fint principia numerum qnoq; principiorum confequeter declarat , & nulla ibi notari poteft oftcnho numeri fciuncta a declaratione quod finr,&quid fint ; quare nulta methodonume- rus ignotus dectarari poteft, nifi dla eade , qua velelfcntia, vel faitem cxiftentia declaretur. Qu/ igitut dicunt methodo diuifiua numcrum fpccierum ignotuminueniri, commentum di- cunt.quod nc excogitari quidem meo iudicio poteft,quandoquidcra fiearum fpccierum cxi- ftentta notaeft.numerus quoque cognofcitur, fl uero etiam eflentia,adhuc magis cognofcirur numerus, nequc opus eft ut per diutfionem in- ueftigerur;qu6dfi& elfentia.&exiftentiaigno rctur, vana eft numeri indagatio per diuifionc, is emra nunquam tnucnietur, nift cffemia, vel 240 faltem cxiftentia nota fiat , at neutfaporeft per 1 diuifionem oftendi,ergo neq; numerus . Duos igitur errores illi commitere , vnum quidern^, quoniam quxftio numcri fciun&a a qu^ftione an fic,& a quxftione quid fit,nd eft in ufu apuck philofophos;alterum uer6 quii eo modo , quo> eftin ufu,nimirum conruncta cum altera me- moratarum quxftionum , diuifio ad eam qux- ftionem diflbluendam,& numerum quxficum declarandum nihii roboris habet. Verum luce clariorem huius dogmatis falittatem infpicis>- mus , confydercmus quifnam fit in eo progref- fu terminus norus,& quis ignotus, & quafis it " -" latio huius ex illo: Neccfle cft ut qui numcrum fpecierum perdiuifionem notificati dicunt.fa teantur rres cantummodoterminos hlcpolfe confyderari,gcnus differentias.fpecies; ucligt tur proccflus eft i gcnere ad difterentias, ucl a gencre ad fpecies , uei a differentijs ad fpecies cognofccdas,quorum nutlum dici pofle often- demus ; non eft a genere ad difteren tias , quo- quoniam cx eenetc n6 poflunt coliigi diflerer* ge- tix,td enim it cfiet,ultima>naturaliu corporura ncr ^ n * diffcrentus non ignorarenrur, hx tamcn funt^ 5^^ ignotx,licet gencra cognofcantur,quod fi quis* tixnud dicat hanc cofcquentiam ualidam efle,eft ani- ficui. mal,ergo cft rationale.uel irrarionale, proindc cx genere poffe diflercntias inferri; rcfponde- mus ad diflerentiarum cognitionem nos non duci ex cognirione generis, nam fi ignorare- mus differentias animalis efTc rationale,& i rra- tionale, dicerenon poifcmus, cftanimal.ergo ' a uel c!l rationale, ucl irrationalc; aiio igitur me diodac^ifurausin harumdifferentiarum noti- tiam , siimintm aliquo figno, ucl effcibu pofte- riore, fiue perfenfum, at certe-non per genus ; differeati js autem iara cogmtis eas ex gencrts pofitione hcct.inferro , quum enim cognofca- mus cas efle animaiis diflerenrias, & inter ilias nullum dari medtum , certi etiam fumus quio- quid eft animahillud uelratioaale elfe,uclir- rationale; igitur ex gcnere cognito ad dtftcrers tiarura r.ocitiam per neccflartam ilbti6nem> duct nonpoflitmus; fed neque ex gencrein co- gnittonem fpecierum , cadem enim rario ui- get , quia ubi notx funt fpecies omnes alicuius generis, ualidaeft confequcntia a gencre adt eas omnescura difiundtione prolatas , ueluti ti dicamus , cft triangulum, ergo uel xquilatei rum,uel xquicrus, uci fcalenura , quia ianu nouimusalias trianguU fpecies prxtcr has trcs non dari; aft ubi fpccies omnes notx non funr, quamuis notum fit genus,ea illatione uti non_ poflumus, notum enim nobis cft genus ani- mal,tamen ex eo numerus fpccierum inferri non poteft , quura plurirax fint nobis ienorx ; quare tidicamus, cftanimal , ergo uelhomo , ucl bos , uel equus , uel aliquod aliud nobis notum , ratiocft prorlus inefncax , quiaellc/ poccft aUqua aUa anirnaiis fpecies ex earunu numc- *4* Liber Tertius. r 4 i numero,quasignoramus; genus igitur non eft A 6, malium alia terreftria efle , alia volarilia , alij aquatilia , quia iam nouimus has fpccies , qui- bushx differentix competunt, nullam emm_, harum differentiarum pronuciaremus, nifi fpe ciem, cui ineft,nofceremus,quia diffcrentia extra fpcciem neque eft, neque cognofci po- teft;qu6dfifieri poflct utfpeciebus omnibus ignoratis hasdiflercntiascognofcercmus,cV ip fis vteremur , cur non ctiam quartam differen- tiam adijceremus dicentes alia animalia in ter ra,alia in aquis , alia in acre, alia in igne dege- re ? attamen hanc non addimus,quia prius no- uimus nullam eile animalis fpecic, qux in igne '"vinat ; nunquam igitur diffcrentias , pcr quas genus diuiditur, pronuntiamus , nifi fpccies , quibus competant,& in quibus cxiftanr.faltem aliquas cognofcamus; non eft igitur vcrum id, 3uod illi dicunt, ex numero differetiarum nos uci poffe in cognitioncm numeri fpecierum quorumcaufa interna eft, cV: in ipforum erten- B ignoti;quod in ipfaquoque diuifione manife- tiacomprchenditur; idcd folaaccidcntia de monftrantur.quoniam ipforum caufe extra eo- rum eflentiam funt;atfubftantiarum noeftde- monftr.itio,quia caufa,qua funt,cft ipfaeatum cflcntia.caufa enim.qna homo eft homo, eft ip fa forma , ac diffcrentia propria hominis , qux non eft extra hominis eflcnriam, fed ipfa eflen tia,& natuta hominis eft ; quare fi hominc de- monftraremus per rarionale ,pctercmusillud idem,quod oftendcre uellemus,rationale nan- que nil aliud eft,quam homo ipfe,neq; cogno- ici unquam poteft dum homo ignoratur,eaque eft (ententia clara Auerrois , & Euftratij in eo- dem loco,& Alexandti referente Euftratio, af- ferunt enim omnes qu6d demonfttando fpe- ciem perptopriam differentiapetiturid.quod fpccie in principio quxrebatur.Prxtcrea fpecies pto- cogmt; p r jj s differentijsfemper norioresfunt,quiacu- ^ U "dift"c ,U (3 UC rc ' conrul " a cognitio diftinctam ex ne- xcauai^ ce "^ cate *^ e ' ptxcedit.uel faltem fubfequi nul- lo modo poteft; cognitio autem differentix nil aliud eft,quam cognitio diftincta fpeciei ; ergo fifpeciesomnes funt fuisdifferentijsnotiores, & prius cognitx , nunquam euenire poreft ~vr ex numero differetiarum cognitoducamuriru. cognitionem numeh fpecieru ignoti, fed prius fpecics ipfas nouimus, poftea differentias.qui- bus difcrepant , indagamus , dum ipfarum ef- fentiam nofcere contendimus ; idquc nemo fa nz menris inficiari deberet, quia resipfa lo- quirur, & in ipfo uocabulo vcritas apcrtc con- fpicitur , diffcrcntia enim noneftaliquidper ie ipfum confiftens,fed alteri inexiftens , nem- pc id , quo res differt ab ali js , quomodo igirur cognofccrc.uel cogitare differenriam aliquam polfiimus fine fpecie ipfa diffcrenrc_^ ? idcir- co nemo unquam diceret aoimal aliud ratio- nale elfe , aliud ir rationale , nifi prius aliquam nofccrct animalis fpeciem rationis copotcnu , ftum eft.quado cnim genus oerdiffcrcntiasdi uidimus,nuilam illationem facimus.nullo vti- mur ratiocinioa differentijs adfpeciesproce- dendo tanquam a noris ad ignoras , non enim dicimus rationale, crgo homo, irrationale, er- go bru(ti,fed propofitasdifferentias fpeciebus "vc prius cognitis applicamus,dicimus cnini.a- nimal aliud eftranonale, aliud irrationale,ra- tionale quidem eft homo , irrationale vcro per alias diffcrentias diuiditur.qux fingul? fpecie- bus noris rribuuntur,nunquam ipccies vt lpno- rx ex eis deducuntur;nullus igitur ptocefliis li latiuus in diuifione apparet,neq; enim a gene- re ad differetias, neq; a genere ad fpecics, n cq; adifferentijs adfpecics; quare nulla rationcL- eorum fenrentiaadmitti poteft, qui dicuntme thodo diuifiua nos duci ad cognofcendum nu merum fpecierum ignotum . Sed huius errons caufa fuit quod non cognoucrur non poflc nu- C merum fpecicrum ignorum declarari.nifi ipfa- rum eflentia,vel faltem exiftentianotafiat; di- uifio autem quum nulla habeat uim dcclaran- di eflentiam , vel exiftentiara ignotam , numc- rura quoq; fpecierum notificare non poteft ; q autem diuifio eflentiam ignotam nd declaret , prius oftendimus dum de definitionis vcnatio- ne pcr diuifionem locuti fumus;quod uer6 ne- que exiftentiam,nunc demonftrauimus , quo- niam ex necefllrare prius eft cognita fpeciei exi ftentia,quam differentix. Hxc igitur fententia rationi confentanea non eft;fed& antiquorum philofophorum authoritati aduer fatur,Arifto- teles enim quado Platonis de diuifione opinio- nem rccenfet.nil aliud ipfi atrribuit , niu qu6d dixerit eam effe idoneam mcthodu, per quam partes definitionis ignotas inueftigemus ; do numero autera fpecierum perdiuifionem inda gando nihil prorfus dixit Ariftoteles , neq; ab alij diclumcommemorauit. L Cdfut 4J DeMethodis, Diu ; (io eft pts- r.us or- do, cuia mctlio- du neapud philofopnos in vfu cft etiam diuifio quanri in partcs.quc integrantes dicuturrnon- ne diuidut fxpe philoiophi vocem ambiguam in fuas fignificationcsrea tamc diuifio ncq, or- do cft.ncq; methodus.fed horu miniftra ; nam de aliquare fcrmoncm habiruri , vcl aliquam F rem demonftraturi debcmus ante omniavocis ambiguitatem tollere,& eius fignificationes di ftinguere ; tamen huiulmodi dtuifioncm indi- gnam cfl arbirramur, qux inftrumenrum logi cum appelletur,& malumus miniftram , & fer- uam logicorum inftrumentoru nominare. Nos igitur talcm puramus efle diuifionis natura, uc ordinis potius c6ditiones , quam methodi pr(- fcferat,proinde ">el ordo.vel ordinis pars,"vel faltcminiftra dicendafit.hanc fcntctiam Atift. fuiifc non eft dubitandum,ipfe nanq; in logica fibipropofuit de methodis,atq; inflxumetisno tificantibus,non de ordinibus agere,propterea de diuifione nufquam locurus eft,nih eam reij ciens,&ciusinutilitateoftendcs,ut legere pof- fumus in libris Analyricis tum prioribus,tu po- fterioribus,at fidiuifio infttumctum norifican- di elfet,cen^ reprehendendus elfct Ariftot.qui de huiufroodi inftrumentis diligentii1im^ia logicalocoturus uiacn diuiituaoroifiiIet,quuin dc^ Li ber Tertius. derationebenediuidendi aliqua omninodi- A cere debuiflet . Qupd igicur de uia diuifiua no ft locutus Ariftotclcs.nili eam refellendo.eaj caufa fuit, quia ipfe de ordinibus nibil docere in logica uoluit,fed de methodis folum,diuifio -autem ordo quidam eft.no methodus,& quan- do Arift. cam impugnat, nonalia utitur ratio- ne,quam q> uim fyllogifticam nd habet ; qua in rc uidetur carpere Platonem,qui diuifionem uc mcrhodum accipere uolens,non folum utordi nem,ipfam fufHcere arbitratus eft ad venandas partes definitionis ignotas,quodomnino nega uit Arift.itcautem manifcltum eftordinequo- que omnem inutilc efle.quatenus ordo , nem- p:- ad norificandum, utilis tamen eft ad difpo- nendum.qualemipfam quoq, diuifionem clle diximus.De hac rc poteft quifq; Ariftot. legere in primo libroPriorum Analyricorum incal- cc fe&ionis fccundz,& in z.Pofter.in i , . & in 7 j.contextu,alijsq; fequentibus,& ipfius didca 246 riumelle duximusadinueteraturaaliorum er- rorem eradicadum,& nouum dogma introdu- cendum,omnia diligcntiflimc cxpcndere;prc- ftat enim ut mulci dicanc librum noftrum proli xitate otationis laborare , quam vc uerborunu inopia , & obfcuritatc fiat utnoftrx fententix ueritas , & alterius falfitas non bene 1 multis percipiattir* . Caput Duodecimum, qubi in definitione ncqucab unaparte ad aliam proceffus fiat t nequc d defi- nitoaddefinitionis cognitionem ducantur, Vi igicurdicunt definicioneefle me thodum ducentem nos a noto ad co- gnofcendum ignotum,oftenderedc- bent quil nam flt in hac dcfiniti- ua methudo terminus ignotus,ad que , & quif- nam terminus nocus, a quo; uc qualifnaab hoc ad illum uia fic con(ydetemus;quatuor ad fum benejconfyderandoexeishac, quamcxpofui- fi mum inuenio,quzrefponderipoflint,eaq; om mus, fcntcntiam dcfumerc^ . CaputVndecimum ,/ quo methodus defini- tiua refellitur. REiscta methododiuifiua fequitur vt de definitiua fetmonem faciamus quam refellere multo facilius nobis crit, quanaoquidem in diuifione uia quzdam incft, 8c proceflus ab hoc ad illud, vt non abfq; xationc plurimoshzc flmiUcudo decipere po- tuetit , ut crediderint diuifionem methodu ef- fe.quum reuera non fit. At in definitione nihil tale confpicimus; definitio enim eft limplex quxdam eflenrix expreflio, vna, & indiuidua, in qua nullum proceirum ab aliquare ad aliam rcm notare qucamus;ide6 per magnuerrorem ab omnibus fuitintermethodoscollocata,& fummopcrc fempcr miratus fum quo modo in nia uana,& abfurda eflc demonftrabimusj^vel cnim dicunt in methodo dcfinitiua proccflum fieriaparte dcfinitionis notaad aliam partem ignotam; uel a re defimta ut notiore ad defi ni- tionem ut ignotiorem, quum Ariftorelesdicat in procemio primi libri Phyficorum nomcu rei definitz efle nobis notius definitione ; ucl di- cunt (qux potiusuidetureorum eflc fentcntia) methodum dcfimtiuam eflc proceflum ab lpfa definitione ad ellenriam, fiue (vt aiut) quiddi- tatem rei definitz cognofccndam ; vel demum dicunt,ut aliqui dicere uifi funt, methodu dcfi nitiuam efle proceflum a partibus definitionis przcognitis adtocamdefinitionem,qux ex ca- rum compofitionecolligitur.Primum quidem j, .,],.),-. mintmc dici poteft,quum manifcftum fic nul- muone lum elfe in dcfinitione proceflum illaciuu a pac non nt ce ad parcem,fcd tocam definitioncm cotinua* llljno 1 r . . . pams ta locutione pronuciat 1 tanquam unu, non tatv ' mentem tot clariflimorum uirorum cadere tan C quam mulra,quauis.n.indennitione mul(c.lint tc. tus etror potuerit, qu6d definitio fit metho- dus,quxex notoducat in cognitionem ignoti, . &dicaturmethodusdennitiuaab alijsmetho- dis diftincta_. Huius fcntentix falfitas fatis de- monflrari poreft per ea , qux antea dicta lunt_, de natura methodi,ac de cius definitione, dixi mus enim mcthodum efle proceflum fyllogifti cum,& habereillacionis neccflicacem,cuiuiroo di certc non eft definicio, quare methodus 110- cari no poteft,quum fbrmam illam, quc in om. ni mcthodo requiritur,non habeat . Sed ut cla- rnisuenratem demonftremus, & omnemfugx locum aduerfarijs auferamus , fingillatim om- niaconfydetare oporret , quz ipfinac inre di- cerc,aut lmacinari poflunt,quum enim omnef ufque ad hodicrnam diem fententiam hanc fe quuti (int,eaque in eruditorum uirorum menti bus ita (it radicata, ut opinio noftra primo ipfo panes,tamen non ut plures profcrontur,fed nc unum,quemadmodu admonuit nos Anftjn li- bellode intcrpretatione ; ide6 naturz defini- rionis repugnat di&io coniunCtiu.i > qii neccflV Prxccrcagenus in dcfinitione diflerentijs fem L 2 pcr 47 De Methodis, 24S K er anteponicur,dicimus enimanimalrationa- e e(Te hominis definitionem, ergo fi procellus ahquis illariuus fieret aparre prxcedente ad fubfequentem,eflet vtique i genere vr noto ad differentiasvt ignotas, tamen harc illario nihil roboris haber,& eft pcnirus inefficax,quia non poflumus dicere,eft animal,ergo eft rationale, quare nunquim pofiumusexpartepraceden- te infcrre partem fequentem in dcfinitiono, quum pars prxcedens fit femper "vniuerfalior fequenre; farua igitur fentecia eft, fi inrelligant dcnnitionem itaefle methodum,quia in ea fiat procefius a parte prxcedenre ad (equentc cum iUarionis neceflltate. Si verodicat in defiriirio- n6 fur ne pcogrefliim fieri a rc definita vt nora ad dcfi Srojrcf nitioncm vtignoram, multa fcquunturablur- ". atlc da.primumquidcm erirprogrefiusabeodem ad dcfi- adidem,definitio nanq; idc eft , acdcfinitum ; oiuouc fcqucrctnr etiam dchnitu ellc dcfinitionis par- tem.quod quidcm minimediccr.dum cft,nam fi ipfa definitio eft 'Via, & methodus quxdam, E nobisparcrc potcns non cft. oportet in ipfa dcfinitionccompreh endi termi num notum, a quo, & terminiim ignotum , ad 3ucm, vt in ipfa mcthodotranfitus llleconly- crerur nullo extrinfecus afliimpto ; itaque rcs dcfinitaparserit mcthodi definiriux, nroinde etiam definitionis,quum apud illos definitio fit roethodus ipfa dcfiniriua_> ; ent igitur repu- gnantia magna in hac pofitione, quiadtim di- citur hac uiam eflc a dcfinito ad definitionem, definitum extra definirionem ponirur ; quate- nus verddefinitu dicirur elle rerminus , a quo', in methodo dcfinitiua, lic definitioms pars ef- fcdicitur. Sedquid lnretnanifefta pluribuso- pus eftuerbis?ccrrum eftexcognitionereide- nnitx nos noduci per neceflariam illauonem in cognitionem defimcionisignotx , hoc enim fi ita lc haberet , facile ellec orania definirclj , qualiber enim re propoiita , ftatim cx ca infcr- retur,& tn luce prodireripfiusdefinirio,quem- tamen ad eam nooficadam non fufficit, vt prx. "gewi cognitiofignificarionis nommis cclipfiseftne ceflaria,fi ipfios eclipfis cognitionem confequi B e,w  debcamus , attamen ex ea (ola in cognitioncra. eclipfis non ducimur;quia hxc nonhabct pro- cellum lyllogifticum; ar prxcognitio agens illa eft, qux per nccefiariam illacionc potcft in no- bisilhusrei noritiam parcre, vtcognitiofumi facit ignem cognofci , quia ex hacprxcogni- tione fit fyllogifticus procefliis, qucpofliimus mcthodum appellare; concedimusigirur dcfi- nimmnouus cfle definicione , hoc cnim nila hud fignificac, quam quodcognitiocuiufque rei cofufa pnus,& facihus,acquiritur quam dir ftinda , nam cognitio nr.minisrei definicx cft cognitio confufa, cognuioautem dcfiuitionis no cft alteriusrei cognitio, fed eft ciuldcm rci cognirio diftindca ; & poteft quidc cognitio rei confufa nos dingerc, aciuuare ad acquiredara. diftindcam,quam non habcmus,tamcn cam ia Cuput Dccimumtcrtium f qubdproceffus a dtfinitio- nc ad eficntiam dcfiniti declarandamnon (Umetbodus dcfinitiua. Vi verodicuntinco efl~e coftirutam methodi dcfinitiux naturam , vtfic ptoceflus a definitione ad cflenriam, & quidditatem rei definitc, igno tamdedarandam,in eorum fententiamincide rejuidcrur,qui dicunt definitionem efleinftru- q, m > j mccumfciendiquid eft,idcm.n.eft methodus, dchni atq; mftruraecum fciendi; quum igitur vtrunq; t.o noa dogmain unura,& eandera (enfum cadar , ea^ fit 'ulra dem erit vrriufq; confutario. In primis cogno- fcendum nobis efl quid fit defiBirip t & quid itc id,qd Grxci-iV ri 1V1, noftri quid eft, feu quid- ditatem appellare confueucrunr, vcuidcamus qutd intcrlicincerdcrinitione,& quiddicacem admodum cx fumo,quem intuemur,inferimus F hoc.n-cognitio non difticileeric uidcrc qualii^ ibi ignem efle; arramen id non conringir,muU tasenimres cognofcimus,quarum definitio- nes ignoramus : quoniam igirur ex folacogni- tionerei definitxno ducimurin cognirioncm definirionis ignocx,fequicurprocellum hunc a definito ad definitionem no efle mcthodura, 2uum methodus fit nia fyllogiftica cum necef. tate illarionis ignoti ex noto, & ipfius ignoti notificatione.Neque nobisobeftdidcuro An- ftorelis in pnxrmio primi libri Phyficorum q> nomen rci definitx cft nobis notius dcfinitio- ne,notiusenim eft,non tamencalc notius,ex quo poftlmus duci in cogBirioncm dcfioicio- nis ignotx, quia iam diximus duas efle prxco- gnitiones , quibus iuuamiu* ad cognitionem_> nam ficifle proceflixs, queahquiimaginantur, a definicione ad quidditatem, & quem putanc elle methodudehnitiuam.Difcrimcn incerdc- Difcri- finirionem , & quiddicarcm fumi potcft ex ijs, men ia quxdicunturab Arift- in primocapite libride ccr dcfi intcrpretatione denominc.conccptu, &* rc,di iutl -* cit.n. conceptum ellc imaginem in animo cxi IJU ; , ; j.. ftentcmrei extraanimumpofitx> nomen uero utcm. cilc fignumconceptus, fiue lignum rci per mc dium coceprum, poftquam.n.imagincrei men teconcepimus, ea alijspervocc lignificamus^ definitioigitur adquiddiratcm habet eandeoi rarionem.quam nomen habct ad rcm,res.n no bis proponitur cognofcenday&cocipicnda vcl tit cotum quiddacofufum, uel ut in eflentialef partes diftnbuta , ut omnes diftinifcc confpici poflint; illud quidem dicitur res ipfa, hxc uerd rerum ignotarum adipifcendam, ^nadicitur Preo- P r;rco g n, rio dirigcns, altera "Vero agcns , diri- gaitio g ens dicitur illa prxcognirio , qux eft quidem ciicirur eflentia, fcu quidditas rei ; idco conce aiia di- neceflaria ad tlhusrci nociaam comparxdamV pcureipoflumus utroq; moformarc; auc cniro cotam 1 Liber Tertius . *A9 totamconfufamconctpimw.&itadicimurrei A ad ignotum, &uanaeft eorumfencencia conceptum in animo habere^%t in eflentiales fartes diuifam , & ita dicimur cofftcptum ha- cre quidditaris rei,quidditas enim ab eo, cu- ius cft quidditas.reipfa non difFerr, fed fola ra- itione , ut didhim eft ; poflumus igitur etiam in uoce hoc idem difcrimen notare,nam fi rem ip fam confuseconceptam fignificare uolumus, riomine utimur,& dicimus.homo; fi uer6 ean- lem diftin&c conceptam, ideft ipfius quickli- tatem, utimur defimtione , & dicimus ,animal rarionaIe;ide6 Ariftoteles in procemio primi li- bri phyficorumdicit definitionem in fingulas eflentiales partes rem diftribuere, quar per no- men tota confufa fignificabatur ; nomen igitur a dcfinitione non differr, nifi ut idem confuse" acceptum a fe diftindtefumpto.quale eft difcri men inter illa.qux ab uthfq; fignificantur, res cnim ut totum quoddam c6fulum lignificatur a nomine,eadeutdiftinc>efttmptaeftu{, quod qui hoc mod6 putant definitioncm eflc infti umen tum ducens ad cognitionem quid eft Quod au tc eos fcfellit, fuit ambiguiras huius uocis , in- ftrumcntum, ignorarunt cnim quomodo defi- nitio fit inftrumenmm , & quxnam fint illa in- ftrumenta,in quoruro traditione logicus verfa- tur,& quar poflunr appcllati mcthodi, eft enim definitio inftrumentum quidem,n6 tamen no- tificadi quiddttatem ignotam.fed folum fignt- ficadi; non enim per difcurfum a noto ad igno tuindiciturdefinitionota facere quidditatem rei, fed quia eam fignificat eodcm modo , quo nomen fignificat rem pcr coceprum medium , ncque ullum inter hxcdifcrimen afllgnari po- teft.fi enim res ignota fit , nomen quoque eam ignotam fignificabit.no eam notificabit , & ita ipfum quoq; ignotu dicitur)fic quando quid- diras eft ignota , definicio eam fignificac igno- tam,proinde ignora ipfa definitio dicitur.ncq; per definitionem fienificarurjhtnc fit ut defini- b rem notificabit ; eft igiturdefinitio inftrumen- lio nomen unum efle non pofllt, fed femper fit tum figntficadi quiddiratem rei , ficuri nomen orario, tdeo Ariftoceles in dcfininone defini- cionis eam dicic efle orationem , eft enim ora- tio veluti genus definitionis.propria autem dif ferenria , qua ab alijs orationibus dcfinitio fe- paratur, eftfignificario quidditatisrei,omnis cnim oratioeft alicuiusrei, uel aliquarum rc- rum fignificatrix , at fola definitio eft fignifica- tn x quidditatis.Hxc omnia tta funt manifefta, vr a nemine negat i poflint_,. Ex his colligamus magnam propoftri dogmans abfurditatem, di- centesenim definitionem erte inftrumentum-i fciendi quidditatem rci, fiue methodum , qua ad quidditacis cognitionem ducimttr, dicunt proceflum efle a dcfinitione ranquam nota, & tcrmino,a quo, arlquiddtratem tanquam tcr- minum ignotum , ad quem ; qua quidem fen- tcntia nil poteftefleabfurdius, quadoquidem dcfinitio , &.' quidditas non difcrcpant nifi^Vt eft inftrumentum fignificandi rem confuse ac- 0mn xeptam; at non huiufmodi funt inftrumenta lo m^m- gica.quorum fabricatioin logica quxrirur.fed mcrum Junc inftrumenta nocificandi ignocum ex noto lgcu perdifcurfuma noto ad ignotu, &illationem f 4'** neceflariahuius ex illo, qux dicirur terria men ^ tis noftrx operatio;at conceptio dcfinitionis ad primam pertinet operationf, qux fimplicium apprehenfio dicitur,ide6 Ariftotcles in contex tu i4-&7J.primilibri Pofteriorum negatdefi- nitionem enuntiare,quare fi fecundam opera- rionem non habet,muIco minus habet tertiam, qux non eft finc fecunda ; non cft igtcur Logi- cum inftrumenrum, omnia nanque inftrumen talogieafuntdifcurfusi notoad ignotum. Ali qui Uer6,qui dicunraliquadari lnftrumenrald giCa ad primam,non ad rerriam menti&opera- tionem perrinenria,& eiufmodi efleipfam de- ftgntficans,& fignificarum, no poteft igitur de- C finitionem, quid fir inftrumentum logicum pe fmitioefle nota,du quidditas ignorarur, qno- nitusignorare vkjentur,quum enim loticaW nw h4yw di&afirnoncaquamab oratione, fed modoenimnotam habcre poflumus hominis definicionem,& quidditatcm hominis ignora- re?ramen fi dogmaillud uerum efl'cc,opotteret definit lonem efle notam dum eft ignota qaid- ditas, ut a definitionis cogntcione ad cogno- fcendam quiddicatem duceremur, quod an di ci,imo an excogitari pofllr,quifq; ranonis com pos confyderer , fic enim dicirur idem notu ef- ie,& ignorum,& progreflum ficri ab codem in idem. At rei ueritas hxc eft , qu6d definirio eft ipfa quidditas.quia fignificat quiddiracc, ideo cfefinicionem incelligere eft quidditarcm intel ligere;& quidditarcm ignotam dicere eft dtce- rc definitionem ignorari; quidditatem quxri eft definitionem quxri ; cV inuenta definitione tril altud nos aflecutos efle dicimus, quam co- gnitione quidditacis; nulla igitur methodusjcft a definitionc ad quidditacem tauquara anoto taquara a ratione,& difcurfu,dicere inftrumen tum logicum fine difcuriu , eft dtcere Tfitf A*V*v,cccalidum finecaloreflogiccigitur arnsofficiu, urnomen ipfum logic? hgnincat, nullum aliud eft quim docere modum rarioci- nandi,&n-anfeundi a nocoad ignocum,hicau cem difcurfus "Vocacur, 8c tertia mentis opera- tio;quod ipfa quoq; Ariftot. rractatio declarat, de fimplicibus enim terminis, nomine, cVuer- bo,quibus primamenrisoperarioiignificatur, breuifllmc locurus eft in logica , neq; ur de in- ftrumencis cognofcendi, nihil cnim ab Arifto- telis mence,& a uericare alienius eft, quara ah- quod eiufmodi fimplexuocareinftrumenrum logicum;fed utde partibus.ex quibus enuncia- tio poftea conftiruenda erar ; nam hxc quoquc non ucinftrumcncu cognofcendi confyderatur L j in le- i De Methodis, ia Iogica,fed ut principium inftrumenri, nem- D mo fana? mcnrisafleretetL.. Hscnoftrafenten ria abfq, ull pc *vc raatena, ex qua iyllogifmus conftace de- bet ; inftrumcnta vero fcicndi tlla tantum funt, dicimus tamen camquam tllc dcfinitt- uam uocabit, eilc reucra dcinonftranuam , ucl refoluriuaip* auz nanque przcec has duas mc thodinondantur*  tjj^ , -Ti.rbr- 3S3 LiberTertius. ay+ Cxput XII 11. qubd proceffusa partibus dejini- A vtdcfinitio,fuUxfintcognitxut prxdicata in tionis ad totam dcfinitionem non fu mc- tbodus definitiua. COnfyderadura fupereftan in progref- fuaparribusdefinmonisad totamde finitionem niethodi dcfinitiue, natu- ra fit conftituta; huius merabri confucacionem fumere pofluraus ex ijs.qux tradunrurab Auec eoquodquid efti velutprxdicacum quodda, fi iUx fint notx folura ut ptxdicata,non ut prc;- dicata in eo quod quid cft . Poteft tamcn A. ef- fe cognitura ante B. quare & C. ante D. prius enim cognofcuntur hcx prc,dicata ut illi rei co pcientia.poftea ureflentialia,& eiusdefinitio- nem conihtucnria; qua igicur merhodo duci- rnuracognitionc_~> A.adcognitionem B. feu roe in comraentario primo primi libri pofteriq (quod idcm eft ) a cognitione C. td cognirio- rum Analyriconim,ubi abipfo multado&c di cunturad definirionera,& ad id.dequoin prx fcnru loquimur , pertincntia } oftendit ctu i:l> nullum efle poflc difcurfum aiparribus defim- rionisad tocam dcfinitioncfn tanquam a noto ad ignotum,ita ut ex parribus prfcognitis dcfi- nitioperneceflariamiilationem colligatur, & innotefcac , id cnim fi eflet, definiriones natu- ralitcr ignotx non egerent fyllogifmo,quono- tificarcntur,1fatisenira ex partibusluis rotade ncm D ? ccrtcnullaoit Anftotelesoptirae' ofte- ditin l.lib. Pofter. Analyticorum,nulloenirn ly Ilogiitno colligere pailumus hoc illi compc  terc in eo quodquid eft , fcu efle illius dcfim- tioncm, mli petatur illud idem , quod oftcnde- rc volumus,cx eo enim quod hoc illi ineft, pof fumusquidcmcolligcrcajbquid alicui ineffc, fed non poflumus colligere quod infit in quid, nifi in propofitionibus afiurnatur mediura mi- noriincflein quid , hoc aatctn efteiufdemrei finitio notafierct; quoraodo autcra dcfinitio B definitionem uc notam aflumere, cuius quxri- Dcfini- tao tou Aeius jartes poiluii: zefpc- ^udcti JUUCU- ijdcia- jri djo- busmo 4u. ignota per fy Uogifraum colligatur, accurate in fcquentibus declarabimus; nunc fatis cftad sc- tentiam Auerrois declarandam*&ad id, quod propofuimus,dernonfixanduro,fi dicarruis tum partcs definitionis,tum etiam cotam definitio- ncm reipcctu rei definic; poflc duobus modis confyderari, aut enim cognofcuntur lolum vt prcdicata illi inexiftcntia, aut cognofcuncur e- tia vc eflcnrialia , & prxdicata in eo quod quid c.i , quatuor igituc membra confydcpanda no- bis proponuntur, vt diftin&t} omrua declare- m u s , p ri i n u i u quid e ra fu u t partes defi nition is prout pr^dicantucdeidcfinito, idque voccmus A. fccundu ucro exdcm partes prouc func par- tcsueriiutionis ,&prxdicata in eoquod quid tfkjk uocetur B. txrtio autem loco toca detim- tio.non ut definitio , ted ut prxdicatiun quod- dam, quod appellemus C. Demum ipiadefini- tio prout eft eius rei dcfinitio,& ipfius quiddita mus definitioncm,qux eft petitio principii * quum vniusrei vnauntura ut definirio;poft- quara igitur cognouimus hxc de illa re prxdi- cari,nuTlo fyllogifmo, proinde nuUa raethodo probarepoflumusquod pre^diccntur inquid* & quodcxcisdcfinitio illiusrei conftituatur reit.it ltaquc ut hoc pcr feipfum nobis confyde rantibus innocefcac, quandopcr aliud oftcndi Mulra non poceft ; neque res hxc dubia uideri dcber, 'S nou . J j r r l i notifica quandoqiudem inleniu quoque noc idcm e- (UT non ucntre raanifcftum eft,aliqua enim primo afpe palmd. crunon videntur,qux potcea, dummagisocu* c 3uxnobiseam cognirionem prxfter, fed quia ioiderido per prxdicata eflentialia tmnfimus, Sroiadc darur nobis occafio ea animo tractan* i,& confyderandi,ide6 facile nobis innotcfcil ca eflentiatiaefle, atque in definitioncL_,illiu:" rei fumenda , nora quidem eriam ante diuifi nem eranr,non tamen ut eilen tialu; hoc aute fine difcurfu nobis manifeftum fir, dum ea fi uc per diuifionem,fiue eriam abfque diuifione intenteconfyderamus. Non eftigiturmetho- dusdefiniriuaproceflus ille ab A.ad B. fiuel N : libri Topicorum defumpu . Onntilli eam fcnrentiam rueri volen tesquoddefiniriofir methodus, & fciendi inftrumentum,exiitimarunt uaiidum pro eaargumenrum cx Ariftotelefu- mi in primo capite fexrilibri Topicorum , *vbi dicit omnem definitionem aflignari rei cogno- fcendx graria,propterea ex prioribus & norio- ribus aflignandam efle,quemadmodum in de monftrarionibus,& in omni docrrina, ac difct* plina res fefe hahet -, faretur itaque Ariftoteles Cad D.quia ubi res per feipfa cognofcirur.ibi definitionem cfle inftrumentum cognofcendi* xiulla illatio ficri dicitur ; fed cft proccfliis a co gnitione einfdem rei imperfecta ad perfectam per eiufmct diligentem infpectionem; propte- rea recte* dicit Auerroes rales definitiones mo> dica egere declarationc fiucperdiuifionem.ii- ne perindu&ione', fiuealiquo aliomodo.quo in ipfarum confyderarione mentis aciem inten  r f, quod maxirae refpiciendnm eft, vtique cogno- 14X1,0  . fcerent ipfam ita debile efle , ut nullam nobis difhculratem facere pofllt, nos enim fortalle- fatis fuper^ue difhcultatem hanc folueremtts dicenresrationem hanc ex Topicis libris efle defumpram, quandoquidem Ariftorelesaliter DedcS ut Diafecricus, aliter ut demonftratiuus de dc- ninone finirione loquererur; nam Dialecticus defini- a 1 "" 1  tionem fumit ut otationem quandam , qux de q 1 ,^, definito uerc prxdicatur,& ei xqualiseft, qna- aicus. reeamnon confyderat prout idcm eft,quod ahcer resipfadefinita.idcmcnim defeipfo non re- dcmoa cre* predicarerur ; at demonftraror, qui res po- tiis,qnam uocesrefpicit,fumitdcfinitionenu ftrati- UU&. pcrqueTieVioftendatjfednonTe T/fo>'adhas' vforarionem fignihcantem illam ipfam rem, igirur definitiones extrahendas diuifio eft pror lus inutilis, quia non poteft oftcdere qu6d hoc illi infir,vtantca dcmonftrauimus ; fed adrc- foiutiuam methodum confugerel^ 6porter, quod quomodo fiat, in fequenn libro dedara- bimus; nunc faris fit oftcndifle nullam dari rnethodutn definitiuam apartihus dcfinitionis ad totam definitionem ; quia fi ignotum fit A. & C. nonpuflumus illud oftendcre nifi me-F chodo vel demonftratiua , "vet refoluriua, v quam etiam nomen figntficar , propterca dcfi- nitionem nunquam enuntiat de re dcfinita_> t dum eamfumir ur definmo eft ; & dicit eatn nontit^ificarequ6dfitatiquid,'Vel non fir, fedfolumquid fir; maximr igirur Dialectico c6uenitdiceredefinitionemexcauiis rei efle, proinde ex prioribus , & notioribus fecundum naturam, caufa enim , quatenus eft caufa, non eftidem qttodefiecrus; nequeidem eft natu- raprius,acnotiusfeipfb; ide6 tn fecundo li- rraqueenimuim habet fyllogifticam,&potefr broPofteriorum Analyricorum,quum oftendif oftenderehoc illiineircl_^;fiucr6 fit notunu A.&C. nulla poteftcfleillarionis neceftitasin progrediendo ad B. & D.fi enim eo qnod ineft aliquid alicoi, acdeeo prxdicarur, liceret^ Quidi colligere>ergoprxdicaturin coquodquid efr, nuiloi- ea dem rarione dicere poflemus , atbedo ineft toht- horaini ,ergo incftin eoquod quid cft-, id igi- nutua rur non per aliud , fed per fcipfurn innorefcir, nqtifiu vt dictum eft, qture nulta datur methodus de- nu * finitiua , quoniam ipfum quid eft non poteft vl lo inftrumenro formaliter not ificari , fcd facta aliorumquxfitorum norificatione in iuce pro- dir per fcipfum,ut dicxura eft. fet Ariftot.in^7.conrex.qidefinitioutdcfinitio eft non poteft de definitb pcr demonftrationc conctuni , qnia oportereiufdem rei definitio- nem in propofitionibus afliimi, cuius definirio quxrirur, quxeftpetirioprincipit; poftea iro jS.eiufmodiiyllogifmum admitritut Dialecri- cum, quem ut demonftratiuum refutauerat, & uitiofum effe dixerat; nam , ut ibi notat Aucr- roes , apud Dialecticum non eft inconueniens quodeiufdem rei duxponantnr definiriones, &alteraperalteram oftcndatur fine peritione principii; huius autem rario ea eft, quam dixi- mus,quia Dialecricus confyderat definitioncm in enunriationc pofitam , & predicatam de re definita,quare non utidem, quod illa, hoc quumitaut,quidmirumfi Ariftotcles in To picis * conftituere methodum ipiam definitiuam in progrefiu a partibusdefinirionis ad totam dcfi nitionem.aut in progreilu a definirione ad rcm definitam declarandam ; illud quidcm dici no poteft, quia Ariftoteles non dicit parrcs dcfini- tionis eilc priores , & noriores rota ipfa dcfini- cione,icdipuredcfinienda, hancenim cogno fcidicit perdcfinitioncm , fednon dcfimtione' ipfam pcr cognirionem partium i pro codenu igitur habcc toum dcfinitionem,&eius p.utes, & non minus totam,quam partes vult eile prio nito, &eius cognitioncfacere , autintellexiile procefium hunc tanquam a re nota ad rcm i- gnotam,quafi defimrio fignificctquoddam di- ftinccum a re definita ; aut tanquim ab eadcm re ad eaodem rcm , fed a uocibus notiorisfi- gnificationis ad declarandam fignificationem ipiius nominis ignotiorem ; illudquidem fi in- ccliexit.Dialecticc loquurus eft, & cius di&um vt Dialectici admittendum eft, alioqui falfum, & reiiciendum ; fi autem pofteriorem fcnfunu fignificare *Voluir,isomnino verus eft,fcd ntf"- bis non obeft , eft enim proccfius a uocibus ad 'Voccm.qui folamnonficarvocis fignificarip nem,& nihil ignotum probat,hxc autem notf. ficatio nil aliud eft,quam fignificario , de qu ju fupcnus loquebamur; nam vera notificario, qux non fit nifi per methodum, ea cft , qux rci res.&norioresipfo dcfioito,quod pcrdcfimtio ignotx peraliamrem notioremfic; hxcautem nem videtur innotefcerc . Hunc igitur fenfum eft veluri rei per feipfam notificatio,qux fimpli quum Ariftotelis uerba non recipianr, an alre- B c > quadam cxprefiione,&fine vlla methodo fir, ex no tionb' rum habere poilint confyderemus,is enim for- cafic nobis non aduerfarur,neque abfurdus eft, fi fano modo intelligarur; certum efi aliud efie rem aliquam per aliamrein notiorem norifi- cari, aiiud efic nomenperalterutn nomen de- fi oti clararc;rcs enimignotaexalia re nora notifi- quomo Cari non poteft,njfi per methodum f proindf m Ao dch cum iilationis neccfiitate , ut quandoex fumo u notificaturignisj&ex obieccioue terrx eclipfis lunx; at nomen peraiiud nomcn , vel per alia nominadcclaratur , & notificarur abfque vllo dilcurlu,abfquc illatione , abfque mcthndo , fi quis enimpetat,quid cft merum i & alter rc- ipondeac,eft uinum, notificat quidem fignifica nonem meri per fignificationem uini notiore, fcd nulla tamen ucitur mcthodo , methodus enim eft via a re nora ad cognitionem rei ignp cx,hicautem eft procclius anominc ad nomc, non a re ad rem ; nomina autem cx arbitrio hu roano pofitafunt, quare in hocprocefiu nulla fit probatio rei ignotx; idcm penirus de notifi- cauonedcfiniuonisdiccndum eft ,quoniarru cnim idcm cft homo , arq; hominis quidditas, ideo noincn hoc,homo,non modorcm ipfxm, fcd & eius quiddiratem fignificat , confuse ta- men,& obfcurc , ideo is , qui petit quid homo lir,petit fibi declarari fignificationem illiusvo cis per aiiam tiocem , vci per alias voces notio- res, qugclariusillamquidditacem fignificent ; nam h partesdefinirionisad ipfam quiddiraie refcramus,illam porius lignificanr, quam nti ficent , ficuc antea demonftrauimus ; fi vcro ad , ipfumnomenrcidefinirxrefcrantur, notificac quidcm eius fignificationem, fcd adhuc fimpli citer, & abfque methodo , nifi methodus dica- tur etiam illa notificario,qua nomcn illud, me nun.per mnum declaracur ;atcertc a nomine ad nomen non eft methodus,quia nulla fitilla- rio huius ex illo,&nominis declaratiu pro pro- barione nunquam habetur,fed poriiis pro prin- cipio;ideoeriamiUe, qui remperfoam dcfini rionem declarar, in pcincipijsadhuc veriatur, & nondum aliquid ignorum ex principiis no- tisdeducit. Quomodoigiturdefinitio exno- tioribus,fiue cx przcogniris fic manifeftura eft, cxnotioribusenim eft ,exquibusnullafit illa- rio ; & per definitioncm doclnna , ac difcipli- Aliqua na non ficpermedium , fcd rcs porius pcr ic_ iftnou C ipum,quam peralinddifcitur j quod cnim fi- a> ^ cua - ne raedio aliqua difcamus, qux prius ignoraba 1 mus,teftatur Ariftotelesin pnmo capitc pnmi lloa i " rr Iibri Poileriorum Analyticorum;impetiamfi- aliud. ne ipfius teftimonio manifcitum cft tum in iis, qux icnlti, tura etiam in iis, qux mente per fc ipfa difcuntur. Hxc eft Ariftotclis fentcntia in illo priraocapite fexti libri Topicorunu , ncc- non in contextu^S. prirai Mctaphyficornnu. Qu6dautem vtroquc in loco denmtionc cum definitioigiturconftat ex partibns notionbus deraonltracjone comparet dicens dcfinitiunc noraineiplorei definitx,proinde notificaCi & declaratugnificationcra illius nominis;defi- nitio quidcm,qux nominalis dicitur, notificac fignificarionem nominis confufam , quando ignoratur etiam quid co nominc confusc f> gmficctnr,dcfinitioaucem cllentialisdcclarac ctiam diftinccc fignificarionem nominis , qux folum confusc cognua erat. Ad argumentum lgicux rcfpondcdum cilAciftotclcm dicentcco cx notionbuseiIe,ficut etiam dcmonfirario, id nobis non ofricir,non enim vult Anilotcles co- dem raodo definirionem^cdemontirationcm ex norioribusefie, nimirumcum ilbtioneigno ti ex notis,id nanque fi ipfe allcrerct , eius ien- tentiam deferere,acrefurare non ucrereraun : Sed folum in hoc communi uult carum firoih- tudinemconfiftcre,qu6d utraq;cx notionbns conftaty alio tamcn,&alio modo;dcmonftrai t Duo le folucio nu mo- di fecii- (luiilOi Ammo *59 tio enim eft ex norioribus.quoad efle,definirio ver6 eft,ex notioribu$,non quoad efle , fed fo- lumquoadfignificacionem;quofic ut alcera_ 3uidem fit tnethodus , & inftrumentum fcien- i,altera uero nequaquam, eamque Anftotelis fententiam fuifle nos in libro fequente apertif- finic demonftrabimus. Capkt XVI. n qno aUorum fentcnth covfntatur de metbodo refolutiua. Dluifiua, ac definiriuajnethodis refu- tatis dux relinquunrur.quas nos an- rea pofuimus,demonftrariua,& refo lutiua , methodum tamcn refoluri- uam alij non recce* accepifle videntur,ideo non erit ab re fi eorum de hac methodo fentennam breuiter expendamus . Ouo rcfolucionis roodi abaliisftatuuntur, vnus abAmmonioin luis commentariisin proormium Porphyrii , alrer ab Euftracio in prxfationc fua in lecundura li- brum Pofteriorum Analycicorura ; pofteriores ver6 vtrunque modum recipiences in has duas fpeciesmechodum refolutiuam diuidendattu eflecenfucrunt. Ammonius inquic mechodttm refolutiuam elfe quando hominem in caput, brachia, pedes,&aiia membra dilloiuimus , hxc rurfus in partes homogeneas,carnem,ofla, neruos,deinde harum fingulam in qaacuor ele tnenta,& hacc demum in matcnam, & formaj pofteriores ver6 hanc vocanr refolutionem a norione finis, homine enim propofiro , & ems operarionibus, & offici/s confyderatis coiligi- mus eorum gracia fuuTe hxc membra homini neceflaria ; quare per nocionem finis homine in mcmbra, & eadem ratione hxc m humoits, &homogencas partcsrefoluimus, cViradein- Euftnc. ceps.Euftratius ver6 nuliam ponitaliam rcfolu rionem,quamillam,quxeftab indiuiduis ad infimasfpccies.deindcad genera j>roxiinn_ ,' mox ad remoriora donectandem ad fummura genus perucnerimus; quam quidcm refolutio- nis fpeciero conftat efle direcct- contrariam di- uifioni, in eadem cnira caregoria a fummo ad ima defccndendo diuifionem facimus.ab imis vero.nl fummnm afcendendo rcfolutionem ; vcilem aucem efle ait methodum hanc ad defi- nitiones uenandas , quoniam enim definirio- nesexgenere,& difterenriisconftituuntur, pcr qux& diuidendo,& rcloluendo tranlimus, idcoad eas indagandas modo diuifione, mo- dorefolucione urimur . Nonnulli ttero fincm omnis rcfolutionis eundem fermc ftatuunr, quem&diuifionis, nempc numentm cogno- icerc,uam(dicunr) diuifione numerum inrerio rum , refolucione vcro numerum fuperiorum , -Cprioruminueftigamus; idcirco diftercriam hanc in ipfius mcthodi rcfolutiuc definitio- neexprcflcrunr. Aiia quoque mulra ab aliis rle hac rc dicuntur , qux coniulto miila fitci- De Methodis, Dmu$.Nosnrer6 duasquidem refolutionisfpe- cieshislimilcsin fequenribus ftatuemus, ta- menneutramab alns benc lntcllcccam fuifle arbirramur; quum enimquacuor fint, quchac inre in confydcrationem veniunt.rerminus, a quo,tcrminus,ad qucm,uia ab illo ad hunc, ac demumfinis, arquevcihcas huius uix,ipfi in_ his duobus polfcrionbus maximc hallucinari funt , prcfertim in priore illa refolutionis fpe- cie.qux pnncipcm locum tenet;quando enim refoiurionem compofiti faciunt in partes eflcn tiales , petendum cft ab eis an parrcs illc antc_ refolutionem iint notc,.m ignocx; fi nocv.nul- la opus eft rcfolucione,fiquidem finis huius re- folucionis eft partium, fcuprincipioritm inuen rio, vt mox oftendemus; h uero funt tgnotx, uia hxc nihil habec efficacitaris ad eas notifica das, quod in eo ipfo exemplo declarari poccft, hominem enim in membra refoluimus,& hxc in carnem, ofla, neruos , quia hx omnespartes E fenliles ftint, &perfenocx,quarenonexipfo homine concreto partium harum cognitionc confequtmurtanquamanoto ad ignoti noct- riam proccdences , fed fcnfu partes illx omnes cognofcuntur, icnfus autein illa, quf percipir , ftatim, cVfine mediopercipir,ergo nulla ibi mcthodus eft,cuius beneficio ignotum ex noto notificetur ; idque adhuc clarius eft ubi parces per fe ignocx,& infentiles funr, vr prima macc- ria,& rorma, tn quas omne corpus naruralc re- foluicur, exipfoenim narurali corpore in mare rie primx , ac fbrmx notiriam non ducimur, ncc dicere licet, ignis ibi eft, ergo priina mace- ria.dum ipfam materiam prtmam ignoramus} ipfumigiturcotnpofirum non fufliciat ad par- tesfuas eflenriales norificandas, quando abfc6 ditx, & infenfiles ftint . Huiufce autcm rei ra- rioexijs, qu(anteadiximus,colligicur, nulla enim via eft, quc. ex noto faciat rei ignotx co- gninonem , nifi uia fyllogiftica , uc Anftoceles F ciamac in calcc fecundi libri Pritirum Anaiyti- corum } fyllogifmus autem omnis ex rnbus cer minis conftat.ex dunbus nullus fic fyllogifmus, quandoigiturcorpusnacurale in partcs cflen- ualesrefoluendum proponitur, duos tanrunu. termtnos habemus, corpus ipfum norum,& parresignotas , crgoin his nullapotcft illatio tieri, quum terrius cerminus defit , fcilicet ter- mmus medius,namduoilli,quoshabcmus,fo- lam conclufioncm conftiruunr, quc. eft , omne corpus nacurale ex matcna,& fornu conftac, j ideoqui dicunt ex compofito noto nos duci per mcthodum refolunuam ad primar marcrie; ignorx cognicionem, dicuntconclufionem oa turaliterignorampolle feipfam norificare, 8c folum fubiecrum propofitionis pofle notifica- re pr^dicarum quocunquc ipfi actnbuacur,que quidemfaJfa,&abfurda funt; medius igiruc terminus prxter hos duosaccipicndus cft , nc pe aliquod accidcns in ipfo corporc naturali cau- CStuta tio prv. mi i di. Nott quo flr tntelh- gcntU mctho* dus ce foluo- tu. %6i Liber Tertius . 262 caufas illas conlequens.ut gencratio, Sc mccri- a tus , huc cnira cft raeduim ldoncutn ad parces illas cllcntulcs nocirjcandas,quo"vfuscii Ari- ftocclcsadpnaum matcrum m omni corpore Decl- nacurali dcmonftrandam. Hoc modofumen- j - dacft mcchodus rcfoluuua, fic lic earo incclle- j.libio X1C Aucrrocs lnterprcunstcrcium conrexturru jhj. primi ltbri Phylicorum , quum cmm Ariitotc- ics ibi dicat ad primoruin principiorum coeni- tioncm progrcdiendum elle a confulis vt no* tiofibus,cuntuuincclligens ipla nuuraliacor- pora, qux compolica nunca plwloiophis no- Itris .ippcllancur, Aucrroes uerba declarans in- quic l pullibile efl ex rcbuscompoluis,ideft ex Conlcquetuibus earum cognofccrc caulas$ de- indeia commcncurio quinco clarius euiuicrru ienfum rcfcrcns dicit fipccies compolitc jpud nos func nociores fuis cauii 1 , Sc cx iltis Ipecie- bus procedimusad cognuionein caularu me- duncibusaccidcncibuscjuftencibusiii eis| quC, "Ycrbaproferc Auerrocsad dedaranda ca.qux jj dixcrat Aiittoceles 111 conccxcu cercio; dco pcc canc ij , qui uiam illam doctnnx refulutiuarru incclliguuca co.npulius adprincipia ablquo accidciuium coniydcracionc ; peccant ecianu illi,qui eoin lococonfufa nuclligtint folaacci dcncia,non corpora ipU compoliu; ipia emm corpora propric dicuntur contula '"vcex diuct- iaruin parciiiin Confulione conftanria; acciden tiaveropolluntquidcmdiciconfus^ cognica , quando ipforum cauix ignorantur , at , quum ltinplicia lint,nonreCte confufa appcllantur; ied per fe clara res cil, td inuemenda priucipia opus elle "vcraquc prxcognuione , (cilicet , & iubiecti,& rocdit,Atiltoteies eniro demonftrat in corpore naturali macenam primam mcil   exgcneratione,ccinteritutanquam cx medio nobtsconfpicuo , a compofitis igitur ad pnnci piainuenienda per refolutioncm procedimus per accidcntiaraedu.quxin ipiis iunt; quc- admodum enim qui lignumaiiquodin partes Q iccare uulc.cgetgladio, uel alio ferreo inftru- menro,quo lpfum lecet ; iu humana mens vo- lenscompoficum rn pnncipu ipfum confticue turcloluerc.egecaccidencibus euidetionbus , DemS- perqux hanc rcfoluttonem peificut.Hxcfi ua firano ic habenc, mamfcitum clt roethodum hanc re- abeflc- f 0 i utlliam elleipfam demoflracionem a figno, metho- uue 4 ^ er * c ^ u  ut in eo procemio ait Auettoes, iut rc- idqueomnino.uelintnohnt , cogunturomnes ibluu- confitcri. Propterea non rectcfjciuntilli,qui hanc demonitrationem iubdemonftratiua me thodocollocanc , aut enirounadaturmetho- dus dcmonfttatiua, ll hanc quoque uocemus dcmonftraciuam; aut, li propric demonftracio- nis nomen fumentcs reloluciuam methodum abeadiftinguere uelimus, non alia eft inetho- dustefoluuuaacompofitis ad fimphciam in- uentionem progrediens , quam demonftratio ab effcctu . Qupd autcm ahqiu dicunt metho- dum hanc refoluriuam cflc a notione finis.id fortaile in artibus concedi potcft, ut mox con- fydetabimus ; ar ln fcienciis cotempUtiuis nul- lararioneadmitfendum cft , quandoenim in- quiunt ex ofhciis, Sc opcrationibus finguluru humani corporis mcmbrorum oftendi quod rfecellarium fuent hominem lis membris prx- ditum eile.hxc non cft mcthodtis rcfolutiua^ , fcd demonftiatiua, cft cnim potifiimademon- ilratiofacta pcrcautam fiiulem, dcqua in li- bro nuitro, qticm dc mcdio dcmonftr.itionis fcripfimus, copiosc dillcruimus ; extruuur au- tcmtahs dcmonftratio quandu cugnufcimuf tum illum efTectum elic, tum a tali ctfectriccL- Caufa fuilTe prodtictum,uc calu mcmbra humt ni a nacuradaca cllc,cc quxrimuscur illud cfH- ciens crtcChim illum produxenr, fic cnim fina- lemcaufamquerinuts in its,qux nus cognolce- rciolum, n6n producere polliimus; lic aucem hominem in mcmbra non rcfoluimus, nec in- uenire uolumusquociliafint,fed quuea prius cognofcamus ranoncm fingulorum qufunuis, eainquc cx opcratiumbus, & munenbus lingu luriitu adducimus canquainex caufa Hnali. Qjod li aliqitod animal nob.s antea incogni- tum olVcracur.in quuan uiiic membru aliquoil, ut piiimo.ignorcinus, illudque ex opcratione , ucluci cx ipla rcfpiracionc iniicnumus,ab eftc ctu argumcncari ducimur.non amplius a caufa hnah , quia membrum lllud ignorainus , & an iitqu;nmus,cfl igiturdemonltrjcio ab crtcctu, 6c mechodus rcloluciua ; cuius fcopus cft inue- nire,& cognofcere ahqiuii) rem eirc.qux igno rabacur, at quando pulmoncm incilc cogno- fcimus, & ipfum ex refpirationc_dcmonltra- rous,non eft Demonftratio inucntionis, (cd dcmonftratio percaufam finatcm ,Sc mctho- dus demonflratiua. Mechodiaucem rcloluci- uxnuncdeclaratxfcopusquod non litcogno- fcere numerum parcium conlticucntium , vt aliqui dicunr.fed folum cognolccre quod iinr, tum manifcfturoeftexiis, qux fupcriusaducr- fus mechodum diuifiuam diximus , rum eciam ex iis.que, mox dc hac mcthododicturi fumus, roanifeftius fiec_ . Alceta quoque rcfolutionis fpecies, qux eft ab infcrionbus ad fuperiora in Confu eadem categoria.mihi uidetur non plcnc ab a- ut,  ' liisfuiircincellecta,fiquidcmquxnam in pl*^^ illatio rlat non declararunc;imo (ccundum eo- rum fententiam nulla illatio fieri uidetur, mes enim noftra, qux patibilis dicirur , primo loco indiuidua,qux fibi a fenfibus ottci untur.intel- ligit, deinde cxterno lumineadiuca nacaram uniuerfaleminillis intuetur; ibi autem duo procellusconfyderari poflunr, untiseft quan- do mens ab indiuiduoturo ad aniuetfalium intellcctionero tranfu.aiccr quando plura uui- uerfaliaordinc quodam contemplarur; prior quidem progrcflus nullaro illationein lubet , quiamensnon dicir,eftfocratcs, ctgoeft ho- mo, s*3 De Methodis, mo,fed ordinera poth\s,qutm methodtim fer- uare 'viderurjdum prius hunc hominem, dein de humanam naturam in hoc homine mtclli- git.hancenim ex illo non colligit.fed hacpoft illum contemplarur. In altero autem progrcflu non mod6 idem dicedum eft.fed etiam ii con- cedamus eam elle methodum, eit potiusa fupi rtoribus ad inferiora,quamccontrario , quod Magis enim prius a mente noftra cognofcitur.eft ma- S' s vniuerfale,a quo ad miniis "Vniuerfale tran ^nofcT " tum facit;primoigitur loconaturam corporis ruxino ' n focrate confpicatur.deinde viuentis, poftea bis pri- animalis,tandemhominis, hicigiturprocefliis Mi qua n eque eft fyllogifticus, neq; ab inferiortbus ad m,nus fuperiora.fcd ordo quidam in conremplatione ^niuerfaliumcranficnsafupcrioribus ad infc hora. Sed quxnam eft huiusrefolurionis, qua- lem ifti fingunrj^vrilitas) an cx inferioribus nu mcrumfupcriorum inuenire, vr aliqui dicunO at -ver6mirabile diCttiboc eft,quod equidem intelligere nequeo,ab inferioribus nanque ad fupcrioraafcendciio ad vnitatein potius,quam ad numcrum ducimur, fempcrcnim mulia in vnum colligimr.s,&: randcn ad fummum ge- nus peruenimus, quod ex ncccflitate untim eft omnia infcriora complcctrns.Qni uero metho dumhancad uenandam definirionem utilcm efledicunr, reclius fcnriunr, imo recliflime, fi cius illationis f ac ucnationis modum declaraf- fcnt; nam a parricularibus ad uniuerfalia pro. grefliofitno ut ipfa vniuerfalia gcnera,vcl fpe- cies cognofcantur, fed poti6sut aliquid inelfe alicui uniuerfali cnlligatur co qund illud idcm omnibus parricularibus ineft,~vt fi omnem ho mincm bipedem efle oftendamus propterca q> JnAa finguli homines bipedes cflc infpiciuncur;hxc Ctio cft igitur refoltttio nilaliud eft, quam inductio , mctho-quani Ariftotcles in fecudo libro Pofteriorum (o\mi 'Analyticorum compofitioncm uocat,quiaa- ^ ""fcendendo multa componimus,&: in unum col ligimus ; de hac nos infcrius loquemur ; nunc 1 pauca hxc contra aliorum fcntenrjam de mc- thodo refolutiua dicere uoluimus, "Vt fano rao do hxc raethodus intelligatur. Cafut XVII. in quo oilcnditur duas metbodos ad resomnes cognofccndas fufficere. QVod aucemadresomnescognofce- das dux methodi fufficiant, dcmon- ftrariua, cVrcfolutiua , facilcoftendi ^poteft.nam omne, quod cogno- fcendum proponirur, auc eftfubftantia,aut ac- cidens, fubftanriaquidem tunc plenccognofci tur,quando perfe&a ipfius definitio habetur , hxc ft nota fir, nulla eget methodo vt inueftige rur,fi uer6 ignota, per aliquam methodum vc- nanda eft,per demonftrationem quidem vena- ri eara non poflumus.ut aic Ariftoteles in con- cextU4i.fecundihbn Poftcriorum Analytico- **4 5 rum.ea enim (ola a pri or i,cV per caufam notifi- cari poflunt, quorum cflenria pender ab aiiqua externa caufa, ar eflentia fubftarix a nulla excer na caufa pendet,nulla igicur caufa dacur , per- quam dennitio fubflantix, fi ignota fuerir, dc- monftrari poflit ; relinquicur eam non pofl> , nifiarebuspofterioribus,& abeffectu aliquo notiore declarari , qux eft mechodus refolu- ritia_>. Accidens autem aliud proprium cft, Omno aliud commune, commune quidcm fub fcicn accide* riam non cadir , proprium ver6 femper ha- propni bet certam aliquam cxtern.im caufam,aquaj"^ pender, proindc pcr eam poteft dcmonftra- MCllt . ri; cxternam dico non quod loco , & fubie-fc.  illarefolutiua mcthodo fer* finiriones colligete ex iis,quxdi- moncm facimus, qttx rerum ignotaruiro ex ximus, non liiihale eric, h prius notioribus cognitioncm parit , & in_ aliis fcienriis locum habet , prxfertim in fcientia naturali ; quum enim propter ingenii noftri, B "viriumque noftrarum imbecillitatem ignota rrobis occurrantprincipia, ex quibusdemofl-  *Uii} ___-_ _-._-- o * fum confcqui poreft ; patctigitur nullam dari Jcientificam methodum prxrcr demonftrati- uam , 6c refolutiuara . Cafut XV 111. in quo utriufque metbodi dcfi- aitio ponitur. A x v M duarum methodorum le- finirioncs colligete ex iis,qudi- ximus r .non diflicile exic, li prius tie utriufque fine, atque vtilita- ___> quxdam pauca dixcrimus, narur-cnim, & eflentia cuiufque inftrumcnri in iplo fi- -ae , 6c ufu potiflimurn conftituta efl . Dir ftikmeftantea communcm^vuiulquemctho- Xtrandum eft r ab ignotisautemprogredi non li finem efle- rci ignotx cognitioncm , rcs autem ignota , quam in fcienriis quxri con- cingat,duplex eft, aut enim eft caufa, auc cffecius, ptcrerhxc duo nil uideo in fcicntiis  effcccus naturales demonftrermis >qua- ce__, methodus refolutiua- fecundaria-. eft, & miniftra.. demonftratiux , quam femen- tantum ca omnia fecar, qux in fcientis tr- nnta apW Ariftocelem lcgerc__> poflumus in crantur, ncmpe in principia-., & eaquxcx ptoccmio pnroi libri Phyhcorum, in ipfo-e- principiis pendent , hoc modo trimcmbrem e i ns hbrtinirio mechodunu. (ieruandam fe prius raclara diuifionemad btmerobrera .proponit demonftrariuam , qua~-prxcipuevti  cfle cognofcendp* tndcl__> videns non efle nobis riota ilta pnn- cipia fubiungic vtendum eflcL-> -ha fccun- dacia methodo a notioribus nobis ad prin- cipia notiora nacura , qux eft merhodus rtf- cognofccnda dux nobis methodiinieruiunt, q foiutiua , ad quam certe non confugiflet, (I principia rerum naturalium ftarim nobisno tc diccum cft , nam affeCtiones. dereonftra- cion(L_> cognofcimus per propria principia-, ipfa uer6 principia, fi ignota fuennt , pcr rc- nctho- (olutionera ucnarour ; hinc fit ut methodus i\it re- refolutiua fitferua demonftratiuc,&ad cam ujfc l fet  * quia ftatim mcthodo dc- ta occurriflent . Ex his colligere pofKimus finem mcthodi dcmonflrariux eflcperfcctam c . icientiam , qux cft rci cognitio jxr ioam ,|, 0l1l cauiam; methodi autem re|plutiux fincmef-dcmon ft___/ inuenrionem porius , quam fcientiant ; ftiatiu. quoniam enim reloiutioncL_ canfas inqniri- finisme nius cx cffcctis , vt poftca ex cau cognofcamus, non *vt in ipfarum caufarum^j^ * cognitione.' quiefcamus , ide6 inuentionem caufarum dicimus finem efle-> methodi re- foluriux , idquc plurium bonot mn intcrpre- tum tcftimonio comprobari poteft . Auet- Aucxr. roes in Epitomo logica in capitc d* demon- ftrariono loquens de demenftrarione-/ a fi- gno eam uocat dcmonflrationcm inuentionis . Thcm. Themiftius de eadem loquens in calcc primi contextus fccundi libri poftcriorum dicit fi- gna pofterioraclTc quidcprincipia inuentionis M quum i 6 7 DeMethodis, 169 quum pcr e caufas inucniamus , tamen non ciVc^ veras caufasrei,*ju*dcoionftrarur, Idcm in comexru triufquc*j methodji in prxtcntia-> fuffi* ciant , namm librofequente deciarantcs tra- ftationDV Aciftotclis de mcthodis fufius dc codem loquemur , nunc ad colligendas ha rum mcthodorum definitiones fatis fint ea, 3u.t modo diximus , Mctbodus quidenu emonftratinrw, in qua dcclaranda prxcipuc verfatur Ariftotelcs in Poftcrioribus Analy- licis, ab ipfo etiam ibidem dcfinirur, nanu propoficain prirois tali demonftrationis defi- nitionc^/ per caufam finalem cradita^ , de- monftrario eft fyllogifmusfcienriampariens, cxcainucflig.it mareriam demonllrationis , Pefim- f c ili ccc principiorum condiciones,quibus in- rhodT" ucnt ' s nxc affignari potcft pcrfe&a, & oin* dcmou nibus numcns abfoiuta derinicio , Mecho^ (Uauu(dus demonftratiua eft fyllogifmus fcicntian pariens ex propoiitionibus .ncccdariis , mc- dio carentibus , norioribus , oc caufisconclu/- jionis , quar quidem definirio obfcura e(Tc_^ non poteftiis, qui Poftcriorcs Analyticos A- riftotclis intcliexerint, idta ipfiusdeclaratio- nC in prcfenria fuperfedebimus ; prxfco- tim quum in aliis libris logicis, quos dc rc- bus ad demonftrationenu attinentibus con- defini. fcripfimus, has principiorum conditionesfa- AbSF f ' 5 *t>unde dcciarauerimus . Mcthodusau- rcfolu- tcm tcfoiuriua eft fyllogifmus ex propoittio- ttoc nibus neceflariis conftans , qui a rcbus po- fterioribus , $C"~cffcdr.is notioribus ad pno- rum , & caufarum inuentionem ducid ; cf- fct auidcm dedarandum quomodo hxc me- thodus ex propofitionibus ncccflariis confter, fed tum hac de rc_; , tum de aliis mulris ad hant metbodum attinentibus fatis fuperque di&um cft a nobis in hbro noftrode fpccic- bus demonftrationis , necnon iru. libro de_^ propofirionibus ncceflariis , ideo jnde om- nia_ petenda func ; nunc an hx dux me- thodi aliquam diuifionctnu recipiant confy- dcremus . D Caput XIX. dc fpeciebut mcthodi nfolutiu* t & carum djjfercntijs . . ( N- f ^ 1 ' *' / ' ... f !i l '.j:a Aivra utnufque methodi de- cloxata confydcrandurn raanet aft hx itu fpecies diuidantur ; fed mcthodus quidcnu dcmonftratuu.quum fit fola^ iiia demooftratio , qux podflima dici- rur , nullam diuiftonera admittit , nifi fortc illanu, qux exdiuifioncgcnerum caufarurru deriuatur , h.vc autem ad prxfcntem confy- dtrarionem parum penincrci/ Viderur , feti de ca diclum anobis eft in hbro de mediode- monftrationis . Mcthodus autem rcfoluti- uain duas fpccies cUuiduur ellicacrwre inVc fe plurunum difcrcpantes,alccra cft dmoa- llrario ab tdectu , qu; m iui rnuneris fun- C^tione eifccrhcaciftinia,^: ea utimur ad eoruro quV ualdc obfcura,& ablcondii.i(unr;iPucntio E nem;altera eft indudio,quc eft rouko debilior reiolutio, & ad eorum tantummodbinuenrio- ncm ufitara,qiue non penirusignotafunt,cVle ui egent declararione.Vtranquc ctiie refointiua nic t hod um,  dicitur enim, caufa finalis, quxcaufa- to^uttj cau f arum nuncupari foler ; quoniam tgiror fi- nis in qualibec arre nocus proponicur qtutcn us cft hni.s,6\: ab eo proceditur canquam a fine,me thodus vidttur elle demonftrartua a caufa fina li ad eftedrum , nam cx caufa finali porifTrmam demoultrarionem fieri pofle docuic Anftotcles in fecundo libro Poftcriorum Analycicorum ; viderur eciain huic fenccncix fauere AriftoreL ipfc in capice oclauo fcpcimi libri dc moribus. qttandodicit finem lnadtionibus etfe pnnci- piuin , ficuc in machc/nacicis fuppofitiones . Ex alcera veroparte videmr cife mechodus re-> foluciua , qooniam a finc proceditur ad inue- nienda principiaad ipfius generationem-., Sc- produchoncm idonea , ergo eft procetfiis a fi- ne potius vtab cifecxu, quam vt a caufgu ; flc^ ad principiaquatenusphncipia funt,ex qut- busproducatur,nonquarenus habent tocum effecr.us,quare cft methodus reiolutiua ab etTe- Metho ctu ad caul.is. Pro huiusdubii fohirionefcien- i^i?** ^ urn eilca dellepoiTe , idec* aitarnon prohioenturlogica^ :ac 3 ab cftcctu, nam utraquc fcientiam paric im- mucabilemrci fitapjicicer neceftarix - Y damror* tamcn in illis fyllogifrni ignorum ex norocoi ligcntcs , qui quum propnc^ ioquendo non finff demonftrationeVvitacilirs tnmcn ftfculranbari locum habencdembnftrationum,fiquidem tf- ficaciores demdftrationes ibi non da n cur ; now ft igicur mirtl li huiufmodi lyllogifm ahqoittf do&demonftrationis potilTim^, & lcmonitra tionis a ligno conditioncs prxfclcrunr, qn fo- lutn fimilictidine^joproportioneqnadam, uon* fnnplictter dicantuc demonftrationes-f Mffjputf caul.1 fuit prckntis dubit.moins , nani proccf- fusa fine artisad colligenda principia pnrarr? E videtur potreappcllart 'dcmoicrano potwfima, parttm demontlratto ab cftcchi, ncutffljttmeff/ proprie, led utraquepcr iimilirodtnym ; mitlt 1 tamti  vtdetur .eam potius efle uocind.inu/ merhodum reiolutiuam Cum ordme tctoiun- uo coniunccam ,quam demonftratiuam^qusm' quidem rcm mcltus intclligcmiTH , fi hancde monftrationcm cum ahqua philofophi naturji lis d emon ftranone excaufa hnali faOa connt^f^ Ierimus,& ipfamrp di fcrunen con(yderaueti> cuon , 9 mus, dataclt .mimalibus uis coqucnd: ahineii Jo cx{ tum ^proptcr nurrtrionem ranquam coc"honis ncd c- caafartt rvirtalem, 06 bxc omnia i unr llmpticireY neceflaria,animalinunriri i&habere uim co-^g t " Oricemalimenti i neque in rtoftro arbirrioeitcau-.i* conftttucum facere ut animaha nn*riantu*V ver ^odd non Autriantur , 6t ut uim cocrricem haberfw'/ 1 ' 1 fcr  ucl non habeanr,ergo fi per nutririonem demo j ffc- ftramus,fi ralem tebrem curare , eV fanitarc re- cuperareuelimus,talibus remcdiisnrendu cffo 6c ita ex febre reraedia colligimus, non propo- ruturaobitfamnsutaiftensjfcdpotids vt r,5 txi-  - s _ } LiberTertius. 174 exiflens, c\:vt - nobis recuperanda, 3c eflicien- A merhodus cura eo contun&a eft, ea eft rfohici da,quare poti_sur cffe&us, qttam vtcaufano- ua,proinde ab effe_cu,non a caufa.nam omnis Jjisproponitur; quumcnimduoibi confyde- caufa quatenus caufa cft, prior eft crfedtu, fini xanda hnt , cogmtio remediorum ex illiiu fim. igttur quatenus eft Cjufa finalii non eft pofte- precognitione___  deinde illius finis produ&io rior iis , qux funt ante finem, fed prior . Solc- pcr illa rcmedia, certe hoc pofterius tongc' prat mus etiam diccre in arre medica remedia in- ipuum cft , tjam emcdioru_i^coghiuo____. * uenrri expnecf gnifif neA.utari*}fc mc/rbi, vti roptcr effectionem fankatui qiwrtimus , hanc mur igitur noriinetjiucfttiotiis,aC.faten^ur ifr Fgitur effe-tionem ab inirip CQncipientes ad re lamcfle demonftrationem , qtut eft methodus inediacognofcendaprog|edibrur pntiu tt ab^ refijluriu/, naWmethodum demonftratiuam- effc_tu,qu_m ut i caufa iQii^d (i medicam ar- non adtnocluraTolemus dcmonftrationem in- tcmfolumutcognfccntem,nonvtopcrantm r^rionif norr4naje ; etcnim inueutionis no- _pe_temur,&rtafle fanitulo-urfYh-bet caufx mcn folain rcfp|Oltcognit|cjpem _nXit,metho- finalis, perquamcognofcimusilla remedia-s dusaurem dcraonftrattuaconfiftit in declara- attamenquumtotailla cognitio ad pperat jq( .*iooe qilam^brem fir-,illaigirurmethodus ad nem dirigatur, fanitas uidetur non ut caufaw^ refolutiuam potius, ouam ad demonftratiuam fed ut erte&us confyderari , cV progrellus ille uidetur efTc rcdtgcnda. Ad Ariftotelem autem ^ potiusdiceduseftmcthodusrefoluttua,qulra infcptimo librode mortbus dicentem finem tr [ c jb ai dcmonftratiua ; adde qu6d demonftrario per elfc pnncipium dtcimus ipfum intelligcre prin 5 cogni caufamfinalemfada non demonftrat cx bas cipiumcognirionts.non principiumrei ; vcl, ft "oo" JL ae^famefFcclricem.fedeffcdtumacaufa cffe- admittamus etiamprincipiurei fignificari , id P^ 1 ' - c_ul_mertectriccm,i-u-"c--u... _v_-._ v.._ - _..._--.._-. zyy-r--- f> , r pium. mcdxo dnce prod a_rnm,ut alibt dedarabimus,quare non piopne dicirar.lcd folura pcrquandam U-  o _ rci Aem ' non vidctur itle proccftus pofle uocari demon- railitudtncm.nam ille proceflus fpecic quanda "*'** ftrarioa ea^fafinali.fedpotiusabeffcdu.Pr*- habet iTKthoiltdemoat-ratiiiq.-red-TnuUo w tereaordorefotutiuusidco appellatur reioh> menmagis.iei , J ^o JD 'fi .1 a 011 - to> j r ii nt ? iidtl t i. n t Ji t - ioh1 tttim M j 1A- %*._^ji ffflV- _3K'-"  * ' """ \___ZJ IACOBI ZABARELLAE PATAVINI foiJx.7:inowi cfr.alg: i:  /. . u -itiur ih$mu zkirtO ; i .it ~j \;u rt-.t , .ul or -ni .fl! ,:. DE METHODIS. Liber Quartus. i.-j.j Ctf/art Prmum t aliarum fcntentU de catfilio^iriJhtelis iu PoMcrioribHS Analytuis . Orr aoVam rationC_v D riombus,earUtnq; conditionibus, in fecudo au duee de mcthcKlis , c;i- rem de prindpiofimplici,neiripe dcmedio.ac cic facilibusiouentione. Pofteriorcs ueio pu- tant in primo quidcm libro agl de demonftra- 1 1 ( n c ,:ji lecumi o aurern no .1111 plius,fed de de- fipitione ranquam de altero inftrumenro fcien direipfadiftindto a demonftrationc,proinde duo inftrumcnta in iis libris tradi, demonftra- rionem,qua acciden ri.i.cV defini tione,qua fub- ilantif cognofcantur, quibus auteni argumctis utraque fecta nitaiur confyderandum eft. rumque numero, acdif ferctns uerba fccimus , non crit ab re fi er.m rf | thodorum traditionc , quam Aiiftoteles in Po fterioribus Analyticis confcripfir,aliquantum f>ro occaiione declarauerimus,quum cnim nul um aliud ibi confilium eius fuiiTe arbirremur, quam de mcthodis agere.idq; optimc, & artifi ciofifiimcipfum prxftitilVe non dubitemus, no ftr.un de methociisfententiam teftimonio tati uiri mirifice comprobatam iri fperamus ; prae- tcrea uero in confyderanda Ariftotelis de me- rhodis rractatione occafio nobis dabitut de fin nilarum methodorum utilitate, ac fine multa Caput Secundum , in quo prioris Jcftjt argumema cxponuntur . LAtini, Sc Grxci fententiam fuam pro- bant mulris argumentis , quorum ali- quaprxcipuain medium ancremus. clicendi, qux roaximc dignacogniru funt, 8c in Pnmum quidem dicunt demonftrarionem ef-^una^ Erxcedenribusdi&anon fucrc,ca nanque faci E feinftrumentumfciendi rradituproprerufutn J * tr S um " oris doctrinx gratia ad fcquentc contcplatio- proprerea eius rractationera has duas panes tu nera remittenda effe cenfuiraus. Quoniam au- poftulafle, unam, in q ua de eius conftructione temueruracollatione falfi meliusconfpici.fir- 'miusq, cognofci foler t primolocofententias a- liorum de Pofterioribus Analyticis referemus, eoruq; errores detegemus;deinde que_ ni reue- ra fit i n iis libris intcntio Ariftot.declarabimus, totumq; eiusarcificiuintraclarione de metho riort  dis, expianabimus.Du$ circunferutur hac dere fmoiu , inrcrpretum opiniones, una eft latinorum om- & Gtx- nium excepro Linconienfe, & Grccorum prx- oxum. ter Themiftium, qua his temporibus pauci fe- quuntur,altera qu.. omnes fcte pofteriores tuc- Pofte- tur,6cAuerri,ac Themiftioattribuut.Larinidi rior opi cunt intentionero Ariftot.in iis libris hac vnam uorum! e ^ e  agrededemooftratione,ocin primolib. trattan de principiis cius coplexis, de propofi- pottulaue, iermofierer,alteram,in qua modusfacilecon- ftrucndi tradcretur , non enim fatis eft docere ex quibufnam propofitionibus demonftratio extruenda fit , ied raodusquoque declarandus cft,quo eiufmodi propoutiones facile inue- nire ; pofiimus , quando demonftrare aliquid uoluerimus ; talisfuit tradatio Ariftotelis de fyllogifmo in priroo libro Priorutn Analyti- corunu , prius enim cgit de ipfius gencra- tionc^ poftea de facifi eiufdem generacio- nC_, , *Vt ipfo teftatur in jprincipio fccun- dx , ac tertix fcctionis eiufdenu tibti ; faci- lis autero conirructio fyllogifroi confiftit in^ facili inuentionc_i roedii , ex quo ptopofi- ta_ conduiio per neccflariam illationero col- ligatur, LiberQuartus. ft78 ltgatur . Qnoniam igirar ckmonftrarionij A elfe dicamui, illi ea infcriprio non apubitur , quia defrnino non poteft vocari refoiutio, fed quoque rra&ario ulis efte debuir, 6c Ariito telesin pnmo Pofter.priorelibrotatum panem profcquurus eft , egir enim ibi dc gencratione, 6c conftraihone dcmonftrationis, dura condi- ciones ornnes docuir illarum propofirionum ex quibus demonftrario conftrucnda eft , er- go fcquebatur *vt de facili eiufdem genera- ti on  modo confyderare nifi cura relatione adde- C cundi libriaiTcritabeodem mediourranq, no monftrarionem , cV propter demonftrationera, proinde tora vrriufque libri rraftatio cft de de- monftratione, quia oninia propter demonftra- tionem tra- pofitionibus propter medium, imone inrelligi quidem in propofitionibus pofluur, nifi prior Mediu in ipfo mcdio lntelligancur ; ideo Anftocclcs * ai - medium prxcipucrefpexit,etenim nomencau bus mo p 0 {eft ibi mulca fignificare,quia propofirio-t ^jcau- pofliint efte caulse inrcrendi,pou r unrcAc_j caufx cognofcendi ; polVunc denique efle cau- tx eflendi; quonam igicur modo intellexir Ari-f ftotelesprincipia efte caufas* nonne his orooH busfimul , potiflimumveroeflendi ? hoc certc* omnes farentur ; atqui caufx.quibus rcs func, non funt propoficiones, fedfunsres fimplices, m Deus,codum,materia,forroa,hx nanque res liaruro rerum cauix funt; nomen igirur caufx non comperic niitmedio ceunino, propofirio* D nibus autem tnbuitur ratione medi i, qaoniarn ex eo utraque propofirio conHatur , ided recce aic in commencario ondedrao eiuslibri Aucr- roes fprincipiafunc caufie, quia mediu eft cau- famaioris exrremif quod ipfe quoque Aciftorc Jesibi fignificanif,dcclarans enim eam condi- . , tionem iubiunxit $ caufasquidem ciicoporrer* quiaruncfcimus,quum caufam cognofcimusf ^ fingulari nanque numero medium fignifica uit,& pcr mediium,quod cftcau(a,dcclarauir- f>rincipia elle caufas. Incontextnauccrn pj.dc crimen ftacuere uolehs incer (cieriam propcer quid, & fcienriam quod cft , cx altcrins condi- cionisdefeccu,eas nominatin fingulari nttme* ro,quiain roedioipfasconfyderat,'nam in prin cipio illius capitis dicicficri tunc fcienriam fo- lumquod eft.ied non propter quid cit.qu.indo non fumttor primacauia,dcindeaddit { fciear- tia cnim propter qnid eftfic perpriroam cau- tam | per hanc aucem condicionem ibi fcparat B demonftrarionem propcer quidabillademoa ftrattone quod , cuius mcdium eft caufa tcmo ta,qnod racere non poilcr,nifi prittsindemon'*  \ ftracione proptcr q-uid eam condirioncm deda ra(Tet;at nullibiidfecitniiiiniecundocapite quare ibi tradens conditiones principiorunu fraditc6ditionesmetlii,per quas poftea diftin* euit demonftrarionen} propter quid a demon* ftrationc quod.in corttcxtu etiaro 9 p.declarans Ariftoteles earo demonftrationcra , qux fit per caufatn remotam , in fingulari numeco norr.i- nac cauiam pnmaro , & caufam non primanu quam inquit eile mediura diftans, & tcmotura -'JJ  a raaiore extrenio;quare dubitare mimracde- becnus Ariftoteiem condiriones omncs raedii cermmi in prirho iibrodedaraile , quod ex eo quoque manifeftam dle poteft , quod dc ilhs ne ucrbum quidem in fccundo Ubro facic,atca men eas eile conditiones in medio requificas inficiari ncmo potcft, quod enim principia co- F piexa debeant eile iramediata, & cauix conce* dimus, acnonne etiam mediura debec ciic r.n- mediaca caufa cius, quod quxricur r igicur fi a- gere de principijsnofuit agercde medio, de- buic Ariftorelcs non foluin de principiis, fed ctiamfeorfum demedio eascondicionesdecla rare; ergo fi fecundus Ubcr de racdio eft , ~vbi nam in iecundo libro docet ArrftoteLmedmm efle caufam immediatam?ccrtc nullibi; iecun- dus-igitur hbcr non eft dicendus de mcdio , & condiciones,quxin medio iunt penitusnecef- arix,in iecunido bbro non declaratur . Verua - ta-t erroris iftorura caufafuic qubd principiacom plcxa a medio diftioguere uoluerunc, qux Ari ftoceles in pofterioribns Analyricis nunquanu diftinxit , ln lisenim materia dernonftrationis, Mare non formaconfyderatur,matcriaro autem fiuc 11 irA J ipfum medium eflc dicamus , fiue propofitio nes,idem didmus, ex medio cnim coft.u utra- cc c me que propofitio , & pratcr mcdium nihil habec .wur|de principijs , ha-cenim abfn; ubioSn fabrisconhindrt , -\r vidcrc eft in^S. 4c 49^ concesrithTs primi librijquum cninvnro- pofuuTct oftcndendum principii demonftra- tionis elle neccllaria , probat merliumelTe n'e- CefTariurajidcm leere polmmriiin cortrcr.fr. ic eriam io 54. oftcadit prih^pra demonftraf lion is eife per f>,oc v nioeriafiatf rfCrhrfe itf(\ r - ,- diu  joawHuseiimcaiumiunptSBttninonespri... ptorurn.quit voN ifta.mf^rhifelarionem ha- ipmtri , quarerios eft merTiu oec ad extrcma , merfiom4Mffh alfquorum t ft nrfi exrrffHOruin kmnexto t mediam^effTnifi eJtrrema fiht',*erfnfm elTenon porcif, licm ; m .-. I : o exiftenrt ftedfiTe eft fexrre- ifJa quoquc aCtueiTe;pnrfenruSus aurem extre- mis,& medio , iam propofirkmes atfttt adfurir : quoniamtgirurcdditiones pttncipioram com piexonim'Confiftuntin relaribnererminorum ad fe iruucem,6c condiriones medi j confiftunt in rcl.inono ad ex.rcm a.neccllc eft vt codirio- ncs pnncipioru linr conditioncs mcdi)A'con- rfitionesnifedij fintconditiOnes prmcipfOrufh; ideo Anftor. i n prilno li bro cohditioncs princi fMorumcohfyderans mod6in plarali numefo' oquitur, modoin fingulari , falfum eft icirur TSWfefpt' ^fttndifur' :y""**, v ,.*i a fin alfertS in harrentta ; qtiahdo auterrf triSdiu'n> 'eft uetat_r( caufaifiins mhxrentiT.deelafai eriarii curalftf nimaltcri inh.near.vreuenirin dembriffraHot? ne.qtta-dtcitur propterquid ; iraq; medij-qha^ ' rehu'_left mcdium nulla eftahauii, cVrtatuia_,,' quim vt rfecIaretqoarfhoTt'escoh^eij, qno* eft,&propterqmcieft, eft cnim aduri medttJ tor^uirfam interduos, qui eos chtr^pohfr, atf qAeconiungic ; quorffi merfidtri aheritrs &til/ mf ellenriam.aL' quiddirarefn dccbret , id noitf t f * ftat 1 u ? tcmis mediu , fed trj^tefrmJ eWd Bhit io ; offirium enim definirioniv , otiift& rtorunt , eftrfecfarare quid restif-;* quarftton# - i - , . . r.,  o n l uHi>iui;(.urarc ouin res nt , cc nua*lttonr id, quod larin, rf.cunt , Ariftotelem rfiftingue- C fi mpliri fatisfacere.quarc rfefinfrio , vi eft rfcfi- re rraaationem rfc prinapijs complexis i rra- nitio,noeft medfa ihrer rfoo ; qTfefnarfmodntTi- datione de medio,& i n primo libro ira rfe prin cipi js i*oqui,vt non de medio,c f n fccunrfo ita' rfe merfio.vt non rfe prinripi js.batc enim,fi re- Aeconfyrfcrentur, pugnantia funt , qua- limul conliftcre nequeunt. Notare etiaro poffiimaa Artftorelem in conrextibus 7 j. 74. 7 f. primi , hbri de prarcogniris loqtientem , & dicentem pnncipiaefleprarcognita, nomine principio*i' rum non moddpropofiriones^ ferf eriam fubc iec^umcomprehendiflo, ramcn fubiec>unu non eft principium complemim ; non eft igitdr verum q U 6d ita feparauerir rraAarionem rfc___> pnncipiiscomplexis a rrafarione de fimplt- cibus, vr inprimolibrb de cofnplexistantum, intecunrforfc furiplicibua tanturh aeerecon fiiiuerit-. merfium.refpicir duo extrema.flc qtrtftioni biJr ! ranrum complexis fatisracere poreft; rfefinitio- nem igirur fumere ut clcfinirionc eft cam conw fvrferare ut rfeclarantem quirf res fir ; eanden autcm fumere ut medium, elt eam confydera- teutnotificantem propterquirfirieftfrocin il- lojfimiliterfameremerfiumurmerfiumeftip- fum confyrferarc ut facicns fciehtiafn ptopter qirirf eft;at lumcrc ipfum urdefTn?riemem enV ipfttm conryderare ur dcclarans qtiid-ei>Vqncwl fi Ariftotelcsin primocapire feciindi libri Po- fteriorum dicit quarftiof4nTfa6ld e,ftefTe'qBieil ftionem medii , non proprerett imlr merfium^ quarentis eft mcdiufn , pnebere cognirioheiTi_,' qufrf Cft , de fnedio ehim demonftraricmij lo- qufrur, Sc oftendefc tiult quAd vnum;5c f denl^ medium largiruf cognttionemproptef quid^cV qttid,arno cadem ratione , pi^ftareairffftitftt- tiam tti De Methodis, ^ tiam propterquid quatenus eft mediu demon- D quxticur, &c ct facta demonftrarione extrahi- llracionis, declarat auteraquid cft quatenus eft tur,fic innotefcit>quare non addemonftratio* definitio.vel parsdefinitionis, noquacenus cft medium.feupars demonftrarionis , quadoqui- dem eadem oratio, 'Vt inquit Ariftotcles , alio modo dicitur demonftrario, alio modo defini- tio , *vr nos infra declarabimus ; igitur non ad roodum confyderandi ipfum medium , fcd ad tnedium , &ad rem ipfam (unt rcfercnda ver- bailla,&; fentcntia Ariftocclis, idem cnim me- dium dar nobis cognitionem proptcr quid,^ 3uid, alia camen,& aliarationc . His omnibus eclararis.qux ex ipforuravocabuloru fignifi- catione manifefta funt^ faultas illius fcntenti^ facillimc dcmpnfttatur, nam Ariftocelcs poft- quim dcclarauit omnes quxftiones-eflc vuittf medij quxftioncs proponit in finc illius priun capicis inueftigandum quomodo veniamus in cognitionem quid eft,an pcrderaoftrationem, an pcraliquaro aliam uiam,& in hoc dcclaran doveriawrvfquead47.contextuja*iVtigituc 1 con ccdamus AriftoteJem in tota illa parte age- tede rqcdio,hoccim nosquoq; afteucramus, tamen clarumeft de medioihi agi non prouc cft racdiura , icd prout cft definitio , quare fi i modo confyderandi tradlationinoracn impo^ oere conucnit , liberille de dcfinitionepotiu* V^ocandus cft,quam dc medio, quia de medio agitur 'Vtduccnte ad cognitioncm quidcft, pcoinde quatenus eft definitio,non quatcpus * cftmedium . Prxterea tripliceraelTe dcfinitio-. nem docetibi Ariftoteles,aliananquc eft pcin-, cipium demonftratiorus , alia cft demonftra- tionis conclufio,alia demu eft ipiamcc demon- ftratiopofitione diffcrens \ demonftratione- - n dicant igituraduerfarii,liinca-parte dc defi-, oitione ageretur quatcnus cll mcdiu , dc.qua- nam dxfinitiqnc agerctur 2 cectc rcfpondcrc_- coguntur, de illa, qux eft principium dcmon- ftracionis, ideenim eft princjpiumdicere de- monftrationis,& medium deraoftrationis, ncc alurationc definitio principium dcmonftra- tioniseuedicicurvnifiquatenus eft ipfiusme- dium, idtamen eft raamrcftcfalfum,cc Arifto- teli aduerfatur, qui in illa parte in contex. 41. aflcrit fc non loqui de illadefinitionc ,qux elt immediata, Sc demonftrationis pnnci jnu m>c totam illam partemlegentibusrnanifeftum cil Ariftotelcra cqnfydcrarc definitioncm , &ip- fum quid eft,pxqut cft ignotu quoddam, qnx clt dcmonitranonis principiuin; & hcc quidcm cft principium ante derooftrationeru cognitum , Ula ucxo eft tut uralicei ignotju fy mr.11 ncm dirigitut ,fed potius demonftratioad ip- lam, qui igirur dicunt agi in ea partc de defini tipneprour citmedjura,& proucdirigirur ad dcmonftrationcm,dccipiuncur& illam Arifto telis tractationera non 111 cdligunt-i . >tn Capnt Quintum, Eiufdcm fententiximpu- gnfio tertU . Ervh non modo quidegerit Ari- ftoteles/edctiara qmd agcre dcbue- n c coqfydcrando poffuraus aduerfu* cam lcritcntiam arguipentariiarslogica,vt pcr- fecra dici poftit^rMdere nobis debet inftrumen ta, liuc mcrbodvcnim ctiam ad fubftantiarum cognitio-i nem conferenha i attamen li corum icn.citam admitcamus,no tradidit Afiftotclcsioftrumcn- tum duccns ad cognofccndum qutdeft,|ieque inftrumcntutn idqneum ad fubftantias notifr- candas p fcd folum ad accidcntia , &c ad Iblas auxftionc* coniplexas . . Caput Scxtunuin quo poflcrioris fctfxtrgum tntiaj proponuntur . .-Wlu ,A Lt r \ m fententiam plorimipofte* riotcs fcquucuctiuam Auerrois fuif-. _fc proficcntud&cam uidetur fequp .incuoicafis in pt incipio fccundi libri Puftc- riorum Analyticofum;hi dicut duo efle inftru- menu fciendi , qux tradancur ab AriftoteIe_> in duobuslibris Poftcnoribus Analyticis.idet monftrationcm.que.in priroo,& dcfinitionem, quxin fecundohbroconfyderatur, caqueefle inftrumentare d 1 1 1 1 ncta, naraderaonftracione' accidencia, definitionc ueto fiibftantias cogno fcirous j ficquiadcmonftrationem in primo h- bro tta&aci ncmo unquaro ocgauic , icd tota_> difticultas manet in fecundo an in eo tra&etuc dcfinitio *vt inftrumenium iubftanttx cogno- fcenda- rc diilinchim a demonfttatione, idc6 hancpartcm pluribus argumentis coraproba- dem roodoxofydcratur a diuino phiiofophfl i fecundo aoRm modo^velab eodem confyde- tarur, uel .i logico, alius enipi prxter hosduos qui id faccre poflicnon m&nctifed a primo phi lofopho ea rarione cofydcrari non poteft, quia fequereturdiUinaro fcicntiam eflc facultatem inftrumtalcro,crgo a logico,qui eft artifex in- ftrumcnta!is,j>roindc in ficundalibroPofte-) riorum. Coofarmant lunc fcntentiam authori^.aig;*** * tate Auerr. multis in locis infuis magnis com* mencariis ia Poftcriotes Analyticos, prci cium in fuamagna ptxfationc,& raprincipiofccun-i di libri , v bt alTcrit pnmum iibrutn efle dc de- monftraaohedtfcundum de dc6hitione, I ed ui detur apertiflimt' hanc .entenriam protuliiIe_> B Auerroes io commentario 41. feptimi libri Me taphyficorunvvbi dicit definirionem confyde san alogico quatenus cft inftrumentum din- gensadcagaofcenduraquid cft, a mctaphyii- co autc quatenus cft cllentta , cVijuwKiitas 1 ci Alia quoqne pro hacopinijonc comprobanda poflentarguracnta adduci,qu-t ctcci c, fcd accideatia folum; fub- ftantiam autem nulio alio inftrumento cogno- fci,quam dcfinicione ergo de defioiriouCVC deiaftruracnt^fubftancix cognofccdx debuit omnino Ariftoceles agereio logica; atnuilus cft alius libcr , in quo td agatur , nift fecundus fmfteriorum , ficia negando dicimus Ariftote- era in logicafuifle diminutunu.Prxterea logi ca cft facultas inftrumenulis,quia inftrumenta fcicdi tradit, ergo quicquid a logico tradlatur, inftrumentum iciendieftAtracfatur vt inftru Sicncum , atqui tt actacut in icc uudo hbro Po- uidcndumeftquid nottiine fubftantMcin-tn f"" telligant.fubftantia nanque duobus modts ac- -v  cipi folet , quandoque iignUicat primam ca,tc- f;oriara abalijs noucro diftinclam^quandoque an us pro omni eflcntia fumitur tam fubiuti(, , quim accidcntis, quemadmodum uius eft bac uoce Ariftoteles in)dcclaratione pcimi modi di ccndi perfequandodixitXubftantiam triangu U ex linea conftare.cV fubftatlriam li ncc ex pui , , e Methodis, m enimduoquidenoeiTe cognofcehiurumique D fpforam caufa, fed>dunt fubftamiam coeno- tim^n nnirn inrtrn ^ - -. ' ^ ~~ 9 -----_ tamen unico inftrnmcnto cognofci dcrinitio- ne,quare demonftratiofuperuaoqa era. Si ue- ro fubftantiam itricff us accipiant pro fubfran- na.ur uocanr , prxdicamenrah diftuncta a no- ttero generibus-ccidenrium , vr dqftniiio dica- tur inftriimenrum,quo fubfrannatWcognofci- rous,demonfrratio.uero inftrumcntum,quo ac Cidentia, prnmnn niiuic in in hbcdogmate hfC abfut ditas nocari poteft quod ita fubfcantiam dcfinicionecognofci aiunr, vt inficiariuidcan- tur accidetia definitione cognofci pofte , qiiod omninofalfumefr, aadunturcoim in fdenriis non minus accidentium, quam fubft&ntiarum definiriones ; neque definitie his limmbus at- danda,& includenda cfr, ur folis fublrantiisrri buatur,nam fi libtos Arifcorclis naniraks icru- tc m ur , 'Videbimus plurima accidentia, dcfini- HOnedecIararl, inquiritenimquidttc motus, quid locus,quid tempus, quid generario, qutd miftio,quid putredo,quid coctio, Sc aha com- plura accidcnria natoralia. qtrx uidentur ab Anlrotclc non dcmonfrratione, fed dcfinirio- ne declarari,fanr tamen naturahterJgnota , 6c aliqua etiam cogniru difficillima;uc locas,tcm pus,putredo,c\: aiiamulra,que fi;aduerlarii be- m-confydcr.ircnr, ccrte incxtricabib nodo fe Qnomo implicicoseffcanimaduenerec; Propcerea ego doutm diftin&ionemillamuitioumefle lcmper exi- J. g ftimaui ,qua dicitur definitione fubirantiara ftanti. tognofci,demonftrationc aceuientia, dum fu- dcfini miturfubftanruprxdicaanculisappellata,qu; noneco C ontra nouem accidentiumgcnera diftingui- & n acc'- ""nqnemadmodum id verifljWdiirirll-, fi iito- dentui ^* 41 * 'iriffime pro cuiufq; rei etfenriaUcctpiji- dcmon rur , (ic cnim icnfus eft quod damircj^llentia. ftrado fecundum fe cofvderatur, caperdetuiUianem P* declaratur,fiue de fubftantia, liuc dc accidcn- teloquamur ; demonftratione uero accidcnria cognofcimus non prout fecundum fe confyde icendam refpicw/ebvnoraunerefungitarde* danjndi quid ficfubftanria ipfa definita, iri cu- iut munerisfunctoohe nullum haber cam de- manftrationccommercium . Ad hacobicctio- Refpot nera aliqui refpondcre uoientes,vt hbrf unira- Cxoih*. temtoerentur, dixeranrdemonftraribnem , 0c nua * definic.onem reipla ntn differre, fed folo rcr- minoram fitu,&orHlne,vt Anftotelcsfpfealle m,quaeitadaoinftrumentafunt,vtfireriam ornura. Sed qul hocdicanr,proprinm dogma fmpi- eucrtun: ,lV pugnantitt dicunr; prius enim dixe g-ok rant demoniVrarionem.dc) definitionem efl"c__> duoinftromcnc.i rediftinda, pofteanerd di- cantefte vnG re. PraSrt rea non lurit boni Auer- roiftx.vr lc efle haC ifl reprofitcntut.neque ea, qo ab Auftotclc m fecudo libro Pofteriorumt dicuntur.iatelligunr, Auerroes enkni primo' commcntario fexti libr-i Metaphyficorum cla- ra*voce teftacuream dcfinitionem,qu eftde- monftracio poficionedifferens^ non efle fob- ftanci* dcfinicionem,fed accidln ti s; & hxc eft Ariftotciis fencentia in fecundo Poftcriorum manifcifljma;quarededcfinitionefubftanri? haudquaquam ^vci^ra cft,im6 neexcogjtabile quidem quodfitdemonftratio poiitionedifte. Dcfin{ rcnsjc idem reqood demonftrario, quum ne- tiofub- "af fint * fi S" idem ^bftantiarnoriv eftdcmonftratioidiftetuntautem&rattonefi- & dc - iis,& ratione formar.&ratione matcriar;ratio- m5ftr *"  Z rA *,/ . V /- -.univ.uuimi aiiio.r ninpo Itioncs ConlHnr- rancur fed prout acctdenna funt.tdeftproutal F mareriauerbdcfinirionls func panes ' pft , q C reri vcfubiecto inha-renc.quideniin iitpene. m r.. . r  pwiq.ua. 1 ,. . c.g^ * ttl vtfubieclo inhzrenc,quidenim iirgcne- %r '';t*r* raciodcflnicione fignificamus.vtrum antcm in r+\ corporibusnaturalibusinfir.^vclcurinfir, deT monftrarionc, haec ecenim accidcritrira fcien- riam tradit p/ouc alceri accidnnc, dcfinitio ue- r6eorum euentiam dedarat prout firaplicitcr proponuntur, ideb redtc dicirur dcfinirioncnv quarftioni fimplici utisucere,dcmr_ftrationera aig. ver6 complexai . Pra-terea fi in feamclo Pofte- riorum libro de definirione agererur ranquain de altero inftrumento rediftinccoadcmoftra- rione, libcr Pofteriorum non eiler *vnus liber^ 3uia duas habcrec fubiecras marerias, fcu ducw iuerfos fcopos,quorum neuter adaltcrum di- rigeretur; nam demonftracio ad definitionem fubftantia; nihil conferr;definirio rierofubftan tixquatenusad fubftantixcognirionem refcr- tflr,nil confertad demonftrationem , confert_ quidem dum adaccidcntia rcferuir tanquim Befinis.quiailliusdcfinitionis finis eft cogni- " m T" oo fribftantix, fini.autem demonftrationis eft dift- tognitio accidcntis;rariOne fonn^quia fotma runt demonftranonij e ft fyllogifmus.qu? definirio- ni non conuenit,quia definirio ne eriunciatiua quidem cft.tantum abeft ut fitrariocinatiua,ra nontautem matcrie,qnia demonftrationis ma rcna eft terminus medius,vt Themiftius,& Ari ftor^fterunt in context ^S.fecundi Itbri Pofte noru.ex eocnim ambx propofitionesconftanri in ctcdninone iumunrur.ar non per eadem cau fam media accidentia demonftratur, perquam iubftantiadefinitur,-vultenimAuerroes me- dtum demonfrrarionis raro efledefinitionem fbfe&i,&vtplurimnm eifcalterum accidcnsi quod altcrius accidens eaufa eft; cx cadem igi- tur materia non conflatur definitio fubftantix ex qaafit demonftrario accideais; in omnibus igirur diftcrunc^juare eorum foluricJSrana cft. Ali i uero Auerroifcx alto pacro refpondcre coi A lia r nan func.dixerant enim duo quidem inftru- fp6fio. rnenttefle.deraonfrrarionemaccidentis.cVde- finitionem fubfcantix.ea tamenficri unuqua- tcnus fub uno cimuni wnere.quod analogum aocant,concincntur,efrenim commUne uniuf quegenusinfcrumencum fciWi-, ficautem una cft ratenno Anftorclis doccre infcrumenrutrL* perfectx fcientix acquirendx, quod pofreain duas fpeae.diuidttur,in dcmoqftraiionem,c defi- m LiberQuartus. m .n^finirionem . Hxc quoque refponfiouana,& A poftquamenim longo fermone egirin fecun- commenriria eft.quoniam Ariftot. nullum con fyderauit demonftranonis genus , nifi iyllogif- mum.vt patet iegcnbus initium pnmi lib. Prio rum Analyticorum,&inirium capirisdeprima figura in eodem iibro; in fecundo etiam capite prirai lib.Pofteriorum in definirione demoftra tionis non accepirinftrumentum locogeneris, fed fyllogifmum; & in fecundo libro dcfiniens definitionem fumpfit pro genere orarione.non / inftrumentum^ ; erar ramen accipiendum in-/ ftrumentum in utriufque definitione , fi nrtra- que vt fpectes inftrumenri confyderarur ; fed reuera commune omnium logicorum inftru- mentorum genus apud Anftotelem eft fyllogif mus; vr antea demonftrauimus, & ut ex defini tione demonftrationis manifeftc colligimus do ltb.de defimrione ad dcmonftrarione rcdir, &docetquomodoipfiusmediu poflitefle qd- libet ex quatuor generibus caufaru;deinde ite- rum ad definirionem reuertitur,poftea iteru ad demonftrationem;debuiirer.n.in i. lib. totu de demonftratione fermonem abfoluere , deinde in fecudo feorfum de definitione loqui, fi duo diftincta inltrumenrafunt, quemadmoduinil- li dicunt; quam cufticultarem non effugiur no- quomo nulli, qui dicunt definitionem rractari in x. li-.aa opi- bro vt inftnimentum rediftin&um a demon- nlode ftrarionc, non tame ut inftrumcntum lubftanx quum igitur fub co genere definitio non conti tantum cognofcendx,fed fimpliciterut inftru- mentum cognofccdi quid cft liue fubftatiaru.fi ue acciderium; hi nanq; multo minus pcccant, led tame ipfi quoq; decipiuntur,quia definirioconfuta ut inftrumentum cognofcendi quid eft in eo lino. neatur, noneftinftrumentum logicum ; ideo brond confyderatur,utargumcnrumraodbfa- Ariftoteles in contextu centefimo fecundi libri &u,& aiia prius adduda demonftrar.Sed huius4 Pofteriorum Epilogocolligensomnia,qiix in B fentctic, falfitasnon potcftclarius, &efficaciiis libris Analyticis docuerar.nullam fecirdefini- oftendi v quam rorum illum fecundum iibrum rionis mentionem, fcd foliim fyllogifmum , & perairrendo, &fingulaspartes breuitcr expen dendo,nam fi nullumineolibrolocuminue- nerimus, in quo Ariftot. de definitionc agat vt de lnitrumcntoducente ad cognitionem quid eft, hocunoargumento eafentetiafatisfuper- queconfutata erit; Anftot. ab initio eiuslibTi^" 6 * ulq; ad contex.47.diligentem rra&ationeracii demonftrarionem nominauir,tanquam genus, & fpeciem ; quod fi in eo fecundo libro de de- 6nitione ttactaflet tanquam de fpecie inftru- menti diftin&a a demonftratione , eain quoq; exprimerein illo Epiiogo debuiflet, imb & ipium communevtriufquegenusinftrumcntu, cie quo etiam aliqua prius tra&anda erar,quam ad fpecics accederet^,quemadmodum etiam priusde fyllogifmo egit , quara de demonftra- demon tione. Scd certc demonftratto.&dcnnirio nul ftratio, i um habent coramunC^ genus, nifi remotiifc- * no " mum,orarionem, vt fignificani verba Ariftote nolIumlisinconrexru45. fecundi libri Pofteriotum, fcabent dequaeriamaliquadixir Ariftorelesin pnnci- commu piolib.de interpretatione; quare fi inftrumen- ** pe ",- tumfciendipurartererte earundem proximum iauo- genus,multo magis de lplo , quam ae oranone nem. loqui debuifler.genus enim proximum princi- ( palius cft,quam remorum; & oratiq non folura a logico, fed eriam a Grammatico tradtatur , at inftrumenram fciendi alogico folo confydera ri poteft;propterea mihi certiflimum.arq; com pcrtiflimum eft nullum efle apud Ariftotelera logicoruminfttumentonun genus, nififyllogif mum.dequoipfe diligctifliraefcripfitin Prio- ribus Analyricisjratio igitur noftra non parum roboris haber,quum enimdefiniriofpecies fyl logifmi non fit,certe, fi ut inftrumentum fcien di confyderaretur,eius tradario tractationi de demonftrarione non bene cohxrcret, quare librum unum conftiruere non poflenc*. aarg. Prxtereareprehenfione dignus eflet Ariftote- lei,qui in fecundo illo libro fibi proponens de definitione agedum tanquam dealtero inftru- mento penitus diftin&o ademonftratione,fx- pius in eo libto ad tractarionem demonftrario- nisreuertitur, & has tta&arioncs confundit, iii -1 eorum, usr tra de definitione , & de via duccte ad cognitioncctantur quideft, confyderandum igmirefrquxnafitiUAnC lauia.&dequanamdcfinitione loquatur in ca" 1 * lu parre Ariftor.cerre uel cccus infpicere potferro po cr * ram lllam rractationc efle de dcfinitione acci- dentiu,non de definitione fubftantiaru , iriara iut ducentem ad eiufmodi dcfim tiouc no cfle alia, quam demonftrationem ponflima, hxc.n. in dchnitionem ipfius accidetis demoftrati co- uertitur, & ita nosducitad cognofcendu quid cftaccides unuquodq; quadere poftea fufius loquemur ; ergoin eaparre Anlror.non loquir tut dc definitione fubftatix , imb eius confydo- ' rationem reiicit in conrexro 41. & in 47. div cens eam efle principium 1 ndemonl trabi 1 c_. , Jiuare , fi ignoretur, non poteft per demon- . rrationem indagari, fed aliquaaliauia, quam ipfe ibi non confyderar , quia in ea patre lo- quitur folum de illa definitione , qux per de- monftrationem innotefcit , hxc autem eft de- finitio affe&ionis , vt in ea^ parte_> maniie- ftiflimum eft , & ut aflerit etiarro Auerroes in primo commentario fexti libh Meraphy- ficorum; fimilirer clarum cftuiam ducentem ad cognofcendum quid eft iru> accidenribus non efie definirionera , fed demonftrarioncra, in hnr_ enim primi capitis proponit Ah- froteles declarandum quomodo per demon- ftrationem declaretur quid eft , & in conte- xtu quadragefimofeprimo epilogum faciens colligitfe declarailc quomodo fit dcmottratto N ipfius , . DeMethodis, (treturi fed totam tllam partcm lcgtnribusma nifcftum eft Anftorclc nil aliud docerc, quara quomodo dcmoftratio ducat ad cognitionem ipfius quid efti noneftigiturdcfiriirioinftru- mentum dttccns ad cognofcedmnquid eft.fcd demonftratio . Deindc Ariftoteles iq contextu 48.incipit iraccationc de gcneribus caularum, ec docct corura quodlibet potle in dcmonftra- rioncntcdium flcAin cacaufuum conlyde- ratione vcrfatur vfqj ad contCJtcum $8.qu* to- U tractatio abfqi ullo dubio dc demonftratio- nc eft,quia nthil ibi dicitur dc definitioncPo- ftca tn contextu MiavdeJ>cano jnueftjgarwin uia diuiriua,ut jccuiuit Plato , aft ahqua ahaTOetfctodo i quetc*aUi*traccatio cft de illa dcfinirioncquam Ariftotelcs antca- in contexru4*irciccecatdiccrrteara dle prin- cipiuro pecfenotum in fcieoriavclfiignorati ^onringar^onpQiUper deOTOoftrationern ia- notefcete , fcd pec aUqnim aharn meihodum, quam in ea patu quatrit , inftrumentum igitur idoneum ad ueoandum quideft 1 tion cft ipfa- dfinitio,quandoouidcrahwg>oiaproponir tur,5c quxtituctnftrnmctum*qJoinueftigetur, fcd inftrurocntum eft ipfa w*tdtuifiiu,'-Srcl vta comporitina.per quamdocct ibt Arrftor. quo^ modo eiufraodi ptxdicata -Xcnari debcamu, cV horurn enatio cft ucnatio ipiius iicfinitioV n is ignotx.quta ucnari ipfiit quid eft, & vcna -ti dcfinitionem idem rignificatjquare nihil va- nius eft.nihtl ab Anftot. alienios, quam dicere definirionem elle rnetbodu, * inftromeptum, qno ipfe tn ea parce docct vcnari prasd.caea in quid.ut patettum lcgcntibus vecba AriftOr.in - co loco, tum rem iplam pcc fc coofydcratibuii ego in eaxjuoquc parte,qu a cbntcaru que ad 84.pTotenditur,' manifcftuni eft u Ari- ftotclcmnon loqui dc fola dcdutcionc iublUn 1 /i i & uiam diciccllc lodudioncro.Falfacftigitur, Qc ah,AriftotclealienifllmafentcntiacorMm-, qui dicuntin fecando illo hbro c6ivdcr.ui den finitionem utinftrumentum cogpofcendi fub- ftantiam, uel co^gnofcendi qrad (k dcmon- 3 ftiatio propewd^fcnicionemtta^lcw^ vtUgff-  ft m coimeo^tndeci mo pri roi poftcrioru, &in j8.feamdi*8empitome igicesipcapi- ccledemonu^auonc,*: inqurlt*obus logi- cis quxftione decima;atquidemonftratio ad Jefinitionem fubftaneiK ndn dSbrigMw , quum d eam nihiltHrnitasccmtccat.cjUandoquidem ad folam acddcaticlmcoRnirioMnr conduciti fed ponosccoomcio dcfinitjo ^ibftantia- ipli idemonArationiliofejTuit , &ad oam dirigitur nnquam citisptikcioiuroiiraqoe hunc in mo- adum arguroemnnur * illadefimtioin fecuodo hbro Pofteciocum traCtatur,ad ounm dirigitur traciatio dc demonrrcacione m pnroo, lcd ad lubftantic dchniitoncni non dirigitur deroon- Araaccrgofecnndnsbber n6eft dc dcfiuitio- elfiibicanti; , fed eft pottus dcdcrinitionC aCddencis , ad hanc enim dirigitur demon- ftratio , tamen re ipfii ab ea non diftingUi tur , ouu d;iTciut folateruunftuut pQfitiofiCiquum igituc I LiberQuartiis. lJ4 igicurrtjeque ad definicionemfubftantie; dirig* A quoque -vcrba funtin eoproremio Anerr. cx- tur demonfttatio , neque ad definitionem latc acceptam,qux & dcfinitionem fubftancix, &L definitionem accidentis complcctatur , fed ad folam accidentis definicioncm , fequitur quod Auerrocs non exiftrfnauit tra&ari in eo fecudo libro dcfinitioncm u t inftrumetum cognofccn dx fubftantix, ncque ut inftrumentum cogno- (ccndi quid eft , gencralitcr fumcndo qmd elr Um fubftantiarmn.quam accidentium^ ncque uc inftrumcntum diftinftum re ademonftra- uooe.quiadcfinitio accidcnrisre nondifun- fiuituf^dcmoftrationc, imo fi didcos Auerrois ocoslegamus , uult Auerroe&ipfam potiusde- roonftrationcm eilc inftrumentum ducen&ad cognoLcndum quid cft> qulm dcfinitionem , nili dtcamusdefinitionemipfam acciderisea- tcnus ellc inftrumccum , qtuccnus cft idem re, quod dcmonftjatto, (iCAUtcm non duoerunL* inftrumcnta, fed unum,quema.dmodum ipfra. pcndenda,quandodicic, poftquim Anftocelet in prioribus Analvtitis cgitde formademon- ftratioms,vult in pofteriorib.agere de eius ma tcria,materia autem demonftrationis funt pro- fioficiones verx.qux quidcm & in primo, & in ccundolibro Poftenorum Analyticorum con fydcrantur,alta tamen , & aliaratione.in pri- vuo qmdcm quatenus ducunt hominem ad ve rificationcm perfcclam, in fecundo autem qua tenusfunc dtfiuuioiic&,&ducur hominetrtad pcrfc&am fornuttoncm , eftautem uerificatio apud Aucrrocm co^nitio quxfnorum comple xorum , qux pcr dcmonftrationem , quatcnus demonitratiocft, innocefcunt, formatio*vc:o cft canccptio nacurx, fiuc quidditatis, qux pec dcfinitionem lignificatur,fententia igitur A- ucrrois eft quod propofiriones -verx , idcft nc- ccilariac tam in primo,quam in fecundo Pofte riorum libro tra&catur,(cdiaprimoquareuus Quoru. dcclarabimus,Vcrum ad hoc argumentum ali- B ducunt ad cognitionem proprcr quid cft,in fc- nl.n- tcrptcu l:nr .-- juauo. qui refpondct non clle ita,ut nos putamus , in celligcnda Auerrois uerba,quando dicitdc- roonftrationem dirigi addcfinitioncm, none- nim fignificarc uolutt tractationem dcmonftra tionis cflcgracia dcfinitionis* fcd demoftrano- nem cfle inftrumencum dcfinicione prxftat i usj, quado enimpluraiaaliqua difciplinatra&an- tur, quorumunumeft.nobiliu&c^terisir Tu caufis fuis pendent vt finr,idco ctiam ut cogno ur cffo.' fcantur,nunquamenim perfcdl^cognofci pof- ilus > e ^ funt,nifi ex cognitionc caufarum, ficuti neque ^"^^* eflefinecaufis fuispoirunt; igirurignoti fecun lxm ui, durafuam natnramdicuntur; necperrurbarc_>> nosdcbetqu6d uidcamuscaufas (^pe nobis ef fc incognitas , cifcCtus ucr6fenfilcs,&noros , h^cenim erTcctnum cognitio abfq; caufarurn cognitione debilis , & impeifect.i eft ; & pluri- mumintcreftqiialifnam htnoftra cognitio,& qualiinam cflc dcberer,eft quidem imperfecta dum in ftaru ignoranti; fumus conftiruri,& c f- tectus fine canlis cognofcimus; fed ramen ira^ .  '.; eflc deberemuSf^vt pi i6s caufas, quanu crtcctus cognofceremus , & a caulisad cricchis namram imirando progrederemur, idco quan do dicimus caufas efle naruraliter notas , cric- dusQer6naturaliterignoros,non intelligimus neceflarium efle ut id icmpcrcucni.it ut prius caufas , quam crtcchis , & ex caufis etTeClus co- cnoicamusjfcd folam IpcCtando peifcch:m,& diftinc^tam cognitionem fignificare uolumus talemefle catifarura.naturain quatenus caufx iunt , & cricc tuum qustcnus funt eiTecTus , vt priibs.&magiscauias, quam eiTccTus cogno- lcerv deboremus,qux eilct oprima, & raaxirni pc: icc hi fcientia,ipfiq; reru n.u 111 c cofentanea skiuidc diftuicta cauiarura cognitio a diftind ^ eftc- i LiberQuaraK. 97 _ 49 g eftedruu cognitione non r^et.fedeflreauum A rur ? aduerfanribas, fednobisutnaturamimi diftin&acognitiohabcrinon ooreft,nifi prius caufse ipforum nofcantur. Ariftoceles igirur tra dere nobts votcns mechodum,& inftrumemm, aooad rerum cognitionem duceremnr.perfie- :amcognitionem primari6refpexir,& prima- jriodocere voluit inftrumentum illud.quod na turalem rerum ordinem imicando per/e&ani nobis fcientiam rraderet,qua ita rcs cognofce- xemus.utcognofcenda^funtjtn qua fua prima- ria tradatione non refpexir ingcnij noftri im- becillitatem.qui caufas, a quibus progredien- dum efler, fepcnumcro ignoramns , /ed folum oucnam fit mcthodus perfe&am fcientiamtra dens con{'yderauir_ . Hanc fententiam optim xpreflic Themiftius in declaratione iilorunu verbontm fccundi capittspnmi Iibn Pofterio- rum|Priorauer6,& notiora duplicicer.|videns enim Ariftotelcm fa&a illaprioris, & nocioris diftin&ionc non fubtunxtfle vrrodttorum mo- tanribus, &res cognofcentibus eo modo , quo func cognofcende ; id aucem efc quando ab ijt rebus,quarum eaeftnatura, utex feiinrcogno fcibiles,ad easprogredimur.qtii.rura caeftna- tura, vr non cognofcantur nifi ex alio , hoc efc a caufis ad errectus. Harc igitut eft ratio cur Ari ftotelcsinpoftcrionb. Analyticis priraari6de methodo dcmonftratiua tra&aucnr, quc. a cau lisducitad cognuionem erTe&uum.Eadcm cft Accidc- rario cur primaria Ariftotelis t caccan o in iis li- om co bris firde infcrumenco.quo accidcniia cocno S aldo lcantur.non de infcrurocnro, quo cognolcan- JT i ,b ' . turlubftanti? ; accidcntium enim eacftnatu- p n m "'. ta , uc per ie fint ignota, quia ab externis cattfis r.o re- pendent,idcftextracorum eflentiain pofitis , *P lc,njf proindefciri nonpoflum nifiexcaufarum co-     ..iwuii uciuuMiuanQtic non c^cni lcd nos lumus , qui demonftracioncm extrui- itaqj uaniftlma eft eorum fenrentia.qui pr*ci Dcmon mn>  "^tfcientiamadipifcamur^ad hoc refpon ftrato det Th emiftiusdemonftrarionem non ingenij non rc- noftri iQfirmitatem,fcd folam ueritatcm refpir- fpicitM ccre> proinde fcientiam rerum parere proutre ^"i rum nanira requirit ; qux Themiftij fcntenria, trmiu- etfi aliquibos dura ellc uidetur , mihi rametu M - -  -----  ^  V   puum Ariftot. fcopum eile arbitrantur doccre inftrumentu cognofcende fubftantie.quando- quidemdura prccipuum eiusicopumrcfpici- mus.fubftantia proponitur, urpnncipiunotij, & nullo inftrumento eget.ut cognofcanir. Sed Cogni- quanuis lubfantia fecundum propria naruraln fuh-  1     - -.vw.u. , ....... vju4uui> luuuntu iccunnum propna narurarn tuo- tem.- iummopcre probatur , & doaiflimaac ueriiE- inirrumentonon egeat, tarocn habita infirmi-^ 3 !'"* ma efle uidetur, & Ariftoteli maximeconfen. tatis,& ignoranri^ noftT?rarione feoc contin- rcfp / cl - tanea,qui quum notiora diftinxent dicens alia git ut ad eam cognofcendam inftrumcto cgeaa^o . nobis,alianatnranotioraeiTecertealteriimem C mus;idc6 Arift. cuiuspr^cipuumcofilium hiit brum reiedloalteroaccipicndum cfle uolutt , atqui illud minimc fumcndum eft, qn6d fintj. priora,& notiora nobis, non narura, fiquidem principia debcr efle caufx; ergo altenim,qnod natura,non nobis.Voluitigitur fignificarc Tlie miftius qu6d Ariftotelesdocensinftrumetum, quo res ignotas indagare, & fcire poflimus , no rcfpexitquomodo nos affcdi fimus.fed quo- roodo affe&iefle debercmus ; neque ideo ne>- gat principia nobis nota eflc debcre, quia uelic ea nobis efle incognita;fed negar ea nobis no- tiora efle ut in fratu imperfediionis, Sc ignoran tiac conftitutis,& uulr efle nobis notiora ut na- turam imitantibus in rerumcognitione perae fciganda ; hac aurem ratione tota cognitionem nobis rribuit Ariftor. non naturc ,ut illiusdi- ftinchonis hic firfenfus,aliadicuntur notiora non fccundiim naturam , fed nobis , alia ueri> ' natura,non nobis y idcft non nobis ut ordini na loqui de potiflima demonftratione,quie eft in- ftrumenram eorum fcientiam tradens , qu^ fe- cundum fuam naruram funt ignota, no omni- no fpcrnere uoluit confydcrationem noftr^ in- firmiratis , fed ad humani ingenii irabecillita- tem oculos conuertens uolnicctiam fecudatia rradrarionedocecc nosuia, qua in eorunotitia ducamur,quc licet fecundum propria naturam fint nota.nobis tame ignota efle contingitide6 de methodo quoq; refojutiua loqui uoluit.quf nos ad principioru cognitionc perducit ; na de demoftratione ab cfledu in pnmo l.bro ita lo- curas efr.ut ea tradationc fecundana efle figni ficaucrit.eam.n.confcrens cum dcmoftrauone _, poriflima, & oftcdens quantu ab eius pcrfciftio ne dcclinet , fejparare porius ti a potiiiima.de- m o n l rr.iri ftcriorum.,& proccmio priroi Phyfico (urr^quandonouQraiccundum naturam dixic CUC notiora firoplkitcr,boC ell iine vllo rclpe- ct u uiriu humani tngcnij, fed-ipfam fecundum fc recum naruiarqconfydcranaofhtec cmm eft fignificaria dlius uocis.fimpUckct.Aut intclUV gimus fccundum naturam noftrum cognofcen tium,tcu tecuiniuni naturam rcrum iplarum rc fpeclu conditionis humani 1 1 i g &  iceundum naturatn dicirur,& cxaltocognoid ad dotfrinx abudantiam adiecf um. De cadem tur.licct fimpUciter,& fecundu propriam natu Jocutusxft etiam in codem feciido libro, quaA afi a nul io pcdc.it ,c\ ex fe cognoicibde fit. Eun- do modum docuit ucnandi ea, qux prxdican- detu fcnfum alijs vctbis rcfcremusy&diftinguk rutin quid, &definitionemeiicatiaiemconfti anus cognitionera noftramdtftin&a.&confuj tuunt.v t mox dcclarabimus . H-rc dicuntur ab 4am , diftincf a cnim cognitidne omnia prmci- Aciftotele inpofterionbus Aoalyticis dcutra- que methodo reblutiaa;ieUquaomaia,qux tu tn pnmo.tuminfccudolibrotr.ict.Ttur , ad der jnonftratiuam methodum peruncnt , qux itu vtroq; libro primaria cft, vi mcmor arurn procc tnium,& Epilogus manifcftcdeclarant , Uubiu, Soo* I .011 Cdput VndecimutVy Solutio dubu dc noto , & ignota jccnnditia ntturgm ,  ti/. . i,  o*.a'.(nmnm mluu Jb Dvbrsvs ea,qux diximus, dubium non . leue oritur^antea e m m quu m d* fcrimen inter demonftrationetnw ab cticctuA' inducrionemdeclararemus,dixinM*s ilLf pi 1 1 .i n t nota iccundunatutam, quauis abfcon dit>,& infcnfdia lin t, Sc omncs cricctu*. lccunr -dum naturam funt ignoti,etiam fi fenfdcs fint: At li de confufa noftra cognitione Joquamur , qox in icnfus perccptionc confiftit, aliqui cfte ct ui funt noti fccudum naturam,& aliqux cau k- fccundum naturam ignot^ , Cjput Duodecimum t quomodo definitio d primoTbi lofopbo, & quomodo d iogico confyderetur. Voniam autcm in Polierionb. Ana lyticis muha ab ArifiV de dcfinitione dicuncur^declaradum nobiseftquo- n.im confilio id cgcrir,cV quomo iJJa prmcipu mductionc cognofci,quc fuotmo f do ad eos UhtoSi 6^ ad tradationcm dc mctho ta fecundam nararam , hoc cft qux cxieipu*, dis definitio p cttineat , hoc.n, dcclarato plcnc non cx aJio cognofcibiliafant \ deAonfttatia- cot;ni ta eut ipta mcthodoru n.it m.i . Quod igi ik autcab cffcc^uillaprincipia declarari ,qux ignota tccimdum natucam l'unt,& pcr ah.ii.lc- monfttantur ,.quoniam icnfilu non funt, ncc cxfe poflunt innotefcexe ; iuquc abqua pnn- cipiaefle aflcruimus, quasfiusc ignQtxfecunr- dum naturam; nunc ver6 contriarium pronun- ciaftc videmur dicct cs omnia ptincipia, & oro- rics cauias efle fccundvun natucamnotaquatcr nus prindpia, &caufxfunt,nam quodaUcui competic quacenus efttale,omrucompetatQbr ccile eft;quomodo igituraliqua poilunt ellc  5oluuo principia ignota fccundum naturam ? foluitur dubiumtboc diftinguendoid,quod dicitur (e- cundum naturam notu,vel ignotum, aut cmm ycI^ 11 intelUgunusfecundikm propriam rerum natu- j m ,tu ram,noncoiyderando conditioncm,& natu- ramnoibura cognolccntium , quaquidem ca- tur in ijs libus tra&ctuf defimtio omnesurriuf qucfciftx intcrprctes coceilercjifcd dc ratione huius tractatiom s,ac dc intentione Ariftot. du btum cft.cjuuin alij cam ut dcmofttatiooisjnc- dium, ali) ut inftrumcntum fcicndi ademon- 4ltationc diftinc^u craclari cxiftimaucrinti, tra- -CjCari c ti.uu a primo pbiloiopho definition ma jtufclluin cit,cuius traciationis ditfcrentiam co givl c c i c opor tet,ut hanc ab dla difccrnamu| Videntur omoes concedcrc o^dcfiniriocara>Quo m a rionc a mctaphyfico cofyderetur , quatcnus ii- dudciU gnificatqutdduatcstcru.idqiapudAuer.apcr- " ,,oi tc lcgimus iac.0mm.4a. 7.1ibci Mctaphyfic.eft h c T "^ igitur cognoicendum quidni fitdefitutioncm^^j-yju, cofydcran ut iignificatncem quidditatisjmihi rerar, quidcm iudetur nilahud cllc,c|uaiu conlvde- tari uc definmo cft, nam dcfinmo ab Anft. ita. 1 LiberQuartus, 3 01 dcfinirur ,dcfinitioeft oratio fignificansquid quarc fi a ractaphyfico confydcrarur utfigmfi- cans quiddiutcs cerucri , ccrcc coofydcratur vc ft definttio; quoniam auccm definitiocftora- cio figtuficans quid cft,flc orario omnis , miwi- admodum 6c omnc oomeo , & omne verluim , cft inftrumenrum, quo conceptiones animi li- gnificamus,fequjcurquod dcnnitio uc cft dcfir ncio.cV vt eftotacio Ugnificaqs. quidditafem cft inftturocntum figoificandi qmdditatem, quam animo coocipirausj ck dcfinicionem con (ydcraciaprimo philofopho \t fignificancenj quiddiutesrcrum,cfteamcon.fyderari uc in- ftrumentum fignificandi ipfasquidditates;nec propterea diuina fciciuia eft lnJhuincjualu non enim ab huiufmodi iaftrujroentis dii aph , n.v uocancur ioftt umenulca, r /..tims vcio qu.indo cit igoota , #(per logic inftrumeota mucfiigatur, nani" quajrere qutri res ftt , nil aiind cft^quini eiu & fubic&a confydeuncur , & nomine accidcntis ea , qaos conlyderantur utalceriinhxrenria t quacfoleoc uocari paftio- nes, fiue afrcctiones , proptcrca mignitudi- nes, iC numeri,quje in fcicntiis mathcrtwrir cishabeotlocurofubiecci^de quo afFecliones demonftnntur , iicct fimplicirer accidcntia iint , tamenfubftantia; oomine com prehendcV tur;ideo Anftoteles in contextu 178. primi M*) bri Pofteriorumuniutcm, &c ptincitum fuhftactZ cias vocautt, quiain toto co ulno cafcmpcr ut( altcri iubteota, noo utaccidentia nommauc- rat . YV.autem a deftnitione fubftanriz. cxox, Dcfini- diamur, huius duplcx cft in poftcriotibus A-^^'' n nalyricis corfydcrauo, unaptimacia, altcraw^ fccun- V 3 oj  DeMethodis, 304 flexeft fecundaria, primariaquidem prout eftprinci-D dicirur ; quz quidem confyderatlo non nd lo- cofjde- _ mm nonim mechodi demonlWariu*,fccuda- eicum,fcdadmetaDhyficum pertinet ,quem l_j.po ru ver0 prout eft finis lgnotus methodi relolu- riu?;quum enim pri maria tractatio fit de po- tiflima dcmonltrarione, definitio fubftanriz ad hanc non refertur , nifi ut eius principium-. notum, nam hzc definitio non traditur ex cau fis exrra rei definitz eiTenriampofitis,led ex in- cernis, quzeflentiamipfamconftituunr; pro- prcrea Ariftotelesindemonftrabilem talem de tinirionemefle dixirinconrcxtu^i.fecundi li fcri pofteriotum , definitur enim fubftantia per formam,&materiam,&eius definitionis nulla Caufa afTerri potcft f quia illa fbrma in materia. ineft finevlla me-Ja caufa , fiquidem ipfa_ eft &ertenriarci,& caufa, qua res efle dicirur; ide6fecundum ipfam rerum naturam hzc de finiriolocum habet caufznon pendentisaba- iiacaufa, proinde habetlocum prlncipii noti fecundum propriam naturam ; propterea in admodum oftendimus.Pum igicur primariant Ariftorelistracrationem,& intenuonem fpe- &amus,non alia raitone defin irionem fubftan- tiz confyderauir , quam ut principnim norurru methodi demonftratiuz.hoc eftvtmedium pa tiflimz demonftrarionis, ur bcr c larini dixerur, eaque tractatio totade demonftrarione norai nandaeft,non dcdcfinitione, quiaqnum ali- quidvtalteriusprincipium , &ciiisgrana rra- ctatur.de illo alrero trattatio efle dicitur, vt Anftoteles reftatur in principio libri duodeci- mimetaphyficorum dicens |de fubftanna eft contemplaiio,quoniam fubftantiarum princi* pra, & caufz quzruntur.f Primaria igitur huius definitionis tractario non alia eft,quam ea, qui diximns. Dum uer6fecundariam in iis Itbris tractationem refpicimus.in qua Ariftoteles viS tradit,qua ad principiorum notitiam , fi latue- primaria Anftotelis rractarione hzc definitio  rinr,ducamur , definiriofubftantizconfydcra- non confyderatur nifi ut principium demon ftrationis per fc notum , ut patetlegentibus A- riftotelem in primo polteriorum libro,ubi p.if- (im definirionem hanc numerat in principijs demonftrarionisperfe noris, & indemonftra- Errorla bilibus. De hac definitione latini rccte fen- tmoru tiunt.quum dicunteam non confyderari nifi derta- .ytmcdium dcmonftrationis, dicentes eninu ^'^"prouteftmediumdicunt protit eft principiu, tioau nam quomodo eftprincipium demonftratio- nis.niu quatcnus eft medius terminus in fyllo- gifmodemonftrariuo > in eotamedecepti funr, 3u6d putarunr hanc definitionem prour eft me ium in fecundo tantum pofteriorum Itbro rra clari, quum hac rarione confyderet eam Ari- ftoteles in toto primo hbro, nec video quomo- dohocinfician audeant , quum Ariltoteles in primo libro non alia ratione eam confyderec,, quam ut principium demonftracionis ; in con  tcxtu ctiam 41. fecnndi libri dixit hanc dcfini- tionem eile immediatam , &'indeniohltrabi- lem,& habcre locum principij per fe noti , vel Eiror fuppofiti. Auerroiftz quoque dccepti lunt Auerroi  hac loquit ur Ariftotelesin fecundo Ubro pofte riorum Analyricorum a contcxtu 69. ufquc ad 84. ibi nanque docetquauia cam definirjorie uenari debearaus, quz eft principium indemo ftrabile,& rcfuratopinionem Platonis, qui di uiitonedefinitionemuenabatur, non quidem qu6d penitus reiiciat diuifionis nium.led quia iolam non fufricere arbirraturjUteain^qu^uim fyllogifticam non habct ;ipfe igitnrpr?fcitvia compofitiuam.qn? uim habct lllarriccm igno- tiex noto,fi enim proponatur inueftigjnda_i definitiogeneris,vtanimalis, nult Ariftoteles uia com 1'pcc randas efleipecies omnes illius genens , & poliun* ca,quzdeipfislpeciebus cllentiahter przdi- ( *' ud  t " canrur, hisnanqueprzdicatisomnibus colle* &is,exceprisque illis, quz fingularum fpccier rum propria lunr,reliqua generis dcfininonem conftituentjfimiliratione fi fpeciei definitio nem quzramus, indiuiduaconfyderare debe- mus,cV fnmere omnia , quz de ipfis przdican- mrin eo quodquid eft, cxiis enimipecieide- finitionem conflabimus ; hanc uiam uocauic 'Ariftoteles compofitiuam , qnia ex fpecteTum coilectionc,& attributorum compoiirione de- 'flnitionem generis colligimus , & ex indini- duorum collcctionedefinitionem fpeciei, atra men fi benerem colideremus , hccuia rcloluti va porius eft,quam compofitiua, quia ab infe rioribus ad fuperiora proccdere eft a pofteriori busiread priora.urantcademoftrauiinus; qua re nil aliuct efr nia hcc.quam inducrio, ex eo.n. qu6d illa przdicata omnibus fpeciebus compe tunt,colligimus cadem compctere generi;& ez co qu6d omnibus indiuiduis comperunt , pro- bamns eacompecere fpeciei;h(c igimr uia com Nota pofirina uim inducrionis habet,& uolnit Anfr. ^uo ui iignificare neque fola diutfione utendum eflc , to P out i ncque fola uiacompofiriua abfque diuifiono^ am^no- m RC. 3 oj Liber Quartus. Jo5 in venandisdefihirionlbuj.quiafi abfquediui A & parres definirionis , non uidemas Ariftorcle fione vramur via compofitiua,illa omnia prfdi caca inordinatc,& confuse colligemus , facit c- xrimdiuifio vt reccura ordinem in partibus de- finirionis exponendis ferucmus-, fed rarioncL- efftcacicacis probandi id,quod qucricur.prefere Ariftoceles uiam compofiriuam , primasquc ei tribuir,quumenimuim fyllogifticam habear, rocam rei ignorxdeclaracionera ipfi accepcam fenmus,a diuiitone rero nullam probationcm, fed folam parrium difpoficionem habemus;ira- que fi definirionem ica venemur, vr diuifione- uccndo fingulas definirionis parres ordinatc fu mamus,easqnc rei definiendx ineffe , e6 qu6d. omnibus parricalaribus competanr, oftenda- mus per inrfuctionem, oprimus erir modus ve- nandi ralem definitionem.qui Ariftoteli mirifi jjota ^c^placuir. Dedemonftrarioneautcmafignd nunc" at ^ venandas partes defmicionisurilis fir, dcmon hihil in ea pairtcdixit Ariftoreles,faris cnim ha dicere definicionem elfe mechodum,uel inftra menrum,quo calia prxdicata uenemur, id.n.fi dixiffet, ridiculumfeomntbuspr^buifier; fed viam diuifiuam, & uiam compofiriuam ucin- ftrumenca huius uenarionis con(vricrauir,defi- nicionem ucro non* ur inftrumencum, neque ut uiam,fed uc finem uix,nam qu^rere ea , qux ia eo quod quid eft prxdicanrur , eft ipfam defini tionem qu^rcrc , ur fqpius diccurn eft in prxce- denribus. Caput Dcchmmqnartum . Ouotuplcx fit definitio accidentis. Cidenris aucem definitio mulripler eft,alia enim eft perfeeca, 6X_pmni- bus numeris abioluta , qux eft de- monftrario pofirione differes, alia imperfecta, & manca,qax tum conclufio , tum principiurn i:r.r bnicfc deiila inprimo libro locurum eiTc^ i B demonftrarionis efle poreft ; quxomnia facilc A nna i.-atin ea parte oftendcre volens infirmitatcnu 6 a0, nix Platonicx^dfuffiux, fariseam cfecriarauitJ oftendcns diuifionetn ad eas definitiones ve- handas inurilerh erte , qux fecundum naturam notx funr,AcIemoretndigencinftrumenco lo gico; fi nanquead-has venandas diuifio inefH cax eft , mulc6 rriinus ad eas indagandas , qux func nacuraliter ignotx , efficax enc : fed quorf demonftrarione qnoque ab effeccu demonftre tor partcs definicionisnacuralirerignocx,ceffa- tur ipfe Ariitocelesin conccxcu undecimo pri- fHi ltbride Animadicens accidentia plunmu conferrcad-cognoftendum quid eft,nam ex iis,qux rci dennrcrid^acadahr, duciincognt tionem eorum , quc eius rei eflenriam confti- tuunt,eft ab cffectibus ea uenari,& dcmonftra- re a poft eriori . Ex his parec definicionem fub- ftanrixnulla alia racione confyderarj ab Ari- ftocele in libris Analyricis,quara vtprincipium intelligentur, fi quxnam fir perfeeta accidentif definitio declaraaerimus, quodenim in quo- quc genere fummum , perfectumqae eft , nor ma efle foler,quaeetera eius genensdignofcun tur. Accidenriaomniaper formam ,& mare* juoae- riamdefiniendafunriquemadmodum fubrta- jjjj^j tic, aliatamcn rationc , nam accidentis genus tur> fofmxlocum tcnet , pronrium aurem fubieccu efclocomacerix,&in dcnnicione pro differen- tia fumicnr,utdefinitioconicrusefc,fonus in nu fje.&fonusquidemefc genus, &forma,quia. fa, omneaccidens formaquxdam efc,nubcs au- tem eft fubiccfa mareria, quc. tanqnam diffcre- tia fumirur feparans tonirrum ab aliis fonis;cd tra qnam in fubftanrijs accidat , in quibus ge- nus nabet locum materix,differentia uero for- mx; &infubftancijs maceria inrcrna cfc , ex quares confrar; inaccidenribusvero exrerna, in qua inhfrenr. Deftnirio hxc ex materia , & rf* merhodidemonftrariux,&vr finemmerhodi C forma conftans dicirureffentialis.fiue quiddi refolutiue. ,fi eam ignotam elfc,& qaxri con- tingar ;priorquidemillaconfyderario prima- riaeft.hecautem fecundaria, quod fignificauir Ariftoteies in contextu 41. libri fecundi Pofte- riorum de hac definitione loquens.quando di- xic eam effe principium,noram,uel, fi ignorari conringar , non demonftrarione , fed alia via raanifeftam fieri ; de qua aliania fermonem po fteafacere voluicin ca parte,que infcribicur dc uenacione definicionis . Has duas craccariones dc definittone fubftancix in iis libris inuenio , & prxcercanullam; in quarum neucra dicere pofliimusdefinicionemvc inftrumcnrum fub- llancix cognofcendc; confyderari ab Ariftore- Ie,fed folum uc principium, vcl uc finem inftru rnenci; quando.n. eam confyderac uc principin demonftrarionis,non ad fubftantix,fed ad acci dentiscognitionemipfam dirigir ; quando aa tem docct uiam uenandi pr^dicatacllencialia tariua,qm'atora accidenriseflentia per eam ex- primitur, fcilicec per genus refrriftum a fubie- Cto proprio fungecc officio differentix , erenirn 3uidnam aliud cfr eciipfis,quam priuatio qu?- a luminis lunc ? quid aliud eft tonitrus, quam fonusquidaminnubefactus? Scd aliud eft Difcri- magni momcnti difcrimen inrer hanc acciden mcu dm tisdefinitionem,& dcfiuitioncm fubftantix, tc . r quod ad propofitam nobis conremplationem - _ maximc perrinet, qu6d definitio fubftanric. per t ic,&de maceriam, &forroamperfectaeft, & nihil ei fimrio- deeft,hxc enim homihis definirio , animal ra- ncm ae tionale, & effenrialtsefr , & perfccca definino, cldco$ - quia cflenriam hominis ira declarar,uc nil qu?- rendum manear, huiusauremrarioefr qaonia illafbrma ineftin illamaceria finemedio, ne- que ab ulla exteraa caufa pender , fed efrfimul efsencia, & caufa rei . Afc illa accidencis dcfi- nitio,quamducimus, ellentialis quidcm cfc, notu l De Methodis 4 detur caits dcfinirio clfcntialif, anirous quxrcn, tis non conquiefcir, prxlertim animus "virt fa-> fiientiSjVt do&iflimc nouuit Aucrrocs in calc cxti commentarij libn fecundi pou\criorum-M craandoenim qutddius pcnclct ab alu exter- na caufa, animus in cognitione quiddiutis nq 3uiefcit,niftcaufam quoquc nofcateius.quid- itatis \ propterca ~vt definitio accidcnris, per- fcdta reddatur.trrtiapartiailaprxtcrfoitmm,, fic materiam rcquiritur, ncmpc caufa inhcrcn- tir illius formi .n illa matcria ; perfccu igitur definitioeclipfiseft, priuatio luminis inluna obtcrrx ioterpofiaonem ; & pcrfecta tonitrus definirio cft.fonus in uubc propccr extin&jpne ignis.fi mod6 hxc ipfms cauu lic , uc iuppdoic Ariftotelcs. Obhancigicux rationcm fncon- textu 41. Sc 43. fccund;jibr poftciiorum dick finttio.qux vocatur gatiuUs , *vt uult co in loca Themtftius. Alcerauer6 pcrfe&x defimtioni^ pars.qux formain, & materiain line cauu con unetulla cft,qu^ dicitur deraonftrationis con chifio.vt fi dicamus , eclipfiseftpriuatio lumi- n 1 . lunx.conicrus eft fonus in nuoe , V vocatur Concluho,quiaquum exuafe cauum habeat demonftran potcftihaoc diximus vocari quid- diutiuam, itue cllcntialcm, iiue etiarn for malc definitionem; internam cntm rei naturam, Sc eftcnciam expximit, lunc eandcm Anftotclcs. in 44. conccxtufccundi Ubri Poftcjriorum no- minaicm dcfiniiioncm appellauit , qma cftcn- t to oc- nam ab cxtcrna caufa, pendcnxem pxofcrens fi- miailt nc cxprcftione caufx non benc iplara ehVenua,- \ n*t dcclarat.id cnur., qaod caufam. ahquam habet proptcrquameft,non bericcognolcitur, ntfi Ariftotclcs.dcfinitioncmacctiienus.quiddu-t'.  pcrillam;, vtigituchancdiftingueret ab tlli_, t uam dcroonftrabilcm cile, non qu6dtou dcfi^ qux cilentiam cum cllentie, caiua dedarat ,Sc pitio de defiqito demonftrctur , vt fi colltgatur eft perfecladcfiaitio^eam uocauit aoininalcm cclipfioxefte priuattoncinluminiylunx.cV; coni trum cflcfoaam in nubc , qucro fenium mulci pcrperam acdpiunt; fcdquod.alteradefinitio- pis pars dealtcxapartcdemonftretur , ncmpc- fotroa de roateria per aliam teitiam partc adic- ccam,qux eft caula inhxrentix formx tn matc ru; de lunaenimdemonftraturprtuacio. innu nispermediam ccrrx interpofirionem.cK^^t-* nubc fonus per mediam ignis extinClioncrn-;. jdcirco hxc pcrfcdta accidcntis definitiaapud, Ariftotelemeltipfamctdcm.onftracio , & lolq, tcrminorum fi.tu ab ipfa demonftrationC di fcrcpat,quia ex ijfdcra cribus terminis deroon. ftracioaccidcntis, & eiufdem dcfinitio conftir tuitur, genus quidcmaccidcntis eftindemon- ftrarionc maius extrcmum , fubiectum dt, mi- ous extremum, caufavct6 medius.termujus. quta nominis utttm fignificationem exprimic CiTcntiam vcro non benc declarat , poftea vcra in, contextu to. cx i js, qux pcius dixeuc , colli- geus omnes.dcfintcionis (pccies eam uocat co- dufioncm dcmonftrationis, quta caufamex trafe habct, pcrquam dcmonftrart poteft, Tot igicuic numero funt accidcntis definitio- W9j,a.ftwaiuiikii^..  ji CaPut Dccimumquintum, De alicrumcrroi ibus in  * nauux demonftrationis repugnantiffi- mum.quod multifariamoftendcre pollumua, pnmum quidem id nobis conftitucndum cft , tum de fubiectodemonftrationir, tum deaftc r Ihone dcmonftranda prxcognofcendum cllc quid nomcn lignificet ,'tk lignificationem no- minis intclligi non pofle nifi cognito gcnerC^ fuaa jjjquo j|lj us re j vel propinquo , *\cl laltcm re- vaalioi moto  quomodo cnim nomcn ecliplis intclli- gemus,nifi fciamuscclipuraGgnificare prtua* tionem quindam lumin:s ? quomodo inteilige rous nomen tonitrus.ntfinofcamusellc fonum dtsiniit accrolio ; Hquidcm propria uocis fi- gnificatioeiiine caufa competit, pulla cninv* eftcaufacur eclipfis lit puuatio iuminis, vei corira fitacqcofio (aoguinis iilli itaque, qui ita dcraonftranr , non dcmooftiant conclufio- nem pcr fuaro cautam , quoniam ciufiuodi con clulioms nnllacauia affcrri pouft. Nosigitur  j e j e g dicimus altaratione dcfinmoncm lllaiu eifc- itjoae conclulionem dcmonftrationis ; non enim oqux eft toradefimrio dedcfiniro prcdiccrur , fcd quod e J ouc ^?" altcra definitionis pars dc altera.nempc forma,^"' 1 " de materia concludatur, Anftotcle&talem deftj nirtoncm concluuonrru dcmonfti ationts efle ia . quend.inu? dum igitur demonftramus ccli- B dixit; per mcdramemm interpouxjonem ur- piim elle priuanonem luminis Lun.r , ccliplirn facimus in eademonfttatione fuhic&um, cr- go prxcognofcimus eclipfim (ignificarc pnua- tionem luminis , idem igitur demooftramus quod prxcognofcimus , quod certe abfurdifli- mum elle qmlibct fanx mcntis aflcrerct, ntm fiiuuficationominis eclipfiaouilaaliae, quain priuatio luminis in luna, ideo fi hanc prccogni tam efle oportet , eadcm demonftrari non po- tcft,nili idem dc lcipfo demouftietur , quunv nihilaiiud fic ccbplis , quam pnuatio luminit Lunx (imiliter non eft dcraonftrandum iratn clie accenfionem fanguinis in corde  oequeLj tonitrum efle fonum in nube , quia hxc cft fi- gmficauo BOtmnis petutus indcmonftrabtlis, Uc iplo nomi nc , neque abquid roboris habct id,quod raultt dicunt, defiaitiooem dc defint- to non demonftrari ea ratione , qua eft defini- tio, fedquaunus cftquxlitu;n ignoturru i h'pc cniin ridiculumcft,quia lieft quclitumigap- tum, fignificatio igitur nomirus fubie&i igrso- raeft, quomodo tgitur dcmonftraro aliquid polfumusdc (ubiccto, cuiusAomen non intelli gimus? qu6d li dicam ptxcognofci qutdcnx quod ccliplis lignificat priuationcm luminis, non ramcn cam,qux eftin luna , 6c hoc efle id, 3uod dcmonftratur, in aliud abfurdum inci- ent non minus graue, fic cnim fubiectum dc- inonftrationis erit ipfum accidcns, ut ecliplis , prxdicatumvet6, quodquxrirur, entfubictitu accidentis.inillaenim dcmonftrauone nihil mancbit ignotum,quod dicaturquxri , nifi lu- na ; hoc autcm cft inconucniens.debet enim accidcns dc fubic&o monft^rari, vt fit prxdica- tio naturalis.non lubieCtum de accidentc* .. s>ado. Prxterea certum eft eamcire potiffimc demon ftrationis conditionem ut mcdium lk cau(a_ inhxrcntixmaioriscxtremi in minore, ut ra- rardcmonftramus tnlunacllc pnuationem lu- rmnis , & per mcdium eppetitum uindidx de- monftraruusin fanguine cordis ficri ccenfio- nem; quare hconclufione$ demonftrationisipriuatiolumtnis in luna, accenfio languinis in cotdc , fi ctenim has de* monftremus , uerc caufatu couclulionis afferi- mus .tdcftcaufaminhcrentic; prxdicati in lu- biedo ; Sc qutaconclulio illafovmam,&: matc- nam accidcntis contincr , lubicclum eiiim cft materia,prxdicarum autem forma.idco eft illa definitioimperredta^, & demonftrahilts, quc. caulam rei noncontinet ; iplligitur (t caulatn. addamus.conclulioni mcdium tccminum ad- dimus, Sc dcfinitionem petfcdam-' facimus, quarrejplaa dcmonftrattone noo diffcrt, fcd folo terminorutn fuu ; he c eft leotentia Anfto- teli s,l i benc eius vcrba pcrpe n ftiruatur.aliotamcn , eS: aloordmc in luc , & in Uladifpofiti funr,namin dcfinirionc_^ pn- mumprofcrturgcous, ultimolococaufa, dici- musenim,esJipiixcftpriuatio>uiinims.luoxoL> tcrrx inrcrpofitionem , at in dcmonftxattpoA^ -irar Ihft i Uonalc cft caufa uc riilbUcinh(rcat homini, &c aunquim a gcncrc aufpicamur , im6 poftrc Buau 1 -3 i j De Methodis, , mum eft, quia eft id.quod quxritur , ided fi mi D nis apprehendimus , fed non proprerea ipfam norem propofirionem anteponamus, primo lo efle cognofcimus ; ideo Ariftoreles inter prar- co lubiectum dicimus,deinde caufam, poftre- mo genus ; quod fi anreponamus maiorem , a caufa incipimus,deinde genus , randem ( ubie- ctum proferimus ; omnino igirur alius eft in de finitione perfccta , alius in ciemonftrarionc or- do.ac fitus rerminorum ; idem dicendum eft de illa lmperfecta definitione, & de conclufio- ne demonftrarionis,funt enim idem rc,quia ex ijfdem duobus terminis conftant , genero , flc iubiecto, ratione autem difterre debenr.ideft & forma, & ordine terminornm , formaquidc quoniam conclufioex neceflitate eft enuntia- tio aftirmans, vel negans , definirioni vcr6 for- ma enunriationisminimeconuenir,ficuri ne- que fbrma fyllogifmi,definitioenim,ut ait Ari ftoteles nequcrcm eife, neque non eflo dicir, fed folumquid fir; ordine autem terminorum, qtioniam in conclufione neceflarium eft fubie cognitioncs demonftrationi ncceflarias illarn nominauir.qua &fubiedti,&affectionisquxfi tccognirionem habemusquid vtriufq; nomen ilgnificet ;* rora igirur conclufia prxcognira^ eft,quia antedemonftrarionemdcbet eflc in- tellecta, licetipfius vcriras nondum cognofca- tur.utfi eclipfim dariignoremus, eamqucde- monftrarc velimus.neceflarium nobis cft anre- quam demonftremus inrelligere quid nomen edipfis fignificet, figmftcat autem priuartone luminis Lune, fed licct hoc pr^cognofcamus , atramen an derur in lirna hcc luminis priuario adhucnon cognofcimus,idque perdemonftra rionemoftendereuolumus. Qupniam igitur omnc,quod anre demonftrarionem prxcogno fcendumeft,prinripium demonftrationis uo- cari poreft , definirio h? c nominalis tanquam nomcn arfcctionis demonftrandx declarans, ctum antcponere generi prxdicato , in dcfini- E &ranquim conclufioanrequamdemonftrctur tioneautem necefle eft antcponere genus fu- intellecta,principium quoddam eftdcmonftra biccto locum differenti? obtinenti , harc enim eft definicio,priuatio luminisin luna, hxc au- tem conclufio, ergo in luna eft priuatio lumi- nis;ira hxceftdefinitio,accenfiofanguinis cor dis,hxcautcm conclufio, igiturin fan^uinc__ per caufam exrernam,qux eft perfectio,& com plementum definitioms,qno ftt ut rora demon 1 ftratio in dcfinirionem pcrfectam accidenris conuerrarur, qux eftultimus.ac prxftatuifli- mus dcmonftrationis fints. Hxcitaque & Ari- ftorelis,& Auerrois fenrenria eft,& uera;qui ve ro aliter fentiunt, cralfa nimis ignorantia^ , ac nideli. ccecirate laboranr. Quxrerehicaliquispollec ^ CC j*l* cur in maiore exrremo demonftrationis noru io ic&. itf um affectionis nomen pofuerimus , ur cclt- pfim,fed potius eius genus, priuationem lumi- nis; Verum ne nimtacum proltxitare in prx- fenria digredi , & a propolito rccederc uidea- mur,idin alioinloco (eorfum expendendum dcfini- relinquemus . Non eft autem hic prxtcrrntr- oo.quc, tcndum.fed fummopercannotandum quodde clulio  ^ m no ' " 1 *fl cc ^i on 1 s > q uz dicitur efle aeraon- ftrarionis conclufio,eft enam alia ratione pnn- ocmuu ( ( , , * - ftnno- cipium demonftrationis , idque ut pnmo alne* nis , eit ctu mirabile fortafle uiderur,ira,fi bcne in telit- gannweriflimum eife comperierur, aliud nan renus cft conciufio ignora,quc per demonftra- tioneminnotcfcit. Caput XVI. uomtdo omnis deftnitw accidentis ad demonftrationem referatur t & ad demon- ilratiu* metbodi traditionem pertineat. X his,qux diximus, facile colIigcreL^ poifumus quomodo omnis defimrio af fectionts fiue perfccta, fiue impcrfcCca monftrarionem pertineat; eaenim , qux imperfccta eft,vel eft principium , uel conclu* iiodemonftrationis; qu?uero perfecta , &^ cx ijsduabus conflara,demonftrario ipfa eft fo lo ab ipfa differensterminorum fitu; hxc ut fi- nisprxcipuus demonftrationis, arqne ur detno ftranriumulrimusfcopus ab Ariftorele confy- deraturin fecundo libro Pofteriorumab inittu libri vfque ad 4?. contextum; qnia reuera finit uitimusderaonftranrium eft i dcmonftratione colligere omnibus numeris abfolutam.cV quie fcere in cognirione quid eft;ueritatem hanc do cet in ea parte Ariftot.proponirenim in princi coniilifl pio eiushbriinueingandum inftrumcnrumdu Anfi.ia censadcognofcendum quid eft, quando eft ; | o ". Cl ^ 3orrin *l ue e ^ cognofcere rem efle, aliud eft quid no*t naturalirer ignorum , cuiufmodi etr definitio cjpFum mcn fignificet intclligere,definirionc_-.qui- omntum affcctionum.quoniam ipfarum eifen- dcm nominali quid fignificct nomen aflcctio-  ria pendet ab externa caufa ; poftea oitendic   * non * non alio inftramenro nos duci ad hanc cogni- rione,quam 1II0 codcm,quoducirourad fcien- ciam propterqutd eft, nempedcmonftratione, adquod declarandum voluit in t. capite hoc rundamentum conftituere, qu6d idem eftco- _ gnofcerc quid eft, & proptcr quid c(l , hinc .n. fi: ut demonftratio.quum raciat cognitionenv propterquideft ,cradat hmul cognitioncquid  -./ -nft , declarat etiam modum Ariftoteh quo per detnonftrationem ducimur ad cognofcendi ac ctdenrium quiddiraccm,& oftendit no pollc de finittonededefinico demonftrari, in lucctame prodtre perdemonftratione, quatenustotadc- monfrratio in definttionem perfccta accidentis conuerritor,neq; alta via,quain dcmoftranone, polTe caiem dcfinitionem innotefcere . Dcbe* mtisaurcm co in loco notarefummum Arifto* telis arrificium, qui *vt oftenderet idem cil :_j deroonftrarionem , ac defiuiribnem , ucitur ra- tionecommucata,& dctrronftcarioni tribuicof- ficium definicionis,& dcfinitioni ofticium de- monftrationis , eft eninvdefinirionis ofncium ilgnificarc quideft ,dcmonftrarionis"ver6no- tificace proprer quidcft;nam fi dcmonftrario declarat etiamquid eft , nl facic quacenus cft definitio,non quatenns eft demonftrario; & dcfinitio fi decl.it at ptoprer qutd eft , td facic quatenus dcmonftrano, non quarcnusdefini* fiodtxc autem manirefta iunt ex ipfa vocabulo rum fignificarione. Ariftotelcs tn cnnrextu 41. & 4). aflerir demonftrarionem oftcndere 3uid c ft, deinde in 45. dcfiniens dcfinitionem icif eamelle otationcm iignificantem pro- pterquid eft, & oratianem demonftrantcm , pcrfeccaenim dcfinitiofignificat quiddttatem cumcaufaquidditatis; func aucemin illis lo- cis benr perpendenda Anftorcjis vcrb.i, qui ar tificmtidime locurus eft ad denotandum dc- Dcfini- nonftrationcm ctTe mechodum, &inftcumeit- "fteriornm dicit poriftlmam dc- monftrationem potefcate complecti quzftio- nem quid eft.quar efrdcfinitio,qoam narurab> cecdefyderamus, & propreream qu^rimusco C gnirionem caufarum,dicit igitur dcmonftra- tionem ducere nos ad cognofcendum qttid eft , hoc eft ad dcfinirioncm , & hanc cfte vlti.- mum omnium demonftraotiom fincm , cuius grariacaufas rerum quzrunr, & demonftratio- nesconftiuunr. ln commcntarioetiam }8.fe- cundi libri dicit demonftrationem cllc pote- Ttate definitionem,& ideoquicquid in i.ltbro diccum eft de dcmonfrrarione, dirigi ad illa^, quardicunrur in fecundo de dcfinitione. In Epitome quoque in capice de demonfcratione, &indeciroa qdqftione logica-. farpe eandem fententiamprofert Aucrrocsquod finisdemon ftrationis, & prxcipua intcntio demonfcranria eft educrio defiptuonis.quc/unt enim propter quid eft,uc tandem inuentacauia cognofcanr quid eft. Et in prcfatione fua in ptimurn libru pofrerioram , coiu* uerba eriam aotc pctpen- dimus,inquit Aoerroeseafdem propolitionos dcmonftracionis confyderari ab Aciftotelc^ O & in i. De Methodis, 3 i6 & in primo , fc in fecundo pofteriorum libro, D in pnmo quidem vc ducunt ad cognirionc" pro- prer quid cft.in (ecundo autem uttraduccogni tionfquid cft, idctgitur inftrumentum demon ftrario lecandum Auerroem ducit ad cognofce Dcfini- duro proptcr quid eft,& quid eft.Hoc idem i rt_ |lon " tota Arifto. naturali philofophia obferuare pof aceidcn.- .  . r . ,  tium na lumus,plunmorum enim accidentium natura- turaliu liu definuioncs tnucftigidas proponic vt quid funt Jc motus.quid locus.quid tcmpus, quid gcncra- J~2*" tio.quid miftio,qmd putred o.quid co&io,& a noncs. ji a eiurmocli}dicjuac igitur Aucnroifbr, Sidcmo ftratio c il proprium inftrumcnrum , qno acci- dentia cognofcantur,nonne debuic Arifto. eo- rum accidcnrium demonftrarioncm potiusin- dagare,quamdefinitioncnxvnli tas,qux nobis cx dcmoftrarione proucmct.cht vt atTcquamur cognitioncm demonftrahuam de omnt rc , quantum potcft homo naturaluci colcqui l li crgo ab Auerroiftis pctamus qua?na li t hxc prcftantiflima cogni t io,qu a m per deroo fttjrionem atlequimur.cenu eft eos eilc rcfpon furosiUam, quxin duabus quxfrionibus com- ptexis conftiiutaeft,qu6detc, &propcer qutd, cft;ac nonfuntboni Auerroiftx, imb neque boni Arifrotclici , quandoquidcm Auerroes inomnibus ancea memoxaris locis clare dicie tilrimum finem > & fupremam perfecfioncm demonfnationis ctlc cxttacrtonem definirio- nis, & cognitionemquid cft pgitur cognitio propccr quid cfc non cfc ca coca , & ablolunf* lima cognitio , quam a demonftratione con- fcqui pollumus , fed potuis cognitio quid cft; Artfcocclcsquoqnc in principiofccundi libxi pofterioruro oftendit, quod idetn demonftra- tionis medium tradir nobiscognitionem & pre pter quid eft , & quid cft, qub fit ut dcmonltra tioducat nos adcognofccndum quid cft, vt ipfc inco libro pofcea dcclarac. .Ergo fccun dum Auenocm,& Arifcotclem diccrc cogimur fcientiam prxiunrilumam,quatn exdemoftra-* cionc pcrci pi m us.dle cogninonero omoiu qua cnorquxfitorura, prctertim autero ipltusquid cft,in quo fumma demoftrarionispcrfe&io, & utiliras confiftit,quia quxftio hxc cft finis oro- nium aliarum quxftionum ; hanc igiturintcU lexit Auerroesquandodixit urilicatem demon ibanon is cfle fcienriam prxftantiffimam dc_j omni fc- quantara potcft homo oacuralitet con- jtf LiberQuartus. Jlg Dccla- confequi. Similiter quando in calcefecundi A necnon merhodum omncm efle definiciuam, mio E- poftenomm in Epilogo colligic Arifrotcles fe idq; fano modo accipiamus, nil falli,vel abfur- toaSc 'yHo^ilrno, acdedemonfrrarione.acdemo di dicemusjomnia nanq; logica inftrumcnca. a l,b fcraciuafcienciacra&afle,fcientiamdcmonfrra ad definitionem dticunr, quoniamomniumre foftcr. tiuam intelligit Auerroes fcientiam quxfiro- rum cognirio in dcfinitione confiftir.quxlibec rum,quc in fcienti js fpecolariuis locum haber, cnim res fttnc plene cognofcitur, fiite iubftan- nec dicit aliquorum qtixficorum, fed fimplici- ria fuerir,fiue accidcns.quando perfecta ipfius ter qucficorum,omnia igitur quffica intcfligir, definitio habctur , vt ait Ammonius in princi- quxricur aurem in fcietijs eriam quid eft , im6 pio fux przfarionis in libellum Porphyrij , Sc hxc efr maximc prxcipua quxfrio , quare hanc Auerr.in comm. 97 .fecu ruli libri Pofteriorum , quoquecompleccicur Aucrrocs nomine fcien- arqui methododemonftrariua definirionesac- tix demonfrrariue.Ex his colligimus dehnmo- cidentium venamur,methodo autem rcfoluti- nem non efle inftrumentum fciendi apud Art- ua definitiones fubftantiarura ; omnium igitur fcotclem,6c Ancrroe, qni tametfi dedefinicio- mcthodorum finiseft dcfinitio.proinde totius ne plura dixcrunr.tamen folam demonftratio- logicc finis eft, non quidem vt inftrumenrum , nemutinfrrumenrum nominarunt, quiadcfi- fed ut finislogicorum infrrumctorum ; fumpra nitionem fi nem potius.atque utilitatcm inftru- igicur nominatione a fine poreft omnis nietho- menti efle arbitrati funt ; idcirco eam nomine dus uocari definitiua , quatenus ad definitionc demonfcraciuxfcienciccomprehcnderunr, ft- ducit;quarehccvtraq; fimul vera func.oraner ne n.demonftrationis prxcipuum cflc diximus mcthodum efle definiciuam,& nulbm dari me cognitionem definitionis.quqedemonhratio- B thodnm definiriuam, nullaenim datur prcrer ne colligicur ; propterea inquir ibi Ariftoteles dcraoofrratiuara,6c rcfolutiuam. dcmonltrarionem , ac fcientiam dcmonftrati- uam idem efle, quoniara idem reipfa eftdefi- Caput XVI III. de ordinefcruato ab Ariflolele iat nitio, acdemonftracio,folum in formadifcri-  tKitbodorum tradiuone . roen efr , qux forma_. , quum fit logicorum ia- frrumentorum conditioneceflaria, facirutde- W * X his,quxhactenusdictafunr,manifePofteriorib. Analyticis.quarn tioncm loquamur , & quod demonfrrarionis de methodisageTe^pfumq;id K optimeprxftitif eft , tnbuamus definitioni , fic enim dcfinitio- fc.quum & nararara , Sc ucilitatemechodorum neminftrumcntum appellare poflumusea ra- diligenciu^me^eclarauerir, relinquictir uc pau lione,qua eft idem re quod demonfrracio>arta- ca qucdam dicamus de o*dinr,quo eam tra&a meu non erit inltrumentum a demonftratione tionem difpofuic,huius enim declarario ad ple difcinctum,fedidem;dumigitur definitionem nam confihj Ariit. inrelUgeBtiam plurimum confydcramus quatenusademonfcrationedi- conferet.Illudinprimisin-memoriamrcuocan fringuicur, finis eft ultimus inftrumenti , non-. dum efr.quod fupsa dcclar.mimus, primariam inftrumentum; dum vero ipfam fumimns qua- effe in ijs libris rracTiarionem de merhodo de- tenusidem eftrc, quod demonftrario , inirru- monftrariua.fccundariam uerbde refoluriu.i ; roentum uocari potefr, fiquidem dcmonfrra- hinc facrum efc ut tota cracfcarionis ordinatio- tioinftrumenrum cfr, necproprerea duofunr C nemfumpferic Arifc. * merhodo demonfcratU inftrumenta , fed unum, quod quum actu fic_, uaj, quam folam in procemio propofuit confy* demonfrratio.uocatur etiamdehnirio.quiapo dcrandam , & quamfolamin Epilogocollcqir teftate cftdefinino; duramodoenimipfamrei declaratafmfle,patet.n.ramin procinio,nim in ucriraterainreliigamus, hxc omniauerafunt, Epilogo iamcmoratis nullam facrameflc men neque ullis aliorunu cauillis perturbari pof. tionem methodi rcfolutiuc .quonia igittir hu- funuts. iusconfyderationdfuicpriacipaiis,fed pocius ut connexa methodo dcmonftraciux, & ab illa Caput DecimumoHauum , Jguomodo uniuerft lo- pendens, tota cracrarionis , onrniumq; theore- gi(4finis definitio ftt , & omnis metbodus macum difpoficio fumenda fuic i mechodo de- poffit appcllari definitiM. monftratiua . Dicimus itaquc merhodi demoo In lik . Mfcraciuc traditionem fcripram efle ab Ariftoce- ANiFfSTVM efc igiturunicumefle leordinc refoluriuo,neq;alioonfinefcribi po^^* logicum infcrumenrum.quod prxci tmfle, ur manifefrum eu rum ex ijs , quxfupra foi^! pue ab Ariirocele in libris Analyci- de ordi nibus diximus.rum etiam cx iis, qux a- uus . cisconiyderacur , methodum demoftratiuam, lias de naruralogicx fcripfimus; cerrumefte- cuius gratia rcliqua omnia tra&antur, Sc ad nim Ariftoteleraaufpicarum eflcinotione fi- ^j 11 "^ quam omnia referuntur . Qu6d fi definitionis nis,& ab eo adprincipioru inuentionc per refo j^"^ graria omnia traCtari in logica , 8c definirione lutione procefhllc,fiiiis aute duplex ei propone & extcj clTe uniucrfi logici ncgoci j ftncm aflcramus, batur > vnusintcrnus,ipfademafrratiuamccho*nus. O X d"H ( De Methodis, 31  dus altcr externus.nempe hnius inftruroeti "Yti D minarione qucftionis quid eft, occafioncm fu- |ius',qu.imin proccmio ! hb. Priornmdixerat matdeclaradiquonam inftrumento ducamur efle demonftratiua fcientiam; fic etiamxdifica ad cognolcendum quid eft.quandoeftnatura- toriduohuiufmodifinesproponuntur.domus literignotum;deindel6ga fa&a diiputatione, quidc ut inftrumcntum ab ipfo fabricandum, in qua omnia, qux cxcogitari pofliint, inftru- proinde ut internus finis, habitatio "vero , liue menta refellir.tanquam inutilia ad declarandfi coferuatio fuppelledrihs tanquam externus fi- quid eft.intcr qux rciicit & demonftrarionem, nis,& utilitasilhus inftrumcti;abvtuufqi igitur & dcfininonem , incipit pofrca ex animi fen- finisprxnorioneexordiendumfuir,quodqui- tentialoqui, & ipfaro rei ueritatem declar*- dem ipfc Arift. fecit.nam in primocapitc i. li- rc&oitcndit quod , etfi non poteft demon- bri fine ulla probatione conftituit tum fcientia ftrari ipfum quid eft, tamen in lucem prodiu, dari.tum dari per demonftrarionem;deinde in pcr demonftrationem , quando primam dcfioi principio fccundi capitis etiam quid fu & fcic- tionis partem ineile in fecunda dcmonftramus tia,& demonftratio declarauit i ex qua finis no per tertiam , quemadmodum antea dccbtaui- tione ad conditiones pnncipiorum demonftra mus; ea autem tra&atio de dcmonfrtatione eft tiotiis indagandas afcendit , & in ijs dcclaran- ranqulm de inftrumcnto, de definitione vero dis per fatis longam,ac diligentem tra&atione tanquam de fumma ipfius inftrumcnti utihta- verfatuscftinon funtautem in prxfentia ip- te.atq; vlrimofine.Eltautemanimaduettendi fc, principiorum condiriones declai ande,, quan quod quando cum Auerroe dicimus Ariitot. doquidem non fententias Ariftotelis explana- in fecundo pofteriorum libro confydetare de- rc _^ , fed folum ordinem ab eo feruatum ex- E monftrationcm ut inftrumentu ducens ftd co- pcndcrc conftituimus i credimus autein dc__ gnitionem ipfius quid eft,non totam i.lib.tra- principiorum conditionibus Ariftotclemegif- ciationem intelligiraus,fed primamuntum,& fe vfque ad contextum j6.primi libri.quoin lo prccipuam cius libri partcm, quandoquidenu. co agcrc incipit de ptopnetatjbus , qux ipfa^ aha quoque multa ptxtct hoc ci.id.uur ab Ari principia inucnra , & demonftrationem ex iis ftoteie in eo fecudo libro.is enim liber in duat conftruccam confequuntur , de quibus agit in principcs partes diuifus eft , quarum qux prior tota rcliquaeiuslibri parte, idque egrcgicani eft,ad contextum ufq;47 .extendirur.inquado . maduertit Auerrocs in commentario ccntefi- cct Anftotclcs quomododcmonltrario ' in deii rno fccudi hbri Pofteriorum i mter ipfas autcm nitionem conuertatur, & ducat ad cognofcen- demonftrationisproprieutcs principem locu dujw quid eft; eamquedicimuscflc pr?cipiiara tenere 'Vidctur ipfa dcmonftrationis utilitas, corranhbrorumpartem&fcopumultimu to- quam dcclarJit Ariftot.partim in primohb. par tius A nalyricctraclationis,quum in ea Ariftor. tim in fccundo ; quum enim uuhtas ca fit, qua d apiccm ufqnefcienrix pcrfe#x,& ad iupre- fupcrius diximus , nimirum oranibus quxftio- mam demonftrationis uriliutem cognofcendi nibus de eadera re fatiis fatisfacere turo cora- nos petducat . In reliqua ucro eiuslibri parto filexis , tum fimplicibus,de complcxis quidem quxdam alia confyderat ad perfedrara demon oquitur Ariftotelesin primo libro declarans frrariux methoditraditioncm neccflaria, qua- quoraodopertalemderaonftrationemex tah- inre videruregregiospicloresiroiuri, tjpnus busprincipiisconftrudam aflcquamur fcicn- cordm figuram dcpin^cre uolunr^poftcaad fin tiam non lolum quod fit, veium etiam propter F gulas cius partes mehus confydcrandas redeut, 2uid fir,fimulque in ea parte declarar imperfe^ yt fiquid omiflum fuir, aut liquid iroperfc&ura ;ionem illius deroonftratioois.quc, ob ahcuius mafit.inftauretur.ac petficiaturjiple ereniro to- Conditionis defeclum non dctfarat propter um deroonftratiuam difciplinaro continuato qnid, fed folumquod;ideoibi roanifcftum eft fermone perfcribere uoluit , & ad apicem ufq; mctho- quomodo Ariftoteles agatfecundario de me- ipfius peruenire,declarans tum demoftrationis dusrdb thodo refoiutioa, omnes cnira conditionesui naturam.tumtotam utilitatein,quam exeafu* lutiiu buit primario demonftrationi potiflimx tan- mus perccpturi.quod quidem facitin.i. libro, quim eius proprias; dcmonftrationi autem a li & in fecundo uiqne ad 47.contexturo ; pofte Cccw- g no non tnbuit eas nifi per quandam partici- confyderans plura a fc antea fuifle oroifla con- (U(i6. parionem.participat.n.quibufdam conditioni- fultb.atfdauopera.oe nimisprolixadigrefllo- buspotiflimxdem6ftrationis,fed noomnibus; ne tradationcmpr?cipuaintcrrumperet,reucr uideturitaqueAtiftot.de hacfermonem face- titurad quxdaaliquadeclaranda,qi]$ad *do- re potius *vt eara feparct a porisfiroa demon- ftrinx illius neceflitatem,iielabundafcriam ^x- ftratione, quaro per fe ; vel per fe quidem , fed plicanda crant;primo quidem locoanimducr fecundario.Sed ne credarous furoroam deroon titfed de dcmonfcatione loqiientemtftaufle ea Scom* ftrationis perfe6tionem , toumq; eius utiliute fieri ex proxiroa reicaufa , ob qua rcseflc dici- ta. c6fiftere in dedarando propter quid efr, idco tur,& per quaaifequirour perfeoum rei ftien- j 0n ^ B in principioi.libriqu?ftionesomnes,&omnia tiam tum propterquidiit,tumetiamquidfli, ggf^- otiflima deraonftratione medtum e(Te queat; ic enim ab uniuerfati ad particulana progredi tur.a caufa latcaccepraadfingula caularumge nera ; ibique mulra de caufis dicit , qux in pri- jno libro.vel in prima parre fecundi abfq; tra- ftaciontsincerruptione dicere non potuerar. I>einde loquitur dc modo vcnandi tliam dcfi- nitionem,quamdixerat cllc indemonftrabile, & demonftrationis principium,primariacnim confVderationehxc -vc per fe nota ufque_j ad cum locum habita fuerar,ibi *vcro vult lecuda riam quoq; facere eiufdcm tractarionem,qua- tenus eam a nobis ignorari,& quxri contingic Eiufmodi funcreliqua omnia,quc in calce eius tradidetitfacilem pnnctpiorum inucntionem manifeftumeft eum locum confyderanribus, nam rra&acio , qux cft ab eius libri inirio *vf- que ad 4?.con tcxtum, adc6 obfcura eft , & in- tcllechi dtfticilis, ut a netnine poft Auerroera tum fenrenria, tum intentio Artftotelis in ea Earte fuent intelle&a, credimusq, nos primos ac tempeftate locum illum uera interprerario ne illuftrafl"c;igirur fi in ca pane facilem medij inuentionc reddere uoluit Arift. fpe, arq; opi- ninnefuaegregierruftrants eft , quippe quum difticillima fit medij inuenrio,fi in illius parris inrelledtione conftirutaeft.Sed dicat, quxfoja tini quona modo putct Arift.ibi facilem medij inuenrionem docere,mihi quidem dicere "vi- dentur Ariftotelemid facere docendomediu eflc definitioncm , fed hoc quomodo facilem reddat medit inuentionem equidem no video, facilis enim fit inuentio medij quando coditio libri rra&anturab Ariftotcle , pertincnt cnim B aliqua maximcaliarum confpicua declaratur. ad maiorem eorum, qux in primo libro di&a_ CTant,intelUgentiam,ut per fe quifq; cdfydera- r c poteft ; nobis enim in prxfentia iacis eft me- thodum,& arnficium Ariftotelis,atque eorum libroru.n fabncam cxpoluilfc,ut tractanoilla_ Ariftorelts de methodispro prxfcnti occafione optimc intelligatur. Caput XX.S>lutioargHmentorumprioris fc84 Gr ritis.elt uir fapiens,prudens,iuftus, rempcrans, hicxertc itlius inuentionem facilcm nobisno redderet, quoniam conditiones ablconditas nobis proponeret; at fi xtatem , colorem , ac formam faciei,aliasq; corporis condiriones de clararet.facilcm utique nobiseiusinuctionem redderettmedium autem demonftrarionis no- tius nobiseft vtcaufa,quam ucdefinirio,iplum enim efle proximam rei caufam facis in prtmo libroPoftcriorum nouimus, & Ariftotcles ex hocquodmediumeftcaufa declarans propcer 3uid eft, oftenditinfecundolibro ipfum clfe efinitionem.&norificare etiam quid eft; cor> ditionem igitur ignotiorem ex notiore dedu medio, &de defimtione prouc eft mediunu cit, nequeullam nouam condirionem euidetio demonftrarionis ; primum horum argumcn-C rcmin mediumafterr, per quam facilis nobis tum fumprum fuit ex tradtarione de iyllogif- moin pnmo libro Priorum , quemadmodum cnim ibi Ariftoteles docet & conftructio- nem ratiocinactonis , & facileminuentionem propofirionum ad ratiocinandum , ita eriam in poftcriortbus Analyticis agere debet cura de conftructione demonftrationis, tum de fa- cili inuentione , conftructionem quidem do- cetin primo libro,facilem aucem conftructio- nem in fecundo.dum d cei facilem inuentio- nem mfil j , medio nanque inuentofacilis eft m cc- demonftrationis conftructio. Ad hocdicimus xit Ati- illud quidem uenflimum efle , qu6d Ariftote- ftot. dc lcs,ut dc fvllogilmo,ita,& multo magis dede- bunda monftrationc debuit & conftru&ionem, &fa- outio- c, ' em p rin ciptorum inuentionem docereL^, num dc neutrum tamcn aflerimus in fecundo librofa- moftra- ctum cflc.fed vtrunq; in primo, quam ueritatc anccnos ncmo cognouttprxtcr Thcmiftium. ota u- CfcC- fiatiplius medij inuentio;cuius rei argumen- tum manifeftii cx tota Ariftotetis philofophia delumere- poflumus , quando enim alicuttis accidentis cognitionem nobis tradercl_^ vult , & eius demonftrationem extruere , non qua> ritante~otnniamedium, quod fit dcfinicio, quod quidem fecundiim latinorum opinione facere debcret , poftcaucr6ex rali medio io- uentodemonftrationem conftruere ; fed con- tra quxrit primum ipfam caufam rei , cx qna_ inuenta demonftrationem facir,poftmodu cau fa rei cognita definitionem afllgnat, in qua ini mus nofterconquiefcir; poftremum igitur,qd cognofcimus, eftqu6d mediuiit dcfinitio rei, tantumabeftutfic conditio, per quam factlis nobisreddatur inuenrio medi; anccqua demo ftremus. Sed ipfimet larini fatis fuperq; dogma tis fui falfitace declaranc, quo enim medium fit dcfinicio adhuc nemo ipforum plenc mtcl- O 3 ligerc bisl> L m . De Methodis. 3 , 4 Jigercporuit/vcin libro nofudde raediodcmo D noll- debemus/fic enim nppellatc funt ab An- ,(tcacioais fusc.detnonfcrauimus , fuit nanqi in- ftotele hc quafi fedes,- qutbusarguinencapco- jec eosaltercatio maxima qualilnam dcfinitio muntur jdcabundantiaigitur propofitioouiu iitipfum mciliuri!, 6. nftrius extrcnu ht defini- ioqui nilaliudcft, quamlocos dedarare.vbi tio,eaque controuerfiainter eorum (eUatores inuenicipoflintquaiioijsutiuoluerirnus;ide6 adhsecufquctcraporaperduut , vt adhuc fub .Ari-torcles intertiocapireprimilib. Topicoru tudice lis elic uidearur; quomodo igitur Arifto de locis argumencorum tra_cationcm indttucs lelcs. facilcm nobisrcddidttinucntioncm me- aflcric eam ad abundantiatn fyllogifmoruiru dij.dum docuit lpium cilc dcfinitionem.fi n- pertincrc;&infecundafcc.ionc i.libri Prtor rlum pcr cius verba cognofcimus quam dcfini- rum propoocos fc locuturum dc abundantta* tionem pro mcdio lun.eie debcainus ? non eft -propofittonutu dcclarat locos t undc propofitio ijjitur fecuudus U-C liber dc inuciione medij, ncsfumcndcfunt ;itainqtiartocapitC-' primi fcd potius primu_,quanqu_mantc me nemo id -Poftcciorumdocct locospropofitioaum acra6 _idit,nifi Tbeouftju . , cuius uerba m t- ad hoc /tratiuarum , qui funt primus , atquc fccundus \nucniendum excitarunt.cVilliiminarunt.Crc- modusdiccndipcrfc ,ur nos alias declaraui- A ^ l 'o K.ume An!iote!ciu de conltiiKtume ilcmo nms dum librum illum_. publicc lntcipietare- ftrationisegillcinfccundo capice primi libri, (nur,cuiuslociciaracftfimiUtudocum fecun-r ii.poit dc facili auterop-incipiorum inucnrionc ,feu daillaledioncpnmilibr.Pnoruin, utcnim ibi de abundanua ptopofitionum in capitc quat-r Ariftotcles locos fy llogifmocum docct cegulas to, alijfq; duobus fcqnencibus ulquc ad contc- tcadcns de ijs.qux fimpliciter predicancur , __ Xtum $6. lofccundocnim capitedocuttcon-.  fubijciuntur,ficcnimfacilisfitmcdij,6. propo ftru-t ionem dcmonftrat ionis,dum tradidit co- E ditioncs prtncipiorum , exquibus conftruenda cft dcmonftcatio, nequc aliae conditiones prc- ter illas rcquiruntur, utfiatprc/tantiflima de-. roonicratio, quia fi demonlcremus ex princii ijsueris,primis>racd_ocp,carcntibus, & ptiori us,& notiotibus,& caufis conclufionis, ea efc potiflima, & omoibus numcris abfoIutiiTinia-, demonftratio , m qua nulla amplius conditio dcfyderari poflir ; quando tgitur Ariftotelcs in quarto capite, & alijs iequentthus docet princt piademonftrationisdeberceile de omm , pet fe,&vniuerfaUa,non profert bas tanquim alu conditioncs,qua; in dcmonftratiooc rcquiran- turprctcr ifias antea mcrncfa$as 4 .quandoqiti- dem illx finc his eilc non pollutu, proindc ad dcmonftrationemprcftantifiiiTiam conltruen- dam illas nominallc latis fuit; fed has m me- dmm affcrt tanquara cond-Uones emdctiorcs , & ad facilcm Ulatum inuenfionem > 6- ad pio- pofitionumabundantiam pertincntcs, propte- rca nars tlla fcoand. feftioni t .lib.Pnoi um prq portione tefponder,& utraque cum primo Ub, Topicorum irao. cuinoranibus,TopicisUbri$ comparari poteit; vtenimin illa fecunda- fe- _bim_i C-ionc agic Arifiot eles de abundantia propofiV t .. facc ttonum ad fimpliciter ratiocinaqdumi 6- in b - Cjfpo- brisTopicis dc abundantia propofinonum ad fittonu 4,fp Ulain d ur n ^ jitajnilla patte primi libri Po r locosdc (Kuorura loquitur oe.abundanua propofitior Clararc. nmn ad dernooftrandum  iit f.utcm pobis - li - cutus tet copia , & abundantU * quaodo locui oft cndituc,vbi ea r c s pofiu c 1 1 , u t optimc dicer bat M.Tullius in principioTopicotum fuorunx declatans. eorum Ubrorum infcrtptionem, 6t uciUtatctn_cuiusvetbafun( h.c { Vt earumrc- rum.quq : ablcondit.v kmt.demonlirato, $c no> tato locofjcibs iiitientioctt ; fic quum peruc- (tigare argumentum alujuo.d uolum us , locoj fitionuminuentio,itahic locos propofitionuru deraonilratiuarum declarat pcr regularum tra ditionem de ijs,qua? efientialitcr predicantur A acfubijcinntur, fed manirefta rcs cft confydc- tantibus vetba Ariftotelisin finecontextus iS. quibasillam dc locis trac.acionem propomt_, nam fimihbus uerbis ufus cft in tcrtto capitc {irimi Topicorum proponens traiftationem dc ocis, 6. de abundantta argumcntorum . Thc- rniiiiusautcmineorum uerborum dcclaratio- nc claredicit Ariftotclcm tbi agere de abun- "\ danria propofitionum deraonftratiuarum i 6_ Atieuocs ibidcm tta loqiutur.vt oftcndat fe hu iulccrci ucritatcrn faltcm lubnubc uidillc_,; fed ea nos aUjsconfyderanda,6: expcndenda-t relinquimus. Adfecundum argumentum di- ^ j >% cimus Ariftotelem 6. in primo, &in fecundo Poi.criorumltbroagetc de medto, dc princi- pijscntm agerc cft de medio agere,ut anteo* y llendimus ; fed in primo Ubro conlydcratut incdtura, ciusque condirioncs inueniuntur* proucducitad ictcntiampropterquid cit , ia_ lccuodoautem dcclaraturquodidc medium , &eifdcmcondthonibuspredituni traditctiatni Cognitioncra quid eft , in hoc igitur feofu mm negamus fccundum librum efie dc medio, qucmadmodum tlli negarc non debercnr pn- mum quoque Ubrum de medioeilc , banc au-\ tcm dirVercntiam tndicat Arifcocclcs in pctraa oapite fecundi Ubn dum doccc qua;fiionem pxoptcrquid, &c qu.vltioncm quid uniuS, cc ciuidem medii efie, propteceaquod unum ,6c idem medium.una, _c eademcau-a urrtquc it- raulqucltionifatisfaciti fic enim primum li- i btum cum fecundoconnec.it, tnprimo cnint de medio egerat ucttadentc fdcnuam ptoptcc quid cft , tn fecundo autem de eodem media demonftrationu aC.utus eft uc duccnte etiam ad cogmuoncni quid cfcTetcium argtunen.A, ; N - tum / i Adi. Liber Quartus. 3X6 tum peccat ex infufncienre cnumerarione , na A ut ad demonftrarionem ptrrincc non J;\;r p- dcfinitio non iolum potcft con(yderari vc defi- aitio > cV vt medmm dcmonftrationis , verunu criam vtfinis demonfirationis; aprimoquide philofopho confyderatur vc eft definitio, 6c o- ratio (lgni6cans quiddicatem; alijsaucem duo bus modts a logico, in iccundo enim Pofterio- rum libro coniyderatur prxcipuc vt eft dcmon ftrationis finis, uc auccm cft medium, lcu princi pium demonftrationis confydcratur tum in pri mo libro,tucn in recundo,mcdium enim dt de finiriocaufalis,quxducicnos ad dcfinttioncra accidencis perfectam,qux eft finis dcmonftra- tiunis,&deraonftratio poiitione dicTerens . AJ * Si militer ad quartum dicimus uerum eilc id , quod ipfi fumunr, dcfinitionem non confyde- rarialogico nifi prouc ad dcmonftrarionenu refcrrur ; at relatio hxc poteli eiTe duplex.auc cnimutferui addominum , aut utdomini ad feruum,naro potcft definitio dirigi ail dcmon uteft inftrumentura a dcroonftratione diftm- ctutn.ut Aucrroifte; dicunr , quareiiberille ua eft de definitione,ut iit etiam de demonftr.itio ne fecundum Alexandrum . Sed quonam mo do intellcxit Alexander definicionem ibi con- fydecari prout ad demonftrationem percinct > ccrtcalrero duorum modorum pectinet .'Vel 3u6d ad dcmonftrationcm dirigarur,uel qu6d cmonfrrarioadeam; fi primum,non rectecar pitur ab Euftracio Alexander, ea nanque cft ip- fa Euftrarij lententia qu6d definitio rracterur ut incdium dcmonftrationis,non enim alia ra* tione ad demonfccationem dirigirur.nifi ut ip- iiusmcdium ;quum igiturfcntentiam Alcxan dri rcfuter Euftrarius , indicar fe cognouilIc_-> aham fuillc Alexandri menrem , fcilicet defini tioneminfccundo libro rractari quarenus ad eam ranquara ad finem dirigirur demoftrario, fic cnim dcfinitionem pcriinere ad demonftra ftracionem,nempe quando ut mcdium dcmon B tionemintellexic Alexandcr, proinde ea fuic^* ipiius de fecundo illo Itbro fentctia , quam nos Auerrois quoque fuille demonftrauimus, 6c quam folam ucram ellc arbtrramur. *i renicrMmnihv Ii^:qW3rbn.f!moiom CJput X XI. Solutio argumentommpoHcrioris fe cit Euftratius infcribircfolutorios arc confyde C liud probant, quam agcndum fuiile in log rata,a dcmonftrationc 4 qux cft refolutio, vnde tum de methodo deraonftratiua, quaaccidcn- i nfcrt fccundum librutn non efse de definitio- tia cognofcantur.tum dc refolutiua, qua. iubfta ne.vt putauu Alexander, iic enim illi ea infcri- tix ignotx notificcncur . Vnde manifcftuin i ptio non cotn pcrcret.quandoquidem dcfinitia clt quim debilis,ac uana iit argumenracto qucc rundam, qui de nobilioreinftrumento logicoV. cLoeflein rcbus cognofcenda, fublcan tiam ,&accidens conccdimus; fedquumpo- ftea inferunr, ergo dc dcfimnone agcndur., in logica ur de initcumcnco fubftaotix cognofcen dx, neganda efc confequentia ; nam dcbet qut dcm logicus agere de lnftrumcnto, quo fubfti tia ignota notificetur , fed illud non eft defini- tio ,lcd cftmethodusrcfoluciua,uc nos fupe- riusdcclarauimus;hoc igiturargumento niia- nca- non eftrcfolutio. Scd facile cftad hoc argu rnentumpro Alexandrorefpondcrc , primum quidem ncgare poflemus inicnptionem Ana- Jyricorum librorumfumprameiTe a re confy- dcrata,& demonhrationcm edc rcfolutioncm, hoc cnnn non parum in fc dirhcultatis liabcL; co tamcn inprxfcntiaconcello, quia td cxcute re ad propoiitam nobis contemplationera non pcrtinct.dictmus iccundum quoque Pofterio- rum librum eiTc dc demonftrarione, ut Arifto- difputantcs,& oftendere uolcnces dcfiniuonej efle inftrumentum nobilius demonftrarioncj  ica argumcnranrur,definirione lubftantiaro co- gnofcimus,demonfrrarionc accidcntia,ar fub-!o Uor u franria accidenribus nobilior efr.ergo & dcfiniioc nobi cio efc nobilius inftrumctum demonftratione , ),orc >l } quandoquidem illudefc infcrumcnrum "o^-^fctcn lius,quod ad rci nobtliocis cogoitionein dicigi j, tur.Sed hi in eo primum peccant, quod compa Confu- celesin Epilogoincalceeiushbri lignificauit, rationemabfurcfarafaciimr, folcmus cnim eii-Pfo se 6c ut nos cihcaciter contra Auerroiftasoftendi cere,comparariiiumfupponitpoiitiuum, ergo: Icnu t- Alcxaa mus,idq; fignificauit Alexander, freiusuerba-, non poterancdifputare urrumfir nobilios. in- fcn abEuftratto relata bene pcrpcndamus , dtxtc ftrumcntum,dcmoni"tratio, an definuio, niil emra agi in fccundo hbro dc dcfinitione pro- prius oftendiuent definirioncra inftruracntum cfto i 3*7 De Methodis, elTc notificandi.hoc enim negaro , vt nos omni D no negamus, tota corum difputatio inanis red- ditur. Sed ctiatn fi definitio tnftrumcntum fcte dieflet.argumentumipforum, quod memora- uimus.nihil prorfus haberet eificacitatis ad p- bandum eam efle inftrumentum prxftanrius demonftrarione ; fiquid cnim roboris haberer, probarer ctiam methodum refolutiuam demo- ftratiua prxftantiorcm eflc , fiquidem rcioluti- ua fubftantiascognofcimus, dcmonftratiua vc rd accidentia; id tamen eft manifcfte falfum , quum apud omnes conftct potiflimam demon ftrationem dcmonftrationc a figno^atque indu *' utio ftionc nobiliorcm cfle . Soluiturautem argu- arguxD. mencutn ncgandopropofitionem illam,quam pro axiomate fumunt , illud eft prxftanrius in- hrumcntum,quod ad rei pre^flitioris cognirio- nem dirigitur.hxc enim falfaeft, & multaeam fequeretur abfurda,*veluti idem demonftratio ms genus nobilius efle in demonftrandis acci- denribus hominis,quamin demonftrandis ac-  cidcntibus aflni, quum tamcn cadcm urrobiq; fit poriflimx demonflrationis narura,& ~vis; & demonftrationem a flgno, qua pnmus arccrnus motor oftcnditur,prcftanrius inftrumenrum ef fe ea demonftrarione. figno , qua demonftra- turprima matcria , imo & omnipotifllma de- monftrarione , quoniam Dcus omnibus rcbus nobilitate prxftat ; itaque pro rerum cognofcc- darum varierate innumen eruntdemonflratio cum gradusinter fe nobilitate , & ignobilitate dtflidcces.quc omnia uaxia funt,& a nullo phi- nobili- lofopho pronuntianda.Nos igirur dicimus ma Ti iftru' * orem ' vc '  n  no r m inftrumenti logici nobili- menti tttem non cfleTumendamcx ipfa rcrum , qux noo fu-notificanrur,nobilitate,fcdex matore,uelmi- jnirur nore notificandi *vi,& efHcacitate, quum enim " r " Ariftotelcs in principio primi libn dc Anima otc fcd dicarduaseflerationes, quibusaliqua fcicnria cxnon-alij fcienrie, prcftarepoceft.uel cnim prxftatno ficandi biliratf fubiedci, uel rftixfi^MA, prior quidcm F eJEcaci ratio fortafle in ipfiscontemplatiuts fcicciis po utc * fteriori prxferenda cft, uc maior fit illa pr?ftan tia,qu?a fubie&i nobilitate (umitur,quam quc; a certitudine cognitionis,ut uidetur fignificare Ariftot.in ultimo capite i. lib. dc partibus ani- rnalium;fed in logica,in qua non rcs,fed inftrn rnenta cognofcendi tractan t ur , contrario m o- do res fe habet, quum.n. rerum nobilirates in^ logica confyderandx , & intcrfc conferedx no fint , fcd folum inftrumenta , qux apta fint nos ad rerum abfconditarum cognitionem ducere illud eft dicendum nobilius inftrumctu , quod iit tUfi/itnftr, & fcicn tiam pariat cerrioremiob id litiuo logica inftrumenta proponantur.quo ramalterumeiuTdemrei , uelrei xque ignotx fcienriam maiorern, & certiorem pariac, quam akerum, illud certc nobilius dicendum erit ; q ft non mod6 rei xque ignotx, fed etia rei igno- tions,& cognitu difticilions cognitioncm ccr- tiorem nobts prxflcr , quam alterum rei minus ignotx,& facilioris cognitu.adhucmaiorillius nobilitas,&cxccllcnria iudicanda cnr; ralisau tem eft mechodusdemonftratiua refpcCta rcfo lutiux , demonftratiua nanq-, certiorcm fcieria parit,quum non ioliim notificet rem cfle , fed cciamcur iir, refolutiua uero folum declarerre efle , cerrior enim fcientia eft, qua rem efle per fuam cautam cognofcimus, quim ea, qua une caufarem cognofcimus, ur inquit Arift. prxte- rea illud , quod pcr dcmonftrationem potifli- mam notificatur,eft naturalitcr ignorius,& dif- ciliuscognitu,quamid, quod permethodura refolutiuam-,fiquidcmaccidens fecundum re- rum naturam non eft per fe notum,quia pendec acaufa externa; fubftantiauer6 quum ao alia* cauta non pendeat,perfe notadiciturfecundu naturam,quod fi ignota fit , id non cft fecundii ipfam rei naturam,fed propter noftram infirmi tacem.ipfaenim rei natura per fe cognofcibi- lis cft, quoniam ctiam per fc cft , accidcns uero non eft cognofcibilc nifi per aliud, quia etiam per aliud eft.Illud igitur, quod per mcthodum demonftrariuam declaratur, naruram habed ignotiorem quam id , quod per methodu refo- lutiuam notificatur,quarc methodus demoftra tiua multo cfHcacior cft mcthodo refolutiua^ quum rei ignotiflimx fecundum naturam tcic- tiam panat ccrtiflimam,in quaanimusacquie- fcit,neque deilla re ahquid pretcrea quxrir; prxftantiusigitur inflrumcncum eft, proinde primaria debuitefleipfiasconfyderatioin lo- gica.meth odi autem refolutiuc fccudaria. Ad- dcquod logicaeftdifcipltnaauxiliatrix huma ni ingenii,nobis enim inflrumenta parat, qui- bus ad res conofcendas muemur, prxcipua igi tur illa logicc; parsiudicada eft,quc_ nobis in ca re auxiliatur,in qua maiore auxilio indigemus maiore autcm cgemus auxilio ad cognolccn- dasillasres.quxfccundum propriam naruram funrignorc.quam ad illas,que (ecundum nacu ram funt note,, illx nanque,egent per fe mftru- mcntologico, quo innotefcant, I15 vcr6 non per fe;demonftrarioigirur poriflima ordinem naturx fer uat,& cognitioncm earum rerum cra dir,qux fecundum nattiram debenc cognofci fier aliud,proinde per difcurfum, & methodii ogicam;ob id pnmaria dcbuir efle eius confy- derario in logica ranquam inftrumenri vcilio- iiSySc nobilioris, fecundaria ver6 methodi refo lutiux,vc fuse in prxcedentibus declaratum eft.Ad fccundum argumentum neganda eft co ad fequentia,liccrenim logica iit facultas inftrn- mcnralis.tamennoneft neceflacium vc qttic- quid traccarur in logica, inftramentum notifi- candifit,fedvel inftrumentum,vel faltem ad logicainftrumenurefpec^um aliquem habes; nomen enim,& verbum non iunt fciendi in- ftrumenra, rra&anturramen in logica ranqua nutcna logicorum inftrumcntorura ; quatuor quxftio- , Liber Quartus. JJ0 queftiones declarantur ab Ariftotele in princi A tribuit dicens f philofophus auremquatenus fi Ad 3 . pio fecundi libri Pofteriorum , nec tamen funt inftrumenra logica.fed fcopi,& fines inftrumc- torum ; dcfinirioigitur inlogica tractaturnon vrioftrumenrum logicum,fed ut principium.,, vel vt finis logicorum inftrumentorum , vt an- tea declarauimus . Ad tertium dicimus dcfi- nitione m ut inftrumenrum fciendi necj; a me- taphyfico,ncq; a logico,neq; ab alio ullo cofv* derari,quontamip(a tale inftrumcntum no cft. Ad Auerroem, qui fcpe dixit primum libru po ftcriorum efte de demonftratione.fecundu ve- rd de dcfinitionc,iam rcfpondimus , ac mecem Auerrois declarauimus,qui non putauit fecun- du libiueflede definitione vtdealtcroinftru* mento re diftmcto a demonftrarione,(ed in pri mo de demonftratione agi quatenus eft demo- ftratio, infecudo verode eadem demonftrario gnificar quiddtrares rtrum | definitio enim re- lpectu naturar, & quidditatisrerum non eft ni- fi eius fignificatrix, fed ad ipfius ignorar cogni- tioncm nos cluccre non poteft;hacigiturrario ne aiTcrit Auerroes eam a primo philofopho confyderari,non i logico,quare ut inftrumen- tum fignificandi quidditarem eft confyderatio nis raeraphy licx.quo fit ut eadem ratione a lo- cico coniyderari non pofllt,fed aliquaaha;id- quc nos antea demonftrauimus , dcfinicionem utinftrumcntum fignificandi quidditatcm ad mecaphylicum pertinere; inftrumentura au- trm notificandi ipfa per fe defimtio dici no po tcll,(ed folumquatenusin ipfo demoftrarionis difcurfu pofita fumirur,& quarenus eft demon ftratio.lic emm clc inftrumentum,quiademo- ftratio inftrumentum eft;hxc abfquc dubio eft Aucrroismens in co loco, non quam aducrfa- nc quatenus eft dcfinitio. ' Vnus relinquitur lo DecU- cusa p Uf l Auerrocm.qui aliquam uidetur diffi- rij putant, itaenim manifcftameirc oftcdimus. " o u r ^ r cultatcmfacere.fcdipfare, & Auerrois menre B Aucrrois de definitione fententiam in logicis Aucr 7. bencinrellectanon cftq>noseiusuerba pertur libris,utfi eoin locoid dicerer.quod illi uolur, mcu- bent,fedad rectum fenfum trahendafunt, ~vr jhy. 41. fjcilc trahi polTunt.uerba autem Auerrois,quc/ in commcnr.4i.feptimt Metaphyficorum lcgu tur.funt hxc^cofyderarededefinirionibus cft commune lofrco.cV philofopho,fed duobusdi uerfis modis,iogicus.n. confyderat de defimtio nibus fecundum quod eft inftrumentum,quod inducitinreilectum ad inrelhgere quidduates rerum; philofophus autem fecundum quod ft- enificat naturas rerum. | Hisuerbis duosfen- xus tribuere pollumus.primum quidepoftumus dicerc Auerroem nominare dennirionc in nu- mero plucali,quumdicatfdedfinirionibusjde inde tnfteuraentum in numerofingulari, qua- renon uidetur definitionem appcllare irWrxu- mentum.fcd folumdicere definiriones confy- derari a logico quatenus datur infrrumentu ali quod logicum, quod ductt intellectum ad co- fibi ipfeaduerfaretur. qu6d igitur definitionc dicat elVe inftrumentum logicum , concedi- mus ; quod autem re diftinctum a demonftra- tionc, negamus, idque probare debent aduer- farn, quia nullo unquam in loco Auenocra hoc dixiile allcueramus. Cap.XXI/. Cur Uriflotelesin logita demethodis lantum,non de ordinibus egerit. C Aeterum poftquamdc ordinibus, ac meihodisuerba fecimus, & rtaccatio nem Ariftocelisde methodis expofui mus, quxrcre non finc ratione aliquis poifcCw, quum non mtnusordo, quim mcthodus, logi-i cum infrumcntum fit, cur Ariftot. tn logica de ordinibus nihil docuir, quum de mechodis di hgentiiTimc , ac fufiflimc difleruerit ? quseftio gnofcendas quidditates rcrum,idcft carum de C harc illorura animos valdcrorquere poteft,qui hniciones,quafi dicatdefinitionem a logico co fyderari quatenus per lnftrurncntum logicum innorclci t,inftrumentum autem eft demonftra tio.Polliimus etiam concedere Auerroe uocare dcfinitionera inftrumentum logicum , non ta- menquod fitre diftinctum a dcmonftratione, fed quatenus cft idcm.quod demonftratio, "Vt aos a uou; fupra dcclarauimus; nam demoftra- tio eft defimtio, & definirio cfr demonftratio , ideo definitio qua rationc poteft uocari demo- ftratio, eadem ratione potcft dici inftrumentu, quoducimuradcognofcendumquid cft, dc- monftratioenimducit ad cognofcendu quid eft:qu6d ha?c fit mens Auerrois patet confyde- rantibus alia eius ucrba in eodem loco, non po teft.n.dicere quod dcfinitio ut extra deroonftra tioncm fumpta, & ut ab ea difcincta inftrumen tum fit declarans quidditatcra rei , quia ftatim oafydcrauoncm hanc primo philofopha iu nefas efle putant exiftimare Ariftotelem in ali qua fua tractarione mancum.cV dirainutu fuifr ie,quafi neceilefuexit ipfumomnianouilfe, Sc omnia,quat nouit fcripfifte. Ego uero, ctfi iru admirationeingenij Ariftotelis nulli morcahu fccundus efte uolo, tamen credo ipfum ncque oraniafcribcre, neque omniacognofctre po- tuilVe.ncque ctiam ucritacem in omnibus , qu^ fcripfir,ita efieaftccutum,ur nunquara crraro potuerir.quippcqui homo fuicnon Dcusjpro- ptcreadubiura hocapud me non magni mo- menti eft.Anftoteles enim logicir iouetorfuib Anftot. primusq; eam redegitad artem,utipfeteftatur primm in calce fecundi libri Elenchorum fophiftico- 'g lc * rum.quare fi totamperficcre non potuiftct, ucl " 52f etiam noluiflet , mirandum protcao no ellet . Vcruntamen ne fugere huiufce rei difhcultate, 3uam aliqui fonaue magnam putabunt , vi- eamur,aiiquaiu ctiam rationcm affcrre poftu- mus ut De Methodis, 3$% muscur Ariftor. inlibrislogicisnullam trafta- D pcftendas,nonadrradendas,ide6demethodic cionc de ordinibus facere uoluerit , prxferum quum manifcftum firipfum ca,qu$ adordines attincnt,non ignoraftc^ > tum quia libros fuos omnesordinatiflimc compofmt, rum etiaquia vtriufq; ordinis aliquando mcntionem fccit, & urriufque naturam egregie exprcflit, ut com pofttiui in procrmioi.libri Phylicorii, rcfoluri- ui autem in cootextu x$.7.meraphyficorij, & fi AtiA.Io mul utriufq; in 4.capitc primi Ethicorfi . Duas eicam jgiturobcaulas crcdo Ariftotclc in logica nil Fcnpfic deordinibusdicereuoluifte, unam quidemq J^Jj^ logicam proprer difccnte.,non proptcr docen tes fcribere conftituir, nam metnodoru cogni- tio non folum docentibus , fed etiam difccnti. bus neceftaria,vel faltem maximc urilis eft; or- dinum autem noritiam i js quidem, qui fcribe- re aliqua difciplinam uolunr.no paru prodcfte manifeftum elr;fed ijs,qui difccre uolut f ucl ni- hi l,vel pariim utilitatis afferre pot,quu fatis efte uideatur rudis illa,& confufa ordinis notitia_>, quam naturalitcr infitam quifq; rarionis copos * haberc folet,nempe illa priiis rra&anda cfle,fi- ne quorum cognitione c;tera non benc perci- Ji pofluntiideouidemusplurimosin libris Ari ot. interpretandis ne uerbum quidcm de or- dine fecifte , reliqua ramen diligentiftimc de- clarafle;quo.n.ordine libros Analyticos, libros dcmoribus,ac libros meraphyficos fcripferir, fion confyderarunr , de ordine autem in fcicn- ria naturali feruato pauca quxdam dixcrunt, quiaab ipfo Ariftotclc in proccmio i.lib. Phy tantum.nundc ordinibusfcnbere uoluit, fola cnim methodus fcientiam rcrum ignorarfi rra- dit.ordo uerrj niliil noriricat ,fed folumdifpo- nit.Altcra ratioefle poteft f quia certum, atque indubit.itum Anftotelifuirduos tantum ordi- nes dari , folos enim cognouit compofitiufi , & rcfolutiuum,vt ipfe fignifiauit in capit. quarto i .lib.Ethicorum;& coinpofitiuum foiis contem platiuis, refolutiuum folis operatricibus dilci- plinis aprari pofte cxiftimauit,vt eius *vcrbalde clarant in protcmio l.libri Phyficorfi,&m con- rex.i j.fcptimi Metaphyficorum. Hoc aucc quu italc habeat,ordinum declaratiopaucis vcrbis abfolu. potuit.non.n.tanta in eis diflicultas in- erat, vt pccuharem traccationcm, qua ad rcgu- las,arccmq; rcdigerentur,poftularent ; propte- reain proccmio i. Phyficorum breuirer Arifto- tclcsordiniscompofitiui naturam expreflit,& cum infolisfcientijscontemplatiuis locum ha bere fignificauir,nullisalijsnixus fundametis, quam ijs,quxin Pofterioribus Analyticis iadba eranr, ibi enim de inethodo dcmonftratiua lo- quensdixeratfcicntiam cuiufquc tci perfedra habcri cx cognitione proximx caufx , at caufa- proxima non cognofcirur nifi prius caufx re motc cognofcan tur,fcquitur itaque a caufis rc- motis ad proximas efle progrediendum, fireru fcientia habenda fit, hic autem eft ordo compo fitiuus, qui in fcicntiaru craditione neccflariut cft;Ex ijs igitur.qux in li bris Analyticis,& in il lo procemio dicuntur, fatis fignificaram ab Ari- iicorum occafionem huiusconfyderarionissfi- ftotele habemusordinis compolitiui naturam;. Efere. Cognirio autem methodorum difcenti- us omnibus perutilis eft, fed quandoq; criam neceflaria ; euenit enim fxpenumero ut oftcn- fionem aliquam Ariftotclis, ~vel alius authoris intelligere tanci momenti fit,ut ea non intelle- ti locum illum intelligere nequeamus, quia_. non parum referr qualifnam ea oftenfio fir, an demonftratio ab eflecru.an a caufa, cVana cau fa proxima,anarcmota,qui enimproxima cau fam efleputat , caufam aliam non quxrit , fed quxftioni plencfatisfactum efle arbitratur; qui uero remoram cflc cxiftimar,aliam propinquio rem inquirir;fed quifnam inficiari poteft ad re rum cognitionem acquircndam plurimuperri nerc hoccognofcere?nimiruan hocillius cau- fa fit,an effectus,&,fi caufa,qualifnam caufa_> ? ob id interpretes Ariftotelis fxpe de methodo ab ipfo feruata controuerfanrur, & magnas fa> ciunt difputationes. Quoniam igitur Ariftor. logicam fcxipfit,ut nos iuuarer adfcientias ca- qucmadmodum rcfolutiui in contex.i^.y.Mo taphyficotum. Quoniam igiturpaucis*Yerbia vtriufque ordinis conditio declarari poccr.it, vc paucis ipsa Anfto tclcs declarauit, ideo cogno- utt eos tract.ui onc logica non admodum ind i- guifle; &fatishabuitdemethodis accuratifli- mc fcribcrc.&in iiafolis pcr lif tcrc.quam tracta tionem ita cgregic , ac ( fi dicere conucnit ) ita_> diuinc perfequutus eft, ur eorura hbro- rum excellentiaraegoadmirari nunquam dc- finam , & in corum recTa intclliuentia. fa- cdlimam, & optimam uniuerfx Philofophic. cognitionem conftitutam efle non dubitcm- . Has igitur ob caufascredere poflumus Ariftot. de ordinibus in logica non egifle ; eas quidem cgo ahorum gratia aftcrre uohu.quod enim adL me attinet fatisfacere mihi ea una rario potcft nonfcripfir, quiafcriberenoluir ; quod fiquis nil horum,qux diximus, recipiac , aliod q uid- piam probabilius.fi poteft.inueruac. FINIS LIBRI QVARTI DE METHODIS. IACOBI ZABARELL AE PATAVINI LIBER DE CONVERSIPNE DEMONSTRATIONIS IN DEFINITIONEM. Ctfpwf Primum , in quo fcopus Libri proponitur. Emonstratiokcm io B maiits aurem extremum cclipfis ipfa.nullus igi dcfinitionem- affecho- turiocirs rehnquttur,in quo genus ccliplis, f ci- licerpriuariolumimsponi poflit ;qaomodo i- gitureadcmonftrario erit etiam definitio ip- fius eclipfis ? hums ergo rei veritatem inuefti- garuri fumus,ckquiade loco minom excremi, ac de loco medij ncmo unquam dubicauir, in_* folomaiore difncultasmanetw an ibi ponen- nis demonftratx mura- ri dubitandum non cft, eaenim Anftotehs fcn- tenriamefte in hbris.no ftri>de_ " s quumdicimus, tonirrascft fonus in nube pro- L*iJ excremogenusaffedtionisponi nopof- ^g^ptercxtinclionem ignis,eclipfiseft priuatio lu C 1 fe.idquepluribusargumcntisoftende minislanxob terrc, interpofitionem i hinc ti ic rcpolluraus.pnmo ftc, illud , quod de- ut, fi intalera defintrionemdemonftratto nm- monftrari dicitur,eft maiusextremum , ataffe- tanda lit, ex ijfdcm tribus partibus demonftra- cho ipfa clt illa , qux dicirur demonftrari , ipfa tionem conftare oportear, alio taraen ordme_ ergo tn maiore exrremo locanda eft.quare n &.' lubicdo eft, quiddemonftFationis pacs cft , idcm dcfinirio* Satdicatum, > u coclufione latius patebit,qnam nis quoque pars fit neccfliim cft , quare fi affe- bie&trm, qolretonclufio non erit uniueffa* ccionis nomen pars fit demonftrationis, pars lis, ur ptopria lunx affe&if clt echpfvs.ar prui.i  etfamdcfhmioraserit,quodnulia rationead- tio lumims non eft lune, pr6prit,(cd Comraune- mirtendum efc.^-Confirmant hanc fentenriam , quiddam,quod alijs plurimiscorporibuscom- authontare Ariftorelis , in^contextibus 40.6^ |-arg. p^tc; cpoteft. Prxterea fi r^usekrrCrtHirni^ fYi . fccdodi fifcri/Pofteriorum AnaJyncorum , fftta afleaio ipfa,fed eius gfnus , medium rieq'', Vbi exempla demonftrarionis addtiCens furrnc" cum co ceciproctbitnr, nenueeiuscaufa erit. t fempcr geous affjccrtonis pro maiore extre- proinde ea rron -rrit' potimma tiemonfhtricri mo, nbn nfrecHoncm ipfam', nOrTenim fumic confequenria probatur, quoniam priuatio V- -^onitrum.  fcd fqnum , nec fumit cclipfim, minisin alijsquoque prxterTunam continge- ' Ted defccYum', tahquam gennsipfiuscclipfis; tepotefffineullaterrarinterpofitionelatiuspa ctcnim in nube fonutn incllc demonftrat,c ceditur , neminem ad dcmooftrandu.aliquod hoc probant duobus argumencis.quorum alTe'- accukns accedere polJe, nifi ptius lntelligac rum,quoipfi maximetnnitiitur,eft iluui.quod. quid eius nomcn fign;ficet,omnes.n.demo(tra fnpratetigimus, fi demonkratin , ac dchnmo cionis partes tiulr Ariftotclcs antc dcmonltca- idem re effc debenc, cx eifdem terminis couiti cioncm aliquo modo elfe prxcogm ta . , princi cuantuc neceffe eft , at ia definitionc omnino. piaquidcm,& fubieclum tum quid hgnificet ponendum eft genus a ftc ction is dc hn 1 tx.crgo tum q> (i nrjaffcftionc m uci 6 quid nomcn ligni illud tdem in demonfcratione quoque ex ne- ncet,lcd non qubd fit , hoc cnim qucritur , ac ceffitacc exprimcndum efcigitur vel ln rofiore demonftracuc} qiii.n.neri potcfr ut demouftret ejccremo,velinminore ( ueltn medio,nonija^ aliquisin lunaechpfim fieci,nifi prius npminis ^? ni ^* minore^iequein medio,utfupraoftenfum e(c echpfisfignificationein intclbgac } fignificino ^[ n ^* ergotnmaiorc,fic eaim demonfcratio in dcfi- autcm nominis.inteMigi non potcft,mficogni , ntc iii. nirionem ocdine cerminorum dunraxar routa- co sei genere ucl propinquo , uei remoto, qutd gi nom toconuertetur,quod fieri-non poteft durnin cnim nomioe tonarrus lignificetur nunquam .P & n| 4 maioEc exrremo porutur ipfum affeccionis no- intelUgemus,nificogoofcamuseff'efonu quen *- ar B- mcn. Alcerum argumentum eft.fi in maiore dam*, iunomeneclipfisfiquisdebeatintellige," 1 ncre co Ktccmo ponatur arfc&io ipfa ( no gc.nus ipuus, ccpnuationem quandam eflc iuminis lntclU- gau, 117 In Definltionem . gat eeeiTe eft ; communis enim conditio eft A primnm philofophum potius, qnam adlogicu omnisdefinitionisfiue perfedtx, fiuc imperfc- pertinet ; fat eft in prxienriafihocvnum intel Jcc,, & omnis defcriptionis , vt in ea genus ah- quod rci.quam definire/Vel defcribere *volu- mus , cxprimatur , in differcntiarum poftea af- fumptione difcrimen definitionum confiftit-. Eftigituranteomnem demonftrationem prse- cognofcendum genus accidenris dcmonftradj, t clareeriam apud Auerroem legimus in com mentar.4 1 .& 47.fecundi poftcriorum.quc, loca mox expendemus ; huius autcm ratio ea eft , quam diximus.quia neceflarium eft pr;cogno- lcere quid nome fignificet,hoc aute prccogno- fci non poteft nifi cognofcatur genus.Sed quo- niam genus rei lariusparet.quam res ipfa, idc6 ad nomen reideclarandum non fufficit , nifi aliquadifferenriaipfum coarctans,& aA certa fpeciera fignificandam reftringens addatur; Komi- proprereagencriaccidenrisaddirur proprium nahsdc fubiernu i t6minusinaccidentibusid aflere- ecacci f c licet,qux materiam non internam , ex qua_> dcnus. conftent, fed externam duntaxat habent^ , in qua inhxrent , de hac tamcn re difputarC ad> fedfubiedtumquoquc additur tanquam con- ditio neceflaria,fine qua ipfa accidentis efsctia neque elle,neq oe intelligi poteft. x his omni- bus colligimus quod in ea_> demonftrarionis coclufione,in nube cftfonus, dicere pofiumus elsentialcm definitionem prxdicatum fimul cu fubiefto complecti, tonitrus.n.cftfonus in nu- be,quomodolocutuscft Auerroes inillo^x. comment.poflumus ctiam dicere per folu prc- dicatu exprimi eflentialem tonitrus definirio- nem,per lonum .n.reftric>um ad hunc fonuiru tota tonitrus clfcntia fignificatur ; quemadmo- dum.n.in ea definirione , fonus in nube, fonus per nubem tanquam per diffcrentiam exter- nam coardtatur ; itain illa conclufione, in nu- bc eftfonus^prcdicarum a fubiedo reftringi- tur, uel a differentia quadam potenriali cogita ta.ac fubintellefta , quam ab eo fubieclo deri- uaraus; quo fit ut fonns ibi no pro fola uoce fu- P matur, i 349 De Conuerf demonftr. m matur , fed pro orarione nomen ronitrusdccla D rance , ipfc cnim pcr fe fonus feiplura coarcfta- rc non potcft , fed coarclatur ab alio, nempe a differentia *vcl exprclla.uel implicita,&(vc Gcnui J i xi mus ; cogicaca , bxc cnim fono adiecla t.i- afafdfl cit vt * nus non UOX UOa ^ orat ' ^^^* 5 ra6ft;a- nomcn conitrus,quxdiciturdefinitio eflentia- rioncsd us.Proptcreaeftanimaduercendum q>affe&io- ptu ucl D ij genus pro maiore extremo iumptum quan- nn ^ Ul> * doque per uocem unam exprimitur, quandoq, "clwr P er plures.per vnam , ut lonus gen us tonitrus j ucl plij perplurcs, vtptiuarioluminis gcnus eclipfis , tibus. corruprio propn j caloris genus putredinis, vq - cem quidcm fi i'pecteraus,inrer hxc difcrimen eft q> vbi plures uoces pronuntiantur, eapotcftj vocari orario,ut priuario luminis, corruprio propri) caloris, at vox una non potcft oratio ap pcllari j Sed u ipfarum uocum figntficationera. lpe&emus,nulla cft inter ca$ diftcrcn tia , vr.n, per fonum genus tonitrus fignificamus, ita pcr priuationcluminisgcnuscclipfisi&latius patec E priuario luminis,quam cclipus , ilcuti fonus la- tius patet,quam tonitrus,ncucrum igitur poteft uocari definirio , n i h differenria aliqua rcftrin- gens>quemadmodudiximus,fubintelligatur,U cet habica folius vocis ratione magi$ habeac Jpc ci$m definirionis priuatiq luminis,quam fo- nus;idco. Auerun illo47*comment.a.lib. Pofte riorum rectc,6c artificiosc loquitur.dum genus ira in codufione prcdicarum appelLt indiftin- ctc modo genus, modo orationcm declaratem nomen;ipfuin,n.fccundum fe non fignificar ni figenus.,hueunauocc_,fiuepluribusuocibu rario iam memoraro 47.1ecundi pofteriorum , ".mcu 2 ^ exprimatur fed rationedifferecix, utdtximus, cuiusreiduaspofsumusarferreraciones,altera, ^ ccn4 nomcaftcctionis.quam eiusgenuspof-fk" 1  0 fe in dcmoftratione potiflima poni ma-  c ct,u * ms extremum, nam h genuslumitur urdehni- fj- |(n0 tio nominalis , & hxc ante d cmon ftr.uionc de- mc . rfe bet efle cognita , & definitio idem prorfus cit cV..n i, acdefinitum,poflumus urrumduorumuolue- ,ac C1U rimus in maiore extremo collocare;quid enim > abfurdi eft,fi idem fignificant,& ademonftia- teprxcognofcuntur idem fignificare fidcA A- uerrocsinEpitomelogicaincapitc de defini- rioneformansdemonftrationem ronurus, in qua maius extremu accipir fonum.ftatim ratio nem fubiungit cur proronirru fonum accipiar, dicensf impoflibile enim eft quin explicacio nominis lit nota \ nam fi eft prxcognira , a uul prohiberne loconominisdefiniti eam .l^cirua- mus ? Anftot.quoquc in fecundo lib. Pofterio- 4 rumfxpe formans demonftrationem eclipfis, & demonftrationem conitnis mo g cauj ' multis in locis fignificat, pnefertim in comme- quim cario iam memorato 47.1ecundi pofteriorum ; "mea xione t Qenui cogitatt; fignificat nomintle definirioncj ideq tic; :o elt quidem genus, no tamen fumitur ut genus, nit A Sc uc amphus, Sc cdmunius, fed ut xquale, im^ . utidem prorlus,quod eclipus,uel tonitrus.pro ut pterea uocatur oratio declarans fienificatione  conirrus,uel eclipfis,uc eam uocat ibi Auerroes pntur necnon j n commenr.4 1 .ciufdern. libri,ubi for- idc . "iJ mans demonftrationem tonitrus dicit fe in ma Oh.' iore excremo accipere loco toiutrus orationem declarantem fignificationem nominis tonitnis tamen nullam orationem pro maiore extrema fumit,fed folam uocefonus , hanc cnim uocat orarionem , quia non fumit eam ut gcnus , fed utorationem nominis dcclaratriccm. Euftrar, quoque in contcx. jt>.;.lib,Poftcr.ioquic |fit B, mediuro extinctio ignis, fit C. fubiectu nubes, perB^nediumdemopftraboq>in nubeineft A. lonus,ideft toniirus \ deindc paul6 poft ait {&c eritfoni,ideft tonitrus ratio, ac dcfinirioipfurn tnedium.exrinctioignis \ accipir igirur fonum non ut genus latius tonitru > fed ut orationenu declarantem nomen tonitrus,& ur idem eft quod conitrus , quam feipfum declarans dicac, (fonuSfidcft tonitrus g qux e x eotlem loco fumitur,eft,quia quum de- monftratio fit poteftacc definitio , & definitio- nis gratia conftruatur , illa demonftratio , quas cft dcfiniriopotcftate proxima,melior, atquc^ exquifitior eft ca demonf(ratione,quf potefta- te cantitin remota eft definitio-,dicit ur autc de LR>mo, mofttatiocfle definirio poteftateproxima, qua donullaparsdcfinitionis pcrtcctc in dcmorw ftratione defyderatur,quodeuenitquando ma iusextremum cft gcnus affecrionis , folo nanq, ordine rerminonira rautato fit perfe ciendum ; quanqu^m hoc facile, acleue ncco- tium cft,quum genus aftectionis ante derooftr tionem cpgnitumellc necefle fit, fi enim de- monftratio conftrui non poteft,nifi genus afle-  t^ionis dcmonftraadx pr^aofcatur^cur no cuii que m% Indefinkionem. 34J . que facillimum (itfa&ademonftrationegcnus A fempernomen.&nnnquamgenus.quumvtru- pricognitumadijcereinextrahendadefinitio hberfumere licear; quanquam melius eftge- ne?hanet faltem ea dcmonftrario riuas reliquas nus acdpercquam nomc proptet rationes mo- rlcfi nirionis parres,fubicccum, & caufaxn, pro- dd dic"tas.lde6 Auerroes in illo 47 .commenta- indeeft potcftatedefinitio,licct aliquantore- no (ecundi libri Poftertorum dtfcrimen hoc motiore, & potillima demonftratio dicitur.ve- confyderans non modn in maiore extremo.fcd ^ QU hiri fipermediam terrx interpoGiionem de- etiain tcrmino medio,quiillius caufaeft, qua-qiutuoc monftremus in luna eclipfim inefle ; fuppofira tuor numerat modos demonftrationum , vt.n.;mocclipfiseft minu9incdius,autenimeius nomen exprimi e  priuarioluminisfumitur vt idem.quod edi- ] refertannoroen propriom caufc.an ipliuscau-- pus{fcd hxc pofterior demonftratiodiciturde 1 fx definitio loco nominis ponatur, dcfinitio nnitioporcftarc proxima, quia nulla definitio- cnimidcrocft,acdefinirunu. > nts parsineadelyderatur;6cid,quodadditur, }> non ut pars definirionis addttur, fed ut nomen Caput Stxtttm , contrariorum argumento- eius, quod definitur ;alterauerodemonftratio   rum fohttio. dicitur.dcfinttio poteftate remotiore~,quia id, qtiod additur,eft pars definitionis.qiic cxprcl- Hjj Eclarata rei ueritate folueda funFar gumcta,quxaduerfusutranq; panc adduximus, & prjusilla, quibtis oftc s.ur.o. tnen afre&ionts accipere . Altera ratio cft quo- ucbatur nomen afTcc~tionis fcmper exprimcdu niam ficdemonftrariocuidenrior,acen"icadorC efle,nunquamipfiusgenus. Adprimuquidem A  ^ cfr,quum notius fit nobis genus, quatu fpecies, arguroentu neganda eft confequentia,quanuis n ,,i Af . norior enim nobis eft fonus,quam tonirt us , Sc .n.in demonftratione nomen eclipfis no expti- \ .t ; melius igirur eft notiori- cundum patet refponfio ex iis, que. dic*ta funr, bus^vodbusvti^quamignotioribus.ira cnim non cnim fumitur genus affcclionis ut genus demonftratio maiorem efrtcacitatem habetL* , eft,& ut latius patens,fed ut ;quale,im6 ut ide, nam magis apparet nexus caufx, & effectus , & quare coclufio eft per fe, ocuniuerfalis , notun. pendcntia ericc^tus a caufaquuro dicimus, ter- omnispriuarioluminisinluna inefle demon- rx interpofitio facit priuauonc luminis , quam ftratur.fed illa folum,qux dicitur eclipfis.Eade qttu dictmus, terrx intcrpofitio facit eclipfim . rcfponfione tettium quoq; argumentum folui A ^ 5- Oftenfum eft igitnr dicendum non efle femper tur,nam maius extremum non cft latius termi- maius extremum efle dcberc genus aticclu nis, no medio , dum fumitur iit coarc*ratum , & re- & nunquamipfiusnomen;neque c contrario flxiccumadhacfpcciem>cuiusgratiacxcruitur P i de- De Conuerf demonftr.in defin. 343 344 demonftratio, ficauctm mediumeft zquataj, D mo,n.im incontextu^i.x.bbri Poftcriorum fa caufa maiorisexcrerai,6c cum eoreciprocacur, Ai t. Adprimumargumentumeorum.qoiaflcrunc Zaffiri. maiusextremum fempcreflc debere genusaf fectionis,nunquam cius nomen.dicimus q, li- cecindemonltratione non expnmarur genus affec"cionis,fupponiturtamen ex ncceflitareco gnitum antc demonltrationcm.proindc illa de monftratio eft definitio fi non potcftate pro- xima , taltem remocioreL_> , quia factju de- monftratione additur nullo negorio, Sc nulla_ diflkultate genus ipfum prarcognicum in extra ctione definirionis. Ad afterum argumentu ne- gandaeftconfcqucncia,quando enim maius cxtremum eft nomen aftectionis, Sc demonftra tio indefinitionemconuerticur > non remanct nomen illud vt p.irs dcfinirionis , fcd ut defini- rum,cuius ea definitio efle dicitur, gcnus ver6 addirur vt definitionisptrsnon cxpreflain de monftratione,fed ante demonftratione cogni- ciensdemonftrarione tonicrus inquitfiit nubcs C.conitrus A.excinctio ignis B.|fumit igitur no men tonirrus,non genus eius, deinde ftatim ei demonftrationem fbrmans dicit per exrinccio- nemigniscocludiquod in nube ineft A.fonus & ita loco tonitrus ponit fonum, quare abfque ullo difcriraine ucitur nomine,&genere ipfius, quia ea accipic uc unurn,6c idem,non uc diuer- fa, nam fi uc diuerfa fumerer, non recte faceret qui prius per A. dixic fignificare conicru, poftca dicic A.fignificare fonum,ex eo igitur loco ma- ximum furaitur argumentum ad comprobario nem veritatis iam a nobis declaratas ; debemus autem ibi animaduerterc Ariftot. in proponcn dis tribus terfhinis lllius dcmonftrationis dtcc- re A.fignificare ronicrum, quia propter tonitru eadcmonftrarioextruitur, poftea uerbin for- manda demonftntione furaere pro tonitru fo num , vtfaciliusdemonflrarioindcfinitionera ta,quidautem abfurdi eftfiinproponcndade  vertatur.ln conccxtu autera 40. apcrtc illorura finitione nomen quoquerei definitc. exprima- tur ? im6 neceflariura id efle videtur , definitio enim terminus eft,etgo alicuiustermirras, qua re non intelligitur curafnam rei cerrainus,ac definitto fit,nifi rei quoque noraen tunc txpri- rnatur,non quidem ut definittonis pars , fed vt id,cuius adducitur definitio; idc6 -vidcmus in difciplinis nunquam poni definitionera fine^ nomine rei definit^,dicimus enira^criangulum cft figuratribus rcctis lineis contcnta, natura eftprincipium motus, &quictis, & jcain jdijs. bmmbus. Ad'Arift.aurhoritarem,quam illi pro fe adducunt, non eft opuc refpondere, quonia ipc i n flimc fauet ; &u^f iuor. quando dicunt ipTu , (".illum actri-. im nuuquam opinioni refragatur,& maxirae' miror qu6d vi- riillitantum crrorcmcommiferint,ut cx codc loco profe argumentum defurnpfcrint,isq, cr- rorcorainus excufari potcft*qu6 hi,ut in tpfo- rum commentariis uiderc eft,Grscz linguc co grauonem palam profitenrur ; ipfi quidem di- cunimrifotelcra eoinlocoin demonftrarione eclipiMn&rkfumere maius extremum eclipfim ipLun,led 6%tctum genus eclipfis, hoc tamen falfum, quia ubi latinus codex ha iim , Grxcus habet iin^tr , & nullii aius extremu ponitnr,i]uam  */ 1.4  rolarinus intcrpres ucrtit dcfectu, ftfibi ponitur ut norocn ipfum e- quaxtr cti~pfisirt>n ut genus, & locus ille fententi n o eajiobis a buunt Ariftoc.quanciociicuncip fuuMttiu^nied aftcccioflit ff%fftfSt^^W , pwe kUMMrragatur .  V i l*v 1 s. f  J IACOBI ZABARELLAE PATAVINI DE PROPOSITIONIBVS NECESSARIIS Libri Duo. LIBER PRIMVS wm Capwf Printnm  ' ^f JL/iri proponitur, I h 1 1 eft , qwiidfub- ftantiam demon magis Cfl|^^H||^E atquo lUi ^H|HB mum , ac n.icuralc efle vidcatur , quam fum- ma propofitionum ne^ cefluas ab Anftotele in quarto capitc primi li- bri Poftcriorum Analyticorum diclarata. Eius . jgirur loci intelligcntiam ego ad^kmo ox arris cognitioncm magnum affcj tum cognofcens , & quot , quanti latibus plcnus fitconfyderan riftotclis explanarc, & omnesib niMfliculta- tes , quoad per me fieri poterit , amo(|ere con- ftitui , qua_ in re licutt ab aflidua Aitrrois le- tduncme magnopere adiurum efte proficcor, eaalixdux exneceflit.ue coniund* funo. vHagc fummam nccefliratenu propofitionet dcmonttrarionis ita requuunt , ut nifi tres il- J^Khnes conditioncs adfint, ncqucar_ pro- j^^Ro dici dcmonftratiua-i . De hisigitur tri- Hbnditionibus fcrmonem faccrc dccre- uiinus.his cnim declacatis tnanifelrum entw qualis in demonlcractonc debeat elle propo- mionura ncceftiras . Seruat autcm Ariftorc* lcs m ea tra&arionc ordincm conuenientiftl- mum,.nam primo loco trium illorum uoca- buloram figmficarionem declarac, urquarnam  tuitatem conftiruir, quam totius in propofitio- nc necelfitaris bafim, ac fundamentum cfle di ximus;alterauer6prxdicari in fubiedto perpe- ruitatem, proindc tnhxrentix neceflitatem fa- cit; ad fecundum gradum,qui multo dilUcilior explicatu cft,accedamus. Caput tertium ie fccundo gradu necrffitatit, &de aliorum ctroribut iit diuipone modarum dicendi per . - S enoi flico Ecundusnecefliratisgtadusin ea condi- tione,qux per feuocatur,confiflit^, hxc quanram figoificet propofitionis necefli- tatem poftea declarabimus , priits cnim uocis ambiguitatcm tollcre, i\ eius figmficatio nes erumerare opprrer,quod 6c Anfloteics fa- cir, quumenim propolitiopcrfemultis mnchs dici poflit, quorum alii neceflitatem habcnt prfdicationis , alij non habent , ipfe facla om- niumnumcrationemodos neccll.u ios lcligit, alios ver6 dimittir. 1 11* igirur omnes roodi a nobisdiligenter confyderandi , &declarandi funt. Cerrumeft quatuor poni ab Ariflorele rnodosdicendi per fe , & trcs modos diccndt peraccidens , qui illisquatuor cxaduetfo ro Ipondent; interprcresomnes dicunt jion om- Inrefw nes illos modos,quo$ adduat Ariftotcles , elTc , . c tu ' m modos prcdicandi, tcu modos propofitionum fcntcn- fed alios efle modos prxdicandi, alios non pnt na dc dicandi,fcd eflcndi^qualem dicurcticternura modum,in quonullacoofyderatur propofino, -^,^ fed folikm qu6d res pcr lc exiftar, uel non per ic; prxtcrca dicunt duos tantum priorcs mo- dosad dcmonftrarionem pcrtincre,quum duo :t pofteriores fint inutiles, promdc potuille Ari- ftotelcm uciduorum tantum;pnorum modo- rum menrionem faccre aliis omnibus prxten- dsut inutilibus ,uel pr^rer duosillosinutiles', quos numcrauit, aliorum quoque inutiliitro raeminilTe ,quosneglexir, quia fans ftrit ducs rantum inutiles reccnierx,ut faifta eorum cuin vtilibuscomparationc melius horum utiliras tnrernofccrcror, idc6 Tlemiftius quinturn roo dum excoguauit dicendi per fe,qui ncque ullo eorum quatuor continctur, ncque ab Ariftoto- le nominatus cft ; alij uero intcrpretes ahos co plurcs modos adducunt cflcndi pcr fc, dc qui- bus w Liber Primus. 3JO bus A riftorel cs nihil dixir. Haec eft coramunis A Capu: Jjhtartum, D: uera diuifume modorum diun- diperfe , & ditendi exaetidenti. omnium aliorum fcnrenria*vno forcafle Atnrr roc excepro, quam ego falfam efle puro , fc abiumftaabomnibus raaretiei condirionibus in lihrode inrerprcrarionc conlydcrarur , itu pifterioribus aurera Analyticiscadcra cra&a- -* curuciun&a materue neccflaric,; qucrnadmo- dum in prioribus Analyricis nuda raciocina- tionis forraa fine vlla condirionc roaccric, , in Pofterioribus uer6 eadcm applicata- raaterue necefJaria;,dc ad fcienriam pariendam idoncc; propccrca hc propofitiones , oranis homo cft cquus.neceflc cft omncm homincm currcre** , frorcles non fprcuerir modosdiccndi per acci- C i hbro deinterprerarione,& ln Prioribus Ana dcns,fi plures ipreuit modos dicendi per fc_* ?[Uorum nullam fecirmentionem ; magiscnim pernendi erant modi dicendi per accidens, qnam modi dicendi per fe ; uel , fi modi per ac , D perfc quandoquidemare,vtdiximus,'hecno- omaiu velperaccidensappellari poffiint ,fcx .id lum- minatio lumitunquod fires non per fe exiftac. rumper niurn ea ellecompcricraus,tna per le , oc ma_> cnitncianoquoque non eftpcr fe , fed dicitur fe ,3c p per accidens illis ex aducrfo i cl pondentia; qi ft eflc ex accidentiihic cft ccrtius modus dicendi accidcs./vnum genits propofitionum pcr fe induodi- perfe inrer iliosquatuor , quos Ariftoteles nu- uidamus/vc iecic Ariftotelei , quatuor oriecur merauic.ck modus diccdi per accidens , qui ex modi per fe,quibus ttes modi per accidens rc- oppofito ei refpondct, cuius fimilitcr fccit eo- Ipondebunt, hosque omnesnullo przrcrmifib dcm in locomcnrionemj per iie autem cxiitit- jett recenfec Anftorelcs : hxc autem omniamani. fubrbntia.quumnulUfubiecloinharreat^pet" 1 fefta fict.li tali diuifione ucamur , Inomnipro- quod cxiftac, accidesautem omncinfubiecco 4 pofitione "vd przdicatum,& fubicctum teipfa hzret, ldeoque non per fc exiftir,fed per fubie non diftinguuntur , velfunt duar res diucriz , ccum, aquo lufcinitm ; hzcigirur*propofirio, quarum alteram in altera inelle, vel non inefle homo eft.per fc eit tertio modo, hrc uero albu pronunciamus,idcft&rrmnamus,vclncgamus; cft,non cftperfc, fed pcr accidens.Hunc roo- Alioru prxdicatum a fubicctorcipfa nondifttnctum dum intcrprcrcs Atiftotchs dicut non cllemo- crrotde dicimus in ea propofirione,quz uocatur de fe- dura prxdicandi,fcu cnunciandi per fe,fcd c( - !CI : , cundo adiacenre , ort , horao eft,in ca enim fi fendi.quandoquidem fubftantia, & accidcs in T''"^ non rem , fed voccm fpcctcmus, diucrfum cft cd fuinuntur prout funt cxcva animum-.ac deci- p C[ fc. przdicarum a fubiecto,quoniam,homo,& cft, piuntur,vrin principiodiximus,modumenim iuntduxuocesfignificantcsj&aliacft huius, cllendi non confyderat Ariftoteics quatenus aliaeft illiusjignificario: proptereain ltbrode E cft moduscfiendi, fed quatenus ab eo deriua interpreratione,vbi resipfa non arrcditur, fcd tur, ac nominatur modusenuci.ir.di pcrfc, ucl vox fola aliquid fignificans , pr.rdicatuin illud pcr accidetis . Dicunt prztcrea foli lubftantix afubiecco diuerfum efle cciUetur,aftin poftc- prim?,qu;indiuiduadicitur tribucrc Arifiote- rioribus Analyticis,vbi res ipfa, & materiei co- tem nrt per fc exifrar.non fubftanci umuerfa- ditionesfpcCtanrur,fecus eft lllud euinTVct- Ir.hoc tamen quomodo fir incelbtrcdum iuno- Ixiftcn bumjeftj non fignificac oifi cxiftentiam rei ex- rant,promde praua eft ipiorum intci prctatio, tia non rraanimum,cxiftctiauerdnon eft aliquid rca- &.ab Ariftotcle alicna-> . Nosautcm .iduertere cft . lc,vt itadicam, quod tanquam ab homine re- dcbcrous Anftocclero, etfi foli primz fubftan- ?c", fcd 'P^ a diftinctum in eo dicatm inefle , dum dici- tiz attribuit vc pcrfe fit.fubftatum t.imcn uni ccida turfhomoeftf fednudaintentioaoimieft.oC ucrfalcmnoncxcludcre,atqucade6omni fub- mtctio- accidcns, vt uocant , intentionale , nonrcalc, fcantixid afcribcre, utipfins uerbaaperccde- *"* e ' quod quidem homini attribuimus , dum rem xnonfcranr,inquit emm omnc, quod in fubie- cum conceprione animiconferentesdicimus, Cto non cft, pcrfe clle.quod ucroefrin fubie- homo eft-, igitur in eiulinodi propofitionenon cto, accidcns cflc, atqui fubfrantia unmcrlalis eftprzdicatumre diftinccum a lubiecco; fi uc- non eftin lubiccco.cic iirjcur per fc.fi verba Ari ro eam refoluarous in propofitioncm dc rcrujo Jtotelis ucra funt , qui nuliam aliam conditio- adiacente dicentes,homo eft c n s , adhuc illud nem ponit, qux tcrtium illum modum conftty ens folam exiftentiam fignificar ,& cadcra cft tuac.nili banc unam,in fubiecco non eilc j ide^ ^ ratio , prxdicatum cnim non diftinguitur rc a uidemus tpfum in declaracionc ilhusmodi fo- fubiecto, ckeadcm cft propofitio,atquc illade i; laaccidenuacxcludere,ut amlnil u, &' .dbum, fccundo adiacentc quiarcro ipiaro fpcctamus caquc non fingularia folumraod6, fed omnia, nonuocem folamjquod liens non piocxiften- non ennn dicir hocambuians, fcd iimplicitcf tia,fed pro genere omniura rcru fumatur , alia ambulans, & alburo,quoniam accidensqmne ratio eft,talis cnim cft hec propofitio t horoo eft in fubiecto eft,fubfcan,ciaro igitur mmici falcrq cns,qualis eft illa,bomo clt animal,dc qua po- complcchcur, quum folaaccidentia cxvludat* Iteadicemus.Diucrfum auccm eft przdicatuai & eaomnia.tum fingularia,tum uniucrf.ilia-> a fubiecto , quando aliquid realc dc fubiecto Cur igitur fubftanciam folam indiuiduanf cx- prxdicamus , ueluci quurn dicimus, homo cft ptcilit Arifcotcles? dixitenim fubftanciam. &c^_ aniroal, homocutrit . Hancdiuifionero perf fubfrantiaucro uniuerfalisneque elc noncns 3. jn^oppofica.Si itaque przdicacutn afubie^todi- nequeextraiingularemrepericur,fcdin cain- ns  , quia eflenriam fubiecti confequuntar *, non potuit autem Auerroes dicerc modos dicendi per fe rres efle, deindedicere eflequatuor, ni- fidiuifione illa,quam nos expofuimus , vfus fucrit ; ea autem nemo uri poteft , qui non con cedatquatuor rantumefle modos nicendi per fe ,& rres raodos dtcendi per accidens,necdif fictle videtur cuiqueeruditottiro ,qui in nul- liusuerba iurauerie, (ed libeco, arquc jnsrcnoo ' ani mo, nulloq, li uore perturbatus philolopiie' tuf,luiiulce rei ucritatcm infpicero; nullurn enim enuntiarionis genus datur,quod iit m fcicntiis ufltarum, prxteres , qux memoraui- mus , quandoquidem aut alicuius rei exiften- tia enuntiatur, autres de re prxdicatur , eaque nelei coniuncta,uef difiuncta , aliud enunua^ . tionisgcnusin ufuefle in fctentiis noa inue- Refutt- n j Q quo jfl ;Ji ug aliqais aiferatur ab interpre- tio mo- T . . . .1 e ... r .1, ' ft- dorum ubus modus dicendi per fe ,illum facilc poflu per fc, musadaliquod noftrx diu/lionts merabrumJ quosa- re dieere, namfiquifpiamdicat.iliumdlernp liiadii- - DepropofT neceffa. tJunc. dum,quo Deusperfeeft, alium, quoreliqii r,fic cnim Dci,& omnium aliarum reru , ima: D tkfigmenrorumcxiftentramTab^vnum enun- tiationisgcnus reduxit , & fub onaro qucftioJ ncm.qux uocatur an fir_ . Idem dicerc poflu- R c fiita- musde llloquinto modo, quem excogiraaitJtioquia Themiftius, dixiteaim qainturo efle modunu " moy neceflc cft *vel colorem eife de definitione Ca* perficiei,& ira primum efle modum, non quin tum; "velcolorem in fua definitione accipere* fuperficienu, &ira clfe proprictatem fuperfi- cici,proinde eifc fecundum modum, non quin tura;ueltandem neurrum efledealtenus dc- finitionc, &ita non cfle modnm diccndi pcr fe, fed potius efle moduro dicendi per accidctj: cuiusmerainit Ariftoteles; quumenim qucre*' E dumin prxfentia non fitquonara modo color de fuperficie prxdicetar, illud oflcr.dille faris- eft,cam propofirionem {fupcrficicscft colora- taj non effugcrequin firvel per fc prtmo mo- do.uel perle iecundo,velexaccidcnti, ulcoq; non efle modum quincum. Cjpttt Scxtum ie conditionibus Primi % ac ftcundi modt diccndi ptrfe . > ILIud ucro proptcr illa, qucde duobus prio rrbusmodis diximus,non eft prctcrmittcn- dutn,fententiam efle omniumintcrprerum qubd Ariftoteles unam ftaruat conditione primt modidicendiperfo,& unamfccundi, primi quidem ur prxdicatutn firde dchnitione lubictfti.fecundi ucrc* ut fubicclum ficdc dcfi- nitione prxdicati ; cuius erroriscaufafuic prnn: uaintcUigcntia^verborum Ariftotelis,quxoc-p rO p 0 g cafionemctiamnonnullis dcdic-. exiftimandiciopex JF propofitiohem,quxfit per fe primo modo, fi/c p- conuercatur,fieri per fc fccundomodo; cam vC ^"^g ro.qux fitpctfcfecundo modo.fieri perfepri- ^^3. rao modo,fi conuerratur ; ut hanc, homo cit ra iur.non tionalis,efle perfepnmo modo;hancuerovra- fitpeifc tionalceft homo,else perfeiecundoiparirario f cu urfubieclu A prxdjcarum ,cV rali modoineft, uteius defini fitde definirione prxdicari; hoc eft vt fubie &im fumaturin dcfinirione prcdicari, tjuod jn eo ineft , hoc dicens Ariftoteles rem ipfam , non folam uocem refpicu , uult enim eountia- cionem a nobis fa&am ipfi rei confenrancanu eiic,utillud ,quod nos de fubie&o prxdica- mus.infit reueu in eo fubie&o, quo fir ut harc propofitio,rationaie eft homo, non fit per fe fe- cundo modo,quia eft quidcm rationale de de- finitione bominis prxdicati,tamenalrcracon- ditio deeft,quia reipfa non incft homo rationa li, fcd rarionalc bomini , fimilirer ilianon eft perfe primo modo.rifibileeft homo,quiaho- rnorifioili non inell, fednfibile homini  pro- pterea illi re&e fenriunr  qui dicunt Ariftorele' frxJicade iistantum propofitionibusloqui , in quibus no natu p rat jj CJ |j 0 naruralis, non contra naturam ; eft autcm pixdicario naturalis, quando id pr(* dicatur , qgod cxtra anirouro inefl altcri , & id rionem ingrcdiatur ; hoc fignificant fcquentia, * exempla, quibusrcm declarat Ariftoceles, in- quitenim \ uctriangulo ineft linei, & linec pundum l fubieftum notando,cui prxdicaru incft, nam dicit rriangulo lineam inefle , & |i- nex inefTe punclum, non dicir incffe in defini- tione rrianguli,& in dcfinitione linex ; deinde rnodum,quo incft , declarans fubiungit { fub- ftantia nanqucL_/ipforum fubiectorum ex his prxdicatis conftituitur , 8c ea prxdicau infunc tn corum fubie&orum definirionibus | in qui* bus vcrbis noraredebemus Ariftorelem notu amphus vri verbo fimplici, iwlfyw , fed com- pofjto ,  'inerfc, faciat in propoficionc ncccflicatcm, & cam ma- 3  Depropof necefTarijs. j6o maiorem,quamconditiodeomni;nocftignoD modus omnino ad demonftrandum iniuilis Propofc Pcrfefi randum qcondirio hxc, perfe, caufam aliqua gmfic-c fignificat,ut ipfa uocis fignificatio beneconiy- aai '*' derantibus indicare poteft , nam per fe aliquid alicui inefle eft per ellcntiam ineflc, idcoquo cum eo efle eflcntialiter connexum, (iue efsen tialemrcfpectumadillud habere , non poteft sutem interduo cflerefpeftus cflentialis , niii alterum fitcaufaalterius ; quomodo igitur in fingulis modis id uerum fit confyderemus; fed in primis proptcr illa,qux dicenda funt, fcicn- dum eft ijiqucmadmodum m conditione do omni.didtio illa,omni,coniungenda cft fubie- clo.non predicato ; itain conditione,perfe_, Jiarticula illa, fe, non fignificat prxdicatu , fcd ubiectum , cum rr ! pe&u ramen ad prcdicaru, ut, quando dicimus propofitionem aliquam ef feperfe, fenfusfitc^fubiedtumpcrfeipfum ha betillud prcdicarum, homo enim perfcipfum cft animal,& per feipfum eft rifibilis. Singulos MCCJt noa eft.proptereaquod demonftratio trestermi. ". ic nos reales,& re diftinaospoftular,uidelicetao ,J fi iunc>i , &: ncuteraltcn incxiftit , vrrunlibetdc iiant fubftantiaeitipfa fibicaufaexiftendi, uelialte F -lteropotfumusprxdicare,&neurromododi- caufam,quae_iftit,infuaeflentiahabet, non cirur conrra naruram prardicatio ficri;quando cxrraeflentiam-ut accidentia;caufanano; fiue igiturcaufa externa,&loco difiiicta, cftirctrix, fit propria forma.fiue forma & matcria , fiuc__, vel finalis de fuoerTe  tenus autem pcdcr ab eodem fubieccouc a ma- du,alteram uero quartura;nam urranq; ad fecu ota wa ceria exrerna , eacenus eft per fe fecunda mo- dum modum percinere , neutram ad quartum do;& hocdifCriminedifcrepat fecundus mo- conftantcrafleucraredebemus;idque Ariftor. dus a primo, quiaad primum pertinet tnateria ipfe fignificauit per duas illas fccundi modi co i n rerna,q u.r in ipfo copofiro i nefl, ided in pro- ditiones,quas antca declarauimus,quoniam.n. pofitione non fubiicitur.fed prxdicatur; ad fc  fubiedu cft mareria externa accidentis.ideodt cundum autem modum pertinet maceria cxter xk prxdicacum in fubicaopropofitionis extra na,quxnon ineft.fed fubeftaccidcnci , idc6in animum inextftcre; h^c tamcconditio non eft propofirione fubiicirur.&ponirurin definicio- propriafecundi modidiccndi per (c, quu com ne prxdicaci, qux eft propriafecundi modi cd- perar criam prxdicationi ex accidcri; quoniam Confa-ditio. SedfaUuscft hacinreabfquenllo du- vero idcm fubiccrumeftetiam caufa effecrrix uti0 ' bio Thomas , quia il fola pendentia accidentis ciufdem accidentis prxdicari, tdeodixit fubie- proprij afubiectouca mareria exretna facitcf- dum furai in definitioneprxdicari,quxeft  lcncialem connexum, & confticuic fecundurru. pria lccundi modt condino,quam fi ei aufcra- rnodum dicendi per fcL_>, fequicuromneacci- oiusA' quarcomodo tribuamus,nullafecundo dens.cciam comrnune, de fubiedo prxdicari p modo remanebitpropriaconditio,qua areli- fe fecundo modo,quoniaro non minds accides quis modis diftlnguacur. Reftac vc dubiu illud Difcri  communc , quara proprmm a fubiecto pendet luluamus, quodftatimoricurexhis, qux dixi- Ce- tanquim a maceriaexcerna, neque apparec cur inus.nam quomodo pendencia effecrus a cau VpAjjt fubieduramagis dicarurmareriaaccidetis pro fa eflcccrice potcft fecundum modura confti-, n c . u . J>rij,quam coromunis ; itaque fi duas has inter tuece , fi ante dictum cft caufas externas efle- fr cffe- ecoreramus propolirioncs , homo cftrilibilis, ctricem, & finalem quarti modi propnas cfle fftries &,homoeftalbus, eo cancutn difcrimine diflie- dicimusigitur incernum, & excernum fumi renc, qudd illaericperfeduobusmodis fimul, duobusmodis.auc fccundum ellcnciam, aut ne . fecundo,& quarto ; hxcuerofecundo folum , fecundum locum, cVfubiecrum; nam fi racio- nonquarto.quodeftmanifcftcfalfum, & ne- F nale rifibilitaciseffeccrixcaufa fir.inrerna dici- gatum ab Ariftocere , qui accidencia commu- turracione loci,& fubiedi, quia in eodem niadixic prxdicari de fubiedo per accidens , ineft , tn quo eft rifibilicas , ac rarione cflencix nonperle, & abeis uoluic conflicui modum dicirurcxterna , quum fir extra accidcnris ef- prxdicandiexaccidcnri,quiexaducrforefp$ fenciam;iugulacor*ycr6refpedu iugulaci eft dec prirao , ac fecundo modis dicendi per fe . caufa cffeccrix cxcerna non mod6 rarione effcn PrxccreaftacuicAriftoceles propriam efle, ac tix.fcd etiam ratione |oci,& fubiecti j ficobie- prxcipuam fecundi raodi condttionem, non ctiocerr^refpeccueclipfis. Omnisigicurcaufa^^^ q uatt i,ut fubiectum ponacuc in definicione prf efleccrix.quxcunque illa ficexcerna dicirur ha-ahud e aicaci , ergo quicquid caufa cft uc prxdicacum bica racione e Isen t ia* effeccus; ac loco, & fubie- inrcrnu furoarinfuadcfinitione fubieaum,illud oro- cronoomnisdicicurexcerru, quudccuraliqua*' ,U i el ne ad fecundum raodum percinere dicendum intcrna.i.in coipfofubicccocxiftens,inouo in- cft,non ad quarrum ; quict igitur caulx eft vt efteflectus, dicimusiraque ad quartum modii rifibile fumat in fuadcfinitione hominero fu- dicendi per fc illud efliciens pcninere, qd om- biectum ? nonne quia homo eft illius acciden- nino exccrnum,& loco difiuncrum cft; inccrnu tis caufa i ucique, fed quxnara caufa ? materia uero ad fecundum modura,& ipfius proprium ne.an eftedrix? Si maceria,ergoetiamalbu fu- eflc; quam diftinaionem fi Thomas cogno- met in fua dcfinicione hominem, eadem enim uiflec,in eum , quem refutauimus , crrorcm ratiouiger,quumfubicdtumfitroatcriacxtcr- profecc6 noru incidifleCw . Poflumus au- ' nactiamrcfpeduaccidentiscominunis, qua- tcro candcro dtftindionecru aliis uerbis , & for- LiberPrimus. 365 IScic fortalfc melius, atque intimius hoc agentiu di- A ab Atiftotcle in fecundo modo dicendi perfe, nouc. tum a- ^ cr ' men declarantibusfignificare dicendoeffi Aionc ciensaiiudcumadtione, & paffione efficere , aliuii p aliud fine actione, velpaffione , fed pcr folam mmm cmanationcm cffettus a fua caufa ; iilud quidc folct appellari efficiens uerum , & proprie' di-  effectus non fumit in fua definitione caufam fuam effcctricem.nifi raro.quum enim fine il- ia poffit exiftere, potcft ctiam finc cadem defi- niri ; hoc igitur efficicntis genus reicctum cft ab Ariftotcle ad quartum modum dlccndl per fe,tanquam nonfaciensin terminis propofi- tionis nexum dcfinitiuum,nifi rato , & ex acci- fed femper in aliud,propterea ciiximus hoc ap B dcnti. Clarum eft igirurfecundi,&quarti mo pellari exrernum; illud ver6, quod peremana tionem efficir, inrernum . Qujomniaoprime cxponunrur ab Auerroe in $4. commentario primi libri Pofteriorum in declaratione quarti modi dicendi per fe,confyderans.n.Auerr.ean dcm efle caufam, quc. rcfpeCtu compofiti dici- tur formaUs, & refpectu accidenris proprij di- citur effe&rix per emanationem, dicit eandcm caufam duabus diuerfisrationibusacceptacon ftituere primum , atque fecundum modum di- ccndi perfcquatenus enim cft forma compofi ti,in quo meft , & de eo tanquam defubicdto prxdicari poteft,& in eius definitione fumitur, catenusprtmumdicendi per fe modum con- ftuuir; quatenus ver6eadcm eftcaufacffe&rix propnecarum , quc ab ea emananr in eodern_. Jubiecto, & facit ut in earudem definitionibus accipiarur fubiectum,earenus conftiruir fecun di difcrimen,& fublata eft tota difficultas , quc. multorum animos pcrturbarcpotuic. Caput Vndccimnm , qubd foli duo priores modi di~ cendipcr fe neccffitatem babeant, &cam ma- iorcm , quam conditio dc vmni . H Acc omnia.quc haftemis dicfta funr, quifquisbencconfyderaucrir, (.icile inteliigetpropofiuoncsperfe pimi, acfecundi modi omncs hahcre ne- ce(firatem,alias non item, quod in eockm capi te ftatim poft declarationcm quatuot modoru dicendi per fe docet Anft.breuitcr tame,& ob- fcurc.quippe qui nobis eoru.qux ibi dicuntur, rationem afferendam reliquit_ . Xcrtius qui- tcrriui dem modusnullam haberncccffitatcm , quo- moilut niam enim alicuius rei de aiia rc prxdicationc non h * dum modum ; Hoc autem efficientis gcnus ab non habet,ide6 an necelfari6 prxdicetur, nec efficicce propriedi&odiftingucs Auerr. tnquit C neconfyderarenon poflumus; fed in co fo!a_> hoc non efficere exira_. , fed inrus ; efficiens aatem propriedittum efficere extra;fbrma.n. ni hil agit extra,ni(i per aliquod accides mediu, ropinqua , fed remora , quia pennedium ca- oremairerar; fine medioaurcm mhil efficit, ftifiin ipfometigne .idque per foiamemana- tionem efficir, non perueram cffocrionerru; cfficiteniminignefummumcalorem ,& mo- tum ad fupremum locum tanquam proprie- tatcsignis ab ea in igneemananres; propte- rcadicic Aucrroestaleeificicns pofituin fuiilc ct nc- ccflita- tcm. r-to. rei exiftentia enunriatur.qua: poteft efle pcr (c, nectameneflc neceffaria^, exiftit cnim pcrfc fubflantia indiuidua,ut hic homo, qui tameru non cx neceffitate exiftit,quoniam aliquando non fuit,& aliquando non erit. In quano ctia quattit modo diccndi pcr fe non eft neceiTitas,tufi ra- MjL " ro , & ex accidenti , cftcaus cnim cum caufa_. i zt nc . (ua externa non reciprocatur , nifi raro , ~vcce!ln_- Auerroes docet in commentariis J 4. & J 5 pri- tc , nl '* mi libri pofteriorum ; eft nanque larpe caufa r cffedtrix anteauam effcctura produxcrit , eft etiam fiepe ipfe cffectus ea interempra; fimt- liter caufx finaiis cum effeciu non neccflaria- eftconnexio,quumpIurauideamus elfe gra- riafinis ,qux fine illofruftranrur.Quare neque neccffaria cft caufx cxrernx de effcc;u prt;djca- rio,neque effectus de caufa , proindc in qtiar- to modo cft prxdicatio pet fe abfquc nec eisita te, quuranequepofito effcctuponatut cx ne- x cckiute De propof neceffa. Omnia pr;dica taprimi modi U hzrcnt nccclit no. Secun- dus mo dus ru bct in- hxrcn- 11 nc- ccfliu- tera. car per fc ha- beatrtu lore nc cefli u- ecm , ') degm- ai. J7 ceflir.ue caufa eiusexterna ,uequc polica cau- D fa ponarur ex neceflltate erTc&us . In duobus autem prioribus modis perpetaa, 6c ea perfpi cua meft neccfliras inhfrentix prxdicati in lu- biccto; nam qux pcr fe primo modo prxdican tur , funt gencra , uel difterentix , *vel integra definitio , quorum nullum a fpccic unquairu feparari poteft non modo re , fed ne cogitatio- ne quidem , quia quod eflentiam alicuius con Ititutt , ab eo cV re , cV mcnrc infeparabtle eft. ln propofitionequoque (ecundi modi certum eft ncceflitatcm ineflc_ , nam accidens pro- prtum quum ab eflcntia ,& a forma fui luoie- dh fluat, eflenriale accidens dicitur,quia ef- fentiamconfcquirur,ide6neque re, nequo rnente potefl feparari , etenim neque fieri un- quam poteftutnomo non fit rtlibilis , neque poflumusfine terminorum repugnantia ima- ginari hominem non efle riftbilem , homo c- nim formam luam habct ex nc c eflitai r__ , quia per eam eft homo , hanc cx ncccflitatc inlequi E rurriftbilttas ; ergo iieft homo.eft exncceffi- taterifibihs,quacnimratione cft homo, ca- dcm rationc rifibilis cft ; quando igitur eum non erte rifibilem imaginamur , hominem ta menclh:, tunc Sc rifibilem,& non rifibtlcm ipfum elfe fimul imaginamur , quod eft abfur- dum , & fiert non potcft . Quod autcm in his duobus modisdiccndi per (e maior inft ne- ceflitas , quamin condttione de omni , facilc oftendirur, nam propofirio de omni , qux non fitperfe , ut h^c.omnis coruus eft nigcr , nul- lum habetcflentialera tcrminorum connexu, quura naturam corui quatenus coruus cft m* gredo non confcquatur , quo fit ur nec in dcfi- nitione coruifumatur nigrcdo, ncc ln dcfini- tione nigredinis coruus;proprerea dicebat Por phyriuscogitari pofle coruum album,quum emm nigrcdo de cflentia corui non fit , neque " elfentiam corui confequatur, nil prohibetquo minus coruum finc illo colore imaginemur*, F tcaque habitaeflcntixcorui rarionenon eft ei nccefsaria nigredo ; fed nequc coruus nigredi  ni neceflariuscft, quandoquidem datur in a- ltts rcbus nigredo, in quibusetiam omnicor- nolublato lcruaretur; idcirco eiulmodi pro- pofitioeftde numero illamm, qux dicuntur neceflanx exaccidenri, non neceflarix per fe, coruum enim eflie nigrum eft necefsarium pro ptermatenam, non proprer fbrmam propnS oc propriam naturam corui . Secundus itaque fieceflitaris gradus, qui confiftir 1 1 ___ duobus prionbus modis dicendi pcr fo, mulro efli- cacioreft primo, qui in conditione fola de omni conftitutus elt, addit cnim eflenrialem, ac definitiuumconnexum,quemillenon ha* bet. ucia. J6Z Capnt Duodecimum, dccUraro corttcxtns TV/ge- Jihiurquintus primi libri Pojieriorum , C~ folutio dhbitatiotiis aduetfus Jciutidi modi nccrjjhattm, DE fecundo autem modo dicendi per Dubif fe dubitatio cxonrur,quam Ariftote les foluicincontex.j J.i.lib.Pofterio rum,quem locum non erit ab re fi in prcfentia interpreternur;dubitatio talis eft.ui- dcntur plura cllc accidentia propria,qux de (u biectis luis prfdicantur per te fccundo modo, & fumunt illa in (uis dcnnitionibus,anamefu- bieclisluis necellaria non funt, quu poflinr & incl$e,& non inelse;accidenrium,n. proprioru accidc duofuntgcncra,aliaquidcm fimpliciter prxdi oupru- caturde lubic_to,ut rilibile dc hominc, ck tres ^' r * anguli duobus rectisf quales dc rriangulo.qua " ruin omnium neccflicas mamfefta cft , & omni dubitanonc carcr,alia vcr6 no (implicitcr, fcd ambo contraria dc lubiecto prxdicamur,ut de nuiucrop.u , uel impar,dc linca rcctum, uel curuuro,propnum cnim cft numcri, ut ftc par, ucl iropar , piopriumcit lincc m lit recta, vel curua;hxc igitur fubiectis fuis nectti'aria_> efle non uuicntur , quia non cft nccelTarium linea clsc rt^larrsquum poflit eisc curua.ncque efse curuam,quum poflu cfse rc&a-.fimilitci nuine rum ncqinecciseeftparcmefse, ncq; efscim- ftarc- Dubitationehancfolucreuoluit in didto oco Anft.utcenum , atquc indubitatuni ma- ncretnullum elFe turo primi,tum fecundi mo- di prxdrcatnm per fe , quod non habeat inhx- rcntic, necefluacem ; folutioautcm in hoc con- liftit , quod fi duo illa contraria fimulcu dif- iuncTiua particula fumantur , conftuuuntv- num propnuro,quod de fubicclo fuoex nc- ccflitate prfdicatur ; at fi vtrunque fcorfum, & iimpliciter accipiatur, neurrum cft prxdica- tum ncccirarium, vt in dubitatione recl. dice- batur, omnem.n.nurocturo parcm cflenon cft fieceflarinm,neq;omnem numerum efle impa rem;fed eft tamen nect flarium omnem nume- rum uel parem efle , vel imparcm ; non.n.fcor- fum urduo propriaaccipiendafunt,fcd coiun- tim vt vnum . Talcm irihxrcndi neceflitatcm probat Anftoteles argumentans aboppolitio- ne contradtf-toria, c\ a priuatiua ad oppofirio nem conrrariam, dc oppolitionc cnun conrra- diclona in prompru habcmus axioma_ illud, qu. d dicitur pnndpium contradicrionis, de omni re aut amrmare,aut negare veru cft,quo_i ncino eft.qui ignorer furomc neceflariuro cfle, & perpctuamin rebusoronibus habereuerira- te.De prmatiua quoq; oppofirione clarum cft,fi in lubieChi aptoaccipiarur,eam eode modo nt ceflariam eiTe,taecefle eft.n.omne animal vifus canax uel ccecura efle,vt_ viden s.i .al rer u d uoi _ habere mdiltinctc, fed no alterum feorfunn nd nominato altcro ; lccus elTet fi priuarionem, 8t habi- xig LiberPrimus, *rurirum ad non apnirn fubiecrum rererre- " ** imi.s.vr ad (ignum,nOn cnim neccfTjnum eft li- A do, aurprirao,funr&petfe,&necefsaria;iii gnum "Vel videns clTe,vcl cacum,qiium ei neu inim competat; quam igicur ncccflicatc habec in rebus omnibus contradidio , eam io fubic- to fuo idonco habet oppofirio priuariuju * Propcia vero illa,de qujbus fermo nunc eft,cf>- trarioopponi inuicem vidcntur, uc inliterafi- gnificat Anftotcles.quade re noneft in prx* fenciadifputandum;Ariftor, igirurica argumcN latur, par, & impar, rc&um, Si curuum,& alia t iufmodi contraria, fi in fubic&o fuo accipian rur, vim habenc oppoficionis priuaciux,imo 6c concradi&orix, quare ficuri neceflariu cft coq tradidhonis alreram partcm vcramcfle, iu ho- rum duorum conrrariorum altcrum in fubic- #o apto neccfle eft inefle, vc in omni numero aurpar,aucimpar,hxc enimin numeris inftar concradi&oriorumeflc manifcftum eft, ut.n, impar,& par contraric' opponunrur,ira impar, qua cxpoli tionc cft nugatio manifcfta , quum , idem dfe fe prxdicetur, dum dicitur , qux func perfe funrperfc, cuiuserroriscaufa hiic pra- ua Grxcorum vcrborum in larinum fermonem fonuerfio, *vbi enim Ariftoccles ait Grxce { Si itKi, Kji^ttrayxm \ non bene dicicur la- tmc | flcper ipfa funt | ied dicendum cft \ pro- pccc ipfa,| nl enim occafioncm dcdic exifti- mandi vccba illa \ per ipfa | fignificare per fc ; fed darum cft eam pcc/pofirioncm \ fi* | ibi fi- gnificare , pt opter , vt candcm acccpci.it A ri- ftotelcs in contextu prcccdente loques de quar to modo dicendi pec fc,dixerat cnim fquod pcopccr ipfum i neft unicuique.eft pcr fc, quo4 'vcro non proprer ipfuro,accidcns | vbi dictio illa llgnificauic caufam,nam fcnfus fuit, quado terminorum alcer alcerius caufa cfr,dicicur ef- fe per fe, fed quando neucer eft caufa , ex acci. cV noo impar concradi&ori, atqui par , & non denri cllc dicuur, quarc etiam in principiofc- imparinnumerisidem fignificanc.ergoidem P quenriscontextuseademdidrio fignificarcau cft conrrarium imparis, & conrradi&orium im fam,vc etiam ipfe illorum contcxtuum conne Wota cur ali- fjU J aCN fidScu propru fumii in ftu dctim- tionc fubicdti fiu. paris , qucmadmodum igicur necefle eft omnc numcrumvel impaccm elTe.vel nonimparem, ira nccefte cft omnem numerumvcl imparem clfe, *"vel parem . Ira horum propriorum nccef Jjracem oftendic eo in loco Ariftoreles . De his fermonem faciens multis in locis Auerrocs di- cic ea in fuis definitionibus non accipcre pro- prium fubie&um ,fed genus proprij fubie&i , & hacrationc prxdicari perfe fecundo modo degenerefuifubic&i ;pro cuiusdicti incelli- gencia fciendum eft pac, & impac cflc proprie- caces duarum fpccierum numeri ; ira re&um,& curuum proprieracescfle duarum fpecierum li near; fcd quoniam fpecies illx proprijs nomini bus carenc,eas nominibus propriecacum figni- ficamus, & cectam Uneam fpeciem linex dici- mus,& parem numerum fpeciem numeci; pro- prercain harum proprieratum definicionibus xusomnino rcquirir; nam fcopus Ariftotelis in illa cnumcratione modorum dicendi per fc nullusalius fuir, quam inucnire propofirioncs fummcneceflirias ,ergo modis illis omnibus expoficisdebuit doccre quinam modi necefll* tacem habcanr,& qui non habcant, & illos qui dem accipcre.hos autem dimittere, quod qui- dem facic in illo concexcu j 5. quum enim in_> quarto modo dicendi per fe dixiflct inefle cau fam, & id, quod eft proprcr ipfum.ftarim fub- iungirduos prioresmociosdicendiper fe non mod6 fignincare caufam,fed criam habere ne- cefllcacem,uc fenfus fic,illa quidcro, qux dicun tur per fe quarco roodo , propcer ipfa func , fed neceflicacem prcdicarionis non habcnt;illa ve- r6,qux dicuturpcr fe primo,uel fccudo modo, & ptopter ipfa funr,& neceflaria funt ; illis igi- rurfoUsduobusmodisneceiTuacern tribuit, & nonpoirumuspropriumfubie&um fumece__-> G aliosreiicir.&quia dubitari poteratde quibuf nifi idem per femecipfum dcfinire nellcmus, quandoquidemfubieclum nullo alionomine appellatur,quam nomine proprictat 1 s, loco igi turfubicdi proprij accipimus genusipfius, vc numerum indefinihone paris, dicimus enim par efle nunierum in duoxqualia diuifibilem; jdem faciendum cft dum par pro fpecie nume h fumicur, ponenduro cnim eft genus in de- finicione fpeciei . Sed ad cocum , qux prius diximus, confirmacionemnon eft a nobis o- miccenda- declaracio quorundam vcrborurru AnftoteUs in memor ato contcxcu,quorum ne- quefenfum,nequc fcopum aliquis hacYenus da pr^diracis fecundi roodi,ftacim dubicatione illam foluit,queroadmoduro declarauimus, vt pofteacolligat eaomnia,qu;iis duobus modis prxdicantur , efle prxdicata fuis fubicclis nc- ceflaria.quam conclufionem in calce eius con- textus legimus, fed a paucis benc i n tcl ! cc\ am , quandoenim dicit Ariftoteles f neccflc & per I c inefle | multi putant concludi ea pr^dicata, quxnominatatuerant, efleperfcquo fenfu nihil eftabfurdius, quandoquidem prc ccdctia uerba non oftcnderant ea pr^dicata efle pcr fe, fed efle neceflaria, nulla igitur aha conclu- fiodeduci poterat.quam hxc,ergo ea, quc per C6ii cr xor in intcllt- . gcntia plcnc intellexit ; verba qnidem in latino codi- fe infunt,ex necefutate infunt, quero fcnfum U ucrbo- ru Ari-, ftoc ce funrhxc. |Qux igiturdicunturin fimplici- ' terfcibilibus per fe lic,vc infinc prxdicacis, auc ilbinfincfubic&is^cV pcripfafunr,& ex necef- iicacc| quorum verborum comraunis incerpre- catio hcc cft,iUa, qux func pcr fc auc fccudo mo cinus incerpres chtl fignificaflcr, fi t ta_> , u t de- buic,uerrilicr,ea,quc. per fe sucneceife eft inef- fe,vt iis uerbis | ea qux per fc func $ fublectum c6clufionisillius contineacur, ilhs autem f ne- ccfle cftincfle| fignificccurpr?dicacuro,quera f folum . T>cpropoCnecdtLib.l $7% folum.fenfamGrawra^verbahabcre pqfianc-,, V> terumiaroit, quoqitidemnexu ntilius inpro- quum Ariftotelcs dicat f *Wy*n *, t* 0* ari vT*;>f-..' . | i'j'eut enimGneci in propofirioni- bus arriculum fubie&o apponere , non prardi- cato. Ula ver6 parricula $igitnrf quam in_ roitio iHius conrcxrus legimus , fignificut Ari- ftotcleexiis, quxdixecat,colligere duos prio^ res modos diccndi per feoccaufatn fignificare, & haberc inruerenrix neccflkatcm; quomodo autem id colligatur ipfe non declarat , fed es ijs , qux in iilorum duorum modorum dccla- ratione dixerar, nobis facilc i n telligcndum re- liquic ; fatis enim ipfi iuit dixifle eos duos mo dos nexum habere rerminorum definitiuunu , alter enim tcnainorurain fua definitiono 4- poittione rouor datur-, binc autem flr ut am- bo ilti rhodi & caufam fignificenr , eV magnam habeant neceflitatem , nam definirio ex caufis rci conftar, ergo in primo modo prxdicarunL* eft caufa fnbiecti , cV in fecundo fubie&um eft eaufaprxdicari; neccflarius autem cft ralium terminorumconnexus,quia quodin alicuius definirione ponirur,efteinece(farium, cVab so infeparabilcL./  quoniam eflcnnam eius conftiruir, eft itaque in iliis duobus modis noa folum nexus cauix cum effedu , fed eriam ne- ccflarius,cV infolubilis, quum illa caufc fu- matur in dcfinitionc cftcccus . F I N l S. V I i IACOBI ZABARELLAE PATAVINI D E PROPOSITIONIBVS NECESSARIIS. LIBER SECVNDVS- Capnt Primnm, de ftgnificationibusluius uocis ,unincrfalc_^. \$($$~X)r^fi\ e'Auappella- tum,anoftris prxdica- tum uniucrfale. Ante omnia, neambiguitate laboremus, huius uocis 9 fignificationes diflin- Vniuer guendx funt , Tnbus niodis apud Ariftotelem le fo- uniuerfale accipi folet, quorum duo fatis apud pVmb P m ^ , urnaruraanimalis,& narurahumanafin gulis hominibus iniira ; vniuerfalc poft mulrai cftillud, quodinanimoexindiuiduisa nobis collectutn prcdicatur de pluribus, vr animal commune , & homo coramunis mcnte conce- a. acce- P tu$ ' ^ccundo modo fumitur uniuerfale non puo. P ro re.fed pro modo.qux acceptio logica eft , & ab Ariftotelc rradtatur in libro de interprc- ratione , vbi quum 'Vniuerfalcs enuntiationes ab alijs enuntiationibus diftinguat, docet non cx r 'Vniuerfali Enonriationem dict uniucrfa- lem.fcd ejc modo uniucrfali adiecto,hcc enim, borao cftanimal, non cft cnuntiario uniuerfa- nerfale, non fubicctum , cumretatione tamen ad l ubiectum, cl \ enim talis conditio, qux prc- clicato non conuenit nifi cum refpectu ad cer- tum fubiectum , nam quando fubiectu ei fup- ponitur talcquale prxcipir Ariftoreles.nempe quod ei xqualefir,& cum eoreciprocetur, di- citur rcfpectu eius efle prcdicatum uniuerfale, ut rresanguli xqualcs duobus recris refpe&u rrianguli eftprxdicarum uniuerfale,fed non re fpectuxquilateri . Qualis aurem condirio hxc ht runc cognofcemus , quando definirionem pred icari uniucrfalis ab Ariftotelc txaditam in tcUexerimos. vi Ca- l 37f De propof necelTarijs. 376 Caput Sccundnm , quid fa frxdicatum rniuerfalc^  Prior dcfc ii- pbo p- dicau T ErtUm hanc necefliratis condicionem declararc volens Anftocelesduas attu lic defcriptiones prxdicari vniuerfalis, quarum prior hfc eft , *vniuerfale eft jyj^quod deomni eft,& peife.fcquatenusipfum, 6c refte facit, quum conditionem prxdicari.de.. fcribat per conditiones fubic&i, nam relatiuo- rum ea cft natura,vr alterum in alterius deH ni- tione fumendumfit,ncqucintelligi pofltcfinc' relatione ad alterum ; trcs awtem dicit Anft teles in fubic&o condiriones poftulari,fi prxdi catum debeat ei eflc uniuerfale , ncmpe ut fu- biectum omne.fic petfe, ccquatenus eft ipfuro. illi prc^dicato uipponatur; quemadmodii cnim diximus de omni iignificare de ornni fubiecto, & perfc fignificare peripfumfubiettum, it*j intcrtia conditione,quateniisiplum,dic"tioil D ipfum,c uniuerfales, homoeftrationalis, ho- moeftriubilis,quia totumrationale, & totum riiibile in homine folo ineft, Sc neutrum c\ua , etiam fi dicarnus.omnis homo eft moblis,pro- u(hoc inJocofumitur unrocrfalc~r. Quopiam igitur per illas tres fubiccti cooditiones, decla- rat Ariftotelcs hanc conditionero prcxlicarit, ide6 fi (res illx cognitxeflenr,iam plcnccognp fceremus quid ftt prxdicaram "vniucrfalcidux quidem iam declarate funt , nempe de otvrai, & per fc; te(tia yc(6 uoua conditip cft, qux d- claratione indigcbar, propterea eam It.unn d- claratw Ariftorelesatcens ,im9'bus logicis negotiura faCcflunt, bC muUos quate- rnuUas diccre incp(iascoegc(unt,quas nos con aus ip-f^U6oroittimus,iedcar0iqnamipfi excogicaui ' ficmfi- mus,fenten(iam cxponemus. Sirauonem quT  uniuc 1 1 um 1 1- carum lud prxdicammin eo fubiecto comprehcmli- dicarur ti;ii extraillud nufquam inucnitur ; quando " : en jra pr^dicato totum I u luect u m ,i n quo incft, rapponimus,ut nihil eius prxdicati extra Ulud rabte&urainaliofubicfto repcriarat, dicirur efleilli fubicdoprxdicatum uniuerfale, cVfu- biectumquatcnusipfumeftdicitur habcre il- lud prxdicanim,non quaccnus aliud; exemplis TcscIariorfie(,hf propofitionesfunt quatcnus ^quale h c , cV cum co reciproccrar^quod eo quo que argumenco Comprobari potdt, nam fi pro pofitiones omnes pcr fe primi, aciecundi mo- di ad liemor.ftiuuoucm tdoncx (uillenc nulla exccpta* non opus drac Arrftoteii pro inuenien dafumtnapropoficionisnecefticarccerriam c4 ditioncediioerc,fcdfao's futflet dicere propo- iitionesdeoereefle deornni.cVperleaut pn- mo, auc feciiudo modo , quoaiam m concexcu 3 5. dcciarauerat ra iis duobnsmadisneccflira tem mclic ;aiiquam igitur efle oportet in 0% modis propoiktonero, quc fumrnam neccflita- tero nou habcac,& ad dcmonftrarioneminuri- lisht^tdquamexcludendaru Artftoteles tcrtij hanccondicioncm adieccrtt ; rcuera enim cx- cludcre uoluitomncs propofltiones, quarum prxdicata iint ampliora rabicctis,at in lcqucn- ubus dcraonfttabiraus. Nunc autcm illud a no bis Vf Libcr Secundus. 378 bis confyderandumeft.hasrres conditione , A ringens;fiitaquepropofirioalK]nafirprrfe,a- liquid tarnen fui contrarij commiAum habear de omni,per fe,& quarenus ipfum, hoc orriine ellc difpolitas , vt prima fitamplior alijs rlua- bus,& fecunda fit ampliorterria;vt omnispro- polirio per fc fit etiam de omni, non e - conuer- fo,& omnis propo(irio,que (lt quarenus ipfum, lonta f It et j am per ( e> non cconuerfo; cum quodam Jchabcl l.f-,.. .,11: u.A _: impuram, &remi(Iam eam conditionem ha- bet;fi uet6 expurgato cmni contingenre,& om poiirio pencut cttam ocomm, non c conuer- ni accidentario nihil in ea manear,nifi per fe, fo;& omnis propolirio,que (it quarcnus ipfum. & eflenriale, illtid eft puriflitnum per fe,& ma- gts pcr ie,quam (i eflet remifsius, quemadmo- dumalbum fummtim cft magis album ,quim album remillum. Conditio igitur per fe lufci- Per fc pit magis, & minus,& quado fumma eft,& ad al eirur, puritarc redatta, idem eft,acquatenusipfum  , 5 m  dum autem cftimpnra,non eft idem.fcdlariusj^ju,. patet ficut albedo fimpiicirerfumpta,qux& puram, & impuram complc^ uot ^ pwdifterentiam fuperue- t c nicrem coar&atur,dicimus enim propofitio de omni aliahabet cflentialrm terminorum con- conflituens eft diuerfa a diffcrentia conflituen te animal;eflenrialis cnim connexus non requi ritur vt fit conditio de omni,fed fufficit fubie- ch , actemporisuniuerfiras ad eam conditio- nem conftttuendam; firutifidebeat efle ani- roal, non requiritur vt fit rarionis compos . fed faris eft u fcnfum habeat.At conditio per fe ad conditionem quatenus ipfum rcfertut non ut genus ad fpecicm.fed vt idcm differens per ma gis,& minus perfeclum, pcr purum,& non pu- rum; quod cxemplis facilc declarabitur.color, & albedo itafefe habent, vt color fit genus al- bedinis, & albedofit fpecies coloris , qua per diflercntiam generi adic&am conftituitur , & diucrfam ab ea differenria,qua conftiruitur co lorgenus, albedoautemquum habeat contra- eiam nigredinem , poteft per eius commiftio- nem (ieri impura,& remilta , poteft etiam efle rentie; prcter illam , qua; conftituit condmo- ! . c f j c i , ior da- ncm per(e,lcd ex (olaexpurqanone eius.quod tur> cft pcr accidcns , & ex reduc^tione conditionis per fe ad (ummam puritatc; illud igitnr, quod eltfummcper fe,eft quatenus lpliim ,nequfc du.x amplius conditiones hc- funt,(cd vna;hoc voluit figniflcare Ariftoteles, quando dixit per fe,& quatenusipfum idem elle.ur lplitnuerba manifc(tiflimcdem6ftrant,poflquam enim lo- cutuscrat dcmodis dicendi perfe , accrdens ad declarationem prxdicati uniucrfalis,inqutt  l uniuerfale eft, quod eft de omni, & per fe, & qtiatcnas ipfum \ nondum enim fadta exput ga tione diflinguit quatenus ipfum ab eo , quod eft per fe,fic enim per fe latius parer,quam qua tenus ipfum ; fed adiectaconditione quarenus pfum, aqua condirioperfead fummam puri- pura&fumma, finihil habeat nigredinisad- C tatcm redigitur , & fir exquifitum perfe.fub- miflum;albedo igitur pura.&albedo remifla, quenomen albedinis (eruet , n6 (untdu? Ircs albedinis, feduna,& eadem.fiquidem difterc- tiafecundum magi$>& minus nouariat fpem; vtraque.n.pereadem diftcrentiamcoftituitur , & eadem c(t utriufq;natura,alrerata folum pcr intcnfionc,& remifltonem,alterata.n. differen tiaconftituente.i.intenta , vel rcmifla fpcciem quoque conftirutam intendi,vel remittt necef- le eft,ncc ob id fir alia fpecies. Vt igitur hc.c tria fc habenr, color,albedo,fimplicirer fumpta & puriflima albedo, ira& har rres condiriones, de omni, pcr fe,& quatenus ipfum.prima nan- que eft genus fecundx,fecunda tamen non eft genustertiz;(edeft eadem condirio differens ut albedo  & pui iflima albedo, id enim, quod dicitur pcr (ccontrarium habetfecundum Ari ftotclemid,quod uocamu peraccidens } qu- admodum & ncceirario contrarium cft con- iungir,talepcr fe,& quatenusiplum efleidem, necampliusfumitperfe vt latius, fed vtctpu- le im6 ut idem quod qaatenus ipfum , vt (e- quentia verba clare oftendunt, exemplis enim remdeclaransduas ibi facit illariories ,Unam dicens, eft quarcnus ipfiim, ergo eft perfei al- teram dicens, eft per fe ,ergoeft quatenus ip- fum.Hoceriam ipfieuoces fignificare niden- rur,nam f x*5'i,nonex'aliararione tllud ptcdtca- A )r _ ra tum ei comncrerc . Idem fignificauit Ariftote- dcfch- lesin altcradefinitioneipfius vniuerfalis,qua puoprc, eo in locoattulit , eadem quippe definirionem ^ >caci rcterenk uijs uerbts ad rcm magtt declaran- c^ dam; m DepropofnecelT dam ; priAs enim dixcrat uniuerfale prxdica- t) qu&d per fe, quarenus ipfum , & primum funt tum efle quod ineft omni fubie&o,& per fcL_>  & quatenus ipfum ; dcinde dicit *Vniuerfale eflc quod dc quohbet,& dc primo fubieclo pr? dicatur, in qua fccunila defcriptione duas tan- tiim conditioncs exprimit, quum in altera prio re rrcs exptcflcrit.nam \ de quolibet J idem eft ac f dc omni J quar rrium illarum condicionum prima fuit, diclio autem illa f primo $ idem fi- gnificat quod quatenus ipfum,quz fuit poflre- macondicio, mediam igicur conditionem fub- ticuic in fccunda defcriptione Arifloccles-,quia facla ea.quim diximus.expurgarione, & reftri tlione condicionis per fe ad (ummam purita- tem,perfc,&quatcnusipfum,& primum idcm lignificant,&T~poftcum locum confunduncur femper ab Ariftocele tanquam idcm (ignifican tia, laris igitur fuit in fecunda defcripcione di- cerc j primo | quum idcm ilgnificec, quod pcr fe,& quaccnus ipfum . Hanc fcnccnciam apud conditiones (ubiecti refpeccu prcdicati , uni- uerfale ueroeft condirio prxdicati rcfpeccu fn biecli ; idco quando Anftoreles dicit in pro- pofitionccflc uniuerfale primum, vniuerfale uocar ratione prxdicari, primum *"vcr6 ratione fubiccti. Auerrocsautem hac in re fatis im- propriclocucuscftdifpuransquodnam fitprar- dicatum primum, primum enim non dicirur prardicatum,fed fubiectum refpcctu prcdicari; (ed excufanduseft.quia Arabs fuit, & Grarcat linguc ignarus.eo prcferrim, quod etfi in appel lacione aliquid erroris commifit,in re tamen ipfa non crrauir, im6ade6egregicfcgesfit,ut ncmo profun .-lius.ac mehus^quam ipfe , men- tem Anflotelis hac in re penctrauerit , nam 8c Grxcorum erroresdercxir, arqueimpugnauir, & toiam rei vcriratcm pnlcherrimc explana- uerit. Errauirauccm lacinus interpres m illo contextu 37. qui didionem , primo , ranquim   j   -| I 1 r- + * f -  " r r 9 1   Auerrocmapertclcgimus in fuis quarftionibus k aducrbium pofnir.quum fir nomen adiediuu, logicis in quarftione Dccima , *vbi dicic pcr fe duplicitcr fumi, communitcr, & propric, 6t communitcr acccptum non efle ldem, quod primum,propncautemacccpcum idem cflc, quod primum . Qupmodo autem primum,& quarenusipfum eandem pcnicus condicionem iignificent facilc inrclligccur , fi declarcmus 3uid eoin loco fignificet cadi&io, primum..; icimus itaque primum ibi fignificare fubie- (ubie- crum,refpeclu ramen prcdicati, vr de illis quo- ^ u P n " ouerribuscondiciombus diximus,de omni , mum. * r   r I   c per fe , & quarcnus iplum, quando igicur lu- biectum quaccnus ipfum eft habet illud prxdi catum, cunc dicitur efle fubieclum primum , cui id prardicatum infit, quod quidcm exem- plis manifcftum fiet,fic prcdicacum motus, qd cum his duohus fubieclisconferarur, cum ani- H xnali,& cum corporc.quod cft animalis genus, prcdicarur de corpore- motus uniuenaliter, quiaquatenus ip(um , corpus enim quatenus F uit a propofitionibus perfe ; & ita nos .:r\ r cftcorpusmouetur,deanimali vero prcdica- ad lummam,& exquifiram Decesfitatein ,qua quod fubieclo iungendum cft ucin Grcca llte ~ nmanifeftum cft.ubi in diucrfiscalibus hanc uoccm proculit Anftoteles. Caput Tcrtium , m quo ea , qu* ditla funt,colliguu- tur y & dicenda proponuntur . Acuia,& pcrhosgradus nosperdu- xic Aiiftocelcs ad inuenienda liira- mam in propofitionibus neccslica- cem , primum enim per toditionem deomni propofuit nobis lcucm , ac dcbilera neccslitarem,qu? eftinharrentia peipctua-prc- dicaci in ftibiecto abfque ulla cflentiali conne- xione;deindeper conditioncm pcr lc tv.no* rem protulit necesfitatem , quar eft cum c flcn- tiali connexu, inquo tamen aliquid conurt- gentis, feuaccidcntarij commiftum fic- -, tan- dcmpet tertiam conditionem , quatenus ip- fum.omnc accidcntanum expurgauit.& rcmo rurquidem ,&deomni animali, fcdnonuni- uerlaliter , quia nonquatenuseft animal, (ed quatenus eft corpus, non igitur animali vt pri- rno fubiectocopctit mocus, quia corpori prio- ri,ideoque animalipercorpusmedium;corpo- ri autem ineftut primo fubiedto, quia ei com- petitnonquatenuseftaliquid ahud,fed quate- rius eft corpus; igitur illud idem lubieclum.de quoquatcnusiplum eft pr^dicatur prardicatu, eft etiam fnbieclum primum ilhus prcdicari; & cconrrariode quo non quatcnus ipfum eft pre. dicatur prcdicatum , id non cft fubiectum pri- mum ; itaque eadem condttio eft quatenus ip- fum, & primum , Ex his patet eandem propo- fitionem habere prfdicationem uniuerfalem, & primam, & quatenus ipfum,& pcrfe, dum enimfumitur per fecoarctarum , ncc omnia., idemfignificaot, cum co tamcn diKnminc, Summ non datur maior in enuntiationc , ea autcm " cc cTi- confiftitin perpetuo, & cflenriahrcrminonim connexu line vllaadmiftione contingenns. ulS 'q U f Sed nondum plcnccognira clt ifta fumma nc- imw ut ccs(icas,nifi omnes propoficioncs pcr fe prtmi, ac fecundi modi diligenrer confvdcrjmus,& videamus qut;namimmiftam lubcanrcontin- gentiam.proinde expurgaiione indiguerinr. I I^c ccrteardua rcs cft , mulrilque d.ilu uli.ri- busplcna,ob id a dubicationibus initium con* temp]ationis,& occafionero philofophandt fu memits , quod Ariftoteles quoque (arpc fiic 1 , propofita nanque de aliorutn fcntentiis di ipu- tationc.&Taliorumerroribus p.itcfaclis fct liorcm inueniendar uentatis uiam rcddcre lo- lituseft. Qiiatuor c\Te confl.ir prardicata prr fe, tria primi modi , unum \ ero fecnnm , quat finguUconfydcrandum cftjao fint \>tx$*ciik* uni- LiberSecundus. 38! vniuerfalia,genns,&diFerentia, &integrade- A finitioprxdicanturper fe priino modo.acci- densautem propnum defubiecto pnrdicatur per fe fecundo modo ; fed de vltima diffcren- ria, ac dc integradefinitione nemo unquanu dubitauit,fed omnes vno ore conceflerunt differentiam vltimam de fpccic, & dcfinitionc dc definito non mod6 per fe, fed etiam quatc- nusipfum,& vniucrfaliterpredicari;taliaenira prxdicara cum fubiectisrcciprocantur , & in 5equc- eis finemedioinfuntw. Dereliquis dubia res ki di- eft, &apud interpretes Anftotelismagnopcrc fpuu- controuerfa; nam Aucrrocs , & latini omnes voacs putantomnem propofitionem pcr fe fecundi Siuuur niodi efle uniuerfalem, & omne accidens pro- prium de proprio fubiectonon folum per :c_  predicari,verum etiam quatenus ipfumjcontri ver6Themiftius,& Alexander ncgarunr in fe- cundomododicendiperfe dari prxdicarum. vniuerfale. Generisautem prxdicatioduptex in confyderationemcadcrepoteft, unadefpe- B cie, vr, homoeft animal;altcradedifferenria_ fua diuidente,vr,rationale eft animal, Themi- ftius utranque aflerirefle prxdicationem^ni- uerfalem.Auerroesneutramdatiniprxdicatio- nem quidem generis de differenria reiecille vt dentur.fed alreram.qux eft generisde fpecie , recepiirc ut uniuerfalcm. De differentiis vero remotioribus,& fpecie amplioribus eadem ac de gencre alrercatio eft.harum enim eadem eft conditio , illi quidem,qui putant genus de fpe- cie uniuerfalitcrprxdicari, remotam quoque differentiam uniuerfaliter de fpecie prjcdicari non inficiabunrur; qui uero illud negant, hoc quoque negent necefle eft ; quod igitur de ge- nere ftaruemus.illud de remotis quoque diftc- rcntijsdictumefle intelligatur . Capnt ^u/irtum.anprjtdicatiogcncrit dediffcrcn- tia ftt uniuerfaUt , 381 c Onfydcrandum primoloco eftan pre. dicariogenerisde differentia fua di- m uidentefit uniuerfalis, nec ne, The- fjntco- miftiusenim id apertc afleuerare ui- xu. detur, quumdicar \ Non conturbcnt auterru nos excmpla,vtcredamusomnino xquandum efle prxdicatum uniuerfale fubiecto, fed fcien dum genera quoque de proximis fibi differen- tiis uniuerfahter prxdicari , quanuisampliora fint,&diffcrentias defpeciebusj fubiungit- flr^ura- etiam rationcm Themiftiusad hoc compro- Thcm. bandum,quandodicit Jhocenim nifi conccf- ferimus, fequctur folius definitionis efle de- monftrationem \ nam ipfe exiftimauit in fecu- do modoperfenondariprxdicatum uniuerfa le.hocigiturconftirutoredta cfle uidetur eius argumcntatio.nam fi negerous genera, & difft rcntias eflc prxdicata vniucrfalia/cquetur nul Jaremanercin dcmonftrarionibus prxdicatav per fe.qux uniuerfalia fint", nifi definitioncs . Sentenria hxc Themiftij iure ab alijs interpre Confu- tibusimprobatur, quia nimisab Ariftotele,&- u O' aueritatealienaeft; nam tantum abeft utpr^- dicatiogenerisdc differentiis fit uniuerfalis, quomodo hicfumimus prxdicationem uniuer lalem , vt ne per fe quidem dicenda fit, quod optimeoftendit in fuaquxftione Scorus; quo- mam igirurThemiftius inquir talem propofi- rione elfe p fc primo modo,pofl"umus aduerfus hocargumcntariexutraqucprimi modi con- dirione,priorenimcondiriofuit ut pr^dicarii infubiectoinfirextraanimum , fedextraani- mum genus in difFcrentia non ineft , fed potiiis difFercntiain gcncre,ineftenimformain ma- reria,non matcria in forma , non eft igitur per fe primo modo,quum fit prxdicario contra na ruram , conftat etiam in ufu efle ut differenrias potius de generc prxdicemus , quam gcnus de differenriis , dum enim per differentias genus in fpecies ditridimus,dicirnus, animal aliud ra- tionale eft.aliud irrationale,& ita de gencre prxdicamusutranque differenriam fimul fum- fitam . Ex altera uer6 conditione ofttf nditur ta em prxdicationem neque primo,neque fecun do modo pofle dici per fe.illa enim propofitio neutro modo eft per fe, in qua neque prcdica- ;um fumitur in definitione fubiecti, neque fu- biectum in dcfinitione prxdicati; huiufmodi autcmefthcc, dequain prxfentia loquimur, ?[iiianequegenusfumitur in dcfinitionc dif- erentie.neque diffecentiain definirione gene ns.funt enim dux partes eiTenriales dift incrx , quarum neurra eft de elfcntia alterius.fed utra- queeftdeeflenriafpeciei;fiquidem ncq; ma- reria eftdeeflentiaform^, ncqucforma de cf- fentia materi^, fed uttaque ipuus compofrti ef fentiamconftituitifiuc igitur dicamus genus cflc formam gencralem,& diffcrenriam efle for mam propriam,fiue genus efle mareriam refpe ctu diffet entic.neutrum de eflentia alterius eft, quiacuiufquc formx cflentia diftinctn cft ab eflentia alterius formx,&? eflentia materix di- ftincraeftab ellentia formx .quemadmodum diximus ; quod autem dicitur materiam, & for quomo mam fibi inuiccm caufas eflc, idfano modo cft aoma- intelligendum,catenus enim alterutra alterius caufadicirur,quatenusfe mutu6 iuuant ad co PJJJy Sofitum conftituendum ; prxterea verum cft inuice oc rarione exiftenti^.fed non ratione eflcn tie;, cauf*. nam ut exiftant mutuo egent auxilio , fcd ncu- trius elfentia ab altcra pendet , ideo neutra fu- miturindcfinitione altcrius ; genus enim, & diffcrenrif diuerfas fpcciei perfcctiones fignifi cant, quarum nullaab alia comprchendirur ; nam,fi comprehenderetur, non polfcnt fimul genus,ac differentix in definitione fumi , nifi nugatiocommittcretur, &idem bis accipere- tur.perinde ac fi quis diceret,homo eft animal corpus, quum in animali corpusactu infit. Va- ^ De prbpof riecelTarijs. Jf4 Vanum eft igitur prxdicationem generis de_y D tiis , Sc differentia; de rpeciebui uniuerfaliter dtfferenriauocare uniuerfalem.quum ncquc- prxdicCmur, fcquerut folius dcfinitionis eilc primo, neque fecundo modo fit per fc. Clara dcmonftrationem. Nos autem dictmtis alte- eft etiamfentencia Ariftocclis in conrczru J7. ramantcccdentis partem ueram cflcncquea qu6d propoficio non fic vniuerfalis , niii termi- nobis negari.nempc' quod differentisr proxime; ni pares,& reciprocabiles finr, inquitenim prc, de fpcciebns vniuerfalirer prcdicenrur i folum dicarionera trium angulorum duobusreotis eoenim modoterminifunt pares, quum cltaccidcncis proprij defubic&o^exclulit, qua genusxqualcL^ fitarababusdifferentiis limul apertifsimcadmiut Ariftoteles. Confu- { urn p t i s; q U x defenfio inanis.ac rifu digna eft, ' hi enim nil aliud refpexcrunr.quam folara ter- Caput qumtum,an in fecundo modo dicendi pcr fc ftt sninoruraparitatem , quafi ca fola fufficiat ad prxdiatio prima, & uniuerfalit. reddendam propofitionera uniuerfalem,quod quidem minimcuerum eft , nampropofitio fic "" 'V E hocalreroThcmiftij errore non uniuerfalts a nexu rerminorum fumme efTen-  rit ab re fi prius loquamur, quim ad riali ,queraneceflari6confequitur paritas, & ^^prcdicarionem generis dc fpecicL^ reciprocacio,vcpofteaoftendemus,nexus au- tranfeamus, ea nanque dirtieillima, tem efTenrialisnondicitur.nifiquandoalteral acprofundifllraaconremplatio futura cl x , cui terius caufaeft,quod de gcnere, ac diffcrenriis non parum luminis, & auxilij allarura eft hcc , dicere non pofluraus, quumnequegenus cau- quam modopropofuimus.Thcmifliani dograa fa fit differenciarumjneque differentic. gencris, tis iropugnatio.Themiftius,& Alexander.refe- Tnem. vt fupraoftendimus, quare eriam fi ambx fi- rentecodem Themiftio, in huncerrorem du.&Alcx. mul dirTerencix fumanrur.non eft prxdicatio F ciifunt, utdixerintinfecundomododicendifcntcn- per fc generisde dirTcrenrijs , ira6 ncquc natu  perfe , proinde in conclufione demonftrario- f '* ralis, namargumentaanobisfadcanon miniis nisnon efleprxdicarionem primam, &uniuer' roboris habent furacndo utranque ditferencia falem, fedeamab Atiftocelefolisprincipiisat- firaul,quam alteram feparatira ; addequod ad, tributam fuifle,quod uerocostn hunc errbre demonftrarionemeftprorfusinutilisea propo duxit,fuit illa dicrio fPrjnmm| qua Ariflote- arctim. fuio, in qua'dc ucraque fimul differentia pr.c- les in fecundadefcriptione uniucrfalisufus eft,d&orj dicerur genus,uc confyderancibus manifcuum. quemadmodum declarauimus, nam in conclu . eft . Sed in eo non parum hi errauerunr,quod uone prxdicarur femper accidcns propriunu . dumThemiftium cuericonari func,non uide- de fubiec^o,dequopercaufam mediam dem& runcThemiftiumapencreclaraancem,quinon ftracur.quare fi mcftfubi edto pcr medium , in- uult neceflarium cffe ur in prcdicacione uni- cft nonprimo,quiamedio priori incft ? c ligi- ucrfali termini fint^qualcs, &dicit genera de tur prxdicatioprimainpropofitione maiore differenriis uniuerfaliter pr^dicari , liccc am- ubi accidens de medio prxdicatur , fed non in pliorafint,generaigiruraccipitproutlau'6spa conclufione, ubi prxdicatur dc fubiedo. tent,quaradifferentif , quarc^non de utra- Alexander tamen uidcns huic fcntcnti{ mani- Alex * que firaul diffcrencia, fed devcraque fepara- fefterepugnare ucrba AnftoteIis,qui dixit in rerpon- t j m genus uniuerfalirer pr^dicari afleric. conclufioneefleprc;dicationemprimam,fcde- Ad argumentum autcm Thcmiftii facile eft re- monftrari uniuerfale primum.dcmonftratur au Thra' fpondere.dicebat cnim,mii gcnera dc diffcrcn tcm conclufio, non pnncipia ; ad hoc confu- gic LiberSecundus. 386 f;irqubd etiam jn conclufionibus eft vniuerfa- A Ioque"teeam ilari confirenrur , roaiorememai t primum , non quidemfimplicirer,ncquc_^ propofirionem dicuni rftc iu>uicrfalcm,& pri- cxquifite, vtin princmiis, fcdquodjmmodo, mam , in qua accidens dc rsedio prsdicatijo illx nanque conclufionrs , qux cx priocipiis fiuealio medio; at propofirio mator frmpcc pijmisdemonitrantur, dicuntur prim;, &v- ctl pei fe fccundo modo , nuoquam Jio , ->r. fuucrfales, nonfimpliciter,nequcrarione fui , pofteaoftendemus;exfoi*igitur dubuaticucU lcd quoniam ex principiis uerc primis, Bc vni- quam de conclufionc demonftr ationis habuc* uerfjtibus deducunrur ; quarum comparatio- re,jondebucruntomninonegarein icuutdo AC aliar conclutiones, qua: non ex princtpiis rnodo du rendiper fe dari pr$rucarione untucfi prirois demonftrancur, fed ex conclufionibus ialcoi Sed id,quod fmrcosdccepir, fuit ambi- sohtrui anrea dcmonftratis,nulla rarione^ uniucria- guittsciusuocis3Pnmum|quarooprijiicd^in argom. les , ac priivic dict potfunt ; veraigirurprimi- xir Aucrroes , propoiirio rpim potcft duobu9 Gtxco ~ ras rn principiisfolis locum habet;deinde in modis appeliari priiru,autraQoflCCa*rf,autritp ra ' fi concluiloaibus, que cx illis demonfttanrur, rione fubiccti,prima dtcitur ratinccjiif?illa, t -,^ ^ uo nam ratione principjorum , non ratione fui , qnarnulUmriaber mediamcaufam.pcr.cuiaro bu* mo' prima*,& vniuerfjicsdicuntur,inreliquisau oeroonftraripoflit ; priraa vctb rationc fubie^-sdici tem concluiiombus nullo modo pi inritas m - Cticacft , cuius purdicatum nonincit aui lu- tul P**" Then.  Hanc ASevmdn fcntcnriamTheraiftins biecto priori, fed huic primo ; poteft autcoi eoatn nonrecipiteaduccusTatione ,qubd puuccad-B propofirioefleprixnafationetubiecri.quarnott Alcxa. modum e(Ientdcmonftratinne$,quarum con- iir prim.i rationc cauff; non rainen c cunucr- clufiones poflenr appellari primar, plurime. ve- fo , nara que primaeftrarionecauic, cacriam " jrcYhabcrenr conclulioncsnon priroas , ut iru rabonefubiccriprimaeft;ut ptopofitio hcc Ccometriaccrnere pofl rans, vbi vnaro demo horaoeftrifibilis, cft pritna rarionc fubicch , . ... > Ararioncm,aut alccram inuenias , qu^ ex folis quia nullum eft fubie&ummedium,cuipriott, primts principiis deducta fir, quura reliqux quim homini,inftt rifibihtas, fed honiinipti' omne,quxfuurquamplurimc,expra;ccdenri- roo ineft ; non cfr ramenprima rationecaufz , 311 bus couclulionibus itntdemonftratc;,atqui vc- quiacaufarn mediamhabet,perqu*m demon- riftmilenon eft,nequerationiconfonum Arift. ftrari potclt, cv pioprer quam homini mcit , ut de concluiionibus tale pracceptum dcdiffc ,qd rdnale; necproptercadiciturriftbile prius incf xaibrocooclufionibujdemonftrarionum habe ferarionaliquarnhomini,quiarationaledufu rcr locu m,ea cnim, quar rarb funr, ex accidcnri m i rur pro ulrima hominis perfectione, 1 1 m p i i- ciledjcunrui*,qnare dehisnullcregul? , nulla ceformamjjgniHcat,;quxnoneitfubic)u, cui .precepta afTcrenda fttnt. Propterea tn fua fen- rijlbilein/itjjcd eft caufa,propter quamriiibi- rcnria pcriifttt Thcro iftius quod pr^dicario pri- le inefr horoini; quod de omni accidcn te pro- manoniirin conclufionibus vllo modo, iedfo prio dicrrnus, omniananq; habent fubiectum lura in principiis , quoniam t txfifiit ( vt ipfe propriura,cuiinfunt primo, quia nulli alii prio ait) deroonftrationisin princtpns exqiiircdum ri;nullumraraen ineft primo rationc cauf;,ied ett.m concluiionibusnon item, hcnanquefa- fempcrhabeicaiu^raixu:diam,perquamit)eft) tiscft ii ex eiufmodiprincipiisderiuentur^necC priroaiciturpropoiitiorarione caufar illa eit, oeccuarium eftcas etTe tales ,qualia funr ipfa quemediamcaufam non habet,per quara dc- ^; v - principia. Refciiir Gr^corum fcntenriam A- roonfrrerur ; primavcrb rahone fubiciti.cft , cwifuu uenoes,& eisnilaliud obiicir, rjuim verba^ qufmediorofnbiectum non haber,cui priori ^ ^ cn " ipfiurAriftor.quiincontex }7.&maliisfeque pt^dicatum infit.licct habere pofllt mediam Crxco ..tibusalTcrii;deotonftrari conclufionem prima, caufam,cV perearo demonfcrari. Hfcduogc- rum cs &vniucrfalem, &talemefle vult omnem con- nera mediorum Aucrroes diftinguens mquit Aucz -cUifionemdctnonflrationis,nonearofolummo mediamcaufam cfle naturam fimpltcem , mcr do,qiur ex primisprincipiis demonflratur , vt dium uerbfubiectum eflc natuxamCompofi.ta. . rutruiit Alcxander, hoc enim exeroplo philo- caufaji quatcnus eft canfa>fimplexeft,quiacu fophusfreqtientiflirac nfus eft, triangulum ha- iufque accidentiscauta eft,uel forma iubiccti, bet tres aneulos xquales duobus r c t\ i s,ck nmiuerf_hs non_ taor n_nus, qoera ^priocipi--. . Phdoponus autcra WmOv irvalium errorenvfeadifl- uidernc, *uroq_e_. p*-*~ potUriocesaliquafecun funt , puranit enim da n propofirionem pcr fe fecundo raodo , er tc, _c vm_erf_fe ; f 'vcro-ilicanius.cq.ui ""Sattruin habetTres;aiTgulos reqiulesduobu_rej &>s,b*ceft quideot per lc, acnoncfturituetfa* hs^^nwpicdicaiomilUfobiecxoincrt nonorit mo;te_triangdopen_o?_xeeft Pinraponi tert tew ia* quam iple riicir fuifle quoru_damfi ptima. dtfwuiK nc iubuCtuiti , fod nullatf eoMramh tar,aucuimi porefrtn defimrionc accidentis propni fui generis, ut xquilateruin in definino n dfpsopofuio non poceft ctlc perfc;aflumptio probatnr, quiaceurn : eftnihil accid*ht_riuta in _licuius rei d_fiiutione.fumi putsr.fcd qu_> tnmi m alicuiuseri . c\- ; n capite fitqucnTC , qud^dccrixcibUs 4ppeUatur; mconrercaantcm ifecundi hbri r flqfteriorum Atift. talem prxdicarioncmapct- tc namerar in pr_dit^iunibus.perac_tdcns. Atbcrti T. jlcrnbilior autemcicAlbcrti ientcntiaquam fcntcua protuUt in cakemetnorati capilir,inquit enim [nnc propoiictonem , rqiiil.ucrusn habetttes nrnjiosxoualf bdoobu* reciii^rw_io chci pof fe perfcvpartsotTion pofse ; nam proprtcnoeft jjcr fc , cu tauicrkjBcr fc quatcnus 10 u9,'onines cnimrahrrn - prardicationem piitant pnmarri'; t-niiKrAk efse, quod unus AucLrocs ocgat. Coonnariw opinio magnam hakcc! nericaiis fpectcm , qoc . nt_Q iiiciicioonincsdcccptt,.tn_euir cnimpdr .vtranquc uniucil_iisdcnnitionemab Anltcf- tcle b aditam poisc effivaciter coproban- Prior qnidero de_uio fuit,*uuaer_ile eft quod urrt- ni iheft,& pcrfe.c. quarraus ipfom, arpra-iica tiogenens dc fpccic cftile onmiv eft pet fe, efc quatenus ipfum , erp uniueifulis ; qua_'-; quod de onmi-, manifcftumcft ; quod autcm de pnmo , fa- cilc oftcnditur , quomam iupcnus cure A- uerroc duumus prxdicarionem ptimam in eocontiftetc, *vt mrer fubicctum, & prcdi- catum nonfit ahud mcdium (ub.iectura , cui prion illud pr_di_irum inlir , afr intec ani- ntali &: hominem noncftioterpofuumaliud fiibie4>hitn rocduim , cui pnus miit animal, quam homiat , ergo aniraal homini inetbori- mo , Sc immediate rarione fubiccti ; quarc acc pxopo_tio,horuo eft annnal,pnma , 6c uniuci- lalis diccnda cft. Caput cpin ; o , ' r..u- OIS. i.argn. procfi- muni 1 pini 3 g 9 LiberSecundus. CroiiiBe nnn poteft cllc pr^dicatum uniiierfa- e,8dcirCo Aucrroes non dubitans ita fcnfifle Ariftorelem, conatus eft huiufce rei rationc nu fcrUciri,8c rotamrci ueritatcra declarare ^cVa- - A l ficatrojlatc auidern,&amplcramiirur,quan- do nil aliud lienificar , quam internum pnnci- fc' uflca , . * 1 u non.s. pium , feu intcrnam rationem , proincfcL^ ex- clufioncm principii exrtrni, & extcrnc/ rano- niSjinquaacccptionc propofirio harc eft-ve- ' ra, homoquatenus homo eftariifttai jficenim nil aliud fignificaro uolumus , quiin qudd" hqmo ex interna rarione eft animal, non ex ali quoexternoprincipio.quod quidem iierifli- mum c(l,quoniam homo p&inrcrSam ratione elffentiens, Sc animal; in hodigitnr fenfu con- L ott|t ; 0 cedcndumcfttotum primnm argvmentum.., p rilJ11 quod fupr&aduerfus fenrenciam Auerrois at- arg. opi tulimus. Alicraeiusuocisfignificatiomaxtnic tvonu prbpria.ut ipfius uocabuli conlyderatio often- co,s * derepbteft, eftucdicateandem cir.: utriufque tecmtniraticuiem, vt fi dicamus, homo quatc- nus homoeft"rifibilis,ueraefthccpropoiitioe- perire, qnod (ut ego puro) iracgregic' prxftltic, ' tiam in fecundaaccepnone.quia fignificac ean vc nemo hac in re melius,ac profiindiuspriilb- ' .. dem efserarionera,qua eft homo, & qua eft nii fophari poflir , quam fic philofophacus Aucrr. B bilis, pcr ptopriam enim formam haber homo propcerca nil aliud nobis ra pr.rl e n: : 1 laboran dum cit.nift ut ea, qu? ab Auerroe obfcurc? di- cuncuc,cxplanemus,ns nanque incellc&is fub- Jacam rore exiftimo tocam huiufcc rei difficut- ' raccm . Loquicur hac de re Aucrroes multi$ in loctsifedpociflimumiri primolibro Pofteriotil Analyticbrumin commcntariis 11. 36*. 37. 41. 44.cc j 4. & fttfius ih>4 fccuhdi libri, & in ftil. qucftibne Deciraa,ubi hirc tcia nicicur demon - ftrace ptaedicacionetn gerieris dc fpccie non ef fe quatenus ipfura.ncc ueram c il hanc propo- iitionem,homo quacenus homoeft animal, li- ci-t mnlcis vera eflc videattir; deiflde genus nd pre,dicari defpecie taquamdefubiecto/primo^ & tandem no efle fummc neccflariam cam pro pofitionem,in quagenus de fpecie predicatur, uranimal de homine.fed necefltcacem habere cumconcincencia miftam , & efse quidem per fe,fed admiftum habece id,quod dicitur pcrac cidens; h^cigirur triafi cura Auerroedeclara- C ucrimus,perfpicua erit huius lencenci; ueritas, & argumenta omnia foluta crun t.quc aduerfus cam adduifla funt,uel adduci poflunr. Caput Oftauum,q:b pm- nibns xquc participatum tamcn prpnict oi uerias prcparanoncs ad diuerfas fpecierura fua rum fbrmas non Teruarur idem , led fit aliud , Sf. aliud . Aoimal igitur ita prxparatunvAuer- roes uocat anirnal quoddam , fig.nifi.ans dm &ione illa gqupd'dam| prxparationcm illanfi quefacit animal clfe propriam huius*fp.ei matetiami & dicit animal genus c0mrjnP.fl4.llA ihcflefpeciei ut fnbie^oprimp , qui^in^ip-, imn,& fpeciem cft i nterpofitum aniraai quocCt dam i animal enim hommi non inelfct.ntfi fie ret animal quoddam, idcftanimal apturria^ ftifcipiendam rationcm , qux cft bomj^Vf&jV! rha i nec igitur propofittoapud Aucirocm fal- fa cft t homo quatenus homo eft ahimal , hxc autem ucra, hqihoquarenushomocft animal quoddam,ho'c eft ad fufcipicdara hprninij fe ct mam^eculiaritccprc^araWmjhoc^ rcs talis cft, & ita non eft riifi cum terminorum paritare, & in idcm concidit cum fecunda-. acceptione conditionisquatcnusipfurri, ficu- fi etiampriorcs vtriufque accepriones iri idem conciduuti cumhoctamen difcrimihe quod dum dicimus per fc__>, magis videmur figni- ficaro priorcm illam amplam acceptionen\_ . tanqu^m rhagis propriam ) dtim aorem dici- mus, quatenus ipfum, ma^is videmur fighi- ficare pofteriorem , & ftri&iorem . *>t fupej' riusdiximus; eaquc fbrrafje cania fuiCur /_ nftotcles condiiioncm per ,(b po f^ne Lmme nimalis natura in ali^aniraali- Hcriorura, fi aniraal horami ineffe ?' c r. J-i r*mr.efsetdemonftratioeius,quodexacciden bus ; non ctiam ur confequens, quia animali pofito homo non cx neceflnate ponitur;homo itaque eft accidens animali , & omnis fpecies fuo generi , non poifunt igiturpropofitionem fumme necefcariam conftituere , fed necefsa- riam ex attcra parte, ex alrera vero contingen- tem ; quare tahs propofitio eft quidem per fe , fed impure.quia admiftum habet id, quod dici tur per accidens . Hanc uoluit excludere Ari rerur,efsct demonftratio eius,quod cx acciden ti cft,quod quidem negat Ariitoteles in primo hb.Pofreriorum, confequcns ita deducitur , il- lud.quod in conclufione prxdicatur,eft idcu- iuscognitioquxritur,gencris igitur cognitio pertalem demonftrationem quxritur ;at uero id,quodfcire uolumusdemonftrantcs ,eftin- hxrentia, & caufa inhxrentix maioris extremi in minore.igitur inhxrctia quxrjtur generis in omnes propofitionespcrfc excluduntur.qua rum predicatum latiuspatcat.quam fubiectum in his enim omnibus euenit id, quod modo di cebamus.fcilicet ut fubie&um fit contingens J>rcdicaro,quum prxdicarum fine illo effe pof- it ; hx igitur omnes funt de omrii,funt per fe, fed non funt uniuerfales.quod per ipfam quo- que uocis fignificationero, qua declarauimus , oftendi poteft.quia fi illud prxdicatum dicitur uniuerfalc,cuius uniuerfus ambitusin eo fubie cto inclufus fit , & quod extra illud fubiectum non inucniatur , animal refpectu hominis non poteft dici prxdicatum uniuerfale , quoniam m hominc toturo aniraal.ideft totus eius ambi tus non continetur. WIUUUIUII li.J. /| r 1  illa effe poteft.ergo demoftraturid.qd elt ex ac cidenri.demonftratur.n. prxdicatum inerte fu- bicto,cui accidentarium eftut infit;neq; dif- ficultatem tollimus, f, dicamus genus ineffd_/ fpeciei per fe,& effe ipfi efsentiale , eam enim fortafle tolleremus, fi fpeciei cognitio qu?rere- tur.at nos hic de generis cognitione loquimur, non de cognitione fpeciei, nam fcopus dem6- frrationis eft cognirio maioris extremi, non mi noris.hoc enim notum efle ponitur,illud qux- rirur.ac demonftratur;ratio h^c Auer.ualidifli- ma eft, cV ita probat de proximo gencre , ut de remoto. Aliam quoque rationem addere poffu mus.fi genus in fpecie inefse demonfrrarerur, fpecies igitur notaeflet.ignotum ueto genus, quod nullo pacto dici pcftefi, quonia unmerfa- le eft nobis notius part,cularibus,& cenus fpe- ciebus,neq; fieri poteft ut homi ne efscor qmd R } ho- De proponeceiTarijs. W I prP*^w wf ; a homo fit cognofcamus,dum hominera animal D terrcrtiam conditioncm.qu* dicitur prxdica- eile Mmoramm : aenn? 'r-trur rle fn^ ri* in _. _ n potcft ne,perpendamus;qucrendumeft quxnam erit L c 9* aft.-.iodcmonftraca.dum eenustanquamme- nor ac- j. j r   r  . mfiftra t1iam de Ipecie in minorc propoficione prxdi- oouis. cacur.ea enim vd eric gcneris propria, & ei x- qualis.vel fpecici.uel ucrifque amplior , quoru nullum dici poteft, nam fi fit propria fpeciei , propoficio maior non erir de omn, , nam fi rifi- oile de homine demonftremus per animal me- dium,hcc erit maior propofitio.animal eft riii - bile,qux fi uniuerfaliterenuntietur, falfa eft, fi uero parttculariter, paralogifmus erir;quod ii affe_hofit?qualis gcncri .conclufio eritquale reprobatAriftotelesin contcxtu 47. primi li- bn Pofteriorum , & aliis fequenribus , pr? cipit enim ne aftc&ionem propriam generis demon ftremus de Ipecie, ur rrcs angulos xquales duo bns rc&is dc xquilarero fpecie rrianguli , non en,m confyderaribi Ariftorelespet quod me- dium id fiar, fed omnino prohibec ne unquam dicimtisli arTcCfiofic&fDecie.&'i-_'n^r#. _Mr i: j - . ."->iu i,nii fcrcncia, quare non poccft efle nifi pcopofitio minor ; quando igirur dctnonftratur aliquod nccidensproprium per dcfinitionem, uel per ultimam diffcrcnriam fubiedi.minor eft per fc primo modo, ur fi rilibilc dc homine per racio nale medium demonftrecur,minor ent , homo eftrationalis.qux eft per feprimo modo. Vbiuero accidens de fubiedo demonlkratur non perdefinirionem, nequeperdiffcrcnciain fubie-xi , fed per alcerum accidens prius , con- ftac minorera efle pcr fe fecundo raodo, quum in ea pr^dicerur defubiedo propriumaccides, quod licccrefpecluaccidencis demonftraci fic illius caufa priocillo, camen refpedu fubiedi , de quoin minore prxdicacur, non eft nifi pco- pcietas poftenor, ut quando in luna deraonftra musauctionem Iumioispecfiguramfphcricam tanquamjper caufam, minor propolicio , hxc eft.luna cftfphxrica,quxeftperfe lecundomo dicimus fi affedio fit & fpecie,& genere lacior, eric enim ea quoque alicuius remocioris gcne- ris propria, & demonftratio adhuc abfurdior ; quod igitur nullum in dcmonfttationc_._^ lo- cum habeat predicatio gcneris de fpccie ma- nifcftum eft. Caput DModecimum deloco,quem in dcmonilrotto- ne babct primus modus dicendiper fe. HAd.enus rrcs illas conditiones dccla rauimus.inquibus Ariftoteles fum mam confiftere necefliratcra arbi- cracus eft , & quas omnes in princi- piisdemonftrarionisrequirioftendicfiadfcie ofitjo " ani P a " en0> ,nter " s h  c '"tereft , qu6d le eft homo.uel r.libile cft homo; ide6 propo iorcm,  ------'eexprimitur pendentiaacciden- fitiominor, & conclufiodemonftrationis non ccoclu t,s ar po- 1 1 . 1 . . . , . . , 1 . . .  1 . n  _ I ... ./V  - 1 v 1,1,1, u.biuiu>,(iuiiiu 1 ribbilis, exprimitur homo , in quo ranqu_m .., matetiaexternarecipiru- rifibiiitas, caufa non cxprimitur,adcft tamen.quia hominisappella- tione comprehenditur, quum in homine infit liuc ea fit propria hominis fbrma, fiae alrerun accidcnt hominisproprium; hcc igitur pendc ria ibi eft uirtute quadam.flc iroplicita,n6 a^tu, & exprefla . Contra uer6 in propofitione ma- .. .  ' 1 .. . w _ r .w... . v..,ura ucro m propontione ma- que caulla eflc_.ui,?quc dicere licet, t ifibile___ ior , tore res leie habet, in ea nanqoe exptimirur pe eft rarionale , ac , rationale eft rifibile , neutro K - dentiaaccidcntisacaula.fiauidemnomc cau- cnim m Jn nr - Ji nn ' __..__ _> dentia accidentis a caufa,fiquidem nome cau fe exprimirur; alrerauer6 pendentia ut a fu n/in ^vnn - 1 . J _._. 1 1: - * * m  *~ 9  IMIVIMIW VI. III ui iv 1 uvuitu enim modo prxdicatio eft contra natnram , dc vtroquc modo in fubie-to propofitionis fubie- V*. ZJ -t-..-w|iwiuiim m  ... vuuqucmoaointiiDiectopropoiitionislubie- bietto non exprimitar.fed umen implicice, 8c dum inh^renti? uinute , Sc poteftatc compre- nirtuce quadam fiemfi.atur : dum _mm di_i. , r ,  1. -- J -- J.. 1. .n. ___! . *    - | 1 airtuce quadam fignifi^atur ; dum enim dici mus.rat looalc eft ofibile, rationalitatem expri henditur; fi enim dicamus.rationale cftri Gbl- le.li^nificaraus, in quofubiedoineftration- Ucu, t m Depropof.necefla. 400 iitas,in eodem ineft rifibiliras; fi vero dicamus, D de fubiectofuoprxdicerur pcr f eft lem caufam demonftretur eftectus, quandocu difterat a dcmonftrationc proptcr quid cft , o- co rcciprocatur, & pofita ponit , atque ablata-. ftenditeucnireintcrdum ut in eifd lem termi- auferr.quemadmodum tcrrx obiectio eft cau- nis nrtraque formetur.pnus quidem demoftra- fa eclipfis lunx.quanuis cnim fit caufa externa tio quod, deinde demonftrario propter quid , eftcctnx, tamen xqualis cft eftecmi , & dicitur & utranque fimul admitti,ac rccipi in fcienriis caufa adxquata, pcr quam & demonftratur , & aflcrit; mutariauremdicir demonftrationerru definitur echpfis, utaflerir Ariftotclesinfecun qu6d in demonftrationcm propter quid per dohbroPoftetiotum , vbi vulteameflcpottfli- conucrfioncm maioris propofirionis,*vbi nan- mam demonftrarioncm,& mutari in debnirio- que caufa dc_v eftectu prxdicabarur dicendo, E ncm . I Ixc autem fi uera funr,quarcus roodus Dubiu quod non fcintillat , propccft, poftcauefte- utilisquandoqueefle.&indemonftrationcL.^ dequar ccus de caufa prxdicarur, & dicitur , quod locum habere uidetur,fi non fcmpcr, faltema- 10 nu- propccft, nonfcintillat; itaque fi utraqucL_> hqnando.quum dentut ahquxcaufxexternx, d0, propofitio fimul in *vfu eft dum fit in fcientiii quc, fuis eftcctibus adcquantur ; cur igitur Ari- regrcftus , neutra dici poreft concra nacuram , ltoteles in declarandis modis urilibus nuquam quiafcientia* non utuntur przdicatione, con- huiusquarti mentioncm fecir. fed folos duos rranaturam,fcd naturali tantum, de propofi- priores nominauit , eisquefolis fummam cri- tioneautcmminorcl_,,acdeconclufione nun- buitneceflitarem ? Nos igitur dicimus duoc quam dixit Ariftoteles quod conuertantur, re- tantum illos priores modos ad demonftratio- ucraenimconucrti non pofluntobeam,quam ncm utilcs clle , qu$ cftcommuni multorum diximus, rationem ; fed ea,qux in demonftra- fenrentia,& vera,qui quartum moduni dicunc cionc qu6d fuit propofitio minor, fit abfqucO tanquara inutilein ab Ariftotcle relictum fuif- ulla mucacione conclufio demonftracionis pro lc_'  Ad propofirara auccm difticulrarem rc- Solutio pter quid ; ea vct6,qux fuit conclufio demon- fponfio fumitur ex uerbis Auerrois in raemora ftrationis quod,fit propofitio minor demofrra- us locis, quartum enim modtim utilem quan- Indc- "o^spfop^rq 0 '" : *vnde colligimus omnes doqueeflc,&in dcmonfcrarione pociflimaali- moftra propouriones demooftrationis.qux dicitur ab quandolocumhabcte haud inficiarur Auerr. tioncqteftectUjefleperfe.&^vniuerfalesnon minus, fcd quiararo id cucnir.diciteflc ex accidenti, omncs quam propoiitiones dcmonftrationis propter namque; rar6eueniunr , ex accidenti cuenire propofi quid maioc enim propofitio femper eft per feP dicuntur; in difciphnis auccm nulla ratio ha- uoncs  j /  i e ' 1 1 n * . % . r tuntp pnmomodo, licut in dcmonltratione proprcr bendaclteorum,qux ex accidenti lunt,&raro fc. quid fempereft per fe fecundo ; minor ver6 eueniunt,fcdcontemnuntur,quiaeorumfcien fempcr eft pcr fe fecundo raodo , quemadmo- cia haberi non poceft; propolitiones igitur,quc, dum conclufio demonftrationis proptcr quid ; iunt pcr fe primo,uel fecundo modo,uidelicec conclufio autem quandoque primo , quando- in quibus prxdicatur definitio, vel vlrima dif- que fccundo.ficut etiam propofitio minor de- fcrenriade fpccic , vel accidcns proprium de monftrationis propter quid. Qiiod igitur pri- fubiccto,omnes,& perpetu6utilcsfunt, &re mus,ac fecundus modus dicendi pcr le ad de- gula ftarui pocefc uniuerfalis,& perpecua qu6d roonftrandura uciles finc,& quoroodo deroon duoilli roodi deroonftrarionem ingrediurur; ftrationcm ingrcdianrur,dictum eft. de qu.ir.o dici non potuitq eflet utilis , quia_. neq.uc femper,neque frequenrer eft utilis, fed Caput X 1 1 1 1. An quartus modus dicendi per fe raro,utplunmumcnimilliusmodipropofitio- ad demonftrationem utilis fit. nes inutilcs ad dcmonftrandum funt ; idc6 eft aduettendtim ne in incerprerandis ucrbis A- E tertio modo qu6d fit prorfus inu- uerrois in errorem labamur, dum Aucrroes ait I 1 tilisiam fuperiusoftcndimus, necali caufameftectricem extcrnaro non habere lo- W J quisunquam de eo dubitauit ; fed cura in demonftrationcpotiflima.nifiperacci dc quarto dubia res cfr, non quidcm proprer dens;non enim intelligendum cft quod ca_. opinionemThomxdcaccidcte proprio quod non^ucradcmonftratiofit, & fcientiam paiiat y cias f 491 cms,quotlexacddetTti'i.hocenitpe^f*|fiiniu, fa U.dc Vt in cxcmpjo ab Aucrjoe adducto man,l(ftfi mcdio elt.quando^uuicm ea dcmonitratio,qua'ecIi> t_uo- P 10 a olte . u " ltll  P." pbicctioncm terrx , iut. W vera,ac pocifliuu deropnfti#ti9,ut ipfe Auer roes voluit, & np$.alio in loco fust; deaionftra uimus>,panc Jicuifcientiam cius.quod eft pcr fe^fic uniucrfalc^/iii^cneceiranum^ . JN09 mor j- c& etiara nteli^cAi|)4rn, ut intclligunc njpl% liguoru cx accidcnti.caufa effc&rix tnxlcmonftra ti^ne patiflinu locmp b.abeac.xttoptcre qu6d jfumatuc indcrnonj(t/atiouc loco cui$jncrmc jquc. uteouicitur tumj p ^f'^f D V_WaJq$p,fUterius caufx fumJtur.qu^ fi notara rubccemiis jilja^njexr^rij^a^cauwJii u on fumcrcmitf ^'Q^rn l'cntcntta,np, jios alus falfam cfl'c,cv Aiiiluu\i r .xtqu^uvi^i^^t- jfari oftcndiinus . nam ii volutiTct Aucrroctcau __mextcrnain cffcccriLcm iuim ui deroqnftr_- P JUOne locot^lteriu^caufx utencis, cejjtc^it^i^ fcdin pmni caufa erficiente contingctf poflc_, , ctum ii non iit.idcquata,ad^quaU1Jrt'||f)jjf fe, ucl non adxqiutaxn quiil rcfexc jj non rirp ic, fed akcrius caufa: joco. accjpirqt i ri a^arojj ld non dixit Aucrruei.lcd foluroidi^a^faou erfcccjiccra cxtctnat^tutac ia.dVmpn$rat_one fumi, quandpcjftjj^nulcum eifeccu,f^cu_tv preciprocatur, vtobiedio tctrx cum cclipfi lunx, quarc pio (c cam accipi putac, non pro alia cauu ignota- . Verum qui diiigentem Juiius ctions mi^MgfUtioncm uidcre cupit^e- gat libiuui, npibrum deniedip.ocmonixratio^ n::, , non eft eni/n upcrxpreuum hoc.in loco eandem dilpurationein rcpcterc . Quod 'Verp ibi dicat Auerroes caufam erTectnccm cxtcc* nam, quum iq dcmolcrauone potiilima locum non habcat.l.dccm m demonftxacione figm, quara aliosdups \ noftriim caiucncftxalcs qtia/ri, mtx)i. prppplTtjoncs tn .numcxi|iputiUuin.prpp^ ^raumjjrmini recipr.p^cnm -v? ftt^?W^ ter Wi M?l' c CI V n ^ ^^ r 'o^epe mui., demonftracio uult cflc potcft.itc : 'cfcnnji tia,.c 6C petaccidcns cnumeraue- r.it__ , docec duos prioces roodos dicendfi gtt le haber . in quo conclufloncm facicns oiuniura , qux dixcrat , inquit |per fe igitur oportet & raeaium tertio , cV priraum mcdio mcflo i quibusuerbis ftgnificatfe lo- quide llhs tantura prxdicaris, qux infunt in lubiectis.non de dtfiuccis , proinde de duobii tantura prioribus modis , non de quarto. Itaqut r.:i' Cot 4/ raodut quauit uciht fic,rcii- ciedua iuuit.    i i De fn a. 404 Ma RM ftaque Ariftotelespro illa tantijm demoriftrai sltilb' fc^jl^ibitirjiditjqi^ifit ^erinteVrias c53   ni * fas, r*e]^eilla, qux fitpe^ e^rHa&quoniatri fiutjcr rarocontingit vt caufaexter.na ad denTouftra- 5*ulw tioncm vtilfs fitj CcriurVeh etiam.tf- fdebtias , ucnui acrcsipfas fpeclemui^mftt^^ ras cflc eas dcnionftraYtones , qux fiurit pcr in r lernas caufas; cas uero, qric/perextcrn.is, illaru fcbmparationc ualdc paucas ; oinncs'tpridCttu, -jj maiheifiaticc demqftrationes per ihteruaiTau 7 - fasriunt ; quod vero non eiufmodi cfle vidcari- cur dcrrionftrationcs narurales , cauiacftquo- retum natuf alium fdrm$i'anif- niam propfix rcru fcVintuc , necnon eilatri pnjiimej proprietatrs ignofantur ,'qiias omnes li notas h a bere rri u s , qiiotquxfo)dcmon(trancries pcr catifas'inter- rus ii> rebus natufalibuscxtarent HhpOTtief^ fantnafdralium 'COrporum fpccies ftngnla, hiultas habct. prOgtietates , proinde rnuiixne- wohftratiohes cle caclefn fpecie ficrrpbiTcnf.Ti modSprimum earumprincipiu, cV pftmarcaii- fi^qux cft prbpriafubftantia fis difterenrfaV tb^ jrfht5lceftfiif j h(nc jgitur fa&um eftHit Wajjha ^arsiWrtJibphix^natutalis in criritydcVaurffs ernis Cairus^jSfifl tlemonftrarionibusjier^ri- icV&u&s factis octtiriafi videattir.natrl rrt-pTol jb'r$mfeftfqftt ti'l t> quasdearrrsrradiderar.il euertiiatateanclem. quam illi,hibcurneceintatem; noh crir ab re fi currfin prxfenriabreirireT^rpfooccalioiic cx- pl.incimis.ut nihilihr^acMtelfriqttamuy ', qtio : 4 ad ufum modoru diterrdi per iV.quos rfobf s At clara n fTtirpropOfa i mtis.berfih creuifTcyfa rrA c ci8entiaigirtrr,qtix abArift.ibi uocatiirfppefl fta',taeffe dicimns.quxab etrernis caufis p'co- duc3rur;n.un qux a proprra natura fui fubrctlft cmitiahf.eaifemperin mbiectcr^ub ; fnelTe,"c^ab' V'6 nuhqnlai feparari pofle cerrtrrh eft; 'quu!h4 FormaWodeanr^fine quaTtsefle htinquam po rc ft.c^eirm ex n e ce fll tare i h fequ a n rur , ipfa qud ^'u^-lTlTiieCfcjrfao scper adefre necefltim ^ftjqa^ itaq;fubr'ecro exiftcnti noti femper afcrfarit*? ti. extra fubtrctiriilud caufamTaam hibent , qaft fit yt.ti catilVnon femper fit"ip1a quoq; Uli lu^ biedto non fcmpcr ai:ti r. vqui.i prfita Cdtf! nantnV.cV itbiau aurerarrrnr,ur'de lunx Cclip Wuaut^exempli caufa noniirrar Arift. fnafd E ftuTneft . Qhohfam igirtif ariteadoduerdfebrn Tihril;qii? ftmperfunt, CrT cidentia harc cum ilusquxi *b iritcr , aa caufa pendc nt, ftc cnim roanji*.- ftior iict coium nccciliu'.  Dictum a nobi ft accidcnspropriumperulcrea fubiccto tanqua a duplict caufa,fcthfl* :tit * rrUtet i* cxtcrna, cV utab.ef&cifititepcr cmaaa&ofiera, uc niibdc.- ab,hormne,quiaUtein Kominc caufa ffecfaix onfibilkatis, qux cftipfa homfoiifarmaAtgi** li fieri poilct ut hc djiise caufin tfubilitatis * (c ittK ad cifibiUtatcro.e it rcipec t us J u bi c tcrprecantur,per fc mfunr, ucin hoounerifibi licas,pt,accidnsuciout crhpiis m Um.i ; eft enim cx accidenti dum fpJLua tunQtatio habe- tur,attamtncit pcrleadhibita caoic. cxternx  i confyderatione,per fc {inqtum.)iecundo mor do.quia indcrlnitioncccifpiisponttur luna, ac non por>crtur, (1 aulla cflcexua hxnam cauia quc luaam cogcrct obicucar-i , caufa xienquo extetna>f*ch eclipfim necc?4atio, & pcr fe in tu ru mellc . Eft autem aduertcndum, nc propter duosut ombiKUiwtemin^dinScultates labamur.dtiocir fi cllcia fe gcnera eorum.qua; non (cmpet huot , idco- n - .cjuee* widnufieri dicumiir.ilUenuio , quc(v, n pcr Cafu ettcniunucxaccidqnu funr^&fub fctcn- fiuift . :tiarn,ac vferoon&ationem ontadunt, quo- . niararatohunt uon ioltlm*ationefubicc"ti,fcd cuam rauone.cvtufc, , nullatn enirn cerum cau- /t.t,>CC nfWVwaiJCIllUllllrflBlujtiiivi^vviM^^M^.r w'wiir.- *3i*eapicatiswcVipmemi*pafl^,q l*" 1 ncceiTa^Corttequunfutwqttia fiunt pr ^    * -.     w  - ^ - .j- - .  n  w - J  ^ ciso [(/ ctv.i.i t* Av i 'ft ' "Hil Caput XyiU ^uomodo indcmmfirationtfaBdper caujam txtcmampropoftmnct , & con-  flkfiofunt pff fa) :n ssnof ns-iSI ' B - trtinutn:.' . :iirTotcm oj-q ^maa?^1 Is decbratis videndum eft quomo- dointalidemonftrahone propofi- tiones ,&concluito ,ilnt per ic_> , qucmadmodum ctiam in tlla deroo ^ ftratione, quce per internam caufam fit.confy- dcrauimus. In primis formanda hxc demon- ne j^. ftratioft,cuiusmediumeft cauiaextcrna.^Vt moftia excmpli gtatia demonfttatio cchpfis.quoatam ri oms fotmatiodifhcultate-i noncaret.cc multi fo- ""P 6 " lcncinea plunmum Iaborare, difhcuhas au- teminminorc propofitione coniiftit , quurru non appareat quomodo eaufa excrca d lu- bifto accidcntis , aquofciunc^aeft,verepra> dicari poflit, ut tcrrx irtccrpofitio de luna, Sc quomodo poiTic efl pec fe ea propoli tio,quum nullaitceflcncialis pendeatiatcctc a luna, ucl lune a tccra i audiui aliquos ita hanc dcmoa- aonoul ftrationem formantes, quandocuoque terra- ^**^ interponitur, lunaobfcuratur,at nunc tetra interponitur, ergo nunc luna obfcuratur , quc . fbrmatio recipiendanoa ft, fiquidem dcmon ftratio nulh rci parucuiari, ucl particulari tero> pori 407 De propof neceflarijs. g pori obliganda eft,fed uniuerfalis efle debec ; D ram.n. lunar harc apritudo confecj ui t ur ut i tcr quareft Arift.fentenctaclarain memorato loco, ra obietta pofllt luminefolisprohiberi.- ScdSoluri* hccrefponfto dtfficuicatc non caret, aliud.n."' 1 im * eft poceftas, aliud eft a&us, neq; eandem causa P u S na * habenr,ur non cadem eft caofa rifuslttufttitT cVapritudtnisad ridendom, nam fi aliqui&^li cui manifefteiili aduerfantur, dicit.n.eclipfim vtvniucrfaicm femper efle,fed ut particularem nofemper, proinde particularem clipfim fub epi.pro demonftrationc non cadere . Mihi viderur non F 1 * poflc in propofitione minore prcdicari de luna interpoiirionem rerra?,nifi rcrrafumatururali quid efHciens,quodad lunam pcrtineac, prohi betautem lunam radiis folaribus, ex qua prohi birione luna manet obfcurara, ut demonftra- tiohuncin modum formetur, quod prohibe- turradiis folaribusa terra obiecta , id obfcu- ratur, atqui luna prohibetur radiis folacibus a Ctmu obieda-. , luna igicur obfcuratur . ^ c  o ^"Sed in hoc exemplo annotandum tft id,  rereat,hon amplius caufacft marcria,qoaitr re comphires pbtlofophf deapiutur, fed ahquod agen* interimerts*fe1ircioreroflc,illud>incerquod, &folc terTa tnterponitur,ob('curatur,ar inrer iuna , & folc rcrra interponirur, ergo hina obfcnratur ; fed vtcunque formerar dcmonft ratio.non faak fidem nifi poft alteram dcmonftrationem, qua lubitum oppoliram per caufamoppolTtam ~po fitiuamfur uocant)cognrtierimus,tcilicet lumc Maior lunar a radiis (oiaribus efrici.fo hac demonftra- f I4 *P~ tionc puto maiorem propofitioncm efle per fc fcqujr ^ 0ait0 m do,urilcm tamcn ,q'ucdrasoin illo u> uiu. modo euenire diximus , fubie&um.rvcft-eaiifa tura lunc/ed ahquid-airqd , fol nanq, lumtnis caufaeft,priuationis autcm lcnlitasrenx per diametmm intMOouc^Aiia ntultadici poflenr^ quorum nullum mihifatisfacir,ea igitur omnia mifla faciam,&qait ipfe fenttam cxponara , Tutiflmiam equidem cam rclponlioncm erte Sj] f- cenfeo  qux plurinW focnfle abfucda uidcbi* -rur, uraudactcr allcueremus minotem illartL* ptopofieionem nulloraodoeflc per fe \ hoc.n. minor fton tft ita abfurdum,vtodemr,li naturam dc piopofi monftrationis,nem^uefpcc^emus^ 8c verba" u Ariftocehs bene^cprofiindc pcrpendamus; ftJ cft P w nis dcmonftrationis nonaiius eft, quam perfe- c> propofiri accidehtis^gnjrio,nan>cogititio ftrbiccti pcr dcmonftrarionetn noniqutcrirur, linn 1 1 tet ncque cognitio mcdir , fcd c\- lu bie - tftUin , & medium ante -demonftrariemem co- ghita ponuntu% cota imtur uis demonftra. prcdicati propria,& ada-q uata v ide6jjB_eius dc- F tionisaq aftcdtonem quarinam dirigirur ; pro finitione (umitur , nempe intetpofitioterrx7n definitione eclipfis-, cauiaquidemcxTerhaeft, quarc ad quartum modum ea propofitio perri- ner, cftramenad demonftrationem idoneaL, quum (itadepta conditionem fecundt raodi, q> liabcr fubiedum tn definitione prardicati ac Ccptum;ita.n.dicerc melius efle puto, quam ei -in (econdo mout rttibilc dc homine^aiondc^  n6ftra anfmali , & tres anguli c/quales duobus reclis g"|" U dc triangulo, non dcaquriatero* neque de fi- gura.-quod ver6 arrinetadcaulam vuttdemon ftrari pr caufam proximam, iC fibi xquaram, qua una pofita pom t u r, \ qua ablata aufenor, hon pcr caufam aliquamcommunem,& rerao tam . Harc duo fx adfinc, non eft dubitaodum porifljmam , ac prorftanriiGmam eam dcmon- ftrationem etie, quum de re propofita nulla po rior extrui quear,hocanrem dum dicimus,aire nmus in dcmenftrarionc furnmc cflcntuleui con- lic.quum ncq; lumcctum proprer mccuum.ne- rurex arrecnone , oceiuscauia mato que mcdiunrpropr cr fubic^htyt in ^cmpnitra * rio Qonftat ; ex.arfecfi.onc > iS uonincidcmus. (Jtjopiam igi ttt.quuifThcq; fubicccum proptefrri^dium.nd- rufex alfeccione , 6c tiuscaufa mttor "-ptopofi- ftra jl rio cjoaicat ; cx affectii ncA itib.ict.lo coclulio, jjttionwnor, iaiotc, tV ift qttomodo illa duo ad afterticmrm habeanr* oe^lulk>ne,j#yqui bus arfcctio ponitur.conne- non quomodo ipfaad femuiceai ; poteuVeniotV xuan tcmtuiofdm ellentialcpolrulau, ii dcbcat contingcre ucabaliqua tcrna caufa taquam eircpotiflimademonfttatio ; in minore autem pr6xinu,c\:adrquaca crr^ctqs^liqutlin itffqucp noifeq^r|nifivt*^raui. N^Cjohltnc \?rba So]utjQ lubiecro procTucatur, nulla tamen fit afhnuas Ariutin paTricula ycTprimi hb.ftltcTior!"tf!cc- 0 b iec - lllius c.uit.c Linn 1 llo lubicct^ , lcd frltim vtrrr -ajs St ^netUuiutertto;, cv'pruiMMii mcdio pcr fcttouis. ufqjcum illaaffeclione, in v iuoquidem*ptirrrcr fneire orforteM fiqtridtfrn locruituribt dcilla-. recepta, ab hac 'Vcro proximc producia, , vtiA demonftratione, qua: per lntcrnam caufam fir, cclipfi uidemus; quid.n.de hac affc^fionedijf '.& e^enimneccflc eft ttc medium ucl fir forma mus? poteft ne demonftrari,an non poteft *4i'- > ft|hfrcli Jiel eius proprictas, proindc ut minor cerc quod non pofilc efi ccrrc abirmlilTimutti,  fir per ie*uc primo.auc fecundo modo, ut fu- quod.n.cauCam qerram habctj&proxiroartu & pradcclarauimus;iccuscftin ea demonftratio- libi adxquaram ,'id qucnudmodum ab ca Tt.t- >  rte,qiia"fiFptjrc}cterjjai caufain ,-quarti fi fub ber ut fit.ita ab ea habet ut cognofcatur; potefc ca prc, cc pta reducerevolumus,faris eft fi fub tis crgo per tilam fciri ; at percaJcm cuitan. fcue, co rhodo coiupt\-hcn Jarurj qncTcojriprchcndi I proptcr qtiam res cil.dcmonltrarc.rcm eiupo-  potcft,& us fahewipoaiCipct.qutcad potifiimc , tc: ic tr.;q;dciubicdopropnoperdlamcatuaui Hcmotiltranxium omnino neccllai ia stir Qj/id - denionftrari, caque ticinonJttatiopouflimae- atitem in decLar.uuiisA conlrVucdis coruiirio- . rit , quia imlla pia-l-aiittor pro liliu . .uic.hoius nibus pnnciniorum p6ttllt.r.c;dcmoiiftr.uiotiis  /cientia cunknn potclt.qnoii li iniiia cft clsen- Ariltotclesuel maiorci:Vlol.im aTpcxciit, 'vel ttalta connexiooauf* cum fubiecto,in-quorc- sAa-iorcfti pnrcipuc, nos abundc deinbnftraui- i cipitur accuicns.qtud hoc(aua:to) ad eam.qui mus 111 co librf,qncin tlc mcdio dcmonfcracio- - quarrimus,ai4cciionisnoDtiiim^cncnthil.Hc nis crrtoripriinui^erqii6 tialtda*rguinta fu otnnia tca ucrafunr , utexapfmsTci tnfpcctio- nu podtnu cx Artttoiciis uerbis iicprompta ad re omnibus notaeile dcbercut, ii temponbus hums lcntenti? comprobationem, quod r.6 tn nolti is pli iloiophos habcrcmtissoui rerum na- oinni potiflima dcaioul tranone ro ySUU M iu r *>t tiitasperfcrutandophiloiopharcntur, nccfoiu propoliru. n-.itu.i 11: t>ci tc, I-..tj qui in 3 propoli tionis nccctfnas, Sc quomodp in demo 2. Iib. Polteno: farpe dicn potifiimam ellc cam itrationelocum bxbcat,diclum cft.Siquisauce demonftracionem, qua ecliplisin luna dcmon L:te cuptat qua iMCione probet Anftotcles in_, icratur per obiccfioncm tcrnc , licct ptopofuio principtis clerobitrfrusionis talero Jrequuri ne- tninor tn eademonitractonei>oo potiitulloraD ceflitateiu, 1sleg.1t captit lcxtum p: iuu iiim Po do eilc per ic; non enitfl nnum,aut alterumtan ftcnorum.nobiscmm in przfcntia hzc it c u- turn Antcot. locutn mtpicere oporcet, fed om- rallc latis cit . F 1 l N SL : 1 :-v'nu . uii'-tl^ul! tiofi*>a r-?ia.iatpiootJ.'i-t*> 'hgvmfihti^q** IA- i IACOBI ZABARELLAE PATAVINI LIBERDE SPECIEBVS DEMONSTRATIONIS- rctadi CCiido- rum. Demon ftr-tio non eft rc.uj Ull'UO- cum. Caput Prhnum tt Qjipd proprii loquendo demoftfrMio non fttgenni, necbabeatjbeciet . A c h a eft inrcr logi- D quod noftri Analoeum genus uocanc, fed fo- coshorum cemporunv lara primi gradus dcmou(trarionem,qux ob id difccpcario  fpecie- demonftratio fimplicirer .1 ; ct.i uocart folec > bus dcinonftrationis , quoniam ilmpliciter prolarum demonftratio- quanuiscnim Aciftotc- nis nomen ad eam itarun retcnmusi ad alias ics in prirnolibro Pofte *veronon funpliciter , fcd cum adie&ionc ali- riorum Analyricoru fa- qua , veluu quum dicimtis demonftrarionem abeffeclu, uelaliam ciulmodi;quararionedu fimplicirerdtcimus tapienrcm, (olum philofo- phnm intelligimus, non xdificarorem , neque iurifconfulcum.nifi cum Additionc, dicimas enim,ille cftfapicnsiurifconluhus, ve! eftfa- ptenscdificacor , oon dicimus fimpliciter, efc lapiens . ldeo Ariftoceles quando in nrxfacio- neomnium Analyricorum librorum (edemon ftratione acrurum propofuir, pr.mariam demo frrationcm intellcxit , cV de hac loquicccpitin Pnftenoribus Analyticis, nondeomnium dc- monftrationum communi genere; hxc enim plunbusegct condirionibus, i confcruenda* iit ,dequibusomnibus Arifcoteles diligentif- D fimcpertradtjuit. Alixvcro fecimdi gradus ftratl i i a  ii r  ucslt quod nemo unquam negauic, dcmonltratione idemonltrationes nuliam propnam conditione ^ nonucredici genus necuerrfpecics habetCf habent,qua demonftrarionc$d:caiur,ied qua- du$ noi quianon eit communc_-aliquod uniuocuma renus aliquibus prunarixdcmonfcracioniscon lamha- pluribus fpeciebus cque pamcipatum *, fed de ditionibus parucipant, eatenus uocabuli quo- v' numcroeorum cft.qux dtcuntur ab uno , & a quc parcicipationc dcmonftrationes nominan philoioph-s nofcrisanaloga non fatis propric nuncupan folenr.eftcnim quxdam prxcipua, ac prxfcantiflimademonftratio, cui primari6,  qu rationi quoquemaximcconfemaneaeltctame Arabes tnihiuidentutin rc maoircftadificuicatcGrx- cisoranibusinterpretibus incognitam pofuifi- fe . Hac de re nos (ermoncm Lctun hunc ordi nem facilioris doccrinx graria feruarc.ftatui- mus, Primum quidem quid de hoc dixcrit Ari- ftoteles breuiter exponemus j deinde Gngulas> qttx bac in re poftea cmerfere , dtfhculcaies, ae dubiracioncsconfyderabitrms.aljorumqv fen- tenriasexpenderous;dcniqu!r lenrcntiam no- ftram prnrerrus,eanioue dcclarare, & com- probare, & ab omni difficuhate uindicare nirc E mur. Anteomniailludnohisliaruendumeli, ;cmcn Aratio- tur . qua ueroratione quibuldam illitis condi tionlbusde titutc funt, ea raiionefccundtgra- dusdemonffrarioncs diciicuc, c\ tum adicctio- nc,non fimplicitcr, demonfrraucncs,quare (i qttam hadentconditionrm, quadcmonfcratio nes dicantur, cam pcr pnnicipationem habcr , propriam vcronullam Jiatent,nifi alicuicscon ditionis dcfcclum. Hinc ratio furrirur cur Aiiltotelestoiius-prirrar cdenionfrrationis (6 dtuoncs docucm, ba u^ti^ue ciunibus ipfcr- uiunt I 4U Demonftrationis. uiunt demonfrrationibus , quia ficoniunctim A dum rundaraenti.hxnanque in illis contin 4'4 mncs adlint, prxftannflimam demonftratio ncm confntuunt; (i vcronon omnes , fcd alt- qux, aliam fecundi gradus ; omnia igitur pne- cepta propter potiflimam demonftrationrnu traduntur.conlequit ur poftea urad aliaru quo- qucignobiliorum demonftrationam conftru- ciioncm ea traditio conferar; quemadmodum iijquisdocere uelletartem cdificar.di, is vtique prf ftantifsimam domum fdificare docerer, no alias, quandoquidem quilquis domumfum- me perfe&am,& ommbus numeris abfolu- tam xdrficare fcirer, is imperfectam quoque__i conflruere aptus efler, & co aptior,quo paucio rcsinea poftulaxcmur conditiones, quam tn pcrfc&ifliraa domo , Caput fccundum auomodo ex alicuius cottditionis defcclu ornnes fecundi gradus demon- Strationtsomntuu "W "W Aecquumitafe habeanr,ennmeran m I dx breuitcrfunt omnes demonftra M JL "nis conditioncs, *vt uideamus ex quarum defectu demonftrario- nes fecundi gradus cxorianrur; fi nanque quo- tuplex hic defeftus cfle pofllt nouet imus , iam omnesfpecics,(iuc gradus demonftrationis cd fpicoinobis, acmamfefti erunr. Duobus in 1  dc- ' ocu con  , ' r i n  demonftrationis ab Ariftote- in5itrj-' etra ^ untur prior locus eftcaput fecundum nofli i primi iibri Pofteriorum, alter "ver6 caput quar dupli- cum alin duobusfequcntibus in eodem li bro;fcd reuerain fecundo capireomnes peni- tus conditiones numerantur, prxrer quas nul- la'aliaaddemonftrauonem poriftimam confti tuendam rcquiritur , nam ill;,quf in quarto ca pite declarantur, non funt ahx condiriones, quxprxtcr illas in dcmonftratione reqtriran- tur,fedfolum ad facilem illarum inuentione cn- tur,quiprtmaillaconditio {-vera_ J ab aliif fequentibusreftringimrad illam fpcciem ve- ri.quod dicirurnecclfanum ; hxc duere o- luimus, vt rationem exponercmus cui Ariftote les in declarando condirionum defcCfu , ex quo demonftrationcs fccundi gradus oriuo- tur,1olas cas conditioncs confyderauir,qux in fecundoicapire declaratc^ fuerant,non eas, qiwe in quarto; hc nanque ab illis diuctlx non funt, fed in eis continentur. Ptoptcrca nos quoque conditionesillas fingulas expendemus , ut per eas gradus omncsdemonfttationum inuenia- mus. Qiiinque conditiones dixit Ariftoteles in princtpiis potiflimx demonftrationis poftu- lari.fcilicet vtlinruera.immediata, ptiora.no- riora ,& caufx conclufionis: has ego pnmiis^j,,-, anunaduerti in duo genera elfe diuifas, ah^ncs dc- nanque in ipfa re, alix non in re,fed in animo mfift- demonftrantisrequirunrur; in ipfaquidcmre tl0,m poftulaturut principia linr uera,& prima. , fcu immediata, &priora fecundum naroram , & j n _ni- caufxconclulionis, hoccft caufx eflendi, hxmo po- nanqueomnes conditiones principiis adfunc Uu,itur ctiatn animo noftronon cogirafttei_. ; inani- mo autem noftrorequiritur "vtprincipia no- tiora conclufione habeamus , & ut iint no- bis caufx cognofcendi conclufioncm , illa_, enim poftremaconditio  caufif '\trunquc__, lenlum haber,rum cllendi , tum cognofcen- di,&adiectafuitab Ariftorele ad melius ex- primcndum fenfum illarum duaruin pr^cedcn tium | notiora, & pnora | liqnjdem poteranc eflc notiora , nec tamenelfe caufecognofcen- diconclufionem; potetant efle ptiora fecun- dum naturam , tamen non efle caufx eflendi j motus cnim lapidis clt nobis notior primo mo torc__,xterno, non cft tamen nobis caufa co- gnofcendipritnummotorem;&forraahomi- . . nis cftnatura prior moru elementi, attamen .1 declatanturab Anftotele-; quandoquidem fi- C noneftcaufavtillemotus fiat, ideo Ariftote ne hiscomditionibus iHx reperiri nequeunt, noapoflunt enim pnncipia cfle uera , j>r:ma_- > notiora, priora, & caulx conclulionis , nifi finc de omni,& per fe,& uniuerfalia.ideft ( ut -vno uocabulohasomnes complectamut) nifi fint futnmcncceflaria, idcore&c Auerroesin com- mcntarto 18 primi libtf Poftcriornm dicit Ati- ftordemanrcain fecundo capite oftendilTc__/ priocipia demonftrarionis ettc notiora.pt iora, jmmediafa,& neccflaria, qfuum tamen de pnn cipiorum ncceflitare Ariftotelesin eo fecundo capitenthildixiflet.eognouir enim Auerroes pnncipianon pofleclfe uera , & immediara, & caubs, nifi hnt fumme neceflaria ; impliciti igitur Ariftotelcsinfecundoillo capite docet principia cfle neceflafia , dcinde clar* , & ex- prefscincapitequarto>eV duobus alijsfeqtien- fibu ; proptcrca Auerroes in eodem loco fub- iungit has Conditioncs prodirc cx illis ad mo- lesdixirprincipiaitadebere ellc noriora, *vc fintcauue cognofcendi; &itapriora, tu lint caufx eflendi . Harum conditionum illx,qu( ad animum demonftrantis perrinenr , in omni demonftratione , cuiufcunque gradus ea lit, reperianrur necefle eft , nam liue efteclum per caufani , fiuecaufam pererTedcum, fiue quo- cunque alio modo fcicndi graria demonftre- mus , oportet propofitiones notiorcs nobis cf- feconclufioncL-, &caufascognofcendi con* dufionem,fecusea demonftratioeft inutitis, necnomen demonftrarionis mcretur. Tret conditiones manent, qux non ad animum,fed remfolampertinent, nimirum principirf efle uera, & ellc prima,ideft omni medio carentta, quo demonftrari poflint ; & denique ellc cau. iasrei,quedemonftratur ; priora uer6 fecun- dihn naturam non addimus, funtenim abfque dubio priora , fifuntcaulf . Prima quid^nt S i condi- 4IJ .DeSpeciebus 4  condirio anulla dcmonftratione fiue primi, fr D pntcft eflv-Crus .ifF.rmatiiu- colliqi cx illa c.utfj ; uefecundi gradusahe!T__,'potcft, quiaomnis demonftratto cx propontionious^veris confta rc dcbet, (in minus, cam ncmo 'Vocatctdcmo ^cmoii ft rationcm  ' lll " non fykVrti vcritasin propofi- ftr^io" tiombus cuiushbct, dcmor.tlrationis poftula- dcbct tur.fed enam illa vcrttaus Ipscies, quc; necefli- cijftare t _s cbcitur ; nam dcinonftt atiom.s uomen ma 25*" nifefte fignificac argumeiitum nccclfarium , & cpropolitionibus necefl.irijs conflaruro; & om ncs homines nomine dcnionftrationis talcrru ratiocinationcm intclligunt;eft igicur omntu dcmonltrationuin communisconduio ut pio pofitionibus veris,ac necelT.uiisconftcnt.qua- re ex huiusconditionisdefeCcu nullus confti- tuiturdcmonftrationis gradus. Duc couditio- nesrclintjuuntur^uarum utrahbct li atitit-le- rnonfuatio fecundaria_ cihcirur, qu.r io iiui rns c-u iicio iMata clieccuscx ncceflitace aufcrtur , idco ualulafempor cft ea argumcntatio.qua cx mrgattnne caule ncgatio erTectus culhgitui ; lyl Ionimum igituun tecunda figuratieri necctic t ll.quod quidcm ucdc oftcdimns, m omni dc nionftrationc trcj icnninos c(Tc oportet, quum omnistL ir.oitratio lic lyilogifmus;termini igi- tiuciniiT.caufa.cff.ctus.&iubiciftum tertium, cui arabo infunt, liuea quo ambonegantur, fic caufaiplarcmota crir tcrminus mcdius,crTe- ctus isnaior exrrcmitas, tubieCtum uero minor extremitas ; &: acccpta neganone caufte de illo fubiccTo.de codem nogationem cffcctus colli- genmsiin propolitionc cjuidcm maiorc mani- fjftum cft poni medium tcrminumcum maio- rc cxtrcmiratc,proindc c.uifam,& effectu, qua- re maiorem ncceflc cft aflirmattuam cfrc,quo- quod rcs litdeclarat, rton proptcrquid fit^^vtE niam cx cffcctu , & caufa non potcft nifiaffir fusc, ckclarcdocct Anllotclcs m capitc ded- matitu cntintiaiio fien.non cnim hoc illius mo primi Ubri Poftcnorum , autcnim princi caufaelfer.li altcrum dcaltcro ncgaretur;at ve pia iunt immediata, pon lunr tamcn taufv rci , fed ponus effeCtus , eaque vocatur demonftiu- tio a ligno, fuic ab cftcCtu, caufam cnim ip.no tamexefTccTu noto dccl.ir.it ; aut c contra.no iunt caufc rci, qu.r demonliiatur, icd non lunt immeduu; dicuntur autCin princtpia ctlr_.. c.iuf.c conclufionis , quando medram cft cauia maiorisextremi , vt ait ibi Artftoteles , idco li mcdium iitcaufa proximailbus cfTcffus,matot propolitio eftpnma,& imtr.ediaia,& ca_ eft dcmonfteatio preftantiflima , quc\dtcitur Jc monftratioproptcrquid , hoiuscnim mcdium & caufa rci cfr, cV caufa proxima, Sc immcdia- Ca j>ri-t_, quc ctiam uoc.itur lbi ab Ariftotcle caula- nu p'>t prima, non quidcm prima rclpcctu cauUrum intclli- k cun darum, lic enim eiletcauf.i rcmotifliou  qucm fenfum non accipit Anftot.ied primare ji duo- di*. ipecTu cflcctus,quia ipli proximaeft, utappeU F btectocolligerc ncgatione clfectua de eodem, ni li ca maior dcbcat eifc uniuerlalis,"j?portfce caufamde eftctiupr.^dicaii.non cflcctuin de_# _ftrit_,qtitim enim canfa latnts pateat.qjaam ef lccitif,, non poteftcfleCTusdecaufauniuetfati-" t_r prcjdicari;certumeft autcm quandomediu ui | u politionciraiore prc;iiicatur,camefl"e fi- guram lccundam , ergo maioris propolitioni hftbitaratione ncceflarium eft cum lyllogiimu in fccund.i figura ficri. Idcm oftendimusemm lialnra rationeroinoris, diximus enim non pc_ Itrafljcm itiuc extali caufa eflc-tum dcmonilra n,lci ncj-a lutconclufio itaquc negatiua erit, cgo altci a quoquc propoiitio erit ncgatina- ; ut_i;i)uitir,lianccnimarhrmatiuam cflcoftcn- dimus.crgo minor, at nunot negatuu non ba> bctlocum niti in leCpnda figura; idq.e rcstpia; decIarar,uolumus.n.ex ncgatione caud de lu- latione caufc primx omncs alia: rcmotjorc; ex cludantur, Ux igitur duc conditiones fi adlint, dcmonftratur pmptcr quid eft.eaque eft pumi gradus,cv preftantillima dcmonftra(io,cui nul- la con d i t i o d ec I \ ; al t era uc ro i p far u m f j a b fu e- rit,nonampliusoftcndirur propcer quid eft_ fpd foliim qiuid cft ; ideo dua; funt fpecies de- roonftrationisquodapud AriftoteIcm,una,qua cx efFcCtu notiorc caulam ignouorcm .dcmon ilramus ; altcra , qua cx caularcmocu dcmon- ftramus cticctum. Caput Ta tium ie demonflratione a cau- fa rcmota. demon Hratioa c-ula rc moca fit in fccfi P Orr6 dcmonftrationem a caufa remota c.mfa uero i^fubieccuin in rali d_monftratic>* uc minorem propolitioncmconfbtuunt , hxc i^ytur.ex neccflitate erit ncganna ; qu.e omnia irieo.ipfoexemplo, quo utituribi Ariftot. ma- ntfcfta fii nt.dcmoniii.it emm paxietera nonre ipirare propterca qu6d non eftantroal, mediu iVgitur eit .inimal,fubiectum parics.mams cxtro mum rcfpiratio ;minor quidcm propofiuo cx anirnah,t-c parictc conflata non potef c efle nifit ucgatiua, nulluspariejcftanim.il , maioruer6 non potcltcflenilihxc,omnc rcfptrantcftani tnaUcobucrfa enimialiacllet,nonctcnim om- ncmimal u fpitat; nulio-.gicur aho modo in_ hiMermtms poteft.forman lyllogifmus quam infccund- figuraip Cameitrres : patctautcani mal  cc in fccunda figura m Cameftrcs.cu- quod nou refpiratiproximaautcmcaufa rcfpi- ius ratioeft,quoniamcau(arcniotaut _ationis cfcpulmo,caque cum cftcctu rccipro- da'_gu- plurimum eftamplior cftccTu , quarc ca pofita c_tui,i]uiaomnercfpiraDshabetpulmonc, c_ non pouitur ncccfluno c(icdus ; proindc non omne hubcns pulmoncm rclpirat^Hirc tit de n. ccmon- 47 Dembriftrationk 418 demonftrationequod percaufam remnti Arr. A incommenr.^. prinii lih. PoftericH&tmror.q, ftor.fenrenria, quam opnme dcclararur Auerr. Th? * &,Alc5Un pofluraus j habemus etiam eo in loco diligen- tem Ioannis Grammarici dirpucarionem con- tra AuerroiaA Alexandrifenrenriara; fed ex iis,quas ibi ab Auerroc dicunrur.facillimu cui- que eftfolurionem defumereomniumargumc rorum , quc. a Ioane aduerfus Alexandrom ad- ducuntur; im6 Sc ex uerborum Ariftotelis con fyderatione facile quifque poteft loannis er- rorcm deprenenderc, ptoprerea nos hacdifpu alttulttslogicam docencibusignorctur, putant mtuto- enimdemonftrarionem hanceduobus t  v- . r- - iii-uc -u.ui.auiam coca eiuem ineit cr tat.one in prclentu fupcrfedebimus ; ^num fedus, utin narurali corpore maeerianv incfle, mr, UCCr ^ e T ,SargUmentUm faC ' S cui B T ^i^gneratiiineft;cVnaturalecor iplo potillimum tnnirifiir. r h,,-,,, . , ,,1  _ jj .  ipfc poriflimum mnirirur, danrur caufar re mo: f . qu? iunt arquales efFecribus , 6c cum it- hsreciprocanrur.ergo exeis hccrin prima fi- guraararraatiuccolligere cffcicum, dcbuiciai- rur Anftor. docere quomodo demonftratio a caufareraocacnminprima.tuuvin fccundafi. *o.uno gura conftruatur. Soluicur hoc argumennun optira. ab Auerroe,qui non in_.cf_.rur eiufmoi di caufasdaxi, fedait raroadmodnm idconrm gere.ideoqueab Ariftotele non fuiire confyde randum.quoniam ea, qusr rat_ cueniunt-. , ex accidentieueniunt.nccullaipforumratio in difciplinis habcnda cft; propterea Ariftotele. id fofum rcfpexir.quod perpctuura cft, Sc dixil dcmonftrationemex cauf reraou conflatam ' *\J? .^ cnlem P erin ecundafigura; flue enimcaula ^~y L . mota latior eftcctu fuent, li ue ei equalis , -vt /" ^;^ ali 9 uana,n conringit > femper abeaadeffec_um pollumus negatiue argumentari , quemadrao- pus motorem inberecternum, qnoniam cter- nocieturmotu.Huinfmodi func excplaomnia, quibus Ariftoteleshancdemonftranonerade- clarat in capire decimoprimilib.Pofteriorum, nam hinc inefle fphencara figuram oftendit co qu6d lunaaccipicafole lumen per incrcraen- tt}&: ftellas crranres propcclle eo quod non. fcintillanr, qnum propeelfc litcaufa nonfcin tillandi, C-fpharricni-guraluntj' fitcaufa luini- nis per incrementa recepru Propterea hcc de- monftratio poteft fernper exrrui in prima figu- ra , & aflirmariua, hic enimeft prxcipuuseius cfnsin philofophia^>oreft eriam ficri negatiua, eVin iecundaagura, fi alicui fubiecto caufara non inefle eo q eidem non ineft effcctus often damus . Sedaliamultaadhancdemoaftratio- nem pertinentia a nobis pofteadeclarabuntux in iibro noftro de Rcgreflu . dura dixtmur negauen.mde aliq^fubTcca, C Cap guintum, qmdtmia fpecus non detur de- caufa_,deeoderacomgerurne g arioefte  on derur,quzin utriufq; fimul co- ditiOnis defec_uconftituta fit; ^juum.n.detur demonfrrario a caufa remota_ , cui illaconditiodeeftq fit ex immediatis,& derur demonfrrarioabeftedu immediato, cui re hcct pouuonem eftectus, imbrarb rd conria gir, ideo Ariftotclesid conlvdcrare no debuie; quod aurcra dicat Ariftoceies talem demon- ftracionem fempcr in feouxwb figura formari , de praina 'vcro nc vcrbum.quidcm faciat_, le- gcntibus cum.locura cft roanifeftiflimum_'- quv vcro corum ucrborum a Grarcis adducitur interpreratio , adeo ineptaeft,utquihbet iu- dicicdus vir cius abfurdiutemperfe animaa- ucrtercqucatw. Varr [ I quo. J non deefr altera conditio quod fit ex caufis ; cur no darur alia, cui utraque defit , fcilicerquz fit ex effedu remoto \ Duas pollumus aflerre ratio- nes cur Arjftoteles nulfain talisdemonftratio- nis mentionem fecerit, primuoi quidemdice- Te pofliimus efle in ea tanrum defe&um.ut ip famcontempferir; eo prarfertim quod, fiisde- quar ab encdtu ad caufara progredi monftrationis modus datur.potcrat a nobis fa- iur,ul j annotandum eft, quod nunc dlc fubintelirgi cxiis, qu?abeo de aiiis dua- bus ipcciebus dicca erant,nempe utrunque dc- S i fcdum Caput Ouattnm,de demonflratme ab effeclu.  j ii M>>:i:tA ifitul imu Ealtera vcrodemonflratione quod ccics adinucnit fpectc demoRftrarionis quod , cuius dcmon non menunit Ariftorclcs, eamque ftatuit tcrtia nim propofitio eftquidem deoram, fed non cit per fc.quia neuter duorura eftcctuum in al~ terius dcfimtionc accipirur, ideo cftquidenc- ccilaria,fcd ex accidenti,necefluas enun a ncu tro terminorum proucmr, fcd ratione tcrtu, os eatenus dicitur ea pr^dicatio efle neccllana, quatenus utcrque cftcctus ab una, 6c cade cau- laproducirur,ucriqueautcm accidit uc abca- dem caufa fluat,a qua Huir alter ; eft lgitur ac- cidentaiis connexus in propoficione maiorc, quara uel iobm,uel prxcipuc AriftoteUs rcfpc xu in aflignandis conditiontbus dcmonftrauo nis , ur aliasdemonftrauimus;uaque taUsfyl- logiimus in nuraerura dcraonftrauonum non eftrcfcrcndus. Q&put ScxtHtn , in quo numcrus collighur fpecie- rumdemoniirationis , W dijficultatcs in jin- gults ortattes proponuntur . nls q a ipeciem prxtcr illas duas, quas cum Ariftotelc QVoniam igjtur ccrtum apud Ariftore- lem , radubitatumquc eft non efie di gnumdemonftraDonis nomine fyllo- Thcm. cfeclarauimus, & inquit hanc ncque ab cftcChi giimum vllum , in quo nequc a caufa ad effc- imicta. ctle ad caulam.ncquc a caufaadeffcCtum.fed Ctum, neque ab cftcCtu ad caufam progrcflio ab cftcctu ad effeccum ; quando enira ab eade fiar, poifumus.ex iiii , qux diximus , omnes, caufa duo cftcdtusxqualcs prodeunc, quorurn qu( AnitoteU cognitc fuerunr, fpecies deinon ^ ume . ocurer alccrius caufa eft> poflttmusalterum pcr ftrationis colUgcre; auc cnira a caufa progrcdi- nu fpc- alterum dcmonftrare, & ent dcmonftratio q> a mur ad effcct u m , aut ab cftcdt u ad cauiara > a enmj. qux nequc a priori ent, ncquca pofteriorij fcd abequaU aaxquale , erirenim argumeotu ncceflannm, Qc expropoiuionibus neccffariisj conftans , huius talcexemplum .iftert.fcbi is pa rrida eft cauia inxquahratjs pulfus , 6c ccrti ca- lons in xgroto.qux duo accidentiafuntduo figna eius febris , Sc rcciprocancur inutcem, ntC alteruni eft caufa alrerius, ffld funt duo cftcchis xqualcs ab e.incicm cauia prodcun- tcs; idco ficxco quod ineft xgco talis calor, vero aut propinqua , aut reraora ; m fia Cania eauia propiaqua , eft demonftratio propter nJ qoid.qux cft poriulraa, &c primi gradus, & fiinpliciter dida demonftratio , fi uero a caufa remota , eft demonftrario norificans folikra quod eft , fed non propter quid eft ; fimiUcer 11 - ab crtcctu adcaufara piogrcdiamur,nondecU *  ramus nifi quod cft . Dux igitur lunt fummc. ' ' fpecies dCmonftrationis , quarum alceradici- rur propter quid , aUera uero quod , illa qtu- dcmoa I infcramus-inefle ctiampuIfusiaxquaUtarem, F dem omncshabccconditiones demonftratio- crit dcmonftcatio quod certic huius fpeciei ab iiis ab Ariftotcle expofitas , ideo pocifliroa dici cfte&u ad cftcclum . HancThemiftu fcnten- rur -, h;c vero non omnes , fed ci aUqua dccft; ciam icfcllit Aucnoes, idque non uuuna, quoniamautem duxfuntcondirioncs,quxraa quoniam admittenda nou cft , ncque dignan ncntc dcmonftranonis nomine abcfte poisut, da nominc demonftracionis ; notarc nanqac ideohxcpofteain duas fpccics diuiditur,qua- polniraas Anftnrclcra in Pofterionbus Analy- nnn altera ertcctum deraonftrac per caulam, cicis non uocafle demonftrarionera niii iUara non tamen immediatam, fed remotara, altera inqua fic progrclliis ucl acaufa adeffec^um, vel abcftcccu ail caufam.iic eniui cft proccflus jntct lii.i , qua- lunt eflencialuer coniuntca; y ^ aUum ullum fyllogdmum ne. noKunarequi- ' \ .M ,r - "dem inijslibrisuoluitjubi cniin nun .n-elt ci- uero ex medio quidem immediato demon- ftrar , non umen ex caufa effc&um, fed ex effe tiu caufara,ideo neutra iecl.ii.it propter quid, rumdcmonftrario propcer quid (inquit Ari- ftotclcs ) ht pcr primam caufam . Aliara ego demonftrationisfpcciemprcrer haspon inue- fenttalis connexus, ibi adeftid,quod exacct- 'iiefuioDC maiorc,quc; non dnbitDiquod (ni fallor) cunc clarius,& cer maiuscxtremum,ac raeuiumcontinet ,aquo>- tnis omnibus cm.quando difticultatcs omnes, rum nno ad alterum omms demonftratioms qmbus alit ucruatcm hanc perturbarunc , & progresfio eilc dicnur; iuac autcra raanifcftc pbfcuraruot.cxpcndennius, ac diiloluetimus. HB Duplcx 4*1 Demonftrationis, 422 fcmcne Du P' cxauttnt, 'nJ" so " rar negauir Auicen dctnon n j ciTe dcmonftrarionem, aducrius quem ere fttauo- j u . djfpurauit Auerroes in commenr.9 f . pnmi Iibri pofterio,& in Qucftionib:; . logicis Qiur- ftione i f.demonftranonem ver6 proprer quid om nes his remporibus dupiicem e li c aiunr , u- nam enim dicunr dcclarare ranturru proprer quid, alcera vci 6 & proprer quul,& quod, ideo hanc uocanc pociiumam, illam uero propcer quidfolum, cuiusdogmansaurhor Aucrroes luir,ponens tres demonftrationis fpecies diftin Ctas racione qu$fitorum,quc pcr (ingulas decla rantur;unaenim often#it iblum quodjalia folu }>ropterquid,quara uocardemonftrationc cau x tantumjalia uero urrunque iimul,quam fim- plicirer demonilrarionem appcllar;hanc difh- culrarem nospofterius confydcrabimus , prius .n.de demonftratione quod,& dc Auicenx opi incelligamus, dcmonftratio ab eftcct u faeciam paricperfe&am,quxuer6 acaofaremota hc_.. , imperfeclam tcicnciam facit; id enim, quod demonftrationeab crfequia cauia rcmota non fumitur in dcfinirio ne etfctcus , attamen dicerc poilumuseam cfte per fe,quoniam caula remota , erft cxprefse no 1 umitur in dcfinttione cftcdtus, fumitur tamen imphcitc,;quatenus caufa proxima rcmotiores omnes comprehendit ; queraadmodum cnim alias dixtmus ca propofiuonem  in qua genus remocum de lpccie prxdicatut, ut de homine corpus,efle pcr fe pnino modo,quanquam e- nim in dcfinittonc  hommis non cxpnmitur corpus,icd animal gcnus proximum, tamectia corpus in ea dcfininone acupi dicitur,quia na cura corporisin animali cft ,& animal cft aclu E tium 8.hhri Phyficorvm quando Anft dcrooh dctcchim , cum quo nomcn dcmunftrationis feruetur; *>el falcein propter maiorcm pohi- iimz demonftracionis dcclaracionem , vt per harum dcmonftrationum lnter. le comparatio- nem cognofceremus quanri momentilir illa*- rum conditionum defectus , & quam necella- rium fit casomnes coniur.crim in demonftra- rione reperiri,ii perfcctam parere fcienttom debeac. Eftpranereademonftnirioob erfecru quanJo inicicntiis utitatiiTima , prcfertim in naturali; utl ufit dcmonftratio aurcma cauia remora, mulcorrh Jcmou nusinulu cft;runccnim ea utimnr, quando CiU p aie Caufam proxinum nortm non habemoa , quia moGL ii hanc habeamus,fpernimus remoranv, in pbt loiophia qnidcm naturah Arift. tinnm ego lo- mU cum obieruaui.tn quo Anft.nfum clle puto de- dus An monftrarione a caiila rcmota.quodnnre me ne ft_" l8 : moaliusammaducnir.is autem !sct9fft ini- corpus ; iic etiam caufaremoraL, fumi uidctur caui,p in dcfinitionc citedus, dum iumitur caufapro *icct? x,ma  S 11 ? umure quadam pemotas omncscd- turmfc pleclttur; ucin definitione relpirationis fumi- uimitc turpuimo.ieu pulmoncm habens, quodquide  debemus,cam clle iraperie&iilimam, &infimi gradus dcmonftranonem.quum coditionibus, tc nacura demonftr.nic-ms' param, ac leutter participare uideatur ; ra rui nanquC/ momeri- ci cir cuis conditionis dchir^us,;qua?eftconfta- re ex immcdiaris,'vt ea unajfubiata magnane- ceftitafis parte auferre, ac cbrtiroicrceitejiha- lem conncxum collere uidcaniur ; at in demon ftrationeabefteftu mtnorem tieiecium ineiTe ftr.it ^rerntratcm tnotus, quum.p. eii^s ccnlilifi in eo libro fuerit motus ztcinitatcm dcmoftra rcper (uam proxinum, ck ccHKttam"c.Hss, q'u* una cft, mocora-rcrous immobllis pcnirus, hac tamcn dcmonftrationc ftatim uri ncn pu:uit , quoniam motor zternus cftercbatur incogni- tus,&:cx igtiotts non fit dcmonftrario,i6qiium omnino nccciium ciletetcrnum mtore tnocnro rccrcdi ad zrcr- -bu mocum pcrfecrccognoiccnduinpct ilemo- ftrationem proprcr quid, lcd ilii quoque dcmo F ftranoniabcrTcclucademobftabat diificultas* mocus.n.crernus, perquentfohlporcft primus mocor- ternns tnuemri , non minus igno- cnj oiTerebattw , quarru ipfc_, primus mo- tor;ob id neque a motu ad motorcm,nequc_> a motorc ad motum progredi poterar Ariftor. ccrtum eit, quanuiscmm derif iliaconditio q> -fuitigitdr coac^usahquara admuenire uiam, ficexcauiis^alteram ramen' haberquod efbax qua^rernummotumdaltcmqtiiddaretur, ofte immedtatis, qua condrtioncfcruata cilentiaus derct,ea^uefihtdcmonftratioa caufaremora, qiioquc ccnncxus tcrminorum lci u.uur, &nu quain principio eius hbn utuseft, ex motore nenc tlic/ omnes conditioncs ,-qu* fumiwam in nanque, & mobtli latc fumptis probar hanc ne propofinonc ncceftitatcm faciunt . Hmcfitut gaonam.mocum nnnquam ccrpille, & nunqua omnes ck logici, & philofephidttm demoftra- cellaturum ; eam cnim elle demonltrationem cionis q> mencionem f.icmnt , eam folam pefpi- propter quid,ut altqui dixerur, falfurri omnino - ciant,quc fit ab cftc&u. Au*tt"ocsquoq;inl un uMp cien , e.im,quc cfta-bcfteCtu, & nlre bilis,fed moror hti acceprus, qu^cftc:uifa am xamfpernens^dequaidminimeuerumfuillet; pla , & remota ; ratio tamcn tlta in pnncipns i phtlo- . rt D e m on ft ration Ls. j !u!ol. a .c A:iftGrelisncccflariacft,i.leoqu_ A rionum neceflirato , uLioftcndimiis fubiccru  CJU xnou ncquc il: a. cauf.i pruxima,ncqiic ab crfeChi.di cerccogiraurcam cfle acaufa tcmo:a,e.iquroc!nci- tur, totam infcrre inhcrcndi ncc_flirtcm; nt- auicognitionoftra ipfi rci confcntanea ellc_* d.bec, ergo li accidensproprmm non meft ne- cirflancnili prop-erfuam caufam, feqniturnos quoquc non poflecognofcere quod necrfl&ri. infir.dum caulam ignoramus ; caufa cnim dc- bct vtrunquepr.Yftarc&urres ncceflaiia lir, t$6 utnos eam ncccfl.iriamcllc_j cocmrtfcnn.iis, quod fignifi.auit Arift. inprimo hb 1'oftcrio., inprincipio fecundi capius in definirionc__, ipiuis lcirc.ev nv.tlto etiam clariu; in comextu jy.lccundihbri, vbidicit qtiod cognofccrc__, rcm cllc abfque caufir cognitionc non cft co- gnofccreremeflc,fedpotius innorare ; res c- nim ut cft.ita cftcognofcen da.cftaiitupropter fiiam cautam.perillam lgiturcognofccnda eft, fcinpcr caufam prqximam norunr , k;pc arT.ruc B- & abfquc illa non coqnofcitur ; iiciqitur 31 311- tfm.um; hanctbdc ibi Ariftocclcs,pcr cxcef- fum adduci, cxccdic cuimfuaamplmuhnc ef- fctStum , idcal-rc.dcmonftrationis fpecies nc- frioquid vitiofi prafeferr,exc^flus enim,i& id, quod nimiu_ad.citur, '\iciofu.n putari fo- lctj & Aucrrocs firpc dicit caufam remotam.ft mcnremur, in dcmonftrationc ab efti.-_cu acci- pimus pro principio inhxrcntiam accidenris lnfubiecco, cuius adhuc caulam ignoramus,cr go non pofliimus cognoicerc illam inherenrii cfle nccefl.triam ; decft igitur nobis anuni ccr titudo, qua omnino in dcmonftratione requi- cumeoeftc!-tuconfcrarur,aquo eft remora, ritur.,&fincillamiUusfyliogifmusnomendc numcrari intcr db, quarcx accidenti funt. mctofttarionis mererur.quianullam fcicntiam. . Quantaigicur.it huius dcmonftrationisimper paric, fcicntia enim cft rci co_nitio cum ccr- IfcLomanifeltuineft. ritudine;atquam certicudinem dc conclufio- Capnt OOliuuni , in quo Aniccnnxfententu contvt dcmjBjlfationcm al> tffcflu expGMtur, & ~v ArgHmentis probattar. A Vicennaveronon modo hanc, fcd cciamdemonftrationem ab etfcctu indignam erte nomine demonftra- tioHiscooftantccgflcruir.Cv ad hoc ne babere pofliimus, fi propofitiones fioe certi tadine cognofcimus ? etenim in omnidcmon - ftratione ccrtiores conclttfione propofirioncs efle opottet.hoc fuirargumentum Auicennar, quod (utait Aucrrocs)non minusalrcram tol- lit deraonftrationcm qu6d , qux cft a caufa re- raota,dum cnim ignoraturcaufa proxima-. , a quahabctaccidcnsut firi, ccur ncceilario, ac eflentialiter infu.non poteft ipfius necesfitas a probandum ui-tscftargumentoualde eftxcaci, C nobiscocnofcitanracum ccrtitudinc , quanta K-anra . quod Aucrroinpn.paruum negotium faccflit, pto Am cc tale fuit ; omnis deraonftratio eft ar_;umcn- nna tU m necertarium , Sc cx propofuioni ous nccef- farijs conftans, at fyllogifmus hicab eftc(Stu no cft huiufmodj.crgo non eft deraonftratio; ma- ior propofuio probatione non eget, quum vis iplius uocabuli deolarct demonurationetn cf- U fyllogifmuiu qucndam neceftariurn , idque Ariftotclesaperccpronunriauitin context. 51. ptimi hbri Poft.riorum.vbi inquit{nifi ex ne ccuariisfyllogifmusfiat.non portumus vllam haberc^ fcicntiam ncque propter quid fit,ne- quequod fitj ergofi nullam fcicntiam acqui- riraus , lcquitur quod nullo modo demonftre musdum principia non ncccflaria fumimus; minor autcm lic probatur , hcrentia acciden- tis in fubicclo neccflaria cft proptcr Caufam , a qua ipfum accidcns fluit, qua dc rc_. nos a- bundc locuti fumus in hbro uoftro dc propofi- in omni dcmonftrarione poftulatur.cdfirmarur hxc fententia tcftimonio Ariftorelis in conte- 3 xru 55.primilib. pofte.ubitalcfyllogifmumno uult appellare demonftracioncm, fcd vocat fyl logifrau a figno,& dicir pcr eum fciri id, qd cft pcr fc.non camen quaccnus cft pcr fc, quia line caufa lcuur, nun facit igitur cognofcecc rc cflc neccisariam, proinde fineaniini certitudino eftilla cognitio. Auerrocs quoque in eodein locodiciteam non cfle demonftrationem; & Grarci omnes dum de ea loqiuinrur, folent po- j_ tiusappcllare fyllogifmum a pofteriori, fiuea figno, quamdemonfrrntionem . Aliam quoq; .. rarioneaddere poflumus talc , fyllogifmus hic non paritfcientiam, ergo non efr dcmoftratio, coniequentia ex dcfinicione demonftratioms manifefta eft, fiquidem demonftratio eft fyllo gifmus fcientiam pariens ; allumptum proba* tur pcr dcfimuoncm fcientix, fctentia enim_. et ) DeSpcciebus 4lg eftreipercaufameognitio.hicautemfyllogif- D pendentiaaliarum abea;quod fi qnis dicat-. mus cognmonem rei per fuam caulam non tra dir;& Ariftotelcs in ilio l.capire l.lib. poftaio rum apertcdicit fine illis conditionibus lyllu- gifmum quidem efle, at demonftraticnem no eiic.quia non parit lcientianx. . Caput Tyonum, in quo Auicennx opinio confutatur, &oftcnditur demonRrationcm ab effcfln efje demonfirationem. COntrariam fententiamjquod demon ftratioaherFeclu firaliquo modode- monftratio tuetur aduerfus Auicen- nam Auerroes in 1II0 > c.commenra- rio primi libri Poftcriorum > c5c in Queftionibus lo^tcisquarftione t r. quam ita probare pollu- mus,facit feientiam,erpo eft dcmondratio , af- fumptum probatur reftimonio Anlrotelts in i Ariftorelem in poftenonbits Analyticis non cxprofcllodc lns fyllogifmis agcrc. ied eorura obitcr menrionem facere ; is alium in logica_ librum oltendere deber.in quo ex profelio de his agat Ariftotcics.funt cnim cerrc fyllogilmo Topico nobiliores , iraquequum huicocto li- bros Toptcos dicauerit , multo magis debuic_ , hispropnum Itbrum dicare,(i in librodc__ dc- rnonltranone, quum demonfrrariones no fint, tracrandi non fuere_>. Neccfle eft igittir vt quemadmodnm demonftrariofic latefumi po- reft.prout omnes pradus amplecFitur , & ftri&e Sic fr' pro iola primaria -, ita lcienti* qnoque oi am- & ^ p!a,6c^angufta fignificarione accipi poflit, am- &(trift pleqtiidem fumitur quando omncm eflectum fianipo demonftrationis comprehendir,qu.TCunque- ,lft  1,cu ... i* r i- i j ci cnani iIIsl, itt iitic primi.Itne lecundi gradusdemon- j cniol . ftratio ; anguftc ucro quando profola fcientia_> fi IiC0 . lo oj.contextu.ubidicit fcirc elle duplcx,altud pra-ftatKiflima.qua- potiflim.Tdemonftrarionis enim cfleftire propterquid, aliud ctfc fciiC_. E finisefl , accipitur ; & Anfrotelesin cifdem li- qudd. In contcxtu qtioque 2 ;.eiufdem lihri ea bris polterionbus Analyticis debuir Sc prrfe- clarc uocar dcmonftrationem,quum dicat fno clam , & imperfeciam fcienriam rc(piccrc_  cft fimpliciteraltcra demonftratio ,qu,T eft a & demonftrationcm tum primariam , tum fe- notioribus nobis f demonftrationem enim ef- cundanam confyderare ; ln qua enim difcipli na id,quod in eo genere pnrcipuum eft, tracia tur,in eadcmcxtera quoque eiusgeneris, quae pcr participanonem.fiC^ pet pcndenriam abil- lo talia diduntur,tract.n dcbent- . fefaretur ,fed non dcmonftranoncm fimplici terdictam; hoc idcm legimusin contcxtu 91, fccundi hbnapud Ariftot. 6c apud Grccos-in- tetpreres tum ibi , tnm in 94 .Themiftius qno- quc in proarmio primi Itbri Phyficorum.inquit; hanccfle demonfrrationem,fi non pociflimam Caput Dccimum,in quo argumenta pro *Auicennt faltcm nobis fuffieienriflirnam ad caufariirr-. abfcondirarum inuentioncnr, cv: Atterrocs in il lo o j commcntario, necnon in fcprimoeiufde. libri dicit eam cfle demonftrationem, & lcien- tiam parcre per pofterius dicram.fcd non arqui uocc.quod nos ira oftendimus, arquiuoccdici- C aJducHa Joluuntur Ognira rci tur aliqtiid elle tale,quando nulla nartirc, led folanominis adcft communicatio, quod dice- verirate ad conrrariorum argutnentorum folurionem acccdcn- ad i.ar- dum cft.argumentum quidem Aui-gua- ccnnar ab Auerroeira foluirur , pro- pofitionesaccept^in demonftratione ab cfFe- ct u, h rem ipfam fpectemus,non minusfunt ne re in prcfenria non pofliimus , quoniam fvllo- ceflariar, non minusper fe,cx quarenus ipsu gifmushic non folam haber dcmonftratioms F quam propofitiones demonftrationis potifli noca ncmcur noriunationem, fed & conditiombus eius par- ticipat.iis prxfertim, qu? demonftrarionis pto- pt \x fnnt,cuittfmodi ill.v funr, coftare ex veris, ideft fummc ucns , ac neceflariis , & ex imme- diatis ; ptoprijs igitur,ac prarcipuis uera: dema . (Vrarionis conditionibus parricipare,cum alicu ius ramen conditionis defecFu,facit demoftra- nomcn tionisnomen,proutad fccudarias demonftra- dcmon tionescxtenduur,nequc uerc uniuocum cfle , ftratio- nequeomnino arquiuocum, fed pet prius, ac nndica dnpriul quod ipfa quoque Ariftotehs rracFatio confir- & polk mar, quia fi illi , quos memorauimus , demon- IIU 'i u ''fttarionisgtadusin folo nominearquiuocodc- pr> monfrranonis conucnirent, non dcbuiflentin eodem librorractamin quo Ariftotelcs de po- t iflima demonftrationc tra&ationem infrime- rar,tractanrurtamen,oc ira rracFanrur,ur pr^ci- puzdcmonftrationisprincipatus apparcarj 6c mar ; at,fi animum noftrum rcfpiciamus, non ira cognofcuntur a nobis urneccflariar , urpro- politiones poriflimardemonfrrationir ( atramen aliquam in eis neccflitatem cognofcimus , fi non tantam,quanta reuera cft , faltcm tantam , qu? fufiicit ur iile fyllogifmus nomen ,8c na- ruram demonftrarionis feruare quear;deciarat autemhoc Anerroes confvderando tres cra- 9 trcs cm cct us cerntudims cognitionis noltrs , quos non ^ at r t bencdiftingnens Auicenna deceptus eft ; pri- tttudi- fecu" P 0 ^ 0 " 05 dici,&ab uno,ut fupra dcclarauimus; mus gradus efr quando cognofcimus neceftita-'* rem rei habentis caufam 1 fap. 1. 1 per cogmtionem cau 1 fsc.ut quandocognofcimus hominem eflerifi- bilem proptcrcaquod eft rationalis ; fecundus e (r quando eandem eiufdcm rci neceflitatenu cognofcimus abfque cogniticne caufar, urqua do cognofcimus hominem efle rifibiiem fine cognitionc*_^rationalitatis; tertius gradnseflr' ^uando cognofcjmus neceflitatem propofitio- ni 4*9 Demonftrationis. nis dc omni.qux non (Irper feiiit omnem cor- uum elfe nigrum, quia cognofcimus uniuerfi- tatem,& perpetuitatem illius accidentis intl- lo fubiecto, cuius nulla eft caufa , quc. ad cor- uum quatenus coruus eft pertineat ; quar quidc cognitio necefliratis admodura debilis eft , & parum certirudims haber,quoniam etfi fenfus uidetomnem coruum nigrum eflc.mensta- inen dicit pofle coruum non erte nigrum,& al- fcum coruum cogitat, quianullaefteflenrialis connexionigrediniscum natura corui.Auicen naigirurprimum.actertium gradum cogno- uit,(ed ignorauit fecundum, quia cum terrio ipfum confudit,pr?dicatum enim eflentiatiter inhxrens.quando per caufam cognofcitur, per juam eirenriale,ac neceflariu eft,fummacum ccnitudine cognofcitur,idem autem fine cau- fa cognirum negauit Auicenna plus habere 45o A omniscoruuseftniger, quurn enim nequ, dcbilius tamen, & minus ccrri*, quofit vtccrtiflimx fcientix compara- tionedicat Ariftoteles ibi non cognofci rem_. ntperfc. Similiter demonftrarionem a cau- farcmota poflumusab his difficultatibus vin- dicare , caufa cnim remota cum cfFe_tu effcn- tialiterconnexa eft, & facit propofuionem-. perfe.quia fumitur in definitione effectus fi non exprefsc, falrem implicitc, quacenus a cau faproxima, quxfumirur in definitionC__,efte- , r temconnexumelTcntialem,&utperfe,quo- dtus.aclu comprehenditur; propofirioncm, * ' igiturneceflariamfacit.&ranta cura certitu- dinecognium, utdemoftratiuaappellari me- reatur. Hxceft Aucrrois rcfponfio ad argu- mentum Auicennx , eacjueoptima ,acprohin  v.w..v ,  - diflima , quam alios pcnctraflc non uideo. pc connngit ut talem accidcntis definitionem Reliqua omnia facile per ea, qux diximus, fol- AA  rraditam perfolum fubiedum notam habea- C uunrur.quandoenim Ariftoreles,& Auerroes, * nius.dum caufam itluis proximam ignoramus, & Grcci demonftrationem qu6d appellant fyl- SnVic- P l "etur(inquitAucrrocs)fubie duas tantum Ipecies ilcmonftrauoivs rodien;, quanimalreramTXium  pitipter quid^alimrrupqucfnmil, quar eftom- . ojuai prqftantiftima demonftrario , uc apinl eum legcrc poflumus mujus in locis, prxlct- . tim w cotnmcntario? c.primi hbri Poftcrio rurp , in iua Epitomc V capitede dcmonftra- noncipommcntaxio jj.iecundi libri dc ctr- lojcStinqmiuolibrocolhgct capire a-fc.Ecquvi pn;pa partitioue nueftin b.'S crcsfpeciesdui- probatio auod du* tantum fmt denunSira- i . Jpetiei rc diJluMx. E XaJtera parte fencenciam Aiicrrois du btanl reddic omniu intcrrwtum tuoa ^'Vi-orum , mm Latinotum .tuthori- tas, qui duas tantUm demnnftrationis fpeciesrarione quxfitoruro difttnclas cogno- uerunrppma, .& ca,qiicdu'tur propterqutdJcdeadf m.cjtc; .utioqiienouunc ippelletur,liqdr.m poiior dcmonftrationon datur,qnam ea, qu;r nonfi- cat propter quid cft; idcoGrxct diwcntc - J"**;^ irliin &r ttt nvfLt r Jc;r r vicm lcm- per demonftrationcm incciicxcrc.S^d Anftot- telisquoque rcfttmonium adcft , qui in Ctpife t dcflta.dem^ n ll** t iOi nil ' , -!x^^ F dccimo primi Lilm Poftenorum duas tantiKji jibus diitcrcnths diftmguantur, idc6 Auenoi/ Ax omncs nmifKuf oftcndcrc quomodo hx ares ipccjps inter ieclIenuahbusdirTerctiisxU. i. f?;-_fccepent. Videtur h^tc fententia magjiam fab> mtn  dnarc.i uentaic,*pr5fefcrre,quoniam demon r Seriois -Arwio irtftrumentu^ ft,&; cumfque tnftrutacnf ti natvfta ex finc fumitur.finLsauteiu deruon- ftratioms cft fciennacotu, qux in qucftionem c uhitu , cx hqrum. igitur difcriminc eiTentia- ltmdirTetentiam in fpeci^us demonftratip- niSQririocefl'ccftiqux tui^cm quxruntur, & pcrdcnioiiftrationcm quatciius dcmonftratio ^ft.innotefcunt, duo iunt,qu6d,cx propter .quid;quemadmodum igiturfecundum omuiu fentcntiam rc diftinguumut dcmonfttatiode- clarans folu y A illa,qu x fimul notificat q uod, ck propter quid; cadem rariqnc fateti debe- mus eam.qux declaret fuld m prppter ouid, ab liUtlque jncraoratis fpflciebus. ft ipfa oirTcrrc . poluit fumanas demonftrationis ipccics, is t.v meneftproprius locus, in quodeommum qux declarat folu diltgetiflimc declarauerir,neque fatis cft ipfura quid eft.efle tcrtii gradus,& infimi; an porius Aucrr. incon- JLwcu dixtifc eas dtfferre quoniam hxc notificac fo- lum propter quid, illa ucro propterquid , & qudd; quemadmodum non faris fuit dixiffc hinc rraderefolum cognirionem ipfiusquod, illara ucropropterqttid ,fed ranonchurasd- fcriminis atrulit oftcndens obquemdefectum hccdeclaretfolum quc>d;eicquaa*xirnhraode>- buitillud quoquc limihter.imo multo raagis declarare, curaliqua demonftratio notificetfo lum propter quid eft, & quifnam defecias itt- pediat ne fimul declaret etiamquod , c ft cmm neccflarium ot difFcreriaindeclaearione qux- fitorum oriatur ex aliquo difcrimine in ipfa demonftrarionis natura,ut in iliodecimo capi- te primi Pofteriorum fignincat Anftotcles, qua propter non uidccur dcmonftrationem po riifimama demonftratione proptcrquid redi- dux illx fincuna, & eadcdcmonflxauonis fpe- cies.utomnisdemonftratio declarans proptec quid eft fit eriam potiflimademonftrario ,qu? Grxcorum,& Larinorum omnium, necnon, uc ego puto, Atrftotelis fcntcnriafuit ; idcirco A- nerroiftx omncs in hoc uno declarandolabo- rarunr, quxnam fit eflenrialisdifrcrcnria, qua duc illx demonftrattoncs inter feita diflidcac nt dux fint diuerfsr fpecies,non una ; cd quc- nam fit ca diffcrcntia non confenfeic; nam fiec nardinusTonhtanus prc.ceptor> &in logica^ Tomita publice interpretanda olim ptxccflor meus 111 icatq tres differen tias, quibus dux ilfx demonftraho tu ' neten^entialiterdifljdercnr.adduxic , primara ex natura medii, fccundam ex cetminorum rc- cipr6carione,terhara ex iis.quc, qucruncur, & per utranque nocificancur ; ratione medii, fti n c t am cognouifle. Hanc ego certus fum B quia in demonftracione propter quid nnnqua AtiftotelUientenciara fuifle,& ucram.ac ratio ni confirncaneam,uanam aucem>& commenti- tiam fcntenria Auerrois, qui uarius quoque, & inconftans hac in re fuic,idque plurcs Auertoi- , flas Auerroem omninocueri uoletes adhoccd fugere coegit, utdicerent litera Auercois roul- cisiniocil medofara efle, propcerca eam abfq; ullo antiqui, ac fide digni codicis tcftimonio corrigere,& affirraantcm in negantem>& negj tem in affirmantem propria authoricate muca- re anfi funt. Cxtcrum quia fxpe contingit "YC qui pertinacicer faifum aliquou dogroadefen- dcrecontendunt,in alios complures erroresla bantur, fiquidem uno dato abfurdo multa fev quuntur ; hinc fadtu eft uca fe&atoribus Auer- rois plurimcadeumdefendendumineprixex- rnedinra eftcaufitformalis, led ahqua alia , uc rnateria.uel finis, uel efhcicns ; in potiflima ue ro firmpec elt caula fotmalis ; qua differentia^ adeasdemonftrationes diftingueudas uteba- tuc cham M. Aotoniusiaoua prxceptoc, &a- M.Anto uuculus raeiis, uc in priuatis colloquiis ex eius uiut u- otecoUcgt; & uidecuream pofuifle Aucrroes nua - io coramentarii5 $ 4, & 5 j. prtrai hbri Poftcrio rum,ubidiuccaufam effeciriceni excernanu non ingredi demonftrationem porisfimam , quianon ingrcditur dcfinitionem.demonftra- rioenim cft poteftate definirio; definicionem autcm non ingreditur , quia tali caufapofita cf fcdtus non ex necesficate ponituc ; deinde fub- iungit huiufmodi caufas habere locum inde- monftratione fip.ni, & in demonftrationecau- cogitarxfinc, quasne ipfe quidcra, fi uiuerer, Cx, Videcureriam hanc fententiara fignificaf- Auertoes adminem;idcirconds,qui no alcer- fe Arift. inaJibroPoftcrior. in cap. de caufis, candi,uel pungendi, fed iuuandi gratia hanc ubidocetquomododemoftrario fiac per causa prouineiam fufcepimus, eatu quamplurimas>> C materialem,& per effcciricera, & per finalem, qnx confurationc dign non ( un t,m 1 Ifas facie- de formali nihil dicit,igicur de potifliraa demo rnus, & illas tantum confuuce aggredicraur , flracione ibi no loquitur,fed de deraoftratione qux uel profcflbrum authoritatc,ucl aliqua ue ritatis.ac firmiratis fpecie decipere ftudiofoiu adolefcenciura aniraos,& in huncerrorera tia- her facile pofle exifuraabimu s , Caput Dechnumtcrtium , ia quo u&rtJt AutrroiRa- rum finttntU enarranUfr t tt interfc ccmpara tur,dc difjercntiii , qufyki demanflralio propter quid-n.pvtiifm* difimguatur. Voniam tota controuet fia in hoc po- fita eft,an demoftrarioproprerquid, Sc dcmonQxario pociflima finc due ^demoffrarionis fpeciesrc diftin-  quoniam dcmonftratio porisfima^ fic fcmpcr cx terrninis paribus,& reciprocanri- bus . demonftracio aucem proptcr quid fieri po tefc cum ex eeciprocanhbus , tum cciaraex non reciprocancibus ; que diffecencia furoituc ex Aucrroem in eodem loco> dicit enim caufam cfTcciricc externa non ingredi dcmor.ftrarione firapliciter dtciaro,fed demonfiratipnem cau- fr,proptcrcaquod taliscauiacum fuo cffcciu non rcciprocatur . Ex iis dcmum>quxquxruti Cur,difJerunt, quoniam demonftratio pohsfi- rna deciatat fimul urrunque qucfitum,at deroo ftratio proptcr quid non oftendit rem cflc.ied folum propterquid fit> unde ehaappeliationc T accc- 4W De Spec.ebxrr "1 43 accepir,hancpoftremanrtlif!CTeniiaroraafiift^ D Jmi* iecrarorcs Atnrfroii dtmopftwk>ntja-ali.iaU ftiffiroeponlt Aut rrocsiii piuabuslocts^pracfei ,prptefquid x pomiinu fepaxjcc rtuuntur , Jj" nm in commcntariis x j.9 e. 97 pnmi "bri Po- fteriorum,&in 39. &40.iecundi,&in Epim- me iucapitc db demonftrationc,ac tn commcn tario 3 j. fcciidi libn de cceio, cuiiis uetba,quu BalHui- clara Unt.non referemus. Seei Hieronymus Bal ni duinusnullam harum difterentiaruru rcciptr, n '" iniiiertum.quca quxiinsiumitur,  pt.rqa, donfyderatojed ut inobis cogni>,quas frogu & p^tu" ksdiligemet expcncUreoporter, uclcnteuua; huius falfiratcm oitcndamuXv dput X 1 111. confutatio prinudijfercnti* , qnx 4 mcdtv fumttur , c p: Rt4A di&rentiain hocconftitueba- lur i.AMod pt>asiima demonfttatio fit per ioi .. in caidam fbnnxlem , demon- irrawaatnenrpropter qnid fit.-pet alia- eeneracaufirufh , contrx hanc diflcrentianx* |ic nit.-.:tiqua (i Aucrroifrfuidfctbcamur^uccga dicendu efle arbutw.magit-iftsOttfacevxCifi noni omnihoiftdMmmodoalitAiitoiciefinciert Aoarw roem pofluronsiquod ItTomitanifententiara Auerroiattrlbuamus, ne ipfequidcm- AnftoteJ tf- riales,antecedD3 irxprobarur^potefttficxi de* monrtratio pcr caufam torm.ilcm pruxim.im ,  qui lescam weri, arq-, t iummaabfurdriare aindi^ P H*iftenria cau^ouxw fccundaidfcmonftrau.O carepotisellcf 1 , duar nartqu*H^ priores d>rfe-i renti* xTbmitano adducte tteqt rationi , neq; uerbis Ari ftoteli s confon* ftmrj rn6 neque A-> uerrols, nifi inconrbTiciam, cV repugnanriaatu incredibiiemirtei^isdidtis ponamus , qx om- nia mot a nob;5 diiigenrer declarab%inrur In ll lisaUtera duabmctmdirioiribosaSxldaino xl- laris id notare debemus, cas modo^piodaitt itV idcm coriciderc.qnum alm*'xlTrm ex necef iiure confequatur , qu6d ewm^emonftrario* propte^quid nondecla^r-rtobJlPlilfi pToptepi qoiti eftlpotirnirta ueto-cXpcopwtqu^d, jftc^, qudrl.rrf non obaliam caufarh eueiiitiQttSquia medium ih haC h noblsprtn^rt^m,^ rths effrc5rudemonftrAno,ih^ Beroignorius) tc cxerTwCtu i n u c n t u m, bi At eWitjh 4l ^it, pct larii demonfrrarlonem inndtvfcit nobii lolrtm pTopterquid cft; rton qil64ftiqli^4rilunu propter quid fit siAtqui fbrrrra pcopria alicuiui rei ignora ellVpowirv & pet aliquod.iKcideo* oorins inmnsfoff se- d-emonftrationc quod , ut flit AnftorclesiKOonrextu undcdraoptimi li- Imi n dcclaret eftAmnifcfed^luiii 1 pT.opr. qutd CVk bir/r. l % lemcaulam, e^ peraius, pousuui* W lem, non pecalias .aduetunttit Auenoi,qui iet commencarijstf. J9.*4vfandi hbrt po- ftexiorumapeitedicitpotitnraara dcrnonftra- tioneranonfiexinjfi pcccaula* wernas.cfFe ctricero, &T finalem.i neque cft quod dicanc Aucirocm ibilaqui dc fola demoDftratione^ propter quid * qma legermbft* Ariftotclcrri i & Auercoecn iniQt*.UU pattjnanifeftura efteoa loqui/dezdernonfccauone pot^flima , idq ue eo~ dcra m loco Auercoei ipfe decUUt tcddcn* cunque demonfuatio declarat propter quid cft, cadem declarac etiam quid efriunde fcqui- ui r uc qux non declarac quid eft , ea non poflic declarare propter quid eft. Aduerfantur ena Auerroi,iiiradicanr,nam infecundo pofterio* rum multisin luc.s, prxferrimin commenta- iis 19.&40. inquit tam demonftracionem cau tfc, cantum.quam dcmonftrationem firopiiciter dictani tradere cognirionem eiTcntix , & quid cft,eVutranqueumilitcreiIc poteftate defini- tionem; nullaigiturcaufa.quf non ponacurit definitionectfcclus , poteft tradereciusfcicn- tiamproprer quideft; & nulla dcmonftrario potcit uocari propter quid ,quxin definicionc nonconuertatur . Prxrereaaduerfus hanc pri 3-arg. mam ditTcrcntiara ipfc Auerroes clamat in Epi tome incapitede dcmonftratione, ubidemon nxationem in illas tres fpecics partitur, in iim- plicirerdictam , prnprer quidrantum, &quod cnim cationeraiui di&i jnquic medium noti* q caocum,dequibus iingubs fc locucurura propo cflc/orinam, ncquc maccriam , quoniam. hac njt,& poftquam longo fcrmone de dcmonltra conduftonero demonftrationi conftituuntj fc qnaxcncutxatn medto. Igqari poteftinon dj- cwquiaforraa indemouftracione cantiim potif fima roedium eiTe poteft , fed 4 tc u quia focma in conciuiione porvtur, non in mcdio, icaquc-* ralcmaifcrt ratiouem.qua oftcndac forraam ne queiademooftratione proptcrquid neque in potilfinu mcdium eflc polTe ; icd Ariftotelea quoq; ibi 111 contexcibus 41. &c 4 j..dicic dcmo- ftrationcm non elfc mfi eonim , qux caufaxn* foxetTencixcxce/nam habencj ilforum uerc, qux caufamfuara non externarn,fed incecnam habent.nort elltdemonfttacionem ; quomodo igituc diccce aliquis poteft potifliraam demon. ftrationcm fieri pec caufam incetnam forma- lem,quum Ariftoteles clacc dicac eam femper hen pec extetnam,& Auerroes idaperte, 8c orc Refpon rotundo confitcatuc ? Acueto adid foccalTc^ fio jTad confugtent aducrlarii uc dicanc caufam cfte- q nerla- dcticejBj uelaliam aliquamtunc uocari formi dinem, quando fcmpec comicacux ineiusdefinittonc tumicuc, OC^, onftrauonc pociflima medium ci- formara propcic cUctam , qux incec- ut^ft; in demonftradone auccm proptec * quid eaBufas cxternas fomi, qux cum cifcdi- bus non rcciprocantur , & in eorum dehnitio mbusnonaccipiuntur -, quam fententiam ui- detur figruncare Aucrroes in 34. Sc 3 j. comrac tariis primihbii pofteiiQiurn. H oC h dicanc,pu Im P u " 5nanaadicunc,quxconfiftcic'nequeunt, ita V uuo ' en i m dicunc demonftcacionem pcoptcc quid non elfe propter quid ; nam caufa, quc. m defi- nitionc cffcctus non accipicur, non uadittlltus cognitionemquid fic,quf autem caufa nonde- darac quid ctl.ca neque pcopcer quid cft decla rare potcftjclara efc enim ftntcnua Aciftocelia in fecundo poftcnorum hbtoquod idcm clc m 1*. t int crTe han fe,fe nacau tugienc a ccm. uel. (^cudi riflkj^foi cione iimplicitcrdicla locutus cft, incipicde clarare demanftratiooem caufxrantiim,dein* de demonftiationexn quod,& fingularum con- dinoncs expcnit;icd dcmontiraiionis proprer quid nullas afictt nouas conditioncs, quibus i potilTima dcmonftratione diltinguatur , lcd cafdem dicit eflc utrinfque conditiones.cV: ean dera propnetatem,condiiiones quidcm prin- cipiorum intclligit, proprietatem autem uocar ipfam uim exhibendi dcfinicionem pcrfccram, quT r demoofuacione cducitur, uis etiim ilia^ cfc proprtecas quxdam eas condiaoncacx ne- cefutatc confcquens , fubiuneic autera inrer cas hoc unum difccimen, quod cxtfteotia effc- ccuseft nobis notaantc demonfuationcm pro- pter quid, ideo pcr eara non declaraturqucid, ledfoliiin propcerquid, atancc dcmonrtratio- nem potiflimam ignora cft exi I tentia effccf us , poftea traofient a 1 1 dc mon I r r a t ton c m quod di- cic eam quoque habcre eafdcrn conditiones ; nontamen oranes , quiaaliqua eidccfr, "vr nos fupra declarauirous ; negac tgitur Auer-. roes demonftrationcm proptcrqihd apocjfli- madirTcrrcin conditiontbus pzincipiorunu, feu in conditionibus termini medii , narro conditiones principiorum funt condirioney mcdiitatin conditionibus principioxum dit- ferent , G h^c pcr caufara foLatn . foxmalerD. fierct, illaucro pecahas. Ncque dicerealiquis Rcfpon poceftduascfle fpecics dcmonftracionis pto-fio pro prcr quid.unam, qux a poriflima non diftin-/ a oulUam facic ibi mcntioncm Aucrrocs, quum T 1 tamen i m DeSpcciebm 44o tamenomnesdemonftrarionis fpecics diligen j) ; eftv^ modo^arn, quam modctcontyderaui- terenuroerec, & fingulas ordinatimdeclaret ;  ns dirn*eiilrfHememigere^oflint,&quomo- nam ibtex- profeflo d omoibus fpcciebusde-  o talislit haiirm caufarum condiricv&naru- monftrauonuioquitur ; quare nulia alia fpe- cics demonftrationis cauicr tantum fuit cogni- ta Auerroi prccer iliam, quam diat a pociflmia ki condioombus non dirTerre. Prxrerea (i hcc lcntcnua adm irrerctur, lcquerrtiir nnam,& ti- dem rciu pofle per aliam, &aliam caufaTQJ' demonllnui &potifluric, & propter quid ran- tuin , quum en-.m poflit aliqua res abomnibtfs quatuorgcncribuscaufaruin pendere, per rnr- naaindernonnjubitar deinonftrariohe potiffii" ma, per ahas uero caufas'demonftrationr*_> prnptcr quid , fi in flngulis generibus caufa; j roxima, aOn remora accipiatur ; iied idablur- difliintmi cft,& nullo paCto fieri poteft , quo- um uniusrei una cancumeftcaufa, qucquar- fttont propter quid eft.proinde & qua-ftroni quid clt latis racere apra itr , quemadmodnnu Ariftotclcsdocccin printipnofecundi libr-fPo ftcriorum,& clanas in c alcc cun h bn ,tt h A uer ru.tir, q.i.im tinrcaafe, proprer qois rcs cft, " r.imen qui.dea !iiea:r ; hoc enim mirahile  hoh ualvi^.1ldtio f jg4tbr vec prims rhffcrenriaV ncc nb Aticitoe hiif j>Mira, nvio lpluis tu-rhs mauifcflre repugnat, uf n 6s demo wjrt auimus.  Videtur qiiirteWAucrrocs ih-3 $ |rcornm r> c j a . tariis jm imrlihri I'oflcrfuitim' id'h^iU.- Jentcn- m io ru*m ihclirtafUt','^ftJrWii*ii hqc>clictioosvip(o'jicrbora ftbi manifcftiSrtrt? Vbrtrtafdititvut lalif a nobis Auetr > 'pnmo memotdta rerh-Aoctrr tenfuroeiu: inetJnrum^rro- .rt.ilk- m l'onuin_ i.nMir qOiiidob>h cir citifim efftCFridem e*Ternai*:habew: toco> i h a 1 em Ortflt.lVi  fte "fign i , &->n -deui tmfrftl ti 6 fte > oanftr t'tfcnienftrRficfflir& derrihtifhattotte;:i qu6d, qii* ti;a-cMU*Pctno-> r.r, tnih lbi dtckulem caiifa eft caufa, proplfciyqiiam res eft,ii 'ea poiira'rTe- Itttsnon pomtOr-f qliod (i loquattn lcdcmon ftrarionc a cattfa temota , flptime dicift, quonia h^denionftriiTio^firfemper negarioa^rc-ftipra deuionftramwWiquire^ex neqatione talis cau- far re&ccoliigetttrriegatio eftec>u& Prcterea ta tio, qna rbi Auerroes utitnr Sd bfterrdendum cuTuhs caufa in dcmonllr.uion t ponflima lo- cadem re rac)am per piurcs cauias rcfponderi^ ciirn non haheat,eft definitio maibrisextrerrii.CKtfnwdiaUtemcati imphcatione, &repugnantia pronnntiari non. F faindcfinitioneeft*e^usn6furrfiitir,^oar yt6 pri e ratc rtti V Igt rur  cil cendonv  nrid e tur Auerroem iMlioh lootli llc.^dtemwfttacione ptopter qtfrdi fed de demonfttkioiieab cfte- du , 6 fal faua,fed ebam quam in aui9,ques co- fyderauumis.locis iplcmet eucrtic Qopd autc Ai Jltctclcsin iecundo UbroPoftcTiatuin inca- puc decauiis bancdemonftrxioninndiftcrca- fiam figndcaucrir>id minimc uuerura cil , ti eias Lqci fe uumum bcnc intelligamus , cjaim quu io libto noitro de medio deuionftratianis Lon- gofermone declarauenmus,nunc iterum uxcer prctab opercprcnum non cft. Caput Xf. confatatio fectmd* diQtrtutu ,  fi haber, cecminor rum quoque reciprocationem habeac necedo eft promdc pet hanc apotinTuna dcmonltra- bonfl nondiftinguciur, ii uerb non habet, fai- fuqjcft dicium Auerrois incommenufto 54 prirai Ubri pofteriorum qu6d ptdii>atio de - omni > pr fc , & quacenus ipium , re^Biiif tur in propolitionibus omnium rrium fpe- cicrum dcmonftrationis.ciuum cnimfentcn ba Auerrois fuerit qu6d illa condjbo, qua- tenns ipfum , faciac ex neceiTitate rerrainos arqualc , cc reciprocabile , 'vuh ibi roani- feftc Aucrrocs pcceilariam (fo icHniaofuro rcciprocaboncm in omnibui uibu fpccie bus demonftrabonjs  etiam in dcmonftra* tionc quod ,ea fciliccr. que cft ab eftec^u. rolltimus autem conir* aduerfnrios ica |u>4.arg Ijafinatafj. rcciprocatio cermtoorum aut cft Conditio poulliiTia: dcmonilratiom$ > aut* non cii.li fft conditio, ui.uicus huc Anllo- iclcs , cuic.un uuer alias condinones nort fnmunamt ; erraiuc ccum Auri0C in Epi- rpo, 1 c.tpirc dc dempnftractofip diccns Vmpnftratipnein proptcr quui a ppniiima- tlciiionftratiooe in condjtiooibus non dii ffHC^  QMi* li P er ,W,1C djt f cantur;fecundus quando etfe- crfcdus 1*"^* P*** quamcaufa. irerriusquand fc con- caufa amplior eft effecru;in primo quidcm mo fcqucn- do, li eibcTus (it notior , duas tantum demon- F 113 le - fcrarioltiaTpeciesIocum habere dicit .primiim quidem demonftrationem abeffectu, deinds ia regreflu demonftranonem propter qmd tan tum.fed non demonftrationem fimplicitef di-  quonia effecTus laritis paret, quim caufa.quare confcquentia inualida eller; neC i cauta ad effecTum , quia ab ignotiore nuquam progred imur. Dem um injtcrtio modo folam di > in locodiftinCtcloquiturde fingu- lts fpeciebus demonfttartonii, tedemonftra- pone li mplicit cr dicTa,de derponftratione cau t.T rantum , & d dc monftrat lonc qu6d , quare dkcns demonfti anone limpliciter non potcft inrctligeredemonrcrationcl proprer quitljpras- tcrea mcmbrum illuft dcmonftrarioiii propter quid nptari minimc poreft , quia qtiando caufa eft nonoreffcctu,efTCcTusautcm eftamplior, U a caufaad cffcCtum progrediareU^fimul inno- tcfcic&qood,& proprerquid, proindeeflpo- tiflima demonftratio rationcquarfitorum. Pol- fiimus forraiiedicere Aucrroemibi loqui cxa- Dctcfio liorum , nop ex propria leorenfia , arfamen in AucI1 - . eius uetbishoc non app.net m commenrario illo r. pi imi hbri, ubi cx propria fcntcnna ln* qui uiderWPfln coromentirio tamen fecun* dilibri dicir eamruitlc Alpharabii (cntcntiam (cd aduerfus eam nihil dicir; uelpolluinusdi- cere ipfum hac in re ab Ariftoteie ditfenrire, quum Ariftorelesin demonftrafione recipro- Cationem rerminorum necelfariam eile puta- perir, id^trc Anerroes ncget ; i quo fenfu alie- oa nonfuntuerba Anerrois in calce illius com- menrani ^ j.fecundi libri Pofteriorum.dicire- bim Ariftoteiem in demonftratione non con- numerafie nifi primum modum , eu uidclicer , in quo terminorum reciprocarioponitur,qnaft dicere uideatur pofle quidem cfcmonftratio- ncm in iil om n ibus membris habcrc locum,A- tiftotelcm tamen primum tant6m membrum recepilfe reie&it alijl duobus;uer6m fi alioi A- uerrois locoi, quorum antea meminimus , cx- pendamu s, ipic ica cflicacirer & ita firmis nixui funda- 4 4f D em on ftra tion is. SSirSfi^S^S**** depKtdi * A do ^^Phyficowm ifcd tlluminarionislm- cacione prima,& dc rcrminorum rcciprocacio ne explanar,acque dcfcndir,vc cgo adduci non foflim uc credam Auerroem ea in;re Anftote- . em dcferuifle . Quomodo igirur defendt pof (ic Auenoes alii cogiccnc ; & dicanc.fi volue- rinr, liceram Auerrois mendofam efle ; ego e nimralidefcnfionisgenerevtinon foleo, nifi alicuius fide digni codicis auchoricace frctus. pon da- Deniquctllud mihi femper dubtum fuit, an h\ ^ U de ^ c * u kqiueiFeausamplior fit;dum enim ert^h ioq . uiinur d * afii pcr fe,non de ea, qux et ac- iit am- c ' u * n " e flcaufa,idnullopa6coadmittendum plior. flcarfcurorjidcoquefalfumeflefecundum ll- lud ab Auerroe pofitum mcmbrum, nam fi efc> fcdhtslarius parer,quamcaufa,ira uc effedhi po firo neque nobiscaufam efle, ncque "vnquam fuifle colligere hceac, quum ille etiam linc il- lius caufic ope exrftere poflic ; ergo non necef- farid ab ea pendcr, & illa cft eius caufa ex acci- denci, quon,iam finc llla erfedcus efle poceft , il- B lud cnim/me quo aliquid cfle poteft, cft ei ac- cidens,vcexipfo Auerroe decfarauimus in li- bro noftro de propoficionibus neceflariis; ide6 rcftcdicebat Auerrocs gen.us elfe oeccllarium & eflefitialc fpccici.fedfpeciem effe gencri ac- cidens,quum fine tpfagcnus efle pollic; ; ctiara diccbac in commcncariis 9/. & 97.fccun rit libri poftcriorum Jnccefle eft caufarum cum c*ufafuaefl*enrialicflcconuerribile| omnisigi tur eftechis.cui acrributtur caufa aliqua lpfo an guftior,ac minoris ambicus, ab ca ex accidenti pendet,& afiara caufam ampliorem, fibiqucL-/ scqualem habeac necefle eft.quf fit ei eflencia- lis,ac necelfaria;quod eoiplo exemplo, quo. ad id fccundum membrum Aucrrois declaran dum Auerroiftx vtuntur,declarari porcft.ignil dicirur caufa efle illuminacionis,amplior tame igne eftipfailluminatio, quum abfque ignc___ fiat enam a fole,& ab aliis aftris, ualet igttur ar ' I ---  ... .ini- piilumclumptx.ficur eamin prcfenria furat- raus,nemo talera parcicularem caufam addnce rec ;quod-quifq Ue factleintclliget, fi fibi men- teproponatlcientiamconcemplatiuam de il- luminatione fcripram, in ea cnira ccrrequxre- rctur quid fit illuminatio, idque inuenin , & cpgpofci non poflet nili per demonflratione, eflet itaque pcr fuam caufam dcmonftranda il- luminatio.non tamen perigncm, neque per fo lcm, fcd per naturam lucidi corporis tanqtiam p*rcaulamadcquaUm,pr*feotia erttm !uml- nohcorporisfacit illumtnatipnem j ignis at- tem.aucioUnullaeflet facicoda mcntio, nifi fortaflc_,exempligratia; crgofi illummatio- em ample lumamuj , cius Caufa non eft ignis; li vcroillamtautuni, quxabigne fit, ea non cft amphor- ipfo ignc_,, fcd et xqualis , fecun- dum igitur mcmbrum ab Auerroe pofitutru non eftadmittendum, nifi de cauia ex acci- dcntt. loquamur , fed hxc in nulla demonftra- tionc locumhabet. Has diflicultates trimem- bris illa Auerrois diuifio patitur , qux mihi quidcm tanti momenti efli__, videntur, vt eam (ententiam dcfendi non pofle cxiftimcm , im> nequc Auerroem, nifidicamus ipfum ex Al- pharabiifentcntia hxc omnia protuIillcL./. Grterutn.vtad illos Auerioiftas redeamus, ma uiicftum c(k eorum fcncenciam, neque ueram , neque ucrbis Auerroisconfonam tl\'c_j- y ipfi enim dicunc propriura eifij derapnftracionil pociflimx uc fiac c cerminis paribus,dcmonftra- tionis autem propcecquid ut fiat c non paribusi Aucrroes tamen & potifllmam demqnfcratio- nemi non paribus, &demonftracioncm pro- ficerquid i paribus conftare airerir.quare ctiam 1 dicamus vtranque ex paribus,& ex non pari- busfieripoflc indiftinCtc, vana tcddirur hxc fecundadifterenria , quandoquidem per eam hx dux demonftratipnes non diftineuuntur: It gumentum,eft tgnis, ergotlluminatio, at c6tra C uero dicaotpotilfimam H propria hominisfunc, quxcuin bratis nequcwf communicari , nectamen h^omnes dicuntur difterentix diftinguenres hominem a bruns, quomtm una eft differentia,mionale > quc/a-b n.uiennn quxfiris eftquidetn difterenna ciL-n rialis,cV exnaruraTet,qnoniam exfinedemon- ftrationnm de^umitur^hxc tamen altemtn.prioi rem dirTerentiam in natura mcdii conleqiurnr Aeceileefi, fine qua uaniflimum cft aliquam> inquefitisdifcrepanriam conftiruere-, aliquam enim cauiam ene oporcer ut hcc demonftrario ' ranfijmquod, ueltantum proprcrquid decla- rct. Eft igirur a nobis diligenter confyderanda adirfcrcnria.quam AUerrocs- in medioponic , ., inter demonftrarionem poflbni,A: demon- ftrationem propterquid , nam fi ea non lic dif- fercntiaexnarurareilumpta, fcdanatura de- monftnttionis alicm,& extranea , cene non. poterit ullam m quasfitis difcrepanriain ertace- 1 c , quare nullum tncer eas demonftracioncs di- fcrimen remanebic Caput XV II. in quo differcntUt HU refcllitur, quarn u mcdio prmumnot, tiel non pnwum o- noioA*errocs fumit. i tp.miKA'}^ ?j irt>pl$ii9*t /v.vthija itdaaiu siivi HAnc ipturdirfcrcnriam ut a demon i.arg. ftrarionis n.trura .tl cnam cilc oftcn damus, huncin modum aduerfus ca argumenremarj Jixc difterentia fum Aucrroiftis propterqoid itbfqae dubio uerafanc , funt eua pr ima.feu immediata,quia nil aliud eft princi- J'i.t clle immcdia.a, quim nuilum dari mcdiu nrermaiorem extrcmitatem.cV: tcrminum me tHnm , ut Auerroes ipfe in Commentario 1 69. primi libri PoAeriorum lnterprecatur.&ut Ari ftotelesin capicedeamoeiuidem libn decla cHt,nam ficn dcmoaftrationera cx immediati* principiis.cV fieri cx prima , .tc pioxnna (..uiiiv maion s cxtrcmi, ibi pro eodem ab Anftotclo habentur ; demonlh.uionem autem pcopter quid ex pcoxima tcaufa fiericenum cft , quum 'ibt doceac Ariftotcles fctenciatti pfoptorqa>4 cftfieri perprimamcauiam, pcr > .iiu.;m autcua remoram non rieri ldciuum propcerqtud Ifd iir litrn  hcc,quam amediofumir Auerroes? exnarara deroonftrationts rionaccipirur.proinde exrra* hea elr,&ipfi demonftranoni accidenrana ;re- oera emm ea difFerenria i n nobis tantum eft , nancigitur cooditionrm mtegram potiflrmac demonftratiooi com pet en- dicu n t,d c monrtrn- rioni arrre-n proprerquid non integram, fedcfi defe&u aliquo. H^refponfiofpeciem qum* Impu- dam firmirans b aber , dana tamen eft , & arg6*> rnetitutn nojoluir ,qaafnui* enira concedamuc conditibncs demonftrarioftfsalias n 'edmrasexororu thiiwf noftri aftedioney ac muratiune naturatn demonfrrationfs eoriftp ttnVeMisqoefpeciesimmurart ^hoc mim dato innumefe demon ftr.it ionisfpeoes orirentac^ q u .u t a mc n nemo dfuerfas~eHc l p.vic-  demon ftwrtionis artererer. . 5*crert^ necomnWg)tutcaufampr)mt\m no de Jgne.alia , qaadeaquaconftruatur: tficuc r.ur. ii.;be.muis,& ncnon primum notam exef ftct i notiore iniieniamus,identmad ipfamde monlirationis n.irinaiii minimr/ pertrnet ; h.rc jgirurdirfcpenttanou eftdrenrialis,proind Hef n fy^* ,te di(km&&tfiiccKncm 4 pozc(iAd h?C fioAu-r trkunttir (ccVatores A tierrois refpondere, & fa- cotiucu tfsquidem apparence refponfione-', conanrur enimoftendctfe hancdifterentiam ab Ariftote le in combtKmibusdemonftrarionis compre- Mcnfam furlfe, incer aiias enira conditiones di- . cunr Axiftotelem ftatuifleprincipia efle notio ra concluftonel^, quam quidem condicionem inquiunc pnmacio , & proprie demonftracioni portflimz compecere,cuiusprincipiafunrpri- m&m nobisnota.&natura; lecundario aurem, ' &cumdefeftudemonftrationi ptopter quid, cutus principianon funrnobis primum nora_ per feipfa, fed inuenta ex effetfcu norioce ; eam igicurmulcarfuncin rebufVarietates, quen^ ruram demon ftrarionifrflon- uarjatt* ^^pn^: omnesanimi noftrivnucarittties .ip-.r (iuu di- uet(ks demonftiitionis fpecies- conftituetVtiy $ Videamus igituT quidnam Ariftoreles inteili-i gac ouando dicit' prinqpii dcmonftruriotoi* conclafione notiora efle-, certe intelli^tt ^iorioi ra n.it in .ui .in r cni ni caufiecdhclufionisjtedin-' celligiteriam norroranobf^qafaomnisdenid*-- frratio, quecunqueilla fir^iriftrumaitruinvntH ftr nmeft,uf nos f4rrw$slnneiituin^f etibora- tum , proindc inutilisert ea demonlrratio,qux ex ignorioribus nobis evrruatur . Eft igitur co- munis omnium demonfiratkmum condiriawl demmi fiantex notioribps nobis, idque fi de demoftri ftrjno- rione propterquid aegatttAuerroes^cerrcCaJd: 'j um t6 efle dernpnftrarionem oegarer; attamewthfcn men eft ft)tet demonftrationes, quod t\ix tnnt' otnniu uc (inc autem confcquentiam inualidatn efledicunt, C ex notioribus nobis ferudnribus ordia corufi tio harc ex animo noftro fumirur,ergo no cxipfademonftrarionis natnra,fiquidem de- monftracioeftanimi noftri opus,& ab eo eft- inuenta utpet eamtpfe fcientia rerum poria- rut,quare non eft abfurdum fi demonfrratio ali quas ab animo noftroc mdtnonesaccipiat.ne- que per hoc ftat qutn illc ipfi demonftrationt eirentiales fint, & exinrimaeius narura defum pt^dic.incur. Hicex Ariftotelecoiiigirur.qai tum definiens fcire , tum ex ea dcfinirione po- ft m principiorum condiciones exrrabens , ali- quas rerigicqux exanimocancum noftro, non ex ipfa re fumuntur; in illa entm definicionti> non folum dixit fcire efle caufatn rei cognofce rc, pro pter quam res i 1 1 a eft , fed cerntudi n em quoque anitni noftri adiccic, fine qua nullam* habenHisicienriara ; poftea ueco erfiha defini" tiemeoollegit principia cfle notiotaconclufio- nc,qur copdiao aou a re, fed ab animo noftro cm na- tionbui tun;, ut illae omncs.quar acauli s ad eftcc^a pro- no!>iI grediunrnr; alie uero ex norir.ribus nobis or-' dine contrario n.inu .v utentibus, oc iU, qu ab cfteclis ad caufasprocedunr, idccque dicii- tut exnotis nobistattl, Hlajtteraexnptis-nobis, & natuca . Si vera harc funt , non tiideo quow mododemonfrratio propterquid a potifiima^ dcmonftratione diftinguarur , quumfenfus il- liuscondirionis totus, 8c inregerarque-in vtraJ que demonftrarione fcroerur, non in! hac ma- gis;quim in illa ; qmim enim urraque onftec exnoris narura,&nobis,qito n.icto nobisinno- tuerint,an per 1 eipfa-an x effccra, an aliqua a- liatarione,id Anfrorelet mfmcrre confydera>* uit,quiaad demonfrcarionis naruram non per- tiner; dummodoeimprincipiafincnoca na- tura,5cnobis, nil refertan nolns ptimum ncu ta ruerinr, an inuenraper.nliti i ; n onterea il- lud elzcnriale demonitrarioni elle dloturJioc ucro DeSpeciebus IWro accdentarium.quod narurara demonftrA- J) (KUB4 vaxiare non potcft i idei Ariftoteks nnl- libi huius Jitfeictutc mcntioncm fecic, in i tr kncap/primi libxi Poftetioxumdum c^ditiof ncs illas enumerat, ne veibura qtudem de hac. difTctentia facit , in capitc autem dcc.irao , vbi trn.ncstiefccTus cpnditKWiam confydcrat , vn- dc fecundarwc dcmonftration.es. cxortoncur BiLncnocdefece^dictum coropcrirnus , quod tamen nuxjroc f*c.ese dbuiflet,fi is ciTct ncfe? (kusaptus uaxiarc.demonftrauonis fpccies j ea nanquc demonftucio , qu? exhoc defecTu na- (cicur,eftraulto noUlior ijs demoftrationibus, qmbus folum qt$d eft nQtificatur , has tamciM Ariftotcks ibi dtligenterenumcrac .acque ea- rumdifcrimen declaicauquaie multo uvagi* de mootuarionispropierquid, 9c demonftrauonis. potiftlmjc difcrimen dcclarare dcbouTet, quoH tamen non fecit, quia nullum intcr has taig. mcn cqgnouit. Aucrroea quoque m. pnmipit iUtus capitis.tn commeocaru $ j .conrtMtui. Aci B ftotckm velk in co eapice diftinguetc demon ftrationem limpliciterdiotam a dcmonftratio- oe quod.exempla tamen.qux ab Anftotclc ai - fcruntur.funt demonftrationis propccrquul, vc iimihccr Auccroes fatetur in Commcntar. 37- icaquc alTecic Auerrocs Ariftotelem in eo capi te demonftratiooern proptctquid cum potiftt- ma demonftratione confuodcre , easenim re uer.i nonquam thltinx.it , &nos,fi utrunquc-* de demonftrationc librum diugentcr kgamus ouquam inuenicmus Atiftotckmaliqupd ea- $.B- rura difoimcn confyderaue- . Scd m BpOr> meincapitc dcderaonftwtionc Auerwes boq idem olarifllmccon6ietur, dicitcnim dcmoo-j ftrationem proptex quid, quam vocat demon-. ftrationcm caule. tan(um,clk fpeciem dcmon* ftrarioaisfimpliciccrdiQ#s6c cafdcra eilc v- t n u fq uc c o mi 1 1 1 o n c s, aio,uc Candem pio p r ic M tem; quomodo igitur demonftratio priroa dit uifiooe diuidirur in tres fpeciev, 6 dcmonftra^  tio propcecquid rantUm cft fpccics deroonftra^ tionis potifliraaf ? &quomodo hc, fuot duc Ipc- cies demooftratioois re diftindbr.fi eacdem pe* nitus funt fccundum Auerrocs utriufque acpo- ditiooes : pofturaus igitur hunc in modum at - gumcatari.quod principia , qiue furvt notira- natura,& nobis,finc nobis primum cogoKa,no ioucnta pcr aliud, bce uel eft conditio efiencio lis,ac neccftaria potiflimae demonftrationi, vcl non cfc , fi eft conditio  Aucrroes falfora di - tcquamloait demonftrarionem propterquul, & dcraonftracioncm potiftmumin condicioi nibus noo dtfcrepare ft v cio oonr eit condi tiovc rcuera non eft; crgoad nacuram dcmon-r faationcsnon percinct,.fcdefiaccidcns,quod naturant dcmonftracionisuariare noo potcft; idque Auerrocsipfc eo in locoffatetuc, poftt quim coim dixirhas duas ekroonfttationes io condiuooibus non diiungui , ftatimfiibiungu lunc nam in ter cas dixlcrentiam eflcL_> quc4 in demonftratione potifllma eft nobis i^notv exiftcncia eticctus.uico dcmonftxamMs, cv 9 Uc &qnamobrem fit-, in densort,ftrattonejuAcm proptcrquid non quarricurnifiquamoi>rcro fi4 quta ptius/cratcognicum illum crtcchmi cllc , crgoitlvcfivna.eftearumdifFcrcntia, Scxa cop. dutonibusoon.dtrferunt, fequiturut apud At uerrocm haWin coodiciooibus dcmoniuatior nis numerandanon fit,nam fi condtuonem eir fe ftatttamus.cricin verbwAuciroii eodcm i \oco pugnaruia manifcfta, qua: dcfendi non poceft, Mantfcftum igitureftArillotelem hanf difterentiam naorctpexiifei qtiandodtnt prn cipiademoaftxatiooisooaora cifc cooclufio ne . Pneccrcau>ca fcotcocia admittatur/cqiift? ^Mfr lur huic homini eandcm demonlttationcm f fe potiiTunam .altcti autcm;hoimni cflcpw*? ptet quid cancunuquod abfutdum cft , fpcciee cnira ncroooftracioots-tkbcnt fccttfKium ptp^ pxiara naturam diftingui, non untum rcfpeiU diuerfoxum krainuroqood^udcrocft cxic- cidcnti dirfctcc:;' confccpicncia.prybaturj pan coucectit Auonoes m comitienrariis i^Ji pi imi 1 ibn Policrionira aliquas clkxctmn cm ias tem.lcs , cxjquibus .\pudcuai fit potiftlmf deraonUrario,cj.uoniampnmamjt pccuttAt^ . ncc ituieiiimiturpcr aliud iquoiuara ijtuur c- 4 tiam cti edus ahquis a taU caufa pru.duct.us fcn fdiseflepoKft.tdeoficarmg^tabjaJiquoprius  --^ caufauvkntixi ,quam cftcctum , 3cex*a eum eftectttm dtoaooftxari , demonftcado rcipcdux sf 4M illiuspodiTuoaccit.notificabitenim ejc^.fjuod. ' ^Jj erTcctus fit.cV cucficuc fiquis ooHam habcns fokrisccbpfis cogmtionem oidcac lunara in- tcrpofitam inter folem, & nos, ftatim pcr cau- fam cogiuifccceclipfiroficri.quaro antca uun- quauu oi;noucrat , ii ueroalius, qjui pjju* cain cchpiim noucrit finc cognttione caulc., ucoiat poftca io.ews.cauf* cogrutiooflin, pcr eara co ) gnotcetproptetquid rutcchpljs , lcd noquod. iiticadem tgitut dcmonftiatio huic -crit pro^ pterqid,quat.alteripotifllmafuit nullaox, lnfcipfamucaxioneni pallafict diticrlaiu fpe-. cicxum rcipccludiucriorum horo*o>'m ,omp4>. 0 abfurdum cftvt certc cft abmifi':jiiun,du-\ biundum rainimcefthanc diftcreptum f tiirackmaoftrationis fun^pcam ton e^cc  ^d accuien* ctlc ipfi acmonftrationi  tV acciden^ qoidemaeparabik, ouum unj, cidjcui mcdio coniingacutiupiimo notgm aii.ciu alicuij noti primo notum rcfpeciu ciufiAcra CCUS,ft inipfaieicur^lemoofuacioivrniilium uil.nuac, acit jed.diftcrcntia wiaioxubcft, caquc ac-, eidcacaxia, cadcra uuncutc dcraonftuiioui fipecicfecuoxlum ptopiiam oaturara. Talef. etiam eile viderous orancs dcmonftratioms ipecics *b Ao ftoiek pofic as^u qu? cft derpp^ fttatio quod, iit fcmpei deroonftratio quwi ic- cundum propriam ruiuxam 5xcfpcctu onjf nium Demonftrationis. *U ~ 4H tiium hominum ; ncque conringcrc poteft vc A ramusid rcfpcttti noftri ucruro ctTe.cV: nuliam quf-huichomini cft dcmonftracio a caufa rc  inota.altcri lit clcmonltratioabcftcdhi; neque vc illa, q u r hmc homini nocificac folum quod , ltcri nociticecpropierquid. Ec(uruno uerbo jdicam ) nocifiiumm omnibus cft ditTeccocias ppoficas. per quaadiuidicur genus , cc fpecies tonftituuncur,in codem indmiduofuuul repe nos adjpifct cogoicionem quod rcs fic.duin iudcmonftramust attamen ipfam dc monftra* cionis naturam ipcctando "1 ralium tile con- ftanccc ailerimus , prapccrca quod demonlir*? tioex proxuna  po&emt difcrcnfo 4 qux- [uitctccepu C; r bjtvi oSlendttur non pof-' \ fe altqittm demonftr ro P f fb?riiiTimaiin-pcTfeifh Me* rjtio ignurlemermaeftfierinon pofieu^ahqua de- dccia- monftracionotiricerpropcerquid eft,quin II- n s j'v> mnl dcclarerremcfsefproindenullam dari dev S Jldl1 -' Tnanftrarit)ncm,quxfccundunipropriain vira, arg. cUrat k , artpie luiuram dcmonftrec ioluai propterquid nj fuam narm am notificarcem eflc , uel ntm ciit > imo&oninis iyih>g'lneftffedaduerfus hoc toerncaciflimo id confirrnari potefr.derooTrca-F 1 egoobiiciam Atifroreli non clle uerum quod tio ex caufa remora norificat rem efle, ergode demonftrario ab efrc&u proximo , & illa , qu( monfcratiocx caufa proxima rouh6 magis id cfr a caufa rcmora, llt dcmonftrarioquod, con notificaredeber,anrecedens eft Anftotehs,c6- tingere nanque poteft urresillavquz demon* fcquenria manifefta eft , quontam caufa rcmo- CtratUr,fit alicui nota ante illam demon Itratio- Cadum ponuur.noncccflartiponitur erTccrus, ncm, hac igirurnon nonficabitur quod 1 1 1  , proinde ea non mererar uocari caufa proprer imo nihil protlus notificabitur ; td igttur non quam res eft.fed hac appellanonc caufa fola^ debuiflcr Ariftoulesicafimpliciter proferro* proxima fignificarur , ea enim pofira res ex nc- fed cum hac exceptione,hzc demonftrario no- ccfliutcponitur,&eaabiatarcsexneceflirare tificatquod eft, u modoignorum fit,naro li- auferrur , quod fi fublata caufa rcmota res ne- quis illud nouerit, nihil ;l ii declarar,igitur de- cefTartbauremir^ id non efr pnino,fed quia^ monlttatio q non eft omnibus demonfrrari* unacuin remotaetiamproxima remouetur. quod,fedaliqutbus noneftdemonftrario,qua Quum igirur caufa remora rem efle non faciat eis nihil notificet: Artamen Arifroreles rali caula ucro proxima eile rcm faciar, li caula rc- cxceprione ulus non efr, quia uana,&a fcten mora uim haber notificandi rem elle,cur caufa tiali ttadarione alieniflima eft,regulz nanqus proxima uim eandcm non habet? ceriemulto tradendz funt perpetuc , & res funt confyde* inagis habet ; atqui omnis demonfrratiopro- randz fecundum proprias naturas , proinde^ prer quidcxcaufaproximaconftar, nonporeft eiufmodi demonftrationes dicuntur demon* igitux non habcxc uim dcclarantU rcm clsc . ftrarioncs quod , quia fuaptc natura dcclarant \j cctn 4 -rg. 457 Demonftrationk ^ itm efft , non confyderata ea.qucin diuerfis A nam fi demonftrario proprer quM non_ de- monftrar qttod eft , quia eft nutum , fequi* hominibus cft,accidenra|i uarictarc.Hanc fiiif fcAriftor. menrem aprrie deprchendimusex ea parre illius capiroprerquid,quum proxr.na caufa addufla na lir.i-. d iulum quodjin hocexcmplo Arift.cer- tum eft exiftentiam rei qu* li tc notam ellc anre ill.im dcmonfrrationem.cV antequim qucratur propterquid paries non rcfpircr.quis enim eft, qui ignorer parie em non refpirare? imo Arift. tale problemaadducir tanquam notum quoad qncftioncman fir, inquit enim ft quxrarur oropterquid non refpirat pa>irs| at certum eft non quarri proprerquid eft, nifi quando notum tur dari -ffcCtiones in fcientisu , qu* prar-i cognofcanrur cV ouid noraina figmficent-., & qu6d fint-i nulla igitur djfTerentiam.net inter principia- , cV affcftiones habita prx- cognitiorwm,rarionc__, : Ariftoreles iguur iptem rci naturam fpecrans dixit 'Vniuerfa- liter accidenria demonftrari qoodfunr , nnn- quam dixit prsecognofct , quia accidenralem hoftram affecrionem non refpexit, fedfnlam dcmonftrarionisnaturanv., quxquicqutd de. monftrat, demonftr.ueffe__ - , j arqui acciden- tia omnia fub demonftratioqem cadunt, er- go omnia nullo excepto demonftrantur ei- C ' His argumentis fatis puto cffc demon- ftratum non pofle aliquam demonftrarionem oftendercproprcrquid eft.qmn (iirnl oftcn- dar quod eft; obid Ariftotcles, & Giarci po- tiffimam demonftrrtrionein vocarc folenr de- eft qu6d fir t ur air Ariftoteles in fecundo hbro B monftrarionem rntihi fine expreflione__v_ Pofteriorum contexniprimo , & $9. nunguam rw*n, licet hocquoque per eandet demon c n 1 m quxrimus proprer quid aliqua res fit,nifl . priusconfrituamusnotumeffe quod ftr;arra- ihen facta demonftratione digit Ariftoteles per _ demonfrrario illanon declarat quod,quarc__> tiihil ootificar, certc res Uv nunis clara eft; aiec alia ratione Anftoteles dctcndi poteft, ni- _, it dicendo ipfam demonftrationis utm , Cc ' n.uuum fpe&andam efle , quando quidper ' cam oftendarur infpicereuolumus; fiqoidem illadempnftratione ex propru ciusnaturao- ftrationem riocificccur, Capnt Decimumnonttm , in quo cSlcndfrur etiam rejpeffu nojiri nultam demonfirationcm notijicare prcpter quid tft , quin no- upcet etiam quod ejt  c Aetervm ad pleniorem huiut dogmaris confurationem oftendei- | re potTumus qu6d non mod6 na- 'tUram demonftrarionis fpcdando ver6m etiam nos ipfos demonftrantesrefpi cicndo, omnis demonftratia norificans pro- Eterquid cftnotificatetiamquodcft x bC no- is tradit nouam "Vtriufque cognitionenx  quam anre_j demonftrarionem non habeb- mas ; Ariftorelei in trigefimanona particula^ ftenditur quod paries non refptrar, quannit C fecundi libri Pofteriorum reddens rationem , enlm prius notum id fuerit omnibus homi- cor ille qai rem efle cognofcit fine cogni f.arg. nibus", perhoc tamen ipfa uis demonftratio- ms roinime tollitur * fed femper talis ferua- tur, utnocifuct remefTe, fcd non cur lir. f,  ar S cpmmentarioprimi libri pofteriorum dtipu- XAnscootra Autccnnam dc dcmonftratione_J  non cognotcuntur clle neceflarix , quia effc- ctusfumitur notus abfqtie cognitione caufx, que ipfi effectui totam imponit evilretuii nc- ccliitatem, illaigiturnon eft demonftrario. Ad hoc reipondei Aucrroes in deroonftratio- ne quod noivcogoofci cffecrum ita eflc neccf- fanura , ur quando pcr fuam caufam cognofci- .-tnr,fedinfirmrore,ac minus exqiuiira co$ni- tionc&minorecum cerritudino, e'ft enim cognitiocxiftenrix multo debilior quando.fi- ,ne caufa habctur, quam quum haberur pcr caufam , fcd non eft ita debdis,.uteum fyllor -gifmum a genere dcraooftrationis cxpellat . , Fatetur ergo Auerrocs cognuionem exiftenrix cffectusin nobisacquiri maiorem , ccrtiorcm> & exquilitorcm per cognitionem caufx, quan- dodemonftramuspropterquid.qux demon- ftratio nobis traditcognuionem exjctifllmam f CaputXXI. deditttijapgmficationc caufs.prox^ quodeffcctusfit.quamante eam deraonftra.- . m^&^ff^wv^dt^nfitrm^ex^fi ac prxltantiftimara demoftrationcra efle , pcr caufamautemremotara fit demonftratio iolq ouod , firailiterper erfcctum flt dcmonftratiQ lolum quod^itaque dux fummx fpeoesdemq ftrarionis dantur habita ratione quxfltorum , que, pcr eas notificantur.una, qux refn clle dci rtionftrat fimul cum propter quid , altera, qua^ foram quod declaxar , non propter|quid ; hxc rurfusin duas diuiditnr ratione medii diftin- &as,fednonrarioncquxfitorum,quc. per eas pptifi.cantur,altcra per caufam rcrootam ilc- rnonftratefFcdum.alteraper effcftum nottfi-" cat oaufam. Alia demonftrationis (pccies prx- tcr haf apud Ariftotclcm non datur. .t aoncmnonhabebamus i&reucraji benc hoc xpcndamus , vcrifFimura eiFe coenofceraus,, dumenim effectara nofcimus abfque cognj- cionecaufx^non pofTumus eius, f CjCefTitatem -plene cognofccte , quum tota ppndeat a Canf^, -quam ignoMmw, ^q^Mjdt*f"g(i?l* ficn , \' cauFamigoorat, clFe quidem eclipfim ^ f Tidet,fed,quod cx neceflltatc riat 3 &t^quo;d * non poflk non6e^i,*tG confe,clafB rt^odo ali- 3\Xo potcft , exquifiri tamen fctrc noo, poteft , ,um cau/Ain eclipks ignotatj qui vero sl^- ftmm motuum ignarusnon eft, isroulrisetiam i( .jmnis priufquam fiat ecUpfis , ^^necxjllfta .1 . cc tunc futuram prxuidcre poteft pcr cogmcio Bemcafuig. - ;  : - vj mi^ran 51' ult llB. fcf.., proxum ftt deptonflratio propter quia , Voniam aurcdfidura a notus tft de  monlkariunt^nvpp qutd ex pn. xim rC i caufa Heri,qqJ?ft ignoradu Quod^- 'dam lujuuia^notatioric cCigj^Uy Jifct a . pcm 1 nc ha^nus fic/^ara t u m^tvqo eTE. n . pin^gjJJ Ikflinxtiu inteUi^.^ui^ j^u^qiro.fir. cau.- ^roxima.ck quq remota,qua m re' bUinraicrj- tauerunt^ ,&d*P^ou^at^oncmubd a.dcmoo. Jlcdtionc.ptopccr quk{ tntcrnolcctc ncquiuc- tu^t ,.cuiusquidcm rci ignoranria raiilcp.ruro  tur , uo . xinu erfcctuj dtcttut, aut non fimplicitcr , led i.tr.i ingcnerc fuo , quod lcnj^.qojcexeplo clariiis uclfim- fiet.uadit aliquts in foru,,urjidcat amicuni, fir f-L^ quti xgitur quxiatjCur ttUoiii uadis^ potcftillc ucxc * fe . rcfpon- rel 'pondere.quia fum animatus, & ita causa af- feret efteclricem, rernoram camen, quia aiuma e ft cauu remoca illius ambulationis, qufi alix ilnt cau f ambularmms proximam ipfi ef fcci ji.qua non deruraha propinquior,eJ tamc aliaratiouc noneft caufaptoxima, na refpecru quidem aliarura fui genecis proxima eft , ncpe ut eriecirix;at limpliciter noneftproxima, etfi cniro tn gcnere caufx crrech icis non datur alia propinqujor, artamcn i n alio caufcr genere alii pcopinqniorem ille erTedcos. habet, kilicet cau fam rinalem,qux eft uilioamici infbro , hec.n us linnil ou.rlhonibus de carlcm rc f.nfhs fa- tisfacir;idemetum ammadaertimasin capite io. primi iibripofcerio.qnandoloquitlir Aci ftoteles de deraonftratione a caurareraora , in toroenirnillocapitc caufara remoram vocar caufam, & dernonirraiionera illam atJenr efle pex caufaro,urnen dicit pcrcatn non demon- ftxarj proprcr quid,cV rationem aflerens fubiii- gic $ n yip Teu 70' aZrior \ cau (am prius eam ootmnauerattcauum edam polt ra uocnr ,ihi ta men dicu oon e(Te caufam.ideftnon efle iibm, propter quam res. eft,hxc enimcftcaufa umpli t.\ ckci pvoxima.is: a-qualis effectui, ouafidicat, cftquidem.Ti eu7w t at non eft to' uT/or. Tan dem annotace dcbcmus. illa fequencia verba i propcerqium rcs cft | qucdcdarancqua cau- lam intelligar, non entmovunis caufa eft raufa illa.pcoptec qtum rcs eft.hoc eft quc, fatisfanat v>   :J - . r. :II:_S. r ri cauu,pi opter quam rcs eft^c farisfaciat quf Et quxftioni proptct quid eft , dc quapofita ilUcA ftioni proptccquideft;hxc.n. non eft nifi illx-> , quc nonfoldin genere fuo.fed limplickerquo que proxima fir , re ! iq ux. n.om n es dicuntur rc- tnotx,& cfte&u amplioresfuncnec per e as de  raopfrcatuc nid quod, eria m & iu fuo genere ,p ximi (Inr,pcdes nanque Sc illiui ambulacionis, ccaharuua pluriinarum caufafunc, & pedibut pjiitis non cx iiecciTitareambulario illa poni- rurjfcdparticulare llludamiciuidendi deiyde-. riurAcit caufaarquacaiiliusambularionis t qu? *ljiJ5 Cauf.(,.remotioresad cffedam 1 1 1 i m con-i traxiu M*aifcftitm.eftigirura>licecres aliqua po ilic ha.U.c r e q u at uor gencracaufaru,& in un- guio genere caufara (ibi proxima,proinde qua tuot proxi uus, una tamea ipfaxum tanrumodo> eft (iinplicirer proxima>ttes autem reiiqoz no limpncitcr.fcd ingenere fuo proxirax surudeo. pcr camfolan\demonftracurproprer quid eft; acii peccasomnes poftec.deraonftcari propcec ponacur c ftc ct u s. lix his patet  efc.polteaqucrimus jfpter- quid cft.Sccundura cft, quandoque non alrenJ pnus.alterum poitcriusded iimui urrunque no bis lnnoccicu.Tcrtium elt , non pollumus co- gnofcere propter quid efr, dum ignoramus 9 ciL ldem dicitde fimplicibusquxftionibus, quandoqueetenim cognofcimnsrcm eilc_^, ecinde qucrinius quid fir;quandoque vtrun- que fimulinnoteicirjfed nunquam cognofci*. mus quid fit dum ignoramus an fir. Vt tria* bxc di&a deciarcc Axiitotcles incipic enarrare id,quod in pnmo libro docuerar in cdrex. 1 7 8. pauloance anobisdeclatato> dicireninV poile duobus modis cogaofci quod res fit , artero modoperaliquid ipfiusrei, nimitumper eiut Rgumenra omnia, qux pro Auerroe adduCta funt , vcl adduci poilunr, cognica ueriraccl^facilefoluentur, quandoenim dicitur, demonftra- tio propccrquid, cV dcraonftracio pociifiraadi ftmguuntur racione quxfirorum, ergo re di- ftinguuntur , negandum eft antecedcns, quia nequedaturdifcrimen in quxftris fine dilcri* minein condirionibus principiorum , neque- ficn poteltutdemonftretur propter quid,fine Ad TccS slcclaratione ipfius quod . Ad locum Arifro* dmu. celis in iyS.contexruprimi libri poitctioruru dicimusaducrfarios iocumillura non incelli- jgere, illum enim fi intelligerent , ut latini , 6e Grxci omnes intellcxcrunt, cV ut Auerrocs ip  fe, quemtueri uolunt, eum interpretatus eft, ccxrecoargumenro non utcrentur. Dicic ibi oocoti* Anfcotelespofleduobusmodiscognofciquod E caufam, alrero modo per acckiens ,hoc cfc tex.178. -cs aliqua fi r, uno modo cum caulx cognitio- abfquc cognitione caui.r ; tandem docec quod in r 1. li. ne, altero raodo fine cognitione cauf fit, & neminem pu to hoc cue negaturum,Geometra n.non qucric Eropcerquid in triangulorresanguli Itnt duo* us redkisfquales, fed quxric an fint duobus re (5cisxquales,Eucbdescnim proponir demon (rtidum cp ita cfcquiacftJgnotura, fed quonii idper fuam cauiam demonftrat, ideo dcmoa. ftxauonc liia fimui & quod,& propterquid no tificatur, citas cognofcatur.rum etiam utappareat aduec farios hac in re apparenribus rantum, ac fallaci dcdara bus atgumcnris -vti.Scopus Arifto.in ea parte, tio con cuiusmitium eft conrex.ille i^ cfcdoccreique ia\ Itbi nam ea ^"^o^ftr^wo^ q"* "on folura decla pgfter. rat q 00 ^ dt.fed etiam quid eft, vulcn.oftedere earo cantumdemonftrationem,qux notificat q>eftfimulcum proptcrquui eft, ducerenosin cognitionem quid efr;eam vero, qucdecla- ratfoiumqu6deft,nullomodo nos duceread cognofccndum quid eft, hoc igitur,utoltcdar conlydcrat eo in loco ordinem , quem in qux- cendo feruamus tum ln fimplictbusquxicioni* bus.tii in complcxis, ut a complexisducainos in cojgnitionem firaplicium,quandoquidem in accidencibus hx, Sc ilix in eundem fenium ca- dunc , idem.n.cft dc accidente quxrctc an fic, Demonftrationk tpotpoft qucftio n c inoe mriati- eft, runc querimus proptcrquid eft | ted res hxc magis eft manifefta,quam ut proba tioneullaindigear , Sc quifquis folo naturalt -inftinccu ueriutccius non intelligit , indignut eft, cui perfuadcre argumentis nitamur. Aliud etiam notandum eft,quod ex his,quc, diximus, colligitur.eucnirc interdum ut poft quxftionc aliquid inucniamtts , quod non quxrebamus, na quadoignoramucck ptopterquid , & qu6d , nna licerquxrere nifi q>,ut modooftcndimus, B Seri umepoteftutqucrenres an iitincidamus in caufam rei,per quam limtil oftendamus cV q> cft,&propterquid eft.utin illofecundo diclo pronontiautr Anftoreles;quanquamigirur non quxrcbamus propterquid iit, fed folum an fir, tamen utrunque iimul inuenimosj^eque am- bigere aliquisdcbetq> Anftoteles in ipfo eius bbri iniriodrxcric ca,qux quxruntar , numero xqualia cilc tts,quc fciuncur.ibi nanque de mo disquxrendi,& fcicndi generaliter acceptis lo quebarur,quatuor namque funccumht, rum il li , nec plures dantur,quare numero equales funr ;at non loquebatur de ipiis rebus parricu latimaccepris,quf fciri.ac qttcri potTunt, coftaC cnim nonellexqualero earum numcrnm, quu soulta lctamur.quc nunquam fuerunr quxiita, ur pnma prirrcipia omnibus cognira;concra ue rorauluquxrancur,qux nunquiroiaentur, uc ftcllarum,& areiurum nuinerus. Legimus etia koccbreapud Ariftutelemin particula 570. pri G nrilibri Pofteriorutn,abiloqutturdc dcmon- ftrarione acaufa rcmora,huius enim tale exem plum proponit.propterquLd noreipirat pariesr quianon eft amaia-Lomnc enim refpitans eft aniraakdcindc fobiungir hac dcmonftrarione non declarari propterquid , fed folum quod ; aliud itaque ante eam demonft rationc m qux- tebatur , aliud pcr eam oitenditur , qucrebatur Ctum proptccquid,quoii autem oftcnditur non eft propterquid,fedqa6d. Ex his tandem collt gimusaliud eilede quxfiris loqui prour ante deroonftrationem quxrunrur,aiiud cfle de eif- dem ioqui prout per faccam demonfcrarionem nouiicantur , naro ( ut dicebamus) demonftra- tioncm oronem una untuin qu;ftio prxcedere potcir.nttnquam dux,atramen per aliquam de monltrationem doo limul innotefcunt.iicura- perrc dixit Anftotebs; iicantc demonicrario- ncnc*,quam nieroouuituus t a caufa remou 466 qttxrebarurfolam propterquidparicsno refpi rer,per eam aurem hoc non oftenditur, fcd io- lum q> non rcfpirar.Nullum ex his efle arbitror, 3uod negari poiGt, his lgitur iu conftituris vi- eamus an ea,qux ibi dicunrur ab Anftotclc, fentenrix noftrx ofticiant, inquir Ariftoreles nos quandoquecognofcentesqicft quxrerc_i propterquid eft, quandoquectiam utraq; hxc7 Kadcmdemonftratione nobismanifcfta 6eri ; nos autcm oftcndimus aliud eilc id,quod ante demonitrationem qucritur,aliud eile ld , quod per dcmonftrarionem noriri catur , quod igitus oicatAriftoteles nosq^uxrereproprerquid qua- do prius nouimus quod efr , ob id non dicic_a demonftrarionem dari , per quam folum pro- prerquid norificetur , quxritur quidcm tunc fo lum nroprcrquid , fedmox fadta demonftra;io no[incar5c proptcrquid , &qu6d, quemadma dum cconuerfo quxrimus aliquando folumu an fir, deinde demonftratto linuil nobis decla- rat cVqu6d iit, 6c proprcrqnid iitt ilcnt igitur ante hanc deraonitracionern qua;rebamus fo- lum an lit.ita antc illam quxrebamusfolu pro- prerquid iir,cadern umen eft urriufqi demon- ftrationis natura, & efficacitas, qux notihcac iimul urrunque^* ; quod quidem ipfc Ariftotc- les in eodcm c6tcxtuaftirmat t dic!tenim quud . antecaui; cognitionera licct quandoque vi- deatur nbcum ciTe qnod tit,umen rcucnnott  g.in,fi nanque nobis aducrlaretur iis uerbis A- rifcoteics,non minii&libi ipfcaducrfaretur,qui dcmonftiationisfpeciesponit ratione quxlito % Qt in principiofccundi libri Poftenorum, & in rpim. toutra  . ** CJO | *il#f f i;lffi rv * 'IV; H3fl t*I On  .u.  ^ilb tJJJD Cjput X X i II. in a! uenu interpretemur,plura nanquc pro eius pie ?. na dcctarfirionediccnda efitnr, qacad propo fitam nobiscontcmpLtionem npn pertinent: flitis in prctenciaeft ii dicamus poflcL duobus r m cJ r, modrscognulci quod res-aliqua lic, nut eniml,,5c co- ien(u,aut racionevfenfuquidcm cognolcit ali^noTct quisiunanibbicurari, aftrologusaucent uictt aut biculomancaSjCfiam fi non lurncacur, fcit ta-^y 10 "* mcn fveruuiK*cclij)fim lun^>'cjuu cic tcnam^V '1 cuncedeiocerppfitam ,qox eft cauta ccliptisv .7~j vterque igiturnouiieclipfunclfc , cV certarte ^zHt^ atritriquc cognitio pec fc funvpra, fcd reddftur /fflrftZ ccrridiiiia li altcrum tcftimoniupi cum altert gt*>~J>* > coiuung.i:ur ; il!c nanqucteftatur (eclipfimTi: dilse,hic verocaufamadducucurncccifarium; * ruent ccliplimficri : aliquas igutir dilciplinas efsc docciibi Anlro eics, ijux cuil"n.i-ui lunt, ut aitcra nullatn babeac cauiarum notnum , fed lcnl u rcm ali quam ica te habcrc Cogno(cac) alterauerofoiaranonerem illanrnrofcac fimtLl 'vllo tefttmoniofcnlus ; quod quideiu in loli* machecnariciseacnire potell,traCbantcnimr -  rocnrc abuinclasa lenlili mareua, quo lu ^l. easlolvrarionc cognofcapifineullofenlus au xilio ; fub ci* autem lunt aliqu^ alic tciciuix, cci.un .utcs.quc cafdem tcs lcnlili mateuci iun(ftascognofcunt,proinde eartimrerain.qua rum \\\ lem Dumerorumrationero efle confonantcm , & fiinul nouit & proptcr quid , Sc qu6d , noru quidem fenfu,fed rarione ; At ncgat Ariftorcr les eam tantum cognirionem quod fir,qux fcn fu acquiritur , h;c cnim feiunftaclTe poceft a cognicioneproptcrquid eft; quafi dicatdcien cia mathematica, qux res fine matcria fenfili 47 roon conremplacur,5c eas per fuas caufasdcmoftrar, 11 ou i r quidera rem efle prour ratione duce ad ftracioms fpecies polfe conftcu*re ;q> fi Ppecici nomcn impfopric,lc fumaraus, ucquadi ber digilionjsmembra fpccic$ rei.diuiz l.u uocabulo nominctpus , hoc mpdo c demon- Jtrarionisfpeciesappcllaripofleno inficiamux. Atumen dcmonftratioprimacUuiuqnc^nqn rectejn tres fpecics diunletur.ncmpc inlimpli citer dictam,& eam, quc, uocatur cauf* tantu,, & demonfcracionem quod , quandoquide* non codcm dilcrmuoc demonftratio quod ab aliis difctepat.quoalixintcrfe; illaoaoquc clfen r tiali 1 1 rt cre nc i ex natura i ci iu:mmi ab eis diftinguirur, illarum autcm inccrtYaccidenra- Cium cftdifccimcn.; Pcoprerea ineluiscft fi dc- roonftrarionero prima diuilione in duas fpq- cies partiamur, ut fecit Arifto-. in dcmonftra- tioncm proptcrquid,& dcmonftrarionc quod,; dcinde furaendo demonftrationero/propter- quid,& accidcntalem i i l;ns diftfj cnn.mi ex no bancnoiiriarapcmcnituttjusfn rcraefic n$ B bisdemonftrantibuscceptn*c4>icendq,.c5 in duas improprie v dtctas fpecics dvuidamus quarumalreram pr$cedit qufftjo prpprerquidj quum norum fit cftcctum eflc,a)tcram ucro pr ccdir quxftioan r,quu ignoretuc & proptet- jquid,& qqod. Hanc umcn diftcxcmiam Anft. nulhbi confyderauit, quumc*narurade"mon- ftrationis non fumatur, & acctdentam. fu , co- rumcnim,qux ex ccidcncr fttnr k nulla ratio in difcipiinis habcnda eft : Aucrr-ocs umcn u. intexprcs haoc lirie vlla ablurcbuic confydera- re potuit,tnulta nanquc inrcrpcetibus-ad fact- liorem reruminrelligenciam,&.'ad dottrinsa- bundanrum dcclarare conucxut,quoruro nicn cioncm ipfum aurhoxem faccre iwto.decet.HcC tgirur fi Aucrrois opinio fuit q demonftraua lirapUciter dicta, & dcmonftutio cauix umu nullam babcantinterfe eflcnrialera diftcrcn- tiam.tedfalum extrancam.qu efttariqne oo-( ftri,cV cafpeciem pcopri^acccpcamconfticue-; nouit cognitinne illa, qu cxperiencia, Sc fen fu comparatur . Alia muica de macheraacicar rum fcicntiarum nacura ad eius loci plcnarru intellrgentiam dicenda cflent ; fcd quoniam ad propoiitx dubiutionis folurioncm pauca^ h?c , qucj diximus^ fufticiunt ,tcliqua conlulcy milla facimuf. Caput yigefimnmquartum.An AucrroesAUqHOpAm (io defendi posfu . R Eieca fencencta Auerrois, 8c foluris omnibus argumcciSt.qux pro ea ad* dtrei poterancvidcruc Auerrois au- rhorius.quam ferapcc maxirai fecir jnus.poftulare vtan cius dogmaa}iqucm icciu ^ fenfum.recipiatjtSc Auerrocs aliqua ratiooc dc- ^ fcndi pofllt aliquantum confyclcrcraus . iis igiturtqwe diccafunryoranrsillius opinionis ienfus,quosnullam admiitere defcnfippc#iv, C i*.nequeur,te*cfteiusfentientu, ncq; rcpro- 6^ L.llos ommnocllc arbictamur, colligamus, nc uirlcamus an aliquisaUus ucxiox fenfus fui perfir.eV an tllum Auerroi attnbuerc poilinHis. llludin unmiscertsm^ttqucmdubiummcfle debet, nemonftrauoncm caufc diftin&am re-i rpla a demonftratii.ne fimplicitcr dicta, hoc eft in Con1iTiombus principiorum, liuc in cfh- cacttarc norrficadi ca.qux quc^runcur, difcrepa- tetn ftarni tion pofle. Qnare nulh alia diffe renriatehnquuur,quara ex nobis . Idumcn conftantcr nc- gamuy.talem diftetcnuam , quum dcmonftra- bari potcft, Scdftn talcm (entenriam ipfrattciin Conimcnt. ; - r i jf.primi libadeclarans uea illas fpec*ij4cTt" ,dl,;i ' ttionftutionis dicic demonfcnuioneanroAiateat,quam caufa, & caula fit nor ior effectu , blam fieri demonftrationem (impliciter diclfi, (i uerbefteclus notior(ir,nullam ibi iocum ha- bere fpecjcm demonftrationis , quomodo igi- rur hic dicit 6eri tunc demonftrarionem caufte rantum i Pr;rereain Commcntahi 13.14. 97. eiufdemlibri loqucnscie regreftu dicit ipfum ficriquandoeftcctus norioreft, &cum caufa jgnotiore reciprocatur, priiis. n. ab cflcctu ad caufar demonftrationem progredimur,;dcinde acaufa inuenta adeffcdrum demonftrandum regredimur, quem fecundum procclliim dicit non efle demonftrationem fimpliciter dfftam, fed demonftrationem caufartanrum , quando- quidem exiftentiaeffectaisper eam nonnotifl- iungit difterentiam , qua fola putat demonftra tionem caufc. tantum diftingui a demonftratio ne (impiiciter dicra, ea autcm cft , qubd'in de- monftrationc caufa? qua-ritur propter quid-, quia notum elt cflcttum clle; in dcmonftratio- ncautcmfimplicirerdictaqufritur an fir.quia uuunque ignorarur.Hcc (unt, quq ab Auerroc ibi dictinturde demonftrationc canfc ranrum, ubi ncs multa confydcrare dcbemus, primtim quidcm Auerrcem teltarifenomen/peciei la- te,& impropriefumere,hoccnim mfidicamus, eftin uerbis Auerroisin co ipfo locopugnan- ria ita manifefta , ut omnino incredibilis lu, prius cnim dixit tres eflc fpccics demenftratio nis,pofteauci6 dicit demonftrutionem cuif.e ranrutn efle fpeciem quandam demonftratio- nis liir.pliLi!t-r dicTc,;a Ljvmi-.jir modofunttres catur,quum priCk' jlrario caufc. tantum quando eftettus cum cau- fa rcciproc.mit , & itaex caufa fequitur cffe- Clus, utexeftectu caufa , quod ipfe in eo Com mentario nonagcfimoquintonegat. Prxterea dogma hoc eas omnes difhcultates patitur , jtias antea memorauimus , qnado oftendimus tion pofle eftcclum latius patct e fua caufa,li ea non exaccidenti,fedper(e illiuscaufa fir.Si ue ro poftcriorem fenfum fumamus,non minus in difhcultatesfacidimus,qtria(i caura,& efle&us reciprocanrur,&caufa notior eft efte&u.fict ibi demonftrario fimplicirerdicta, nondemonftra tio cauff tantum, declarabit enim, & quamob- rem flr,&qubd fir.ut ipfe Auerroesfatecur po- ftea in commentario 97. in primo membro 1U riustrimembrisdiuifionis. Prarrerea quomodo aiiisin locisdixitdemonftrationem caul.r efte mc! pcnnde enimeftacfi diccrcmus trescfle fpeciesuiuentis-,(rtrpcm,animal,& hominem, quom homo Aib amtnaii ut Ipecics lub gcnere continearur, (tgniftcatcigo Aturnoes 1 nonc fpeciei latc fuaiplillc quando dixic ttes  flc fj c cies demonfrrationis, quumpolcca quafi renu* dihgetiusconfyderans, &magis propncloqul uolens dicatduJfcex eis elle unam , & eandem fpcciemjdcinde pcrpendendumelr.Auerroem, negarecasduasdemoftrariones aliquam habe re eflentialcm dirieivnn.ur; & dtfterentw tan- tnm .icctdcntalcmeis tnbuerc.A' cam unica; quum cnim dicateafdem cflc utriufq; codirio- n. s.certeaffirmar cafdem clfe utmifcpi^rftif- 1 Liia.is elfcntules.nihii cnim aliudeft eojidi- tio rei.quam difterenria eflentiahs ; crijodiffe- rcntia.quampoftea lubiunpir,non cltconcli^ in regreffufecundumpracc(lura,quem pixcef riO,proindenon eft diftcreniMctlcnctalis, led *> fitalter prowfluspriorabeffecluadcaufam.fs atcidntalis!,uc antedemonfcrauimus,quia to-. hic negat caufam ex eftechi feqtti i His, & aliis F tA 1 n nobrs eft.non in ipfa dcinonLttafioms na- iimihbui di fticultatibus fenrerrria Auerrois re fertaefh Attamen fi ipfum legamus jn Epito me in ;capite de demonftrarione.nihil ibi dicir, quod non recipi poflic, & fententia , qnam ibt profert y facilhmadrecCum fenfum trahi po- rc'.,ium in pnncipio lllius CapttlS n cs demnn- ftrarioms fpecics (tatuit, poftea de dcmonftr.i- tione fimplicitcr difta diligentiflrm^ loquirur, & plurimos eiurmodos enumeraq poftet : r.m- (itaddemonftrationem cauueuntum ,deqoa credendam eftipfum ibitotamftiamfentcntia proruhire.atque pleniflime-locururw e nuis dcmonfti .innum fints, quem adeptiquie fcunt , nulla igitur demonftratio declarans Sroprer quid eft debet fccundi gradus demon- ratio uocati , fed potiflima fcmper appel- landa eft . Si uerci nabira animi noftri ratio- ne demonfrratio, quam uocant propter quid, non eft poriflima , dicant quxfo quid et de- fit ; an quod ante demonfcrationem cfr no bis notum cffcttum efle ? certc quifnam de- fectus hicfitnon uideojin dcmonftrationC_-> qui- Wr l 4** DeSpeciebus 45* IMtxo ccdentarium,quod nacuum dcmonftra- tiom.s variate non poteft ; ideo Ariftoteles nol- libi Imms diricrentie mentionem fecit, 111 z. e- ium cap.'primi Ubn Pofteriorum dum cbditiof nc; illas enumexat, ne verbum qmdcm de hac diftmntia facit \ n capite autem dccirao , vbi tmncidefedhisconditKinam confydcrat, vn- de fecundariar dcmonftrationes cxoriuncur ail de hoc dcfe&itdi&uin coroperimus , quod tamen m tx, mc laceu- debiuilet,fi isefliu dcfc- #usaptusuaciace dcmonftutionis fpccies^ea oanque demonftuuo , quce*'hoc dcfeclu na- fciuir,eft mulco nobilior ijs demoftutiontbus, qu t h u s folum quod c 1 1 notincatur , has uhicil. AriHotcksibidtligcnterenumcrat.atque ea- rum di&rimen dec4ar4t,quare multo magis de monftr ationis proptcrquid, & dcmonftuuonis potidlmcdifcrimen dcclarare dcbuiflct, uuoH t,tmti non fecit, quia nullum inter has u i u 1 1 - varg. rhen cognouit. Auen ocs quoqttc m on r.cipi u iUius capitisin coinmcntario $> 5 .contueuu Ai t ftocclera velle in co capitediftinguecedemon, ftutionem fimplicitcr dictam a demonftcauo- nc qiiod,excmj>l.i t.unen,qu.r ab Ariftotcle f- fcruntur.funtdcmonllrarionis j)toptcrquidrve firaiUtec Auccoes fatctur in Commcnur. 97, itaque afleric Auerroes Aciftotelem in eocapi tcdemonftrationemjproptcrquid cum pociiG- ma demonftutione conJuodcre , easenim re nera nnnquam diftinxit , & nos , li utrunquc dc demonftrationc Ubrum diligenter Ugamus ouquam inuenicmus Auftotcicm aliqupd ca- rumdifctimcn confydcraflc-e , Sed in EpitOr* mcincapite dedcmonftutionc Auerioc* hoq idcm clai illime conliterur, dicit cnim demon-j ftrationera propter quid, quam vocat dcmon- ftrarioncm caulc;Uhlum,crtefpecicm demon- ftcationisfimplicicccditt# 9 6c afdcra efle v- triufquc^onmcioncsjacquc candcm pcopricu ccmj quomodo igituc dcmonftcatio prtroa di-r uiuonc diuidituc in ues fpecies , fi demonftu- tio proptcrquid cantUm cii fpccies dcmonftra- uotus potillimv : cv quomodo h, funtdu? ipe- ctes demooftuuonis rc dift tnct.r , fi eardcm pe-> nirus funt fccundum Aucrroes utriufquc cou- dicioncs I poftumus igitur hunc in moduin ac- gumcntaci,quod pcincipia , qu.r funt not toi a_. rutura,& nobis.finc nobis primum cognka,n6 ioucnta pcc aliud, hcc ucl cft conditio llentia Us.ac neccflacia potiuimx demonUraUoni,v o u.r dcfendi non potcft. Mantfeftum igitureft Ariftotelem hftOf diflcccotian. nrao rcfpcxiifi:, xjuando dixit pn n cipiaderaonftcarionisnoaora cfle condulu>9 oc , Prarterci li ca fcnteotia admittatur,fcqije- 4->s. cur huic bomini candcm dcmoniitcationcm f fe j;t>iii!iniam ,ai:cu autcm:bomini c: : c prcj? ptcr quid taortiraquod abfurdum cft , fpecica cnim -denMioftrationis-dcbentfccufiduoi prPr E pciam natucamdiftingui, noo untum tclpeita diuerCbrum iK>tniniiin,quodqU) pnus catu cchpiim naucric finc cogniuonc caulq, ueniac poftca ineius cauf.c cogoiciooAiri, pcr eam co P gnoicet.pcopterquid 6at ecbpijs , lcd ooquod lic , cidem igitOC dcraooftcatio hiuC rjf pio- ptetqaid^quJtiltcri potiflimafuu . am c ua- tuudemooftracionis fumpom vnujc. f .. .: ,ic eft, caque ac-. eideacaria, cadcm uianentc dcmonfira^iouif ipccic fccundum propriaro naturan). Tale; tiam cdc vidcmus omncs. dciiiQtu^au/ao/i, fpcciesab AnftoreJc poiitas.ut qu^eft dernpof ftrado quod, licfempei deroonuj "auo qu.bd Gcr* cundum propriam naturaiu , Scrcfpccm om- nium tr.ui.ut 4TJ Demonftrationis. 4H pium hominum; neque conringcre poteft vc A carousid rcfpc&u noftri tiertim cflk,& nuli.im qui mnc lu mini eft deroonftratio a caufa rc- nos adjpiici cogmtipnem quod rct tu , dum  rnota.alten lit dcraonitcacioaberTecTu*, neque icadcmonftramus*. attamen ipfamdempnftta* vc llla, qux huic homini notincat folum quod , tionis naturam tpccundo id failum cflc con- plceri notiricet propterqujd. JEt (ut uno uerbo ftanter allcrimuSjproptcreaqtiod demonlua- jdicam) noriftlmum omoibus cft differentias uoex proxio-iacaulacoiiftans, dum dccbr..t_ jdppolicas, perquaidmiditur gcnus, c fnecies prop.ctqnidft,non potctlnun fccundutu prq foniUtuunniCiineodem indiujduoliraul repo priam naiuiarodcdaiajecti.imquddcft*rf|p.an, tirt non po|le,non entmidemnumero animal iuscntm nobisantca nouim fu icm cOcv, pcc m p ic!u.uu>n.i!-_.,^ irranontlc elle.nedum hoc camcn non ilai qmn dcmonibatio quoqi C/t** . " I nterap jrc, icdnedtucrfii quidero teon fu^ptfioaj^raiddcclaccr^f^epfgojem. banfc q^njff+*^~ oocibus, nliciempIoiUuftraxe,cft.ainicu>meus Vcpe*. Kmf juis ( qui meper htcrasccrriorcm facrt peftilcn- 'J\Ic  * Ctput XVI 11 i* qto poH^emt Hfferentia 4 qtt4% ^rp celialle, {k_ a,n tAon^m cariorc m faiccaro cf- /&**tt*f* Jns accepta c r bjUv,-:? oiicndnurnon poj- | ie , cgo autem .uuequim lucix ad mc pcrfcfr, >%^^*./6 ^-^ fe ahqnam demonfhationcm declarare ieiuui,dc pcudeiKia quulcm lcicbam, ,u ilc_y /*" ' frvpter i)iidcji,(ji4Xc:i(tmqkodejl auHona igoorabam ; Liqu.Mgir.ur a mc petatv * M nonduUret jccundum pro- quotnam rcrum. mc liter^dlx commonefacia:, ^"- m prum naturam. dtiarumnc dcbco rclpoderc , an unius, qupfi I aiteraro antcanotaui bftbeba.m*?cericduarum,, HAdcnus  Itenfum eft dirfcremianu B quanuiscnim aitcram egoprius noucrun, pcr lilam , quam Aucrroesa rnedio fu- jioc umen uit carum lucratum oooK>UjUFjr mtr,non eiie calcm.qux diuerfas d e- qu x eit d u.u u nu erUm cotuwonenrli dua* tn moilrationis fpecieschScete qucar , oiro u*s amicusdlc fci tbir,.& quanuisfgorytk vndc qiufque uidici fus uir colhgere- facile alteram.vel ctiam vcr.mque prcnoueiim., a.tt*-, ; poliet non elfc verum id.quod Auerroifte. opi- roen natutam propriam,arquc crHcacitatc m h- oantur.poifcex tahdifferenriaaJiqoam in qtif. teraruu) ipecr.mdoieivper vcu* diccinus d  ficisdiftcrcntiarD dcrinari ; ciuandoquidcm ^vt duabui rcbus litecas.illa.s qucnuis lcCi l l ux 3 quarlitisper CM noc.ricacis.ic ftuxfoncm not ifican ccm propt ei qmd clc noci* tfeoM pitur , cifencialerrc, &c fpectficam, ck , il lud fitiare eciaro  abc in prc- n&pof- quoque infkjaanemodebccct , hancquxfito- nouenm tolliturpropcerea vpta ticmonfisati^; iuuc to cpm notificatorum dirTcrentiam nunquam ukaiirjtt4 ;Ticc fcnirepr^a ruui t ax ^ fcnc.i- B *cejlariuroorutanoht cam ex alta priore.qux tUanam comproban pcuclt .primum qun cm iiai fu acondmombus principioruro fumacur, d rtc- quoni.tm jn qu.Tiitaproptcrquid .eik.ppvaptci p:-c..& rcntia exoririi, utc conrrano ubi in condittor hcnduui quxliium an iit.cc ab eo diuelli o'noftrafpt*cter inte!bt;atiir , cUrdttur,id dcmonfrtari.ac notificari du -tur % Inqtiu Auerroes deirwnftrarioivem ' ptoptcc prgoOmnisdemonfirarioiecundumpropri.'") ^toid eaftiem haberccondiriones, Srproprrera (uum naturam ncrificarrcm etlc ,uel non cilt t."; oinncs t-as liabetdemonftr.itio potniima, jn nccoumis lyllogjimus, ut npud Anlcot,- c lcdtiadere jViiiim COgnmonem propterquid, n roemoratisloCisicgcreefrjnon enim nobuj c| v. ii.i:n exift fiMarflcctti:, ner c.-.ni oobii nd obeft quoci toca illa eiusiiba pars fu difpura-. a^norcfcit.niiumcognirarjobisanxedlam dc-4 i . di.x.- ^ _ DeSpeciebus - 4 ^ diximus.ab Ariftorcle tanquam *verum,atqne DNeque alicuius mcmcnri eft ea refponfio , quS omntbus notum ex ipfa vi vocabuli fnmitur, uidetur ad hoc arTcrre Aucrroes in illocomen-Rcfpo demonftrareenim nimlaliudfignificat.quam tariojjj. pnmilibn Pofreno. ficin Epiromc in* A - ftendere aliquid eflc , vel non efle ; fed in fe- capite de demonftratione , dum dicit demon- Uexn * - quente qiioqueparte,in qua Ariftoteles rei ve ftrationein caulz tanttim non oftendere cfle- ritaremaperit,&exanimifententialoquirar, ftum efle , quoniam id notumeftante ipfam hoc idem fxpe pronuntiare videtur , nempc a dcmonftrationem.quafi dicat,uim habet caufa conrextu j 6 .ufquc ad 47. nam fxpe dicit tunc proxima notificandi efteccum efle,fi modo hoc verr demonftrari, & cognofcirem aliquamef- ignoretur; atfi notum fit,non amplmsid norifi  \*i &,quandodemonftratur propterquid efr ; ne- catw ; hanc enim refponfioncm inanem quif- que bcni cognofci rem efle, dum fine caufa co que ex 1 1 s,qu? haccenus di&a funr,racde colli B gnofdtur ; non poflumusigirar ncgare demo- gcrc poteft, pre/errim ex eo exemplo, quo ad ftrationem illam , quam Auerroes uocat pro- rem declarandam ufi fumus,literarum ab ami- pterquid,feu caufx tanrum.oftendcre fecundu co fcriptaru ; noftra enim accidentalis aftcdtio propriarri naturam qu6d hoc eft hoc ; imo & ipfain dcmonfrracionis uim,ac naturam imnra tpfe Auerroesinconfydcrare loquens, & oerita tare non debet ,ncque potcft, fcddemooltra- tecoa&usidclarauoceconfefluseft,naminc6 tio nacuram fuamfemperloniat ,exea.eft no- mentariis 95. 96. primi libri Poftcriorum lo- minanda,non exaccidentali nofrra aftcccione. aaens de enbusfpeciebus demonftrationis & Qupniam igitur eademonftratio c*uiliber igno e demonfrratione caufx prout conrra demon ranti eftectum eflc uim habet norifi candi 1 ps u frrarionem quod , &eOnrraporiflimamdiftfn;- E c(Te,Iicctaliaii fcieuti id non norificetTcft ta guitur,aperre dtcirper am dcmouftrari exifte men appcllandademonlirarioa propcta natu- na m efftfdtus & eatn ex rali caufa fieri , quattu ra,non a nofrra accidentarin aftcdhone, t roin- exifrenriaipfiuscftectus ex neceifirate iequa- de dicendum efr eam dcmonfrrarw.ncm fua- "S- rur. PofTurous eriam. ex iis, qox fupradixi- pte natura norificare &proprcrquid, &qiiod, mus,tale areumcnrumcolligere, ubiprincipia non folum pronterquid. Hoc aurem rationC f* habent omnes condiriones ab Anftoecle decla ualidiflima confirmatur, quia ii rcfponfio lu-c ratas.necefleeftper eafcicnriam prxftanriifi- Auerrois rdmittererur, errorem manifeuun rnara anobisacquiri,&quaprxftanrior,aepo- commifiller Anftorcles, neqoeexcufan poflet . .1 ciornondetur, fiquidcm ilfis quoque princi- demonfrrationcmrnimin duas cancu (pecies, pi)s alia prxfrantiora,arque efficaciora non da- habira quxfirorum rartone diftinxir , in eam , car;atqui omnis demonfrrarlo proprer quid qu?dicirar proprerquid,&eara qax uocatur habet eiufmodi principiajucanteademonlcra- demonftrattoquod , fciensenimomni demon oimus,&nim Arifcorcus,tam Auenoisreitimo ftratione declarantc pr oprer quid eftdechrari nio comprobauimus , ergo omnisdemonfrra- etiam quod cft,tat;s nabuit cam uocare derr.6- . tio propter quid tradir prxftanttflimam fcien- ftrarioncm proprerquid.ucdiuifiotalisfit, om- tiam,qua non daruralia porior, promde om- nis dcmonirrario dcclarar rem efle,fed alifci nis demonftrario proprtrquid porefretiam uo percaufam fuam proximam,quoctdiciturfcire can demonfrrario pon(fima,idque cenfuitabf- propter quid efr,nlia non per caulam proxima, 4.1-.Z quedubio Anftoteiet: Alioquoqueargomen quod dicirarfcirefoluqeftffedaduerius hoc to eflicacifliino id confirmari porefr,den>6frra- F egoobiiciam Ariftotelt non elle uerum quod tioexcaufaremotanotificatrem efle, ergode- demonftrario ab eftecrii proximo , ficiila, quf rnontrrario ex caufa proxima multb magis id cft a caufa remota, fitdcmonftratioquod,coa norificaredebet,anreceden5eft Ariftoteirs,ccv cingerenanqne potefturresdla,qux dcmon- fcquenria manifefraefr, quoniam caufa remo- ftratur,fit abcui nota antc illam deraonfcratio* tadum ponirar,n6neceflarioponitur eflectus, nem, hacigirarnon notificabitur quod l-c^, proinde ea non mererur uocari caufa prbprer imo nihil prorfus norificabirur;id igitur noo . ouam res efr.fed hac appdlatione caufa fola~ debuiflet Ariftotries itafimplicirer profcrre^, proxima fignificator , ca enim pofita res ex nc> fed cum hacexceptione,hxc demonftrario 110- Ceflicateponitur,cV eaablaxarescxneceflltate tificatquod cix, u modo ignocum fir,nam h- auferrur . quod fi fublara caufa remoca res ne> quis illud nouerir, nihil ilu declarar,igirur de ceflan6 auterrur , id non efr primb,fed quia^ monftrario cj> non cfc omnibus demonftrati* unacum remota etiam proxima remouetur. qu6d , fcdaiiqmbus noneftdemonftrario,quu Quum igttur caufa remora rem efle non faciar, eis nihil notificet: Actamen Arifroreles rali caufa uero proxima efle rem iaciar, fi caula re> exceprione^ifus non eft , quia uana , & a fcien mota uim habet notificandi rem efle,cur caufa riali tractacione alienitlima efcrcgulx nanque proxima uim eandcm non habet ? cette multo tradendx func pcrpecuc. , Sc res funt confyde* inagts habec ; atqoi omnis demonftratio pro- randx lVcundum proptias naruras, proinde* prer quid excaufaproximaconftar, nonporcfc eiufmodi demonitrationes dicuntur dcmon* igitiu non habctc uira dcclarandi rcm clsc . ftrauoncs quod, quia fuapte nacura dcclarant rcm I 457 Demonftrationis. . 4 fem efTe , non confyderara ea.qnetn diuerfis A nam fi demonrtratio proprerquid noru dc hominibus cft.accidenrali uarietate.Hanc fuif feAriftot. mentem apcrt dcprchcndimusex ea pjurre illius captus,in qua loquitur de demb Jtrationc a caufa remota, hanc enim rali exem- pln dcclarar , fi quxratqr propier quid parics fton refpiratj&refpondeatur quia non eft ani- jfiia!,taliscon(trueturdemon(lratio,omnercfpi fans cft animal paries non eft animal, ergo pa- fresnpn refpirat , qujr quidem non demonftrat propcerqutd,quum proxima caufa adducla no Jic.fcd fplum quod *, in hocexcmplo Arift.cer- tum eft exiltenriam rei quxli t c notam e llc anre illam dcmonftrattonem.cV antcquim qneratur propterquid paries non refpirct,quis cnim cft, * qui ignorer parie em non refpirarc? im6 Arift. itale probtemaadducir tanquam notum quoad qncftionctn an fit, inquir cnim f fi qoxrarur proprcr qnici non refpirat pa.iesj atcertum eft non quxri proprerquid eft, nifi quando notum efr qu6d fir , ut ait Ariftotelcs in fccnndo hbro Poftcriorum conrextu primo , Ac * >. nunquam nim quxrimus propter quid aliqua res fit,nifi priusconftituamusnotumefle quod fitj atra- mcn fadca demonfrrarione dicit Artftoteles pet c ..n notificari quod efr, noh propterquid eft, quafidicat .quxfitum eftproptetquid non re- Iptrar paries, hcc autem demonftratio quxfrio hi non fatisfecir , fed folum declarauit quod fir, qttod paries non refpirer; quod fi fenrentia Auerrois admittcretur , falfum diceret Ari- ftotcles, quoniamenim anto dcmbnftracibi liemnoram erat quod paries non refpirac-,, demonfrrario illa non declarat quod, quarcL. / hihtl notificat', certc res he^c nimis ctara eft; -iecaliaratione Ariftoteles detendipoteft, ni- *L ii dicendo ipfam demonftrationis uim , Cc ? haturam fpectandam efle, quando quid pet ? cam oftendatur infpicereuolumus-, Gquidem iilademonftratione ex propru eius naturao- monftrar qubd eft , quia eft notum , fcqut* rur dari r.ffectiones in fcjentia^ , quar prx* cognofcantur cV quid nomina figmficent^, cV qu6d firrt-} nulla igitur difterenria m.ncc inter principia- , & arreftiones habita prx-> cognitiomim,rarionc_^ ; Ariftoreles igirur ipfam rei naturam fpe&ans dixtt *vniuerfa liter accidentia demonftrari qubd funr , nnn- quam dixit prxcognofci, quia accidenralem hoftram affcc^ionem non refpexir, fedfolam demonftrationisnaturanv, quxquicquid de monftrat , demonftrareffc*_, i atqui acciden- ria omnia fub demonftrationem cadunt, er- ;o omnia nullo cxcepto demonftrantur eU His argumentis fatis puto effedcmon- ftratum non poffe aliquam demonftrafionem oftenderc proptcrquid eft, quin firrul oflcn- dar quodeft; obid Ariftotcles, cV Gtxci po- tiftimam demohftrationcm vocare folenr de- B monftrarionem r*? Ikti fine exprcffionC,. t*u iTt/, licet hoc quoque pcr eandem dcmon fturtonem/notificetur. Caput Decimumnonum , m qua oSlcndUur etiam rcfpeftu noft/i nutlam demoniirationent notijicare prcpier quid tfi , quin no- njuct aum quod ejl  c i Aetervm ad plcniorem huiut dogmatis confurationem oflende re poflitmus qubd non modb iu- tUram demonftrarionis fpectando verum etiam nos ipfos demonftrantesrefpi- cicndo, omnis demonftratio notificans pro- ptcrqutd eftnotificatetiam qu6d cft a t)C no- bis tradit nOuam ~vtriufque cognitionenu > quam anre^a demonftrarioncm non habcba- mas; Ariftoteles in trigefimanona particuh ftcnditur quod paries nbn refpirat, quanuis C fecundi libri Pofteriorum reddens rationem , enlm prius notum id ftierit omnibus homi- cnr ille , qui rem efie cognofcit finc cogni* 7-arg. pnus ribus", pcr hoc ramen ipfa uis demonftratio nis mmtmc tollitur  fed femper ralis ferua tur, utnottfKet remelfc, fcd non cufut^-,, ^Qiipniam ieitur ipfe Anftotelesin declarari- d.i derhonftratione quod non refpicit an id , v^uod dehionftratur , fitrtobisprius' notunu^ anignotum; eademrarione ilfud in demon^ frratione propterquid refpiciendum non eft, fcd fola fpe&anda eft uis , ck narura_. dcmon- frrationis . Pr^terea Ariftotelcs in7 j.j r.7c,ck per caufx^ognitionenu, fc&e. cuius quidcm cognitionis (omparatione-il- tera eft potius ignoratio , quairu cognirioi allcnt igtrur Ariftoteles rem cognitam e(To qubd fic , fcd lcui , Sc rudi cognitionc po- V ftc* ftea negat eam cognpfci quodfir, dum. perfc- ct.im cognitionem refpicit , cuius comparacio - ne altera non cft cognitio . Ex eo>loco nos coL- 6cic - 4# D Caput XX. in qno omnes fpecics dcmonslrationit iuxta^iiUotclisfcnuotiam colliguntur. , ligimusquodqui prius nouit cffecTum aliquc eilc,& poftea dcmonftrat proptexquid Jil, jllc hacdemonftrarione nouamfcicntiam adi- pifcitur, quam antea non habebat,qu6d res illa fit, perfecTam cnim , Sc certam fcientiam acqutntquodfir, quam priusnon habebar, ni- fi coafufam , & rudem . quarc etiam refpectu poftri ea deraonfcrario, quamuocant proptcr qmd tantum , notificat utrunquc , &quod fit , & quamobrem fit . Hocidem ipfius quoque Aucrrois confeilione confirmatur , qui in  non cognofcuntur effe necelTanx, quia effe- cTusfumiturnotus abfque cognitione caufx, que ipfi effecTui tor.nu impomc evtftendi ne> cefficatem,illaigirurnon eft demonfrrario . /Vd hocrefpondei Aucrrocs in deraonftratio- ne qu6d non-cogoofci effectum ira cil  necef- farium , utquando pcrfuam caufam cognofci- tur , fed infirrnroxe,ac minus cxquifira^eogni- xione.&roinorecum cerrirudino , eit enim .cognitioexiftenrix raulto dcbilior quandoii- ,ne caufa habetur, quara quum haberur per* caufam , fcd non c:t ita debilis r utcum fyllo -gifmum a genere demooftrationis expcllar , , Faretur ergo Aucrroescognuioncm exiftentix cffectus in nobisacquiri maiorem , cerriorern, & exquifitorem per cognirionem.caufx, quan,- dodcmonftxamuspropterquid ; qux deraon- ftratio nobis traditcognitionem cxaccifljmam quod effcctusfit.quaraante earo deraanftra- uonemnonhabcbamus ^&reueMii.bene hoc expendaraus-, veriffimurn eoTe cognofceraus, dumcmm effectura nofcimus abique cognj- tu.nc c.uilx, non poflumUi ciui nc^clVitateui -plcnecognofcexe, quum tota pcinic.ua caufa> .quam ignorarous, utqui^ui>iexfc4ipfim lunc ficn , & caufamigaoxat, elTcquidcra eclipfitn vutct , lcd qnod cx neccu^tat^ r ^4t B( .cVL^quod Bon poffit non heri , et fi conieclarc medo ali- -t" quo potcft , cxquifitc uincn farc not), potcft, dum caulam echphs ignorat; qu* vero calc- I u eu n ^ijypjpecii^m iguaxusnon eft,.isroultis etiam m.",Cul uWnis priufi|uam fiac eclipfis , am fx ^neceifita . i . it runc futuram prxuidcre poteft pex cogniuo -BCmcaulx. -i .-  'y> atihraa ::.-.}* S Atis igitur cftenfum eft non ppfTc fierf dcmonftrationem propter quid , qux tum proprix nacur; fux. tum dcmon ftrantium. habica ratipnc non notjfice^ ctiam quod eft ; proinde non daxi deroonftra^ rionem proptcrquid re diftinccam a demon^ ftratione pouffima tanquam aliam dcmonftra-. tionis fpeciem vtplurcs axbitrantur. Fuma igitur manet ea dcraonftrationis diuifio,quam Dosantcafeciraus, ut ratiom, atquc Ariftot^ xqaxiracconfentanea, quam nunc clariorc ex iis,quxdicca funt, colligimus hunc in nio- dum Demonftrauo non dicitur nifi G^.o^Qonini mus neccfTarius , & ex neceflariis propofitioni-.d cmoito bus conrlatus,qui procelfum habeateu r cnrial l c, f {tranoe nimirum acaufaad cffcdtum.YclabcrTccxuadjO^og!" caufam j quomamigitur omnis dembniixaricX "^* E aUquidcfie oftcndit, hoc duobusmodjs fcjt\ niSJC i fcihcet vclpcrcaufam ,uelfine caufa.pioinde adcrtr- pcr criccxum ; fi pcr caufam ,aut pr 1 oxjm i am cla,uel autrcmotam ; pcrproximam quidcmfir demo," 6uct * ftrario proprerqiud, quara dicimus potiffima , ' ac prxftantiffimarn dcmoftrationcm efle , pcr caufam autem retnotam Ht dcmonftratio.iolq ouod , fimditer pcr erTcctum fit demonltratiq toliim quod;itaque dux fummx fpeciesdemq (trarionis dantur habita ratione quxui;orum , quf pcr eas notificantur.una, qux rem cfle de- monftrat fimulcum propter quid, altera, qua; folum quod dcclarat , non propter^quid ; nxc furfusin duas diuiditur ratione medii diftin- ctas , fcd non rationcquxfitorum, quf pcr cas notificantur ,altcra pcr caufam reraotam de- monftratcffcccum,alrerapcr cffccTum nocifi* ^ cat caufam. Alia dcmonftrarionis Ipccres prx? fct hvapud Ariftotclem non datur. . \ F Caput X X I. d eft iimplicicet proxima, rrcs autem reliqux no fimpiicitcr.fcd in gencre fuo pcoximx sucudeo. pcr cam.folam dcmonftrarurpropter quid eft; atfi pereasomnes poflet.deraonftrari proprec quid.fequcrecur uniusrei quacuor efle pofle po C quod aliquis decipiatur crcdens jplurcs efle v .K nificat Arift.unara eile rci caufant, qttc omni- bus fimulquxftionibusdeeadcm re fadtis fa- risfacit;idemcttam animaduertimasin capite i o. primi libri pofterio. qttando loquitor Ati- ftoteles de deraonltratione acaufareruora , in cotocnimillo capite caufam reraotam vbcac caufam, & demoaftrationcm iilamaflcrir efle per caufaro,tamen dicic per eam non demon- ftrari propter qutd.cV racionera afferentfubitU git {riylp /i>itou74 cuTicrl caufarn pcius eara ciominaucraccaufam ctiam pofteauocet.ibira men dtcu oon etTe canJam.idcft non cdTe illam propcer quam rcs cft.hxc enimeftcaufa fimpli crccr proxiraa,& rquahs effectui , quafi dicac , cft quidem tj 7tr,ac non eft Ta' cutm. Tan dem annotare debemus tlla fequentia vcrba Jpropcerquam rcs cft J qucdeclarantquacau- iam incelligac, non entmomnis caufa. eft caufa illa.ptoptcr quam tcs eft.hoc cft quc; Utisf.iciat quxftioni proptecqttid ctl , 6c qua poflca illicA . " ponacur ertec)us.Exhis patec  dari dcmonfrra* da; i .ie uonemcxcaufaproxima qugnoneft dcmon i>> 5 ^"r fc-atio propter quid,fed folum. qu6d, oerope fi "j j^ illa caufa ht folura ia fuo gcnecepgoximtu noa xim ., , umpUcttcr ptoxima-.caul a autem hxc proxima qux uc- flmpliciceriquamunius cei unam eilediximus, td cit alicuius cei eft caufa finaiis v aliatius autem em p to P ut ciens.uelahqua alia , quemadmodom docct_ l " Atiftotcies.irtfecundo hbro Poftcr.in capir.de cauusquadete noncftopusutin ptxlcntia^ pluta dtcanius , hocenim copiusc tract uiimus- in libto noftra de media demonftrarioaisi nuo (acis eftiaceUex}lTe Unam cfle uniusrci proxt* mam,OC xquatam cuil. im.quc i.uur.icc-rc poflit Suxftiont propwf-quid eft, queiaceicdurn efVef ciens,interdum fiais , interdum abxcanfa , 8c demonftratio ex tati caufa dicituDidemoftrario propcer quid, quc eft potiflima lUmon 1 1 r .u 10 , quum alia pociot non detur, propterea non eft tifliinasdemonftrationes, quodnullaratione^* fjeri potcft^tdeorccTcdixit Auer. in commenc j, 6 .primi libri poftcrio.unius rei unam cfle de monfrrationem,& unam definirionem, quia v- nius rei una eft proxima caufa; docutc hoc aper te Ari ftot. ptope finem fecundi libri pofterior. ^r-.t , u ' 5 ' Auerroes.incommenr. pr.97. claredicitef fcctum curafua caufa elTentiah rcciprocabtle efle dcbere,& hanc unius etTecrus. unam efle * ' Hanc fignificauir Arifrot.ini dcfinitione fcire r triajio quando dixirffcire cftcaufamcognofcere, pro ada iu ptecquamres efc J inquibus uerbis trianocace dcbeinus, primuin quidem Ariftotclcm diccre canfam ia iingitbri nnmero,quoniam una can  rum ettciufinodi caufa,non plurcs v deinde uti aratruibquuindicac tm> utjW, articulus .n.cm- phafin quandam haber,& fignificac unam cer- tm prxcpuam c.tufajn.no otnncseius ret cau- fas,c u ndcm Ioqucndi raodumin primo capite rionc /cire. dius rci pcoximas caufas indtueriis generibus , perquarumunam ea res potiflimc demonftre*. tur, per alias. veto propterquid canrum, hic enim eftmaximus,&apertiflimuserror ,qui & Ariftotelis,& AuerroisdocTrinx repugnat. fcr hxc.qux hactcnus dictafunr,faris dcclara- tara.ac demonftraram cfle puto huiufce rei ue tiracem, necequidemdefpcroomnesingenio prxdicos uico&j&qui in alicuiusuerbanoniur rauerinc,ncque SiV/r i u/, qoam (cire. ' & Veroderoonftrano rcmclle declarcr percaulara rei v runc fimulcognofomtts quod eit , & proprerqoid cit , quod crat fecundum diclum , proinde iimul lnucnimus rcm cfte, & quid fit j dcmonftratio igitur , qux declarat propterqmdefrv Arifrocelisfenccntiain iisverbisrum vrrei ve quacfuombus uantur.fcdiemperana, aur . n. uumur  quarrimusan fit, autquzhmus proptcrquid fir,- iedanfit,& proptcrquid fit nunquam fimul quf hraus ; quando qu^hrnus an fir, runc igno- tamus utrunque, quandoautem cognofcimu' quod eic , quxtimus proprcrquid eft. Ex quo qusrfti hoc aliud dcfumimus, nunqulm quc^ri ^pptcr- propw* 3uid cfr, nifi quando cognofcicot quod cft , si i) lu P* umenira ienoramus urrunque, nolicecqux- f oni * tere propcerquid etc.quia h?c qucftio cx necef _ ao 4. ficace fupponir cognirum q (it, & neminem pu tohoc cue negaturum,Geomerran.non qucric ritas cognofcatur,rum etiam urapparear aduer fahos hac in re apparentibus rantum, ac fallaci decLira bus arguraentis "vti.Scopus Arifto.in ea parre, tio cou cuiusiniciuraeftconcex.ilie ^ cftdoccreiquev b  ub ^* 110 ^ tea ^ crnon fi ra ho, quat non olum decla poitcr. ' nfquod eit.fed etiam quid eft, vulcn.oftederc eam tantumdemonftrarionem ,quz notificat q>eft fimulcum proprerquid eft, duccrenosin cognitionem quid eft;eam veri, qucdecla- ratfoluraqu6deft,nulloreodo nos duceread cognofcendum quid eft, hoc igitur,ut oltcdat , coniydetat eo in loco ordinem , qucm in qux- rendo feroamus tum in fimpliabos quxlcioni - bus,tuincomplcxis,ut a complexisducat nos !n cognitionem limpltcium,quandoquidem in accidentibus hx, cV illx in cundein fenlum ca- dunt , idem.n.cft dc accidentc quxrere ao fit , proptcrquid in rhangulorretanguli finr duo* dus rcchs cqu.tlcs, fcd quxrit an fincduobos ce Ctisxqiialcs.Euclidcsenim proponir demon firidum qiitaeft.quiacfr jgootura, fed quonia id per fuam cautara deraonftrar, ideo demoa ftrauone lilafimul & qnod,cV:propterquid no uficatur, v 4*5 Demonltrationis. 4(56 rificatur,quanquam ante demoriftrarionem nd A quxrcbatur niii an fit, fignificauirhoc Atiftotc les in tertio illo dicco.qnod erar.nunquam pto pterquid cognofci ignorato qu6d,qux fentetia ii uera cft, no poteft qu^ri propterquid, dum i- f;noratur quod, fiquidc non quxritur id, quod ciri non poteft.proptcrquid autcm non potcft iciri du ignorarurquod.neque igirurquxri po teft.Scd hoc ab ip(o Ariftotclc clarc profertur >w,qu*sji m^roouunuus, a caufa remora qiixrebaturfolum proprerquidparies n6 refpi rer,pereamautem hocnon oftendicur, fed u>- lum q> non refpirar.NuIlum ex his cfle arbitror 3uod negari poftlt; his igitur ira conftitutis vi- eamus an ea,qux ibi dicuntur ab Ar i It otclc, fcntentix noftrx ofticiant; inquir Ariftotelcs nos quandoquecognofcentcsqicft quxrcrtt_> propterquid eft, quandoque ctiam utrjq; hxc^ Kadcmdemonftratione nobismanifefta fieri j? nos autcm oftcndimus aliud efte id,quod ante demonftrationcm qucritur.aliud efle id , quod per dcmonftrationem notificarur , quod igituc dicatAriftoteles nosq^uxrerepropterquid qua- do prius nouimus quod eft , ob id non dici>o demonftrarionem dari , per quam folum pro- fiterquid norirlcetur , quxritur quidcm tunc lo um propterquid , fedmox fada demonftracio notincat Sc propterquid , & quod; quemadmo dum cconuerio quxrimus aliquando iolunu an fit, deinde demonftrario firoul nobis decla- rat cVqu6d fit, 6c proptcrquid iit; flcm igituc ante hanc deraonftrarionero quarrebarous fo- lum an fir,ita antc lllam quxTcbamusfolupro- pterquid fif,eadem tamen eft utriufq; demon- ftrationis nacuca , 6c efhcacitas , qux notificac flmul ucrunque-i; quod quidem ipfe Ariftoce- les in eodem cotextu airirmat, dicitcnimquocl ante cauitj cognitionerolicct quandoque vi dcatuc notum clfe quod fit, tamcn reucranon  eft notum , nili ex accidenti; tota igitur differe ria,qtiam confydcrat Ariftoteles incer eam de monftrationem , quffrrpoft quzftionem pro- pcer quid eft , & eam , qux flroul *vtrunquc_j notificatpoft qucftionem'an fit , conflftit iau qu^ftionibus , qux demonfrrationem prxce^ dunt, nbn in iis, quxper vrranque dcmon- ftrarionem notificanrur utraque enim xquc notificat proptcrquid , & quod , licct alreraia prccc llci u iola quqftio propterquid , alteram j cfnon- vero fola qu^ftio ah flt; demonftrationis au- ft nno . tcro naturanon in qucftione prcced/nte, fed*an6cx his appellarioncm fumeredcbet, non a prj&rP/*' 6 " cedenubus qucftionibus , qu^a (olaaruroi no* qu ^;. ftn accidcntana r.rircc lonc pendcnt , quoniam : t i$ lutii aliquandoleuiter, 6c ex accideti cognofcimut: carur , quod eft , aliquando id penitus ignoramus , ob f cd cx id alio,&alio modoqucfnoncm proponimus) attamen *>tcunque nos quf ramus, cadero fem perferuatur uis notificatnia_- ( *\r ita dicam) dtmonftrarionis . Nec dicere aliquis poteft  demonftrationem illam.qnam fola pr^ceiTit quxftio propterquid , uocandam cfle propter- 3uidtantum habitx tarione qucftionis prxce- cn t is,hoc.n.d.uo fequererur quod ea dcmon- ftratio,quam aduerfarii poriflimam uocat, non dicereturnifl demonftrarioqu6d;fiquidem an te eam non quxritur nifl qu6d ; fequeretur etiam qu6d aliqua demonftratio a cauia remo- u uocanda effec dcmonftrario proptetquid, li- V 3 c "l DeSpeciebus 4*7 ^w r wvuuc 468 cet declaret folnm qu6d,oam Ariftoreles in co D ubi loqaens Ariftoteles de dsfciplints diucrfis. textu 99.primi libri Pofterto. ralc eius deraon ftrationis exemplum arTert.quam prxcedatque, ftto propterquid,dicitcnim | propterquidnon refpirat parics i quia non eft animal J efiet igt - tur demonftratiopropterquid rationc quxftio- nis prxcedenti$,quod eft manifefto fallum^. Patetigitur locum illunt Anftotclis in fecudo Poftenorum Analyricorom libro ab Auerrotft* non tncelligi, cV ei* caufam erroris ftttflc qu6d Artftot.in tllis tribus dictis confyderat eas qux ftioncs etiam ut demonftrationem prccedctcs, non folumut per dcmonftrationcm notifica- tas, earum enim.vr prxcedentium difterentia nutlumdifcrimen facittn quxficis, qux funt lemonftranonisfims, neque dtucrfas demon- ftrarionis fpecics conftitoit : fed quando Arift. ftarim infequenttbus vcrbis qucjtta illa no am pltusut prxcedentia,fed lolum ut per dcmon- ftrarioncm notificataconfyderar, duastantiim qux in eiuldcm rei cogninontj mutuum libi auxiliumprxftant,dicit altquas clle,qux ita inuicemfehobcnt>utdcaliqua eadcmrc hxc folum quod :ic cognofcat, & proptcrquid tgno ret; contra ucr6ilTanofcacproptcrquicl,quum pcr caufam demonftret, quod autcm ca rcs lic 4 tgnoret ;quofitutpcrfc&am eiufce rci fcicn- tiam tlle habeat,qui altcram cognittoncm cu altera coniungat, tk ab altcra dilciplina dtfcac eamremeire,abaltera uero propcerquid lu \ fatetur itaque eo in loco apcrtc Ariftoteles ali qitas efie djfciplinas , qutjcognofcunt proptcn quid c|t,quonum percaufasdemoftranr, igno ranc tamcn quod eft, quare datur demonlxr* tiopropterquid,qucremeiTe non dcclarar. f-hmcquoquc locum fi bcnciotcliexcrtmus, vt Jubiilb dehimus eum fentcntic, noftrx minime rcfra* i ;o ' gari,(i nanque nobis adocrfaretur its uct bis A - riftoteles,aon minu&fibi ipfcaduerfarctur.qui dcmonftiationisfpeciespontt rationc quxfiro E & in principio fecundi libn Poftertoruin, & in rum notificatoruin diftinctas , dicit. n, duobus modis cognofci rem ellc,:iur enim pcr accirtcs, aut percaufam , du.is demonftrationis fpecics. fignificans, quum cnimomnis demoftratioali- crutdelle oftendar,aliaid fitcitper caufam, alia /inerraditionecaufx yilleigitur locus aduer-t farur Aucrroi, noftcx autemfencentix rainfice ar^im. firtn-agarur. Adde aliod quoq, arguraetu, quod /Ucrr deadoerfus Aucrroem cpliigiraas,cerrcet1i Otiffirmttn , narh Anftot. ibi ciocer q> pee eam demunftrarioncm r qucrcm efte oftondit non pcr fuatn caufam.no cognofcitur quid eft .ird, per eam rantummodo, quc; rem clledemoftrac perfuani caufam , argumenremuritaquc hunc jti modum, fola dcmonftratiooftendens rem cllc pcr caufun fuam cft .illa,q ux dcclarac quid eft,quo fir ut omnis drtndlirarto declaris euut , froftcndac rem rlle p-.-r lium caufam ,hoc .n. , ttfleriteo tn lcco maniieitc Artftoc. acquide- cuntcx. 39. ciufdem hbri .1 nobtsantcdeclara- to clare dixitnon pollc unquamcognoici pro- ptcrquidcfcdum ignoratnr qu6d cft ; non pof* (etigtturdefendi , liahoin locodixiiler notifi- cari aliquadcmonftratione, proptcrquid cft i* gnorandoquod eft . Nos iguur locum illum ieclin prcutrcr, & quanrum prsfcnci occafioni con- 06. pentt intcrpretemur,plura nanquc proetusple ^*"'?,? na declorMtionediccnda eftcnt, qoead propo [" ( licim nobiscontcmplanoncm npn pcrtinent: littisinpr^fentiacftii dicamuspoftcl^ duobus r . m e g- e * modtrcogaotai qiiod res-aliqua fit, auc cnimi.. ( -, t i(> . i c 1 m,.> ur r.icicuc , fenfu quidcm cognolcn ali-N^noTci quis lunamoblcuran, aftrologusAuceui Ui.cs> aut biculo-maneASjCtiam fi noh larucatur, lctt ta- ?l mi u:cn fien iunc cciiplim lunc , ci:;.i (cit tcuam tuncerieioterpplitam ,qux eft canta eclipfisv J 1 VtcrqueigicMlsouitecliptiineire , 6e certa vit ucnutque cognitio pet lctumpra, tcd reddftut lbfthfrraoi0,quiun oocant propterqutcttantamj p certitTima fi alicrum tcftimonium cam alterdl (c u cauixtanram , declarat qitid cft, ut Aucrr. 'rntstur tn a 9.cV 40.Gnu1mcut.u11s illius lccuu- 'X X II I. mqmaliaexorkns obitftio foU n rjitaffty qu  Miiun^.icut .:llc n.tin] u c teftatur te'eclipiim vt dttse^uc ?ero caufam adducic cur ncceltanum hieritoclipttmeri ;aliquasigjtur dilcipltnas efse doccpbi An("torclcs>qux ciofmotti luney ot aitert nullam habearcafjftcum nocnum i fcdfcnlu rcmahquam ita fe hafecrc cognolcat) altetaucrofotarartonerem illaovtrofcac 1.. c_> -~vllo tcltimoniolcMilus , quod qutdcm tn tolis matlterttariciieoenire potcft,traclant cnim rea mcnre abutnftasa ientiti matcna, quo fifvtU ' easfolaratione cognolcapclinc ullofentus au- xiliojfubcis autcm lunt aliquc alie, lcicntix autctiamartts,quBon canit, non Demonftrationk 4*9 non experitur rem ita fe habcrc; at mufica uo- A calis.qux non fcienria eft,fed ars, fenric confo- nanriam illara,& nuUamciusrarioncra cogno icic . Hoc igitur e ft , quod ibi docec Ariftorel, quidjfciplinam caufarum contemplacricero, noo omnino ncgat cognofcere quod eft , nam cum cognitione propter quid ex neccfliutt__j coniuncta eft copnitio quod eft , qux a cogni- tione propter quid fciuncta c lic no poteft , qui nimpcr caufara rem demonftur, cercus eft re ica efle, vc rnuiicus raathematicus cerco fcit ta- lem numerorum rarionero efle confonancem , & fimul nouic & propcer quid , & quod , non_ quidem fenfuded ratione ; Ac negac Ariftorcr les eam tancum cognicionern quod fit,qux fen fu acquiritur , hcc enim fciuntUefle poreft a cognirioneproprerqutd eft; quaft dicatdcien riamathematica.qux res iine maceria fenfdi contemplarur,& cas per fuas caufas demoftrar, nouit quidem rem cfleprouc rationc duce ad Jianc notitiarn peraeuir,actarpep rrmcflc no 0 nouiccognitioneilla, cu**jCXPf ; fts igitur,qux dicta !~unt,omncs illius opmioim leniUJ.quos nullam adroittere dcfrnuopcftfe , C bC falfos omnino cii c arbittamur, colhga nui s , ntuideamusanaliquisahus uerior fepfus lu-i petlic,&an tllum Aucrroi attrtbucrc poflirous. lllud tn t>r>misrcrtum,atquc mdubiutumcife debcr, oemonftrationcm caufc djftinCtana rci rpfa a demonftrarionc braplicitcr di&a J)OC cit in ttondiriotubus principiorum, liue in ctli- cictlare rtonncidi ea,quxquc;rurkcur, difcrepi-, rem (hmn non pofle. Quarc nulla alia dirXe rentiarehnquitur.quarn cx nobtj dcmonftran tfbm avCtpn.quandoquc cnim nocaeftpobift exiftcnria ettecrus, ideo non quxrimusniii pco ( ptefqttid V quandoque eft ignota , ideo quxn- mu anflti,. Dtfcnmen bocin deroonftracio-i niblt'.contingere nrmo negare poteft , quum fwper fc mantfefta itt,& banc folam ditferen- ffarrj iipofiiit Auerrocs, ipfius fcntentum dan*n rtarc nori poflumus>. Id tatr.cn conftanter nc- gamus-.t.dein dirTercnriain , quurn dcroonltra- tioni cxtrane.i.cV aci-iJens fit, diucifas dcmon ftrationis fpccics pofle conflituexe ; q> Ij fpeciei nomen iropf opric,cV arople futnar&us, ut quadi bec diudionis mcmbra ipcciiss rci diuiu huo uocabulo nornineipus , hoc ropdo cas demoo" Urationislpeciejappcllari pofle no inficiamur, Accamen demonfcracio prunadiuilipnC.-- nqn rcctc ii) rres fpecics diuidetur,neropc iniuupli cicer dictam,6. eam, quc. uocatur caitfx tantu, Sc demonfcranoneni quod , quanrloqui Jc non eodem difcrimioe dcmonftracio qtiod ab alits difcrepattquoalixintcrfe, tllananque eifen- riali ditTerentia>o- ex natura fi Jutnpu ab eis diftinguirur, tllarum aurero inter ie accidcnra- rium eft dilcrimen ; Pcopterea uieliuseft fi iie- monftrarioneni prima diuiiionc iu duas ipc- cies partiamur, ut fecit Arifto-. in dcmonlha- tioncm propterquid,&deroonftrationc quod,; dcinde fumendo demonilratiopero/propter- quid.&accidcnulem illiiisdifteientiaru cx no bisdcmonftrantibusaccepcajTifeipiciendq,ca in duas improprie chctas ipecics liuudamus, quaruinaltcram pr^cedit qucftio propterquid> quum norum (lt cfte&um clic.aliciam uero prc cedit qurftioaniir,quu ignoretuc cv proptes- jquid,& quod. Hanc umen dirlcrentiam Auft. pulhbi confyderauir, quura eKPauirademon- ftracionis non fumatur, & a ccui cnt-i ta Ik , c i n tcr pres lunc line vila ablurdj tatc conlydcra- re pocuic,mulu nanquc incerptetibus-ad facir ltorern rertun inrelligenciam,&ad doclrinx a- bundanriarodeclarare conucAit,quorurn mcri cionem ipfum aurhorcm facercnjPadecec.Ho$ igtcurfl Aucrrois opinio fuic q> dcmonftratio limphcitei diLta, & demonftratiocaufx tantu nullam babcantinterfe eflenrialero ilifticren- tiam.Ced fplom extraneam,qu eftracionc no ftri, & ea fpeciero propric acccpura conftituc- rc ncq ueat , icUa c 1 1 cius 1 c trc u r i .1 , ncqt rcpro- bari poteft, Scd an talc m fcncenciaro ipft 'atcri- t bitcre poflimus dubium eft.dum ca Ipcdamus quc ab tpfo uariisiolocisdicuuiriniuis com- ntentanis in poftcriorcs Analyticos, nam pi v- tcr illas, qtiasancea memouuunus ,in eius di- in Commentgnaiirta y pnmi librLdedarans ut$ i llas Bionftrationi dtcic deroonfcrarioncm cauiac. tanium tunc ficri, quando cx caula fcquitiu exiftenria cifcctus ex nccefliutc, fed cxcftl.- Cl u non fequitur caufa ; quod quidcm ego u- tjs incelligcre nequoo , nam quod ex ctlcchi non fcquarut caufa, id hc ucl quia non rccipro cericur,& crrcCtus latius patcac, quam c.n.l a. ; Del quia 1 cci p roccn tur quidcm , fed cauia ilr__. BoriorctTeclu,iiqutdera abignociore nt>n rib procedendum ; 'vreunlibet icnfnm.uetiba.A- ueuois habcanc , ipfc ilbi maniicit. a_.nerf_.-i . / *ur, i jpi DeSpeciebus 47+ rur, priorem enim Ci accipiamus , isconrrarius D nes,arque eandem propriercrem ; deinde fub- eft iis,quar dicuntur poftea ab Auerroe in Com mentariofequctepiJ.ubidicit, fi eftectus latius J>ateat,quam caula, & caula ilt notior effcdf u , olant fieri demonftrationem fimpliciter diclii; fi uer^effcctusnotiorfit.nullam ibi locum ha- bere fpeeiemdemonftrationis; quomodoigi- tur htc dicit fieri tunc demonftrationem caufie rantum? Prcrereain Commentarii 13. 14. 97 eiufdcmlibri loquensde regreifu dicit ipfum fieri quando effe&us t norior eft , Sc cum caufa ignotiore reciprocatur, prius. n. ab cflccfu ad caufie demonftrarionem progredimur,-deinde acaufa inuenta adcffeclum demonftrandum regredimur, quem fecundum procclliim dicit non eile demonftrationem ilmpliciter diirayn, fed demonftrationem caufa? ranrum , quando- iungit differentiam , qua fola putat demonfrra tionem caufc, tantum diitingui a demonftratto ne ilmpliciter dicf a, caauteiu cft , quod'in de- monftratione caufa* quaritur propter quid , quia notum clrcffc&um eile; in dcmonftraria- nenuternfimplicitcrdicfa qufritur an fir,quia utiunque ignorarur.Hcc iunr, quc. ab Auerroe ibi diciinrurdedemonitrationecaule rantum, ubi ncsroulra confyderaredcbemus, primum quidem Auerroem refrarifenomcnipcciei la- te,& impropriefumere,hoccnim mfidicamus, elt in uerbis Auerrois in eo ipio loco pugnan* tia ita manilefta , ut omnino incredibiiis i.-, pritis enim dixit rres effc fpecies demenliraiio nis,pofteaueio ciicit demonfrracioncm caui.e tantum efle fpeciem quandam demonftratio- quidem exiftentiaeffecfdsper eam non norirw nisiimplicitcr didc.atquonjin modofunttrcs catur,quum priii nota fuent;firigrrnrdemon>-  fpeciesre diftincfa*, ii fecuuda cft fpeciespn- ilratio caufij tantum quando efleCrus cum cau- fa reciprocatur,& itaex caufa iequitur eflie- Ctus, ut ex crfcctu caufa , quod ipfe in eo Com mentario nonagefimoquintonegat. Pr.rterea dogma hoc eas omnes difKcultates patitur , cjuas antea memorauimus , qnado oftendimus non pofle effcctum latius patere fua caufa,li ea non exaccidcnti,fedper(eiUiu&cau(a lit.Si uc ropofterioremfenfum fumamus,non minus in dirhcultates (ncidimus,qnia ii cauia,& effectus reciprocanrar,&caufa notior eft cffect u, fict ibi demonftrario fimpliciterdtcfa, nondenionftra tio caufe, tantiim, declarabir enim, & quamob- rem fir,capite de demonftrarione,nihilibi ciicit, quod non recipi poffir , 8i fementia , qnam ibi profcrt, f .Lill-.iuc ad rcctum fenfum trahi po- teft,nam in principio illios capiris rrcs dcmon- ftrauonisfpccicsftatuir, poftea de demonftro^ tione fimpticiter diAa diirgertrifTrme* ioquirur. & plurimos eiurmodos enumtran, poftea tran- fit ad dcmonftrationem caufieuntum , dequa credendum eftipfum ibitotanrfttftmfententii protuhire,acquc plentffim61ecuft)iMeflqquetrf admodum eaim de demonftrationc iimplici- tcr dicta copioiiifimc uerba fecerat, ita eriam de deraonfttatione caufc tantiim ioqui debuit^ oc nihd,quod ad eam perrineret, intadura re- linquere,fed omneseius condiriones , & fpe-i cies,fme roodos enumcraie, camcn eam paucis uerbis abfoluit , & mi aiiud de c.i dicit niii ip- f.nn eife fpeciem quandam demonfrrarionis famplicitcrdiCti, & eafiietn lubcre condjtio- tnr.v, hanc cmm fi diftcrentiamellenualctn ap pel+areuellemns, rtpugnantiam iniolubilem Mtiifmet Auerrois uerbis poncrcmus, quialic^ diflerrent in condirionc quadaoa q.uod;ptiur. negauerar Auerroec ,.fed uei ctscus 1 nlptcctet Ae rr itaioquentcm dececnere nuilam alianx elleearum denwftrationura 2(iA CaputXXV. derc&a harum demonftrationum appellatione . I Llud deniquein hisdemonftrationibusani raaduertendum efl, quod ad ipfarum appel lationem pcrtinet, nos quidem concedere eam.quam diximus difterenriam, conringic enim ut cognico qudd eft quxramus proptcr quid eft,conringiretiam oc ocrunque ignocan- ces urrunque fimul demcnftremus,at tflam no- tc fecundi hbri Pofteriorum, fimul cnim dccla B minatioms difterentiam non admirrere,quaiU rat&quod rcs cft,& proptcr qutd cft , Sc tlemu etiam quid eft,quxcft fumma fcientix perfe- Ctio; quoniam igitur cerrum eft Auerrocrn hac propriecatem intelltgere, nos indc colligimus Aucrroem conficeri nullum etfe carum demon acrarionum difcrimen inquclitorum notifica- tione , quia fi eadem eft earum proprietas, er- go cadem cft earu uis quxfirorum nonficatrix, utraque igirurdemonft.ario fecundum propria taacura haber uira nottficadi &proprcr quid cft, & quod eft.hoc enim fi negemus non amplius  cecur ponrtima,uc taliappejlacioneab illa fep Omnis rctur , nullo padto conccdimns, nefas cnira ek demon fe putarnusdemonftrationem ullam dcclaran- tera proprerquid eft negareerTc potiflimara,& propt ^ prcftanriflimam demonftrarioncm ; nam fi do- ^ u ,a u , monftratio, quam uocant proprcrquid can-cadad cum.non cft poti flima. & primi gradus aliquem P ot1 '"* ccrce dcfechi m,aliquod uicium in ea notarc 6- ma " porrec, quo hac appellacione, & hoc nomincs- indigna eflc cenfeatur ; nullum tamen nocare potificantur.ut ea uerba pcrpendenribus mani C poflumus, fiue ipfam demonftrarionis nacu fcftumeft. Qnd igicurdc Auerroe dicemus? snihi quidera cretitbile uidecur ipfum poft ora jiesfuoscoramentarios in libros Anfrocelis lo gicos Epitomen tllam fcriplilTe , in quafenren- i piimiitbriRoftehorum ahquas.efltctum cHrrt fas fenfiles^ ex quibus apuoeui fic potilfima n in- terpefifM> inter folero, & nos, ftaciin per cau- fam cognofcececJipfimficri.quaro antca nun- qdam ^4 acciden>ctrc ipb dcmonftr.u:oni , accidens qunicm fcp.uj !>iic, qu uui UAJ, Cv cidc iv. medjo coutingat utfix prirao ootgro alicu ,i a igu>ir dcmontuationjf nmlluin d.i^rijjic iacit jecT.ditterentia totaio nobi^eft, caq.ue ao, eidcaracia, cadcu uuncnte deuionltrafjpuifv Ipccic fccundum propnam oaturam. l.-.lcs etiam ctlc vidcsous oranes. deuion(Uafinftf, fpecics ab An ft .iuu'i |>i\--  >( quoque intivian aetno deberct , hanc qu.vlito- pouerim tolhtur propterea ipfa demoniffario/i Jii.it fo riim notificatorum difterenriam nunquam rn nis ms,qua*fccundum proprum ip'fiui f&t9d iic s^dit *' cmon ' lraUQn,rjlls lolam rcpcrin poiic.quum r.im utrunquedctnoQftcati }4c$ Gentenua mul , fcnc. i- uccclLrium ommno lic eam ex alia priore,qUs (ifariain coinprobarapot,eft>,primum quidcm d.ai (u aconditionibus principiorum lumacur, difte" qttoniaaain qua^itoproptcrquid efit Ciitnpici piAt.i6 tcnua exorin; ut e contrario ubi in condicior Jiemlitui qualitumao fii,& ab 0o-diU4rUMhj oibuspriocipiorum nnllum difcrimcn adeft,, .potcl: , mi cnim aliud ofc dicere pxopcerquadj nulla tionibus prardita candcm , &' fquc pcifrCtam C bn Policiioruni liun ncjrc *^idctur . J^itrcica : fcicntiam (>..; iarr necdfe eft ; pnrftantiifima^ ii lienfum formalccoriduiiortis fpcdlrcmus, rcs qoidem,& omnesconditiones habenua prx> ftantitiimam,-, minus pci t"c ct .1 minus perfceH , Jc imprriecsiffima irnperfeCriiiiinam . dcmo.' fc irri P rrr i !a '" , ' msi imperfectiifiroam . Mea Itrjno' 5u rl  * w rnnl dcclarcr rcm etse,protnde nullam dari de- S ulddc tiKjnftrarionew,qotecnndttni.pTopriam vira, fcquod Mt V lc "aturamdcinonllrctfolum proprerquid eit;uuod arrrcqiram pluribusargumentis de- mon ftrare a e '   3 m m u r,de clara id um eft , ">n onoriura diipwario riofcra fpe rjrer intelligarur. Inquit Aaernies . denwnftrarRMMm ' propter tjuid c.ifdem hubere condirioncs, cJrpTopcreta Msomnesjtroxshaber demonftratio ptxiifima, frdtrartere |#dtkm OOgnuionem pripterquid, q ir>ni ain exill -nriacrlcclus per carn nobis no nnorelcir.numn caqn ira riobis a nrc illara de - moiuciatiuiicmrurric. Mosautcm ut aduut- aperuflima e(c, onrais in.  dcmonltratiotxe fioh Ugiruraliqiiid ciic,iicl no cilc.qu aomniscon- clufto, ctiam dcmonfttattonts proprctquid.lta* Us eicergo hoc eft hoc , qtiomodo igtf ur hair4 pec lc confpicuam ueritatem infioiari Mbq mus? ccrtcomnisdf monilratio fuapte natH raconcUidtc altquid efle , ut nomen ipium dc- -tnonftrationts intUcac , & Ut inqmc Aciiw>tclcs in 16.17 jx.t }.}4particul!siecundi hiwi Po- itrriorum iquort anicrn dcmonftrattone c jmn&oiums lyllogdmus, ui apud Ari(;ot k *'c in memorat is loCis lcgereefr,- non enim nnb-e obctr quod tora illa ctus Ubn pars lit difpura- nua .fv inea AnfaxeUsnihil dccernjc, feU iuiuuiduj.tatiuucsptopouat jlioccnim quodj dlXI- 4JJ DeSpecicbus 4J diximus.ab Ariftotele tanquam *verum, arqne D Neque alicuius rrmenti efr ea refponfio , quS omnibus notum ex ipfa vi vocabnli famirur, demonftrare enim ninil aliud fignificar , quam ftenderc aliquici elle , vel non efle ; fed in fe- quenre quoque parte.in qua Arifroreles rei ve lirarem aperir , & ex animi fenrentia loquitur , hoc idem fxpe pronunriare videtur , nempe a conrextu *6.ufque ad 47. nam fxpe dicir tunc vere demonftrari, & cognofci rem aliqaam cf- fcquandodemonfrrarur proprerquid efr ; ne- que benc cognofci rem efle, dum fine caufa co gnofrirar; non poflumtisigirur negare dem6- ftrationem illam , quam Auerroes uocat pro- pterquid.feu caufx tantum.oftenderefecundu propriarri riaturam qu6d hoc eft hoc ;im6 & rpfe Auerroes inconlyderate loquens, & uerita tc coa&usid clara uocc confeflus eft,nam in co mentariis 95. 96. primi libri Pofreriorum to- 3uenj de rrihus fpecichus demonftrationis & e d emonftr.it ione caufx prout conrra demon uideturad hocaflcrre Auerrocs in illocoraen-Rcfpoa t.nx") c primilibriPofrerio. &in Epirome in& A * capite de demonfrratione , dum dicit demon-> Berrec * frrarionein caulx tantum non oftcodere efle- aum eife , quoniam id noturaeftanre ipfam dcmonftrationem,quafi dicat,uim habet caufa proxiraa notificandi efte&um efle.fi modohoc ignorerur; atfi notum fit,non amplras id norifi cat* ; hanc enim refponfionem inanem quif- In, P* que exiis,que. haftenusdi&afunr^facile colli-  ua * 1 * gcre poteft, prcferrim ex eo cxemplo , quo ad rem declarandam ufi fumus,literarum ab ami- cofcripraru ; noftra enimaccrdentalis afte&io ipfam dcmonftrationis uim,ac naturam immu rare non deber ,neque potefr, fcdderaooftra- rio naturam fuam femper fcruar , ex ca eft no- minanda.non exaccidentali nofrraaftectione. Qupniam igitureademonftratio cuilibccigno ranti eftectum elle uira haber norificandi ipsti frrationem quod , cV contra porifllmam dlftin - E cfle,licer aticui fcienti id non notirt.et.ctt ta guirur,apcnc dtcit per am dcrnottfrrari ex i itc men jppelianda demonftrario a propria natu- riamehSiecus.&eamexralicaufafieri , quarru ra,non anofrraaccidentariaafte&tonft, j rohv de dicendum cfr eam demonfrrationcm fua- ptc natura notificare & proprer quid, & qtiod, non inlum proprerquid . Hoc autcm rationc J-^S ualidiflimaconfirmatur, quia fi rcfponfio hxc Auerrois trdmittercrur, crrorem manife(tao> commifiller Anftoteles, neqoe cxcufan pollet dcmonfrrationemenim in duas tantu ipecies habita quxfirorumrarionediftinxir,in eam, 1 qaedicirar propterquid,&eara , qux uocatur demonftratioquod , fcienseniraomni demon exiftenria ipfius effeclus ex neccflirate fcqua- l- u 5* tur. Pofluraus eriam cx iis,qux fupradixi- mus,tale argumentum colhgcre, ubipiincipia hahent omnes condiriones ab Anftocele decla rafcts, necefle eft per eafcienriam prxftantifli. mam a nobis acquiri,& qaa prxftanrior,ac po- ciornon dctur, fiquidem illis quoque princi- pi js alia prxfrantiora,arque eftlcaciora non da car; atqui omnis demonfrratio proprer quid habet eiufmodi principia^uranreademonftra- uimus,& tum Anftorelis,tum Aucrrois teftimo fcracionedeclarance propter quid eftdeclarari nio comprohauiraus , ergo omnisdemonfrra- etiam quod cft,fiuis nabuit eam uocare dcir.6- tio propter quid tradir prxi tantifli mam fcien- ftrarionem proprerquid.ut diuifio taftsfit, om- ciam.qua non daruralia porior, protnde om- nis demonttratio declarat rem eile,fed altai nis demonfrrario proprerquid porefrctiam no pcr caufam fuam proximam,quodrdacitur fcire cari demonfrrario por*(irma,idque cenfuicabf- propter quid eft,alia non pcr caufam proxiroa 4.ag. quedubio Anftoreles. Alioquoqneargamen quod dicirurfcircfoluq,eftvfedaducrlixs hoc 10 efttcaciflimo id confirmari porefr,dem6Trra- P egoobiiciam Ariftoreli non eile uerum quod tio cx caufaremora notificat rcm elle, ergode- demdnftratio ab efrecVn proximo ,6ctlla, quf monfuatio ex caufa proxima multo magis- id eft a caufa rcmota, fit demonftratio qaod, con rotihcarc dchct.antcccdens eit Ariftotelrs,c6- cingerenanqae porefr urrcsiila, qux demon* fequentia manifefraefr, quomam caufa remo- 6ratur,fitalicui nota ante illam demonftratio* Cadum ponirur,n6neceilan6ponitUT cffeausi nem, hacigirurnon notificabitur quod fitw, proinde t a non meretur uocari caufa propter im6 nihil prorfus natificabitur;id igitur non quam res cft,fed hac appellacione caufa fola- debuilTet Ariftot*les itafirapliciter proferrt- proxima fignificatar , ca enim pofira res ex nc- fed cura hac exceptione,hxc demonftrario 110- Cefliurcponirur, cV eaablacaresexnecelfitate tificat quod cft , li modo i?notum fir,nam li- auferrur , quod fi fublata caofa rcmora res nc- quis illud nooerir, nihil ilti deciarar,igitur de- ceiTano auferrur , id non eic pnmo,fed quia^ monftratio q> non efc omnibus demonftrari# u na cuin remota eriam proxima rcmouctnr . qnod , fedahquibus non eft dcmonftratio,qua Quumigirur caufa remota rem eflenon faciar, eis nihil notificet: Attamen Arilrotclcsr.il caufa uero proxima cllc rcm faciar , fi caufa ie- exceprioneoifus non efr, quia uana,& a fcien mora uim nabet notificandi rcm efle,cur caufa tiah traccatione ahe nifllma eft,rcgulx nanqus proxima uim eandem non habct ? certe mult6 tradendx funr pcrpcruc , & res funr confyde* magis habet ; arqui omnis demonftratiopro- randx fecundum proprias naturas, proinde** prerquidexcaufaproximaconfrar, nonporcfc etufmodi demonftrationes dicunrur demon* igittu non habcic uun dcckrandi rcm clsc . lirauoncs quod , quia luapte natura dcclaranc rcm Demonftrationk ,^ 57 JL/Clliunill rem efTe , non confyderata ea , que in diuerfis A /.ug. hominibus cft.accidenrali uaricrarcHanc fuif feAriftot. mentemapcrtc deprchendimusex eaparre illius capitis>in qua toquitur dc dem6 ftrarione 3 caufa remota, hanc cnim tali cxem- plndeclarar.fi quxratqr proptcr quid oariei fion refpiraf,8: refpondcatur quia non eft ani- jnal,taliscon(tmcturdemonftratio,omncrcfpi fans cftanimal paries non eft animat, ergo pa- ftcsnpn refpirat , qux quidem non dcmonftrat j&roprerquid,quum proxi.na caufa addu&a na Sr,lcdfolum qu6d*,in hocexcmplo Arift.cer- turo cfc exiftenriam rei quxfite, notam etie anre illam dcmonftrationem,cV antequam queratur propterquid parics non refpiret.quis cnim cft, tfc qui ignoret parie em non rcfpirare? imo Anft. tale problemaadducit tanquam notum quoad qncftion,cm an fir, inquir enim {ti quxrarur propterquid non refpirat pariesg atcertum eft non quxri propterquid eft, nifi quando nottim fr qnidiTr, utait Ariftotelesin fecundo Itbro B Pofteriorum conrextu primo , 6. nunquam cnim quxrimus propterquid aliqua res fit,ni(l prius conftituamus notum elTe quod fit i atra- mcn facta demonftratione dicit Ariftoteles pet } nulla igitur differenria m-nct inter principia- , Sc arfectiones habita prx cognitionum,rationei_-' : Ariftoreles iguur ipfam ret naturam fpeclans dixit *vniuerfa- liter accidenria demonftrari quod funr , nun- quara dixit prxcognofci, quta acddentalem hoftram affedtionem non refpextt, fedfolam demonftrarionisnaturam.., quxquicquid de monftrat , demonftrat efl"c_; j atqui accideo- ria omnia fub demonftrationem cadunr, er- go omnia nutlo excepto demonftrantur c(- lc__^. His argumentis fatis puto cflc demon- ftratum non pofle aliquam demonftrarionetn oftendercpropterquid eft,qutn (iirtit oftcn- dat quodeft*, obid Ariftoteles, Sc Gixci po- tifllmam demonftrationem vocare folent de monftrarionem r? liiii, fine expreflioncI___ toi7 *ti, licethocquoque per eandem demon* (lrationem'notirlcetur CapHt Detimumnonum , m quo cSlcndkkr etiam TefpeBu nojlri nullam demonSirntioncm nonjitiK prcpterquid tft, quin no- tijitet ctum quoi eji . CAetervm ad pleniorem huiut dogmatis confutationem o(lende-> re pofltimus qu6d non modo n.i- turara demonftrationis fpectando s *vetum etiam nos ipfos demonftrantesrefpi* cicndo, omnis demonftratio. norificans pro- pterquid eftnotificat etiam qu6deft ^ bC no- bis tradit nouam ^vtriufque cognitionenu quam anre_- demonftrattonem non habeba- mos ; Ariftotetes in trigefimanona parricula.. fecundi libri Pofteriorum reddens rationem cnr ille , qut rem efle cognofoc fine cogni*- tione caufx , non cognofcatquict ea fit, hanc rationem adducit, quia ilte neque qu6d res illa ftc cognofctt> nifi leuiter,& ex aciden- ti . quun) enim res ita cognofci debear, uci cft , "vtatitem fir habeat a fua caufa , fcqui- tur tunc -*Verc cognofci qu6tt ea fit , quan- do per caufanr., , perquam eft, co^nofcirutj. non cft autem repugnantia in*vetbis Arifto-^,^ telis, -Vtfbrtaflis efle "videtur , qnum dicat C ogoo- prius rem cognofci quod fit ,-poftea hoc i-fccre dem nepec; nam fignificar dtipticifeccogno- P c -- U " fci quod res fit, *Vno modo Ictnter , * con * con f_,i fusc , 8c abfqne cogniriont__^ caufx j altet oelper modo petfec>f t ,& per caufx^ognitionetni, fc%U. cuius quidem cognitionis ^omparationc-ii- tera eft potius ignoratio , quam, cognirio , aflerir igirur Arifroteles rem cognitam eflo quod fitt fcd lcui, Sc rudi copnirione ; po- V ftc* 1 ftea negateamcognpfciquodiit, dum. perfc- DCaput XX. in quo omts fpecics dcmmslrathnix. S iuxta ^itiiimlis fentcutiam colliguntur . Atis igitur ftenfum eft non ppfle ficrf demonftrauoncm propter quid ., qux tum proprix narur; Cux R rum demon- ftranrium habica ratipne non nonficet ctiam quod eft ; proinde non dari deroonftra- tionem propterquid re diftinctam a dcmoo-. ftracione pouftima ranquam aliam demonftra- tionis fpeciem, vtplures arbirrantur. Firma, igitur manet ea demonftrationis diuifio,quam nos anrca feciraus, ut rationi, atquc Atiftotejj raaxiim-confentanca, quam nunc clanorc cx iis,quxdi&a funt, colligimus bunc in mo- dum Demonfrrauo nondicirurnifilylIogiffQ mni . mus neceflarius , 8c ex neceflariis propofitioni- dcmou- busconHatus,qui procelliim habeatcflcnrialf. ftranoe' nimirum a caula ad crTcctum, vcl ab cffc&u aclO r ' 1 gf caufam ; quoniamjgitur omnis dcmbnftratic*"* ct.nn cognitionem refpicir , cuius comparatio ne altcra non cft cogmtio . Ex eodoco nos coL- ligimusquodqui prius nouic cffedrum alique ile , f5c pofteademonfrrar propterquid fit-, illc hacdemonftratione nouamfcientiam adi- pifcitur, quam antea non habcbat.qnod res ijla fit.pcrfedamenim , & certam fcienriam acquinr qu6d fir, quam prius non habcbat, ni- fi confufam rutlem ; quare etiam refpecru noftrieadempnftxario, quamuocanr proptery quid tantum , notificat utrunque , & quod fit , Sc quamobrem fit . Hocidera ipfius quoque Aucrrois confeflione confirmatur, qui in jy. commentarioprimi libri pofteriorum dtfpu- xanscootra Auiccnnam de demonftrationcU quo.l , quam illc negabat eUe demonltiatio- nem , perpendir areumentum , quo *"vrebarur; .Auiccuna, anojbis fupra dihgenter confyiiera- jum , qood tale fuit, ea noa poteft appellari /lemonfrracio, cuius propofitiones vel noru E aliquid efle oftcndit, hoc duobusmotdis facic %niia t j trfp funrneceflarix , uelnon cognolcunrurur ne ceflarix, ar propofhiones. dcmqnftrationis q> non cognolcunrur cflc neceuartx, quia cffe- drusfumirur notus abfque cognitione caufx, que ipfi effeccuirotam impoiHC extfrendt ne> ceflitatem, illaigiturnon ell dcmonftrano. Ad hoc refpondei Aucrroesin demonftratio- nc qu6d non-cogoofci crTecrum ita eflc necef- farium , ut quando per fuam caufam cognofci- ;Mr,fedinfirmroxe,ac miniis exquifirarcogni- xionc , Sc roinorc cum cercirudioo,ei(t enim cognitioexiftcnrix mulro dcbilior quando.fi- ne caufa habetur, quara quum haberar per* caufam , fcd non cft ica debUic r utcum fyllo- gifmum a genere dcmotiftrationis expellar . Fatetur ergo Auerroescogiutionem cxiftentix .cffecrus in nobisacquiri maiorem , certiorenv, & exquifirorem per cognitioncm.caufx, quan- dodcmonftramuspropcerquid ; qux deruon- fcratio nobis traditcognitionem cxactiflimum F quod cffectusfit, quamante cam deraonftxa- lonemnonhabebamus ;&reuera,fi,bene hpc expcndamus , veriflimum efle oognofcemus,, dum cmm erTeciam nofcimus ajblque cognj- tionecaufc.npn pofliimus, eiuf nc^ceflirarem -plene cognofccre , quum tqta pendf a*A capfi), qium ignoK4mus T> ut qui un,c: e*.iii!nn lur.c* Bteri, & caulam.igaorar, eflcquidera eclipiim videt , k*d qnod cx neccu^tate^4t ff ^,c^quAd non polTic non fieri , c;ii vonicctarc moAo alt- 3Uopoteft , cxquificc t^raenfcire npp t porcft, um caufara cfhpfis ignorat; qii^ vero coel^- ftiu/p inotuwm ignarusnon eft,.is roultis ctiam [ .nnispriufquamfiateclipfis, e^m cx ^icce^ita : . wtuuc fpturam pr*uidcrc poteft per cogmtio Dcmcau^s. fcilicct vel pcr caufam , ucl fine caufa^proindecadefic- perefFc&um ; fi per caufam ,aur pr,oxjmam .cla .ad aur remotain *, pcr proximam quidcm fir derno,^" ftratio proptcrciwd, quam dictmus potiflima , rcoucr* ac prxftantiflimara dcmoftrationera efle , pcr caufamauremremotam fic dcmonftratio iolq aubd ; fimilicer pcr cffccrum fir dcmonftratiQ folum quod;itaque dux iumrax fpecies deino fuarionis dantur habita rationc quxfic,prum  rjuf pereasnotincancur.una, quxrerncfle dc- rnonftrac firaul cum propcer quid , altera, qux folum quod dcclarar , non propter^quid j hzc rurfnsin duas diuidirnr ratione meaii diftin- aas.fednonrationcquxfitorum, qu( per cas notifican(ur,alicra per caufam remotam dc- roonftratefFcc>um,alteraper cffecTum notifi-" . cat caufam. Alia demonftrationisipccics prx- ter hvapud Ariftotejcranqn datur. Capttt XXI. dc djiffHcipgnificationc canft.proxH nu, & aubd non cmms ticMonfirMio cx iV/r/t proxiuu fu demonilfMio proptcr quid . . Tjqtiat !'o* tObi> ' x fj , Vatxiam atuecfictura a nopis eft de i monllraiiDfltro;pp quid. e^ proxi rei cauf^ ncri,qo,);ft ignoradu qui gnqrac, dam furouia^annotationfi ef fccTui.qu* non dcruraliapropinquior.e.i rame aliaratione noncft caufaptoxima, nacefpecra quidem. aliarura fui gencris proxtma eft , ncpe ut efTecTrix;at iimphciter noneftproxima, ecfi cnim in gcncre caufz efTecTricisnon datur alia propinquior, attamen inalio cau(?^enere aha propinquioi ;em illc effecTus haber, fcilicet cau lam fi nalcm.qux cll uifto amici in fbro , hec.n. c.aufa eft.cur anima moucar pedes , & pedes eu homincm m forum ducanr ; proptereain libro noftro.de mediodemonftrarionis oftendimus unius rei anam efTe caufam,quarpo(ficappeHa ri cau(a,propter quam ces eft, & fatisfaciat quc D ftioni proptecquideft;haec.n. non eft nifulht* quc.nonfoiu.in generc fuo.fed (tmpliciterqua quc proxima fit , i e ! iquar.n.om ncs dicunrur rc- rnota:,& cfTcttuarapliorcsfunr,nec pec easde* mopftcacuc nifi quod, eriam fi m fuo genere p x\mx lint,pcdes nanque & iilius ambulacionis, cValiacamplucimarum caufafunc, & pedibut pofiti&noAexaeceffitareambalaria illa poni-* turifed particulare illudamici uidendi deifyde^ ciu m efc caofa quaca lilius ambuiationis , qu; alu$ caulasremottores ad effedum illum coo- rraxic Manifcftumefttgirurcjiuccrres aliqua; pqlfit habffte quatuor generacaufaru,& in im- guio gencre caufam fibi proxima.proinde qua- tuor proxiaiAS* una tamenipfaram tantumochV eft limphcirec proxim i, cres aucem reliqux no fimpncitcr.fed in gcnerefuo proximx sut;idea pcrcamfolamdemonftracurpropter quid eft; acfi percasomnes poftet demonftrari proptet! nilu.it Arift.unam clle rei caufam, quc omni bus limulquarflionibusdeeadem rc facTis fa tisfacit;idcm etiam animadnertimts in capite . 10. primi libri pofterio. quandoloquitar Ari- ftotcles de deraonftrattone a caufivreraota , in totoenimillo capitc caufam remocam vocat caufam, cc deinordtrationera iilamaflerir efle per caufaro,tamen dicit pcr eacn non demon- KCari proptcr quid,cV rauoncm artercns fubiu- git \ *vylp Mytrcuii turiar\ caufam prius eam nominaucrat.cauum ctiam pofteauoct,ibi ta mcn dtcu oon effe catuam.ideft non elTc il I a m, proptec quarn rcs eft,iuec enim cftcaufa fimpli Crccc proximaA xquahs cfTccTui , quali dicat , cftquidemTiafaiiriat non eft tV *un*t. Tan* dcm annocarc debemus llla fequentia vcrba {proptcrqiram res eft| qucdedarantquacau^ iarn inteliigat, noncnunoranis caufa efteaufa illa.pcoptec quam tcs efc.hoc eft quc, faiisfadat quxltioni propcerquid cft , & qoapofica illic ponatur cticct us.lix his patet  dari demonftra^ jcui fimpliciccc proxima-,caula aucem harc proxtma. i.cue- fimplicitecquamunius cei unara ellediximus, 10 e(t alicuiusceteftcaufafinalis v alicuiui autemcnt p^pur Cicns.uelaliqua alia,quemadmodom docetii ^ Atiftotelcs. in (ecundo hbto Poftec.in capit.de caulis, quadcrc noneftopusutin pcatfentia^ pluca dicarnu&> bocenimco^aiosctracTauimas in libro noftca de raedio demonftrariaais, nua facis eftincellexille unam efle uniusfei prexi mam.oc xquatam cuilam.qu? farisfacere poffic qu.vlhoni proptcr quid eft, quc i ncccdnm eftef nciens.intetdum fiuis , intcrdum atiaxaafa , & deraonftratio cx tali cauft dicitucridemoftrario propter quid,.quc eft pociffima deinonfif aridv quum aliapocioC nondctur, pxopteceanon eft - I quid,fequcrecuc unius rei quacuor elTe potte po C quod aliquis decipiacur crcdens plurcs efte v cifliinas demonftracioocs, quodnullaracione. fieri poceft,ideo rcctc dixit Auer. in commenc 4(>.priini ltbri pofterio.unius rei unarn cde dicaCTiw aiTKtv, articulus.n.em- phafinquandam habcc,& fignificacunam cec- tJtra pra;cipuamcaufarn,n6 omnes.eias cei cau- jasicundera Ioqucrtdimodarninprirao capice tioue /circ nius rcipcoximas. caufas indiuenisgeneribusi per quarumunam ea res pociffimc dcmonll re- tur, per alus vcrapcopcecquid cantum, hic enim eftmaximus,&apcccimmusccroc ,qui 8c Ariltotclis, & Aucrrois doctrinr repugnat. Va ha:c,qua; hacTenus dicTafutu,fatis.aeclara- cara,ac demonftracam efle puto huiufce cei ue ritatem, necequideradefpero omnes.ingenio prxditos uiros.cV qui in alicutusuerba nonm- raucri nr,ncquc 9iV/r i i xt-.hx conftiruerint fc d uencacuac cationi o bte mperare parari fint, in noftcarnfcncenciam uenrufos,ft beocea ora* rua conlyderaucnnt,qu.r not.tum hk,rum inli broderaediodenionftrarioiMS-hac.de.re fcri* pti mus.Reb quum eft uc ad concrariorum argtt (nencorum fohicioncm acccdamus  Caput L I 43 DeSpecicbus 4 5 4 Caput XXII. ittquoomnia contraria argumcn- D & qufrcre an infit ; ita idera eft qnerere ^pprct ta foluuntur. Ad pn- tnura. A quidilit,&qucrerequid lii , dc ordine igituc quxftionum complexarum Arrftot. tria dicit, priinum eft,qucftioquod ptcccditquaodoque temporc qucftioneni proprerquid , ahquando .n.pnus nouimus q> eft,poftca q ucrimus ^ppter- quid eit.Sccunduracfc, quandoque non aiteril pi uis.altii um poftenus,ied fimui utrunque no bisinnorefcic.Teruum eft, non poirumus co- gnofcere propterquid eft, dmn ignoramus q ell. Idem dicitde fimplicibus quxftionibus, quandoque etenim cognofcimns rem clle_^ t ieinde qutrimusquid fir;quandoque vtrun quc iimul umotclcit ; fcd nunquam cognofci mus quid fit durnignoramus an lit. Vt rria* hxc dicta declarct Anftotclcs incipn enarrar* id.quodin pnoiohbro docueratin cdrcx.178. pauloante a nobis dedatato, dicirenirty polle duobus modis cognofci quod res (it , altero modo per aliquid ipfius rci , nimirum per c 1 us Rgumenta omnia, qux pro Auerroe . adducta funt, vel adduci pollunt, cognita ueritatc__. facilcfoluenrut, quandocnim dicitur, demonftra- tio propterquid, cVdemonftratio potifliraadi- ftinguunrur ratione quxfirorum, ergo re di- ftinguuntur , negandum efc a n teccdcns , quia nequedaturdifcrimen in quxfiris fine difcri- minein condirionibus principiorum , neque_> ficn potclt utdemonfitetut propter quid.iinc Adfecadeclaratione ipfius quod. Ad locum Anfto- duni. telis m 1 78. conrcxru primi libri polteriorura diciniusaduerfarios locuroillum non intelli- gere.illum enim li intelligerent, 111 latini,& Gtxci omnes intellexcrunt, cV ut Auerroes ip  t, quemtueri uolunt, eum interpretatus eft, . cenieoatgumenro non uterentur. Dicit ibi uoco*- Anftotelespofte duobusmodiscognofciquod E caulam , altero modo pcr accidens ,*hoc eft tei.178. ,es aliquaur, uno modo cum cauix cognitio- abfque cognitionc caulx ; tandem docet quod in n li. ne, altero modo fine cognitione cauf;,vel e- eademonttratione, qux peraccidcns facirnos f ft . nim cognofciturquodcum proprerquid, *vd quod fincproptcrquid ; ibi nanque Ariftotel. fcientiatumcomparationem facir,& inquit^ prxftanriorcra efle illaro fdentiam, quacogno icimus fimul quod elt c P 00 ^ ere proptcrquid dt,quia h?c qucftio ex necef awbd. fiutc fupponit cognitum q> fit, & nerninem pu to hoc cue negaturum,Georactra. n.non q u cn t propccrquid in trianguiorresanguli iint duo- dus rcccis ^quales, fed quxrit an fint duobus re Jcclara bus argumentis ^fti.Scopus Atifto.in ea parre, tio coii cuiusininumeltcontex.ille 59 eftdoccreiqn?- b  hb "^ 01 ^ C ca  q u * non flum deda ' rarquod elt.fed etiam quid eft, vult.n.oftedere eara tanturndemonftrarionem,qux nocificat q, eft fimul cum ptoptcrquid cft, ducerc nos in Cognitionem quid eft;eam vcro, qucdccla- rat foiuraquod eft, nullomodo nos duceread cognofcendura quid cft; hoc igitur,utoftcdat, coniydetat eo in loco otdinem , quem in qux- rendoferuamustum in limphcibusquxftioni bus,tuincomplcxis,ut a complexisducatnos Aisxquales,Euchdesenim proponit dcmon*. in cognitionem fimplicium,quandoquidem in (xradum qritaeft.quiaeft Jgnotum, fed quonut accidentibus bx, 8c illx in eundem fenfura ca- id per fuam caufiira demonfrrat, ideo aemon. dunt l idcm.n.cftdcaccidcntcquxrcrean fit, ftrauoncillafimuiccquod ) &:proptcrquid no- tificacur, Demonftrationis. 4 (56 rificawr.quaiiquamantedemoriftTOtionem no A quxrebarur niitan (ir;fignificauirhoc Ariftotc les in tertio illo diCtcqttod erar,nunquam pro pterquid cognofci ignorato qudd,qux fentctia lt uera eft, no potcft qufri propterquid, dum i- noratur quod, fiqinde non quxritut id, quod fciri non potcft,propterquid autem non poteft fciri du ignorarur quod,neque i gitur quxrt po eeft.Scd hoc abiplo Ariftotele ciare profertur in primoconteacttiilhusfccundi libri.ubtordi- jiem qu^ftionumdeclarans dicir fquum autem fcimus qicft, tunc querimus propterquid eft | _ed res hxc magis cft manifcfta,qu_m ut proba tioneullaindtgeat , & quifquis folo naturali -inftin&u ueritateeius non intelligit ,indignus T 5t P ft eft, cui perfuadereargumentisnitamur. Aliud nVmnc ct ' am notandum eft.quod ex im.quc diximus, niriali- colligitur.euenire interdum ut poftquxftionc  qu.nlc) ignoramuc & ptopterquid , & qnod , icujrur noB | icct quxrere nifi q>,ut modooftcndimus, B iieriramepoteftutqucTentcs an fitiitcidamus in caufam rei,per quam limol oftendamus cV q eft,&prprerquid eft.utin illofecundo diclo pronuntiauit Ariftotels;quanqu_m_gttur non quxrehamns propterqutd ftt, fed folum an i: r, tamen utruiK)ueilmnl Jnuenimus_Neque am- quvquje i^pgjg aliquisdebetojAnftoteles in ipfo eius (xm x - labn initio dtxent ea,qux quxruniur , numero qttalta aequaliaefle ns.quc fciunrur.ibi nanque de mo itv. quz c-isquxrcndi,&f-tendigener__iieracceptis lo ^*" 1 " 11 - quebatur,qu_tuor namque funt tum ht, tum tl li , nec plures dantur,quare numero cqtu.cs funt;at non loquebatur de ipfis rebus panicu _atimaccepri-,qu;f_iritac queri poflitnt, cofta. cnim noncflexqualem earum numernm, quu ^ ^ "_milcj (ctantur.quc. nunquam fuerunt quxfita, urprimaprirrcipia omnibuscognita;contraue v 'i_>rrrultaquxrantur,qux nunqu_n_(_ientur,uc ._l. v ' ftcllarum.cV arenarum numcrus. Legimusctia hoccurcapud Ariftotelem tn particnla oa.pri C mihbri Poftertoruin,ubiloqutturde demon- ftratione acaufa rcmota,huius enim tale exem plum pioponic.propcerqmd norefpirat partesr quianon eft animaLomnc enim refpitans eft _mimal;ilcindeiobiungit hac demonftrarione i.ondeclararipropterquid,fed lolum quod ; aliud itaque ante cam demonftrationem qux* rebatur , aliud pcr cam oftenditur, qticrebatur o6cde mmptoptctquid.quodautem oftenditur non sut qux c ( t propterqutd, fed quod. Exhistandcmcollt iiu.tju.v -in^yjjjgmj e |j e j e quxfiris loqui prout ante anrc ac 5 c  ? j ir j / ' moitra- petnonlirartonem quxrunrur,altud cfle de etl- noncm dem loqui prout per fa-tatn dernonfcrationcm qusciun DOtiiicantur; naro (utdiccbamus)demonftra- mr , Bc tionfrnonincmunatantuinqu^ftioprxcedete _u__-on- po rt 'f f n"nquamdux,attamenper aliquamde (tiatio- jmonftrationem duo limul innotefcunt.ficut a- n.iu no pertc dixil Ariftot_lis ; fic ante dcmonirratio- nficitur n cni_.,quatn rucroouuuuus , a caufa remota quxrebaturfolum propterquid pariet no refpi rer,peream aurem hoc non oftenditur, fed lo- lum q> non refpirar.Ntillutn ex his efle arbttror, 3uod negari poflit; his tgirur itaconftitutts vi- eamus an ea,qux ibi dicuntur ab Ariftotele, fententix noftrx ofhcianr; inquir Ariftotelcs nos quandoquecognoicentcsqicft quxrcrc___ propterquid cft, quandoque eriam utraq; hxC7 eademdemonftratione nobismanifefta hcri ; nosautem oftcndimus aliud efleid,quod ante demonftrationcm qucritur.aliud efle td , quod pcr demonftrationem norificatur , quod igitdtf dicatAriftotcles nosquxrcre propterquid qua- do prius nouimus quod eft , ob td non dicit-* demonftrarionem dari, per quamfolum pto- fiterquid notificetut , quxrttur quidem tunc fo um nropterquid , fedmox fa&a demonfttaao notincat & propterquid , & qu6d; quemadmo dum cconucrfo quxrimus aliquando foluirL. an ftt, deinde demonflratio fimul nobis decla- rat cVqu6d fit , & propterquid fit ; ficut igituc ante hanc deroonflracioneni qua:rebamus fo- lum an fir,ira antc illam quxrebamusfolu pro- pterquid fir,eadem tamen eft utriufq; demon- ftrattonis natura , cV efficaciras , qux norificac fimul urrunquc,; quod quidem lpfe Ariftote- les in eodem cocextu affirrnat, dicitcnim qttod . antc caulij cognitionernlicct quandoque vi- deantr notnm ellc quod fit, tamcn rcueranon eftnorum , nifi exaccidenti; totaigitutdifterct ria,quam confyderat Ariftoteles inter eam de* monftrarionem , quf-fttpoft quxftionem pco- pter quid efi; , cV eam , qux fimul *vtrunquc___t notificatpoft qu^ftioneman fit,coniiftit in_> qu^fiiontbns , qux demonftrattoncm pra-ce- dunt, ndniniis, quxper vtranque demon- frrartonem notificantur ,utraque enim xque norificat propterquid^ 6c quod , licct alteram.  prccclfei ic fola qucftio propterquid , alteram j emon . vero fola qucftio ah ftt; demonfttationis au- U[ _ tlo _ tem naturanon in qucftione pr^ceditnte , fed- msnatm iniis, qnxnotificantur, conitituta eft , & ab-n6ex his appellationem fumeredebet, non a prarP r,rc l c * cedentibus qiic.fttombu5 , que. a iolaammt 11 o- (i _ ftri accidenrariaaftei_tionependcnt,quontam: tis mdi aliqttando leuiter, & ex accideti cognofcimutt canir, quod eft , aliquando id penicus ignoramus , ob W  id alio,&alio modoquefttonerapropontmus) " a attamen *>tcunque nos quf ramus, cadero fera per feruatur uis nottficaritnu Cvt ita dicam) dtmonftratioms . Nec dicere aliquts poteft  demonftrarionem illam,qnam fola prccefTit quxftio propterquid , uocandam efle propter- quid tantum habita rarione qucftionts prxce- hbcii,-iixcigitaf deciaracrcra cfle pcx c.ui- l.tfn nii.-n.diTL i.irat ivjicur rcin cl(c, quod AucCH ioiltc nf.r.in: . aput XXI II. intfmali&fxoriens obitttio foli nmiMr+quf fitsnitmrex tonie.xtu C I. primi /i - f>ii Pofteriorum. f  Yoniam antem diximus , & cfficacitcr (comprobamrous cogmtionc propter* mid elic non polle fine cognitionc_j qaod, protndc non dan dcmonfttationem de aiafantempropterquid cit .qociimul nondeA oiaxxtetiam quoii ctt , alins apud Anftotelem tocusaiiubis expcndeadus eft,qui noftram fcn tcntiaraoppunnare; atqueadco cncrtcre *>idc tuc i iocus cftparcicuJaCit primilibn Poftcrio. erai coniungatur,illc nanque tcftatur (cxcli piim ri di fse.hic vero caufam adductt cur ncccli.triurn fuerireclipljmcri ; aliquas igitur dilciplina^ efse doccf ibi Atiftorclecqux cinfmovti lunc^ ut altcrd nullain babeac caufamm notrtum* fed fenlVrcm-aliquam ica fe habcre cognolcaq altetauerofotaranonerem illamnolc.u iino  fentit confo- nantiam illam,& nullamciusracioncm cogno ictt . Hoc igitur eft, quod ibi docet Ari ftocel. qui difciplirum caulanim concemplatricern- nonoranino negatcognofcerequod eft, nam cum cognitione propter quid ex necefliratC-^ coniun&a eft cognitio quod eft , qux a cogni- rione propter quid feiuncta efte no poteft , qui cnim per caufam rem demonftrat, certus eft rc icaeflc, vtmuficusmathcmacicuscerco fcicu- lem numerorum rationero efle confonantem , & fimul nouit & propter quid , & qu6d , noru quidem fcnfu,fed ratione , At negat Ariftorc r les eam tantum cognirionem quod fit,qux fen fu acquiritur , hcc enim feiuncta efle poteft a cognitionepropterquid eft-, quafi dicac.lcien riamarhemarica,qux res fine marena fenfil conremplarur,& eas per fuas caufas demoftrar, nouic quidera rem efle prout ratione duce ad hanc notiriara peraenitiatrarocp remeflenQ 0 nouit cognitione illa, qux cxpcricntia, & fent fu comparatur . Alia multa de mathemarica? rumfcicntiarum natura ad eius locj plenanu intclligenriam dicenda cflent ; fed quooiam ad propoiiix dubitationis folutionem pauca* hec , quc diximus,- (ufliciunt > reliqua confulto millafacimui. I Capnt yigcftm*mquartum.An Auerrocs oUquo p*. clo defendi posftt . 470 R Eiectafcncentia Auerrois,& foluris omnibus argumcris, qux pro ea ad^ dori poterantvidccut Aucn ois au- rhoricas,quam fempcr maximi/ecir * rnus.poftularevcan cius dogmaaHquera re&u . fenfumrecipiat,& Auerroes ahquaratiooe de- * fendi poflit aliquantum confydcremus ,j*  iis igitur,qux'dictafunr>arancsilhus opinioms lcnius.quos nullam adrowere dcfeniioucm^ , C faifos omninoelfc arbicramur, colhgamns, m uwleamns an aliquisabus ucrmr fenfus lu- perfic.&an illum Auerroi attribuere pofliraus. fllucf 4n tfrlmisrercum^ttquc tndubitaigmclie debet , demonftrationem cauff diftinc^Ati) re-i rpf.i a dcmonftraticne fimplicitej didca, boc clt in condiciombus principiorum, fiue in efli- cacifare nonficadi ea.quxqucrurtruc, difccepi- tem ftatoi non pofle. Quare nulla alia ddfe^ rentiarchnquitur.quara cx aobis demonflran rifeo4'tfctpta,quandoque enim nota eft nobis t\ \ ftenrla eftecrus, ideo non quxrimus niii pco , pcfqtiM v quandoqueeftignoea, idco quxri- mus an iit_- . Difcrimcn hocin dcmonftracion nibus cohringere nemo ncgarc poteft , quum Tc&acaderuut, diueifas dcmon ftcationis fpecics polle confticuere ,q> fi ipcciei nomen impropricj&amplc fumaraus, ucqua;Ii bec diuifionis mcmbra fpecics rci.diuiz laio uocabulo nomincrnus > hoc mpdo cas demoo- Uracionis fpeciesappcllari pofle no inficiamur, Acumen oemonfcratio prunadiuillpnc^ pqn redein rrcs fpecies diuidetur,nernpc inlirap)i citer dictam,& eam, quc uocatur caufx rantii , Bc demonftranoncm quod , quandoquid^ non odcm difcrimioc dcmonftratio quod ab aliis difcrepat,quoalix iotcr fc i tllaaaoquc cilcn- riali dirTerentia,& ex natura rei kim pt a ab eis diftingUitur, illarum aucem imcr le a.aik-nra- rium eftdifcrimen.; Pcoprcreauicliuscftfi de&dcmonftrationc quod> deinde iumcndo dcmonftratictsiem/propter- quid.&accidentalem illuvsdiftejrentiara cx no bis deraonftrantibus cceptarofcipiciendq, c \ in duas impropn^ didas fpecics duudamus, quarumaltcram prqcedic quqftip proprerq.uid> jquum norum fit ctt.xt u m efle^Ueram uero p: c_ cedic quxftio an r>quu ignorecux & pcoptes- quid,& quod. Hanc camen differentianv-Artft. nullibi confyderauic, quum w oatura deinon- ftracionis non fumatut, & acculcniai ia lu , co- rumenim , qu.c ex KCidcntt func ,nulla cacio in difciplinis habcnda eft : Aucrcocs tamen iu interpres hanc line vlla abluidirarc conlydcca- re pocuic,cnulta nanquc interpt ctibus-ad fatfi- liorem rernrainreUigeotiam,& ad dollcinx a- bundanciam declarare conucAtc^quocura mcn cionemipfum auchjojemf&cerenondecec.Hei; igicurfi Auerrois opinio fuic q demonftracio iimpliciter dicta, & demonftcatio caufx taniu nullam babcantinccrfe eflcncialera diflcrenr tiam^ledfolumexrraneamtquireftratiene n. >- ftri,& eafpcciem propricacceptaraconftitue- rc ncL] iic.it ,rcvta cli eius fentenua, neq, repro- bari poccft, Scd ineius di ^ris u arietacMi & rcpugnantia s, hanc non par> 111 momcnn notarc poilumus, q>)n Coroment*gnana ^f.prirai libn ileclarans ues illas fpcaesiiieTf" 11 Bionftrationis dicic demonfrrariofrero caulx ULtr ' tanturo tunc.fieri, quando cx cauia fequttiu: exiftentia cflc&us ex ncceflitate^ fed ex effe- clu non fcquitur caufa ; quod quidero ego (a- U> intelligece nequeo , nam quod ex etTeclu nonfequatuccaufa>id ficuelquianon recipro cenriir>& eftcctu.s latius pateat, qUam cauia^ ; uel quia reciprocentur quidcm > fed caufa fit^. notior ctTcctu > itquidcm ab iguotiore nen cib procedendom ; 'vrrunlibet ienfom.utiJba.A- ucrrois habeanc.ipft ilbi maniicftc adnertari L 47J Demonftrationis. 4r4 r$ cx cffedru noriore. Eteriamcxpendendum A lls fabulis quicuifle. Quoniam igfrur errarc^ Auerroem re&c dicere eandem efle ipfarunu Eropr crarcm, nam proprictates a conditioni- us cftentialibus emanant , igitur ubi e$ denu func eflcniialescondutoncs, eafdem quoque- proprietates ind* fluere neceiie efl -, quare hoc ctiam figno manifeftiflimc apparec Auerroem itegare ullum etfc earam demonftrarionum ef- fentiale difcrimen; 3cd cur proprierarem dixit in finguiari numero ? & qucnam efl bxc pro- prieras? precipua demonttrarionis propricras, 'u^le - *i uarn ' m fignificauir Auerros, eft fcientiam rei nToVftri pcrfeciifljinam parere.hxc enim cft finis, & ef- humanu cft, errata ucrb corrigere ingenuum, acphilofophicum.egregic bacrarione dcfers- di Auerroemcredimu, quum fatis efleuidea- tur fi fateamur ipfum huiufce rei ueriratem ali- quando cognouiile . Qubd fi hoc dcfenfionis genus alii non recipianr, aliud ipfi excogitcnt, & easomnes,quibus opinio Auerrois maxime urgccur,diiiuultatcs,ii poflunc,diflbluanr. r/min>l 6 j*i t r.irttii~ onuy.  Tinjio^fojji CaputXXV. derefta harum demonftrationum appellatione . snoi CiOiMS propnc sas. I fecrusdemonftrationis, proindeeius proprie- tas dici poreii,talia naque principia , Ck tatibus Conditionibusprxdica hxc proprietas ex neccf fitate confequicur; perfectam aurem fcicnria patexe poriflima demonftratiodtcitur.quia om nibus fimul quxftionibus de eadem re factis fatisficit.ut oilcncii: Anftotelesinprr.no capi- te fecundi libri Policriorum, fimul enim decla B rninationis difterentiam non admittcre,quaiU rat&qubd res eft.flc proptcr quideii, ficdemu iam oocant demonlirarionem propterquid, ctiam quid eft, quxeft iumma foiencix pcrfe- hancuerbpotiflimam, quod cnim ilia fituorfL Llud deniquein hisdemonilrationibusani raaduertendum eii, quod ad ipfarum appel lationem pcrtinet, nos quidem concederc cam,quam diximus diflerenriam, contingic enim ut cognito qubd eft quxramus propter quid eft.contingit criam ut utrunque ignoran- tes urrunque fimul dcmcnftremus,ar lllam nqutriir,iit dirrerentiarn hanc illis tribuar in quxlins demonftrarioncm prxcedenribus,fed non rn qu.ciins,que per eas notificantur.ut ea uerbapcrpcndenribus mani C poflumus, fiue ipfam dcmonftrationis natu-  potilltmam, qi da propter quid , quia folum propterquid de- monftret , omnino negamus , fiquidcm omni demonftratione oftendirur aliquid eflc,qu6d fi folam ptxcedentem queftionem fpeCtando illam uocemus demoftrationem propcer quid tantum.quiaanre illam quxritur folum jppter nullo pa&oconcedimns, nefaseniracf-  cumrarioneconiungimus. Nos igiruromniu rehamus.non inueniitc catlfim enimqu rrcba demonftratiomun decJarancium propcerquid mus. Poflumusigirur talem demonihrationem. eftxqualcm cllc pcrfeCtioncm, 6C exceUentia appellare limpkater demnaftiationcm , quo- arlucranuit ,jm omde omhespriini gradus^ o|fi- niam erTeCtus proponicnr iimpliciecc ignottjS . nes potiflimus ftneullo dtlcnmine appcllaftas hoceilpcnitusignotus, & qoxltio iimplicitcr cflc, quaprnpter haocappellationisutFererliia fit,& de toto eo.qttod ]icn,ac demonicranpo ommno rcucimus ;& eam potius, quaufascft teft,quxrcndoenunan ilt hgsuncarous ignatti Duqut Appcl- Aucirocs, accipiendam efle mdicaraus, Auer- cflc,& quod fir t &prorircxuoidjttiPtr hxcqux rimui UtioA- roes cnimalreram ttmplicicer dictam,alreram modbdiwmua^pritrumttsifurtaife AucrroedCc an  OC 'ode C4U ^ cUn( " m demonftractonemuocarefolitus fendere,qui m Lpicomc in capue de dcmoftrai ^^lm. ?cndi ft; ar r arnCn uno niodo hxc lnrclligendafunr, E tione dtcit , in dcui6lh.u:oneli npliciter dicfa ptic-.:e polGc. n un tdcoputet illam (impliciter dici iemoa quatriurrtwque firouf, quod qutdcmmimtneomnu, ftrationem.quod primariaur, & proptercxide ueruqieftdod incootyderatr ao Aucrrocpcoia 'V u ' ^ monftrarionis nomeo iine ulla aaieccionepro- tum rtn:; polFumus tamen tpliuu cuexi , li dica- [ xn larum eam folam tignificer,n6 alrerarmqux dt- uuisrom implui un> qmjquc qwcrbonem cora ^q^ua citur caufx tantitm.ralfam elic eiurfenrenciam prcttebdidc&fccinotiorciitquiniac ilbus dsV arbitramur.quia ita fumendo li mpluuer , otrt- monfaariaausefTeclntni i clnxxtiLvpii lo cnim n ;s demonftrario propterquid dcctaras eft lirii- ignotatux & proptcc ^iuid^&iqubd y & mrun plicircrdicta demonftratio,& nulla demonftra que fmuil pcr proximam uauiaxo idviiH.iiiu atu -fio propterquid poteft fecondi gradus dcmon- ri furaus .qucrtnuisqmdcm ioium aniic, quia lcratioappellari : q>ti dictio dla,iimplicuer, dc dura i,o.: t./noramus nu puiliuuus qtici erc pro- qaxftionibusprxcedentibus intelbgarurjillud ptcr qitui nt/tcnnns tnnrnqunrrcrc ctiaprxv appellationisdifcrimen admitti poteft,quado^ pter qtiuiihrdjnimpJicitx qii.TiHone,uc mod* quidc aliquadatur demonfcratio.in qiucaufa iluebanui-.,tuiu c&um q.iiailai un ul.. dcmoa- tantum rei quxritur,quu noru fit re eflr; aliqua fbracione firaalioftenfuxj^itnlis.bcquod, &pr+ etum datur,in qua qucrirur urrunque,promde pterquid.DosLamcam cfr rgttoT m quo nam sc |impliciter,hoc eftuniuers^,acde tota requx- lu appell.u3o:illa Auerrois ailxniru poslit , qua ftio proponitur.quum ne exiftcnriaquidemltt abquam Vleraonfcrarioaeiu cauiic taruumyaii r^ubm. nota.Scd nbiicerealiquis poiie:, antcadidum quam li;upluater d:Ctaia nonunaic lui uam, eftnanquam nos duabus iimul qaxftiqnibus ut tmo uccbodicamus ron .iics lutuni dctuou- uti,(ed (empcruna,quandoenim ignoramus, ^ ftraciocmnodb^creees.appcuasioncs rcucimus &proprerquid eft,&qubdcft,nonquerimus quibus altecam pnmi ,:.-iiccram lecnndi gra^ nili an 'it.quiaignorantibus quod lit non Itcec dus ettc'lignificctur>i &lctta&cuuncs admltuW quxrere proptcr quid Hr:quomodo igitucooc nius muSuliliainrhncinnmodo,quam habent, Se' tir. diMnuis Mf.rn interdum utrunquc flmul ? Nos accidrnrj|em,&'ex nobisfuuiptam dtrTcrcotta autemad hocdicimusquxriquidem cxpcclsc indicireuclunhsjlianoejounrdfcrci)Cianj non folura an ttt,atramen uirrute quadam qucn e- negaraus, bcrt ncque wb Actitotrle , ncqae a riam propter qmd, quod puL le t mne ab Ari- Grxcis snterpcubusujiquaxa tucrtt confydo ftotde dcclatatur inprtmo capitc tccundi li- ratav^J xJI: ni n . 'iiivj .'irto; ^^rifjioi' ie ,iL:::*.3b niwa frHliharn r ; tla^nO) f l N I Sv oti Itcdrar- >up IACOBI ZABARELLAE PATAVINI D E REGRESSV. L I B E R  t UiJ ... .- u.;:. ..iiloq no>. ,:i . lncn 9 un iuii rru) >!. Gtftf Prinumi Qd ftt rcgreffus , & quid circulut. OSSYDERANS ApftOtcIeS A in primq HtVrb Pptifefipru ' ^rulycicorum circu^rera s Qmon(lranonep.a^iapri . fciqnidam Ph.ilofopKiprji nia fciri ppfTt aftejpefattat, carn omnino rejfur&utt , ac . , JrM)'ti.Um effc cfficacicef oftendit;ficautem circuIaris.dafi6nftratio qua- clodemonftrara ex propofirionibus conclufio- ne ex ea viciffim c*dc.ro,propo.fitioncs dcrnijn, ftranrur.fitque cc mcTiiiionc prbpofitio ', 'ii^i prop jfitionc cqnclufiq.quc.madmpdum lohg^ orarione in fecurido liKrdT*nofum'Arialytt$Pr rum declararur. iV*^mln jlla c^bnruutipn^ ^ta Iqcutus cft Ariftprefj '% , ^J^^^rapem cir* cufarem oft.-nfionem reiecilT: uideaur, fed a!i cjiiam admifiile, qtiam ccmiplufes XnccfPfjjte^ yolentes lcre, qui lum, ijedregrcUiim quoquc ab B Ariftotcle confuraTuiiiclIc exillujiirant, ratio- jubus ita apparcnrjbu* nixi, ut ref.meq,quidem ludfcio pcrfcm.nifclt.T jc.nebfas prfudcrinr. / iamqtic diflicq|rarjs a .icdubjta|Cionis plenared diderinr. Ego i^itur vefiratis amorc.dujclus , quam abfmte "Vlia Q.rrii {cAt6nc oinrub.it. Cun- lpfcifam elTc ''Vc IJem', gVRacjrf ^iQjj^ diccre. & tum rarionc, tum Arilrotciis fc(timpftk>tt- greflum ncgandum, noAeflTc. Qftendfcfie cpnjtt? tui ; auod cqurdcm paucis,uerbisme prcfmar jromfpero, qnandoquidem non mid-orun^At- gamerirocum con jeric^lVd fila fci , dejC^T& cju i mur, i n t i ma fcru ratipn e/Sc exe^plQr.um p a tura1iqmdiligchu"dcciatatiqQ , tra c ' ir . 5; po(tcrins,nocius,cai:tgnotius fecundum nat cuium. ram ; r fcquerccuretiam mTaliudpcr circulum^ deraonfrrari, quamidem cx (cipfo, a primo na- que ad ukin^umdemohiTraremus A. efTe quia j> 0 fe^ A.cfTi^Rcc aiitcm funt abfurda manifcdaw. ' riotr^ R,ccVelirisverqflfl: inter caufam,, & etTccTum , wpQaatatr,' & ctfccTus efl nobis nO-' Rcgrcf- iufa^quum e^im femp^ cr a notiori- fuiquid bgreMienauratit , 'priils ex effecTti " L Mgnptan^ deihicwTIraratis, deindd :a ab ea ad ciifcduni demonfirandrl , yt fciamus propcerquid cfr. Hoti igVctir fnterc1fculum, eirculi,' in circulovtcrque procefTus cft dcmonflratio ^^ r ^ Jirqpterquid, quodneexcogitabiie quide eitf cnm g n rc'^re(in aiitem. prior procelliis cft ^lcmon- ftratio quod , noflci ior uero cft demontha- tio ^r/pptjeocibi fic  jfi eftcctus cft nntioc nqbis.quam caufa,5f per ip fuminuenimus canfim.non pofliimus poftca % caufaregrcdt ad cffcCtum , nam propter quod aliquid talc eft, illud eft magis tale, ar proprex effcct u m fic nbbis nota caufa,ergo femper ma- gi s,ac firmius cognofccmus effe&u.quam cau- fam.rcgredi igitur a caufa ad effecuin nunqua Iicebic.nifia minus noto ad magis norum pro- grcflusfiat ( qu(eft uana, 5c inucilisdeutonftra- tio.Secundumargumcntumeft , dato cegreflu nihil aliud pcripfum bftCnditjif, ^uirnidc pcc feipfum,quicft proceflus inutilis.priore naque proccffu ex A.effeifcu demoftramiH B. caufam , pofteriore autemex&caufademdnftramus A. cffc&um,quare a primo ad ultimum nil aliud F dcmonftramus,quam fi A. eft, A. eft. Hxc funf duo arguraenta, quibus Ariftotcles ufus eft ad circulum refcUendum, quibus fegfeHusquo- quereprobariuidetur. Tcrrium argumentum aliqui addunc,quod ualidiflimura.cfle putant^ ficin co totahuiufce rci difticultas con^iftlt_, qucraadraodum in eius folunonc ,tota ueiita- tisdeclarario conftituta cft; a.rgumehfum eft tocquado facimus priorem jpiocclliitn ue\ c'o- gnofcimus crTedtum pei)dere abiU.i cadfi, uel lgnoramus , fi ignoramus, nunquiin illara cau ura inueniemus, ut fi ienoremus furrii caufam cfle tgnem ( non magisdicere poflumns.fumus cft,ergoignis,quam fumus eft.crgoafinus^qua renon poflumus uridemonftrartonc ab effe- ftu.qut cft prior progrcflus,quoniam maior il- liUs dcmoftrarionis ignora nobis cnt , cft enim maior,ubicunque cftrumus,ibicft ignis,quam PQUm cile oporrcr,fi cxuucnda fic dc monftra-. cicoscfl;ad demoaftraodum-ficcaufam effe,, fic fiqiropcex quid^t cffeCtus , q_Wre^4lrcro iUo procelfuopus non clc, Caput Tcrtium,in quo rcgrcfsum dari oficnditur  COnrrariam fentenriam cx Ariftorelo mulrisin locislumimus, nainincapi- jpV* te rertio pnmi hbri Pofteriorum argu- jJ^H 1 * anenrans contra eos, qui circulutn po- tr p il i  , nebanr,regreflum excipcre uidetur,dicu cmm incdiicnvcns cfle qu6d idcm Jit codem notius fic ignotius-, poftcafubiungirid non cflc incon uenicns,fidiucrfis moiiis accipiarurnotius t fiC ignptius,ut altera quidem dcmonfrratio fit fim plttitcr dcmonftratib.allPera ueto non hmpitci tcr.fed dcmonfrrario quqd , qua; fir a notiori- bus nobis,c6cedit cr^u regrcflum,inquopriot prbcclfus cfta notioribos nobis, fic demonfrra- tibquodi pofterioruerS efra norionbus fecu- dum nafuram,fic dcmohfrratio fimplicitcrdi^ daieandcmfentcntiam lcgimusapud Arifrb-' teUraincontcxtu ^i.fecundi fibri . In CApitei autem decimoeiufdem libn declatans diftcte- tiaminfcfderaonftcationem proiuer c,uid , demonfcrationem qli6d,nunlfeftcrcgrtiftirn^ Acu,ex cildcra cnim tcrmihisutranqueoU u\o- ftrationemconfrniit , prhisquidera ab cffcccui deraonftrat caufam, dcinde conucrfa propofi- tione maiorc cx caufailla iferaonfrrar a priore demonfrratione alre ram quoquc poftchorcm cx Cifdem tetmirift coa- 4** ... DeregreiTu. 4J> conftruamus ; nam fi exempla rantummodo A illafatis apudphilofophostrica.acuulgara.co- utriufquedemonftrarionisefreire uoluiflct.no gnirionoftra duplexeft , alteram coWanu r opus fuiflet ex rifdem terminis utxanque con- uocanr , alteram utro diftinct;am,& utraquc_, t ioS" rurnincaufa,tumineffc&u locumhabcr; effe- ausud hintHm, tjuid fafto primo Vrottfju non ilatim rcgredi ad tjfcftnm posfmus , \ed me* diam quandam confydcrattonem inter-> puiii neicjic fit . C Aufa itainuenta uideretur ftatim ab ca regrcdiendum efle ad efFcCtnm demonftrandum proprerquid lirjar- ramen hocnondum faccrepolliimuf quum enim,utmodo diccbamus, ml detid, quod non habet , nos autem per regrclIiiirL quzramus cogninoncm effcctus diftincFam, hanc nobiscaufaconfusc tantum co^nita tra derenon poteft, fed eam priusdiftinctc cogni- tam ficri oporret, quam ab ea ad erFcctumre- grediamur . Fado itaque primo proccdu, qui cft ab crfectu ad caufam , antequam abea ad cfrcum retroccdamus, terrium quendam mc- dium laborem inrerccderc ncccllc cft,c|uo du- gofermone Ariftoreles in primohbro Pliyfico rum.fed poriiTimnm in contextu fcxagelimo-  camur in cognirioncm diftmdhim illiuscau- fecundo.quz eftueraeiusloci intcrprctatio, fz.qu^confusc tanrum cognira cft,hunca!i- quam pauci cognouerunr.Hzc maioi is propo- fitioniscognitio non eftnili confufa,quiahccc przdicatum fic caufa fubiecfi.act amen non co- gnofcitur ut caufa.nouimus cnim mutationem pmnem habere fubicdcam materiam, non tan- quam efFe&um ipfius mareriz, fed tanquam-, perperuo cooiun&am cum matena lubic&a , exiftimamus enim mutationem , 6c matenanu, ncxu ita neccflario iunctas efle, ut mutatio linc rnateria nunquam inuenin queat ;proprcrca_. quum illam in corpore naturali manifeflc-in- tueamur,ex ea colligimos alteram quoque.CjiiS non intuemur,in eode ineflc. Hinc fit uc huius quoque conclufionis cognitio fic confufa,quia lolum quod infit corpori naturali materia inue nimus.atque cogno(cimus,ipfiusautem condi riones>& naturam, &definirione ignoramus, huius autem ratio in prompru eft.quoniam nul laresdatalteri id,quod ipu non haber.eftecFus cft confusc tanrum nobis cognirus,ide6 non po teft nobis tradere diftindram cau I c cognitione-, notus enim ipfe quod eft nd d eclarat nifi quod caufa fit; non taraen ut ipfius caufa , quia ipfe qtioque noneftnotus ut illiuscaufz efFec"his; lcd folum ur resquzdam ab illo nunquam fe- pirabihs. lra igitur dicere omnino nccella- rium eft, fi rcm ipfam diligenter expendimus, efFectusenimconfusecognitus non redditcau fam cogniram nifi confus,caufauer6confus cognita,dum ignoratur quid fit,non poteft co- gnofci ur caufa.Hic itaque eft ptimus proccflus in rcgreflu,quofolam inucnimosinhzrcntiam caufzin fubiecto propofito , non tamenprout illius efFectus caufa eft , fed ut predicarunu quoddam occeilarium : & infeparabilc . qui neccllarium elie cognofcenrcs uocarnnt negotiationem lntclleclus , nos menralc ipliu caufzexamen appeilare pollumus, fcu men* talem coufyderarionem, poflquam enimcao- famillam inucnimus ,con(Vderare eam inci- pimus,-vc etiam quid ea lit ccgnofcamns , qualis autem fit hzc mentalis coniydcrario, & quomodo fiat , a neminc uidi efle dccla- ratum, quanuis enim aliqui dicant mediarn hanc intcllccltis negoriationcm interponi , tamenquomodo per eam ducamorincogni- tiunem caufz diftin&am , & qiiz fit uishuiu* negotianonis non oflendcrunr, non paruum igitur operzprcaum faciemus, lidehacnu aliqua dixcnmus. Duo funr, ur egoarbitror; . , quz nos iouant ad caufam diflindfc cogno tio iind icendam, *>num quidem cognitioquod eft, ,fttu * quznos przparar ad inueniendum quid fit,^ uo quando enim in re aliquid prcnofcimus, in ca aliquid aliud indagarc_&c quodnam eius officium fic, idque ab aliorum priracipiorum manenbusdiftinguimus;officio c6gnitoconditionesfingulejn lucem prodeur, qux ur fungi tali officio poflic ncceflanx func. Hzc autem amnia poftquam cognouimus*, ac- que perpendimus/faciie nobis innotefcit talc das efleeiuscauias, indicac ergo efleadhucno B roaicriamgeneratiooiscaufam efleiquonitm bis incognitasgeneraciOnis caufas; poftea ue ro in eo primolibro caufam perpetux genera- tionis quxrit, camque efle dicit nacuram pri- tnx materiar, in primo igirur libro Phyficoram c.rafx gcnerationis non cognofcuntur; fed cau fx internx corpus narurale conftituentes , cor- pbris enim naturalis principia quxrenda pro- poiuerat Ariftoteles in eo libro, fed non gene- rarionis, ucl mutationis, huius enim caulc; de- clarandx proponuntur in ip(o initio libri de "crra,& inceritu . Materia igiturper generatio- ncm inuentanondum cognofcitur efle cau-' fagenerationis, quiaquid fitipfamaceriaad- huc ignoratur; propcerea Anftoceles.qui pnn- cipiorum cognirioncm nobis tradere uoluic non modo confufam,uerikm eriam diftindam, quantam nasuralis philofophus habere potcft, ccepit matcrie inuent; conditiones,& naturam inucfttgare,idque fecit a contextu quinquage- enim poteftatcm habet recipiendi omnes for- mas, & nullam certam fbrmam fibi prxfcribir, fed xque apta eft recipere formam,& eiuspri- uationetti , idco facirutnullum matcriam ha- benspoflit efle pcrpetuum, fcd ex neceflttate aliquandointcrcac,&ex eo aliud generetur; hocconfydciare eft regreflum facerc, quieft poftremus progrefliis tradens nobis exdiftin- cra caufc. cogniuone diftinclam cognitionem cfTcctuSyquamanteanon habcbamus, quando cnim cognofcimusillam efle caufam illius ef- fcctus, facimus propofitioneni maiorem , 8c iamiam , fiuolumus, in prompto habcmas demonftrationem propter quid , propolito nanque fubicdto , in quo matcriam inefle nO- uimus,quxeft propofitio minor , incorpo- rc_- nacuraliineft maceria, colligimus in co- dem inefle generationcm; &T eft potiflimau demonftrario . Sed hunc ultimum proceu fimofcprimoeiuslibriufqueadfeptuagefimu, q fum non facit in eo primo libro Phyfictv in quo inquic fe docuifle quid fit matetia . Iru caautem parte ad muenicndum quid fitma- teria ita progreflus cft.docuit in primisquomo do a priuarione differar , matcnz nanque offi- cinm eft fubftareconrrariis, &earecipcrc__; Tcontrariorum uero officium eft fe ab eadera> 'materiamutuo petler^; ide6 materiamanet_ fubutroque contrario, & nuhquim inreric; &, quum omnium naruralium corporumprin cipium,& materia efle debeat, debet etiam ef- fc talis,quf omnes forraas , & omnes priuario- nesrecipere apca fic ; itaque nulli formx, nulli ccrtx naturx, nulliafTcdtioniaddic^a efle de- betfecundum propriam eius naturairu , fed ab omnibus libera , & immunis , quia intus pparcns prohibet cxrraneum ; debcc igicur materia fecundum fuam narurara carere om- nibusformis, & omnium recipiendarum po- ceftatcm habere ; hec abfquc dubio eft natunu rum Ariftoceles, quoniam eius confiiium in co libro non eft generationisnotitiam crade- re perfuas caufas, lied folum cx generatio- ne conlusc cognita nos in primorum princi- piorum cogninonem perducere ; ide6 fatis nabuitin Co Itbro primum iilum proceflum facerc ad primam mareriam inucniendanu> , qux eft cognitio confufa , deinde etiam mcn- tale illud examen , quodiftin&am quoquc_t -I mat^rixcognitionem adipifccremur . At in. primolibro de generatione,& lntcntu regrcl- lum facit a materia iam diftinde cogniu ad gencrationem diftrinctc cognofcendam , c.\- quC cft dcmonftracio propter quid. x trt-tres ru bus igirur panibus nccenati6 cooftatrcgref- t  , j n r  fus , ptima quidem cft demonftrario qued ,S rcUa * quaexefFeCtus cognirioneconfufaducimuriii confufam cognitionemcauff;fecundaeft;oa- fydciacio illa mcntaiis,qua cx confufa noti- X 1 tia DeregreiTu.{ 4 s 7 ^ WIV 6 ,U1U ac fccundam partcm in exeraplo pro- pofuo habcinu in prirno hbro naturalis au- icultationis,tertiam uerb in primo librodc ge- ncracionc , & interitu. x hisautcm , qux ai- ximus,manifeftum e(Tc pqteft non pofle.bc- ne cognofci quod hxc ilt caufa huius effccciu , niii natura,& conditiones illiuscaulx cogno* fcantur, pcrquasapta cft talem effectum pro- ducere, hocenim ad propofitc, dubitationis iolutioncm magni raoracntitft . Cttpkt Sextum , in qno ea, ytx dc regreffn dicla fmt, declarantur alio fumpto exemploexOcla- ' uo libro Pbyftcorum . .,*.  rttonysi  . 'ipfe^MMtt rty ^v.u HAec omnia.quxde regreflii , atque eius partibusdiximus , poifuot aliis  pluribus [excmplis c naturali philo- lophia fumptis declarari , & com- Probari; ncbisautemalterum folum accipere iacisflcinquotota rciueritas aperti_Emccon- fpicitur, idq; fumitur exoctauolibro Naturalis aulcultationis, qucm locum diligenterconfy- derare ncq; inutile ,ncq;a fufccpta prouincia ahenum erit, quandoquidcmnon ca iolum, qux ab Arift. abisq;probatisauthoribus dc re- bus logicisfcriptaiuntt, expcdcre decrcuiinus, fcd etiamilla, qux inPhiloiophi?, & aliaium difciplinarum traditionc adlogicx artisufum |>ertincntia obferuari poflunt, notare>& exami narc:prxfertimquando in iislocisipfum arci- ficiumlogicum -'nulloaliodcclararara,acfor- eafle ctiam a nullo intelle&um fuifle inuencri- mus;quod cquidcm de hisduobns,quibus uti conftitui, excmplisaudeo profiteti, oam tum ca,qux  omnes, faltemaliqux'fcUicet illx , quas ad cognoiccndam caufam xtcrni motus cogno- lccre neceilarium crat ; facic hoc Ariftotelcs in particuiaquinquagciimaiccundaciuslibri dum oftcndit primum motorcm, qui (terni rnotuscaulaiit,immobilcm penitus eflc de- bere , ut ncque pcr fe , neque cx jccidc n ti iic_ * roobilis, quoniamuidcmusmotores,qui pec icfunt immobilcs,ex accidenti autem moDi- les, non pofle mouerc perpctuo; deinde in. particula quinquagcflmaterti^regrcfluro fa- citaniotor.c primo xicrnoimmobili ad mo- cum,primum t-ternum, cn_. eft dcmonftratio proptcrquid . Cctcruiu ad plcnam rei, de arofiba qualoquimur>intclligentiamnon cft fllcntio Anfiua p;.i teicundum artificium maximum Ariftotc- "-^^* hs incolibro a nemine cognitum, quod nos jjjffS primi , dum cum librumpublicc inteiprctare- pnmi nuir, dccimo ab hinc anno patefccimus*, qux- motout Vabtu fit. Sed ftatiro aducrfus hoc dubitare non iniu xiaquifpiam poiIet,uidecur enim ftacira cogno fci ctiam quia flt,fl uera i Ila funr,qux paulb fu- perius diximus, caofam oon poflc cognofci uc caufammifl prius quid ea flc cognofcatur , quo fit ut, ii cauu ut caufa cogooicatut , eadem lit 4Sp Deregre/Tu. 490 ccecnum morum , hon proprer fe, quia non A eft hac artificiofa inordinatione , ut fignific* poceratxternus motus fciri, nifi per fuam c- quatam caufam demonftraretur,caufa autem cftmotorctecnus ; fcbpus igitur eius ltbri non cftcognofcere primuin motorem , fed perfe- ctc cognofcerectcrnum motum perfuara cau ret fe non ignoralle tractarionem illam cace* derelimires narurales, &urapparercr eam nc que pretermifiam ftulle.nequcpenitusimrai- ftam tractationi naturaJr- Neque id 1 c preb cn- Sc.cv.z fam , vt fuit Alexandri fententia aSimphcio re l.ua, & utipfe Anftoceles in ipfo eius libriini- tio teftatur;idem confirmat Epilogus, quem anceilludultimumcaput in feptuagefimusfe- ptimus contextu legimus, in eo enim Atifto- reles colligit fe id rr.ictj.Ue , quod pcopoiucrar, fcilicecoftendifle mocumcternum effe, &quis ille fit , & quc fit caufa petpetui motus, & eam efle mocorem immobilera ; capuc iraque "vlri- mum, quod poft eum Eptlogum legituc , fcri- pcum eft ab Ariftotele quafi excra primarium eius confilinm in eo libro ; & rario, quar ipfum mouir, fuit hec, cognouit Ariftoreles illud mc- tis examcn leuitcr , &impcrfec'ce fa&um eflo in contextu j 1. ideoque non bcnc cognitam ef B' ftoteles coattus eft aliquas fupernaturalcs eius fione ulbi dignum cft, quandoquidcm ficuri 0 " **? rcrum omnium, qux in uniuerfo funt , admi- l , a [  f rabiusciccolltgatio, & nexns,&ordo; ltain fcienriiscohtingcre neceflum fuit,uc colligaM tc effenc , & muttium fibi auxiliutn prxlta- rtnt;diuinaqutdcm fcientiaquantum anatu- raliiuueturio librorluodecimo Metaphvfico- rum legere pofiumus; naturalis autem a diuina accipitprimam caufam, &eam reddirmodo quodam naturalem , quatenus eam confyde- ratutcaufam accidentium naturalium, nem- pc in ocrauo libro Phyficorum ut caufam zrcrnimotus,&in tertio hbro de Anima ut Q , | ^" e * menrishumanz illuminatricem,& caufam no- tcut ftra* intellectionis ; utroqueautem inlocoAri- leillam pnmi motomcondirionem,per quam eft aptus mouere perpctuo, proinde debilem , & infirmum fuiflcrcgreflumacaufa non pcik- cognitaaderTeccum ; condirio enim pnmi mo roris, pcr quam poteft facere zcecnum motum, cft hxc, quod cft abiunccus a materia, ita enim fu ut in mouendo- non farigetur, & perpetuo moueat; condicionem hanc Arifcocelesin con texcu ji. valdeleuiter attigit, folumenira di- xit primum motorem non efie ullomodo mo- bilemneque pcrfc, neque exaccidcnti, quod fignificabat ipfiim effe a materia feparacu,nam liclfer iunctus matcric,non poifct faltem ez accidenci non moueriad motura mareri?;iioc ramen Ariftorcles exprimere non aufus. eft, quiavidic cile condicionem fupernatutalera , & cranfcendcnrern limites Phyficos , ide6 cum moderatione eam in finuarc fatis habuit, ut mo dusloquendi, quoibi vtituf,demonftrar, nam dicitcsedtbile ellc qnod primus mocor xter- nus, quum fempec moueac, non fic vllo modo mobilis neque perfe , neque exaccidenti , his enim paucis uerbis mcntalem lllam confydera tionem abfoluitw . Poftea uero fado regreilu, & tocadexternomotu tra&atione completa-> Anftotelcs, qui in illo breui mentis examine onplenc iibi fatisfccerat ,conftituit in calce ciu3itbri,acveluti excra eura bbrura,& prx- ter iplius conlilium illam mentalcm confydera tionem facere pleniorem , & aperte -iocereL- ptimumraotorem efle impartibilem,&a ma- teria penicus feparacum , idque facir conferen- do ipfum cum erfcccu , er quo innotuerat , ne- pecum cternomotu, quum enimfemper mo ueat,non poteft eife materialis ; quia nullus motoc maccrialis poteft perpetuum motum ef- ficere ; huiusquidem tra&arionis proprius lo- cuseratillecontcxtus ra.fcd Ariftorclcs dat* opcra, ac tanquam cxcufatioms gtacia vfus condicionesacringcre, leoicer ramen idfecic, & roagnacum moderarione, & abfque diligen ti earum declaratione, utquifque iudiciolus, atque eruditusuirutroque in loco inipicerc_- poteft; noscnimfatis fuperque de his locuri 1 furans;hecautemomnia cum diligentia ex- plicare ooluimus, ut tres illx in regreftu necef- laric partes optime cognofcerentut . Alia quo* quenaturaliaexempla perpenderc pollemns, quc aliisconfyderanda,&cum his, qufdecla- rauimns , conrercnda relinquimus . Caput Septimum, quod tret mcmoratx portes in om- nirrpefiufi non fetnper tempore, Jaltemna- tura diflittftx repcriantur. QVon fep: fpofi Voniamautem oftenfumeft tresef- partes inregreflu hoc ordinedi- fpofiras, ut ptima fic demonftratio caulxex effectu; fecundalir cau fc inuentz confideratio ; tettia demum de- monftracioeiufdem effeclusexilla eademcau fa ; fciendum eft, ac fumraopere annotandum, nihileffeabfurdifi quandoque contingac* has tcesharces cempore diftin&as non efie ; fatfs.fi. cft fi ratione,& naturadiftinguantur; eoderru cemporis moraentoincipichomo efie rationis parttceps,& efie rifibilis, ratio ramen hxc di- uerfa elle cognofcityetfircmpore non feparan tur. Qji,ura igitur contingere pofiit vt ali- qua caufa , quura primum inuenta cft , abfque vllo tcmporis nueruallo perfcctc nota fiar feu propteripfius euidentiam,feu propter ingenii noftri perfpicacitatem,fortaflc aliquiscxiltima re pofietunara, atqueeandem demonfttationo ea,qux diximus,orania firaul prxftarc, qux ad- uerfariorum fententia fuit dicentium eadenru demonftratione oftcndi & caufam cfJc__ , & ptoptcrquid fit effcclus ; id tamen minime v uidemur etiam'cognofcere propter quid fit ]llefumus,id non eiTpcr eandem demonftra- tioncm , fcd pcr alteram , qua ex igne fumum demonftramus.&rarionemrcddimus curibi fit fumus ; qui dno difcurfus uel ita-paruo , ac que prima conclufionc monftrata camut pio- pofitionem maiorem fumcre , & ci adtectay minorecxmuerfa demonftrare maiorem^dnav de eandem ut minorem accipicndo, etque ma- iorera conuerfam apponendo demonitrarc_^ minorem*, ficenimexconclufione propofino utraque demonftratur f tSciscft ucrr crccatns,! qnemadmodum declarar Ariftotelcs in :ei no capite primi libn Poftcrtorum, ubi circularcm- dcmonttracionem refcllit, & fufius in fecundtjg libro Priorum Analyricorum , abiex plunbirs' iiuoquc demonftrarionibus circulum perfe-J ctutn cooftare ailimc , fcd nobis trcs conlydc-t ralle farisfit. Inregceiibautem non ucranquc propofinoncm ab mitio acceptam dcmonftra- mus, fedfolam minorcm , ut docet Anftorc{ lesin capttc decimo primi ftbri Poftcriorum, poftquam enim cattiam- cx cfTectu oftcmit- rans,maiorem propofitionem connertiraus, infenfili tempore diftmguuntur , irr eodcm E cuiadiedtt-condufionc loco minohsconclu- momenrofien utdrantur^ uel eriam fi aduer- ftnis condonemus urrunquc eodem tcmporc^ ficri, faltem rarione fecernunrur , aliud enim eft ex fumo ignem , aliad eft ex igae fumum demonftrare.Hoc igirurdicendnm cft quanclo cueniat ut caufa cxcfTcctu inaenta ftatira co- gnofcarurillius cfTeccascaufaclfe , p boc euim ipfaregreirusniruranon labefactatur; quoma enim tn illa media confyderatiooe menrali, per quam innotefcere diximui quid fit illa cau l ,ad hanc cogninonem ducimur pcr collatio- ncm caufc; inuenrx cum crTecTu, cx quo tnuen- ra fiiit; ideo conringere poteft ut durrtcauum eflc demonftramus ex efTccTu , frmuf er iji quid illa fit inuentamus; arramen altud rft cogno- fcere caufam efl'e,altud cftcognofcerequid iir, &demum aliudcftOcire proptcrqutd itr eHe- ctus illc , bas enim omncs cbgnittone* fi no A tcmpore, falcem natura,& rationc diftincras cf fe neccflc eft. F (. jput Ocijunm dediffertntiis t quibiis rcgrefius a circuio dijarefat . . PHrea ,qux dicta funr, fi benc dcclara- caanobueft natura regreflus ,fadlc_- cnc tumrcgreflus , &ctrculi ab Artfto- tclc reprobati difcrimen. jnfpicere.rum dubia omnu , & argumenra conerana foluere. DifTcrt regreflas a circalo & ratiancformc , & culi Vrc & ratione matena; , & rarione finis., prtmum |rcfiui quidem ratione fonnar, quoniaro tirculus fur ?^"" e nomen ipfum figtuficat ) eft tranfitus abco- dcro ad idera,inftar rigurx Geomcrricsc, a qua per translationem nominatuscft^qtiooiam igi turin prtmo prucellu nan ab una propofitonc, lcda duabusad coQclufionem progredimur , oporcet ex eadem conclufione uicillim tttran- auc ptopofiuoncro rooniixaxi , non aitcram Difcn mcn cir dimus minorcm illius prioris dcmonftraiioi nis. At cx minorc conucrfa, ot^, conclutio- ncrrtaiorem dcmonftrare nullo pacto pollu- mus, tun quia in nuiore pnedicarur dc cHc- ctu caufa fua proxima , & immediata , quarcl^ maior mdemonftrabiiis cft; tum quia in mi no- rc pnrdicatur accidensde fobiecto, ideo fi mi- norconuercatur , fic prxdicatio concra nara- ram,quod de propofirionc maiore non cacnit t caenim finc ulla abfurdirare conuerti poteft obcam rarionem,qaam alias in libro noftro de propofirronibus neccffariis fuse dcclara- umius . Formar igicur rarione regrcflus nrm eftdrculus,quianon ad idem penttus rcucr- tiruc , qntim non mranque propolittoncm demonftrcc , ied altcram folum. Scd nequc DifcnV racionc mareria;, materia narfque demonftra rionis eft medius terminos, ex quo utraque QOUC propofirio conflatur, utait Anftotclcs in 48; tcri * conrexra fecundi libri Pofteriorum , or^.ut ibi declararoprimcThemiftius; materiaqui- dem circuli ton fimilis eft , & eiofdem ge- neris , quoniam in utroque progreflu mc- dium eft proxima caufa maioris extreroi , v- terque enim cft potifllma dcmonftratio ; tora igirur circuli progrefllo eft a caufa proxima ad cffectum , proindcL- eft per 'Viam to tam fimilem , qualis eft circunfercntia figu- r.r circularis, notato cnim in ea puncto fiper cam aliquid ab 1IJ0 puncto moucarur, rran- fit per uiam , qux tota eiufdem gcncris ' ft donec ad idem punctum reuertatur . Ar_ inregreflu uia non tota fimilis eft , prior e- nim proceiTus ab efTecTu fit , poftcnor uer6 a caufa(non eft igitur tota eiuidem gcncris ea materia, ex qua fir regreflus , quum me- dium in prtmo proceflii iic eftecfuj , in lccun- doaucem fitcaufa, quure non eft circulBt* quia in circulo mcdium m uuoque . proccf fa regre A W Difcii- fueftcaufa. Demum ex fine diftinguuntur oieu ro quiafiniscirculieftfcientiaeadem.aquafum- " IU * ptum fuit pnmurademonftrationis initium*., "vt fi propofitiones lint A.conclufio vero B.ram prucc llus prior ab A. ad B. quam poftcrior a B. ad A. queraadraodtnridiximus , eft puuffimav demonftrario,inqaa nul a cognitioiocum ha- bet ntfi perfeda, &dtftinda, nnm.acauia.di* ftindecognira progredirur ad etTedum diftio- &cognofcendiim; quare pcior proceilin eft ab A. diftiDctecognitio ad B. diluncteoogno-i fcendum, & pofterioi fimiluer a B dribnde cogniroad A.dftin&e cognofrendum ; quo- 'citca idem prorlus m circolo cft finis , arque_> principium, nam^priraoad 'vlitmumrranfu cus e!l ab A. diftindc cogniro ab Aj diftwidc cognofcendum ,quc vere eft cixcult natura. Non llc regreflos, {ed finem h.ihct d luerfiira a pnncip o , "vr oprimc notauit Alcxander refe- renre ioanne Grammanco in contextu vndeci- tno pnmi libn de Anima , finis fmmdl tdien- g tia diftinda etfed .is , qua? dfcitur fcientia pro- prcr quid eft, a quanon fuit (umptum pnmz demonftrationis prtnciptum, primus enim pro cellus fuit ab erTrdu confusc cognito ad causa con fusc cognolcc/idam ; poftremus ver6 a cau fadiftindc cognira ad cfTcdum diftindc co- gnofcendum.quare a primo ad ultimum noru eftabeodera ad idem , quanuis enim fir ab cfTe du ad eundem eifectttm , tamen fims demon- , ftrationis non eft ctTectus ipfe, fed eius fcien- ria, h.rcautem mm eadsmeftin fineregrclfus, c5c"in principio , quandoquidem a noriria ip- fius effedus confufa cxordium fumitur , rotus autem regrcfJus in cognirione eiufdem delinir perfeda, dc diftinda , eft igitur a primo ad vl- timum progreilusacognirioneconfuia ad di- ftindam eiufdem effectus fcientiam,qui nihil in feabfurdiraris habcr, quia naturalis eftno- bts hxcprogrediehdi ratioa confufaad diftin- dameiufdem rei cognirioncm;igiturrariono C nnis non porcft regrciTus appeilari circulus . Ctput t{onum , in quo aducrfjriorum argumenta Joluuntur. iTu. 49* Ai pri rnuut, Al T argumenra aduerfariorum refpon iioex ns.quc. dicta funt, facilc fu- mitur, ad prtmum enim, quod erar, dato regrelliifequererur idcm eflc- eodcin notius, tk tgnorius , dtcimustotum ar gumentum elfe concedcndum, ul enim.fi alio, Sc alio modo fir , non eft inconucntens,nam in Srimoprocellu etTeduseft notior caufa, in po remoaurem caufa eft nottor eff ct n , cum hoc ramen difcnmme, quod efTcduseft nortorcau facognmone conrufa,at caufa cft notior efTe- ctu cognittone diftincta i nec dicimus illurrc cfTe nobis notiorem , hanc vero non nobis.ied natura ; fed ailcniaus arabo oobis uouora cifc, diuerfis raroen modis , efTedum quidem coa- fusc, caufam ucrodiftindc,& fiiuti pcr cffe- ctum confu-am c.wi\ cogniuoncm adipilci- mur , ira pcr caufam ad diltinctam eftedus co- gnttioQcm perucmmus Ad fecundum nega aJ u mus regreflum e(lc proccflum ab eodcm ad idem,eftenim acontufa ad diftincram eiufrie rei cognitionem , a cognitioncqu6dfir,ad co. gniciuncm propterquid (it , circulus auxcni cft adifttndacognitionc ad difrtndam , quarc^. efr prorlusabeodem ad idcm, patetiguur duo hccargamenr.i ab Anftorclccontracircuiura adduda rcgrcllui non officerc >. Poitrcmura Adj. argumeotura erat, in pnore procclfu vcl no- rum nobis eft caulaip cileillius cifcctus cau- lam, veJ ignorum j finorum,cigo pnor pro- cclfusnon modo riemonftiat caulain clle,vc- rtim eriam propterquid lii eficctus.quarcpofte riorproceilusiupcruacaneus eft: lngnoium, nepriorequidem procclfu uti pollumus,quuin maior propoiino lir ignora ; nec magis dicere itcet, fumus eft ,ergo ignis,quam fumus cft, ergo afinus , quum ignoremtts caufam fumi igncmeilc_ . Ad hocdicimusignoraria no- bis caufam elle itlius cffcdus cau(am,dum prio rc procclTi vrimur; quum autcm obficiunr,er- go pnorc procelTu vti non potTiimus , quia rna- iorem propolitionem tgnoramus , negsndunu. efr hoc, fallax enim cftratioa fccuniiuin quid (ut uocant) ad fimplicitet ; nam eftqutdcnu 1 1 l.t maior aliqua ratione ii;nota,non tamc fim- pliciter.&omnino ignota.ied altquoettam mo docognita qitanrum fatis eft ad demonfrratio- nem at> erfecru confrruendam. Similemerro- Cogiii- rcmobiecit AriftotelesPlaroni,cV*quibufdam ^c- fophiftisinprimocapireprimi libri Pofterio- f'^^ rum, illi nanque fallactbus argumcnns nixt f cicntl a fcientiam non dari oftendebanr,quia non co> &iguo> gnofcebantmedium dari quoddam inter pcr- raoui. fedam rei cognitionem , cV perfectam icno- rantiara , medtaq tppe inter utranqueettco- gnuiocoBiufa.qua polita illorum cauillario- nes corruunr. Hunc eundem errorcm adueria- riisobiicere polfumus , dicunt emm,uel no- rum nobis cit ignemclTc cauiaro fumi, dum maiorem illa fumtmus, ubtcunqueeft rumus, ibt ell ignis, velignotum ; fic enim perfedara notitiam , 8c perfectam ignorationem folasac cipiunr ;vnde fequitur.ii perfectc fit cogni- rum, iam efte cognitum propterquid elt fumut abfqueope fecundi proccllus; (i ueroprorfut incogntrum , ni! exea maiore ficignorata poi fe dcmonitrari ; quar nos vtraque concedimus, quandoqutdem ncque omnino ignoramus co- iunctionem, Si ncxum harura duarum rerum , fumi, 6c igms, fed eam antea nouimus , neque plenam etusfcientiam habemus, qui^ adhuc ignoramus ignem ellc caufam fumi ; confuUni iqirur habemus fumi cognitionem, non diltr n- ct ..... , quare per prioreiu liiura proccfiiim nooi ucmou- J 4 Deregreflu. ^ rlemonftramns nifi inhxrentiam caufc. in fubie D .ignota eft illa propofirio maior, vbi generano, c"to > nondum nouimuseam efle illius cftectus caufanu. Nequenoshoc exemplum pertur- bet, qu6d videatur ante illam demonftrationf notum nobis efle ignem elle caufam ftimi-, quo niam ea non eft demonftratio , fedfyllogiimus quidampafticularisexempligrati ad rei de- clarationem adductus, quo oftcnditur hunc nnemdari ,qucmnon videmus, nonoftcndi- turigncm fimpliciter dari, id emm nocumeft, 3c*ignemcfle caufam fumi.Propterea fiexem- plo veriote vtamur, nullus remanebit aduerfa- riiscauillandi locus; fumamusigitur demon- ftrationem Ariftotclisin ptimo hbro Phyfico- rum,qux talis eft , ubi eft generatio , ibi eft fu- biedta materia , at tn corporc naturali eft gene ratio, ergo in eodem eft matena; ante hanc de* monftrationem non cil nobisnotam quod ma- ccria fit caufa generationis , nec taraen prorfus ibitnateria^ , fedconfusc cognita, pr.rnofci mus enim eflecum omni rautatione coniun- duin cx necc(lit.ucl_> (ubicdtum aliquod, fed nondum vt iplius mutationis cauuim ; idque^ fatiseftad demonftrandum qu6d in corpore naturaliraateriainfit; quando enim duarum rcrum nexum cognofcimus , & eanim altei am in fubie&o aliquo exiftcre infpicimus, colli- gimus altcram quoque in eodem lncli , de- monftratio nanque ab eftectu non fimpiicker caufam eflir oftendit, vtdicamus,eft~etcus cit, ergo caufa eft , fed horum duorura connexu in maiore propofltione acccpto oftcndimus in_. hibtc&o aliquo tcrtio caufam ineflf , t pro- pterea qu6d in eodem ineft efteclus , quemad- moduroin libtonoftro deipcciebus dcmon- ftrationis copiosc dcclarauiraus. Nou cjuofor mcmr (icmoB ftuno abcflc- du. F 1 N I S. 497 49 IACOBI ZABARELLAf P A T A VI N I LIBERDE TRIBVS P R AE COGNITIS. Caput ?rimum t TrUeffeai furnmum,tiueijare c^ifueoeru tk j quiajhxc, uc  j c^pfimis cotfponu^turM paftes fuff, & attc- mox oftendetnus,rocognita eflc poteft;Tcd no- k ' cttones horum pefte | drrft igirur t\md fubie- minisfignifidtionem , q^at^uOCantjrqutdrno-^ ^umdeb/t habert principia,& affectioncs, Sc roinis, ut in uerbis Anftotelismanifxihiro elt, partes.id^ru^ecles. 5cd eanon eft roens Au- qui non dicit cfle prccognofccndum quid lit, ftocejicin eo loco.quum ipfcibi non id confjf- itaenimcflcncialem quoquc demittionem fi- dcrarc uclit , quxnam conditioncs in fubiecto gnificare potuiflct.fed dicit f quid figntficctg fi fcicn tir requiraniur.fcd folum undenam fcic- gnificatio autem ad ifomcn, non ad*rerh perti- tfa dicatur vna ; de vnitate nanque fcicntix lo- net . Quad .lutem lpun.i fttbic&um fit notu E quru; . non de condiuofli.b^siubiccu , & in- poflumus prccognoicere, nifi etiam reucra fir , qhit unaVn eflcTcientianYex uoitateTubiccti . itieo fubic&um lcicntix tale efle oportct.quod pef fit iam rxiftat , necahbbfs per IfbtTum rio- trrx tioluntatis arbirrium opcrantibus p 1 roduci poflit; propterea Ariftotcles rn vlrimo capitc Tecuhdi libri Pofteriorum dicebat fcicntias de tnte eflc,artes vero in gcneratione nerTar i , qi qutdcm diCtum nos inhbro noftro de natura-. Xogtc? diligcnter exr>edimiis, & fcienrias om- es in rebus necclTaf tis , qox uel per fe fempef iunt,uel anatura ptoducuntur.verfari oftcndi- mus; difciplinas verb omnes operarrices in its, , qux a nobis (iunt,idcoque efle,& non efle pof- __. funt. ' Subiecluro igitur fcientix fpeculartux T ^ c ,^ debct erte ens,& neceflarium , 6c pr^cognitnm bicsti lum q au ^ nomc llgnificec, tum ettam quod fir. co.i.f.o Sed ijiic maximcomnimn pr^cipua eftfubiecti cbnditio , per quam 6c aprincipiis , 6c ab affe- &ionibu$ (eparatur.eft tlla, que ab tpfo vocabu Qjoniam autcm dubitarc dc hoc aliquis pote- rar, quia mn1rxfuhfrc,quc;'ipuna ; ac cadei^ fcicnna confyderantor.pcr hoc tamcn non fta quin illaii.ieiitiadic.iuit una , fctehtiam enina naroralem onam cfle dicirous , quanuis ConM> deret prima principja,& calutn, 6c elemenra , &ftiTpei,&anim*H*',&genrrationcrn, 6c alia plnrima eiufmodt , vndc' coliigt utdctur lcteu- riam noneileunam ex tmitate fubtecti ; uico AfiftoreleSiti hoc refponWetdicens mulra tnu- dem efle ^qdxin nnaaliqUAifijftntkt coftfvdc* VantUr.iis rarnen fcienric; unitatCm nonimpcdi ri,du'mthodofuhieuum unum fit^ , iiquidem fiibiecri uniras cum ren*m confvderataru rooi tirudihe optimcfernatTpoteftsricc circpugnat, quandoea omniaad uoum fuhiectum tiquaia ad un.im radicem,.i cu.i pi o.icu.-ir.rc.luciinuir; quemadmodum arboreh)unam tiocamus,non lo fignificarur,fubiec>um enim cftillud , quod F plutcs.licct mt.lros li.vSc.it niims , 6c mulcafo* rorifcienti^fubftratumeft r & aliis omnibus, quxconfyderinrur, fiue affeclionibus, fiucl^ phncipiis fubiacet tanquim omnium bafis , 6c tundamentum , ide6 quicquid confyderarur caradone quatenus in alio ineft , id nullo pa- cto fubfcctumin ea fcientia vocart poteft . Qitpntafn igttur fubiectura tractarur vt aliis fubiacens,nece ihh;reant,acdeitto demonftrentur ; nam hx, quum a caufis, ac principiis fitis pendeant,na- tur.direr lunr ignot.r , 5c abfque nisfuperuaca- riea eilcr tota Tcientix conftrucrio , his eriira fiiblatis aufcrturdemonfcracio , proinde nulla jbi fcienria haberur ; affccrion es autcm ignotx denjonftraridc fubiectonon polluoc , nifi ex lia.cV multos frnctus , diiirtmodo hxc omnia a radicennadetiuenrur.cV in ca iungantur; di- cuncur autem mulra ab tino (ubieeto deriuari, quando aliquid eius funr, nempc uel arfectto- iies.uel principia, vel fpecies, hxc enim plurs qutdem (unr,ramen (cicnnc unitatem non rol- nint,fiunius,cVeiufdetri fobiectiafTcctiones,c fctentiam naruralcin conltituit , eam que fcparat abahisomnibusdifciphnis. Qjjd igiiurnt fubiccTum fcicncix conccmplauux di dumcll Caput Tertium dt conditionibut affeftionum , & qualifnam fit carum conjydtraiio m Jcitn- tu jpccutauua . ACcidcntium autem proprion eft conduio.ur fubiccto inhx & vt tanquam irfi inr^rcnri: . _ r.  /_._.:_, icrum ea ixrcant, ia con- fydercnturi ficuccnim fubiedci c6- ditiocft vttanquam accidentibus,&: arTc&io- nibus fuis fubftans confydcrcrur , ita acciden- risconditiocft vtnon tunquam fubftans, led ponuscontratanquam inhcj-cns ttactecuri Sc qucmadroodum natur$fubiccti repugnat tra- ctan tanquam alteri inhxrcns, ita natuix acci- denrisrepugnatconlyderuiiucaltcrilubltans-, ouia liccrficri potfiruc (ubiectumahcuius lac*"?* 19 TT. i 7 c  -in Icicn ci? fit alten rci inhxrens, ramen in (cientia , in { ^ qua eft fubiectum , no poteft conlyderari ut in- c u'aifb. h$rens; qucmadmodum ctiam ficri poccftucct o. a5 id , quod in aliqua fcicntia con(yder.mtr-vr ptcoa accidens , & in fubicfto lnhxrcns.fit etum ta- Jj t le,quod altcn fubltct, non tamen ita, ut in ea fcicntia.in qua confydcratur ut accidcns, con VitAt' conccm p' 3t,u ? lubiccluin lit,h$c tancum requi C fydcrctur ctiam ut lubiectum i nam magnitu Mnes. ruDtur.pnmum qmdem ur iplum pcr fc fic ens, hoc cft ut ablque huinana cogitatione,uel ope ratione iam cxiltat i deindc ut lit prxcognuu & quid nomcn lignificet.ck quod fu ; poftca ve ro ut affcdiiones proprus lubcar , propruque firincipiai ac dcmum ureiusconfydcratio nul- a alia lit , quam prout his omnibus canquam balis,cfc fundamentum fubftcrnitur, fcd non uc altcrt ioruerct, huc cnim omnino ipiiuscondi- tioi,ac uocts lignificanoni icpu^iut; quicquid aurcm in conon inh^rct, id ad lcicntiam , qux dc lllofubiefto cft , pcrtincre non poteft . wfubie Pr?tcreanon cft ignorandum calc liibiectum ? iuae ^ Ui$ ^ a ^ cre pifics^unam.quxmatetixlocum urpair tencr.&rdicitur resconlydcrata i altcram , qux tct. loco formx ell,ck uocatur modus confyderan- diib^cauteinparsprqcipui cft.ab hac enim ipfa lcientia con(cituitur,&: pendet , ab hac ac- cidcntu omnu cjuslubicCti piopru , propiu- dines,&: numcri,fimplititcrloc.uendo,accidciv cia funt,&: in fubiecto inhf renc , in fcimtiis ta- men mathemaricis rencnt locum fubiccti, &: conlvdctantur ut arTciftionibus t nis lubltant-., non ut in (ubicctoinh^rcnti eadem in fcicntia naturahconfyderantur ut accidentu naturah- bus corpocibus inhc;rcncu , non ut urTcctioni- buslubnciuntur , proindein fcientus mathe- maticislocum tcnent fubiecti , in naturuli au* tcm lcientia funt arTcdiones fubiecti. Ex Hs Colligimusfubiectum in fcientia lua nu^uarn pollcconfyderari utaccidcn. , &: affcctionem nunquam pofte in fcientia,in qua eft accidens, confyderart uc fubiectum ,fignificauichoc Ari ftotelcsin primohbroPoftcriorumquando di xit fubiectum elfc illud , de quo deinonftra.ur propria accidentia, accidcncia uet6 cilc illa, quf deipfofubieao dcmonfttantur. $cd ipla nouunum iignificatio hoc dcclarat, fubicctun cnim ,0, DeTribus ^ enimeft, quodalrerifubiicitur;afTecriover6,D Caput Oiutftm de fpetiebut ,& eonditionibm Ae affe- Itioac przco- gnofci rurtjuid notnc fi gnificet led aoa defini- cio cius jfcftx in li.4- de mcL & IQ lu ie con- ucr. de. ia defi- miuonc. 6c accidens dicirur id.quod alreri inhxrerjpro- prcrea ArilToteles in parricula 178.eiu.fdem li tri fermonem facicns de magnirudinibus, Sc numeris,qux in fcienriis mathemaricis habent locum lubiecti, eas uocatfubftantias, non y(ir uocarur fuppofinoi prxcognitioaa l"^ 11 * tem qimi (iruocarurdcnnitio-,ide6 Arift.quan* p rxco . do dixir omnem dcmonftrarmain fcicntiam tn gniuo- tnbusucrf.iri,fubieclo J prinapiis,cV.'affectioni- nes. bus , principioi ntu nomine communia princi- pia inrellexit.quia principia jppriafubiccri no minariotic coprchendit. Aliam quoque poflii- mus principiorum diuifioncm faccre dicentes aliaelI'ccogno(ccndirantum pnncipia, aliave pp nc j. r6cllendi,quxfunr eriam ex neccflirate princi- pj a a |i, piacognofcendi; principia qutdcni cognolcc- sutcfte di rannamfunt dignitatcs,& omnespropofitio t pcrlC j notu.lcdprxcognica quu pcr alia priora j 1 .1- . cipia non lunt dcmoftrata.hcct cx crtcctis ptius^ Jnucnc.i,&. cognitaiinc.lIlauer6,u ( ux Cognllio. nis tamum pnncipia cllc diximtis , lirrpliciccr ptccognita elle dcbcnt rum quid uomina fie.ni nccnc,tumcciamqubd lmr , hanc.ri ftatuit Ari Aorclcspropriam ellc principiorum conditio- nem.qua a quxlitts,hoc cll ab afFr&ionibusdi- ftinguuntur,qund quum hecoaini/ t.rxnokan tur quid nomen fignifivcr,tamcn eplinr prtnci- piaqutdetn prxcognofcunrur, afti ciioncs uci6 dcmonllrantur,dicensautcm pnncipiu ctum fubie&umfcientixcomplcxuscft.namcV fubie ftum^ prmcipu dcbcnt e(Je precognita non modoqurd iignificentnomina.lcdctum quod finc,uiquc euam principtjs (implicibus,qux cf lcndi pnncipta funcaliqua ratione compcccre eft,dum ioquimur de cogniuone confu&w , D oltcndimus. Non eltauccm ignrrandum, qna- atcamen cognicione dift.n&a prniopu , dc^ Prc p"a caul? mocusfuntipfo motunonori. Pnncipu ciK- uero eircndi non func propolirioncs, ledrcs, poiluiu neque ex ncceflltatc prxnofcuntur.fcd quan- dcmou- doque jgnoranttir , & a poftenori de nonftrari natl - polfjnc, non camcn a pnori , quia li pnora^ pnncipu habcrent.iplu nnn ellenc principu. J-Ixc aurcmucl accidcncium tamu.n pnnapia cl non eft principium corporis nacuralts, ucl fal- cem in fciencu nacurali uteius principium no confyderacur, fcd folum uc catila accidencts naturalis, c.rerni mocus; ccrtum eftautcm ne- que primum motorem , neque primatn mutc- rum a philolopho narurali fine probatidnc fu- mi,quum ambo incufcicntiaab effcctu demo ftrentur.Taliaigitur prmcipu (implicia lunt, A n p r - noncomplexa,quiacaulxrerum funt rcs, non fo u ii lunt propofitiones; & hxc quadam rarionC_, fitttecia funt etiam cognofcendi principu , quadarru cogno- etiam ratione non funt; &qua ranone func* Cccndi . p r ; nc jpj a cognofcendi, ea ratione etiam prxco gnita dicunrur tum quid fignificenc, tura quod lint ; nam (implicircr quuicm non luntcogni- riomsprincipia,quoniam ab erfeclibus notion bus dcmonftranpolTunr; fimphciter igiturno funr prccognira quod finr , fed quefica, ac de- monftraratn eademfcienrta: Ar principiasuc cognitionis diftinclx,quiaijs ignoraris accide- tium perfecTa cogniciohaberi non poreft, 6c^ ( nihil eft eis nocius in ea fciencia fecundum or- dinem cognirionis diftincTx, quandoquidem fi principia func priora pnncipiahabere non podbnc , hac igitur ratione poiuinr appellari prxcoguita q, (incquia ad habenda pcttcctam do dicimus hxc prxcognofci quod lint, no iiut gts clic intelhgendam fimpliccm ptecognitior ncm, quam comp!cxam,nequc nugis complc- xain , auim limpliccm; fcd cominunequod- dam utranque cumple&cns, n.uv. Uibicctum , & pnnctpu limplicu prxcognofcuncur (im- pliciterquo i fiac , pnndpia uciocomplcxa cp uerafinr, in pr.mocmui Poftcriout.n boroma nifcftum clt Anltoccl. hos duos pr^cognolccr^ di,fiue quxrcndi modosnon dilbngiierc } nc.r\ pe limpitcem, & complcxum , (cd id faccrc po ftca in principtolecundilibri . Ex hisautctn , S ir,, e- quxdtximus , id.quod ancc diccbamus; com- ^ u,,c ft proban porcft.lubicctum elTc prxcognolccn- jl^cf- dum quid noinen eius iigniriccc,(cd non  ' niduqmd noqtud fu,hoc clt prxcognofccndam cilc no-; nomcu minuiem c.mtum definittonem,led non dcfini^ ^ t n '^| uoncm cftenculem , perfcdca eoim dcfioicio, |lol ^ oin qux ellenci.tm rei piene' dcclaicc , ex propriis nmc o,d ' rei prtncipiis conrlacur.ergo (i principu 1 u 0; c- (ic &i,ur mocio dicebumus,polIunc no cflc ptxco- gnita,hxc quoque dcfimcia in ipfo fcienrix ini tio potcft ignorari, &eamethodlla dici poreil ramus ^ ille,qui ipfi arbort coniun _cos non fir; alio qui- IO  dem modo pnncipiain iubiedo incfledicun- ial fu tur,alioaccidenria,omniaramcn incoinlunr, ccto uc confyderanribus manifeftum cft.nam pnnci ipeRe p U fimplicia.qux fubic&i principia lunt, in tp lo tncfle dtcunrur ut partcs eflenttales ln tot o , idcua.  icutl matena,cpu,& lationeomnia coniyder.ntur, & fcnmtubtc- ^ 1 -**** fpiciendo vnam tcicntuir cciiftituuntjed ca- " c * mcn alia.&alia cft hxcip(onin relatio, unde tcr | cre corumdiicrimen , & conlydcrationis diucifi- lation. casorirur,fubie_him cnim confyderarurprout habcuc alijsommbus fi:bi)Cicui; ptincipia ucrb utcui- te nullus eft conra&us, alio ramen modo fimul E fc lunr,ex quibus aliorum cogmtio pcnder,.-uic efle dicunrur,quiafunr contuda, & motorin corporeus earenus corpori moro ineiTe dicirur, _ignita quatenusei adeft,&adhxrer.Dignitacesaucem tcsqmd & primx propoficiones nocx, fi bene conlyde- ^ nt - rencur, & ipl$ quoque enuncianc aliquod acci- dens in fubie&o inefle , quod fit per fe notum, uelfalcem fupptfitum.dicit enim Geomcrra totumefle fua partc maius ;&queeidcn> funt xqualia,ea fibi inuicem xqualia e(ie;ac cfle mn- ius, & efle miniu, & efle xquale, funt arfeccio- nes magnirudinum, ac numerorunuque. in ali- quibus func ignorx, & demonftrantur,ut apud Euclidcm Ixpiflime utdcre eft ; modb enain m aliquibus nonflimx , qux , ut pnncipia cogni- nonis proponuntur,in quibusdam enim igno- ramushoc clle maiusillo, idq, demonftramus ac in coco refpc-hi fux partis eft accidens oin- nibusnori(Iinuim,quocidignirarem facir;& ad aliorum noritiam confcrt. illud igiruromnino diccrc cogimur, fi unicas fcicntic feruanda fic , F unum elle in qualibcc iciencia fiibte_ru , quod cxceris omnibus fubcft , ad ftthftandum enim unum lufficir, nam ii plura fubftarenr,non una clTct fcientia fcdplurcs;ergore!iquaomnia, qux in ea fcienria coiydcranrur, in eouno ran- quam recepcaculo , & fundamenco hxrcre de- bcnr, fin minus , ad cam (cienriam non peru- nenc;recip:uncur uicem, &c in (unc alio, & alio tinci- modo, ficuci declarauimus . Principiorumau- lotum tcm propiiacondicio cft ur cofydcrcncur cuin relaiiooe, & refpe_cu ad ea, qux cx principiis , pendcnc, runcenimdicuarurprincipia,quan js duohusdilcrcpat,cv quasconfuodcrc, & com- nulccrcnon debcmus, *vr n ulti f.iciui t_ , qui quandoquc principia , vci . rTectM ncs faciunc tit aliis aifcchonibus fubiccta conlydcrari , rri- buumqtic pnnciptis.cx .-flVctit>nibusut alusaf fcctionibus fut ftcnc , quz c ft (ubiccci propria condino^prcpri.iq; e'us confydcratio,quc cuin alnsconiiiiunicait non potcft. Capkt JgmntiitKtJPurrnodc wtcUigi dcbtat diclum liiud ^insiunlis. On.nu dtmohjlratiK* faciitu u> tnbus ncrjacur. H Aecin difcernendocuiufque fcictic;, fcu lihri lubic fnbieftus,prinripia,&afTcctioneshominis;crit i taque ahqua p.irs , in qua de principi js homi- Ais agarur; & aliqua alia , in quadoaffeftioni- bos hominis;&: aliademum,in quade homine I ip(o,fiuc hxc alias prxccdat, liue fequarur,hoc enim in prxfcnria non qucrimus.fed in hac ter tfaparte, qua- de ipfo fubiefto hominC_, eft. 3uidnam(quxfo)rraftabitut'} cquidem nihilui eo.quod in ea rraftari polTir,homonanquc__ ipfe prxcognirus eft,non quxritur.pnncipia c- ius omnia,6. accidentia omniaiam in alijs dua bus partibus cognita funt , quare his omnibus cognitis videtur homo elle perfefttflimc cognf ius,vt nihil in eorracrandum, vcl cogr.otced- verain- dum,vcl dcfyderandum relinquatur. Tota igi-  ic*rpretx tur kic nri.t tr.ift.it io in duobus tantnm.non in lio . tribus occupaca eft,ne_ipe in principijs, Sc ac- cidenribus fui iubiefti , 6. fcienuamaliquam_ g in atiquovtinfubiefto verfarinil aliud figni- ficar, quim illius fubiefti principia,& affectio' nes confyderare-, prxter hxc duo ipfum fubic- crum 'rfott tractatur.quia vt notum fupponi tur, fcierta _e/fobucrnitur toti tr.ift.itioni. Pollumus au- * , _iT re ^^i CCfC ^ c ' n *" anl '^ amrura ' n vno  tum in _jcitur duobus.tum in rribus verfari , in vno quidem_ feiduo quarenus vnumfubicctum hibet ho minem_, -_s,_ * cuius tota illa rraftatio efle cricirur, na de pri n- ^^^dpijshomiwisagerccft do homine agere, __i "^i^^dtf jjecid-cntibus hominis agere eftde homine a|ere; eVhber ille.fi de horuinetnfcnbatur,in- rcrlptusdicetur atota re confyderata, non ab eius parte ','quia quicquid in eo conlydcracur , afliquid hominiscft.aur principiom, aut affe- C_-V : Indoobusautem, quia duo tant_mca_ fiint.in qulbiisrotafcienria occupatur, prin- cipia hominis,&_cctdenria hominis. In tnbus ve_d_m c-resnaftafc/fpeCTantut ,& fubie- _tum, cuius funt, 8C quod toti cracrationi lub- q fK rruTiir. Hinc fit utdicere licearfubicftu inr fctentfa & "vbiquc tracrari .flc nullibi; vb tque> quatcnusomnia,quc/ rraftantur, earatione tr_ ftannir vcipfiusaliquid funt,fic enim.vbiq; de fVomiheagitur; nulhbi ucro qiurcnus prxrcr a culenrium, acprincipiorum tractationc nul- hi _Hafubi-Cri rractario feorhim faaa rclinqui tnr, qu_re nullibi rracrarupfrrbiectum e-tra tra crationcdc principijs,ac de affecrionibusfuiftl Stgnificauit hoc Ariftotele. in memorato low Co d:Cen9 fuppofitionem fubiecti aliquando tnfbenruscnntemni, eV omirti, perhoc tamo ,0-, ftort ftare , quin tria fint tlla, in quibus quehbet fcienna verl_rur , fabiecntm , de quodcmon- ftratnr; accidehtia,qn.T demonftranrur; flcprin cipia,exquibudemoiiltranrur;qu_lt dicat, po , teft-liqutndo exprcila fiibiccrt iuppofitio cte fpici.ideoC]; ahcm tidcnf-tehtiamiiUmnd in --i|_ibus,fed tn duobusuntuux V_rl_ri,.fc_icc(_o 1; funr, quia ltcct nulla tbi fiat exprcfTa fubiefti fuppofitio , & nulla leparata eius tractatio , i p- fumtamen vbiquc'adeftinfcientia, quta toti tractattonifubftcrnitur . Atfi feparata fubie- cti tractario in fcientia fieret_ , hcc Anftotclit admonitio locum non haberet, iam enim tria mantfefte infcienha feparatim canfvdtrarn> tur ; fed quia nulla fiteiufiTtodi tracratio , led. folafubiecti fnppofttioin principio fcientix, ideo noniniurta Anftotelcseam admofTitfOnc fecit, aliquis enim videns nullibi in fcacntia tractari ieorfum ipfuro fubieccum,6c nullibfie- riam fnpponi, crcdere poterar faentiam" ineb non verlah , fed in duobus tantum , in pnncl> pijs , & afTecrionibus . Sed aduerfus ea , quar Dubiu diximus, dubitare quifpiam poffer, aliqua.ru -ciuluc funt lcicntiarum fubiecta.qux nulla habenc ft,,cipia. ijslibrisconfyderanrur, ereo parsilla icientix natnralisnonin thbus vcrlatur, lcd iriduobus cantum, nempc in ipfo fubiecro.ccclo , Sc in ac-  ' ' cidcntibus cius , paiscmm de pnncipi)s nulla cft.quta nulla cllc poceft ; prjecerea tequicox dancraccattonemdefubiecto.quxoon fit d pnnapij, , nequedeaccidcntibuscius, quod nosnegauiir>us y nara Ariftotclcsin pxima par.  fca(nus,cxprtncipijs enimillorum fubH.mtu conftiruicur , & perfecta cuiufque rci cogni-P C ^ Jtio in duobusconcftit , in cognitione fHbftan- tiXySc naturx ipfius rei , Sc accide/itiurn , qua: enino I _llam confeqnuncur ; quando igicur res,non -Oo-ir b^bet pnnctpia eiu> lubltantiani conftitucri^, cofiilu,' fed fimplex eft, fahseft fi cius naturamA' cfsc^ . hanicognofcajnuj, h? -.c.coGwrii in.ftar  n il ahud tra&arur, quam eius natura , & acci- dcntia , tria ver6 dum duo hxc cum fubiccto ,  cuius funt, accipiraus,& illud ab bis mentc , & ratione fcungimus, r n- p Caput Scxtum de difierentu inter fubicftnm libri, W intenuonan . r.iuinijs>Ubrisi4cjd nonfubiectura , Uktrn ame not - uouc eundcm ordinemYide lc m craccauone de anin tcicm teruaf- diaf W icm ieruauit lsM m tTact/Miincdecorpore naturali latc acccpto ^^^* inlibr. Vi turali crac im,cananquc decorpore na- duas partesdiujfaeft, in al- tentiodiriguur. Vndc manifclta fit caufa er*- roris multotum, quem fupra tetigimus , quo- niam.n.iubiectum non inqnititur,fed princi- 8ia,& accidencia iplius, ideo multi (olent hu uncetrorem mciderc vtdicant accidens aiii qnodivelprincipiumfubiedielTeinaliquorif- trrade pntTCspijsjpltua- conftituenttbus agi- brofubtectfl,quia fubieclumabintcntione di- tur, neropeidc matcua ,& deiorma ,irialcera ftinguere riefoiunt;fiet autem rcs harc exemplis >cetj6dcmotu, ilijsqoe irHiusaceidcntibus; li- .. mamfcftiV>r>fonrqui dicantin odto libi.Autcui unlttectractatiodeaniimahbus m iiu(U. pwci- rnulw- am ' 0I1,9N,1 ' lIr ^'' s fubiecliumclteprimaprirrtt puos partcs dimfa cft , prioc qoidem cft de-r. -lm depj*A comm * ,n ' aacc '^ ennaomm,,m cor P r " pcinciptjSoiicibcctdcmatctia, &.de torma ani fabic- natura*HilM, pri6s.n.dc hisagendnm riiifle jo- F ntaliuanfpoftcraor u**r6dc acvidcutibus , nide* matcria funcltbiidcparttbiis anirnahum, de> cto hb. ta ^ t> qaJmi dc ipfo corpore nacurali fubiecloi de quo pnftea incipu Ariftoreles loaui(vcaiut) rnprimoltbrode Ca-lo, quippea cclefti corpo retanquampr*cipuotrttttriofis exordiG (u- &xifo- mens.Scd hoc dicentes feparanc tradtationem ^ 0 *' de ftibicctoa tactarion*dprincipijs , &dt> aceidentibus.quo ndiiliaetiiusjeiccogirari po tcft,ptiiiv.n.principia,& accidentia lubiec^i co gno/ci diciincquam fubiecrum , cuius princi- piajj&accidentiafunf, fed ne lllud quidem Teturn eftjprincipia.&accidcntia, qtictn libr. Phyftcorarri rractantur, cotlivvel elcmentotO, velmiftoromprincipia,& accidentia cfle"L_>> krtinauerol ibti rie aninvi.dc.u . idcntibus au- ccmreliflui omnes.qm uocanttir parui natura- les;nuiU,igu;uralia:eitanimaliiim uactatio prc? tcream , qtnt eft depnnopi|s &eanij qiiztit de accidentibusanimalaim , cmu- hac tamen. tracrationecomniitcuit Anfto-. ; cs ciiam tra-. ttanonem illotum'omnrum, qu.r anunahbus Uinc commurja ccm (bipibus; in firfgulis igi- unf i js ii br is fnhic ctii e ft a n i m al,uel c orpus ani matum, quta in quolibct libro uei dc cius prin cipiisagitur,ucldealiqua cius arTecliione ; eo- rum autemhbrorum diicrimen in intenrione  rror ctuandoquidem nulli horum Corporu per fe , pottus,qu-im in iubiecto conliliit . Multi c- n iulco- _* . k /"1. *  J*  - * 1 Ji* 1 - * I - 1 * _ J _ _ - _ _ _ sia__.___h i .  l . _ > \ . m r r. 11 if m & prira6 competunt.fed generi ipforum com- muni corpori naturah,de quo Omnino agendfi prifts mir.qnam de fpcciebus, pri6s eriim prin- cipia,& accidcnria generis propria cognofcen dafunr,quam ad pnncipia , &accidentiapro riam dicumiridibrisde gencrattone fubicctu rumfta eflc ipfamgenerationem , ncc uidcnt eamnrt^J^ 0 affectionem fubiecli tractari , non at fubiccH , j"-'^ ut ex ipiius tum demorrftrarione,tumderinuio d c gcna nc, quas UuAuftotclcsaftcrt, inarufefte coUianooc bgi- Pracognitis. ligirur; nos auera meliiis dicimus, intcntio A fyderationi fubfternirar; necin eum errorcm- Ariftorelis ibi etagere de gcncratione , & in- teritu , ergo ilhd eft fubiecl um , ciu hxc acci- dentia per fe , acprimocomperunc, fiue illud fit corpusortui.&interitui obnoxium , fiut*_-, corpus miftum cte hoc enim in prxfenria non cft uifpurandun . H.mceandem rationem in omnibus Arifocelicis libns feruare debemus adfubiec>um dignofcendum ; proptcrea ma- ximc proban4am cfte eorum fenrenriam cen- feo.qui dictut in omni parte fcientix ex necef iuatefubieclum efle uel aliquam fpeciem fu- biecti fcienrix corius,vcl ipfum communeom nium fpecurum genus; **vt in fcientia naturali fi libros Phyficorum fpe&emus, ij fubiectu ha- benc ipfun corpus nacuraleampliflime siip-ii, in fingulisaurem alijs libris naturaltbus fubie- ctum eft ahqna fpecies corporis naruralis vel media.vel innma,nunquam affecrio aliqua. ne cjue principium.quia vni authoris inrcrio cft de incidimus , *\t dicamus quicquid in aliquo li- bro crac"tacur,illud eius liori fubiedtura cilr_ , hoc enim minime uerum eft, etiam fi ab eo in- lcriptio libri fumarur, quandoquidcm Iibri fx- pe non a fubiecto,fcd ab intentione infcribun- tur,vr hbri de anima,& libti de gencratione,& intcritu,& alij quamplurimi. Caput Scptimum , inquodefenfiones quddam alfar rum refclluntkr. N On cft aurem hic pre.termictendum . id.quod plurimi,vt fe cueancur,dice jc^. re folici (unt, dicunc.n.aliud efle (u-(io . biectum cocius fcieric, , aliud efle fu- bieccum partis ; fubieccum quidcm totius non potcft ejTc affedtio.neq; principium, fed ab hi diftinctum cfle debet , arfubic&upacrispoteft efle principium aliquod lu bicdti , vel affecrio , aliquo principio ; vcl de aliquo accidcce fermo- B yium aliquam efle fcientic. parte necefle fit, i n nem faccre,vr de anima,vel de generarione, fta tim ex inrenrione fubiectu colligere debemus dicenres illud efle fubiecrum, cuius accidcria , vrl cuius principia quxruntur, quod fignifica- uit Ariftotcles in principio duodecimihb.Mc- raphyficorum dicens | de fubftantia eft cotem- plario.erenim (ubftantiarum principia, & cau- Hucrr. \ x ciiarunrur| Auerroes aucem in luaprxfario ne in primum hbrum Phyficorum ex (iibiecto fcicmixnaturalis collegicincencionem philofo f>hinacur.ilis,quoniam enim fubiectum eius cientixfuntres fenfilcs, ideo colligir inten- rioncm philofophi naruralis cfle principia, & iccidcntia rerum fenfiliom inueftigare,quo in loco manifeftum ponic Auerroes dacrimen in- terintentionem,&fubiectum; &intencionem ^ n ^*. auchoris dicitadduotumtancuin declarationc awlij 0 dirigt.nonad trium. Eftramenanimaducrren- ccidcn dum principia,qux eflendi principia dicurur qua de principiis fubiecri agacur, & aliquam in qua de hac eiufdem affecnone, & aliam , in qua de alia;hxc igirar accidentia, & hxc prin- cipia locum habenc fubiccti in eolibro,in quu fingula tra&antur.at refpcctu fcientix uniuer- (x non funt (ubieccum,led ptincipia,& accide- tia, vc generacio refpeccu cocius (cicnrix nacu- ralis eft accidenscorporisnaruralis,at refpeccu libri de generatione cft eius libri fubiecram . Defenfiohxc neq; ueriratcm, neque fpeciem confot veritatis habet, fubiectum enimpropnc acce- ao  prum nullum aliud cft, quam veltpfum com- fnune fubiectum genus.vel aliqua eius fpecies; rali autem fubiccto nulla unquam fcicti _ par deftituca efle poceft , fi uerum eft id , quod fu- pra demonftrauimus , non rractarialia rarione fiibiectum in fcientia , quam dura eius princi- pia,vel affectiones confyderantur, nam vbiali- qua affeccio tractacur, dicendumeft illud efle t.u prm alia{ubicctiDrincipiacfle,aliaaccidentiumfo C fubiectum libri.cuiuspropriaeft tllaafTectio,li ^jP^V^larnmodo, de principijs quidem fubiecri il- biccti ' a( '> S u d diximus,verum eft.id enim eft fubie uidc fu ctum , cuius principia quxrunrar,at de princi- |ac4- pijsaccidentiumtatum,cuiufmodi eftprimus moror,de quo in o&auo libro Phyficorum agi rur,fecuseft, nam inde colligitur quidcm fub-- ieccum,-Jia tamen ratione , prius enim ex eo fumiturintentio, deindeex inrcncione fubie- ccum , dicimus enim , de primo morore xter- no ibi agiturvtde caufaxtcrni motus , &pro- pterxtcrnum motum, ergo dexterno motu a- gere cft ibi intcntio Ariftoc. non de xterno mo tore.illud nanque tracrari dtcirur, cuius gracia reliqua craccantur ; atqui xtemus motus eft ac cidenscorporis nacuralis , & ut eius k accidens quxrirur,ergo corpus nacurale eft (ubiecrum-., quia illud eft fubiecrum.cuius accidenria qux- rfirur;ide6 ficquoq; ex ijs, quc_ confyderanrar, ducimurincognitionemfubiecl^quodilli co- ue fit ipfum commune genus, fiue fpecies cius aliqua ; fed non affectioncm ipfam;nulla enint neceflitate confugerc ad aftectionem cogimur & diccre ipfam fubieccum efle , quum propriu eius fubiectum,cui illa primo competit, nuqua nobisdcfic, quod eius libri fubieccum ftacua- cur; omnisigicur liber feu de,principio fubie- cci,feu de aftectione confcriptus verum habec fubiectum , fcilicec illud, cuius principium. vcl affeccio queritur . Prxtcrea fententiam hancmagna hfc abfurdiras fequitur qu6d af- fectio runc folum eft affectio, quando non tra- ctatur ; aft vbi tractatur,ibi non afTcctio,fed fu- biectum eft;fimiliter principia ibi funr princi- pia non confyderanrur, aft ubi confyderantur, ibi non ampliusprincipiorumlocum habenc fed (ubiecti *. fequirur etiam aliquid in fcien- riaefle princtpium.nunquamramen ut prin* cipium confyderari, quia *>bi confydeutur, Y i ibi i Dc Tribus jbi eft fubiecrnm ; fimiHter affeftio nunqulm D .artatfectioconfydcrabmir, qiiia"vbicoiilydc- j.irar.ibi ut fubiectum confyderatur.Hxc certe omniaabiurdifllmafunt,iam.n.docuimusquid fit aliquidconfydcrare ur principium.quid -\t accidens.quid ut fubiectum , quare principia-, Ubi confyderantur.ibi debent ut principia con fyderan.non ut fubiectum ; fic arfectiones vbi confyderantur, dcbcnt ut aftcctioncs confyde- fdri,femper.n.habentfubiectum,cui attribuun tur.ideo quum tractandx alicubi fint , ut illius affcctioncs tractandc. funt , non uc fubiectum , f fic etuprincipia . Alteriusquoquedefenfioni* g* cofutatioexiis^u? didafunt,colligitur, sut.n. qui dicat fubie&u aliud a#u eflc, aliud ootcfta ie,feu(utipfi uocant)aliud actualcaliod poren lialciaftectio quidem, uel principium fubiccti ubi confyderarur, ibi eft accuale tubiectu;illud uerb,cuius eft aftectio.vel principiu, eftfubic- Ctum potentiale.fcd non actuale,quia eius gra tiaomnes afteftiones.cc omnia principiatra- E ftanrur, ut animain libnsdeanimaeftactua le fubiectum , corpus autem animarum ibi efl; fobie  "V. Dlcrumanobis eft.ck fubiecrum, & principia.cVaflecriones aliquo mo-, do prxcognofci opot tere, omnium- que horura comrouncm precogni- tionem efle ouid nomina fignificent , in hac - nim ( ut inqui t Ariftoteles) inter illa omnia co- uenir, difcrimen autem eft folum in prccogno tionc qu6dut,fubiectum cairn , &c principu g/ iint pr.Tcognofcunrut,affctibvsu*tb no prx-- cognofcuiiturded dcmonftranur, tuaic Arifto tclcs in particula? j. primi libriPoftcriorurruj de principiisquidem complexs prxcognolc.4, dum cftcomplexc quod fint, hflceftqubd uer* linr.de limplicibusautem, li pr?nofcanrur,ac, dc liibiectofirapliciter. Sed ignorandumnon. cft id , quod admonet Ariftot. inparricula 76, * u _ fc j5* eiuUicro libri, has omnes prccogiitiones qua- ^ doque rnente,quandoque etiam iocc ficri, ni p 0n inir fi fubic&um fit per feomnibus naiflimum,ne meme, gliqir author iplura uoce, & exprcfcc fuppone- "3 fn- re.red mcntefupponere fatishabetquumcer-.P^^V tbfciat ncroinem illud eirencgacuramiquan-.jg^ donurem nonomninocft nocura , ied aliquid' igaotiL pbfcunutis habet.mcntalis fuppofir.o non fiar bcicfcd ore fupponere neceffc cft , nequis for-. tallc ipfuin ncgansillius fcicntiat cbteraplario- ncm mgrcdiatur, & omnem laboicin,omnem quc opcram pc rdat , QCganriWl enim alicuius lcicntiarlubicccum nullnsadcani cftaditus, | quia nil rcnunct.quqd illi poflic clfi: prxcogni tum.difciplina auccm omnis ex ptxcognitis fjt;proptcTc.\expreirafubiccli fuppofitio ob- fcuritans cft index , vbi ucrb Uxc non apparet,. fubicctum ibi notiflimura clle fignificaturifem, per taincn fqpponitur aut uoce, autfaltem mc-. i id eft . prius per deraonftrarionem apofteriori cogno fcendum.quarcuiut Ariftotele fubi*cturo ef- f demonitrandum a pofteriori quando ft i- tyiotum. Sed hanc interpretatioiiem uerba Aciftoccus nontecipiuat, quicoioloco. "tu ucicur  T IVxcognitis. m atituruerbo,preognofcere , feddicit J-t/- A direme(fe,fubieAumprobariporeft,eiufmo dt^ju uult igirur fubierfhim fupponi,fi ignotu cii autem funt demonfrratio poriflima, & demc* iir; quod autem fupponitur,id nullo modo pro batur.neque apriori, nequeapofteriori. Scd ttam fi utererur ibi At iftoteles uerbo, /i >//>'- nr, idem fenfus e(fer,nunquam enim accepit prxcognofcere pro eo , quod eftanrea per de- monlti ationcm cogno(cere,fed femper pro eo quod eft ante demonftrationeni, & fine ulla de roonftrationc cognofcere , & pro eo , quod eft fupponere,uel accipere,cui opponitur id ,qd eft probare,feu demonArare,ut paflim in Pofte rioribus Analyticis legimus. Cap.lX An principU, & fnbicflum posftnt unquam in fcumtia f*g demonflrari,& quomodo. P Ofteaquanv declarauimus quomodo prxcognofcendafinr principia,& fu- bie&nmj&arfe&iones, conlvderadum ftratio a figno,& ea,qux eft a caufa rcmota, he, nanque omnes norificant quod eft ; fed ea c\c~. monftrationis fpecie.quc; non declarar rem c(Ie,fed folum proprerquid fir, nihil prohibec fubie&um in fua fcienria demonftrari ; idqj fieri polTe manifeftum eft, quoniam fubie- Q urn in lcientia fua habct principia ipfurru conftirucntia_> , ex iis igitur demonftrari po- teftea demonftratione,qu$ dicitur proptcr- quid tantum . Hi omnes abfque ullo dubio , r  a 7 r. i a confuta dectpiunrur.qutafentenna Anftotehs cft, ea- tloo j_ quefirnu(Timisnixarundamentis,q> nulla ra-monn tiono fubiedtum in fua fcientia demonftrari Scoa. poflir , cuius quidem rei ea eft ratio , quoniara lubiectum eft ueluti bafis,& receptaculum om nium , qux in fcientia conrydcrantur , & ran-. quamxadix , aquareliquaomnia cxoriuntur, nccnim lcientix unitas fcruarur.ut antca dice- eftan demonftrari aliquando noflint,B bamas; quum ieitur fubie&um omnibus in I- : J C I V   negat e fubiecrom a priori, & per caufam pofle demonftrari,fed non negare a pofteriori,& per effectum, quemadmodum de principiis quo- jpiPal 1 ue fimplicibus paulo ante dicebamus. Contra dainide ucro ali j fuere,qui dixerunr fubiecrum a priori dcai. tanrum pofle demonftrari propterquid fit ,alia uerofpecie demonltrationis non pofte ; rario autem, qux eos mouit, hxc fuit, quia Ariftote- les non dixit fubiectrum efle jprxcognorcedum propterquid fit, quum neceflariiHn miniW fit ipliuscaufasefleprxcognitas.fcd folikm quid nomcn (ignificet,& quod fit, nullaigitur Ipe- oi demonftraiionis, quc uim babcat noufican ftran polfe, vera non eft. Alterum autcm doe- ma eorum , qui aflerunt (ubiectum a pnori pof t ioopi- iederaonftran demonftratione proprcrquid , n o. Ba| uanum prorfus eft,& ridiculum, &omni ratio- duiai. ne carens,prim^m quidem quia non datur de- monftratio norificansfolum proprerquid eft, (edomnisdemonftrariooftendit aliquid eflc vt alias declarauimus; quare fi aliqua d c mon- ftrarionisfpecie fubieclum probaretur, proba- rerur efle,quod Anftoteli,& omnium fere phi loiopborum confen(ioni,vt hi quoque non in- ficiantur.aduerfatur . Prxt erea vellero intelli- oere quoraodo fubftantiarum , & eorum , qux ^M 3  II   l j n ,i- . t.atum* nulliinh^rent,demonftratioeflequeat,quum non c ^ Ariftoteles dicat accidentium rantummodo dtiuoa demonftrationem efle , idque ipfi demonftra- itxauo. tionis naturc; fit maxime confentaneum, quum oim id, quod demonftxatur , altcri inefle de- monftretur,demonftrationon cftnifi lllorura^ qux y9 De Tribus ju$ alteri inhxrent ; idcirco id quoque vellem D Caput Dccimkm. *bd & fkbuflum, &princi~ pia | & accidcutia cnikfqkc fcicntia) propiia cfjc dcbeant. QVoni fubu terar Voniam autcm diCtum a nobis eft cdum duas habere parres,& al- m quidem efle uelun materiam, qux dicitur res confyderata, Sc pluribus difciplinis poteft elle communis;alce- ram 'Yero efle uehui formam , que, ciufqu E rum accntcxcu jtf.ulquead 7 i.oftendicenim "" u . efle.vel cur fit,pcrerer principium, quu iderru primikm neq; media.nequc accidentia poflcl_> fas i propria funr.cum fubiccro aiius (cientix nullam alfinitatem habere poffiinr, ad ahamigiturfcienriam inalia fubiecti natura>* uerfanrera transfcrri nequcunr. Itaquequ6d iubicctum de fcientia in lcieatiam non transfe racur Ariftoteles ibi non probar,ut multi perpe 3ium 1 - lunt principia communu, ijsq; fctenti; omnes quis | utuntur, fedid tantum oftendere , non eflcex foliscommunibus principijs demonftrandum, vt Bryfo fecit, quia h^cfola nullam fcienciam pariunt/olum enim extrinfecus demonftratio* ni auxilianrur, & inferuiunr, non mtriniecus, quia propofiriones dcmonfcrarionis efle non pofluncjfed fi adhibitoauxilio principiorum com- ,ar Pracognitis. ' eomtriunium dcmonftracionem ex propriis A CtputDuodecimumiciUis fdcntui^iuftib- deduccii is princtpns, & ex eius fubic&i natura deductis confttujmus, pei redca m rei fcientiam adipifci mur. Qnum igtrur ncque excommunibus prin cipijsdcmontcrandum lir , nequeexalienis ab alia fcientia ad aliam rranslatis , relinquitur no eftenifi ex propriiscuiufquc fcientixprtncipiis extmcndairi omnem dcniotrracionem:, ua pro- hart eo in loco Ariftotclesex propriis cuiulque princip js femprr cflc dcinonfttandum. alttTtmjfptHantkr . D Ignum .lucem eft^cofyclcratione quoi modo hoc fcfc lubeat in fcientijs il- lis,quc fubahernc. uocari folenr, qua- uis cnim harum fcicntj^rum natura declarare mcraphyfici potius.quam logici mu- nus cfle uidearur, tamcnquia Ariftotelcsin Po fterioribus Analyticisharum fxpeiTtentionem, facit,& ad id,dc quo nobisin prxfenria fermo eft.non parura hxc confydcratio pertiner.ided pauca quxd am dc his dicerc dccreuirtius , nc_> alicui difficulutemfaciat ea, qux in illis ccrni- twvcVfubiecli, & principiorum , & accidcntiu NOn eft aurcm ignorandum conringe communicatio.Ta)e fcicntiarum genus in folis $ u ba|. rc poiTevcqucmadmodufubiectuin utheniattcis locum lubec,&ilU,qui inaliis tcrnatio tho.&aliocunfydcrandimodoaccc fcientiis talcm fubalccrnationemreperiri pu- " on decimum,^tmodo Jttbieftum , & prin- cipis , & nccidentia piuribus jcientiis communicari co/itingJt. *On eft aurcm ignorandum conringe rc pofle vcqucmadmodu fubiectum nho,& alio coniy dcrandi modo accc pcum pluribus dtfciplinis poteft c(lc communc.ira Sc nrindpia, & .lcctdentia diucr- rts modis confvdcrarapluubus icicnrtis com- to^crromniumradix cftjucii corpus quaccnus habcs  ". )a re conlvderara, non in modoconfydcrandi, cuc eft reuera fcicntiaram !ubaltcrnarum con- dirio, fic 1 1. 1 m t jci lc cft racri cus non facert nu roei:um,6^ eandemfcicntiam cfle , nonduas diticrlas.Dicimnsigirur has fcrenriasinrecon v , ra A .f fydetata non pcnitus diffirre.fed accidentali f rm m* tantum difterenria;in modoautcm confyderanTier (ub rli riullo pacto diffcrre , fedcuudcm fcruari in > ,,Brn *" fnbalcerrfataquattnus ft na^yralis, raf mcn non cftdicciidum Ai;lloccletn libi contrftf diccre , fed pingui Minerua ibi fiimcrc hanc dichoncm,quarenns,qucibi non figniiKarmo iux,ac Geemet ric; cpaaiccunque illud lir - t auom nimhancillicon[rapoKWvi um,& earum y qnas atii falso dtcunt efje Jubalternas. VT aurem illa, quc de his fcientijs di- x:mus,melius intelligantur,& eas fa- cillime abijs, qux lubalrernx non funt, dignofcereomnes poflint,de- clarandum eft id,quod in illo 69. commenta- no primi hbn Poftcriorum dodtiffime confyde rauit Aueiroes,qui piulo poft dlamdifcrimi- nis fcienarum diuifionem .quaroexpofuimus,^^,. fubiungit fubalrrrnantis fcicntic tuoiectum-. lu [- u i, a | non eflc genus luhiecti fcientix fubalrernatx , teniatn numeruscnim noncft genus numeri in fonis 'G c Re accepti,fed eft cadem forma utrobique , pnus .' ' c | t '^ quuiem ahiuncla a materia , deinde ad (cnfile materiam contrac>a,erenim non per addttio- (dcmonftiati propter quid eft, led media per C nem marertei ad formam generalem fpecies qu.e in infenore dcmonftratur propterquid cft, elfc accepta c fcientia fuperiore ; quum e- HleJc-nimiUeatiquid demonftrarcdicatur ,qui me- moftra- u i uru prxbct, ideo fi medium eft anthmeticu diotur et,am ciemonftratio arithmetica dicitur, liccc oui mc- ' 11 mulica rt.it ; eft autem arirhtnericum , quia dium futnptum eft cx natura numen; Artthmetica prxbct. enim numerum fimplicitcr contemplatur, mu- fica ucro prout ab Arithmetica dtftinguitur , ml habetpiopriuinnificogninoncm quod ita (ir, quam quidem fenfu confcquitur mcrito fcnlilisqualifatis,inqua numeros confyderat. Eodem in loco dicit Ariftotelcs affeCcionesper fe inh^rentes.qux in infcriore fctentia dcmon ftrantuVjClle fcicntiz (uperioris,quoniam etfi de fonorum numero dcmonftrancur , ilh ta- mcn compecunc non quatenus eft in fonis, fed quarcnuseft numerus , ob id arithmeticf attcCttoncs dicuutux ob eandem rationcm- . iit, fed porius per addtcioncm formx (pecia- bs , ficuti rationale animali adieceum hu- manam (peciem ficir , albcdo aurem fumpta ftne materia non cft genus albedims, qux eft in niui*^. ,fed eft eadcm forma , qux fic fine materia , & cum materia fumitur . Ita-. igitur fubiedum fcientix fupcnoris non cft genus fubiecti fcientix infenoris, alia cnim ellc__ debcr natura, ac fbrma generis, aha fpeciei, quod hic non cernimus, fiquidenv* in fcientia infirriore , arque in fuperiorcl_> eadem fuhiecti nacura feriutur, dum ideta penitus maner confydcrandi modus i Hxc jgitur ilhus dicti Auerrois rjtio eft , fed ip- fe id probat i poftenori, & arpumetito qui- dem pulcheirimo, & ad illum Ar;ftotelis lo- cum maxime accommodato , inquit cn rru*, fi fubiectum fcientix lnfenoris eflet fpecic fubiccci fupcriorts > non ampltus nreruisw cflcc i  7 DcTribus flec id.quod Ariftdixir, affe&iones, & princi- D aliis poftea difciplinis cuiq; eonfydentci mulcb piaefupertore fciencia defumi ad demonftran dum in inferiore,quonia affecriones propric. gc neris non compctuc fpeciei uc fubiecco primo, fed vc cres anguli xquales duobus re&is rriagu lo xquilacero;non bcnc igicur defpecie proprij fubiccci demonftrarcnrur . Idem de principi]S dicendu eft, nam principia proprip gencris no actribuuntur fpeciei pnmum,fed sur eiuscaufe remorx.quia caufc generis liinc remorx rcfpe- ccufpeciei,ex calibusigicurprincipijs demon- ftratio proprcrquid in fcicriainferioren6 co- itttuerecur.itaque (i fubiectum fciencixinfcrio ris eiTcc fpecies fubiccci fuperioris, fcienrix in- feriori neq; principia.neque affe&ionesa fupc Irror di r i cre fumere Hcerer.Ex his, qux ha&enus dixi- ci -.am mus,facilc colligere quifq; pocefc fall.im elfc eo om ti rum (ententiam,qui ciicunc fcienrias omnes ef- fe fubalrernatasprimx philofophix , quum .n. clariora erunr. Subiectum lcicnrtc fubalcernaa tis.ut modo diccbamus, non eft genus (ubiecci fcientixliibalcernacx.atfubieccum primc, phi- lofophixeftgenus fubiectorum aharu omniu fcientiarum;quofitucprima principia mcta  phyficx finc cuifc remotx refpcctu accidenui nacuralium,&macheniaticorum;non lic autem prima principia arrihmecicc rcfpeccu acciden- Cium muficorum, qttum rem ipfam fpectabam, animoque uoluebam.fuperuacaneum uidcba- rur de re manifcfta difputationem inftituerej contra veto dum tot preclaros uiros retpicieba, qui ncfcio quacacitate impediti ueritate apud Arift.intucrincquiucrunt, nonabre futurum efle iudicabam u fententiam Ariftot.ita expla- narem, utnullusampliiisdubitationi locusre- linquerctur.Hoctandem iuuandi defyderium preualuit, meque impulitutnon modd pofte- riorem quxftionem difEcultatis plenam,& co- fyderarione dignifllmam, fed prioremquoque liccr ( meo quidem iudicio) explicatu facilem, nitcrer pro uiribus folucrc,& enodare. Hac igi tur de re difpurarionem aggreflurus , in prirais aliorum fcnrentias confyderare conftitui , non dem omnes,fed aliquas przcipuas,ac ueluti c6 trarias,& extrcmas,ita enim fict ut per conrra- riorum dogmarum examen ad ueritatis cogni- tionem faciliiis ducamur. Caput Secundnm de opinione Ioannis Scoti,ctTbo- mx, eorumqi argumentis. PRimo loco Ioannis Scoti fententia_ examinanda proponitur , qui in fe- cundo Pofteriornmlibro queftione $6. oltenderc nititur medium tn demonftratione 2 potifli- De medioDemon. yJl LlVimnferapcrclTedefinitionemfttk^ contraria po tmma.eroperciicc c, iodemarcomemo-vtaiur.-M poitca-v.debi- quam afFe&ionis-, in demonllrationc rane.quc non Gi putiflima, conccdit mediuro cllc polle definiiionemafte&ionis.fcddehuiulmodide- monftrarionenos inprc/entia non loquimur. t.arg. Probat hanc rentenriam Scotus, Sc pnoJ partc aifinnjriuam qucSd medium lit lcmper d4t>9{.; 7 fecundilibrt roftcuott.iv. cLu-di r a Ai - cit medium in deiv.onftratione elle utior.etn :-tcin. prtmi extrcmi, hoc cft dcfiniuonem accu.eus, * r J.jO. . t-.^l* i.*aMMMiiii ii II m imt rc u^ontlcc c non ncc.irc uicuium cm y * 1  i  i   3 ncmipfamaftccitionis fcuinonpclfc nili de xnonftretur perdcfinitioncmfubicdiiduosigi tur ponit demonftrationis gradus , unam , qua deraonftraturaffcCtioper luam definitionem ; altcranvqua definitio aftefitionis demonftratur per definitioncm fubudi priorcm; 6c hanc cen iet clle pnmi gradus,6>: potiflimam demo r.ftra ttonem;quarcabfquc dubio purauit Thomas medtum deraonftrationis potilfima: cllc defini tionem fubiccti cK. rccic Scotus eo in loco hancipfiTlvomxopinioncm,quam6c ipfe fe- cutuseft, afcripiit. Sedhtoresquoque Thomar hanceandemkntenttara enxc tuentur ,eam- qucThomifcntentiamfniflcclficaciteraduer ?us Paulum Venctu oftendere nitunttir.hi plu- nbusargumcntishancopinionem cofinrrant ; fed nosalnsomiflis unum ntnium prxtcr illa, qux a Scoto adduda funt,afteremus,quoniam obca quc^ raoxdiccntut,non utdctut liientio 4t.dicir l priroiextremi,idclt,i| lu.i A. J i ; ue- ratcnim A.lignificarccclipfimA Itaun. lubiti- gu J.ft cnimeclipfisohictitiufcrrc| jt ; u us tict bis profcrt ipfam maioris cxtrcmi i vfinitici c, qua-fuitin clcmonftrationc mcdius tciivu .s. lnpartKulaautemillaj>7.cius'ucrla ittnt li?C Jmedium cft ratio primi cx iemi.quocircaom ncs fcienttar per dcfinitionem fiunt | dcclaiat igittir rationcm tbi fignificare dcfininonem,*: (rattmaftcrtexempla^cjuibusdecljrat mci; m effe dcfinmonem maionsextreroi.dcniunltrjt cnim foliorum cafum dearbonbus pct ccn- gclationem humons, 6c dcfinjcns iplum fo- Iioruin caiiimdicuelle congclationcm humo ris.In ommbus autcm excmpiis demonftrauOr num , quibus m co fccunc^o hbro utuui An- Uotele>,infpicere polfumusmcdiufoliusmaio ris cxtremicaufam.ac dcfioiriooem elle.mino- usvccd ncquaquam, nro tctix intcrp liuo necjuc m LiberPrimus. m nequecanfa, neque definitio eft ipfius hinx, A lunam eflemus,& terram interpofiram inter fo fed eftcaufa,& definicio eclipfis , cxrinctio gnis non cft caufa, neque defininonubis, fed   -onirrus;congelatiohumori$noneftcaufayne que dcfinitio arborum , fed cafusfblioru; ided rni iradum profcclo eft quomodo dicere aliquis poruerir fenrenriam Ariftorclis* elle quodin_> omni demonftrarionc,potiflima medium fir de finitio itibu-ct i , quum in nullaearum , quibus Rcfpon unturi P' c Ariftotcles.idapparear. Sed hanc iiu Jd- obiedionem uidenresfectaroresThomx.or^ ncttaiio Scotus refpondenr easdemonftrariones.qua- rum menrionemfacir Ariftoreies ineofecun- dolibro,non efl'cpotiflimas,fed eflc fecundi gradus demonftrationes; aducrfus quam refpo lioncm iraargumentor , iila demonftrario cft appellanda poriflima,qux perfectamrei fcien- riamnobistradit,irautnihil amplius de eare quxri.uel cognofci poflk.ardemonftratio ecli- pfislunxperobiedioncm cerrx tradit plcnam Impu- f IUUO . lera ,& lunam inrueremur, iam caufa eclipfis perfenfum cognira non quxreremus amphus anficecb'pfis,neque quamobrem fir,neque e- tiam quid fic, quiapercandem caufam omnia cognouiflemus,eaigiturdemonftratio,quaccli pfis in lunaoftenditur pcrinterpofirioncm tcr- rx,cradic omnium fcientiam, quz de eclipii qucri poflunr.oftcndit enim qu6d fic & in lu- naraut,propcerquidinfic,&quid fic ,curigi- tur non eft ponflima demonftrario , fi deciarat rem elle , & proprerquid fir , arque eciam quid Jit,quonian1 definicionem folo ficudiftcrcnte elargirur?quid amplius ( quxfo) alia ulla demo ftratio d ec la t at,q uod b cc non dcclarcrfccrrc ni hil.bxcigitur eft poriflima demonftrario,qua non dacuralia pocior. Quaproptcr non funt* audicndiilU,quidicunt eas t quarum mentio- nem racic Ariftoteles in fecundo Ubro Pofterio rtim.potrflimas demon Arationcs non eflc,prx- ipfius eclipfis fcientiam , ita uc oihii de cclipfi B ferrira qnum hxc fentencia ipfa per fe fuanu 3uerendum,uel fcicndum maneat, idemdico ealiis memoratis demonftrarionibus, ergo iU \x  imnes funr potiflimx demon A rat ion es;nu- sorem propourionem netno fane, mentis nega- ret.demonftracio nanque inftrumentumeft,& cx fine iudicatur,nempe ex fcientia , quam \ru oobisparir,quxigitur demonftrario prxftanrif firaam fcienriam prcftar , ea eft prxftanrifli- fDa,acporiflimademonftracio, qua noh dacur aiia potior; prcftaniiflinu autem rei fcientia_ cunc acquifita cfle dicirur , quando omni quc- Ihoni , ac tori animi noftri defyderio farisfa- Ctum eft,ur nil ampiiiis nobis quarrendum, uel defydcrandummaneac:probatur rainor tefti- monio A n ftotclis in prirao capite fecundi libri poftcriorum,& in contcxtu 40. & 4 1 . ciufdem, imo etiam abfque Ariftocehs ccftimonio rcs ip fa per fe manifcftaeft;docccin principio illius fecundilibri Ariftoreles quacuor eiTe ad fum declarec abfurdicacem, quumeniraille fcciin dus liber ficomnium logicorum librorum finis, & fcopus, exiftimandura pociuj eft,atque adeo pro comperro habendura in co libro deprx- ftanciflima demonftrarionis fpecie ferraanem fieri.non deilla,qux eft fecundi gradus.Qtiern admodum igitur Ariftotelesfempcr dixic me- dium potiflimx demonftrarionis c 1 1 c definicio- ncm maioris extremi,ua & Thomas, & Scotus, & eornra fe&atoresad propoficam qu^ftioncm refpondentesdicere deberec medium eile de- finirionem arTectionis,hoc enim in dcmonftra- tione potiflima neceflarium,ac perpetuum eft, non id,quod ipii dicunc , nam Ariftocelcs quo- que nunquain dixic medturn demonftracionis clic definuionem ln biecti , cognouic enim non femper illud in dcraonftratione reperiri; qu6d & eu cflc: omnium pociflimarumdemonftrario num condicio uc medium fic definitiofubiecti, mum ea,quxfciri,acquxri poflunc.an fic, quid C erraflct profect6 Ariftoceles,qui dtmonftrari lir.an infic , 8c cur infic; poftea oftendic has ora nes unius,& eiuidem medij qucftiones efle,ica uceouno medio inuenco ijs omnibus firaul quxftionibusfacisfacTum fic, quod declarac e- xemplo ccUpfis I u nc , pofliimus enim quxrere an iireclipus,&aninfirinluna,quxdux qux- ftiones in accidencibus in unura fenfum cadur, fiquidem accidentis efle eft incllc; pofliimus criam quxrere cur iniic in luna eclipfis, & quid fir.qux fimilicer dux quxftiones in idem con- cidunc.quiacaufa,propcerquamefteclipfis,eft eciam definicio ccliphs,hisomnibusquatuor queftionibus inquir Ariftoceles^vnam, acque candem rem qusri , fcilicet idem demonftra- rionis medium , eandem eclipfis caufam, h?c cyiim unaeft .inxerpofitio terrf , qua vna illis omnibus qu^ftionibus ita fatisfic,uc nihilam phus dc cclipfi quxrendura , ucl fciendum re- 'rnquacuxi ideodiciclbi Ariftotelcs ,fi prope nis ndn poriflimx condirionem hanc expreflif- fer, ac fufiflimcdeclaraflct, quod eius medium eft dcfinitio maiorisexcremi; pociflimxaucem demonflrarionis condicionem illara ualde pre- cipuam nullibi recigiflec, uidelicet qu6d eius medium iit definitio fubiecti . Hxcigicur opi nio,uc mihi uidecur.omniumabfurdiflima, SC ab Ariftocelealieniflimaeft. Caputguitrtu de opihioneEgidii^tcius fnndamctis. Ontrariam fententiam cuenir Egi- dius in fecundo libro Pofteriorum in fua quxftione de medio drmonftra rionis,ubi nicicur demonftrare mediit in pociflima demonftracione femper eflcdefi- ninoneatTcctionis,& nunquameflc pofledcfi- nicionera fubiecti , inquic enim dari in eo- 4em fubiedtomulusarTectiones,qnarurn una alius caufa eft,& illa alius, & ita deinceps,ide6 Z 1 quutn C De medioDemon. f.trg. m quum omnis derqpnftratio fieridebear excau D fa proxima affe&ionis qucfitx , mcdium chl femperaftedrio aliqua, qu$ altctius affedtioms caula eft;& quia in definitione perfe&a cuiuf- cunq; accidenrisoportet cius caufam accipe- re,a quu accidens ipfum producitur.acpender, proptcreaex eadcm caula dcfiniruraccidens, per quam etiam demonftratur ; medium igirar cft femper definirioaffe&ionis, & eftalreraaf- fc&io eiufdem lubic&i, proinde nunquara cft definirioipiuisfubie&.Quoniaro autemin rc- folutione effedtuum in fuas caufas non eftpro- cedendum ad infinirum, ide& quumhxc af- fe&io caulam habeat aliam affe&ionem,& illa aliam, nccelleeftut perucniaraus tandem ad aliquam primam aliect lonem, qux nullam ha- bcarpriorem caulam,icd tn co lubiefto infit immcdiate, proinde fit indemonftrabilis , &^ pnncipium per fenotu. Fateturtamen Egidius quanooque medium efle (imul dcfinitionc fub ie&i,quandocontingatvt indcfinitione fubie ] ch ptxrer parrcs eius cflcntiales fumatur ali- quod accidens,illud enim accidens,fi fumatur medium ad aliud accuicns dcmonftrandum, critquidcdefinitio maioris cxtremi prourcius caufa cft,fed erit etiam definitiofubic&i quate nus in eiusdcfinitionc accipitur-.fic ctiam fi fbr ma fubiedh ignoretur, &loco eiusfumatur in ipfius definitione aliquod accidens proprium,  & illud idem fumaturut medium ad demon- ltrandum alterum accidens,medium dicetur cilc definitio fubicc~ti,& affecrionis fimul; ma- nifeftum eft igirur,fi medium aiiquado eft dc- finitio iu biect i,ui non cffe nifi roerito illius ac- cidenris,quod m ea definitionc luroi cotingar, fed formam ipfam fubie#i,aur matenam nun- quam vult Egidius in demonftranone medium efle pofte. Hanc fententiam probat pt imu au- thoritate Anftotclisin totoiecundo libro po- fteriorurn,ubifemperdicir medium effe dcfi- nitionem roaioriscxtremi.nutiquarn dicit mi- ] noris',& inprimo capireeius libri doceridern cile fcire propterquid eft,& fcire quideft,quo niam mediura,quod eftcaufamaioris exrremi, cft fimui eius dcfinitio,ut iple At iftoteles aper tcibi dcclarar,ExempIa quoque ornnia dcmo- ftrationum , quibus in eo fccondo libro urituc Ariftotelcs,eiulmodi funt ut mediu m habeant aliquod accidens ,quod fit dcfinitio maioris cxtremitantum,nunquamminoris. Vritur eua coderh argumento Egidius, quo ctiam contfa- ' nafeftautebatutjli mcdiumciret dcfinitio mi noris extrcmi, dcmonftxando petcrcmus prin- cipiura,quia dcfinitio,ac definitum idem fuot, crgo xque" ignotum eftaffc&ionem inclic in- fubiero,quxcftconclufio,ac eandem ineffe definitioniiubieCti, quc; eftpropofitio maior, rque' igiturignota erit maior,ac conclufio, quia utnuiquc idem cft fcnfus , qux cft petitio prtDcipi). 53* Caput >uintum,c(tnfuUtio fentent':* Egidii. H Aecquoque Egidi} fenrentia reijcie p nmU j da cft.quia in multts dcceptus cft Egi erroc   iitis; errauit priraum ( ut a poftrcmo SpBb eius didto ordiamur) dumdixit acct dcntiaahquadofumi polle in definitione fub- lcch vel pixtcrparrcseftenriales, uel loco.ali- cuius iparriscilcntialislatenusjquod cnim ptc- tercllcorialcspartesaccidensauquod in defi ""^jj* nitionelumatur.abfurdumeftracpenitus abfo nmone numrationi,quiaubi parrescflenciales habcn- r U mne tur,accidcntia in dcfinitionealiumerc noopus nolixer eft-.qubd uer6 latentc ahqua parte cffenti ' vvt a & '* rorma,ac propriadinerentia rei, accu. ns ali  mx ] Jt j quod locoeiusfumarur,id quidem "vcnflitx tLS , .   ti : , : : t : i , & cft Auerrois fcotentia ab eo pn mc dcclarata incommentario ao.fecundi libri Po ftcriorum , fed ramendicimus accidens dlud tunc pro dtfferentia effe,& pro forma.non am piius pro accidenre,ncquc pro feiplo,differen- tix nxnque officio,non accidentis fungi tur, ob id fi formaillaaffc&onisdemonftrandxcauia non eft, nullum quoqueaccidens, quodilluu formf loco fumatur, illiusaftechonis cauta di- ci potcft dum pro forma lunntur , fed iolumdu pro fcipfoiumiror,& urrale accideos;quum 1- gitur roeditim in demonftratione accipiatur uC caufa aftc&ionts, qux demonftratur , noo po- teft fuml proforma,fi forma non cftilliusaffe- ' Ctionis caufa,ideb errauit hac in re Egidius.Er- sccuJos rauit ctiam dicens dcfinitionem iubieCti nun- c " or " quam in demonftratione mcdiumcllc pollie, quia hoc dato fequeretur primu modu dicendi perfenullumin demonftranone locura obri- nete.cooclufio.n.demonftrationis abfq*, dubio cft perfe fecundo modo,nunquam primo.quQ in ea accidens propriura de lubieCto prxdice- tur,maior quoqi propofitio femper cft per (e fe cundo modo.quialcmpcr in ea prcdicarur ef- fetusdefuacaula,quein ipfiusdefinitione ui miiur, utoftendimus alias in libro noftro dc_> propofirionibus nece(Iari)s; rclinquitur pro_ poiitio minor,quc poffit cllcper fe primomo- do,fi medium,quod in ea prxdicatur , fir defi- nitio,uel patsdefinitionisfubicdti , hoc autent iinegemus,&cum Egidio dycamus medium fempereffe aherurn accidens eiufdem fubiei cli, minorquoque femper crit per fe fecun- do modo *, primus igitur modus ad demonftra tionem eft prorfus inutilic. Prxterea argumen- rum fumituraduerfusEgidiumtx uerbis Ari- ftotelisin contextu tngclimoprimo quirtilt- bri Phyficorum,ubidicitomnem bonani de- finitionem tria muneraprxftarc, primum qui- dem declarare eflenriam rei definitxideinde foluere omnia dubia, qux io eacontingunt, demum accidcnrium omnium, qux mrein- funt , caufamadducere ; igitur exdefinitionc fubicui "Vult Atiftotcles tanquim CX caufiu accl- I 5)7 LiberPrimus. n8 ccidentiademonftrari. Idetn legimus apud A fumet in fua defintrione fubiec*tum,fi ab eo no Ariftoiclem in contextu vndecimo primi libri de Anima, vbi dicit vanaro,& Diale&icam ef- ft illam definicionem, qua? rei definitx acci- denna.eorumque caufas non dexlaret;& loqui turde fubic&i dcfinitione , quare manifeftifli- ma eft Ariftorclis iententia quod definitio ( ub- iecti eft caufa accidentium , quc in ipfo fubie- (ko in (tmr, proinde medium elle poteft,ex quo accidenria demonftrentur; ununquodque e- nim tunc fcirur , quando perfuam caufam, Tertiui quarcunque illa fit,demonftrarur. Maximuseft i&ot . tiam error Egidii dum dicit in refolntione ao cidentium in fuascaufastandem perueniri ad quoddim primum accidens indemonftrabilej 3uodin fubiecto illoheret abfque caufa me- ia;hoc enim ita eft falfum,vt nihil falfiusdici poflir.quod ita oflendo, accidens illud primu vel caufam aliquam habet,uel non habet;fi ha- pendetalio modo.quamur a materiaexrctna, f>et fe igitur fecundo modo non inefl ; ideo re- inquitur ut infit per accidens, ergo nullum in demonftratione locum babere poteft, eanan- que omnia, qua- ex accidenti funt , alienifli- ma effe a demoflrationis natura docuit Arifto- tcles . C*put Sextum t m quoalia quorundam poflaiorun^ opinio cxponitur. PLurimihacrempeflate mediam quan- j oni ,-. ilam opinionem feqiiuntur, quam di- taniopi cunt effe Auerxois,& qua putant fe faci '*" lepofle eas,quas memorauimus, con- rratias fententfas conciliare ; dicunt enim me- dium porifliraa: demonftrationis fimul eflecitd 1 fam.acdefiniriofiem maioris,ac minorisextrc- ber,non eft igitur mdemonftrabile , quia quic- B mi.fubjedti nanque femper eft caufa formaKs 1 , quid exrra fe caufam haber , qua eft , cx ea po- teft, acdebet demonftrari, Gueilla in eoltibie- ko fit, ftue extra , ficuti demonftratur in luna eclipfis per.obiectioncm rerrx ; fi uer6 nullam caufam haber,perquam in illofubiedto infit , fcquirur ut in illo fubie&o non infit pet fe, fed pet accidens,quicquid enimalicui ineft.id iie) per Ce ineft primo modo,uel per fe fecundo,uel peraccidens, ut ait Anftotelesin Primohbrd pofteriorum, ataccidens illudnon poteftinef- ie per fc primo modo , quia nullum accidens touatenus eft accidens fumitut in definition__> fubiccr.i,fed contra potius fubieCtum in defini- tione plurium accidentium accipirur : non eft eriamperfeiecundomodo,ut facile oftcndi- mus perea,quxaliasdicta a nobisfunt de mo. disdicendi per fe in libro de propofitionibus neceflari)s,cftenim fecundi modi dicendi pcr (e propria conditio urfubiectu fumarar in de- proinde eius dehnirio formalis, ut uocant,()ue eflentialis; fed eadem formaeft fimul canfa af- feCtionts, non ramenamplitjs caufa formalis, fed caitfa exrerna , nr eftectrix ; & quoniam per ralemcaufam ipfaafte&odetiniendaeft, ufeo eft etiatnipfids arTccfionisdefiniriq,non tametV definitio formalis.fed caufalis; ut fi pcr rationa lemediumdemonftremus hominem effe rift- bilem.rarionaliras eft caufahominis urfbrma, & cftcaufariitbilitatisur effcctrix ,eademic;i- ntr caufa conftiruit defihitionem hominis*rbr^ malcm.&definitionem riiTbiliratis caufalem; medium igitureft caufa ,& dcfinirio utriufqut exrremi fimul. Vtdenresaurem hi Ariftotdcrn farpe in fecnndo pofteriorum libro' in pra memoratis dfcerc mediumeflc dcnnirionenyn a maiorisextremi,nunquam dtcere minoris, aHlobie- hoc rcfpondent Ariftofejtrri idyqiiyd inderh^ 10 ^ rtranone prarctpuum eft,refh'ex'fn'e, dcmonftra Rcfroa 5 iTo.W finirioneaccidenrisprfdicati.atprimum illud C tionanqrieexrriiifijrpropterarTectionrm , non' accidens non fumit in fua definitione fubiectu quiaquicquid in definitionealicuius fumitur, tllius caufa eft, fumirur.n. caufa in definittone effeCrusjfed non effectus in definitiohe caufij'; iubiectuautem refpecru illiusprimi actfidentis qii^nam caufaerit ? ccrte non eft finis,w pa- rer; non efficiens , quia negdr Egidius acddeni illud ullam habcre einfmodi caufam ; noh for- ma, neque mareria, hacninquc funr catifaiin- lerna*,& partes rem conftituentes ; non ett igi- ror cahfa illius effectus , nifi dicatur effc mate-' ria exrerna , in qua ineft, non ex qua Cemfter; fed h$c eft impropri^ dicra caufa , nequc fa- cit nexnm eflennaletn , ieu per fe in termi- nis propofirionis , nec fumirur in dcfimrio- neeffeaus , ur accidenria commtjnia reflan- ttir,n.tm ipfa quoque a fubiecto pcndenr nt a materta extema , tamen in corum definirio- ne fubiecnim non accipitur ; ergo ptimum illud acctdcns ab Egtdto cxcogitatum nou pror>terrabieci;um;& medium fuihituttitafie- cTribnisictchna habeatur.non ut fubiccT:i ; arrtf-il cxionem igitur refpiciens Ariftoteles femptf dixit medjom eife definitionem affetfrionis; fed non -negaretCflefimul dcfinitioncm fubie ctVi. Scntehriam hanc confirmant a'rcument6' a !P 1 ' n ? acceproa definitione fcicnrix.qnod putant ef^"^"* fe efftcaCifllmurn, fcientia.que per dcmonftra- 1 C tioncm qitfritur.cftcognitio rei percaufarru , proprer quam eft, atqut per omnia caufaru* gencradtfctirYcndo nnllam intfcntetnus, qu^ 1 dici pofllt caufa,proptei quam res eff , nifi fola formam, medium igitureft catifa fbrmalis ;tt-' aftedionisfbrrriaeffc non poteft, accidens e-' nim fm-mnlcm caufam ab fpfo diuerf.tmnra haber, qhum ipfum forma qurdam fir a cnulis potii)sponden con- ciUario. Capnt Scptimum , did* fententu confutatio. HAccopinio, quamquim hac rempe- ftate a mulris probatur , mihi tamen probari nunquam potuit , babco na- que aduerfus eam Sc rationem,& au- thoritatem tum Ariftotelis , tum etia Auerrois , qua certcnon "vterer, nifi omnes huiusxlogma tis fe&atores Atierroiftc eflcnt. ln ptimis dcci- Impo- piuntttrdumpuuntpolle hac ratione contra- gnacio riasaliorum lententias conciliari , illi nanque conci- ncc poflunr conci!iari,nec uolunt ; nam Scotus- l,atl - non folum oftcndit medium fcmpcr efle defi- * UI * nirionemfubiccri.fcdprobat ctiam nunquam efle poflc definitionem afteciionis. Tbomas quoque confitcri non uult eandcm cflc poflot ucJ jdcm, aliis, ucrbis tlcclarius dicjmus.Cania^proptcrqium ' iiminquodquc arcidens cft , qcbct clie mediii, cx quo illud potiflrmc dcmoiiftreturiicd mulra, accidcntiafunt caufar.proptcr quas alu accidc tiafunt, quorumcautc non iuat formx fubie- drorum fuorum.crgo roulra accidcntiadcbcnt eflc termini medij plurimarum pQtiflrmarum^ demonftrationum, non dehuitioncs fubic&o- rum ; maior propofitio clara.eft e&d,e ) firiuQri', ftrano- tariO ^rigclimoptvmo quarti libri Phybcorum licr p 0t ,f declarans id, quod ibi dicitur ab Apftotelc,bo fimame pam dcfinitionem, tf^iUcc caufas accidcriuro> u '- quxin rcdefinita inlunt, inquit Aucrroes di- P x ." ta * ctum Ai lftotclis vcrum quiclcm efle,at non re ",^7. ciprofcari, namomnis bona dcfinitio fiibicc^i dcbet reddere caufas accidentium illius.iubic- cti.ici! nonomnc id,pcrquod rcdditur caufa accidcntium iubiccii,cft dcfinitio ipfius, crgo ppud Aucrroemdcfinuio fubiccii non omjiiu ciusaccidenriurocpufaeft-, quarc aliquorurn caufxcruntalu acgjdcntiai igitur fi ocmon^ ftranda eft rcs pcr fuam ptopriam caufam_>, ptoprerquam cft,a,ccidentia llla pcr forroam, icu dcfimtioncm llibiecti demonftrarj non pof furir , fitd demdnftranda funr pcr aju accidcn- tia*qux iunt eoruro proprvc , & arquara; caufic ; Bciilx crunt potifljmicdcroonllrauQncs, tunc cniiri aftcciio potiiruuc dcmonllratui , quan- do-mcIius,ac potiusdcroonftran non potcft, ik qtiiuvdo per cam dcmonftrationctu ornni- bus hnrol qu^ftiombus fatisfit . Sed. apertiflj- incid Ugimus apud Aucrrocm in coiumenta- riis  & cquata cau (Ameflepuuruntformam proprii lubic&i.qua ignorata fumitur prp medio deraonftrationis afiquod acciderujvclincofubiccto inhxrens, Impu- ucl etiara cxcernum. Sed hxc refponfto eft de- faatio. teriorpriorc.quiiintcrpoiiciotcrr^ eftueracau U cclipfts,noa ibi ma-lunx , fic figura fphxric cft ucrat/auUaccretionis lurainuinluna, non fpfr hmxfqrpipi crg^o quando hxc accidcnria, yel aiuhuiufmodi litmunrur pro mcdtis,pro e fumuntut, non pro forraa ; idque tationc*_y ciriicaqnima dcrrK>n(lrarepo(Iuraus hoc prius fumlj mc nco conftitj)tp, quod Anftotelis eft in - fecundolibro pofterjorumjCaufam^qug demo- ftrarionispotiiumx terroinus mcdiuseft, &af- fc&ionem ab ea pcndentero, qux eft roaior ex dunt,ergohxcnon funttaha accidenria, qux formam fubiecti ut caufam confcquantur,ma * ior clara eft ex fundamentis mod6*ia horuraiigicur accidcniium caufa non cft focma. fubiecti ; & miror cquidem quod aliquis in ta- tum ecrorem labi potuecicuec uiderit.fi formx lunx eflct uera,& crquata caufa cclipfis, prapi- no oportcrc in lun fcmpcr clle eclip(im, ficu- tiin luna fcmpci clr propna forma, fcu pro- pria eius nacura . Scd quod eos dccepit , fuit ^lia - it quod pro poteftate aclum .acceperunt , quutn potcAa ea tatncn diftincca , & oppolita fint , nequC-* ' ,,cau * unaro,& eandem .caufam habeanc ; caufa t*-,^, 1 * imut homoambulate poGitcft anima;atcau- ^ cm u la uc iCcu ambulec non cftamplius anima, nih libr.dc Htcaufa rcmota,& qucdiciturfinequa norL & aliquid huiufmodi , ob id. it quis aliquem percontaretur, cur potcs ambu lare*& tllc refpondcrct.quia fum uutus,is ucr.i, & xquatam caufamarTerret ; at ii qucrcret, cur arobulas ? & rcfpondcrocquiafum uiuus, uan. trermras,xp^ialesefteyebcre,&reriptocan,ut C e (lct rcfponfio,qux ilUqunon plures; cro idTe- ^cdicebat Autctoesincommeotario quadra- gcliraofextopnmilibri poftcriorutn unius rci nnara clle detsonftutionem,& unam dcfinitio ncm, quia unius ri una cft caufa > & potillima dempnftracionccn tn cellagebachcc etaua cx ca- li caufi fit > & cft poceftate dcfinicio , qubnianu uitroodi tiiir.iiiecl.irac firoul ptoptcrquid -eft, & quid eftiaufa igitur , cx qua dcmonftcacio pontlima conitituitui > cum erTcctu reciprpca- tui  & unmsrci tinacft, non plures.. Hoc Con- &ifuco,ita>icgumcmctr>accidentia > qux forraa (iiiuccti.ut ucram , & xquatam caufim conic- quuntur.funrpejpciuainlubicciisluis.ac ccli- rcr, q uod fi relpondcrct,propter fanitatem, re- Ctc cejfponderet ; prppcereapicere (oleo pop cc cTarocllc illorumicnccnciam, quidicunrmatc riamciTecaulara geneutionis,& k intericus ce- rum ( nifi intelhgant caufam, fine qua ppn ,dc qua tn prxfentia non Ipquimut, dc caufa e- nim proxima, &eouataloquimur, qux.limuU acque ponicur, cflectus quoque ponatur nc- cclle elt) eftquidem matetiacaula ucra ur c& gencratt , & interire poiTuu, quicquid cim matetiam habet,id gcnerationi, & intecitui ohnoxiumeft; fed utacTugcnctentur>ueUctu inccrcanr, caufi non eft matcria, icd agens ge- nerans,uel lntcnmcns , aliud cnim eft genewi tio,&intctitusactiulis>aJiud eft ( uc italpqua- n)ur).generuhilius, & corruptibilitas. i idec alus dum pnraum Anftotelis librum dc ge^c- tatn ne ,& mtcntu publicc interpretarerr>ur> oftcndimusAriftocelemnon dicctc roateftan ' ' " * cftc 54? De medioDemon. elfc caufam pefpcrux generarionis, & per- A pciui intcritus , fed diccre materiam eflcL^ caufam '"vt gcncrario , & interirus in rebus * perpetuo duraro poflint , quarematcria eft caufa_, poflibihtaris generanonis perperux , caufa*ver6perpetux gcneratianis non eft ni- fi agens perpetuo rCs generans , fic^ihteri- "bum niens.de qua caufa loquitur Ariftotcles iru ficri pof calccfecundi libri de generatione, Sc interitu , fint.a- jn primo cnim hbrotatishabuit eius poflibili- gensut tatemj &caufam pofttbilitatis oftendercL^. iiac, tor j { j c i rc 5f o j e0 etiam corriiere di&um Themi- miwt. ftti in lnitiolecundi hbn-de Anima, vbi dicic materiam efle cairfam rebus urfiant, formam.  tfham illius caufafn efle ; caufa nanque B eclipfabilitaiisnon cft hlfiproptia lunx natu- ra,quoniani enimea eftipiiuc lunx condino ik rhfaii*,fed ipfiuseclipfisaerualis.non eftcaa-' {x , n i ii remota , cV linequa-non , quum hiiiua rroxima,cV; .rqtiata cuifa iirfoiaobiccttotem^ nac enim polira ponirur cchpfis, &ablaraau- femli . x his manifeftum 'cft quod eriarro li nattfra lunx eflct nobis bptimc coguita , eam tamennon poflemus pro medio accipe* it/ ad cclipfim demonftrandam , quia non cft ip4ius caufa ; ergo nuerpofirio terrx non tccipicui ioco formc lun^ , quum ipfa ot J44 ma , fi nora habererur,ur cauia eclipfis accr- pi non pofTcr, quta rcueraeius caufanon c(l, fedeftipfaintcrpofiriorcrr;,quarc hcc ptofe, non pro fbrma fumirur in detnonftrarione ecli pfis; lignificauircnam hoc Ariftoteles in pri mo capite fecundi libn Poftcrionim dicens, fl prope lunam ellcmus, Sc rcrram obiectam cer- ncrcmus, nil amphusde cotipfi quxteremus, quia uifacaufaomnibus fimui qucftionibus l.i- nsfa&ura eflet;at fi terr^ interpofitio non ef- fer caufa, fed loco formf fumeretur, diciu hoc Ariftorelis haudquaquam uerum eiret, quia li- ce*t interpofitam terram ccrrrcrcmus,non ob id' caufam ipfam intueremnr . Prxrcrea fi fbrrrra lunc eflet uera caufa cclipfis.cV abfcondita, at- qucignota eller.fumcndum cflet Ioco erus ali- quod accidchs propnum iunf,& in ipfa inexi- ftens, nullaenim ratiocftcurfumaturinterpo-' firio tcrrc, ou.i eft accidens externum , & a lu- naremoriflimum . refponfioigirur , quam iftf ad argttmentum a nobisallarum adducunt,ua- naefl. Sed confutarur etiam hoc dogma ab i. Aucfroc multn in locis contra Alpharabiumi de hacredifputantcAlpharabius enim pctil- fimam-dcmonftrationem in ttes fpecies panic- batur, unam, inquamediam fitcaufa minoris cxtremi rantum ; aliam, in qua marons tatum ; & aham,in qua urriufquc ; ac conrra illam par- tcm dc minoreextremocramat obique Aticr- rocs^nec uolr in medio demonftratiOnis potif- fimx aliam condinoncm poftuiari refpectu cx- trcmorum, quim ur fitcaufa-maioris exrremif quanuis enim Auerroes rion ihrlcicrur mediu aiiquandocflcformam fubiecri ,cV aliquando cflcaliquod aiccidens, tameexiftimauir ipfum ncque tWformam ftrbiecrttumi,neque ut acci- dens, fed ur caufam maions extremi ; quod nog poftea fdsc dcclarabimus, CaputOHakum, de Hieronym B.dduini opinuMC^j* - tiiuMtQu\*sr.uijii i it (.Jrtofrtnio fii.kii t' ''i'4J'i Hleronymus Dalduinus.qui prolixam hac de re rjueftioncfcripiic , poftca- quammultasaliorara- fententias rc- cenfuit , &confutauit , quarum ali- quasetiam nos comincmorauiras,rclic|uascd fuliomillaSf^cimus; prnpharaipff opinioneroj in mcdium aftert, in qua quom libi ipfi confta re non uidearur , nec racilcci eiusdichs ccslli- gaturquidfentiat, eam quoquciibcnter orai- Hlmuis.quianon eft opercprcrinm inaliontm fcntenhis commorari,quando nequc ucr? : u nt nequcad uenratis inuenuoncmcahlyderatio ipfaramconducit; ucruutamen proptcrqood^ dam huiiis uiri dictnm, dc quo nos poftcadiU- genter locatun fitmus^Ctan quoqticin nicdiii afterre,& breuirer exprndtreiconftituimnrl ;l Eius iciucua, ut raihi utduux, h^c cit, rncdiurn po- ,4, LiberPnmus. M* I E 0 - non ut fit definitio,imo fi conringat nt fit defi- u ' 01 nitio,fumiturdefinitio illaut caufa,non ut de- finitio . Nos aurem ad hoc dicimus duos efle aeinon demonftrationis fines , unum proximum, alrc- ( t , M , 0 . tum remotiorem, fed principaliorc , proximusnetdu finis eft parere fcientiam propter quid eft , qu l ^ ual quidem demonftrarioprxftat,prout eft dcmon uc " ftratio,& quatenusipfiusmedium eft caufa_c quod cum alibi,rum potiflimiim eo in loco dcfinirionem abfque ullo dubio figmfi cat , non caufim tantum , quafi dicatur Ktyt twrh fl . quod fi ipfe non intellexir, miru non eft, quum Grxcxlinguf fucrit prorfus i;;narus; illud quide mirari pofluinus, quod is, qui G;c- cenon intellexit, Grcxasuoces cxpendere,ac interpreuri aufus fit, Ariftorelesautem ijs in- locis feipfumoptimeinterpretatur,nam in il- P I04L contextu declarare vuix quomodo eade dcmonftratio ,qux prxbet cognitionem pro- pter quid eft , largiatur etiaro cognirionc quid (ft, ideo facla demonftratione eclipfis per me- diamterrfinterpofitiouemdicir Jnoc autenx. c t*'* Artfturclcm diccrc ,ncdium fcmper erte defini ab ******* prolara.quod cm^exw tibnem maior.s; fcd poftea demonftrabiraus , d.xiraus.coll.g. poceft.rura iniequcnubus cla- 1 rtusdemonftrabirur. f  quodeadcmrationcquauir hicnegauir me dium unquam cfle defio.aone.nmaioris,nega ti eciam debuireflcunquarodefinirionem mi- nuris,aquc cnimvtrunque eadcn rationeo- ftcnditur .fcd lpfe.gnorauuquomodo mediu C dtcatur dcfimtio,&; cur ahquando fit uhtca di- clio , ahquando autcm oratio , qui otn^iia nos in fcqucntibus dihgentiifimc dcclararc mtc- mur. , .j .,iJi - ;aqin'.:oj'i : 'Z.nUid "i;,f. 2t^fi^?:u:ri" , n.i Cjp.tt Decimum , in quo ueraftntentia,qH U*er- rois cit , cxponuur . ~\ JT Ihi uidetut hac in re ab Auerrois |\ /1 lentcnrtarecedendura noneile , ea [ V 1 n.inque& Anftorch.o,: rationi eft m.ignopcrc cuiifcnraneaj . HanC profcrr Auerrucs muhis in locs,fed potifliniU induobus, m commcnurto vndccmo pr.mi hb. Poltcnorum, 6c n fiu quxftione duodeci- ma,"vb. alturum Arabum opnnunes confutat, & ,ta clarc loquitur,ut ro,tandum li t quomodo in ciusfcntentia pcrcipienda po.ucrit aliquis allucinati . Suiuncu Auciois cft quod isu Caput Vniaimum , de duobus generibus ac- cidentium , qujt jub demonjiratiQ- ncm cadunt . I N primis fciendum eft dtio eflc genera ac- acci Jc. cidentium.qux cxfuiscaulis demonftran-tm ala tur.al.ananqueinternamcaulam habent, m f Mtm alia externam ; internam uoco illam , qux ^..t. ineodem,inquo accidcns.fubicdloinherer.fi- ihaex- cutifphxricafiguraeftcaufaaccretionjs lumi- tctua. nisinluna,&animaeftcaufa multotum mo- tuuro in animali. Externaro uer6 eam dico qux loco difiun&a efta fubieclo accident.s, vt incerpofirio terrx eft caufa ecl.pf.slunx , & ca- lor arabienris eft caufa putred.nis. Horum ac- cidentiura illud felet elfe diicrimen , quod ac- cidentia.quxabextcrniscaufisin fubiecte pro ducuntur , caufas quidem luas perpetuo cumi- tantur,&curo eurecprocantur, at non pcpe- tuo comiraotur propr.um iub.e.tum, no,onftrarioneni ca- ij.' 3 ' '"9.UU licetrefpetfu fubiecli non femper fmr.fempcr tamen lunt refpettucauix, quam femper comirantur.qua de re alio in loco diftu fius locuri fumua . In paucis ramen conringit nrt, quanuis ab externis caufis pendeanr.a fub- ieo nunquim difiunganrur, ut morus,'quo fu perius aer,& totum cletnenrum ignis a coelo in orbem ferunrur, nam proptcr agcnns.ac patic- tisxterniratem,& ipforum fitus,arq;refpeclus immutabilitatem tlle motus perpetuo in illis elcmentis perdurar ; jetcrnum cnim apud Ari- ftotelem ccelum eft,& motu eterno circunlatii, & ipfe/quoqueeleinentorum uniucrfiraresxrer nx lunt,& in locis proprns perpetuoquiefcut. Illa vero accidcnti.i, quecaufam internam ha- bent.pcrpetua funt in fubiectis fuis, & cum eis KCiprocanttir.iit cum homine rilibihras;cuius ki a eft caufa.quod hcc omnu accidentia for mam hibie&i infequuntur, quoniam lgirur per petubineft in re fornu,& narurapropna, poli- t-.iutemcaul"aeffc per formam ii c- tiones;una,qua demonltrabitur Cde A.per me rnonftranda funt , hxc tamen funt pauca, idc6 paucxfunt (ut ait Aucrrocs ) illx demonftra riones, in quibus medium fitcaufa utriufque cxtrcmi fimul, hxnanquc funtillx, quarurru mcdium eft forma fubiectian aliis uero, in qui bus medium eft alterum accidcns,quod eft pro xima caufa a^cidencis qu$fiti,mediurn eft cau- fa maioris tantum,non roinoris. Exemplum au- tem huiufce rei ex Ariftotele defumere poflu- mus.qui in primo libroPofteriorum dicitrotu- ditatem Iunx efle caufam cur lumen in luna paulacimaugeacur,&quilibet fanx mcnris ui- dere poteft nullam efle aliam huius accidentis caufaro,qnia nift rotunda cflet fuperficies lun^, lcd plaaa,tota fimul llluminaretur, non paula- tim,& ira luoam nunquam uideremus, uifl ple nam,quod eft manifeftc falfum , fphc.rica came B figura non eft forma ltinc, fcd eft accidens , eft .n. qualitas quartx fpectei , & quoniam omno accidens caufam aliquam habct, a qua produ- citur.fi huiusfigurccaufaminquiramus,ea eric abfqj dubio ipla lunx natura, quam talis figu- ra confequicur,itaque figura fphxrica demon- ftrabitur pcr nacuram lunx,fi nota fueric , c^ huiusdcmonftrarionis mcdium erit caufa 'V- mufq; extrerai firaul; deindc per fphcricam flgmam incremencum luminislunx demon- ftcibicur,&huius demonfttationis mediunu eric caufi maioris extremi tancum, quia eft alte rum accidens eiufdem fubic&i; & utraquc de- monftratio erirpotiflima, quia urraq; critex caufa proximaaccideacis propofiti, &primi gradusdcmonftrationes . Si quis C autem proceruus uelic pcr formaro fubiecti om niaacctdcntia demonftrare , isin hocipfoexe plo luc. fentcntix uanitatem , & falfltatem in- fpicerc poccft,nam li qucratur cur luna paula- tim,&pcrmcremencalumcn recipiac?, & ipfe refpondear,quia cft corpus naturx quintx, uel ahud eiufmodi , quo natura lunc fignificetur, nonfatisracietquxftioni, ut qutlibec rationis copcsanimaducctere poteft,bfferec coimcau- fam rcmotam,qux non declarat propter quid eft.Qjpd autem in hoc excmplo confpicimus, inaliismultiseuenire dicendum eft, ucluci fi fingamusfubicctumaliquod clfe A. cuius fur- ma, ac definitio fit B. a qua plura accidentia proucniant,ordine tamen quodam, utftatim 1 B.producaturaccidensC&aC aliud pcodur carur uocatum D.& a D.prodeat E.erit quidera B. caufa prima,& radix, a quaomnia illaacci- denria oriuntur, attamen non eft omnium pro- xima caufa,fed folius primi accidencis Calio- dium B. quod eft forma fubiccti , proinde eft caufaurriufque fimul extremi;alia, qua demon ftrabitur D.rle A. pcrraedium C & alia demu, quademonftrabitur E.de A.per medium.D.m quibus duabus demonftrarionibus mediu crir caula maioris excremi cancum,no minoris; crut tamen hx omnes demonfcraciones potiflimx , quutn per earura quanlibet acctdens de fubie- tftoproprio percaufamfuamproximam dcm6 ftrctur,quod fitriailla accidentia demonftra- rentur omnia per B. medium,fola primademo fcracio clfec pociflima, reliqux ncro non decla- rarentnifi qu6defr,quia ficrentex c,au(arcmo ta. Scd poflet aliquis contra nos ita argumenra Dubj . ri,accidens proprium ineft in fubiecco quate- nus ip(um,at illadicfio,quatenus,(ignificai fe- cundum propriam llliuslubiccti namram, quc cft forma eius, ergoomne accidcs propriu in> eft pcr formam fubiecci, proinde per hanc om- nia funcdemonftranda. Ad hocdicendum efcSoltttio conditionem,quatenus iplum.non denocaro caulam inh.vrcntic, fcd folam dererminatione fubiecti primi,aliud.n.eft dicere fubiectum pri mum,aliud cfc diccre caufam proximam : fbr- mamigicurcflecaufam aliquorum accidentiu per aliaaccidcntiamedia,facic quidem nefit eorum proxima caufa,fcd non collic quin con- fcicuac propriuro , ac primum fubieclum illoru omniutn, quum accidentia mediafincquidcm mcdix caufx,fed non finc media lubieda. Caput dccimumquartum, diftjt fcntcntix comprobatio . H 'Vius fcntentic ueritatem poflamut in fcientiis tnathematicis intueri, ubinonomniatheorcmataex deft- *nitionibus,& ex primis earum fcien- tiarum pnncipiis demonftrantur , fed aliqua cancum pauca , qux pofcea uc propofitiones ad aliorum theoremacum demonftrationcmv fumuntur, &iu accidcns demonftracum fumt cur uc mcdium ad aliud accidens demonfcran- dum , & illud ad aliud, & ita deinceps eodem pcnitus modo,qucm declarauimus . Significa- dccI ara uitetiam hanc fententiara Arifcoceles in unde| l ^^ a cimocontexcuprimt libri de Animadiccnsco x j t>n . gnitionero quid efc utilem cfle ad cogncfcen- 7y ' in commenrario centefimofeptuagettraonono eiufdem ltbri,ubi dicitaccidentiapropriafub-' biecti fcientiardcmonftraii pcrmedia,qU(uel accipiuntur in definirioneillius futrie(fVi,uel in  fuisdefinirionibus fubicdcum tllud accipiunt, & hec mcdia dicu clle alia accidenria fubiedbu ipfumconfequentia;in plurnnis igirur demon ftrarionibus mediu cft accidens aliquod, quod ut altcrius accidencis caula forrilhir; iri paucis ucro mediumcft founafubic&i , quare mediu dcmonftrationis ut plurimum cft caufa maio- rrs t.intiim.raro autem eft caufa utriufque cxtre mi fimul. Vera igirnrientenria hxc eft , mediu demonftrarionis ponfliina; eft caufa maioris ex cremi, hxc enim cft iplius demonftrarionis pe-' nitus necciTana conditio , quum eius- finis fir maioris extremi cognitio per fuam canfam ; quodautemmedium lir caufaminoris exrremt cantum,id nulla rarione admitrendum eft,quo niam ea non eflcr porillima demonftrauo, per quam maioris exrremi,quod qu;rirur,caufa non adduceretur ;qu6d ueromedium fircau- 1 fa urriufquc exrremi firrral, conringit quidem ,' lcd cx accidenri refpeiftu ipfius dcmonitrario- ; F nis, tum qniararoeucnic, cum eriam quixde- mo nfti.it io nullo p6co id refpictc, qurrm ro- 1 ta ad maioris cxrrefni fcienciam rradendam dC rigacur,id enim folum refpicir nr mcdmm fir caufa afteitionis qua>fiftc,ut auten: fit, cau! i e- ri.im (ubiecti,ue ! runi (it , ui .u\ ibfhm demon- ftrationem non perrinet , quum demonftrario id non confydervr; idc6 Ariftotclcs in fccundo libropofteriorum Analyricorefn femper dixic mcdtum clic c.uiftm, eVdefinirioncin maioris cxrremi,minorisnunquam dixir,qnoniam ea > quf cxaccidcnri funt.fn difciplinis confydera rinondebent. H\'C eft etiam fenrenria clara Auertoisin commenrarto undecimo primi- li- bri pofteriorurri, & in fua Qju !hon c ctuodeci- uujiic ibi iegccc poiuuims. Capul H7 LiberPrimus. Baldn ; - III (cutc Im 55 A rio , nc: tamen Inx a figiira pender , ncc ' i i i aluce, necmotus ab hu.neque bx a mou , fcd hzc omnia tmmediatc a natura fohs enunanc ranquam acaufa,&in eodem generc caufx. Vcrum, vraccidenria prxrereamus, certum cll eandem cmljm ,quar lubiecTi caufa c(t vt f_r- ma, caufam c lic accidentium -vt cfTectnccm^, quarc falcem in diueriiscaufartlgcncribus ne- g.ire non poflumus eandem cauiam poiTe c (lc  caufam perfc plurium efTedcuurru, compoliri quidem formalem,accidenriuro autem ert":ecri cem.idque Arifrorelesapenpronunciauir ia rrigefimafcxta particulalecundi libri de Ani- madicensanimam c(!c caufam tum uc furrna, tum ur efTeclricem.rum ut tincm ; neque mtel- ligiccelpectu eiufdera cfTectus , quiaficri non poceft ut eadcm caufa refpectu eiufdem cfTe- ccus (iccaufa fecundum plura cauiaruin gene- ra, ideoanima eftcaufa uiuentis cotpocis"vc udemonfnacafTectionem per caufam alie- forma,accidenrium aucem , tc cperacionurru am,nonpercauLimpropriam , fiquidemper B eius eft caufa ut crFcctrix , proptr rea ll per tor- Cupnt nccinumfuntum , impugtutio erroris tj>o- r.inu mu jii m t'e intell igttnt uerbg *4uerroit tj-undoduit cx accidinti medium rjie canfam utriujfie cxtremifttnul. Sr.vl qnum Auerroes in diccis locts dicac td ,quod nosquoquc diximus, ex acci- denti clie uc medium demonftrarionis uc 1 (imul caufa ucriofque cxccemi,non eftre- c pienda nonnullorum, quos fupra nominaui- mus, interpreratio.dumdicunt per accidcns concingereuc medium (ic caufa utriufque (i- tnulexcremi, quoniam una caufi non poceft per (e pluriuin erTccTuum caufa elfe , fed unius unrumefccaufapccfe , idc6accidens eft ip(t nvedio ut , quum iir caufa fubiectt , fic eciam caufa afTectionis , quo tic uc cavlts demonfccacio punat fcientiain eius , quod ex accidenti clr , CJI u- accidens lcire aliquamrem dicimur, quando a:n per alterius rei caufam cognofcimus . Sed hecinrerpretacioneque uerbis Auerrois con- gduc ncqiieueracic, Auerroes enimdemon- l rarioneiuiUam,in qoa medium (ic utriufq*, cxtremi caufa , potiftimam nocat , quum dicac craccidenseuenirein quibufdatn potitlirnjs jfflonfrrationibns utmedium (it caufa utnuf- que rxtremi (imul. ac quomodo potidimam uucare porefream demonfcrarionem,quc eius, y.od ex accidenti efr.fcicnriam parir? quomo do deuionftratio dici potefr ea,qux rem de- rnonltrarnon pcrfuam caufam, fed per alie- nam ? cercccanrum abcfc ut hxc lic pdtiflima deiuouitxatio , ur ne demonfrracioquidem di- c ii . I a (ic , niu fophitrica, qualem lxpenume - toreiicu Arifcaceiesinpolccrioribus Analyti- cis , non cfc igitur fencentia Auerrois ca , quam iplipuunt. ft etiam ipfa per fe peniruc ral- omne accidens habec aliquam cauiam, qux U , quianullopacto admiccendum efc funda- C ftc eius caufa per fc__>, igitur uel in infini- mam fui fubiccri accidcns aliquod dcmonftre cur, per propriam caufam dicitur de monftrari, imoicapcr nroprjam, urperaliamdemonftra- rtnequedebeac,nequepotTiti non igirurper alienam Caufam demonftrarur, quialiceceaal- cerimquoquerei caufaiic, tamen noAuc alce- rius rei caufa, fed uc caufa eius accidentis in demonftcarione fumitur,itaque uc propcia , n6 ucahena^. PurTumus autem aduerfus*hunc errorcm ira argumenrari , (i forma fubiedi eft caula arTectionis ex accidenri,ergo afTcCtio abf que illa forma eile pocefc , quod cnim ex acci- dentiefc, porefrnon e(Te, mulca igitiuaccidcn tia,qu(ahcuiusfubiecli, ur hominis, propria_ func , abfque homine ellc pollunc, Sc ira non func propria , quia necomni , nec foli corvpe- cunc ,quod fenfni aduer(atux,cernimusenim ea illius iubiecli propria edcL^ i Prxrerea^ nicncum illud , qdod conftiruunr , caufam u nam pcr fe plurium erTectuum e ile non poile , led unius tantum erTectus ede^ caufam *per fe,nun enimcft parrariocauf^ aderTectum,& crTectus ad caufam , unius quidem efTsccus una tantumeilc poteft proxiina , cV cquata caufa , ui Anftotelesdocetin fecundo libro Poherio- rmn,fcd una caufa potefr (imul pluriu edeccuu TaAem omo>s demonftratiopotiujma habc.it propoiitiones immcdiatas, atqueihde- montcrabilcs ; at hcc deroonftrauo minoreon-. propofiuonCro roediacam, acdemonftrabilem nabet, in ea nanque prxdicacur accidens pro- priun\ de fubitcto , ut in illa dtmonftrarione , quaoftenditur incrementum luminis in luna p hac cmin demonftrarione loquens folet eam fa fuctit , non cognoicitur , quicquid eniro caufam habet, pcr quam demanftraxi pocefc, non fciturnifipcr eam demonftrccur, ut ait Ariftotcl. io (ccundo capue primi libri Pultc- riorurn; quumiguut cx oaturalunx licpnus demooftiMnda ifia imnor, claruru eft eam tic- monftrarioncm , qua luminis incrementunu oftendirux pcr fpbxricam figuram , pendere abijla deroonftrationo, qua lunam fphxri- cam elie peripfam lunx naruram.dcmonftra- tur , fiquidcm hxc iilius minorem demon- ftrat. Sic ctiam illa .1' nobis ficta demonftra- tio, quaprobatur D. incfleinA. pcrmedium C. pendcrabilla, qua oftenditur C. ineile- in A.permediura-B. illa enim minorem pro- pofitioncm habet hanc, A. eft C. qux prius per B. medium debuit efle demonirrata^. I Ilu lgicur dtmonftracio, cuius medium folios maiorfcsextrcmicaufacft, nonpotelt dici po- t riflima, fed.illa iola pouflimacfc , cuius me- dium eftcaufiutnufque extremi.hxcenim u- tranque propofitionemhabetimmediararo, ic ab alia demonftratione non pendet . Caput Decimumfeptimum in quo dlclx obicftio- nes foluuntur , cjr oflenditur non ef- fc neccfiariam potifsinue demonflra- tionis eonditionem ut minorpro- pofttiofit immediata. VT hx difhcultates foluantur qux- ^ e in\ dam roaxime digna cogmtu an-u> po. notanda fiint, 5c primum quidem r :l : -= qu6d hqc appcllatio , potiflima- ^ demonftratio , etfi reprehcndenda non eft , a- ^-"j". pud Ariftotclem tamen non reperitur, dci tur. pcrfpbxricam figuram , minor propofirio eft hcc.lu n.i cft fphxrica,caq, medium habet, quo demoitrari porcft, quoniam omneaccides per caufam mediam ineft in fubieclo , & iaro dixi- mus fphxricam figuram de luna pofledemon- ftrari per ipfam natusam lunx mediam > talis er |;odemonftrauo quum roinorem propofitionc tabeat mediatam.non poteft uocari potifllma. t ebie- IV.vtcrca omms demon(trario,quf medium ha beat aliquodaccidcnsjpendet neceflari6ab il- lademonftratione, qux mediuro habct cau- fam rvtriufque extccmi , nempc ipfam iliius lubiecti.formara , fiue naturam, hxc autcro a nullaaiia penciet, ergo hxc fola eft potii- fima , non ilia; nam ilianoneft diccnda po- tiflima, qua datur alia potior , potior autcm ca eft | qux a nulla pcndet , quam que pendet tfxalia; quod autcra illa ab hac pendeatma- atieftum eft, m ca nanque demonftiationc, tio. appellarc__/ d*lnip ri Inn , *vel etiam fimpUciter loquendo,&abfqueulla additio- nc &-tiSti-tT , tali nanque appellarione id, quod in unoquoque genere fummum , ac prc;- cipuum eft , ugnificare folemus, quemadmo- dum quandonomine Poet; Homerum intel- ligimus;ideoquc Auerrocs hanc folet uoca- re demonftrauonem finTpliciter . Sed quia non daturapud Ariftotelera demonftratiojprf ftanrior,quamea, qu? declarat propterquid eft.ideo nunc omnes confueuerunt eampo- rifllmam demonftrationem appeilare , & Grc- cieamuocant d-r.i n-jv. quafi prin- cipem , feu proprie diccam. demonftrario- nem , ut dubitandum miniroe fit hanc non aliaro efle , quim eam , quc ab AriftotelcL- twttitt dicitur, ipfe na/ique ( uti diximus) nuilam hac potiorera, aur prxftantiorere co- gnouic. Hurus autem rei ea dt rauo f quu de- roonfcratio 5r LibeiTrimm. 5 6t monftrarioinftramenrun>eft, ob id iudican A da accide tis.non fticrftia fubicdti, fiquidem hxcpcrfle'- rnonftrationem non qu.Tritur; acciJenns au- tem pcrfecta cognitio rnnc habctur , quando cognofcitur proptcrquid eft>proptcrqutd aute cognofcere eft per caufam proximam cogncn fcere , a qua res habet "vt fir, qux quidem cau f.i tiniusreiuhaeft,nonplures,ut Aiiftotel. do^ CetinfecundoMDro-Poftcriorum  f ! omnia fierfe manifcfta funt . cuioniamapud Aiiftore- em clareMeguntur, quod enim cognitio pro- ptcrquid cltper caufam tei prbxtmam acqui- ratur, teftuut Ariftqteles in cap. dccimo primi libri Porteribrum ; qu6d autem cognitio pro- prerquid eft fit pcrfcftifllma cognitio , ab ipfo Fusc declararur in ptincipio fecundi libri, & deinceps longoprocelluad contcxtum ufque quadragefimumfeptimum, ibi nanque docet^ qniarnor eflead fummum ea,qux quc/i.ac fciri B pollunt ;quajgirtir in re hxc omniacognofcu- tur , perfefitiflima cuisrci llicntia lubctur , & ttin eacognofcendummanet,porr6dusquc;- ftiones imperfcc*tx in duabus perfcclionbus inclndnntur .'quichim nonit proptcrquid rej fir, nouir eriam qucd fit ; ov qui noiiit quid fit, efle quotuje earrinofcat neccfle eft ; arqui dcM cer ibi Anftorefes quod cognof^ertL/ propter- quideft,6ccoghofcere quid eft ,idCm cogno- fcere cft.quum per eandcm cauYam , ck peride mcdium hxcamboinnotcfcant; ejt his itaque Colligimus qiiod ea demonftratio.qua: declarar propterquid eft, deelarar etii qtiid cft,proinde omnibu. fimul quc/ftiontbusfat>sfacir ; ergoiU le.moi nduitde aliquare jprverquid eft,omnia oTs (i duc proponanmr clauct ferexxquales, ac umilcs tn rcliquts,fedalrrra inaurata efler, altcraniinuTic,illaquidcm;quc ellct aurata.alrcn nobflirate prxftarer^tran en adproprium munus exercendum' apuor did non pofler , alrcra .n. cqueaptacflcr, licct naotem propofi tionrs fint cautxrei, quxdemonflratur,c\ im- mediat^ caufx , ideft q> medius terminus i r_ proximacaula maioris exrremi, hx dmr Con- ditiones necefljrix ut demonftrario fcientiam pre;ftant:fltmam rflicerequear,quomam altera Conditionefublaranon declarar ampli6s pro- pterquid,fed (oHjmquodeft.ut Anftoteles ip- fe in capitedecimo primi libri poftenoru often dit ; quare due, illx priores funt neccfl.n ix con- \ ditiones omnisdemonftrationis , hx autcdux pofteriores funt neceflarix conditiones dem6- ftrationis propterquid eft, quemadmodum fn hbro noftro de fpeciebu^ dcmonftrationis de- clarauimus.Ex his colligimus non efle demon- Non e# ftrationis propcerquidcondinon^neceflariam  ur minor propofitio fit lmmediata, fed lolu uc . pun ' u ? maior,propohtioncsenim non aliaranone di- ^ rnX)nm Cuntur cauf^cohctufionis.nifiquia medius ter f>rar.p> minus eft caufamaiorisextremi , quod in con- ne yp clufionc prxdicatoqncc altararione propofi- *> u oin * tionesdicunrur immediate, nifi quia medius n LJ* Tl n. . ,'. ..  . 1 > irrrr.c- terrrhnuseftimmediara, proxima caufama- i, a a. iorisextremi,ficenim Ariftorelesin capitede- cimoprimi poftcriorum fe ipfe interpretatur, & omnia exempla, quibus eoin loco urirur, hoc manifcftc demonftrant ; nam demonftra- tto, "vt diximus , fotam refpicir maioris cx- trcmi cocjnitionem , ide6 *vult proxunanru illius cauiam adducere , per hanc enim fo- Ijin oftenditurpropterquideft; quoniam igi- tur maior propofitio ex medio , cV maiorcex- tremo conflatur , immediatam cam elle necef- feeft^quia (i hicnt mediata , non eftacccpra^ proxima caufa, mcer hanc enim , & eflvctura Aa j nulla ) ' * i y modo maiorem faltcm propoliuonem habeat iuinic i r, , hoccnim ntflJiabear, efc dcr monftraripa,caufa ren-oca.qux non declarar, pili qu6d ; cJ} r {idro Anftotclcsin hac dcmon? ftrauonc pppcpnfydcrauitcauljm eflc rcmo^ tam a fu pi c c to,l cd lolum ab a fh c t :> c. , quia etum caularo proxmum inteJlcxitfblum rcfpc tn .iffccti6nij,xinus lcientiafluxntur. Polfu- mus au:ern hxc omnia in cpnflicuco a noujj c- xcmplo dcclararc , dcroonftratur C. dc A. per rocdiu.n B.dcindc D.de A pcrmcdium C. po- ftea i . de A.pcr medium D.in prima quide de- tnon, ttationc mcilium cft caufa utriufq\ cxrre- roi, qqaje,urcaquepropolitioclt immcdiata_, quia inccc;jA ; & & qux  ha? camcotp nes arqu. djcuntur dcmoaftraupncs proptci- quid,cv pottfljuna-, n.im n ; otiflunam pcnioftra tiuncm intclligamus habu.t onunum conditjo num cattone, ui.mi illarum ^qu^maiotcquide nobilitatcrn fac4Uoc,fcd adaaccfecciorcrincco- paiaoduqi oinilc^nfcniiac^iok pcjma eftpotif limadcmoriltJ.itio.fciI dmqica puuflim^ appcl Ucionem accipimus, 111 magoas difliculcaccs in cidiuiits.cpaonum mtiltcjadduci polliinr condi tiones,quead Bncm quidem dcmonftrationis nihilcontcrunc,tiobiliyrcu4 cainc rcddcrcpof- efc D.in A.quimpermqdium B. demonftrctur curinA inlitC.&.non minuspcrillam demon fcrationem.quim per hanc,omnibusquc.flioni bus fatisiit,& non minus 1II.1, quam hfc, uerti- turindcflDicionemfolo n.ru a demoDftratioDC diftcrcntcm; fic etiam illa, qux dcmoDftratur E.de A.pcr mcduiip D.dla nanquc ttia accidca tia C.D.E. ?quc dcmonfcrantQr pcr ccufas fuas proximas.ncc poceft mclius demonflrari E qua per mcdium p. necmelius poteftdemoDfciiiri D. quam per mcdium Chc^c cnim cfc ilhus pro xima caula , qua pcfica ponirur,ck quaablaca- aufertur . Harcftnt Auetroisfcntentia , qui inAuerr. commcntariis 1 1.56. lyc.primi hbri polterio- P* 1 ^ rum dcmonfcrationcm (inipliciter dictampar- titurin duas.in eam , cuius mcdium eft caufa- tionrm ucnulqueexcrcmi ,8c cuius propofitio minor m duu immcdiataeft,& per fe primo modo; & ea, cu-  eilc iminediatam. Auerrocs autem ibi dicic *veram , flt* propric diccam demonitrationem cllc il!am,qu.r fir cx principi js primis, & imme diacis,quam ipfe *Vocat dcmonllracioncm lim- iftr^tK)" P' ,Cf m  id 4 m"vcf6, cuius prnpoiitioncs altjs alia cA dcinonfcracionibusfucrintd.emonftracx,quam C fimpl.x yocatdcmonftrationcm compofitaro,non cfle aiia^o- dcroonftrationcm nili a:quiuocc; hanc autem pollu. Henionftracionisdiu^lioncm in firoplicem,& coropoficam lc^erc polTumus .qnul A,uerroera ctiam in commcncario 173. eiufdcm libri , vi* decurigitur fignificarc Auciroes non cllc po- tidimam demonftracionem nili illam,quam vo cat limpliccm, qux ucranquc propotitionem Nota immediatam habct. Solucio huius difhculra- juoin- usjn duobus dtctis conliftic , qux pugnarc in- txli ipc- Kr j- e Ult j enf ,i r nec tamcn nucnanc  alccru eft, dcinun Arilcoceles 10 m loco iigmhcac utranque dc- alraco- monftranonis propolitionem eilc unmediata, cm c6 tani maiorenvuiam minorcm;alccru cft,Qna- ftarcLi j Anftotelcs lbi dedemonftrationc loquacur ^tis. tanquam vcranquc propolitionem immediata habciuc,tamen eam demonftracionem,quc mi norem liabecmediatain^non excludit. Ratio priorisdj&i eftquoniam Ariftoteles dc alusde monftracionum principiis ibi non loqmc ui ,qua 566 de primis,& horum tancum cpnditionesinqui rit,quare demonftrationum propofitiooes.qux per alias demonfcrationes prxdemonftratx fue runc,fubeam confydcracioncm, ckconditionu declarationcm non cadunt, hx nanque in con clufionibus ipfius fctcntic, potius.quam in prrn cipijs numerandxfunt . Dicui^icur Ariftote,- lcs|principia dcmonftrationis cfje immcdiata , tam maiorem, quam minorcm propofitionem refpiciens,quia minorem mcdiatam inrer pnn cipia noncollocaret ;ideorc&cibi dicic Auer rocs Ariftoc.inrelligetcdcmonfcrationem fim- pliccm, quxex primisfcicntijcprincipiis con- rlaraeft, in omnj enim fcicntiancccllanum cft omnes minores propolirjoncs ipcdiatas relolut in unam minorem primam , & imuiediatam.. , quxeft lichnmo luhecti, & primurotiuslcien tix ptincipium ,vt in excmploa nobis pnfito minorilhvA. D.refoluiturin hancpriorein A. C.& l-.ec m hanc A.B. qux pcnitus prima> & im mediata eft , omnia nanquc accidencia de ipfo fcientix fubiccco demonfrrantur ex multis me dijs ordinatcdifpolius , ut ait Auerroesin 179. commentario primi libri Poftcnorum,quanuis enim finc eiufdcin fubiediaffcdtiones, earum ramen diuerlx funt caufx, q 119 tamen omnes rc foluunturin unamprimam omnium caufam> qux eft definitio lubiecti ilhus,uc antea demo- ftxauimus . Alcerius auccm dicli uericas per hcc, qu; mod6 diximus , non labefactacur quiadummodomaior propofitio fit vcu- iro- mediata, quod in dcmonuratione ponllima_ prorfus neccllarium eft,fariscftfi minorfit im- mediata ucl adtu , uel uirtute , hoc eft demon- ftraca.acfcica ex primis , 8c immcdiacis princi p: I >, quum enim non fit neceflaria conditio po tiUimxdemonftrarionis ucminore habeac im- mediarara,fatis eft fi uel actu immediatam ha beat,velfaltem eximraediatis demonftratam 9 & cognicam , quia quum minor cft mcdiata , ponpoteftin demonfttatione fumi nifific co- gnica,cognitaaucero ellcnon poreft nifi de- monftrata ; ideo quando (umitur , poteft dic\ immcdiata, quia virrute quadam continet, Sc in fe inclufam habet uim pnncipiorum imme- dutorum,ex quibus dcmonftrata fu:; , idco- que talis demonftratio iure uocarur compo- iita, quia pluribus quodammododemonftra- cionibus conftat^ . Poilunt igitur principia dcmonftracionis dici imraediara. , quurru femper maior propolitio fit uerc imraediata f minor veroaut (unilitcr immediaca, autpen- dens ex alia minore immediau, &perillam ( cognita , & eam quodam modo in (e conti- nens . Ariftoceles icaque eo in loco princi- piomm , qux prima funt , conditioncs con- lyderac , quas dum fingulis demonftrarioni- bus apcamus , facis cft ii maior fit penitus immcdiaca, minor vcro uel immcdiata, uel pendcns ex alia minorc^ immcdiataw . Hoc 5*7 De medioDemon. 568 ,  v - -   .  _, _. uoflumus arnnmento ualidisfimo comproba- m '" e *. teftimo Hocpronuntiaultaperre Ariftoccles in princi- D tem_^a,quam diximus, mens Ariftorelis fucrir, anL-ir_ mu Arfpio primi libri Topicorum, quandodixic }de- ftot-i. monlrrario eftfyllogifmusconftans cxuens, 6c Topc-.p nm j j autex ta ljbus,qu_ per aliqua uera,cV 'jjrima eius, qur circa ipfa eft.cognitionis pnn cipium fnmpfctuntjquc, |poftcriora uerba de fola minore funt intelligenda , non de maiore, quia (1 maiorper alias priores propofitiones de monftrata eflet , ea non poflec uocari fimplici- tcr demonftratio , fed ctTet demonftratio a caufa remota-. , Ariftoteles igitur ibi optimc interpretatus eft fenrentiam fuam in illo fe- cundo capire primi libri pofteriorum, quan- do dixit principia demonftrationis efte im- K ft,mo mediara-. . Similircr in primo Pofteriorum ^^""capite decimo feparans demonfrrarionem- poft.cl q-6d - demonftratione___ ptopter quidfeam to. demonftrarionem dicit ellc * ex immedia- tis, qnar folam maiorcm habeat tmmediatam, Cc demonftrationem dicit in fingulari numero, immediata uer6 in plurali ,in exemplistamcn demonftrationum,quibus ibi utitur,manifeftu cftfolam maioremcrte immediaram jrefpexic cnim Ariftorclcs id , quod in demonftraciono prorfus neceflarium eft, ncmpe ut medium, & maius exrremum proximainuicem finr, Sc rale demonftrarionem dixitconftare eximmedia- Anetr. ti $ . Eodem loquendi modo ufus eft Aucrroes in commentario 1 6"o. eiufdem Itbri dicensil- lam demonftrarionem efleeximmediaris, ii_> qua nullum medium cadat inrer medium ter- rninum,-. maiorem exrrcmitatem,de minore nihiIdixit,quarefol.im maiorem propolition- putauit cfle cx neceflitate immediatam , Sc ni- hilominusdemonftrationcm appellarf ex im- C&mAi mcdiatis conftantem in plurah numcro. Sed rt-o in difficulratem facere uidenrur uerba Auerrois ilictr. incommcntario 10. eiuslibri,quando inquic Auerr. clemonftrarionem (implicem elfe demonftra- tionem per prius dictam , demonftrationem autem compofitam efle per pofterius , Sc xqui- uocedi-tira dcmonftrationem ; quu tamen in commentanis 1 1> $6.Sc 179. eiufdem iibri co* rrarium pronuntiauerit afterens dcmonftratio- nera illam,cuius medium iit alterum accidens, efte primanam, 6c iimpliciter dictam dcmon- ftrationcm,eaautem eft demonftrario compo- Solutio fita,quia minorem habct mediatam . Ego pro Auerroisdefcnfione dicendum putouelipfum negafle demdfttarionem compofitara efle de- monftrarionem pcr rnodum quendam loqucn di,& folura percomparationem curn dcraon- ftratione fimplici , uel in illo Decimo commen tariodcmonftrarionem compolitam intellexif fc illam,qux etiam prxcipuam propolirionem, nempe raaiorem mcdiatam habeat ; fcd non il lam,inqua folamihorfit mediara,hancenim non uocaret Auerroes xquinoce diccam demo ftrarionem,quum aliisin locisdixeriteam cfle dcmonftrarionem fimplicicer dt6tam.Qu6d au re, nara Anftotcles poftquam docuicomnes g conditiones pnncipioru dctnoftrarionis porifti mL1 _. mx, docere eriam uoluit quot modis per defe'- _tum aticuiuscondicionis fiar fccundi gradus deraonftrario,o.duos tantiim modos tengit, unum quando non a caufa ad erTeccum, fcd ab cftectu ad caufam progredimur; alterum quan do a caufa quidem , non ramen immediata, 6c proxima,fcd remora,m qua demonftrarionc_-. maiorpropofitiocftmediata; de illauer6de- monftratione,in qua minor fola fic mediara,ne aerbum quidem fecir.atqui fi hecnoncftpo- risfima, ac primi gradus demonftrario.mancus fuifler Ariftoteles, qui non omncs dcmonftra- rionura defeftus fecigiflcc ; cenfuic igirur rali defccru dcmonftrationem a primo gradunon extrahi,fed eflc adhuc dcmonftrarionem pro- prer quid , omnis enim dcmonftratio proptcr E quid eftdemonftrarioprimi eradus. Uludue- ,. ro non clt a nobis iilentio prxrereundum , non f , ro g idem diccndumeflc dc demo^ftrationeqiiatc inrcrdc nns demonftracio eft.ac dc tota aliqua fcientia, n-.6frra- quc,eftmulcarum demoftracionumcongcries, ll non recedens eara folam conditionem ut porif Confa- fimx demonftrationi necellariam recepir, q> mediu fic caufa maioris extremi;obid ipeci illam,in qua mediu non cft caufa maioris , fcd raino- 5*0 Liber Pnmus. minoristantum, penitusrefuruuit/nec cenfuit cflc appellandam dempnftrationem ; in certia ncro fpeciedixitper accidens conringere uu rocdium iic caufaminons.proinde hanc non efle ftaruendam diucrfjmderaonftrationisjfpe Auicen. ciem, quandoquidetu duTcrcntia accidcncalis fcatcut fpeciero nonconftituit. Auiccunauerdinter ipcdcsdemofturionispotillimzillara pofuit , in qua mediura non.cft caufa maiom extrcmi, ied eft caufa inhcrcutiz maions cxrremi in mi- noic, euitu demonftrationisexcplum taiecft, omne anunal cftcorpus , omnis homo eftani- roal , ergp oranis homo cft corpus, medium e- nim anunul non modo non eft caufa corparis, fed poriuscftcfTe&usiplius,cftcamen caufaho mims,&eft caufuutcorpusin homtneinflt, in hacigicur demoftraCLancsuaius cxtremum cft cauia mcd 1 1 A' medium eft caufa tum rainoris, tum inhzrentif nuipris in minorc; ideo credc- dumefthanc efle illam dcroonftrationis fpe- ciem.qyam Alphaiabiusdixic habere medium caufam minonsextcemi tautum,non maioris , Confii- Confutat. hanc fcnccntiam Auerroes cum iru. rario commenrario vndecimo primi libri Pofterio- Aucrr. r u,cum/ulius jn Qi^ftione fua duodcciraa,que, demedio demonitr.utonis lnicnbitur, fedea confutario i mulris perpetam '.intelligirur, pu roediu non itt caufa maioris.iic camcn cauia uc maius miit in ramorc; tjuoniara li non eft cau> 570 tcr. A fa maioris feorfum accepci.inhzrentic. quoque caufa efle non poreft;quemadmodum flcft cau, (ainharrentiz.maiorisquoquecaufaro ciie ne-. cefle eft. Aliqui tamen fuerunt.qui Auicenn*. al - 0e fententiam ita inrellexerc,mcdium non cft cau , rc . fa maioris feparatim accepti , hoc eft non cftjiponfi caufa clleni) i.icd eft caufa inhzrentiz maions P ro A ul in minoc c,tdcft caufa inferendi ; quam ego no CCIUU * puto AuicennarmentemfuilTe,quiammisma- Impu- nifeftum,&|nimi3 magnum errorem Auiccnna guao. commiiiller.qui nullo difcrimine demonftra tionem a fyllogifmo feparaflet , & omnem fyl- logifmumdixtfleteflc dcmonftrationem , in_ oronicnim bono fyllogifmo , etiam in eo,qui ex falfis propoficionibus conftet,medius termi nus caufa eft illarionis concluflonis.oranis ita- quc fyllogiimus eflecdemonftratio. Qttare ne tantum aoliirdum Auicenn; attribuamus uide tur omnino dicenduro elle Auicenam caufam eflendi,noncaufaminfereBdi intellexifle ;at-. B caufameirendiin duogeneradiuiflife,ut alia^ fit fimpliciter caufa eflendi^dia uero ineflendi, fiueinnxrendiinalio; narain illa fua demon- ftracionecorporisde homine permedium ant* roal,cocpusdicebarellecaufam animalis mc- dii terminirabqitaro caufaro eflendi firoplici- ter,animal uerouicifliro caufameUe inexiften- ciarcorporisin hominc. Nos igiturdicimus A- ,l . ertt, ** uerroem inconfutando Auicennadogmarc* ^"^ non modo non conccdcrc qaod animal flt cau c 5f U tan fa inhrrenti^ corporis in hominc, fed illud ef- do Aai ficaciter negare,atque impugnare,& in hac im IC:1 - pugnarionc rotameius diiputationem aduer- ius Auicennam efle confticutam,omnino enim negat animal efle caufam cur homo flt corptts. Sedut Auerroisfpeculatio, quz doc^iflima,ac profundiflima eft , intelligacur , fciendnro eft prxdicaca efl*entialia,qine confticuunt primum modura dtcendi per ic, nullam exrra fe caularo Qt pnt habere , proinde per caufam demonftrari non dicaru ^ poffe; quodlibecenim ipforumper fe ipiunu eflcmi incft,non per aliud,ide6 etiam u inter ipecie.-. Ine * 6c genus remotam multa genera media,ac mul j 1[C _ tzmedix dirTerenci.T inccrponancur,uc inter hominero,cc ccrpus,attamcn per nullam exter-. nam caulam ineic inhomine corpus,fcd pcrfc* ipfum,ideft pcriplam corporis naruram,quam homo eflentialitcr cbncinet;ita uiuens ineft ho mini per feipfum , ideft per infam uiuenris na- turam.quz in horaineincftjficanimalincftho mini pcr ipfam animalis rationcm , per anima fcnticntem,quam homo habctjvccprimcdcda rat Aucr.in commenr.95. primi libri pofcerior, hz igicur omnes propoiicioncs funt immedta- t9,& indcmonftrabites.homoeftcnrpus.homohxepn cftniuens , homo cft anim.il, & aiia omnesP 0 "". einfraodi; nam fi hcc propofitio , horoo eft ut- uens,perahquod mcdiuin dcmonlhan pollet, p^. r j c . illnd eflet uel lntermedium genus , ut animat ,tn6ilt> uelipla muentis natura , t>uc in alcrice animan- confl 57 De medioDemon. confiftit ; fed neurrum horum dici poteft; non ipfa naturauiucnris,quia ficuiuensper fcipsu demonftrjrecur; naruraenim uiucncts cft cius quiddicas( uc icaloquamur) & eius dcfimno ilenrialts.quxidem eft ac dcfinitum ; propte- rea nihil poreft demonftrari pcr nacuram fuam propriam, & per fuam definirionem, quam uo- canrquiddiratiuara,quia id facere eft pcrcrc il lud idem , quod eft deraonftrandum ; conrra quam in accidentibus eueniat , caufam eninu cxrra fc habenr, ex qua poflunr demonftrari , que cft quidem ipforum dcfi nitio , non ramen cflentialis, (ed caufalis; hxc anrem apud Ari- ftorelem legcrcpofTumusin parriculis quadra fefimafecunda quadragcflmateniafecundi li- ri Pofteriorum ; nulla igirnr res demonftrari poreft per fuam cllcntiaicm definitionem, ur ii 3uisoftendereranimal in homine inefle pcr efimtioncm aniraaiis, &cclipfim inefle lunx pcr priujnonem lummis , qttxeft eius defini- tioelTentialis.fic enim petirio prindpii commi titnr, ut di&um eft. Adde quod id fieri non pof fcr,milin propofirione maiorc prxdicarerur resdefinirade iua eflenrialidefimcionc, maior cnun ertec hxc, fubftantia animata fenfibilis  . . eftammal, qux eftprxdicatiocontra naturam, non cft abiurcia. 5cd ncque gcnus propinquum po- ufaut teftefle mediurn, pcrquod dcmonftremus gc- uiufsm nusremotumin fpecicineiTe. ut putauit Am- honiftc cenna, tanquam percaufam illiusinhxrcnrie , Jnfit.nt- i i (; 1 liut cu an,nis " emmneque elt cauiauiuenns, nequc iapacci eft caufacur uiucnsinfit in homine;quemad- dcas. modum enimuiucns eftuiucns pcrpropriam naturam, non per animal,quum poflu eilc *vi- uens (Ine ammali; ira perpropriam uiueiiris naruram uiuensineftinhominc, non perani- mal medium ; eadcm enim cft caufa ut uiuens (i t uiucns,& ut infit homini, qux eft ipfa forma uiuenris corporis. Faretur tamcn Auerroes ani xnal efle caufam accidenralem ur homo fit*vi- uens,idquedecepir Auiccnnam. ur crcdereref fc caufam per fe;(pecies enim quxliber accidic gencri fuo, quum fine illa genul efle poflit.qua de re piura diximus in libro nofiro de propofi- tionum nccciTirace , igituranimal uinenti ac- cidit, quum detur uiucns,quod non eft ani- mal ; conrra uero genus non accidit fpeciei , fcdcftei neceiTarium,& eflentiale, quia non poteftefleanimal niil firuiuens, &animal cx aeceiTicate habctin fenaturam uiuentisutpar tem fuam eflenrialcm;propterillamigirurani> mal uuierureflecaufa urhomo firtuuens, ho- mo enim in fua fubftantia habec animaits natu ram,& hcc in fua fubftantia habcc naturam ui- uentis; ide6 anim.il, quum in homineinfit, ui- detur efle caufa ut homo fit uiucns, non efl ta- men caufa per fe , non enim quatenuscftani- mal.fed quatcnus uiucntis naturam in fecon- tiner, hxc enim cfl uera caufa,& caufa per(e ut homo fic mucns, fcd quia uiucuti accidit cf- 57* D fe animali, ideoanimal eft caufa pcraccidens ut homo firuiuens. Sententia tgitur Auerrois eltquod caufapcrfe, qux cftxquata ipfi reV non poteft clic cufa lnhcrenttx itlius fei in a- lia, quin fiteciam caufaciufdem fepararirn-acv ceptXj&econuerfo, hxcenim duo difiungl i fc muruonequeunr ; caufa ucro pcr accidens potcft cfle caufa vtaliquid alictii inhxreat,licec non fit caufa illius fcpannm acoepri; licuti ani mal eft pcraccidens caufa ut-homo fir corpus, fcd corporisfeorfum accepti caufa no eft. Ux6 ailucinanrur illi, qai putanr Auerrocm conce- dere animal elfc caufam perfe cur homofit corpus,quum id ab Auerroe apcrtc negerur, & improbctur,&fireti3raanireftefalfum, ft qms enim quxrar.proprcrquid homo cft copi's?n6 eft conueruens rclponfio, quia cft ynnral ,ani- roal igimrillius inherenne catila nori Cft, nifi accidentalis , ur dixtrr.us ; ideo illa non c(l de-  monftrario.prrcaufam enim accidentaie ir. fc.5 tia non acquirirur; fed dicit Auerrocs eum elfe fyllogtfmum quendam ueridicttm.qui inccr de monftracioncs collocori non mcrcur . CapntXX. de dcfii.iiiont fvhflantU , & quomuda tontingtt attcjiundo medmm fjje di ji- rj tmitmtm Jkbic8i . Aclenus medium demonftrationis utcaufam refpeCtu extrcmorum con- TT X- J^fyderauimus, declarandum remanct qtiomodorefpecJu eorundem fit de- finicio,& priusquidem rcfpeetit fubieri, dein dcrefpeduaftedtionis; utrunque autem factli incelligerur.fi quomodo tum fubftantia ,tora accidens definiatur paucis uerbis expolueri- mus. Subftanrixquidcm dcfinirio cx ecnerr.ac dirTerentia,ucl d flctcntiis conftar.uluma t*m dirTcrenria.qux propriam rei nnruram ficn-fi- F cat,prccipuaparsdcfinicicniseft,ira urab An- ftotelcin parncula feptimi libn Mcrapln fi- cxuocan potucrit tota rei definitio,dicit emra ibi Anftoteles ultimamdiftereriam efle totanu naturam,toramque fubftanciarct, & ipfam ret definicionem,quiauulc genera ,acdirTcrenrias remotiorcs efle potius conditioncs neceflarias, fine quibus quiddiras illa efle non poteft, qua ipfiusciuiddiratispattes; perhocaurcm foluit illam dubicacionem quomodo definirio dica- cur una , qttum ex pluribus pattibus conftetw , dicit enim unam efle quoniam ulrima diffe- renria una cft, h^cenim eft toca rei quiddirjs, & ipfius definirio. Hxc autem ultima dirTeren- tia eftpropria rei forma,& ipfius propria . &^ xquata caufit,qua pofita res ponitur,&qua ablara auferrur , ipfaq ue cft fimul eflepria, feu 3uidditas rei,& caufa rci.conrra quam in acci- cnnbusconringar, quorum eflenria non eft ipforum caufa,fed potius abexternacaufa pen dct j forma ucio fubftancjx cft caiisfotma, quc ab Liber inmus. ab externa cauft non pendcr , & eft fimul ef- A qui'treueraefttotareidefinitio,ve1fikem qina fcntia rei,&caula, proprerquam rescft, fiquis enimquxrat propter quam caufjm homo lic, nullaro aham relpondcre deberaus, qulm mo- f>riara hominis rormam. His omntbus illud uo uimus declarare , ultimam diftcrcnriam uel' cfle totam fubftantix compofitx dcfimrionem, i uel faltem prxcipuameiusdcfinitionis parte, qunfic ur,quuraliceatquandoque parti pnxci. pux,ac nobilioei nome totius imponere , i iceat etiam propriam fubftanrixcorppoficx formam appellaredefinitionem-,ide6 (i quandoqueio. ^ demonftrarione tnedium lir rorma iubiccti,di -^^jCere polTumusmedium eflc definiuonem (ub- iMhBo-iff^i licetalix definitionis partcs in dcmon- Arauo- ftratione non exprimanrur,im6 hx reucra nun nis fii- ealrn cxprimend? eflent.ut fi dcraonftxandum " cre , Z ur hominem efle nfibilera , medium iumendu fcrccuta c " potiusranonalc.quam animat rarionale^ nltima qux efler integra dehnitio , nam abfque dubio &btcti xnimaiin ea acmonftrationefuperrIuir,& x- B ^ 113 i* 1* P 0 *"  acprxrermttti noteft, quandoquide lamJc- i r n .\ r\ -1-7 n j- fi.ntio- demonllrantis coniilnim in lplo demonltrandi acni aclunon cft hnmincm fubieccum definirc,(cd caufain adducerccur horao fit rifibilis ; arqui rrfibiliuris icaufinnon eft animal , fed rationale foium.caufc nanque rerumfunt fimplices , & in fubftantia corporea caufa propriontra acci- dctuiumeft folaipfius lubftanric, fornla, fola i- , girur mediuin demonfttarjpois ctic debet, ul, rationaleaddcnpnftrandura homm m el!~ r(fibilcm,anitnal.aero fiuc lum.uut ,iim- non fu iatux,nthilaflcrc.moracnri. intcgrara igitur fabredi dcfinitioncm in dcmonftrauone (urae re,ticct raagsuscrtor non fit,atcamen non oin- niooreprebcnfionc uacat , fiquidem philofo- pbis uitanda fempcr eft uerborum fuperflui- u , prcferrimquando errahdi occafio alus prx betur.quod hac in rc eucnit , complurcs enira putant toutn dcfinirionem fubicCci cfle acci eft definutonis pnrcipua pars. CMSffeitur ra- tione medium potiuimar demonftrarioms cft quandoque caofa fubiecti,eandem rattonc ruc dicitur dcfinirio fuqiectt , quia nulla furoecti cmu medium dcmonftrarionis c ffc nurcft, m ti propria eius forma.ut nomioe forme fnrefliga- mus rum illara ,  mcdium dcmonftrationis^ioaia iu *- i J?y De medio Demon. 5?6 fic femptt definirio affe&ionis, eftenimnonD facit ,quiafignificare*videtuf mediura eflc__> Dubi* dcfinitio intcgra A' pcrt "c_ta,fcd prxcipua eius definttionis pats uocata abAtiflotele definitio, nempe definttio caufalis , nulla enim alia acci- denus definitio medium in demonflratione ef fe poteft; definicio quidem pcife&a non potefl efle medium demonftrarionis,quum fit demo- ftratio rota,eft enim medium fimul cum coclu- fione; illa uer6accidentis definitio,qux iinc caufa fumitur , & eflentialis fiue quidditatiua dicitur,non potcft ellc medium,quta eft cdclu- errordi fio demonftrationis.utcenfuu Anftoteles;ide6. ccnnu illi,qui dc medio demonftrationis, Ioquenccs, m  dcfinitionem maioris extremi , quomamfcmper efcprxcipua pars, hC com- fib ple- 57f De medioDcmon, jgo demonftrationis exalio priore mcdio pendear, per illud eflc dcmonftrandum, & ita aliam efle eiusdcmonitrarionem;pcrhoc tamen non fta| e ^ !*>*.-# -u "uiiikiun^, nut cnim ugnin- per cauit Ariftotelcs pcr cam dictioncm,ratio,qua- tio pij- ^o dixit nicdium efle rationem primi cxtrcmi, nuex- VAkt V1UJ| nam ratio fignificat caufam fatisfacientenu quarrtioni quid eft, tanquam illam, quam prx- cipuc uir fapicns quarrir , dum quarnt quid res aliquafit. Qu,omodo igiturmediu dicaturfem per cfle definitio maions extrcmi,& quomodo quandoque etiam rainoris.fatis puto fuifle de- claratum,ncutrius enim extremi cft integradc finitio,fed pars precipua defiuirionis.qua? pro- indc poteft appcflan definitio. C*put XXI I J. in quo omnia aliorum argumenta foluumur. C j Ognira rei ueritate facile eft omniaa- liorum argumenta foluere.ad primum * igitur omnis dcfinitio afTe&ionis demoa ftrari poflit per dcfinitioncm fubiedi falfum eft uniuersc prolatum, quia aliquando contin- I gitdcfinitionccaufalem afTcctionis efle fimul definirioncfubicctieflcntiale.In eodcm errore ctiam Thomas fuit, dum dixitaccidensdemo- ftrariquidem perfuamdefinitionc.fed capcr Thomt aliam priorcdcfinitione, quarfubiecri eft, efle demonftrandam; uidct ur.n. eflentialem accide tis definitionc relpexifle.qui communis omniil Utinoru errorfuit.quiaharccft conclufio folii o, i  , : * , ....ii,i I ui 1 iiwi, t ii conciuiio luiu gamus, &anreccdens , cV confcquentumjan-  dcmonftrarionis,nunquam med.u; de caufali tecedensqu.dem.quonumnonoinniaaccide autem defin.tione fal/um dixit .quomam harc tia aorincmiis mrrrnit /nl-,,,.,1, r*.~.\-~ r ri r i e  Ad; tiaaprincipiis internis fubicdi pendent. fcd aliqua ab externis caufis, ut antca diximusjcon fequenriam ucrb,quia dato quodaccidentia a formafubiecTifluanr.non tamen omniaimme diatc ex ea fluunt,fed ordjnc quodam.quemad roodum decUrauimus, igitur non fcquiturom nia per formam fubic#i eire demonrtranda.Se cundum argumentum nihil roboris habet, di- cebit enim,ilja dcmonrtrario, cuius principia ab alns principiis pendcnt.non crt potifllma,at illa,ciuus medium eft dcfinitio afTettionis, ha- bct principia pendcntia ex aliis principiis, ha- bet enim mediu dcfinitionem affectionis, qux pcndet a definitione fubiedti.cV per cam demo ilran poteft,ergo non eft potifllmademonftra- tio.Videtur in hoc argume nto Scotus definitio nem cflentialem accidentisrefpexifle, quando enim accidcns a principiis fui fubie&i fluic , F eiusquoque dcfinitioncm eflentialemabeifdc fluere necefle eft, fiquidem h?c dcfinitio idem eft,ac res dcfinita, de tali igitur definitione ro- turaargumentum concedere poflumus, dici rous enim hanc nunquain demonftrationis mc dium efle poflc.quia fic demonftrarctur idem, perfe ipfum ; uerum fi dc caufali dcfinitiono loquatur, decipitur Scotus tum in maiorc pro- pofitionc.tu in minore.qaia urraq; eft negada; raaiorquidemfalfaeit,quoniamiiladem6ftra- tio.quar folam maiorem haberimmcdiatam, minorem habet pcndentem ex prioribus prin- cipiis,quia nicdal eft alterum acciden pendcs a caufa priore.cft tamen potiflimademonftra- tio.ut fupra oftendimus;& hxcfententia ex A- riftotele Collicirur in poftremis uerbiscontex- tus 4i.fecu*idi libri Pofter. ubi poftqua de po- t.flima demonftratione locutus erat , Sc eius Wcmpla tulcrat,cV oftendcratquoraodo ea dc- nonlemperex dcfinitionc fubiect. demonftra ri pqteft.quu al.quando fit ipfa dcfinitio fubie- cti.aliquando ctia fit caufa extcrna, qux a defl- nitioneilliusfubicctinon pcndet. Adterrium Adj; argumcntum pro eadc opi nionc a fccratonbus Thomcadductumdicimus efle quidcm peti- tionemprincipii/i.mediumfireflentialisdefi- nitioaccidentis, harc.n. idcm eftacdefinitum, qnare dc hac argumentu illud maximam habet efficacitatcrmfed nullam habet de caufali defi nitionc.medium.n. cft dcfinitio caulali , in ip- fo tamcn demoftrandi acru non fumitur ut de- finitio,fed ut caufr.;quariuis.n.tiitimusdemon- N oa ftrantis finis fitdcfinitioaccidenos, adeam ta- q UJ me mc indaganda hac methodo utimur, in primis ">odo dcfinirionem eius cflentialc proponimus , qua? aama * eft condufio ipfa.cuius caufam qua-rimus, po- fteadumcaufamadducimus,tn eacaufe, alla- tione dicimurdemonftrare, nondefinire, ni- fi poteftate;atouicaufa, quatenus caufa eft, cx ncceflitate ab efTectudiuerfa eft, idcm efle non poteft , fiquidem nihil fui ipfius caufau eire dicitur , demum facram dcmonftratio- nem conuertimus in definirionem , in qua^ animusnofterquiefcir, 6^ea tota idem eflc dicitur acresipfadefinita,eclipfis enim noa eft ldcm ac obiectio terr , fed eft idem ac pri- uatio luminis lunarpropter obiecricnem ter- rc . In ipfo igirur demonftrandi actu nulia fit petitio principii,quiamedium eftcaufa aftc- ctionis.cX^^t cius caufa fumitur, nondum ut dcfinitio.quare neq; idem eft, neq; fumitur *>t idem. Ad prrmum argumentum Egidii, Ad pri 1 quod teftimonio Ariftorelis nititur in fecun- do libroPofteriorum, dicimus co argumcn- to id folum probari , auod in omni dcmon- fttariooe porifllroa roedium efi cx ncceflirate dcfi- ;8r Liber Primus. g2 ' Si^!!!': q^.*WPoem nrc. A. indemonftrabilis eft, conclufio utrodcnfon! demonftracioni penicus neceflariarn Ariftote- les rcfpexir, (ed ob id non oftenditur nnnquam medium elle definirioncm fibiecii ,quod e- nim Ariftotcles huius nullafn feecrjj: : mcncio- ncm, id non fuicquia nanqnlm Conifhgac.fcd quiaperaccidensdemonftrarioni contingir.,. d fecu A,K  m ^^argumertturn-fcrta||f adawfus . ium. eosuaIidum.ft v qi 1 iinccgram fubiccri defini- nonem vtmedmm demonftrarionis aluimunr, *vraniirulrationalein denTonftrjtioic riGbi- Jitatisin homine , idcm eft cnim animal ratio- nale, atquc hpqio iplc , idefyn ptopofitiono . matorei uideturpoiitio principii Coifcmitri ; at ' cenrcontranosea rationihil probat, dicimus enim vltimam folam dirTercnriam fobieCti fu- mcndamelfe .quiaea fola pr^prii;accidenri*-  caula ell | hccaucem non uc fubiccci forma.ne qucvteiuscHcntia.imoncqueut cius caufa.. in demonlrrarione fumitur,lcd utquoddam il- li fubiccto incxiftens , quod propoiici accidcn- B tiscaulacftjquodfietiaminiplo demorrftrarr * accu cam clle fubiecli formi cognofcamus , pihilabfurdi fequitur, non entnv-idem eft fbr ma , & id , cuiu; cft forma , ncque ilis ; quare maior propofitio.njcuraliter prior,acnotioreftconclufionc_,. Scdreue- raeriamfi integra fubiecxi dclinitio pro me- dio fumatur , hoc cmm parui niomcnti cflc_, diximus.adhucobeandcm rationemnen fe- quitur committi in propofitione maiore pe- titioncm principii , qqi.i noii fifrnicur ut d- finuio illius^fubrecti, Ted vt quotldam  efTcttotaeorum confydcratio , nulla enim a- lia cft fubftantic. compofitx caufa xquata, & propterquam ipfa fit, quam propria formsL_, fcd quum Ariftotelcs caufamibi fumatrcfpe- ttu affectionis dcmonftrandx, non refpcctu fubiecti , alia ratio eft , caufa cnim propter- qtiam ipfum accidensefTe dicitut, non fem- per eft ipfa fubiecti forma , imo raro , frc- quentiflimcucro eft altcrum accidcns, qnod refpccca accidentis dcraonftrati poceft eue_ eriam caufa nuterialis , uel finalis, uel effe- 4*rix , uc docuir Ariftoceles in fecundoiibro po fteriorum , qua de re nos poftca lcScutari fu* mus , fic igicur medium n on c it definicio , ne- que caufa ucriqfque ekcrCmi . I N I S. Bb i IA- IACOBI ZABARELLAE PATAVINI DE MEDIO DEMONSTRATIONIS Liber Secundus. Caput Piimumde uariis,ac rcpugnantibus tum Uriilotelit ,tum ^iuerrois diftis dc mcdio cuiufuam generis canfit fit 1 . O.s t e a qv A M often- A fumeft mediumdetno ftracionis efle caufam, ac definitioncm maio- ris extremi , declaran- dumfupereft inquona gcnere caufa? medium caufa fit.an utforma, an ut materia , -m ut n - nis,an ut efficiens.an pluribus,an ctiam omni- bus his modiscaufaeflc poflir.Rcshec dirrtcil- lima cxplicatu cft.quia nullus unquam prxrer Ariftotelem rem hanc profundc , ac diligentec contemplatus cft, Ariftotcles autem lta obfcu- re eam tra cftendemus. Torius huius difficultatis caufa f int apparensqucdam inconftantia.atque rcpu gnanriainipfis rum Artftorelis , tum Auerrois B dictis, nam Ariftotelcs in fecudo Pofteriorum librolongofcrmone docuic medium demon- itrationis cfle quod quid efl.fcudefinitionem, quare fignificarc uifus eft fcmperclFe caufam Jormalem,nam quod quid eft , ac dcfinicio eft formaipfarei,acraraen poftca tn codemlibro in capite de caulis enumcrauit omnia quacuor Seneracaufarum , Accorum ununquodque in emonftracionc mcdium efle poflc afleuerauir. Auerroes autem tn commentario 58. primi li- bri apcrtc dicit medium demonftrationis fem- per efle caufam inrernam, fcilicet materiam , cVformam; &incommentariis $4.3 f.eiufdem libri caufas extctnas, fincm, & efficientem ma nifefte excludir,inquitenim eas nunquam in- gredidefinirionem.proindeneq; demonftra- tionem.ouia demonftcatio debet poteftate cf- fedcfjnirio,Contrariam fenrentia proferr Auer roes in fecnndo libro Pofteriorum commenta 1 .0 lexro.&clarius ln 41. ubi matcriam.c*' for- mam a medio dcmonftrarionis penirus exclu- dit,& uulr mediu fcmpcr eflc caufam cftectri- ccm,uelfinalem;auget eriam huiufce rei diffi cultatcm dum dicitmedium in omnibus efle , caufam finalem,effe>frriccm ucro in quibufda, quum cnim non omnes ctTectus habcant cau- 0 f, fam finalem,falfum uidetur id. quod Auerroes cftattus aflerit,inomaibusmedium eflecaufam finalc, ll>nt nam eclipfis non habct caufam finalcm.icalia f. au  ia I * - J * tillJiC. complura acctdentia. Caput Secundum guidalii pofleriores hacde te dixerint. POfteriores uero quid hacin re dicant, ac fentiant haud plancpolTum intellige re;fiquid cnim promtntiarunr , illud ita rude, & crafla Minerua prolarum fuit,ut non mod6 propofitum nodum non ex- plicarinr, fed etiam maiorem in ipfa re difficul ratem relinquerint; im6 non obfcurc fignifica- uerint fe ea,qux dixerunr,non intellextfle. Plu rimos enim in hancfenrenriam conuenifTc ui- dco, qu6d medium in poriflima demonftrario- nefitfolacaufaformalis, alic, uer6 rrcs cauiae iintraedium in demonftrarione propterquid, non in poriflia; nam demonftrationem proptcr quid dtftiuctam cflc ftatuunc a demoftratione potif- 5r potiflimajpropterea folius potiflimf demoltra- tionis proprium efle dicunr *vt terminos cduer tibiles,feu reciprocabiles habear, quia fola cau fa formalis cum effedu rcciprocacur,alic mini- rn, ideo demonftracioprbprcrquid apud eos non habct terminos conuertibiles; ad hunc fen fum trahunt uerba Auerrois in comenr. ; 4. ; j. primi lib.pofteriorum,& ca, qu$ ab Ariftof. di- cunturin lecundo Itbro Pofteriorum in capite de caufis,quum enim in contcxtu 48. eius libri proponat quatuoreflegenera caufarum, qux^ omnia demonftrationis medium e(Te polfunr, tamen poltea dc tribus cantum caufis id decla- rar,fcilicet materia,efhciente,& line, dc forma ver6 nihil dicir,quia ab initio libri ufq; ad eum locum locutus erat de medio.quod eft forma-. , & quiddiras,idc6 folum relinquebatur dcclata dum quomodo alic, trcs caufx medium efle__j poflint;proptcreadicunt Ariftotelem ab initio eius fecundi libri ufque ad context. 47. locutu clfc de demonftrarione pociflima, cuius mediu cft forma,in illo autem 48. aggredi tractatione de demonftrationc propter quid ,in qua locu habent tres rcliqu? caufx, de quibus in eo capi teloquitur. Hxc funt,quc_ ex aliorum dict.s hac dc rc colligcrepotui. Caput Tertinm , dicJj pofieriorum fententij impugnatio . SEd hxc dicentes in multas, & magnas dif fkultates incidunt, primum enim demon ftrationem proptcrquid a potiffima diftin guunr, deciptuntur , necintelligunt, Ati- ftocelem.qui in fecundo pofteriorum libro po- tiflimam iudicat eam dcmonftrationem , qux declatet propter quid eft , oftcndit enim qu5d declarando proprerquid efc declarac etiarru neceflario quid efc,& uertitur in definitionem, qux cft ulcimus demofcrantium finis. Prxterea docec in eodem libro Ariftoteles unam "vnius rei caulam eilc,non plures,qux cradat cognitio nempropterquid efc,eamque uultcum fuo cf- feclu reciprocari,ur pofita ponat, & ablataau- ferar effcdum , iraquc fieti non poteft ut idem effedus per caufam formalem pociflimc dcmo- ftretur, pcr aliam uer6 caufam demonftrctur propcerquid cantum , fic enim fierec ut umus rei plures eflent caufx fatisfacientes quqftioni proptcrquid eft, quod & Ariftoteli aduerfatur , iJicere &rationi,quandoquidem qui plurescaufasaf- pJurcs fcrit feparatim acceptas lacislacerc quxftior.i uks propterquid de eadem re fadx , is pugnantia_> 1 C C ^ad ^' C,C  proprium ipfe dogroa cuertit , quia li cc e_ 1- ;dures ciufdcm effcdus t.iles caufif ponantur, ^ccftdi fequitur nullam eflecaufara ,propterquam res erc nul f Jt t proinde earum nullam cfle talem caufam, " qux dcclararc poflit propterquid res fit finc enimA.&B. caofxciufdcm effedus C.utea- rura utrahbecfcparatimaccepca dcclarct pru- Liber Secundus. 585 A prcrquid efc C. fequecur neutram declarart__j proprerquid eft.nam fi pofico A. poniturex ne ccffitate C&cftcaufa A propccrquam C. eft, erit igiturC.line B.quarc non cflcntialitet pe- dcr a B.quare B.non cft caufa,propter quam fic C.fimiliter autem fi B. ponicur efle caufa , pro- ptcr quam eft C. & polito P.ponicurexneceffi- tate C.erit ctgo C. fine A. proindc ab A. cllcn- tialitcr no pcndetjdu itaque ponimus duas cau fas feparatim accepras fatisfacere qucftioni pro pterquid de eadem re fadc, dicimus neurran_ , 5 87 tribus caufis diftinguirur, no uidco,forma naq; accideris ert cius propria narura,& efsccia, qux ii inipliusacctdentis demoitratione utcafuma tur,idem pcr leiplum demonftrabttur.idcm no tum fimul,& ignotum crir. Conftat eriam apud Anftocin 41. & 4 t. parriculis l.libri Poftenoru medium demonftrationis dcbcrc efle causa ex- tcrnam,non interni, hanc .n. eo in loco roncm afferr cur fubftantiadcmonftrari non poffic,& folius accidcnrisdemonftratio ficquonia (ub- itantia caufam fux eflentix cxtra fe non habet , accidens autcm habet ellentiam pendentem.. ab externa caufa,ex qua demonftrari poteft;fed caufa cxterna non poteft efle forma accidcris , fed erit ex neccffitate vel materia,uel finis, yel efficics,nifi dicamusaliqua ex his caulis p fimi- Iitudincm appcll.iri forma.fcd tuncca formalis ab alijs difringucnda non crit,quod ifli faciut , dum dicunr poriflimam dcmonftrarioncm fie- ri pcrlolam caufam formalcm.no peralias,de- monitrationem aurcm propterquid ficri pcr a- Jia tria gencra caufarum, non per formale cau- iam.Manifeftu eft igitur cos,qui hxc dicunt.qd nomine fbrmc. fignificare uelintnon inrelliqe- re;quare difticultas nobis intcgra mancr.quam fbrtairenosprimidiluemus, &iraplanam rcm hanc reddemus,tit nullus dubitationi locus re- Jinquedus fir;hocautem prxftabimus interpre rando Arift.fed prxferrim capur de caulis in 1. libro pofteriorum a nemine ha&enus bcnc in- rcllcchim declarando . Caput Quartum dc trdirc feruato ab ^ftiflotelc in declarando qwd mciium dcmonflrationis fit tauja, & dc connexione capitis de caufis ctim pnccdentibus . ARiftotelcs igiturin dciaradocp me dium (it caufa hunc crdine fciuauir, primoloco in principio primi libri pofteriarGdixir fcirc cllc caufam rci cognofcerc,proptcrquam rcs efc; in qua defini tioneml aliud nominccaufxinccllcxir,quam f>roxtmam,& cquacam rei caulam,qua in fingu arinumcro protulit, quia hxcunuisrci unac, non plures,~vc iplc poftea olccndic in calce z.li bri;prxcer hanc.n.cxrccx omncs,quas ca rcs ha bet,funtcau(; remotx.quarum nullapor uoca ri Caufa,propcer quam res cft;ideo criam cu arti culo dixit 7r cu7ir ad iignificandam una qua- dam certam caulam dimillisaliis, na articulus apud Grarcos cmphalin habet,ut alias diximus; ncctiamin context.pp.ciufdcm 1 1 b r 1 loqucs de caufa rcmotafatecurquidem cam clle euTttr , lcd negat cflc 70' oT7ir,foIa nanquc caufa proxi ma, & propccr quam rcs eft, r tirurt appellari meretur. Dc hac iguur caula ica pcr excelleiicia uocara loquicur Ariftot.in toto pnmo pofccrio- rum libro,nccnon in fccundo ufque ad 47. c6- textum,in qua tuta parte uoluir nobis ante ocu los poncre totum fructum , quc ex huiufccruo- De medioDemon. 583 D di caufx cognitione , proindc ex poriflima de- monlcrarione perccpturi lumus,in pnmo.n. li- bro declarauir quomodo ex tali caufa ducamur in cognitionem proprerquid eft.deinde in i.li- brooftenditquomodopercandcin, caufam fa- tisfiac etiam quxftioni quid eft,qux c cognitio prxftanti(fima,& ultimus demofttationis finis . Scd quodnam genus caufxillud fir,cui hcxprc rogatiua tnbuatur.ut dicatur r i7r,& caufa propter quam res eft,nihil dixir in 1 .lib. Anfto. peque in fecundo ufque ad illam 47. particula, quiaufquead eum locum fcmper accepit no- men caufx gcncralirer,& nullam unquam mc- tionem faccre uoluit macerix,formx,finis,& e t ficicncis;propterea mechodum Arift.peruertur, & fumma reprefienfione digni funt multi, qui interprerames initium fccundi capitis pnmi li bri Pofterio.quxrere, ac dcclararc uolut quod- nam gcnus caufj Ariftot.in ca dcfinitione figni ficauentjipfe nanquc co in loco non uult id cf- E fe inucftigandum,fcd illud folum nos intcllige re vult,quod qu^cunquc, & in quocunque cau (x i^enere fitcauia illa, propterquam rcscft, ex ea (ola perfcclam eius rei icienciam conicqui pollumus , parcicularcm aurem dc finguhs cau ijtum gcnenbus craCtacioncm ad conccx.48.fe cundi lib & aliosfcqucntesremifir,cognouitw .n.eam quoq; ad doctnnx complcmcntum ne- cellariam fuifl'c,& fine llla artcm hanc dcmon- ftrandi mancam, & imperfe&am fore ; quu.n. quatuor fint gcncra caufaruin , non fatis (uerat cognofcercqi pcrie&arcifcientta acquincur p cognicionem folius {quac; caufx^qu^ unius rci una eft.nifi ctiam docuillcc an iinius tanrum ge ncns caulx,an plurium , an etiarn ommu illud priuilcgium ellct.Quoniam igitur ad eius difci plin^ perfec^ioncm ncccflarium Ariftoteli fuit in Pofterionbus Analycicis, & uniucrialcm , & parricuiarem caufarum traclationcm facere-, conuenicns doclrinx ordo poftuiauit ut ab uni F uerfalibus ad parriculariaprogredcretur,quod ipfius prxcepti^n fuit in pluribus locis , quem- adinodum nosaliasin librisnoftris dc Metho- dis declarauimus; ideo prius in toto primo Iib. & ln fecundo vfque ad 47.context.voluit nomc caufx latcfumere abfque ulla caufarum parri- rione,deinde in 48.cccpit nomen illud commu ne in fpecies, fiuc in lignificata diuidere , pro- N ptereanon eftignorandauera continuario, & connexio illius cradtationis cum prxcedenti- busmon.n.dicendum eft,ut aliqui dicunt,poft- quam Ariftot.de caufa fola formaii ulq; ad 47. c 5 neI ,- a contextumlocuruseft.incipitin 48.agerede^> capius aliiscnbus cauiis, &oftendere quomodo illz dc cav quoque demonftracioncm ingrediancur ; quo- j* 1 ,n /* niamuerba Anftotclis in pnncipio illius 48. F contcx.hancinterpretationcm non rccipiunt,  inquicn. { Quoniam autem fcire putamus qua- do fciamuscaufaro,caufcuer6quatuor fur.r_ | quibusuerbis rcpetit dcfirurioncm ipfius (cire tra- j8o txadita in fccudo capite primi libri , in qua no- ininaucrac caulam,& ftacim nomen illud caufe in quatuor generadiuidir; quare noa caulafor jnali ad alias tres rraniitum ibi facit Arift. fed a cvafa laccaccepta ad fingulas quatuor caufas lingillatim cofyderandas,uc quemadmodu do- cuerat mediu demonftrationts potiflimx causa *fle debere , itaetiam docerec cuiufnam gene- xiscaufa fic; qiurc quumibi primum faciat^ diuifsonem caufarum , non poreft ance illunu locude vllo ciufr genere parciculatim fermo- nefn fecifle,fed folum dc caufa latcaccepta,igi tur nd de caufa formali antea locutus erat, fed de caufa generalirer fumpra. Sed ipfa Ariftor. in eo capite traclatio illoruerrorem declarat, dicunt enim ipfum ante illum contextum qua dragefimumodcauum de folaegifle caufafor- inali,de qua poft eum locu nihil amplius dicit, fed in toto illo capite de aliis cantu tribus cau- lis fermonc facir ; at hoc falfum efle itetba ipfa Arifl. oftendunt;dicantenim (quxfo^de qua nam forma egerat in prxcedenttbus capitinus Anftotcles^non de forma propricaccepra.qux dicicur alccra pars compoliti.hanc entm forma nunqiu demonftrationis mediuefle demoftra uunus.nam lde pcr feipfum dcmonftraretur, & fici cc petitio pnncipit,non igitur de hac forma cgerat Artftoc.feddeformaaccepca prodefini- rione,& pro eo,quoddicicur quid cft, hoc ctc- nim omnes conficencur, docucratenim mediu eflcquod quid cft,acdefinicionem maioris ex- tremt.Si hcceft forma,de quaanre^S.conrex- tum egcrat Anft.ergo non minus in eo contex- tu , &aliisfequentibus agitde forma, na in eo capite de caufis du loquitur de caufa materi ali, & docec eam eife pofle dcmdftrationis mediu , fubiungit illud idcm medium elle quod quid cft, acdefinitionem,ucpacetlegetibus49. con- textum,qui eft de cauia materiali ; & Auerr. eo in loco dicit quod licer Arift. loquatur de mc- dio,quod eft caufamaterialis, iilatamcn uide- tur dici polTc etiam caufa formalis.Similiterin concextu ||. loquens Ariftot.de caufaefteclri- cc,&.oftendens quomodo ea lit demonftratio- nis mediu, idque exemplo declatas, fubiungit illud ide medium cflc dcfinitionem maioris ex tremnlgirurfi definitio (ut omnesconcedunt ) m i :olibrodictrurforma,nam inftarformx eft, non minusin eo capitc agicurde caufa forma- li,quod illi neganr.quam in prxcedenribus, in quibusfolisdeformalicaufa actum efledicut; quo fit uc in illo captte de caufis Ariftot. adhuc loquatur dc mcdio poti fll mc demonftrattonis, non de alia lccundi gradus demonfttatione.ii- quidcm folms potifiimxdem^nftrationis me- dium eft definitto maioris extremi , quam ifti formale caufam cllc dicunt. Nos igitur dicimus Ariftocelem poft uniuerfalem rracStationem dc caufailla, qux facisfacic quxftioni jppcerquid , ibi cranfixe ad uactauoneparacularera.diftin- LiberSecundus. 590 A guiccnimqnatuor generacaufarum , & docex eaomniain demoniciationepociflima locnrru habere poire.non qutdem ka^vrdicarquanctin cfue caufam in demonftracione dorifuma me- dium cire pofle, iam enim oftendimus una efle talem'uniu5 rei caufam , cxteras, uer6 eflecau- fas remotas;fcd quia caufa illa proxima,qux u- nius rei una cft, poreft efle tum forma, tum ma tena,nim cfitcicns,mm finis-,non quidcrefpe- clueiufdem efteclus, fed refpccTudiuerforum, alictiius cnim rei adxquata caufa eft folacaufa 'finalis,non alia,ide6 etuspotitTima dcmonftra- tio nulla alia erir.qiilm per caufam finalem;ali cuius autem cft fola caufa erTcccrix, non alia , i- dco cius demonftracfo cric per caufam cfTcctri- cem,non pcr aliam . Hoc igirur declarare eft  Atiftotelisconlilium ineoloco. Ctput guintum^Jguot ftntadfummum gtvera tau- ftrum t t]ux in demortftratione pottsftma 8 medium cffe contingat . CAetcrum utrc hanc perfecle declare- mus, prius ipla rci uentas explananda nobiseft.poftea ueroeadcm in ucrbis Ariftocclis confydetandaerit. Dictum a nobis eft alias duo accidentium genera ftft . jf* dcmonftrationcm cadcre,alia nanqueab incer a t, Inter na,alia ab extetna caufa ptoducuntur, interna, na cau- &externam intelligo loco,& fubiccTo;ut ac- & pcn- cidentia,qux in ipfo fubicdto.in quoinhcrent, ^ 1  3 '** ptoximamluam caulam mlitam nabentjinter-^ nam caufam habere dicantur;qux ucr6pendet a caufa excra fuum fubieccum poiica,ea dican- tur habere caufam exrernam.urcclipfis.quc, fic a terrc; i ntcrpolicione;aliud cerce accidencis,fi- ue aliud caufx genus prxcer hxc dtto non da- tur,quum enim accidens omne in fubiecTo ht?- reat, necelTe ert ipfius caufam uel in eodc fub- iedto inefle,uel extraillud eflepoficam. Quum rriatatu C igicur caufx cxccrncdux fint,efticiens,&nnis, caufaru fequitur tria eflc ad fummum genera caufaru, ^ c ^" qu^ media dcmonftracionum efle posfint, effi- ^ c me ciens,& finis, & caufa interna, hc.c aurc duplex atu dc- quidem efle poteft, diximus cnim accidentia tnoftra- ab interna caufa pendentia alia demonftrari aoau. per dcfinitionem uibiedti, alia per alia acciden cia eiufdem fubiecli; camen idem eftcaufxmo dus , quo accidens abalio accidence, &quo * forma,feu nacura fubiecTi producicur^utraque enim poteft uocari ctufa cdcctnv per emana- tionem;efriciens enim duplex eft,altud cu ue- ra actione efficit,& eft propricdiclum efficies , fempcrque externum eft,quoniam idem in fe- Effides ipfum agere non poteft ; aliud uer6, quod mi- *V^*L nus proprie' dicicur efTiciens,pcr craanarionem  - pocius efficir,'-quam per ueram actionem , quu ^^1. femper abfque ulla parienris refiftetia efficiat, rum pcx ideo eius adtio eft immanens,non cranfiens ad nana- aliudntt forma eftcaufa efTecirix accidcncium uoacm ' omnium I 59decipiamur di- centcs hancefle caufam forinalcra, illam uero marerialem,hoc eremm ucrum eft relpetfu (u- biecri,ar non refpeccu accidencis; nos aucc non fubiccb,(cd acculcntts caulara confyderamus, & dicimus illara,qux eft forma fubie&i,& 1 115, qux eftmaceriafubiecri, accidencium caufam non elle,nifi uc effectricem; inrecna igirur acci dentis caufa non cft nifi effeltnx per cmanatio , fiue nnalis;quanuis.n. proprtc loquendo nu fic forma,quia non eft pars rci, fed eft excra ipfam accidenris e(lcnciam,& pocius eilcncix caafib , quam eflenn; pars ; arraraen per firailicudinc , uc dixiraus,uocatur forma, quia formxcffido fungitur, & in definirione accidcntis principe locum tenet;unde manifeftum eft forma , quas F potisfimxdemonftrationismedium cft,non_> eilc proprie dictam formam, nec quanum cau fxgenusabaliistribus diftindum, fcd eflc > quoddamcommune omnes, quas memoraui- mus, caufas coraplectcns , quando funrproxi- mx,& xquatx ; ita ucomnis potiflimadcmon- ftracioperquanlibeccaufamfacca dicacur etii facca per caufam formalem.quacenus ea eit dc finitio,boc eft prxcipua pars definicionis acci> dencis,quod demonftratur. - . f. f ) )|. rrttfry rfysffi*^' H \  iujp Caput fcxtum t DetUratio fentauia ^iriflo. de caufa formaU , & mater 'uUi t auomotto utraauc dc- monSirationis medium cffcposfu. HAec fencenciaabfqne ullo dubio A- riftocelis fuit,quiinfecundo Pofte- riorum libro ufque ad contexr. 47. locutus eftde hac caufa forraali lat^ Dc eaa fumpta -yt aius caufas ccmpleCtuur.dcindc in ^ fot " . a nuh .. 40.CCC- LiberSecundus. 503 48. cccpitcaro diuidere in diueiia gcricra cau- A farum,& oftendcre q> hxc caufa,qux cft forma &definitio,potefteflc tuiu materia, tu cfhcics, n;n finis;dicit quidem in cocontextti quatuor cii : ciii! is,fbrmam, hi :.. UOCatquod qilideft, maccriam,cffi.:.cntcin>& finem,& haruquanli hec potiffime, demonftriHionis medium elie pof ic, attamcn poftea fingiilimcxemplis declanis jtit ampiius de torma teparatim dicit , lcrl triu tantum c.iiifiriimcxemplaadducit,materio acci dcntia fiunr a caufa eflcctrice exrcrna , ecliptis quidcm a tcrrx incerpofuu.tonitrusoeroab ex rinclionc ignis ,-& utranquc caulam dixit cfle / quodquid eft.ac dcfinitionc maiori; extrcmi ; in to:a igitur illa parte accepit caufam formalc ur gcnusaliaium caufarum quando lun; pro- f>rix,& ad^quatc,& in definitionc accipiuntur. Neque nobisdiflictiltatem facere dcbet diiti- fio iilaquadrimcmbric , quam facit Ariftor. in ncc for contcxtuillo 48. diccnsqiiatuorelie caufarum na, ncc gcnera,& ea omnia in demunftrationibus me- matcru jj a c fe p 0 (j e . non cn j m cius confllium efto- fimuiu: ft omoescaufx propnc acceptx pof- poUuiit fiot cfle dcmooftrarionis medium,conftat.n. iJc mc neque forraam, nequemaceriam propncacce- u . a m. p tas p Q ff c yjjquim mcdium cllc dcmonftratio- nis; fcd folum oftcaticre uultin quonam fenfu fiueproprio, fiucirapraprio contingat ut boc dogmatueri poflimus, omnia quatuor gcncra caufarum in dcmonftrationibus medium clle pc>fle;idc6 docet tum finalem caufam,tumcfTe ctricero propriefumptarn dcmonftrationin rae dium efle poUc,non q> omnc cfficiens poflit eU fe mediumJedq>poceftaliquando medium ef- fe cfhcicns propiie diclum t formam uero,& ma tcriam docet non poflc nifi impropric fumptas mcdium cffc demonftrationis , formam quidc prout fumitur pro omni caufa adxquata ,  rit Ariftutelcs nemo adhucanimaducrtit, r.c-> dtu m- jp^j q UI( lem Tisemilhus & Auerroes, qui alio- ci!t>u!t quan oculauflini ccrum librorum intcrprctes ciufdemtut iccti demonftrari ;q> fi id euenire poih: admmamus , ea certc mareriatis caufa nd accidcntis erit , fed fubiccli, cnius non eft de- monftrario. Eft igicuripfa perfcresconfydera-p r0 p r j a da,ut ex nattira rei oeritatem eliciamus,& eam icntftia mox cum nerbis Ariftotelisconferamus  Acci- ^ c " u " dens,quod demonftrari dicirur, nullamaliartu |^ff M habet matcriam,quam lubicdtum, in quoinlix rct.ut eclipfis habet matcriam ipfum lunx cor pus, ritibihras materiam habet homine ipfum , inquoineftmonenim mareriailla, qufhomi-^ nis materia,& pars efr, fcd bomo ipfe torus efc jnateria riflbilitatis, & aliorum propriorum ho minis accidentium, non quidem mater ; a_ , ex qua conftent,fed materia, in qua funr , quonia igitur nuilam mareriam aflectiones habent,ni-> ti lubiecrum, in quo funt , confyderandnm cft quomodoner talcm matenam dcmonftran aC- C cidenspofitr,hoccnim durumprimo afpectu, & difhcile inteliecru eft, quoniam fubiecruriL* accidentislocum quidem in demonftratione habet , tamen non medii termini , fcd minaris extremi,deipfo nanque dcmofrratur aftccno , fed non ex ipfo; quomodo igitur materia acCi> dentis medium demonftrationis cfle poceft i Nos igttut dicimus q> etfi fubiectum ipfam ac - cidentisin demonftrarione ut medium nun- quam fumitur,tamen dicitur accidens ex necef utate materix productum,quando in eo fabie- cto,inquoineft,ipfiusquoquecaula, a qua_ peremanationem tiuu.uihra efc,quxquidcm ucl eft ipfa fbrma,feu nanuafubiecti , *velefc aliquodaccidens eam confcquens, omnium enim accidentutm propriottm, cux non ab extcrnacaufa producantur, pritna radix eft for ma K r &naturalui fubici,eu quidem aliqao- rumaccidentiamcaufa materia ipfa fubiecti fed eanon funt eius propria (umnu cnAn,quc pro- De medio Demon. 59* propriafunt,propriamformamconfequuntur) D fed alicui fuperioii generi primo compctunt , 'Vtdimenliones, & poteftaspatiendinon func alicuiuscorporis naturalis propria accidentia, fcd oinnium, hoc cit generis, quod omiua am- plc&atur.quod quum cx materia, & formanon conftet,quia fi eflet compofitum non eilctfum- mum genus,idco eius natura fimplex eft,& cofi ftit in natura matcrix, ut ait Aucrroes in com~ mentario 1 1 .libri j . Metaphy ficx, & in Epito- me Metaphyficx tradtatu uia capite 1 $. ama- teria igitur tanquam a propria lllius eflcnna, & natura proprix illiuscdmunis arfectiones flue- re dicuntur eo modo , quoaccidemia hominis a propria hominis formavfcd dc hac rc copiosc locuti liimusin tractationcquam publicefecit- rous dc prima materia,dum primum phyficoru librum in hocgymnafiointcrprcraremur,oftcn dimuscnim corporahaberedimenfioncs prou pccr'matcriam,lcd fingulaproprios quantitatis E limites habere a fornia,quicqmd enim propriu cft.a fonna tnbuuntur.Hxc autcm ornnia acci- dcntia.qu.x ab ciufmoiii caufa mterna fluunt, in fuo fubieclo lcmpcr inlixrenr , necpollunt, ullo unquara ccmpore non inefle, quum cnim pfopria caulapofica cfleduscx neccllitace po- natur, &cauia illain cofubicctoinlita ppetuo fic,& abeo diuelli nunquim poflic, ellentia.n. rei,& quicquid cflenciamin ca re conlcquicur, a rc feparar i ncquit, ideo hxc accidenria perpe tuo inlunt fuofubiecco,& eo pofico ex nccefli- tate ponuntur, lcmperenim homo eftnfibilis, femperigniscft calidiflimus.&lcuisfimus; quo fit 'Vt ex neccflitate maccrix producta dicatur, quia fi homo eft, neceilario nfibilis cft; ii ignis efr.necciiario calidisfimuseft, atq, leiuslimus ; hxc maccnx ncccflitas cft illa caufa materialis, dcquain eo capite loquitur Ariftotelcs,qui nu uult medium dcmonltrationis efleipfam acci- dencis materiam.nempelubiecrum eius totu , F boc enim eft minus extremum in demonftra- tione , fed uult mcdium elfe aiiquid llli fubie- cto inlitum,& ab eo infcparabile,aquo per ne- cellariainemanationem ille crlcctus produca- tur;hxcenim matenalis caufa dicituf, quia ex ipta natura fubic&t, quod accidentis materiaj cl%deiumitur;qaoniam enim fubie&um ipfum talcm caul.im.quam infitam habet,nobisad de mcmftrandum prxbcr,dem6ftratiodrcitur me- dtum fnmere ex materix fubiectx necesfitate ; quare caufa hxc matcrialis eft illa , qua nos an- tca cffcctriccm peremanarioncm vocauimus. Accidencia uern, quc. abexterniscaufis produ- cunrur, non dicunrurfieri ex neceslitace mate- nx,eclipfis.n.non habera fubieftaluna exifte- dinecesfitatem.quaacioquidem pofitaluna no neceflario ponicur eclipiis, ide6 cius caufa non eft necesficas ipfi iniunc ta a materia, fd eft ef- fedrixexcerna;propcerea non eft rarioni abfo- nam lrdicamus demoriuauionciTi illam , qua, S96 oftenditurhominemeflerifibilem per rationa le medium , cllc pcr caulam materi.ilem in eo fenfu , in quo Ariftoteles ibi cauiam materiaie intclligit, eft enimcaufa interna effeccrix per ncccllarum emanarionem, ipfa nanq; elfenria hominis,qui tifibilitatisflftfubiecca mareria_>, huic accmenri iniungit exiftendi neceslitate, homine enimexiftcnte eftex nccesfitate nfi- bilicas. Ex hispacecfuflicientisfima,quam Ari- ftotcles racir,diuifio caufarum, otic in dcmon- ftrarionibuslocum habcre poflunt, tria enim caufarum gencra dicic ellc dcmonfcrationunu media,neccsfitatem matcri^.cflcctriccm, &: fi- nalemjquippe eam , quam nos fupra fccimus , diuifioncm hgnificans, accidcns cnim "vel in- tcmam caufam haber, qux dicitur cfteccrix per cmanarionerrhah Arrftotcle autem vocarur ma terix necesfiras;vel cxternam >qux vcl eflicicns eft,uel finis; aliudcaufegenusin demonftratio ne lumi pollc non uideo, nec alium modum, quo medium demonftrationis porisfimc posflt cllc iplius aflc&ionts caufa matcria!is,forma ve r6caracionc iriedium demonftrationis eflc_^> dicitur,quatcnus qiixlibet ex dictis caufis , du in definitione rci fumitur, forma appcllari po- tcft, ~\i antea dictum cft. Caput Septimujconfirmatio eorum^ux de caufa m* teritli diti* funt , ex confyderationc uerborum driiiotelisincapUedccaufis. HAncfuifleArifrorelefcntentiam fa- ci\e oftendere poflumus ipiius dicra. conlyderando, & expcndendo. Pri- mumnorare debemus ipfum in co contextu48.&alijs pluribus fcqucntibus, in quibus rlc caufis fermonem facir,nunquim no minarc materiam,fed eam his uerbis circiifcri- bcre,  qnoexiftcnte.ncceflcefthoc eflc| fiue his $ex ncccsfitate | nomen enim marerix nof- quam in ea parte expreflura legimus , fcd ea_> uerbainterprehbus omnibus maximam diffi- cultatem fecerunt,quia materia pofita non po- nitur cx necesfitaccid t cuius cft raatcria , ligno enimpbfito non exneccsficaceponirurarca, & xrepofrco fcacua ndn ex neccsfitate ponicurt quod^dubium folucns Albercus dixic ex mace- ria ut efc potefcace ens non fequi ix nccesfitatc fd,cuius eft materia; artamen ex materia proxi ma.& propria,& cvii ab agente impofica fir cao fandt necesfitas,id,cuiuseft m atei ia,c :oll igi ne ceflario. Sed pcrhocdubicatio non collitur, quia naturarei in formac6nfiTrit,non in mate- ria,idc6 neque remota,neque pfbxima materia pofira ponitur nccellanoid , cuius i-lt materia, quando forma nondum adeft ; q> fi forma quo- qnc adfit,ponicur quidcm rcs illa cx neceshta- te,non ramen ex necesfitate materix , fed pro  pterformam;quodaurem dixic caufandi ne- ccsficacero ipfi roaterix ab agente imponi>- li- gtuficat sufficif cauiara diuilio abArUL- drrooa fttauo- dubmm o ex6 &ad demonfrrationem magis pcrtinenrenu, ^ ll * ri ! & demonftrarionem quandam Geomerricam tc , 4 V nobis proponir ut ex caufa materiali fadK , quc x u.^. eftdemonftratioj i.terrii Iibri Elcmentorura itci. Euclidis, quaoftenditur omnem angulum ia femicirculoreceum elle.uocacur autem a Geo- mctrisangulusinfemicirculo illc.qui fita dua busrectis lincis ducris aduabus diamerri extre miratibus, & m ipfafcmicirculi peripheriafe- in eodem puncto cangencibus.ille enim angu- lus in eo linearum concurfu factus dicirur an- gulus in femicirculo; hunc probat Euclidesre Crum fcmper cfle,nam protracta extra periphe riam alrera duarum linearum probar altcrarn elle illi perpendicularem, quia duos "vtrinque angulos inuicemxquales efhcit, proinde re- cTos , ut patct ex derinitione anguli recti , que. rare conftituirquomodoomnia caufarum ge- B eft, quandorectalineainalteramreiftarn linea nera pocilEmam demonflracionem ingredun tur tanquam cermini medii,hxc aucem a caufa ad crTecxum progredirur,non ab erfectu ad cau (am^cVexemplum demonftracionis facTx a cau fa inateriali, quo ibi "vtitur Ariftoteles, eftde- monftratio a caufa, non ab crTcctu.uc mox de clarabimus ; neccilc eft igirur, fl ex caufa mate- riali fic ponflima demonftracio , uc adlit ncccf- ficas a maccria ad id.cuius eft maceria,quando- quidem conuerfa necesliras ad propofitum mi- nimc pcrtinct ,ipfa autc Ariftocclis uerba hoc aperccdcclaranc,nara in calce illius 48. contc- xcus incipics in fingulo gcnerc caufx id, quod dixcrar,confyderarc,& primum in caufa mace- xiali , hanc caufam in raedio termino collocat, nou in maiore excrerao , & pnmo loco mate- riara ualdc impropric fumir, qux in demon- frratione locuin habet non quatcnus eft demo- ftrano, fedquarcnus cft fyllogifmus , dicit c- cadens duos utrinque angulos inuicem C/qua- les crTccerit,recr.useft urcrquexqualium angu- lorum,& linca tllacadcns alrcn ,in quarn ca- dir , perpendicularis uocarur ; hcc definitio ia eadcmonftrarione eft medius terminus.minus exrrcmum eft angulus in femicirculo, maius autem excremum rectus.quare medium cft de- finitiomaioris exttemi ; Ariftoreles aurem eo in loco uidcrur ad eius rheorematis dcmoftra- rioncm aliud medium lumcrc.dici t enim often di anguloin femicirculo rectum efle proprerca quodeft dimidium duorum rectorum; idcm tamcn medium eft, & idem fcnfus per alia uct- bafignificatus , angulum cnim illum efle alteri anguloxqualem,quu ambofimul fumpri duo- bus rcctisxquales fint,eft efle dimidium duorfi rectorum,quodipfemcc Ariftoccles ibidcm fa- rerur dicens mcdium illud elle idem.quod de- finicio anguli recti,quia idem fignificar, ac illa nim medium,exqj.ioduxpropoficionesfiunr, C definitio.quo fit utcaufailla media fit etiam materiara fyllogifrai efle, qua pofita necefleL- eftconclulioncm fcqui ,accipit igicur necesfl- racem,quxeftaraaceruadid,cuius eft mate- ria , none conuerfo;ibiq; infpicercpoflumus Anftotelem non furaetc matcrum propric,fcd quemadraodura dixiraus, uellc declararc^ in quonam fenfum uexum flr deraonftrationem_ ncri ex caufa maceriah fiue proprie.fiue impro pricfumpra; ecentm impropnus quammaxi- me is moduseft, aquoibi cxordicur, q> enim medium lit inaceria fyllogifmi,& eo polico co  clufioexnecesiicate ponacur,ea non iohus de- monftrauonis,fed cuiafque bencformati fyllo gifmi conditio cft ; & eft caufa materialis non xei, fedpotius fecundf nocionis , & illacionis , ciusquc confyderatio ad pnores poiius Analy ticos , quam ad pofteriorcs pcrtincre uideba- tur; eam taraen Ahftoceles otniccerc noluic, ne aliquern modum, quo poslimus dicere ine quodquid eft, ac definicio maioris cxtremi . Manifertum igitureft Anft.ibi loqui de deraon ftratione proptcr quid, qu^ cx caufa dcmoftrat ertcctum; idcnimin phncipio qaoque illius conccxcus apcrcc profeflus eratdiccns|propter- quid eft rectus qui in fernicirculo ? $ dcindcL-* alus ucrbis eandem quxftionem ptoponcns au l aut quo cxiftente rectas eft ? f ut eundera loqtiendi modumferuatet, quem in contexta prccedentc feruauerac 1 n fignificandacaufa ma teriali,dixcratenim {quo exiftente necelTo eft hoc eflc| fignificat igitur necesfiwtcm etTe - ctus ptopter caufam matcrialem , proinde pro ccllum neceflarium a caufa matehali ad efte- tum, non cconuerfo,qu*nr enimmedium, Jiuodfit caufa raatehalis,propter quam necef- efitanguluraio femicirculo rectum e(Tc__/  Non cft igitur confona uerbis Ariftotelis ioter- prctatio Aucrrois dicencis Ahftocelem intelli-  9 medio Demon, . f00 gere nccesfirarem ab eo, cuius cft mareria , ad D &orum,fed dimidium uniusre&f medium cll* ipfam maccriam,non a marcria ad id, cuius cfk m ca deinonftrarione dixcrunt , ut per duos materta , quum manifeftum iit Anftotelem lo- acutosangulos, qui iint duo dimidia uniusre qui de demonftiatione proprerquid, no de ea , fli demonftretur totum angulum efle rectum, ofi quxeftabcfTcctu. Sed neque latini Ariftote- ficenimper matcriam dcmonftrario cflctjat- mtifoLlam intellcxerunt.quanuis cnim dixerint Ari- tamcn hocnon cft excmplum Arifrotelis, ur noruni. ftorelem fignificafle neceflitarcm a marcria ad legentibuspatctjneque ralis demonfrratio Confu- id.cuius eft mareria,ramen quam mareriam in- pud Euclidem ulquam repcrirur . Nos igitur no p>. "U"t tellexerir ignorarunt , ideo dcclarare hanc n- dicimusdCmonltrationem illam uocari ab Ari piu. ccsliraicm ncquiuerunr, nam certtim eft mate- frorele per caufam marcrialcm in hoc tanrum riam non habere necesfirarcm nifi ratione for- fenlu,qu6d a natura illius anguli, qui in ferai- mx acquircndar , fi enim fit recipienda ralis circulocft, cx nccesfirarc enianatut fit rehis, forma , neceflc cft talem ei parare marerianu, quemadmodum a natura hominis emanat rifi- fed hxc cft potius necefliras a pcfteriori ad bilitasabfqucpendentiaabullaextcrnacaufaj prius, qulm a priori ad pofterius; aft Ariftotcl. (ubicdhim enim rcfpcctu accidentis dicitur inrclligir a priori ad poftcrius,Ii marcria[cft,ne- matcria, & qnotlcunquc naturam fubiedh nc- cefle eft id eflc, cuius cft materia , quid igitur celljrioconlcquitur.id ex fubicclc. materix ne nominematerix fignificauerit Anftotcles ipli ccslitate cmanate dicitur , quod non folum in non cognoucrunr;idc6xemplum quoque ab rcbus naturalibus, fcd ctiam in mathematicis AnftotcleadduCtum a ncmine intcltigi potuit locum habet.hx nanque ctli matcriam pioprii siemoenim potuit declarare quomodo cade-E lumptam non conlydctant, habcnrtamcn a!i- monftratio Geomernca cx caula materiali fit , quo modo matenam pcr iimilitudincm , quc- um quod mathematici in fuis demoftrarioni- admodumcnim ignis fubiedhis dicitur mare- fcus hac caufa non urunrur,fed fuh formali ; ru ria lummi calons, ira eriam angulus recrirudi- ctiam q> mathematicam materiam lumendo, ni lubie&us poteft cius accidentis mareru uo- quaminrelleClilem marcriam uoranr, non ap- cari . Poflumus nurem in eo cxemplo magnfiartificifi paret quomodo medium illius^demonftratio- Anftotclis artificium animaducrterc, nam dc- Ari ^ nis fit caufa matcnalis,fiue cum maiore extre- finitioncm anguli redti , qux in ca Euclidis de- l^pio, rno,fiue cum minorcipfum conferamus, dimi monfttatione medius tcrminus cft , ipfc mota- d 1 um enim duorum rectorum non eft materia^ uit in illa uerba idem fignificantia f dimidiurn anguli infemicirculoexiftenris, fcdcft ipfemet duorum rectorum | ut dicendodimidium fpe- ongulusin femicirculo exiftens; non eft ctiam ciem,6c*apparentiam quandam facerct caufie materiaanguli rccti, quia etfi dimidium fignifi matcnalis,pars cnim habct locum materi9,quu cat partem,c dixcritmedium illudef Jdiuudium | ut uidcntes non uidcrcnr, cV aa- fe caulam formalem eft enim reuera Torma_. . dienres non intelligercnt ; mcdium enim illud quia eftdcfiniciojuripfe Ariftorel. ibi afleruir; noncararioneeft marcria, feuamarcriainiun fedineoeft dccepru*, quod non cognouic &a necesfiras, quiadicarurdimidiu, fed quia quomodonon folom fit caufa formalis , fcd naturam anguliin femicirculo exiftenris confe ctiam materialis , quod omnino confiteri co- quirur cxneccsfitateur fit rec>us. Qu6d aur^ gimur; quum enim Ariftoreles ibi cx profeflb nullam aliam marcriam inrclligar ibi Ariftorc- eam demonflrarionem adduxerir ut factarn ex Jes.nifi eam,quam diximus , magna confirma- caufamatcriali.quomodo Arifto.defendimus, rioex iplius uerbis furaiturin eodem capitejn fi eam efle materialem caulam cum Auerroe^ contexru/j.aquolocorareormehacin rcl^ jnficiemur Harini quidam hanc difliculrarem fiiiflc iIluminatum,poftquam.n.dcclarauerat_ uidentesaufi funt-cxeraplum Ariflotclis uitia- quomodo per fingulum caufie genus fiar de- * f ur (acerenr mcdium eflc caufam marerialc monftrarioproprerquid,docerineoconrexm *Dgulirc(>i,crcnim non dimidiu duorum re- contingcrc mrcrdumur idcmcfhretusfimul cx ' w:j , dua- 6ol duabus caofis peodear,nempe exfine,&exne- ceflitatc marerix, quod cxetnpto lucern; dccla rar,fiquis.n. quxrar propter quid per lucernam lumeo egrediatur, poreft rcl pondcri caufa ma-' terialis t porcfTeriam rcfpoderi caufa finalis, ma tcxialis quidem, fi dicamus uitrum habercpar- uos,& infcnfilcs poros , partes autem Itiminis tenniffimascirc.&illisporisminores.proprcrca ex necefTicare id.quod fubtilius cft.rrannre pef/ foramina ampliora ; finalis uer6,fi djcamus, ne homo offcndat, 6c cadat ; cohfyderemusigfthr 1 caufam illam materialcm.caufaquarrfturjnola-' irtinis.fed tranfitus , feu tranfraisfiohis Iuminfs per uitrum luccfnx , uitrum igirur eft fubiecTti nuius tranfm i s lio n is.fi q u 1 d e m in eo fit rtafmif- fio,quare uirrum eft ipfius tnateria, arramcn in ea demonftrattone mcdius terminusnoeft ip- fumuitrum,h6c.h.elt potiiis minns exrremtr,' fcd mcdium cftaccidens quoddam uitri natura confequcns,fcilicet poroiiras,poro0tatem aOte ex neceflitare confequirur tranifrus rerum fuh- tilioram.actemriQrum; hxc autem caufi ibi fa tis pingui Mincrua ab Ariftbtde profertur.fuit .n.quorundam anriquorum femcnm quodnri trum fitpcrforarum,quarh Arift.non ptobauit, fed uoluitrarionem rranfmisfionis luminisefle' ipfam rranfparentiam nitri, non pofofitatcm^, ea.n.eft diaphani corporis narufa, utlnmen in fc t eripiar,arq; rrafuiittat; fefl eoThloco dc hac re difpiirare nonrmlr,' nam qu.TCtmque illius tranfitus caufahfFerarar, eart6 cft nifimateria- Ks , cft.n.condirio aliqua narutam nitri confc- Liber Secundus. 6o\ D aderTecrum,non ab efFecru ad caufam,ut Grx-' ci,&: Aucrroesexiftimarurin declararione 48.Dcc!ara con icjc.Ex iis quoq^que dicuntut ab Arjftotclc ri  con " iH'context t ufeq rr> i.;s ciu- rarrapirttsdetfaratdicenslapidero ex necelii- , cx . Ufe,ram furfum, tum deorfum fcrri, no ramen^ ftchndiim candcm ncceflirareni , deoffhrh" .n. 1 fcrtitf narut-ali neccfluarc, qu.T cft m.irerix ne- cesfiras, nathralis.h.cohdiriolapifTis^eftgraur- ras,a qua debrfum Ferntr ex necc{Tirare 1 , J qti5' uty cat Anft.marerix rtecesficatcm; idcrn lahis pro' redtusafcendirex neccsfitare, quurh refifterey Bequcatuiolenriarproiicichcis, h.Tcramcnnon eTtrhateri^necesfitasJcd impofifaefr a mbrore exrerno contra illius tbarc rix natutjfrff jfumpra E igitur ncccsfitate naturafi fi deThonftVemuscnr lapisdeorsuferatur, errclapisirijnuscxrrtmu, dcorfufc ferrierit roaiuSextremurfr, & grauuas medius terminus; quam demohfrfafiohem di- cir Arift.efTe ex caufa marcriali, feq Tffaierix hedesfitatcnec ramen lapidcm ft;tuctcpolfb- miis medium'tcrminum,fcdgrimratcm', qttx oelfofma lapidis cft,uel accidens a fidrrha flucs, eV eft illius mdfiiitiufa^fTedirix per enranar i o- riero,non caufa maferfalis propnc dicra;fed ea dcmonftfario cateobs^eTicirur htcra per caufam mo Ncce/Ti- qucns,qiix facit ot ex neccflirareJumcn pcfui- 1 marerialcm/quarcnusmedium eftcaufa inter- trum tranfeavidco cxcmpli grafia acccpit fen- tcnriamillorunf, qui putabant uitrttm,& oc cor pns diaphanum ciTcpcrforarum.ideoqihimcn tranfmirtere.In eaigttur demonfirationefubie ffu cft uirrum, feu quccunq; alia fit matcria tra fparens.cx qua conffcr lucct n a;marus exttema eft ttanfmisfio luminis ; mediGporoTiras illtus tji, Sc illi fubiecToinfira, quum f ubiecTu fnate- maetridenriJCTTc dicarnr; erTcctus uet6abex- terno agentc ptbdneti obflunt quidefn dfci ex hecesfitate producTi, fton raroen cx ncccsfitate Jubiectx matcrix, fcd porius cfagcntis cxferni neceSfitate. ln hocqnoqtte cxcmplo animad- hei ccrc pollitmus Anftotclcm tribuefc necesfi marcrix; fictalcm dcmonftrationcm ttult Arift. F ratem erTecTui proptcr caufam marerialtni- cMepercaufam mareriarerrf.j tamen poroliras non eftmareriarefpecTu rnaiorisexttemi, traf- miffionis luminisyneq; txfpecht nrtti.quum po' tius fir accidens ipfius ; ergo dfccre cogimur ti ideo dici percaufam matcrialcmjqooniam ac-: cidcns ilIud,quod demoftrarar , producirur ex oeccsfirare apropriisilliusmarefif cbndirioni bus per fimphcem emanarionem , quare caufa tranfmiflionts fiue fir prorofiras.fiue tranfparc- rta.eft cffccTrixpcr emanarionem, camq; Ari- frorcles uocar marcric; necefliratcm, quta ex tl- lius fubiecTc; ixiatcric naturadefuinitur, 5: ipft infita,atquc inrcrna eft,ipfa ramen caufa fecun dom fe accidens eft.non mareria, quemadmo- dum diximus . Illud quoq; in eo exemplo ani- maduerrcre debemus Anftotelcm nonipfi ma tcrie. neceflitarcm tribuere ex ipfius cffectus po fitionc, fed contra ipfi crTccrui ex pofirione ma terix , quare necesfitatem fignificautt a caufa hocefrproprercondirionem e* inreroisfubie- ti dcduCTam.fcdnon marcric; propter cfFecTu, dicitcnimdefcenfumlapidis cfle nccelT?rium propter lapidis naturam,non dicir necefliriam ideo eile illam naruram quia lapis de^fcendat, de ea nanque demonftracionc loquitur, que efc .-. priori, non de ea, quc a pofteriori.Qnf igitur fit apud Aril totclcm eo in loco demonfrrario*a cauta raareriaii , cV qux matcrig necesfitas ma- nifeftum efr, fic enim facilc inrelligimus qUo modo a mareria ad id,cOius eft matcria,necef- fariosprogreflus, & neceflariaillattofiar, quan doquidemnoncftpropri^ dicta materia, fed canfa efTccTrix pcr neccflariam cmanarionem ; quod quidem de mareria propric accepta o- itendcrc pofleraus , eacnimpofita non ex ne- ccsfitatc ponituv id,cuius eft materia . Cc Caput De medio Demon- 6o4 Cgpnt OftdUHittfolutio dubitationis, qux ex proxi- Ddumcft ipfi necefliuri materif unqulm caufij effe aa rnt diciis cxoritur . prxcipux , qu6d autem natura illud in aliquc  * ufum conuertat , id fecandarium cft.quoniam ^^J^ Dobre. ^Erumambigcrealiquis pofletdeiiSp euafinehocufu illud ncceflario eucnirec pro- \/ qux modo diximusex illo fj.con- pter matcham, quod fignificauic Ariftoccles in texru fecundi libri Pofteriorum , iHi iis libris de parnbus animaltum, quando dixic enim Ariftoceles dicic pofle eundem nacuram abuci excrcmentis proptcr aliquem fi- erTe&um cfle proptcr finc, & cx neceflicarc rna- nem,& pociflimc pcopccr animalium dcfenfio- terix , atqui non de alia caufa loquitur , quam nem,abuci enim dicerc maluir,quam ati, indi- de illa,qux farisfacir quxftiani propcerquid cansfecundariumefl"eilleufum,quumpriraa- . eft.namde rcraotioribascaufis,quc.non declf riacaufaflc.ncceflitasroateri^Qu&diinecefla ranc nifi q, cft,non opus erat Ariftoteli id anno- tium oronino aliquid fu prcpter certu finc,na- rare,quum manifcftum fit.unam, & eandem re tura id propter fincm prxcipucfccit,& materia habere poflc non mododuo , fed etiam omnia parauit propter finem , eamque ad illum dire- quatuor genera cautarum ; ergo fatehuidecur xicquam eofinenon confticuco non parafler, Ajiftoteles unam,& eandero rcm ex duabus di ideo ibi cauta prxcipua cft finis, nd roacerix ne uerfis caufis pofle dcmonftrari deraonftrarione ccfliusUicct ex roatcrix neceflicatc aliquando propterquid;quoraodo igitur ucru eft ld.quod res produ&a cfle uideatur , quod in oronibus nosanteadiximus, unius rciunam eflecausa inftrumentahbusanimanciumparribusinfpice qux farisfaciacqucfcioni proptexqnid eft , non rc poflumus,crura naquc,& pedes a nacura da- plures? im6 Arilc. ipfehocdoceclongoferrao-  rur animalibus proptcrambulationem, t quem ne in calce fccundi lib. Pofterio. & lllud idem fincm relpiciens coa&a fuit ex cali certa mate- lignificauit etiam in memorato capice de cau- ria,ex talibus,tantifque partibus ca inflrumcn- iisineodem libro, inillonanq, conte. 53. non tafabricarc,&hisquidemrnaterixconditioni- fubiunxiflet concingerc poifc ut eadc res a dua bus pofius neceflarium eft amroali pofle arobu bus fimul caufis pcndeac nifipriusin craccacio lare,talia cnim crura, & talcs pedesquurofinc, ne de generibus caafarum inteUexiflet no om- ambulare aniroal potcft;acumcn diccdum po- nes fimul.ied unam uni rci competcrc , ncrope tius eft talem cflcillam roatcriaro propter eum aliuro errcctum eflc proptcrfinem,alium ex ne finem,quara iplura cllc propter roaterix neccf cesfitate marcrix , & ahum propter caufam cfli fitatem,quia nnis ibi eft cauta pcxcipua , finc^ Solutio cientcm. Ad hoc diciraus firmum, & ill?su raa- qua nulla illius matcrix ftatucdx neccflicas ex- nere dogma illud Arifrot.q>unins rci unafite- ticiflcc;ambulatioautem propteruitx confer- quatacaufa facisfaciens quxftioni ^ppterquid, uationem tanquam propcer nnero aninnlibus 3uia fi eflcnc plures,nulla eflet caula, uc antea-i d ata eft ;fi quisigicur caufain quxrac cur anirna icebamus;quodaurem Arifc. dixic de quibuf- libus dacus fic motus, non debemus refponde- daro effectibus, qui fiunc & ex neccflica.ee mace re illa,qua rapdo memorauimus, materic. necef rix,& propttr ahquera finem, nl in rebus natu fitate-, icd propter uitx conferuatione, iiquide ralibus euenit , & plura eiufraodi cxcmpla e h - materiailla propter ambulatione dau clt, am- bhs Arift.de partibus animahuro defumere pof bulacio ucro propcer confcruationem uitx,fine fumus ; in animalibus nanquc multa fiuntex quo poftreroo fine ambulauo neccflaria non rnaccrix necesfiuce, quxpolteaadahquemfi- F fuiflct, queraadmodura ftirpibus neccflaria no ncm,&ulum prouiila natura coucrtit , ut in lc- hiit; & amora ambulationc non fuifletanimali pia emisfio atramcti fit cx ncccsfitatc matenc , neceflariamateria ilk , neqjillud inftrumentu illi nanq; neceflariura eft cale excremencu ge- totu.In excrcmeus aute concrariu c u c n 1 1 ,h q c e- nerare, & genitum eroitcere,quod fimilixacio- nirn eha abfquc alla utilicace,& abfque ullo ; p- ne de omnibus animantium cxcreraentis dicc- pofitofine func pcr fe ncccflaria ex macehx ne dura clV, eoruiu taraen pluhma ad ahquem vsu ccflicacc,crgo no func propccr fine,ecia fi a natu anatura uertuntur, neprorfus lnutiliafint, eii- ra ad aliquemfincdirigantur, uUuigiturprcci- cit enim fepia atramentum, ut le abicondat , p U a caufaeft raaterix neceflitas^quia tali exiftci * & tueatur a pilce inimico perfequente , boucs te animali non poteft tale cxcrcmentu non ge- quoque, & alia eiuGnodi animalia habent cor- ncrari ,nlcb uidemus cornua ceruoruro nullam nua ex necesfitate matcric, quiaeorum terape- aliam caufam habcrc,quim materi^ neccsfita- ratura cftualdcterrefths, quarc piuumu m c:s tem,qnum adipfiusanimaUstutcla minimcco cign irur cxcrcmcnti tcrrci, quod eucere necef feranr,fed potius oneri , & iropedirocnto fint ; fanum eft,idque ucrtitura uavura indefenfio- quum.n.plurimumineoanimali fit terrei ex- neroanimalis, bouesenimccrnubusfedefcn- cremenu,non potuitnatura comroodius itlud r.nn.& dunt.SedinhisomnibusiPiudaniraaducrtcre cmittcre.quam pcrcornua,&qaiaceruisahud ii'm*~ debemus , q. alteraduarucaufarupra\:ipua clt; reraediuprofuadefenfione largiuerat,ncmpe tcnc >&cmiflto acramcnci fimpliciter fumpca in fcpia cft projrer maccrix necellicatem ; modus autememitU Jiiis &cempjsetiara,quo eraicci- fpicitp.iem, qu tur.relp ,quod cnim uifoaniraali ini maceric, conlyderatioadhibetur, fed ex neceffi tatemarenx etiam nulla adhibita confydera- ctone finis. Cap. 1 X.inquo turij, & pugnaiitu .AncrroU dift* canciliMturjct ad uermm fenfum trabuntur. Vxigiturfir Ariftctelts fentctia ma- nireltum eft,uoluitenim mediu po- tiflimxdemonftrarionis femper elle caufam rormalem, hoc cft defi- nitioncm maioris exrremt , quam dixinuis efle dcfinitioncm non eflentialem,fed caufale ; hac autem caufam dixic efle aliquando caufara ma terialem,fcu materix neceflitacem , quam nos internam caufam efle diximus, & eftedtricem per emanationem appellauimus; aliquandoau tem finalc;& aliquando cffectricem externam, qucpropricefhcienscaufa nuncupatur.Ad hac mico fcpia tunc potius, quam alio temporc a- B fentenciam facileredigere poflumus uerba A- tramcntum emittat,id nonex materix necefli- tace.fcd ptopter finem fit;ur in omnibus tali- b.isinfpivcreliceatipfarnquidem reraefle pro f>; er oiateria? necefliracem.figura ucro,ucl qua- icatein,uelaUqnod,aliud accidens,ue( modu a naruraadieccum cfle propcer u*ilicacem,& pro pter fincm;proinde duas quidem efleeiufdem rei caufas,fed alio,& alio modo acceprx, quod in ipfoquoquq cjtefuplo Ariftocelis oftendere poflumut,nam fi uitrum, uclaliud fimilccor- pus fecundumfe confydcremus, nullaalia cau la cft tranfmiflionis luminis, quam ems corpo- ris natura, uel accidcns aliquod a natura Hues, qux dicuur marer. t neccflitas;quod li non ui- trum fecundum fe,& ut uirrum.fedut ab artifi- ccad talcin figuram redactum, & utluccrnam confyderemus,caufacucpec lucernam egrcdi lumen uclimus,eft ne oftj*ndamus;itaque dum Corpus illud ut naturale fpecta;nus,caul'a cranl uenois in uanis locis, & ea, quanuis pugnirc* inter fe uideantur,conciliarc; quod enim in c6 verbj mcncariis 14. a J.&68. primi libri dicat folas Auerr. cauias internas materiam , & forma efle mcdiu > n com; demonflrationis.id parui momentieft, quonia ftfy in us locis Auerroes Anltotelem interpretatur, mi j llt qui in totailla parce loquicur de demonftracio p a ft. ne facla percaufam interna, cuius frcquentifli mus elt ulus.ut nos eadem przcepta etiam dc- monftrationi l.ia.r pcr externam icaufam , qux ranor eft,accommodcinus quantum accomo- dari poflunt.quod a nobisabundc' alilsdecla- ratum ruitin libronoftro de propoficionibus ''k*-* neccflacus,Auerroes igicur ibi prooccafionC/ opcimeloquicur,prx(enim quum in eifdem lo quenti- cis non omnino externas caufas excludat , fed bus. apertcdicac eas quoque ln demonftrationc po tifliraa locum habere , rari6s camen,nempc tuc folu.quando cu efledlureciprocatur, cVin eius xniflionis luminis una cft marerix ncceflicas; C definicionefumuntur;fed huiufcereidiftinctio dumautem illudidcm urarte elaboratumfum inus.caufaillius cranfmiflionis eft ipfenis. N6 igicur fibi ipfc aduerlacuc Ariftoreles.una .n. cft unius rci xquaca cauCa; qu6d fi aliqua funt, quc & cx neccflicate materix, & pcopcer finem fnuit.ca alio,& alio modo confydcrata ab hac, & ab illa caufapendcre dicuncur, Sc nunquam ctitniab utraque xque pendent,fedaJtcrafem pcr pnmaria cft,altera fecundaria.quo fit ut no uti^ubct pofiracqucerTeccus llle ponatur ,fcd fula principali,ut emiflio atramenti in fepia c- tiam line uilautilitate cft neccflaiia ^pptcrma- terum;lcd fublata rpaccn^ ncceflitate non eft ainplius neceiTariaptopterfine;natura .n.aliud remcdium pro ilhus animalis dcfenfione pote- ratcxcogitare, eoautc animali taliconftituto, protnde conftituta neceflitace macerix eft ne- ccflaria,illa emiflioetiam proptcrfinem, quia ahuddefcnfionis gcnus animal illud non ha- re declaracione ad fecundu librQ taquam ad ^p- priumlocuremittit. Qjpd autem dicit Auerr. diftaA. in c6mentanisfexco,;y^ic ^i.fecundi libn,me uctrois diu femper efle caufam excerua,etTcdrrice,uel fi ln com * nalc,nunqua incernamdcilicet forma, uel mate ^undf riam,id facilcpoflumus interpretan,materiatn iib.pof cnim,& formam propncfumprasrefpexir,quas oltcndi mus uunquam demonftracionis mediu eflie pofle, uidelicec maceham, uel formam 1 p- ftusaffe&ionis , hxnanque conclufionem de- monftracioms conftituunt.&forma demate- ^ u "^ e ria demonftrandicicur,quare ncutra in me- f c ' mpcr diocollocan poteft, quum fint dux demon- c*uiex ftratioms cxtrcmitates;Auerrocs igitur caufas tcma& accipiens,ut debet,rclpcdu atTvcTioms, non re J r ' , *s fpcaufubicdi,iurenegatmarcriam accidcn- c ,CIC ** cis, *>el eius formam unquam in dcmonftra- tione medium efle pofl'^_. , relinquitur igirtix ~vc mcdium firfcmpcrcaufacxcernaut cfTe* Cc a ctnx. o7 Dc medio Demon. m trix,aut fin.ilis.ut ait Auerr.qui nomine caufx D cieiuc exrcrno ) runc mediueft certc caufaipia c ife&rici s coplectitur tum erfeftricc extei nam, que, propric cffectm dicitur.rum etiam effectri cem internam.qux dicitur cffeCtnx per emana cionem.quam Ariftor. uocauit nurcnc nccelli- tarem.liccr in hoc.menrem Anftor.ignoraucrit Auerroes , fed obiicerct aliquis, quomodo po- reft Auerrocs nomine c.uv.v cfhcientis comple tu cfhcientem per emnnationem , quu harc lic intet na,ipfe uero intclligat externa , quum di- c .  t cat medium femper eflie caulam externanu i uc*l m- Ad hoc refponlioexipfisAucrroisuerbisdefu terna, roitur,caufa nanq; interna,uelexternaduobus ucl rx- modis appellaxi poreft,aur.n.itadiciturratione tcrna ap Joci,& fubiecti,auc rationc ipfius eilc r. t ic acci- Suobut t ^ cnt i s J eu * cnt i am quidcm accidentis fpectando modis. omnes dictc, caufxdicnncurexcerna?quia ex- tra eius eflentiam funt,quod ibi refpicit Auerr. ut ipfius ucrba tcflantur,etiam fi fitaltenim fu- oiecti accidcs,uel forma, quar lit caufa cffccrnx per cmanationem,talis.n.caufa cft quide intcr- na ratione loci,& fubic&i, quia in code fubie- c t . i c il , fed extctna ratione t ifc ni i.r ipftus erte- ctus , hoc igitur modo medium eft femper cau ta cxtcrna,uteriam aiicric Ariftot.in concexub. difficul 4*4}-fccundi hbri pofterio.quia interna c.ui- us\ rer fa rcfpectucflcnticcfle non potcfr, nifi ide ex b:. ^ jjip^x.comment. fecnndi libri,quandodicit mcdium eile inquibufdam caufam effectrice, fed finalem in omnibtis;quum.n.non ommscf fectus habcat cauiatn finalem,uteclipiis limc , & riiibilitas hommis, fjJfum uuletur q> mediu in omnibus fitcauiaclnalis,prcterea fibi ipii adt uetlari uidetur Auerroesin iis uerbis, quonia :n una demonitratione medium una caufa eft, npn plures, igicurfiin omnibusdemonftracio- nibusmedium eft caufa finalis, in nullaent ca efticiens; quomodo igitur dicit efhciens ikj foluuo qiiibiifdjrti,) Hanc di/Eculratem non modo nullus foluir, fed ne furomisquidcm labtisali- quis attingere aufus eft . Ego puto fentenciam Auctrois hancelle, quum oronis effedhis ha- bjeatcaufam effectricem, & non omnis habear caufamfinalem,non ramen in oronibusmediu lumitur c.uii.t cffecuix, fcd folum in quibufda; at in omnibus fumitur caufa iinalis, uidebcet t ^n omnibus habcntibus caufatn finalc ;non.n. poccfl inrelligere Auerroes in omnibus , ideft demonftrationibus, fic-n.fola caufa finalis me- dium demonl>rationiscflet,fcd in omnibusef- fc&ibusut corum uerhornm iententia hcc fir, inomnibushabenribus finem finis eft mediu dcmonftrationis;led non in omnibus habenti- buscaufaroeffectricemfumitur medium caufa cffcctrix , quia ubi rcshabetcaufam effecrricc finc caufa finali(quod potiflimum in iis contin git,qii.x ab cfficiente percmanationem produ- cuorur,fcd quandoquc cdarn in iis, quc, ab cfli- cffe#rix; afl vbi res habcc cum effc&ricem,tum finalem caufam.mcdiuro fuinitur caufa finalis non caufa effectrix; quia v c pluiimum c6ringic ncefHciens perfc fumpttim non fitcauta ^ppna rei,&adxquata,fed ampla,c\- communis, &: rc mota,quz ablata quidemauferr erfectu, fed po fitanon ponit, etenim hunc effcclum non pro ducit.nin a proprio fine mbueatur,& reflringa tur, 4:contraharurad huncefficiendu , fi quis eium qucrar.cunnforum uadis^&r ille refpon- dear.quiafnmanimaruStVeltquiahabeo pedesj caufam quidem eftecrricem refponderet , fed tamcn quarflioni non fatisfaccret , quonii ani- ma,' ac pedibuspofitis non ponirur neccflariA illa in fomm profectio;nam pnus quoqi amma, acpedes hahebat.non tamen in fotum profict- fcebatur ;reflringirut igiturcaufa illa erlccrrijt ab hoc propofito finc,ur a defyderip uidcndi a- micum,uelaccipiendi pccunias, uelaha einf- modi caufa,fohusigiruf fims (atisfacitquarflio ni propcerquid,& efc demonftrationis mediu" in i : ,,ou.r caulam finjlem habenr , Alia quoqi efcratiocur non omnehabens caufam effedtrt cem peripfam demonflrelur , quam intellice* mus , fi cognouenmus quomodoex caufa lina- li demonftratio conftruatur,quod fortalle pau- ci cognouerunr. Capnt X. quomodo ex caufa finjh], & nuomodo txefficieMe dcmonilrasio contiritatitr . N ' On eric aucem ab re fi particulas f I. AccUn Scji. fccundi hbri Poftenorum di- ^ 0 "* ligenrcr explanemus , ibi nanquC_/ ln x Arift. optimc declarat quomodo er poft. caufa finali demonflratioformctur,fed ita bre- uiter,6c obfcur^, ut neque locus ille , neque res ipTa ab uilo his temporibus intelligatur. Atift. igicur in eoconre.ci.proponitdeclarandu qiio modo ex caufa finali demonftratio fiar , fed cja snagnam afttnitatem , & magnum connexuiTu intet fe habent caufa finalis, & caufa cftcclrix f neque poteft ex caufa finali demonftrario ficri, nifi eriam caufa effedrix in eadem dcmonftra rione cxprimarur; ideopnusformaMn eodem contextu demonftrationem ex caufi efticicnte urjpoftea ex eifdem terminis factam a caufa ft- nali demonftrationem magis intelhgamus , 8c refpectum efticientisad effectum , & cffecrus ad fincm clarius infpiciamus.Sumit itaque hos tres terminos.deambulare poft ccrnam,cibos ad os "vcntnctili non afcendere,c\: fanitatenv., quorum interferefpedtus.&ordo talis cft.vt primus fitcaufa cflectiixfecundi , &' fecundus caufa effectrix rertii,& tertius caufj finalis fecu di,namdeambulatioaco;nafacit ut cibi ad os ventricuh non afccndanr, hocauiem efficii fa- nitatem, fed fanitaseft caufa finalis cur deam- bulansuclitcibosnon afccndete , Atiftotelet , au- 6o9 Liber Secundus. 610 airemdeambulationSuocat C. facitq; minorc A eftconfyderare, nani generatiocauCe cfficien- cctrcuftiratetn j dcindc cibos non afcenderc^ uocat B.meciiurn tcrmtnum , fanitatera dcniq; uocat A.maius cxtrcmum,& dcraonftrat A. i n- efle in C. per roedium B. qux eft demonftracio pec caufam cfficictc, nam caufa effe&rtx uc de- atnbulas a cama fanus fit , eft quoniaro cibi ad os ucntncuh non aicendunr,tedad funduuen Uiculi delccndunr,ubt rit bona digeftio, quatn confcquitur lanitas;fanitas igitur,qu eft caufa finalis cux cibj afccndere prohtbeanrur, demo- ftr.uu r c\ co q>cibi non afcendunr,tanquam ex caufaeificicixc, quufinis,& cfficicnslunt iibi imucem cauk,u: m i.libr. Phyficotulegimus; rubiungitauccin Arift. q>ea dcmonftrarto, qua finis lanquaroefte&us demonftratur ex caufa cfficientc,cft demonftratio exhibcns definitio- nem t quia mcdtus ccx minus , qtiutn fit proxima caula iuaionsxtojni , utponiturcfle, eft eius tis fecundum nacurara prior-generarione effe- ctus.fzpe uero cciam cempore pnor.ideo r ectc dicic Ariftoceles medium fieh prius.quam ma- ius extremu.curo minore aucem extremo com- paratione non facic , qula dc illo cettam regula aiFcrre non poruic,fi nanque illud cxcmplum , quo ibi ucicur fpectetnus , minus extremum eft gencrarione pnusmcdio cermino ', ficuci me- dius ccrminus maiore exrremo , ni prior naru- raliccr eft deambulacio a coena , quam cibos n6 afcendere,poftrema aucem omniuianitas,quz eft rnaiusextremutn;fednonin omnihus de monftracionibus pcr caufam cffectricem fa- ct i s id poilumus aireuerare,quoniam caufa effc ctus fcpe a fubiecco ipfius effeccus feiuncca, & remota eft,& rcfpectuipiius non modo poceft efle pofterior,uerum eciam prior,non.n.requi> ritur uc fic caufa minoris extremi, ficut requiri- dcfinitio.Unitas.n. pcr eam caufrm defintcrur, tur nr ficcauia maioris proprerea nulla ualuit non quidem uiMUCfStf.accepta fanicas, fed ca , B Artftoceles faccre comparatione medii cu mi qux cum bona ciborutn coccione coniutta eft, ut intcrpretCs cuis loctanimaduertcrunt. Hac facta dcmonftraiione doce.c Anft.poflcde eode Ceti.im , B.dcmooftrart per mediura A. & ita dcroonftrationem fieri ex caufa finali, cauta.n. curdcainbuLaps 4 cosoa faciat ctbosnon afcen dvrc cll nc lanus fic,hancautem dcmonftracio- nis rormationcm dicit apparerc pcr tranfpofi- tioucm tV a j*r, Ktytr , autem paulo ante ap pcllauerat mediiun tcrminum refpcctu maio- ris extrcmi.hoc cil oufam cms , ac dcfinitionS fimol,proptcrea *mt dicit in numern plu rali,quia conucrfa propolitione maiore,& fum pro A. ut iincnon amplius ut effcctu, etiam A. oftcau(a,& ratio ipfius B iicunin prioredcmo ftrauoncpercffcctricciu caufam facta B. erat caufa,&ratioipfiut A. ^ppterca B. & A.rationes dicunrur, quia fibi mniuofunt cauf; , & ratio- nes, dum aho,& aho tnodo accipiuocur,& quz nore extremo . De c*aCx uero finali alia ratio cft.uroptimein eo cotnrntario j t.annorauit* Auerroes,fcntenna nanqac Anftotelis uera eft in finibus tanrii fecundariis,in aiiis locum non haber, qua quidem re non paru difficilenvr& * nemine declarari.fimnlque Ariftot.& Aoerrois uerbautomncsintelligant,fciendueftq> pnus p n " n - natura duobusmodisdicitur.uel.n.pritisnatu- '  ra intelligimus fecundu ordine* naturr geneta a, uo bm tis , quemadmodum dicimus elementam ho- modit. mine prioraeflc humoribus, & humorcs mc- bris,dequogenerationisordine hic loquitur Ariftoreles ; uel prius natura inre-lligimus fecu- du ordtnc fcopi,& intentionis natura*, qoi iwc- dus priori contrarius cft, nam in homine prio- ra naturalunr mebra humoribus, & humores clementis , quia natura primario ftatuic mebra faccrcdeinde humores propterilla, &elemen ta propter humorcs,ut ait Ariftor. in primo ca- inaitcradcmoftraiione eft propofitio mtnor,ca ^ pite fecnndi libride partibus animafium , ubj cftconclufio in altcra.inqutt. n. Arid. percau- lain rtnalein demonftrari propterquid B. ipfi Cincft, hzcautem erac minor demonftratio- msfad.r per caufam cffcdriccm . Poftea uero li.uunniu.il iun deinonftrationu dilcrimifub- iungitdtccnsin ca dcmonftracione, in quame duiin eft caula cificicns , mcdium efle gencra* tione primum,& maius cxtrcmum efle genera tioue poftremum , quia medium eft caula crh- ciens,& maius extremumefl effcautem uideatur eadem fanitas eni de- . manus uetb,& baculus funt efficientia fecunda ambulationis effc caufa finalis.illud euenitquo Ytniipu r j a .Finisautem & pnmarius, & fecundarius di niam deambulatio.liccrab Arifr. fnroatur nt ca tv fi-cu- c * potefttumordinegenerationis, cum ordine crK-ctnx nnmana, haber tamen aliudcfficiens dami*. intcntionis;ordinequidcm intcncionis lllc fi- prius.quod Ariftot.confyderare non opus fuit> Ais, qu>'poftrcmnm acquiritur , primarius eft; ncmpeanimam.lllud igirur perpctuo ueru cft, idem tamen cft fecttndariusordine generario- cfficiensprimarium,quod a nne mouetur ad ef nis, quiapoftremo loco gencratur. Quoniam ficiendum, non poflcdici effecTum refpccTu il- urem Anftotelesin eo tz.contexru fccundi lius finis,fed efficics fccundarium , quod abco libri Pofterio. de gcnerationistanturo ordine finc non mouerurad cfficiendum , eft effecTus loqoirur inter caufam crlc&ncem, &caufam fi refpecru ilhus- finis,cuius uicifllm eft caufa cffi- N  0 . , ^ nale,fcire debemus, c. effuicns primariu duo- ciens proxima;caufa igitoc finalis mouet prima f cnrnca bus modis efficere dicitur,aliquando .n. efficic rium agens,& non eft illius caufa , fecundaria_* inccr 6* aliquid propter alium fine, aliquando autccf- uerbagentia non mouct, &eorum eftcaufafi-ncm.ft ficit aliquid non proptcr aliud , fed ipfum pro- nalismnde parec diftercnria inter finem,& cau- j J a - u pter fe ; quando.n.aliquod eft pcr iebonum,& fam finalero, finis.n.dicitur refpc&u agentis pri per fc cxperibile.id, quod line medioipfumef P roarii,quiamouetillud experibihs,atn6efteius ncicacproducir,di.cirurilludefficere propter caufafinalis;agentiurrfautem fecundatiorum ipfum, non proptet aliud , ueluti anima quado non eft finis,quia non mouet illa, fed eft cauia plena habitibus eos contemplatur,caufa cft cf- finahs cuiusgratia faclauel roora funt ab agen tedbix contemplarionis, non tamen proptera- te primario,tdeoxefpcctu horura eft fimul cau lium finem , quia ipfam per fe contempfarionc fa,& crTcdus; ar rcfpcctu priroarii cft quidcnru quxrir, quc finis eft ; quandoque aute contin- cftccrus t fed non eft caufa.Ex hiscolligimus "ve git utcauia cffecTnx aliquem cffccTum produ- rafimuleffe hzcduo, orone rfficicnsagirpro- catnon proprer ipfuro,fedutaliudindeconfe- pter finem , & nonomnis efTcctushabctcausa quarur,ut quandoanlmamouetmanum ut ca- finalem;nam omne efficiensaliquid efficir pro piat cibum,facit.n. motum manus non propter ptcr finem,uel.n.finis cft iilemct cffcctuStfi pro tpfum,fcd proptcr lumptioncm ctbi,idcb eife- ptcrfeipfum producarur, uel aliud aliquid , fi crusille, qui oniinc gcnerationis prior eft, lo- cfficiaturpropteraliud; ideo recTc dicit Auctr. cu finis non habet t ut motionianus, icd finis di omne efncienshahere finem,& omncmfinc ^ 8 * cirur is, qui poftremu gcneratur , vr suprio cibi; habcre efficicns; fcd quauis orone efficicns ha- ^^"g hxcji.quum iit finis primarius,eft tamcn fccun bcat fincm , non tamcn omniscftectus habcc rum.Ar dariusordine gcnerattonis, quiapriusab ani- caufarn finalem; illc.n.qui altcnus gratia eifici omnis Hiaroouecurmanus,deindefumirurcibus;hic tur.caufam finalem rubct,fcd non ille.qui pro ' ' igiturtriafuntordine generarionis itadifpofi- pterfe.urdeconrctnplatione dixtmus caulam ^ e * * ta^utpflmaiiuagensprimutnomruumiit^fecu .n.effectriccmhabetanimam,caufamfinalcrn-> nul- #IJ .II.cSi L-Jber.Sccuadus. rr * I4 pulla, fi ipfa p.er fe exp etitur.ut pofuimus ; mii A nc ulcimu,talis.n.eft ipfa caufa Mn.ilis h c at In qui- butlocu fcabcat dcmou itratioa caula fi aiali . dicamus ipfara fui caufara finalera euc.quia ad fui cifcclibncanima mouct,fed hxc no cft l.ms propiia locutio, hoc autem in omnibus ctfcch- t>us Iocura habecqui pet fe boni, &Jper fe cxpe tibilcs func, cuiufmodi vidctur clie fanicas , hi .n.quatcnus talesfunt, habcntquidem caufara erTedtricern.fcd finalem non habenc.Manifcftu igitur oronibus clfe potcft dcmonfttacionem a caufa finali non habcre locuro ubieffectus non proptet aliud, fcd proprerfeproducitur, eft.ru fimul effec~tus,& finis,quare ex alio fine dcrao- ftrari non poreft , ut fi contemplatio ptopter lc cffici dicatur ab anima,non poceft ex finali cau faderaonftrari, quia alicuius finis gratia nd fit. Jn illis igitur tantummodo huiufmodi dcmon ftratio datut ,quxalterius gratia fiunt , dicimus aucera{nunt$ad lignificandum caufam finaleoi non eotum elfe,qux faciuncfed eoru,quc fiunt Eroinde eorum,qux caufam erTedricera priorc B abent,a qua propter aliu fine fiunt. Propterea Auer. re&c dicit in illo 51.com. Arift.ibi loqui de finibus fecundariis,iisuidchcer,quiab efn- cience per alium etfectum mcdiura producun- tur, proinde non primum , fed fecundum locu ordinc gcnerationisobtinentaprimo efficien tc;per talem.n.fincm demonftratur effectus ille medius,& in illaderaonftratione primura clti- cicnsjfumitur uc minus cxtrcraumifims autcro , qui gcncxacione tertius cft,raecuum eft demon ftracionis; efTectus demuin,qui gencratione eft medius,eftin demonftracione maius cxrrcmui fignificac aucem Ariftoccx cauta finali tunc de- roonftrationc fieri,quando quxftio proponitnx cur tale efficiens tale effc&ura proaucat , ideb ftrimum efficiens tenctlocuro iubicc"h,& ad ta ero qufftionera nulla caufa prxter finidem re- fponderi poteft,nam de proximo efficientc eft quxftio cut erTectum illum efficiat,nullum au- maius excremum fit generatione mediu , caufa ,n.quxricurcurhoccfficicns hunc cifeclu pro- ducat,caufaautem eftquiaa talifine mouccur, Colligerc exdijclupoftumusrarione-ius.quod & cur quxrebatur.cur multacaufamefte&ncchabcn ' ' ' :j tia cx ea demonttrari ncqueant,ratio,n.eftquo Wll(4m niara ucl caufacffc&rix amplior cft cficctu.vel, eflcitn- fiampliornoniic,qu-itiocamcn talisproponi- ccm no tur,ut caufaeftcctnxtanquain notafuraatur,& pollum fubieCtii quclhonis ftacuacur.quo tic ut eftcctnx P cr cum cauta retpondcxi non potiic , led orancs intelu- itliI , t gantcaulx cancuin finalis eam quxftione clle ; non omniaigitur habentia caufam ffeCtriccm cx;ea dcraonilraripolIunt.At q uando id, cuius Caufa quxritur,caufam finalcmhabet, adqux- ftioncm propccr quid cft omnino caulam nna- lem relpondere oportet,idcd Au.ct.dixit in oni nibtis habcimbus caulam finalera hanc clfe de bcrc demonftracionis incdium. Idcirco ucniTi- mum eft illud Arift.dogma,unius reiunam efle. caufam, quanuis enim rcs una plurescaufas ha beat,camen una eft,qux fatisfaccre posfit qux- ftioni propccrquid, quia duro quxrendi mod confydcramus,una quxftio unaro caufam refpii una qu- cir,no plures, uleo fi aba aliqua caufaaffetatur, ft 10 un - illi quxftioni non fatisfit , quod in ipfo Ariftoc. ^'""'.^ exemplo oftendcre pollumus , fi quis.o. qucjat rc fp, c n proptcr quid deambulans a ccena fanus fit, cau nou plu tamfinalcnonquxrit, quiaiam inqucftioncfi- nti nem ipfum proponit de primo efficiente prcdi catu,non quidein tanquam de cfficiente,(edta quara de uibiecto,neqi ut(finem,fed utefTectu, quare caufam tantum efTectnccm proximaev quxftio rcfpicit,utmcdiamordine genexatio- nis inter fubiectu quxftionis,& pr*dicatum,ca aucem cft quia cibiad os uentriculi non afccn- dunt: q fi quxratur cur deambuians a coenafa- ciat cibos non afccndcte^nisquxritur,n6 cfh tcm eft interpofitum aliud efficiens medium,fi C ciens,quoniam efficicns nocum iam in quxftio R5 cur fin.s di- camrca cauijju quidem illud cile ptoximum efficicns coftitui cur, quarc ipfa per fe quxfiio illa dcclarat noiu quxrialiam caufam,quam finale-,utquado qux riturcurdeambulansacaenafaciat cibos non afcendere,fix:aufam efTectricem fpectemus, ca propofitio immediaca, & indemonitr abilis eft ; icd habitafinaliscaufie ratione eft mcdi.ua., , quia caufa hxc no eft media ordine generatio- nis incer cfficiens,cV efTectum, fed uctifque po- (terior, prior tamc cffectu naturaUter quatcnus c!l cius caufa finalis; proinde a priori ca demo- ftratio efr,non a pofreriori , ideo claracft ratio cur finis uocari loleat caufacaufarum, quando . n.cognofcitur proxima caufa erlcct r ix alicuius cffecfus, non manet alia caufa quxrenda,quam finalis, quc rationera reddit cur illa caulaillu efTedum efficiat; redic igitur dixit Arift. in de- monilratione a caufa finali minus excrcmu eile generatione primum,tale nanq, eft ipfum effi- cicns pnmariuro;medium ucto clfc generatio- neproponitur&utfubieccu, & uc efficicns ; at proptcrquid non afcendenribus cibis fiat (ani- tas quxri non poteft,quia nulla remanet caafa, du ponimus illam cfic huius proxima effectrice caufam, hanc uet 6 ultimuro fincm . Vna igitur quxftione una caufa que > ritur;& scper ipfa qu-- IU per eam omnes dubitationcs, etiam qu{ diffi cillimx funt, & folui non pofte uidcntur, facilc fol- De mcdio Demon. Lib.II. ul Torraa. &matc ru acci dctu tn concln fionefco ductur. is foluuntur,ut in ea animus tandem omni amota D i x l it ationc conquicfcar,nam prcrcr multas dif ficultatcs anobrsin prxcedencitracTatione fa- Cile fublaras^aliaefi magni momenti, qua par- uonegotio diiToluere potTumus; multorum.n: ammos hcec dubiratio torlir, quum fcientiarei perfccTaeafir,quando omnes eius caufirnofcfi cur,quomodopotilTirna demonftrario pcrfecta rei fcientiam tradere polEr, fi eiu s mediura fem per unaouia efr.nunquim plures, quu tamen accidcns f?pe omniagenefacaufarum habear, femper aum phtrajquo.n. rhodo unum caufa* genusatiis priercriris,qtias eas rcs haber,poreft plenam eius Icientiam rradererquinuis.ti.pro-' xima rei caufaremorasomncstn fcinchtfasha' beat eiufdem generis caufas,tamen alias aliorii generu cerre non continet. Nbs igfrttt dicfrnus omne accidens,uel omnia hahcre qrratnor ge- neracaui'arurn,ue4falrem rriamferia, forma, & efricientem, fi caufam finalem prtcrfc norr habeac, finalcrn.n.liue clHcienrc habere nullo' E snodo porefVquod igitur ad matferiam.&fbrma: attinet, hacinoinni potifjjma demonfTrariohcr inueniamur neceile eft.mareria nanq; acciden eiseft fubicchim proprimn,quod iocutn habcr rninoris exrrcmi-yforvna uefrVfcft-propria efFen- ria, qu.r ncr genus coarcTatum fignihcatur, 6c eftut dcmonllr.itione m.tius extrcmi'1 , qoare' forma, Sc materlaacxidentis in xonclufionede' inoa!h.it.o;tts toftMincntur , uf au Aurrroes irt camiQenr.f^i.fecundi lib.Pofierio.caufa-Ye ro cfwdrijt efT mcdui derpOnlTMf ionis.iihi nul- laeft caufifinalis; aft ubi r*sut ocuhs, uel pe- dibus.exprimir in ea quiftionc fubiectam ma- feriamjanimalipfumjin quoharc organainsuT, Ihriuit ramen etiam caufam efFcCtricem,qua no ram eflcconftituic,cfT.n.na;uca ipfa',qux caom hiapropteraliquem finem animatibusdedit., qtiamcaufam nemo quarrir.quom omnibus no tafit; quarrerefgiturcurhomo habcat manus eftqua-rere cut'nitura hominimanfi Wgitai fit; & quirerc curdomus habeat fundamenta inomni e<rquarrcre ; ci?rartiF?i domui fandamenta fup dcmon pbfuerir,qtr.-ireindinni demonftriticine facla fttatI0 ; e.< caufa flnillj rnfnnVcxTremCi continctcaufarn ^J," etrecTricem ac-c-fdcntis ucl exprcfst\ uel implici  lt ur cf t?,eamq; Bcraff(,'ci;ftJjpponram eflcnrCefTe eft, ficicnsl Mila, fiharcignotaeiiet.pri^s quarrcntlu efict miuorc qtirena lit CJttfa cfrectfix.quain qucrcrctur pro- P ' T^crqttcmfinesri hscillum crTccTum producar, Otr.nia rginrrcatrfaruTn gcncra, qua- propofitu JkricTifcns haber.rn demonfcrationis coriririetor, prninde cV in definirior.c accidcntis perfecTa , fiqttidem rdtafrf demonlTr.-ttioncra ratidem in h.incdefinTticmern umimus.Hxrfairt , qui ad propdfirar dfrlicultaffienodationemifit ad fen- fcrfcr? ATiftoc.deCTarationem excogicacc, atque Pnhehice pocUitntii;aliorum officiu crir ca,quar pf^termilfa a nobis fuerinr, addere , &' cjiix er- rita.corrige^fe/attlfoum autcm, cVlabdfcsno- ftros xqui bon:que confulercjfiqnidem pro uc rirate, & pro ftudtoforum urilitatc tiberrtcr la? borauimus , 1 ;;! ciirc- mo. N I Vcnctiis,apud Gcorgtum Angelerium 5 Sumptibus PauliMeicti juL. . ' ^ibliopolxPatauini, M. D. L XXX VI.  HOJ tafl rGiacomo Zabarella. Zabarella. Keywords: metodo compositivo, metodo resolutivo, ordine compositivo, ordine resolutivo, logica ed estetica, Baumgarten, il liceo, il lizio. Refs.: Luigi Speranza, Notes on I Tatti’s edition of Zabarella, “On methods,” -- H. P. Grice, “Zabarella,” Speranza, “Grice and Zabarella.” “Grice e Zabarella: la risoluzione buletica,” Villa Grice, The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria. Zabarella.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zaleuco: la ragione conversazionale e la sapienza di Locri a Roma-- dura lex sed lex – la scuola di Locri – la scuola di Reggio Calabria – filosofia calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Locri). Keywords: dura lex sed lex. Filosofo calabrese. Filosofo italiano. Locri, Reggio Calabria, Calabria. Z. achieves great respute and respect as a law-giver in Locri, and has a reputation for being both humane and severe. He establishes fixed penalties for each offence, and two stories are told about the consequences of this. According to one, the punishment for adultery is the loss of both eyes. When his own son is found guilty of it, he orders that the punishment should be divided between them, so that they lose one eye each. The second story tells how the penalty for entering a particular public building carrying an arm is death. When he inadvertently violates the law, he executes himself. Both Diogene Laerzio and Giamblico call him a direct pupil of Pythagora – but his laws are usually dated to a much later period, making that impossible. In any case, Z., whose name improperly starts with a “Z” making him very UN-ROMAN (CATONE infamously banned the letter Z from the Roma alphabet, describing it as the ‘sound corpses make as they become’ – is a good proof that Cuoco is right, and that there is an Italic wisdom that pre-dates Pythagoras -- who had been born in Florence, anyway! There is no way to defend the view that Z. owes everything to the Hellenistic philosophy, even if those where the letters Pythagoras never wrote down! Locri is a fascinating philosophical city – or ‘village,’ as the Romans prefer. Cicero would say: “It is much easier to give good laws to Locri than it is to give bad laws to Rome!” – Zaleuco. Keywords: dura lex sed lex – Luigi Speranza. For Grice’s Play-Group, The Swimming-Pool Library. Zaleuco.

 

Luigi Speranza –GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zamboni: la ragione conversazionale e la dialettica del lizio – la scuola di Cento – filosofia ferrarese – filosofia emiliana -- filosofia italiana –Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Cento). Keywords: de interpretatione, significatum ad placitum. Filosofo ferrarese. Filosofo emiliano. Filosofo italiano. Cento, Ferrara, Emilia-Romagna. “Famous for his dialettica e cosmologia and implicature!” – Grice.  Figlio di Matteo Z., un  pittore originario di Cremona, di cui si conservano affreschi negl’oratori delle chiese della Pietà e di San Rocco. “Unlike his father” (Grice), Z. prende la strada degli studi filosofici. Studia a Ferrara sotto PENDASIO (si veda). Insegna a Ferrara. Tenne rapporti con la corte estense. Di fronte al duca d'Este recita il suo poemetto, “Le pompe funebri” – “which the duke didn’t like” (Grice) -- e quando si trova a essere oggetto di non chiarite gelosie e maldicenze da parte dei suoi colleghi a Ferrara, scrive al duca per richiedere un suo intervento. Non risulta il duca risolve i conflitti denunciati da Z., che, perciò, decide di trasferirsi altrove. Chiamato a Padova per insegnare in sostituzione di Zabarella – “whose surname also started with a Z” – Grice. Z. inizia il suo corso leggendo la prolusione Exordium habitum Patavii. Contro il tentativo di fondare a Padova uno studio rivale dell'università, Z. si espressa con l’oratione contro i gesuiti a favore di Padova, tenuta di fronte alla signoria di Venezia, nella quale sostenne che Padova, per insegnare, non ha bisogno dell'aiuto dei giesuiti e paventa i rischi di dividere gli studenti in fazioni come i guelfi e gibellini. L'autorizzazione all'apertura dello studio non a rilasciata e i gesuiti sono espulsi dalla repubblica veneziana a causa dell'interdetto scagliato da Paolo V, cui segue la cosiddetta guerra dell'interdetto. Ha una famosa controversia con RAGUSEO R sul numero essatto dei quattro elementi, ma anche sul valore della storia delle interpretazioni della filosofia del liceo, e su questioni didattiche in torno dei pupili con calligrafia bella. Sostenitore dell’esistenza della sua anima – “ma mortale” -- legata indissolubilmente a suo corpo, e sospettato d’eresia e e denunciato all'inquisizione. Con l'amico GALILEI (si veda), Z., ad opera di Belloni, condivideno accuse diverse, una denuncia al tribunale dell'inquisizione che non ha conseguenza. GALILEI e accusato di praticare l'astrologia giudiziaria e Z. di sostenere (i) che la sua anima e mortale e (ii) che Aristotele separa la filosofia del papato. Z. affronta altri due processi dai quali usce indenne grazie alla protezione della repubblica di San Marco. Molte fonti riportano che muore durante l'epidemia di peste che colpe l'Italia. Risulta che muore, invece, a causa di catarro accompagnato da febbre. Secondo alcuni, GALILEI si ispira a Z. nella scelta di un “Simplicio” come rappresentante dell'avversario liceale dell’elio-centrismo. Z. pubblica pochi saggi della sua dottrina, mentre sono a noi giunte numerose trascrizioni delle sue lezioni che prefere tenere solo oralmente. Le trascrizioni delle lezioni tenute a Padova presentano gravi problemi interpretativi che hanno impedito alla storiografia di poter avanzare una sintesi sicura di sua filosofia. Unica eccezione a questa difficoltà interpretativa sono le Lecturae exordium. Nella prima parte della lezione, si rammarica che il continuo rinascere della natura, come la successione delle quattro stagioni, dalle sue forme ormai trascorse, non susciti la meraviglia dell'uomo e lo sgomento per il continuo morire del mondo. Il mondo non è mai. Il mondo nasce e muore continuamente. La lezione si conclude con l’affermazione del dovere dell’uomo di conoscere se stesso. L’uomo, filosofa Z., si scopre in mezzo alle tribolazioni dell’incostanza. Ebbene, la conoscenza di sé è, per Z., l’unico strumento capace di dare a Z. serenità. La strada per conoscere se stessi e raggiungere la serenità è data dalla filosofia su cui si basa la morale e la scienza. L'uomo – “o al meno, io” -- ha un intelletto onnipotente che dalla conoscenza di se stesso e della natura giunge a congiungersi con la beatitudine del divino. Secondo una diffusa narrazione Z. e uno di quei filosofi del LIZIO che non solo rifiutano pervicacemente la scoperta eliocentrica di GALILEI in nome della filosofia del Liceo ma si rifiutano, invitati da Galilei di osservare direttamente nel telescopio l'esistenza delle montagne della luna, delle fasi di Venere, dei satelliti di Giove. Questo avvenimento, tramandato come simbolo della miopia di coloro che si ritengono custodi del vero sapere, è ritenuto falso. Nella lettera Galilei racconta a Keplero il comportamento dei filosofi di Padova ma non fa nomi. Che dire dei più celebri filosofi di Padova, i quali, colmi dell’ostinazione dell’aspide, nonostante più di mille volte io offro loro la mia disponibilità, non hanno voluto vedere né i pianeti, né la luna, né il cannocchiale? Questo genere di uomini ritiene infatti che la filosofia naturale e un libro come l’ENEIDE e che le verità e da ricercare non nel mondo o nella natura, bensì, per usare le loro parole, nel confronto dei testi. Ad un esame superficiale una lettera a Galilei, Gualdo conferma che tra coloro che rifiutarono l'osservazione con il telescopio vi e anche Z.. Abbiamo qui Morosini, il quale non può patire che Z. mentre V.S. è stata qui, non procura né voluto vedere queste sue osservationi, avendole io detto ch’ella se gli e offerta di andare sino alla sua propria casa per fargliele vedere; onde le pare che ha torto contrariarle senza averne fatto qualche ESPERIENZA. Nella successiva lettera di GUALDO a Galilei si riferisce di un colloquio con Z. che al rimprovero di essersi rifiutato dell'ESPERIENZA col telescopio risponde che lo fa perché, non volendo approvare cose di che io non ho cognizione alcuna né l’ho vedute. Questo è quello, dico, ch’ha dispiacciuto a GALILEI ch’ella non ha voluto vederle. Rispose: Credo che altri che lui non l’ha veduto. E poi quel MIRARE PER QUEGL’OCCHIALI M’IMBALORDISCON LA TESTA. Basta, non ne voglio sapere altro. Z. afferma in questo testo che gli causa DISAGIO mirare nel telescopio e che dunque non si rifiuta di guardare ma non accetta di vedere cioè di accogliere l'interpretazione di GALILEI di quella OSSERVAZIONE. Più in generale, Forlivesi sostiene che la posizione di Z. e sempre coerente nel ritenere che l'interpretazione dei dati osservativi non puo andare disgiunta dall'esistenza di una dottrina filosofico-naturale complessiva. Forlivesi rileva altresì che lo stesso Galilei, a volte, propone un’ipotesi circa la natura del cielo non meno problematica di quelle proposte dal Lizio. D'altra parte, come conferma Bellone il cannocchiale e uno strumento di fattura artigianale. Non c’e una teoria dell'ottica - si deve attendere Newton e la immagine e alquanto deformata. Saggi: “Le pompe funebri; ovvero, Aminta e Clori” Ferrara; Lecturae exordium habitum Patavii, Ferrara, Mammarelli; Explanatio proœmii librorum LIZIO de physico auditu cum introductione ad naturalem philosophiam, continente tractatum de pædia, descriptionemque universæ naturalis philosophiæ quibus adjuncta est præfatio in libros De physico auditu, Padova, Novellum; Oratio habita Ferrariae ad Clementem VIII pro S. Q. Centensi, Ferrariae; Disputatio de formis IV corporum simplicium quæ vocantur elementa, Venezia, Oratio habita in creatione serenissimi venetiarum principis DONATI, Venezia, Disputatio de cœlo -- de natura cœli, de motu cœli, de motoribus cœli abstractis; Adjecta est Apologia dictorum del LIZIO, de via lactea, et de facie in orbe lunæ, Venezia, Balionum, Oratione al serenissimo principe BEMPO nella sua essaltatione al principato; Apologia dictorum LIZIO de V cœli substantia adversus Xenarcum, Venezia, Meiettum; Il nascimento di Venezia, Venezia; Oratione al serenissimo principe Priuli nella sua essaltatione al principato; Il ritorno di Damone, Venezia, Oratione in nome di Padova, Chiorindo, Venezia; Apologia dictorum LIZIO de calido innato adversus Galenum, Venezia, Deuchiniana; Apologia dictorum LIZIO de origine et principatu membrorum adversus Galenum, Venezia, Piutum; Expositio in digressionem Averrhois de semine contra Galenum pro LIZIO; Tractatus de sensibus externis, de sensibus internis et de facultate appetitive, Venezia, DIALETTICA Venezia, Le nubi, Venezia, Biblioteca Marciana; Z. Testamento. Fonte: G. Tiraboschi, Storia della letteratura italiana. Favaro, Lo Studio di Padova; Preti, Ragusa, Dizionario biografico degli italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Z. in occasione del trasferimento di Galilei da Padova a Firenze si rammaricava scrivendo. O quanto harrebbe fatto bene anco GALILEI, non entrare in queste girandole, e non lasciar la libertà patavine. Portale Galilei. Forlivesi, Z. Il contributo italiano alla storia del pensiero – Filosofia, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Per esempio, Pinotti, autore dell'introduzione al “Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, Milano. Z. Lecturae exordium; Forlivesi, Il contributo italiano alla storia del pensiero, filosofia; Enciclopedia Italiana Treccani, Galilei, Epistola ad Keplerum, Padova, Le opere, A. FAVARO, lettera, GUALDO, Lettera a GALILEI, Padova,, in Galilei, Opere; Gualdo, lettera a Galilei, Padova; in Galilei, Le opere; Forlivesi. Galilei, Opere, ediz. naz.; Tassoni, Lettere, Puliatti, Bari; Imperiale, Musaeum historicum et physicum, Venezia; Arisi, Cremona literata, Parma-Cremona; Naudaeana et Patiniana, Amstelodami; Crescimbeni, Dell'istoria della volgar poesia, Venezia; Borsetti, Historia alini Ferrariae gymnasii, Ferrara, Guarino, Ad Ferrariensis gymnasii historiam supplementum et animadversiones, Bologna; Borsetti, Adversus supplementum et animadversiones, Venezia; Facciolati, Fasti Gymnasii Patavini, Padova; Erri, Dell'origine di Cento, Bologna, Tiraboschi, Storia della letteratura italiana, Venezia);  Fiorentino, Pomponazzi, Firenze, Favaro, Lo Studio di Padova, Atti del Reale Istituto veneto di scienze, lettere ed arti; Berti, Di Z. e della sua controversia con l'Inquisizione di Padova e di Roma, Memorie della Reale Accademia dei Lincei, classe di scienze morali, storiche e filologiche; Mabilleau, Étude historique sur la philosophie de la renaissance en Italie: Z., Paris; Favaro, Galilei e lo studio di Padova, Firenze; ad Indicem; Favaro, in Archivio Veneto, rec. di Mabilleau); Sighinolfi, Il posseso di Cento e della pieve e la legazione di Z. a Clemente VIII in Ferrara, Atti e memorie della Regia Deputazione di storia patria per le province di Romagna; Atti della nazione germanica artista nello Studio di Padova; Favaro, Venezia; ad Indicem; Atti della nazione germanica dei legisti nello Studio di Padova, cur. Brugi, Venezia; Charbonnel, La pensée italienne et le courant libertin, Paris; Spampanato, Documenti intorno a negozi e processi dell'Inquisizione, in Giornale critico della filosofia italiana; Spini, Ricerca dei libertini, Roma; Firpo, Filosofia  e contro-riforma, Torino; Savio, Il nunzio a Venezia dopo l'Interdetto, in Archivio Veneto; SAITTA, Il pensiero italiano, Firenze; Torre, Un processo: l'inquisizione contro Z., Verità e libertà, Congresso della Società filosofica italiana, Palermo; Rotondò, Documenti per la storia dell'Indice dei libri prohibiti; Garin, Storia della filosofia italiana, Torino; Pupi, Una riflessione a proposito delle critiche di Galilei al LIZIO, in Nel centenario della nascita di Galilei, Milano; Acta nationis Germanicae artistarum a cura di L. Rossetti, Padova; ad Indicem; Schiavone, ENCICLOPEDIA FILOSOFICA, Firenze; Torre, Studi su Z., Padova; Favaro, Galilei a Padova (Padova); Franceschini, Nuovi documenti relativi ai docenti dello Studio di Ferrara, Ferrara; ad Indicem; Puliatti, Tassoni, Firenze, ad Indicem; Rossetti, Manoscritti di Z., Cambridge, in Quaderni per la storia dell'Università di Padova; Schmitt, Z., un aristotelico al tempo di Galilei, Venezia; Corazzol, Portenari maestro di grammatica a Feltre ed una lettera di Z., in Quaderni per la storia dell'Università di Padova, Torre, Logica ed ESPERIENZA nel De Paedia di Z. in Aristotelismo veneto e scienza moderna, Olivieri, Padova; A. Favaro, Lo Studio di Padova e la Compagnia di Gesù sul finire del secolo decimosesto, in «Atti del regio Istituto veneto di scienze, lettere e arti, Forlivesi, Z., Il contributo italiano alla storia del Pensiero: Filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Treccani, Carlini, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Schmitt, Dizionario biografico degl’italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Grice: “There’s something primitive about the way Italians speak. We would never call Austin the Lancastrian, as the Greeks called Aristotle the Stagirite, or the Italians call Zamboni ‘Cremonini’ just because he had a connection with Cremona. As Wellington said when he was referred to as an Irishman: ‘being born in a stable does make you not a horse’!” Grice: “Cremonini is of course underrated in Italy because Galilei is OVER-rated. But Galilei was HARDLY a philosopher – what’s philosophical about sticking your eyes on a muddy micro or macroscope? Instead, Zamboni could lecture on Aristotle to no end!” He was a lizio! Voniam autem omnia oportet de TERMINI – NOMINE et verbo dicere, vt fuit PROPOSITVM, nomen autem,et verbum sunt VOX SIGNIFICATIVA et propter hoc diftinguuntur à quibusliber VOCIBVS SIGNIFICATIONE carentibus, ideo oportet declarare modum omnis SIGNIFICATIONIS, vt habeamus quenam proximè ab ipsis vocibus, que sunt nomen, et verbum SIGNIFICENTVR, d preterea, vt habeamus quot modis ipsa, que a vocibus significantur, le habeant, inde enim habebimus originem ENVNCIATIVE orationis; quatuor igitur in ordine ad SIGNIFICATIONEM se habeät: Vnum fignificatur et lunt ipse RES, aliud signiticat, et sunt que scribuntur, ideft litters ipfei duo alia significant, et SIGNIFICANTVR CONCEPTVS SIGNIFICANT IPSAM REM, et signitcantur per voces,et per litteras; similiter VOX SIGNIFICAT CONCEPTVS  ET MEDIANTIBVS CONCEPTIVS IPSAM REM, significantur aut per litteras, unde VOX IMMEDIATE SIGNIFICAT CONCEPTVS, quocirca qualis erit conditio conceptuum, ralis etiam erit conditio vocum, et ita paret, quod primò res elt, vt “homo”, deinde guid aliquis intelligit hominem, formatur conceptus euldem hommis; tercio ilte conceptus homo exprimitur, quarto litteris defignatur: aduertendum autem etts quod inter licteras, et voces noo eft neceffarius ordo, potell refcribi id, quod non eft voce perlatum, et fic etiam littere poflunt immediatè conceptum explicare, verumtamen ordo naturalis est, vt conceptus per vocem explicetur, iita vero quatuor ita te habent, vi duo ex illis tint ea-dem apud omnes, duo vero ad placitumlint; cadem apud omnes funt prima duo, conceptus icilicet, o res, “HOMO” enim vorque idem elt, et 11 militer conceptus, qui tt de homine: Dicetis, ti conceptus funt idem apud omnes, quomodo vnus haber diueríam opinionem ab alio? veluti de Deo vari) varia opinantur; Respondetur, quod conceptus dupliciter poteft confiderari, vel simpliciter vt elt PASSIO IPSIUS ANIMI, et fic idem elt APVD OMNES, vel vi elt paffio talis in ordine ad objectum, de quo fic conceptus, et hic poteft elle varietas apud varios; alia verò duo, voces Icilicer et littere funt AD BENEPLACITVM – ET NON AD NATURAM -- et apud varios variè le habent, apud Grecos enim alia voce homo fignificatur rideft, antropos e et alia feribitur, et SIGNIFICATVR APVD LATINOS. Dicetis etiam SONVS BRUTORVM, est vox, tamen NON EST AD PLACITVM illorum, sed eodem modo voi que fe habent; Relpondetur, quod voces funt duplices, alig que SIGNIFICAT AFFECTVS, alie que SIGNIFICAT CONCEPTVS, fi loquamur de vocibus, que fignificant conceptus, tales autem funt voces, que lequuntur intellectum, dideo VOX ARTICVLATA proprie lunt ipiorum HOMINVM, cum itaque dictum fit voces imediaté fignificare conceptus, veluti fe habe--- Cesare Zamboni di Cremona (Cremonini). Zamboni. Keywords: i galileiani, la dialettica di Zamboni, de interpretatione, nomen, significatio, ad placitum. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e Cremonini," per Il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Zamboni.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zamboni: la ragione conversazionale e il volere – la scuola di Verona – filosofia veronese –filosofia veneta -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Verona). Keywords: psicologia del volere, volere, l’io, sopra-sensibile, volere, volizione, volitum – the will – Grice e Zamboni on WILLING THAT – volere che. Filosofo veronese. Filosofo veneto. Filosofo italiano. Verona, Veneto. Grice: “Not everybody knows his zamboni.” There’s Giorgio Zamboni, but this entry is about Giovanni Zamboni. Essential Italian philosopher. Filosofo italiano. Saggi: Spencer:  commemorazione e polemica, Garagnani, Bologna; La filosofia scolastica secondo un positivista, Marchiori,Verona; Il valore scientifico del positivismo d’ARDIGO (si veda) e della sua conversion, Verona; La dottrina morale e la psicologia del VOLERE in un saggio di etica di un discepolo d’ARDIGO, Società Veronese, Verona; La gnoseologia dell’atto come fondamento della filosofia dell’essere: saggio d'interpretazione sistematica della dottrina gnoseologica d’AQUINO, Milano; Gnoseologia, Vita e Pensiero, Giuseppe, Milano; L’origine delle idee: saggio analitico INTROSPETTIVO, proposto alla riflessione personale, Società Veronese, Verona; Sistema di gnoseologia e di morale: base teoretica per esegesi e critica della filosofia, Studium, Roma; Studi esegetici, critici, comparativi sulla CRITICA DELLA RAGIONE PURA, Veronese, Verona; Metafisica e gnoseologia, Veronese, Verona; Il realismo critico della gnoseologia pura: risposta al caso Zamboni, Gemelli, Olgiati e Rossi, Verona; Realismo, metafisica, personalità: rilievi, note, discussioni, Veronese, Verona; La persona umana: soggetto auto-cosciente nell’esperienza integrale: termine della gnoseologia, base della metafisica, Verona, Giulietti., Vita e pensiero, Milano; Precisazioni e complementi ai testi scolastici: religione naturale e l’essenza della religione cristiana, Veronese, Verona; La filosofia dell’ESPERIENZA IMMEDIATA, elementare, ed integrale: per la completa auto-consapevolezza dello spirito umano, Veronese, Verona; Itinerario filosofico dalla propria coscienza all’esistenza di Dio, Veronese, Verona; Teodicea, Rodella, Vita veronese, Verona; La dottrina della COSCIENZA immediata: struttura funzionale della psiche umana è la scienza positiva fondamentale, Veronese, Verona; Dizionario filosofico, Vita e Pensiero, Milano; Idee e giudizi, Marcolungo F.L., IPL, Milano; L’IO e le nozioni sopra-sensibili, (IPL, Milano; Corso di gnoseologia pura elementare: spazio, tempo, percezione intellettiva, IPL, Milano; Corso di gnoseologia pura elementare: idee e giudizi, IPL, Milano; Corso di gnoseologia pura elementare; Autobiografia di una personalità integrale, Guidi). Archivio storico, Curia diocesana, Verona, Studi sulla Critica della ragione pura; Qui Edit,Verona, Sistema di gnoseologia e di morale; Qui Edit, Verona. Volontà. La Volontà, statua di Janson per l'Opéra di Parigi. La volontà è la determinazione fattiva e intenzionale di una persona ad intraprendere una o più azioni volte al raggiungimento di uno scopo preciso.  La volontà consiste quindi nella forza di spirito diretta dall'essere umano verso il fine, o i fini, che egli si propone di realizzare nella sua vita, o anche solamente nel potere impiegato nelle sue azioni semplici e quotidiane. Esempi di volontà possono essere il desiderio di lasciare un'eredità ai figli e/o ai parenti, o il proposito di comprare una casa. Generalmente la volontà rappresenta la facoltà di una persona di scegliere e raggiungere con sufficiente convinzione un dato obiettivo. Da un punto di vista esclusivo, la volontà di una persona è la sua capacità di non farsi condizionare dalle altre persone. In questo senso, la volontà si può accomunare alla parola assertività. Quello di volontà è un concetto fondamentale e a lungo dibattuto nell'ambito della filosofia, in quanto inestricabilmente legato all'interpretazione dei concetti di libertà e virtù. Particolarmente problematico è poi il suo rapporto con le interpretazioni meccanicistiche del mondo. Se l'uomo sia capace di atti volitivi – H. P. GRICE: WILLING AND VOLITING -- che, in quanto tali, rompono il meccanicismo della realtà, o se invece la sua volontà sia determinata da una legge che regola l'universo, e sia quindi snaturata e priva di ogni valore morale. Sono qui evidenti i rapporti col concetto di libertà.  La concezione intellettualistica dei Greci  Socrate, testa in marmo al Museo del Louvre – Parigi. Una visione intellettualistica della volontà, condizionata dal sapere, era nelle tesi di Socrate basate sul principio della naturale attrazione verso il bene e dell'involontarietà del male. L’uomo per sua natura è orientato a scegliere ciò che è bene per lui. La virtù è scienza, e consiste nel dominio di sé e nella capacità di dare ascolto alle esigenze dell'anima. Se non si fa il bene, è perché non lo si conosce. Il male quindi non dipende da una libera volontà, ma è la conseguenza dell'ignoranza umana che scambia il male per bene, proiettando quest'ultimo sui piaceri o su qualità esteriori.  L’accademia approfondì quest'aspetto dell'etica socratica, in particolare nel Gorgia e nel Filebo.  Anche per il Lizio un'azione volontaria e libera è quella che nasce dall'individuo e non da condizionanti fattori esterni, purché sia predisposta dal soggetto con un'adeguata conoscenza di tutte le circostanze particolari che contornano la scelta. Tanto più accurata sarà questa indagine tanto più libera sarà la scelta corrispondente. Nel PORTICO è centrale il tema della volontà di che aderisce perfettamente al suo dovere – kathèkon --, obbedendo a una forza che non agisce esteriormente su di lui, bensì dall'interno. Siccome tutto avviene secondo necessità, la volontà consiste nell'accettare con favore il destino, qualunque esso sia, altrimenti si è comunque destinati a farsi trascinare da esso contro voglia. Il dovere del PORTICO non è quindi da intendersi come un esercizio forzato di vita, ma sempre come il risultato di una libera scelta, effettuata in conformità con la legge del lògos. E poiché il bene consiste appunto nel vivere secondo RAGIONE, il male è solo ciò che in apparenza vi si oppone.  Plotino, rifacendosi all’accademia, sostenne analogamente che il male non ha consistenza, essendo soltanto una privazione del bene che è l'uno assoluto. La volontà consiste quindi nella capacità di ritornare all'origine indifferenziata del tutto attraverso l'estasi, la quale però non può essere mai il risultato di un'azione pianificata o deliberata. Si ha infatti in Plotino la rivalutazione del procedere inconscio, dato che il pensiero cosciente e puramente logico non è sufficiente. Lo stesso uno genera da sé i livelli spirituali a lui inferiori non in vista di uno scopo finale, ma in una maniera non razionalizzabile, poiché l'attività giustificatrice della ragione prende ad agire solo ad un certo punto della discesa in poi. Il concetto di volontà divenne centrale nella filosofia per la sua stretta relazione con i concetti di peccato e virtù. Si pensi alla difficoltà di definire o concepire una colpa in assenza della possibilità di determinare le proprie azioni. La filosofia accentua l'aspetto volontaristico del neoplatonismo, a scapito di quello intellettualistico, riprendendo ad esempio da Plotino il concetto dell'origine imperscrutabile della volontà divina, ma attribuendovi decisamente il connotato di persona, come soggetto che agisce intenzionalmente in vista di un fine.  La BUONA VOLONTA [cf. H. P. GRICE, “Ill-WILL”], e e non più LA RAZIONALITA, è quella che consente di volgersi alla realizzazione del bene. Ma non è possibile raggiungere quest'ultimo senza l'intervento divino elargitore della grazia – ‘Grice’s grace’ --, mezzo essenziale di liberazione dell'uomo. La volontà non potrebbe indirizzarsi al bene, corrotta com'è dalla schiavitù delle passioni corporee, se non ci fosse la rinascita dell'uomo operata da Cristo. Agostino, dipinto di Antonello da Messina- Palazzo Abatellis – Palermo. Permase tuttavia l'aspetto conoscitivo della volontà, che si verifica attraverso un'illuminazione dell'intelletto per opera dello Spirito Santo. Volontà e conoscenza rimasero così per Agostino indissolubilmente legati. Non si può credere senza capire, e non si può capire senza credere. La virtù che ne scaturisce divenne così la volontà di aderire al disegno divino. In polemica contro Pelagio, Agostino aggiunse che la volontà umana è stata irrimediabilmente corrotta dal peccato originale, che ha inficiato la nostra capacità di compiere delle scelte, e quindi la nostra stessa libertà. A causa del peccato originale nessun uomo sarebbe degno della salvezza, ma Dio può scegliere in anticipo chi salvare, illuminandolo su cosa è bene, e infondendogli anche la volontà effettiva di perseguirlo, volontà che altrimenti sarebbe facile preda delle tentazioni malvagie Ciò non toglie che l'uomo possegga un libero arbitrio, ossia la capacità razionale di scegliere tra il bene e il male, ma senza l'intervento divino una tale scelta non avrebbe alcuna efficacia realizzativa, sarebbe cioè preda di inerzia o arrendevolezza.  Il conflitto tra la scelta operata dal libero arbitrio e l'impossibilità di attuarla secondo libertà denota una condizione di duplicità della volontà: non si tratta di un disaccordo tra la volontà e l'intelletto, né tra due principi contrapposti in forma manichea, bensì di un conflitto tutto interno alla volontà, che è come dilaniata: sente di volere, ma non completamente, e quindi in un certo senso vorrebbe volere. Il comando della volontà riguarda se stessa, non altro da sé. Quindi non è tutta la volontà che comanda; per questo il suo comando non si realizza. Se fosse tutta, infatti, non comanderebbe di essere, poiché già sarebbe. Allora le volontà sono due, poiché nessuna è intera e nell'una è presente ciò che è assente nell'altra. Agostino, Confessioni; Opera Omnia d’Agostino, cur. della Nuova Biblioteca Agostiniana Roma, Città Nuova. Intelletto e volontà nella Scolastica  Tommaso d'Aquino, dipinto di Fra Angelico - Museo Nazionale di San Marco - Firenze Il connubio tra intelletto e volontà permase nelle opere di Scoto Eriugena, e soprattutto d’Aquino, secondo cui il libero arbitrio non è in contraddizione con la predestinazione alla salvezza, poiché la libertà umana e l'azione divina della grazia tendono ad unico fine, ed hanno una medesima causa, cioè Dio. AQUINO, come FIDANZA (si veda), sostenne inoltre che l'uomo ha sinderesi, ovvero la naturale disposizione e tendenza al bene e alla conoscenza di tale bene. Per Bonaventura tuttavia la volontà ha il primato sull'intelletto.  All'interno della scuola francescana di cui Bonaventura era stato il capostipite, Duns Scoto si spinse più in là, diventando assertore della dottrina del volontarismo, secondo cui Dio sarebbe animato da una volontà incomprensibile e arbitraria, in gran parte slegata da criteri razionali che altrimenti ne limiterebbero la libertà d'azione. Questa posizione ebbe come conseguenza un crescente fideismo, ossia una fiducia cieca in Dio, non motivata da argomenti. Al fideismo adere OCCAM, esponente della corrente nominalista, il quale radicalizzò la teologia di Scoto, affermando che Dio non ha creato il mondo per «intelletto e volontà» come sostene Aquino, ma per sola volontà, e dunque in modo arbitrario, senza né regole né leggi. Come Dio, anche l'essere umano è del tutto libero, e solo questa libertà può fondare la moralità dell'uomo, la cui salvezza però non è frutto della predestinazione, né delle sue opere. È soltanto la volontà di Dio che determina, in modo del tutto inconoscibile, il destino del singolo essere umano.  Le dispute tra Lutero, Erasmo, Calvino  Lutero - dipinto di Cranach il Vecchio - chiesa di Sant'Anna, Augusta (Germania) Con l'avvento della Riforma, Lutero fa propria la teoria della predestinazione negando alla radice l'esistenza del libero arbitrio. Non è LA BUONA VOLONTA [cf. H. P. GRICE, “ILL-WILL”] che consente all'uomo di salvarsi, ma solo la fede, infusa dalla grazia divina. È solo Dio, quello absconditus della tradizione occamista, a spingerlo in direzione della dannazione o della salvezza. La volontà umana è posta tra i due, Dio e Satana, come un giumento, il quale, se sul dorso abbia Dio, vuole andare e va dove vuole Dio,se invece sul suo dorso si sia assiso Satana, allora vuole andare e va dove vuole Satana, e non è sua facoltà di correre e cercare l'uno o l'altro cavalcatore, ma i due cavalcatori contendono fra loro per averlo e possederlo -- Lutero, De servo arbitrio. Alla dottrina del servo arbitrio invano Erasmo replica che il libero arbitrio è stato sì viziato ma non distrutto completamente dal peccato originale, e che senza un minimo di libertà da parte dell'uomo la giustizia e la misericordia divina diventano prive di significato. Alla concezione volontaristica di Dio aderì tra gli altri Calvino, che radicalizzò il concetto di predestinazione fino a interpretarlo in un senso rigorosamente determinista. È la Provvidenza a guidare gli uomini, indipendentemente dai loro meriti, sulla base della prescienza e onnipotenza divina. L'uomo tuttavia può ricevere alcuni "segni" del proprio destino ultraterreno in base al successo o meno ottenuto nella propria vita politica ed economica.  La dottrina molinista e giansenista  Giansenio - Incisione di Jean Morin Anche all'interno della chiesa cattolica, che pure si era schierata contro le tesi di Lutero e Calvino, iniziarono una serie di dispute sul concetto di volontà. Secondo Molina la salvezza era sempre possibile per l'uomo dotato di buona volontà. Egli sostenne che:  la prescienza di Dio e la libera volontà umana sono compatibili, poiché Dio può ben prevedere nella sua onnipotenza la futura adesione dell'uomo alla grazia da lui elargita; questo piano di salvezza si attua per una valenza positiva attribuita alla volontà umana, in quanto neppure il peccato originale ha spento l'aspirazione dell'uomo alla salvezza. A lui si contrappose Giansenio, fautore di un ritorno ad Agostino: secondo Giansenio l'uomo è corrotto dalla concupiscenza, per cui senza la grazia è destinato a peccare e compiere il male; questa corruzione viene trasmessa ereditariamente. Il punto centrale del sistema di Agostino risiedeva per i giansenisti nella differenza essenziale tra il governo divino della grazia prima e dopo la caduta di Adamo. All'atto della creazione Dio avrebbe dotato l'uomo di piena libertà e della «grazia sufficiente», ma questi l'aveva persa con il peccato originale. Allora Dio avrebbe deciso di donare, attraverso la morte e resurrezione di Cristo, una «grazia efficace» agli uomini da lui predestinati, resi giusti dalla fede e dalle opere.  Le divergenze tra le due posizioni, che diedero vita a una disputa tra i religiosi di Port-Royal e i gesuiti molinisti, saranno risolte con il formulario Regiminis apostolicis del 1665.  La concezione del pensiero moderno Nell'ambito della concezione religiosa della libertà il pensiero moderno ha assunto una visione razionalista con Cartesio che, identificando la volontà con la libertà, concepiva quest'ultima in senso intellettuale come scelta impegnativa di cercare la verità tramite il dubbio. Una cattiva volontà è ciò che può essere di ostacolo in questa ricerca e causa l'insorgere degli errori.  Mentre però Cartesio si arenò nella duplice accezione di res cogitans e res extensa, attribuendo assoluta volontà alla prima e passività meccanica alla seconda, Spinoza si propose di conciliarle in un'unica sostanza, riprendendo il tema stoico di un Dio immanente alla Natura, dove tutto avviene secondo necessità. La libera volontà dell'uomo dunque non è altro che la capacità di accettare la legge universale ineluttabile che domina l'universo. Leibniz - dipinto di Christoph Bernhard Francke - Herzog Anton Ulrich-Museum - Braunschweig Leibniz Leibniz accetta l'idea della volontà come semplice autonomia dell'uomo, ossia accettazione di una legge che egli stesso riconosce come tale, ma cercando di conciliarla con la concezione cristiana della libertà individuale e della conseguente responsabilità. Egli ricorse pertanto al concetto di monade, ossia "centro di forza" dotato di una propria volontà, che sussiste insieme ad altre infinite monadi, tutte inserite in un quadro di armonia prestabilita, la quale però non è dominata da una razionalità rigidamente meccanica. Si tratta di una razionalità superiore, voluta da Dio per un'esigenza di moralità, da comprendere in un'ottica finalistica, nella quale anche il male trova la sua giustificazione: come elemento che nonostante tutto concorre al bene e che all'infinito si risolve in quest'ultimo.  Da Kant a Hegel  Kant - Herzog Anton Ulrich-Museum. Per Kant la volontà è lo strumento che ci permette di agire, obbedendo sia agli imperativi ipotetici (in vista di un obiettivo), sia a quelli categorici, dettati unicamente dalla legge morale. Solo nel caso dell’IMPERATIVO CATEGORICO la volontà è pura, perché in tal caso non comanda alcunché di particolare: essa è formale, cioè prescrive solo come la volontà debba atteggiarsi, non quali singoli atti deve compiere.  In un mondo dominato dalle leggi deterministiche della natura (fenomeni), la volontà morale è ciò che rende possibile la libertà, perché obbedisce ad un comando che essa stessa si è liberamente dato, non certo in maniera arbitraria, bensì conformemente alla sua natura razionale (noumeno). Essa però non comanda il bene. Per Kant l'unica cosa buona è la volontà intrinsecamente buona.  Riprendendo il Kant della Critica del Giudizio, Fichte e Schelling esaltano la volontà come assoluta attività dell'Io, o dello Spirito, in contrapposizione alla passività del non-io, o della Natura, nell'ottica però di un rapporto dialettico che si risolve nella supremazia dell'etica per il primo, o dell'arte per il secondo. Per Hegel invece un tale rapporto si risolve nella supremazia della Ragione dialettica stessa, dando adito alle critiche di chi, come Schelling, sostenne l'impossibilità di ricondurre un libero atto di volontà entro il rigido schema razionale della dialettica. Schopenhauer e Nietzsche  Schopenhauer - dipinto di Jules Lunteschütz  Lo stesso argomento in dettaglio: Pensiero di Schopenhauer § Il mondo come volontà e Volontà di potenza. Il tema della volontà è centrale nel pensiero di Schopenhauer, il quale, riprendendo Kant, sostenne che l'essenza del noumeno è proprio la volontà. In polemica contro Hegel, secondo Schopenhauer la natura e il mondo non hanno un'origine razionale, ma nascono da un istinto irrazionale di vita, da una pulsione informe e incontrollata che è appunto volontà. Non c'è dunque spazio per l'ottimismo della ragione, dal momento che questa volontà di vivere sfrenata e arbitraria è causa di sofferenza. Da questa se ne esce attraverso la sublimazione e la presa di coscienza che il mondo è l'oggettivazione della volontà, cioè è una mia stessa rappresentazione, fenomenica e illusoria (velo di Maya): concetto di origine orientale e in parte neoplatonica, che si traduce nel desiderio della vita stessa (eros) di diventare finalmente consapevole di sé; questa consapevolezza coincide con l'auto-negazione della volontà e permette così di uscire dal ciclo insensato dei desideri, morti e rinascite.  A differenza di Schopenhauer, Nietzsche esaltava questa volontà di vivere sfrenata e irrazionale, ponendo in primo piano il valore dell'aspetto vitale e "dionisiaco" dell'essere umano, in contrapposizione a quello riflessivo e "apollineo". Solo dalla volontà di potenza, cioè dalla volontà che vuole se stessa e il proprio accrescimento senza sosta, nasce la possibilità infinita del rinnovamento e della vita. La rigidità della ragione, viceversa, che costringe la realtà dentro uno schema, è una non-volontà, alleata della morte perché nega la possibilità del cambiamento che è l'essenza del vivere. La volontà di potenza pertanto non si afferma come desiderio concreto di uno o più oggetti specifici, ma come il meccanismo stesso del desiderio nel suo funzionamento incessante: soffermarsi sulle forme che essa produce sarebbe morire, e quindi deve ogni volta paradossalmente negarle per potersi riaffermare di nuovo, in una continua oscillazione.  Questioni sociologiche Nel campo della sociologia, Tönnies ha proposto una «teoria della volontà» che distingue due diverse forme di volontà: una basata sulla natura, cioè sul sentimento di appartenenza e sulla partecipazione spontanea alla comunità -- Wesenwillen; l'altra costruita artificialmente, fondata essenzialmente sulla convenienza e sullo scambio economico, da cui deriva la moderna società post-industriale – Kürwillen. Questa concezione sociologica influenzò anche i filosofi Barth, Gusti e  Jacoby.  Lessico e modi di dire Frasi fatte e combinazioni di parole di uso frequente della parola volontà sono: «le ultime volontà», riferita in genere alle decisioni prese in punto di morte; «volontà di ferro», a indicarne l'energica fermezza e costanza. Tipica di Vittorio ALFIERI (si veda) è il motto «volli, sempre volli, fortissimamente volli», con la quale il drammaturgo settecentesco spronava se stesso a studiare ininterrottamente facendosi legare alla sedia per poter acquisire una valida cultura classica a partire dai ventisette anni. Socrate ha espressamente identificato la libertà con l'enkràteia. Prima di lui la libertà aveva un significato quasi esclusivamente giuridico e politico; con lui assume il significato morale di dominio della razionalità sull'animalità. Reale, Il pensiero antico, Vita e Pensiero, Milano. Tutta la mia attività, lo sapete, è questa: vado in giro cercando di persuadere giovani e vecchi a non pensare al fisico, al denaro con tanto appassionato interesse. Oh! pensate piuttosto all'anima: cercate che l'anima possa divenir buona, perfetta» (cit. da Apologia di Socrate, trad. di  Turolla, Milano-Roma. Aristotele, Etica Nicomachea. IL PORTICO in proposito paragona la relazione uomo-Universo a quella di un cane legato ad un carro. Il cane ha due possibilità: seguire armoniosamente la marcia del carro o resisterle. La strada da percorrere sarà la stessa in entrambi i casi. L'idea centrale di questa metafora è espressa in modo sintetico e preciso da Seneca, quando sostiene: «Il destino guida chi lo accetta, e trascina chi è riluttante -- Seneca, Epist. Mathieu, Come leggere Plotino, Bompiani, Milano. Questo è il senso della celebre affermazione agostiniana credo ut intelligam, e intelligo ut credam. Agostino si rifaceva in proposito alle parole di Paolo di Tarso. C'è in me il desiderio del bene, ma non la capacità di attuarlo; io infatti non compio il bene che voglio, ma il male che non voglio. Ora, se faccio quello che non voglio, non sono più io a farlo, ma il peccato che abita in me. Lettera ai Romani, su laparola. Perone, Ferretti, Ciancio, Storia del pensiero filosofico, Torino, SEI. Trad. in Donatella Pagliacci, Volere e amare: Agostino e la conversione del desiderio.  Città Nuova. Lutero, De servo arbitrio -- cit. in Memorie di religione, di morale e di letteratura, Modena. Erasmo da Rotterdam, De libero arbitrio. In esso, particolarmente incisivo è l'esempio che Erasmo presenta per supportare la sua soluzione, di un padre e il suo figliolo che vuole cogliere un frutto. Il padre alza nelle sue braccia il figlio che ancora non sa camminare, che cade e che fa degli sforzi disordinati; gli mostra un frutto posato davanti a lui; il bambino vuole correre a prenderlo, ma la sua debolezza è tale che cadrebbe se il padre non lo sostenesse e guidasse. È quindi solo grazie alla conduzione del padre (la Grazia di Dio) che il bambino arriva al frutto che sempre suo padre gli offre; ma il bambino non sarebbe riuscito ad alzarsi se il padre non l'avesse sostenuto, non avrebbe visto il frutto se il padre non glielo avesse mostrato, non sarebbe potuto avanzare senza la guida del padre, non avrebbe potuto prendere il frutto se il padre non glielo avesse concesso. Cosa potrà arrogarsi il bambino come sua autonoma azione? Malgrado nulla avrebbe potuto compiere con le sue forze senza la Grazia, ciò nonostante ha pur fatto qualcosa. Cartesio, Principia. Spinoza, Ethica. Egli sostenne infatti che «quando si discute intorno alla libertà del volere o del libero arbitrio, non si domanda se l'uomo possa far ciò che vuole, bensì se nella sua volontà vi sia sufficiente indipendenza -- Leibniz, Nuovi saggi.  Schelling, Filosofia della rivelazione. Tönnies, Gemeinschaft und Gesellschaft. Abhandlung des Communismus und des Socialismus als empirischer Culturformen; Gemeinschaft und Gesellschaft. Grundbegriffe der reinen Soziologie, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, Dizionario dei modi di dire, Hoepli editore.Espressione tratta dalla Lettera responsiva a Ranieri de' Calsabigi, scritta da Alfieri. Alfieri, cur. Bartolucci. Brianese, La volontà di potenza di Nietzsche e il problema filosofico del superuomo, Paravia, Costa, La paideia della volontà. Una lettura della dottrina filosofica di Epitteto, Anicia, Dorschel, The Authority of Will, in "The Philosophical Forum", Horn, L'arte della vita nell'antichità. Felicità e morale da Socrate ai neoplatonici, a cura di E. Spinelli, Carocci, Manca, Il primato della volontà in Agostino e Massimo il Confessore, Armando, Müller, Volontà di potenza e nichilismo. Nietzsche e Heidegger, a cura di C. La Rocca, Parnaso; Nietzsche, La volontà di potenza. Scritti postumi per un progetto, a cura di G. Raio, Newton et Compton, Pagliacci, Volere e amare: Agostino e la conversione del desiderio, Città Nuova; Ricoeur, Filosofia della volontà, a cura di M. Bonato, Marietti; Schopenhauer, Il primato della volontà, a cura di G. Gurisatti, Adelphi; Schopenhauer, Il mondo come volontà e rappresentazione, a cura di A. Vigliani, Mondadori; Schopenhauer, Sulla volontà nella natura, BUR Rizzoli; SEVERINO (si veda), Verità, volontà, destino, Mimesis; Severino, La buona fede. Sui fondamenti della morale, BUR Rizzoli; Vecchio, Volontà e essere. Saggio di filosofia prima, Gangemi, Voci correlate Desiderio (filosofia) Elicito Etica Libero arbitrio Volontà di potenza -- lemma di dizionario «volontà» -- volontà, in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, will, su Enciclopedia Britannica. Filosofia Psicologia Sociologia Categorie: Etica Concetti e principi filosofici.  GIUSEPPE ZAMBONI    METAFISICA  E    GNOSEOLOGIA    Risposta a Mons. FRANCESCO OLGIATI    VERONA  LA TIPOGRAFICA VERONESE  1935 XII    OMAGGIO DELL’    | Via S. Giacomo alla Pigna, 2 « Verona    y to”          9474 0  1881 {6    DELLO STESSO AUTORE    — Il valore scientifico del positivismo di Roberto Ardigò e della sua « con-  versione »; pag. 77 - 1921.   — La Gnoseologia dell'atto come fondamento della filosofia dell’essere -  Saggio di interpretazione sistematica delle dottrine di S. Tommaso  d'Aquino - 1923 - Milano « Vita e pensiero ».    = Introduzione alla gnoseologia pura - Milano « Vita e pensiero », 1924.    — La psicologia del volere come fondamento della morale - Kant, S.  Tommaso, Rosmini - Estratto dalla Riv. di Fil. Neo-scolastica, 1925.    — A distanza di un secolo (sulla dottrina della conoscenza di A. Rosmi-  ni) - Estratto dagli Atti dell’Accademia di A. Sc. Lett. di Verona, 1928.    —— Sistema di gnoseologia e di morale - Roma - (Ed. Studium, 1930.    © — Studi esegetici e critici sulla « Critica della Ragione pura » - Vero-  na 1932.    — La gnoseologia di S. Tommaso d'Aquino - Verona, 1935.    — In corso di Stampa: Verso la Filos    ofia. Introduzi i i della  conoscenza - dell’arte e del bello . zione ai problemi    della morale — Mondadori 1935.    Rivolgersi alla LIBRERIA DANTE di R. CABIANCA    Via Mazzini - Verona       eletta    INTRODUZIONE    per l'orientamento nella storia della filosofia, nella storia       della scolastica, e nella presente controversia    AI lettore che non ha preso parte ai recenti dibattiti, e che, forse,  non fa professione di filosofo, ma è un po’ incuriosito dall'odore  di polvere, non torneranno sgradite due parole chiare che lo in-  formino della posizione che la polemica presente occupa nella filo-  sofia in generale e nella scolastica in particolare; e mi perdonerà se  comincio ab ovo.    î Disorientamento iniziale di chi si affaccia alla filosofia    La posizione iniziale di uno che s affaccia alla filosofia, è quella —  del buon senso € e dell’ l'esperienza comune, che servono di guida nella " pesiltan@ ;  vita quotidiana; egli è certo di essere un uomo, composto di anima e pena  di corpo; dotato di 5 sensi esterni coi quali conosce il mondo esterno  dei corpi materiali; dotato della ragione, fondata su principii evi-  denti e inconcussi, per mezzo della quale egli discute con gli altri uo- î  mini e impara quelle mirabili cose che sono le scienze matema- l tleb  tiche, fisiche, chimiche e naturali. Egli attende dalla filosofia che gli sdeyplita Valle fi 6  riveli le ragioni ultime delle cose, ossia, în conereto, che gl gli dica una i  parola sicura sull’ origine dell'universo e dell’uomo e sull’esistenza o:  di Dio, e sulla morale. Così, pieno di belle speranze il nostro uomo 0 x  di buon senso apre i libri dei filosofi o frequenta i corsi di una fa- |  coltà di filosofia: prima impressione disastrosa: lotte, confusioni,  oscurità di linguaggio, e una tale disparità di opinioni strane che l’uo-  mo di buon senso definisce la storia della filosofia come la storia  delle aberrazioni della mente umana. E si accorda con l'opinione pub-  blica che guarda la filosofia e i filosofi con un sorriso di compassione |       Va dii AT DO       Y -Î A  uomo 3 ito Tenta  230€ vt rente   me pì ATA   g Vutatta sui medt    a ano    NI    o:  od  wu  D:  SS  RS  3    6    tanto più che i filosofi non possono vantare molti suc-  cessi pratici e tangibili nella vita, se non escono dalla filosofia. 1  Ma il problema è insopprimibile : la religione parla di anima  di immortalità, di creazione e di Dio e aggiunge che queste dottrine,  anche se fanno parte dell’insegnamento religioso, sono però tali che  la mente umana le può raggiungere con certezza, con le sole sue forze.  D'altra parte, nè l’anima spirituale nè Dio si trovano tra gli oggetti  dell'esperienza comune. E se vuole una' risposta, l’uomo di buon  senso, non la può sperare che facendo filosofia. Deve dunque ritor-  nare colà di dove il suo buon senso l’aveva fatto fuggire : tra il mon-  do dei filosofi.    e di disprezzo;    Orientamento tra i problemi della filosofia       In questo mondo dei filosofi è possibile orientarsi. Infatti, i filo-  sofi hanno fatto una serie di scoperte che il buon senso deve accet-  tare. Ecco le principali:   1) Le questioni dell’anima spirituale e di Dio creatore riposano  sopra due basi : sull'esperienza dell’universo e di noi stessi, e su due  scienze fondamentali, che Aristotele ha scoperte e sistemate, cioè :  l’ontologia o metafisica generale che tratta delle sostanze e delle cause  e della natura degli enti contingenti — e la logica che studia i proce-  dimenti della ragione, che applica i principii all'esperienza e ne cava  le conseguenze (cioè la spiritualità dell'anima sostanziale e l’esistenza  e natura di Dio).   2) IMa, a questo punto sorgono altri problemi e si impongono  necessariamente.   Il fondamento primo è l’esperienza dei corpi esterni della na-  tura, e l’esperienza di noi stessi. L'uomo volgare non si domanda  come e in che misura conosciamo i corpi fuori di noi e come e in  che misura conosciamo noi stessi. Ma se le prove della Spiritualità  dell’anima € dell'esistenza di Dio si fondano su queste esperienze  bisogna pur esaminarle fino in fondo, per esser certi di non cadere  in ‘qualche abbaglio.   Aristotele ha ‘posto questo problema : S. Tommaso, commentan-  do Aristotele e nei suoi lavori originali, lo ha ripreso e fatto progre-  dire : il mondo esterno lo conosciamo coi 5 sensi, e con la ragione;  noi stessi ci conosciamo con la coscienza e con la ragione; i sensi  ci forniscono le qualità superficiali; la ragione fornisce i i  concetti di sostanza, di individuo, di causa, di azi SO deS:   ’ » A azione e di passività          TA IR    Ù  È,  E:  È  Vi  dg       7    che abbiamo trovato parlando della metafisica generale: e che sono  poi i concetti presupposti spontaneamente dalle stesse scienze fisi-  che e naturali.   3) I filosofi, Socrate e Platone primi di tutti, hanno osservato  che l’esperienza ha per oggetto l’individuale, il particolare, l'even-  tuale o contingente; e che invece la ragione è dell’universale e del  necessario, perchè lavora su concetti universali e su giudizi neces-  sarii; e sulla universalità dei concetti si fonda la logica; per essi c’era  opposizione tra l’individuale della esperienza e il necessario e uni-  versale della ragione; d’altra parte, quello che l’esperienza conosce  come individuale, è pure conosciuto dalla ragione in modo univer-  sale. Di qui il problema: in quale rapporto si trovano l'esperienza  e la ragione? sono due fonti di conoscenza indipendenti e staccate  (l’esperienza a-posteriori e la ragione a-priori), oppure la ragione  deriva in qualche modo ‘dall'esperienza ?   Aristotele studiò il problema e rispose che il mondo della ragione  viene dall’esperienza per mezzo di un processo caratteristico (che si  chiama l’astrazione). S. Tommaso ha ripreso il problema, e ha com-  pletato la soluzione Aristotelica.   4) Socrate, ifino dal principio della filosofia ha notato l’importan-  za della conoscenza di sè, per la conoscenza degli altri e del mondo :  _il famoso « conosci te stesso »; d’altra parte è di chiarezza elemen-  tare che noi non possiamo aver presenti immediatamente i senti-  menti, le passioni, i pensieri degli altri; nè gli altri possono aver  presenti immediatamente i nostri sentimenti, passioni e pensieri: gli  altrui fatti psichici li conosciamo per le espressioni, i gesti e le pa-  role altrui, che ciascuno interpreta in base a quello che sente in sè  stesso; e « intender non li può chi non li prova ». Di qui il proble-  ma della conoscenza di noi stessi; problema che S. Tommaso ha  studiato accuratamente nel De Veritate e nella Summa Theologica  — e il problema della comunicazione del nostro pensiero agli altri,  che S. Tommaso ha studiato nel De magistro.   Questi problemi non sono dunque qualche cosa di speculativo  campato in aria; sgorgano da problemi interessanti e ineluttabili (ani-  ma e Dio), € sono in contatto strettissimo con l’esperienza del mondo  esterno e di noi stessi — e cercano una soluzione che sia stretta-  mente connessa con l’esperienza. Il nostro uomo di buon senso non  si può rifiutare a queste ricerche € diventa filosofo, anche lui, per    forza.  Ma il nostro uomo di buon senso, si domanda: e se le cose    £    Casato    a £0AA  L -J          8    stanno così, come mai che nella storia dei sistemi della filosofia c'è    tutto quel caos che ripugna?  Orientamento fra i sistemi - I tipi mentali  TITO EE baricco    Si guardi intorno, e troverà nella stessa esperienza quotidiana.  che vi sono varii tipi mentali.   Vi è chi è inclinato a ragionare nel mondo del pensiero, partendo:  da concetti e da principi, come fanno le matematiche; i concetti.  sono luminosi, i principii sono evidenti; fidiamocene e ragioniamo :  tendenza logico-verbale e apriorista dogmatica. i   Altri sono immersi talmente nell’esperienza concreta dei sensi.  esterni e delle cose, che guai a voler fare un ragionamento : non ci.  si raccapezzano più, perdono la sicurezza. Le idee a cui non corri-  sponde nulla di palpabile, non le capiscono; per essi sono vuote o  chimeriche : tendenza empirista, sensista.   In tutte le epoche della filosofia ricompaiono queste due ten-  denze opposte : ‘Platone, nell'antichità; i realisti del medio evo, Car-  tesio, Spinoza, Leibniz, gli idealisti assoluti, Rosmini, Gioberti sono:  di tipo razionalista, speculativo. I sofisti, i nominalisti medievali,  Hume, Condillac, gli associazionisti, i positivisti moderni, sono di  tipo empirista-sensista.   i Il nostro uomo di buon senso comincia ad orientarsi; ma se è  di buon senso non simpatizzerà nè per i razionalisti nè  piristi, ma piuttosto per una terza posizione, che non ma   Infatti in tutte le epoche vi è una terza corrente che  punto di partenza l’esperienza, (non quella della pura  esteriore, ma in qualche modo integrata con la percezione d ei fatti  soggettivi), però non nega nè la necessità nè l'universalità d   Si od È È ella ra-  gione; € studia il passaggio dalla prima alla seconda: Ari  Tommaso, Locke, e la Scolastica moderna: il RESole, 8,   * Il proc esso intellettuale    per gli em-.   nea,   prende per  sensazione    gnifica esclusivista) ma empirico-razional ‘  e, Tut ;  ve sorprese, tavia anche ‘qui, nuo-    Differenze di tipo mentale esi  Aristotelica-Scolastica-Neoscolastica    Stono ‘anche in seno alla corrente:  » EMpirico-razionale.          i  ì       Orientamento nella Scolastica - Il razionalismo       e il tradizionalismo chiuso    Infatti in questa corrente la parte centrale più interessante è tutto  un complesso di dottrine metafisiche, che partono dal concetto di  ente, e dai suoi primi derivati, essenza, esistenza, potenza, atto, so-  stanza e accidente, causa ed effetto, azione, passività, contingenza,  possibilità, necessità; e dai principii evidenti e necessarii che deri-  vano da quei concetti: e ne ricavano, con logica deduttiva, le con-  seguenze, applicandole all'esperienza comune per ottenerne la meta-  fisica speciale dell'anima spirituale e di Dio. Esperienza comune e  principii evidenti della ragione, e logica deduttiva, ecco l’Areopa-  go in cui si chiudono molti scolastici, pronti a segnalare con alte  grida chiunque non accetta quel blocco e non lo trasmette con pre-  cisione verbale alle venture generazioni. E siccome questi escludono  qualsiasi esame critico dell'esperienza comune e dell’evidenza dei  principii astratti e universali rappresentano la mentalità razionalista  dogmatica, apriorista in seno alla Scolastica.   Di pari passo con questo modo di filosofare va anche la loro  interpretazione di S. Tommaso, nelle cui opere scelgono quelle parti,  e sono le tesi più in vista, che s'accordano col loro modo di pen-  sare; e hanno formato una scuola tradizionale — alla stregua delle  cui formule consacrate si giudica qualunque disgraziato che osasse  mutarne una sillaba.    Le scienze moderne a Lovanio e lo sperimentalismo    (EI    Ma vi sono altri indirizzi in seno alla Scolastica. Alcuni si ri-  cordano che Aristotele, oltre che filosofo era scienziato e che l'espe-  rienza è per lui e per gli scolastici in generale, la fonte di ogni co-  noscenza; e osservando che le scienze sperimentali dal medio evo in  qua hanno cambiato fisionomia e fatto enormi progressi, pensano che  per esser fedeli seguaoi dello spirito peripatetico, occorre mettere in  rapporto le scienze con la filosofia, sostituendo quello che è morto  del sapere medievale con quello che di vivo e vitale hanno portato le  nuove scopente e i nuovi metodi; questo fu uno dei compiti della  scuola di Lovanio fondata da Désiré Mercier: e il suo esempio, pur  senza grandi risultati filosofici, è stato imitato e accettato senza mol-       10    te difficoltà, anche perchè, in fondo, era poco comprometiente e per-  metteva di darsi una patina di modernità. Le scienze non potevano  intaccare quel Campidoglio di cui sopra si è parlato e si poteva ri-  manere, insieme, medievalisti e scienziati.    La criteriologia di Désiré Mercier       Ma a iLovanio s'era introdotta un’altra novità. La filosofia s'era  svolta da Cartesio a Kant, da Hume a Stuart Mill, con indirizzo  nettamente critico; lo studio si rivolge all'esame dei principii evi-  denti e necessarii e dei concetti ontologici di sostanza, causa, azione,  passività, contingenza. E si chiede: i principii donde vengono? sono  veramente evidenti e necessarii? e che vuol dire precisamente la  parola evidente ? e che cosa è questa necessità? e i concetti di so-  stanza, causa ecc. che non vengono dai sensi, donde vengono e sono  veramente applicabili all'esperienza, o sono vuoti modi di dire?   È, a sua volta, evidente, che concetti e principii non possono  efficacemente essere adoperati per dimostrare la spiritualità dell’a-  nima e l’esistenza di Dio, se prima non ci siamo assicurati con un  accurato esame della loro esistenza, del loro valore e della loro appli-  cabilità all'esperienza.   Inoltre la filosofia moderna all'infuori della Scolastica si era ap-  plicata con tenacia al problema della nostra conoscenza dei corpi ma-  teriali; si era scoperto e assodato che le nostre sensazioni esterne non  ci forniscono tutto quello che noi spontaneamente pensiamo dei corpi  materiali. Il resto, che è la parte più importante, donde viene e che  valore ha?   # ts O a si era affacciato con insistenza : che cosa è   è S. Agostino, S. Tommaso, Campanella, Cartesio, Locke, Hu-  me, gli idealisti assoluti, i positivisti, gli psicologi erano venuti alle  più opposte conclusioni ; la questione era importante, perchè anche  storicamente le due questioni dell’îo e della sostanzialità erano in certo  modo solidali.   Tali questioni erano estranee alla Scolastica? Tutt'altro; poichè  fu sempre una persuasione fondamentale degli scolastici che tutte le  idee o concetti, astratti e universali, vengono dall’esperienza; e quin-  di se per la deduzione si parte dalle definizioni e dai principii, c'è    sempre la questione dell’origine e del valore dei concetti e dei prin  cipii. La Scolastica non è un razi È    onalismo; è un indirizzo empirico-          i       Il    razionale. E ammettere l’apriorismo anche per la sola idea di ente,  è uscire dalla scolastica (per accostarsi a Rosmini).    Mercier si mise adunque arditamente e volonterosamente sulla ‘    via della indagine critica, e scrisse la sua notissima Criteriologia;  e nei manuali latini entrò anche una Logica major, con lo scopo di  esaminare i fondamenti della certezza.   Per la stessa via si misero molti altri; il gesuita P. Jeannière  scrisse una bella Criteriologia in latino; poi fu mandato all'università  libera del Giappone e ivi morì. Del suo libro non fu fatta una deside-  rata seconda edizione. Un altro gesuita francese, il P. Picard, diede  un saggio di fondazione della metafisica sulla coscienza dell’io, nelle  « Archives de Philosophie ».   Contro la « Critériologie » si levò la dottrina delle tre verità  fondamentali primitive : l’esistenza dell’io, il principio di contraddi-    zione, e l'attitudine della mente a conoscere la verità. Specialmente art'da%rs0a    questa terza così detta « verità primitiva » è opposta allo spirito della  « Critériologie » perchè ammettendo come verità primitiva il princi-  pio che la mente è atta a conoscere il vero, si sopprime senz'altro il  problema della conoscenza.    Il problema critico in Italia: criferiologia e gnoseologia pura  OE TA E e DI E OI    L'indirizzo della scuola di Lovanio, dalla quale usciva la Revue  de Philosophie Néo-scolastique, fu seguito dal prof. Giulio Canella,  ideatore e fondatore della italiana Rivista di filosofia neoscolastica, il  quale scrisse l'articolo programma; quando P. Gemelli conobbe il  progetto, aderì all'iniziativa. Accaddero altre vicende, per cui da Fi-  renze la Rivista fu portata a Milano e restò nelle mani di P. Gemelli.   Intanto venne la guerra e il prof. Canella scomparve. lo mi ero  messo con entusiasmo in quegli studii a cui la Criteriologia apriva  la porta. Mi parve che le ricerche di M. Mercier non fossero con-  dotte fino a quel fondo ultimo dove soltanto si possono trovare le  radici del pensiero, della verità e della certezza; e che, per risolvere  a fondo le questioni, bisognava continuare passando dal piano della  certezza a quello dell'esperienza immediata dei dati e delle funzioni ;  nel 1915 cominciai un lungo lavoro di analisi sopra ogni scienza fon-  damentale e sopra le conoscenze spontanee comuni, lavoro che mi  condusse appunto dal piano della criteriologia a quello della gno-  seclogia. Così sorse la gnoseologia pura; pura, cioè, da ogni presup-  posto di scuola o di teoria.       i RAI  "4  4  ”   e 2”  ctle Ca  Yégaa  Ur   :   La   v   va   al    12    E quando P. Gemelli fondò la facoltà di filosofia a Milano, io  cedetti alle vive insistenze e accettai la cattedra della dottrina della  conoscenza, intitolandola cattedra di gnoseologia. Veramente allora il  « sistema » non era ancora formato; appena il « metodo » era chiaro  e sicuro; ma P. Gemelli aveva dichiarato che l'Università Cattolica   . doveva essere l’Università della ricerca. Nei dieci anni nei quali tenni  lezione, anche il « sistema » prese corpo e lo esposi in articoli e in  volumi, che segnano le tappe dei successivi chiarimenti, approfon-  dimenti, e precisazioni del mio pensiero.   Contemporaneamente Mons. Masnovo, titolare della cattedra di  filosofia medievale, esponeva un suo sistema di criteriologia fondato  sulla coscienza di « questo mio hic et nunc diveniente atto di pen-  siero »; la sua dottrina fa capolino qua e là nel volume per il XXV°   di fondazione della R. di Fil. Neo-scolastica. Ma egli è molto pru-   | dente.    Il nuovo orientamento dell’Università Cattolica       e le sue conseguenze pratiche    Intanto l’Università Cattolica si andava orientando contro la po-  sizione critica del pensiero filosofico. Mons. Olgiati insegna che il  problema_ critico non si pone, non ha ragion d'essere, perchè è di  prima evidenza che il concetto di ente, nel senso di ciò che esiste,  conviene a tutta la realtà; insegna che l’uomo ‘percepisce l’essere de-  gli altri uomini immediatamente; insegna che nella passione nostra  sentiamo l’essere delle cose esterne; insegna che S. Tommaso è della  sua stessa opinione; insegna che la metafisica precede anche logica-    , gmente la dottrina della conocenza; e che questa la deve fare il me-    tafisico in sede di metafisica; e che questi lumi vengono dalla storia:  e chi pensa altrimenti non è tomista, anzi minaccia di morte il to-  mismo; e la gnoseologia è miscuglio insipido di S. Tommaso Kant  Rosmini, ecc. ecc.; e Padre Gemelli, Rettore dell’Università è più  che d'accordo. Mercier è un sorpassato. i   Poteva reggersi ancora all’Università Cattolica la cattedra di  gnoseologia ?   Essa era già giudicata, benchè non vi fosser  teoretiche e benchè il sottoscritto avesse ceduto  sospendere l'esposizione delle ricerche e di legger  classici (Locke e Kant). :    O state discussioni  all'ingiunzione di  e e commentare i          Tr  Ddl    ee la    13    Improvvisamente la cattedra di gnoseologia fu soppressa, e l’in-  segnamento della dottrina della conoscenza fu affidato a Mons. Masno-  vo titolare di metafisica, il quale ne fece subito oggetto del suo corso,  e scrisse un articolo « riprendendo il problema criteriologico ».   Motivo ufficiale della soppressione della cattedra fu che io non.  era tomista e che non combatteva abbastanza efficacemente l’idea-  lismo.    Le posizioni attuali       Ecco dunque che il nostro uomo di buon senso, il quale si è  rivolto alla corrente Aristotelico-scolastica, si trova davanti a queste  posizioni :   — Un Campidoglio che contiene la metafisica tomistica tradi-  zionalista, e che rifiuta ogni indagine critica sull'idea di ente e deri-  vate e sull’evidenza dei principi (mentre tutta la corrente empirista  e sensista proclama, con Hume, Condillac, con Stuart Mill e Spencer,  che si tratta di concetti vuoti e di semplici abitudini irremovibili);  che inoltre non si vuol decidere a studiare l’esperienza volgare dei  conpi materiali e quelle idee di sostanza individuale, di causa, di  azione (che in realtà non sono ‘fornite dalle sensazioni, ma pensate  dall’intelletto), e prende paura quando sente parlare dell’autoco-  scienza.   — Le stesse posizioni proclamate come conseguenza dello studio ;  della storia, competente sovrana (Olgiati e Università (Cattolica di  Milano).    — Una corrente all’estero che persevera nella persuasione che È i  la critica della conoscenza, cioè la revisione delle conoscenze spon- fi 33 “  tanee (esperienza, concetti e principii) è logicamente anteriore alla Men ‘#9! zaf es  metafisica, e ne garantisce le basi. ear ffelizef d   — Una corrente in Italia, che attacca a fondo il problema del- IR  l’origine e del valore della conoscenza astratta e universale e neces- s È    saria, delle idee o concetti ontologici, della conoscenza dei corpi e  delle persone fuori di noi, della conoscenza del nostro corpo stesso  e della conoscenza dell'io; questa è appunto la gnoseologia pura.  La corrente di M. Olgiati, essendo quella che è ufficialmente  ammessa all'università Cattolica, è quella che per conseguenza, pas- i  sa per ortodossa; ma sarebbe un danno per il Tomismo se ortodossia €  filosofia dell’Università Cattolica si ritenessero solidali e inseparabili.       IO.  AA Cui    14  La chiara posizione della gnoseologia pura, nella corrente  SANI RA AI ANA DO mn:    Aristotelico-Tomistica, o empirico-razionale; e nel  Ranco "neo —__—_e—_=    pensiero moderno       Il nosiro uomo di buon senso, diventato filosofo, per orien-  tarsi completamente, anche nelle posizioni attuali del pensiero, può  domandare quale è il posto preciso della gnoseologia pura.   Ecco, dunque, un chiaro inquadramento della gnoseologia pura  nella storia dell’Aristotelismo e il suo posto fra le correnti dottri-  nali del pensiero moderno.   Lasciamo da parte razionalisti ed empiristi e mettiamoci nella  corrente empirico-razionale, quella di Aristotele e S. Tommaso,  quella che riconosce l’esistenza di un pensiero necessario e univer-  sale, per concetti, principi e ragionamenti; ma riconosce pure che  concetti e principii non sono a-priori, ma si ricavano dall’esperien-  za immediata, per mezzo del processo di astrazione, che consiste nel  rivolgere l’attenzione all'essenza, prescindendo dall’esistenza indivi-  duale e attuale.   Nella storia di questa corrente si nota che lo svolgimento della  speculazione deduttiva, per cui la corrente si chiama razionale, è  stato quasi completo : il Medioevo ha dato una logica deduttiva, una  metafisica e un’etica monumentali; si potrà mutare il modo di espo-  sizione, si potrà approfittare delle scienze moderne, ma l'ossatura è  definitivamente raggiunta.  | Non così lo svolgimento dell'altro punto essenziale della scuola,  cioè che tutta la conoscenza viene in ultima analisi dall'esperienza  conereta per cui la corrente si chiama non solo razionale, ma anche  empirica. Questo secondo punto non ha raggiunto ancora la ‘maturità ;  materiali sparsi se ne trovano in abbondanza; ma lo studi  tico dell'esperienza in vista di mostrare come sia la  della conoscenza, si desidera ancora. Invece l'esperienz  getto di abbondantissime ricerche nella filosofia e P  derna e Contemporanea; ma non essendo state condotte a fondo,  hanno dato luogo a sistemi aberranti, come l'empirismo, il sensi-  smo Cl positivismo. La gnoseologia si ‘propone di condurre a ter-  mine l'impresa. °  La gnoseologia pura è appunto la ricerca, spinta Ano.in.fondo 7  intorno a quelle esperienze elementari, dalle quali effettivam    o sistema-  ‘prima fonte  a è stata og-  sicologia mo-    ente e se- ©    hd          15    condo la dottrina aristotelico-scolastica, esce e deve uscire ogni co-  noscenza volgare, scientifica e filosofica.   Essa esamina dunque il fondamento, il sottosuolo, per così dire,  le radici del pensiero logico-verbale-speculafivo. Si inquadra dunque  nella corrente empirico-razionale; e mentre antichità e medioevo ave-  vano sviluppato l’aspetto razionale, la gnoseologia intende di svilup-  pare completamente e sistematicamente il lato « empirico »: essa  studia con l’osservazione e l’analisi quali sono le esperienze (dati e  funzioni) elementari, e come da esse si sviluppano i concetti e i prin-  cipii su cui si fondano e da cui partono le scienze, la logica, la me-  tafisica e la morale. Quegli scolastici che confondono la filosofia sco-  lastica col suo aspetto medievale, e che con uno studio assiduo, ma  poco penetrante, si sono fatta una mentalità solamente deduttiva, si  sentono disorientati : dicono che della gnoseologia non c’è bisogno ed  è una modernità pericolosa e che concede troppo al pensiero mo-  derno; ma altri pensano che se il nuovo è pericoloso, e perciò va  fatto con ogni attenzione e cautela intrinseca, il fermarsi all'aspetto me-  dievale, è condannare la metafisica scolastica all'esilio dal mondo at-  tuale; e che la gnoseologia dei moderni è l'indispensabile introdu-  zione moderna alla metafisica degli antichi; la quale esce da questa  prova, d’altronde inevitabile, integra e fresca e anche più chiara,  se non in sè, almeno nella sua esposizione.   Finalmente, se il nostro uomo di buon senso, per orientarsi  completamente, chiedesse quale è la posizione, non più storica, ma  dottrinale, della gnoseologia pura, si risponderebbe così :   Essa dice ai razionalisti: avete torto di ricorrere all’a-priori per  spiegare il pensiero universale e necessario, perchè il passaggio dal-  l’esperienza ad esso è scoperto e chiarito.   Dice agli empiristi : avete torto di negare l’esistenza di concetti  e principii necessari e universali, ma avete ragione contro i raziona-  listi, perchè l’esperienza è alla radice di tutta la conoscenza.   Dice ai sensisti e fenomenisti che negano il valore dei concetti  ontologici, delle sostanze, delle cause, delle azioni ecc. : avete torto di  negarli col pretesto che non si trovano tra i dati della sensibilità,  perchè la vostra esperienza è troppo ristretta; l’esperienza deve es-  sere presa nella sua integrità, che comprende tutti i dati della coscien-  za dell’io, la cui oggettività e originalità sono assodate (e dice così  anche a quegli scolastici che, lasciando nell'ombra quello che da S.  Agostino in poi si dice della coscienza dell'io, trascurano per cieca  paura del soggettivismo lo studio dell’autocoscienza).       3 lole emprito             16    Dice agli idealisti che riducono la realtà a fatti interni dell'io z  avete torto a concepire così la coscienza © a non ammettere | ogget-  tività e l’esteriorità rispetto all’io dei dati della sensibilità e dei pro-  cessi per cui si è certi che la realtà dei dati della sensibilità è per-  manente e non si risolve nel fatto di percepirli; e di quegli altri  processi per cui si è certi che oltre ai fatti di conoscenza, il sog-  getto ha passività di senso € di pensiero che suppongono azioni €  soggetti agenti € pensanti esterni all’io.   Dice agli idealisti assoluti : avete torto a pensare un fondo ulte-  riore al nostro io individuale, perchè l’io sente di non essere nè acci-  dente nè fenomeno di altre realtà, ma di essere egli stesso fondo  primo e individuale di esistenza (il che non significa che sia senza  causa).   A tutti dice : fate luce completa sull'esperienza immediata presa  senza mutilazioni e nella sua integrità, e avrete trovato, oltre che un  terreno comune di intesa anteriore ai sistemi, anche un terreno so0-  lido su cui erigere l’edificio della scienza deduttiva e induttiva e del-  la speculazione ontologica e avrete portato a termine lo sviluppo del  lato sperimentale della corrente Aristotelico-scolastica.   Così è precisata la posizione della gnoseologia pura nella storia  e nella dottrina del pensiero filosofico moderno.   Prego il lettore di farsene un concetto preciso e chiaro.   La ragione per cui la gnoseologia è tanto calunniata è che la  mentalità logico-verbale di molti scolastici impedisce loro di porsi nel-  a Sprmere » e li confina nell’atteggiamento cra-  naria ripugnanza i È ni SE ORE x No”  paura del soggettivismo e del K È i Sì SR Se, DR Lat  chiaro nella IERI ; Sinne Spesso eno di vero  I LI spontanea dei corpi, della psiche altrui, del  I Sa a ella propria coscienza. Essi non capiscono la po-  dr SR cea di L Er in base alla loro incomprensione:  SM LOR medeo Rossi e a Mons. Olgiati che   . E ai quali si riporta la presente polemica.    D ;  il suo E AS della cattedra di gnoseologia, (o, meglio;  Neo-Scolastica ri a a cattedra di metafisica) la Rivista di Filosofia   ripubblicò un articolo di Calà Ulloa, e iniziò una se       17    Tie di articoli del P. Amedeo Rossi del Collegio Alberoni di Pia-  «cenza, tradotti in italiano ma scritti originariamente in latino per il  « Divus Thomas ». Intanto M. Olgiati prometteva un lavoro critico  definitivo, che fu pubblicato appunto sul numero straordinario com-  .memorativo del XXV dalla fondazione della R. di Fil. Neo-scolastica.  (Ma perchè chiamarla ancora neo-scolastica ? l’indirizzo attuale è l'op-  posto del programma del I° numero, scritto dal prof. Canella).   L’articolo di Mons. Olgiati ha per fine di giustificare l'accusa  ‘per cui sono stato escluso dall'Università Cattolica di Milano e la  «cattedra fu soppressa: io ammetterei due realtà, l'una fenomenica,  l’altra ontologica; io sarei fautore di una metafisica fenomenista  che sarebbe nientemeno che la morte del tomismo: io tenterei di  avvelenare S. Tommaso con veleno Canziano (come direbbe il P.  Mattiussi). Se questo fosse esalto, il provvedimento di sopprimere  la cattedra sarebbe giustificato davvero; ma Mons. Olgiati si è troppo  fidato dell’apparente « accuratezza di indagine » del P. Amedeo Rossi,  la cui mentalità lo rende incapace di cogliere il mio pensiero, e ha  fondato le sue condanne su dei malintesi e dei ‘giochetti.    Le questioni veramente importanti    Ma la questione del valore personale del prof. Zamboni è se-  condaria. La questione se i miei avversari abbiano capito il mio pen-  siero e se combattano mulini a vento, anche se è d°’interesse vitale  ‘per la difesa della gnoseologia, considerata in sè stessa, è pure di  importanza relativa.   Ciò che importa sopratutto e su cui richiamo l’attenzione dei  lettori è questo: vengono a trovarsi per la prima volta di fronte i  due atteggiamenti: quello esclusivamente metafisico e tradizionalista  sostenuto con atteggiamento storico da M. Olgiati; e quello della gno-  seologia pura, che vuol essere una ricerca esauriente sui dati e sui  processi della conoscenza, da cui ha origine e fondamento il pensiero  ‘scientifico e metafisico.   Le questioni in concreto sono: la questione dei rapporti fra la  dottrina della conoscenza e la metafisica; la questione sulla compatibi-  lità di una gnoseologia pura con la dottrina di S. Tommaso; la que-  ‘stione del significato, dell’origine e del valore delle parole ente ed es-  sere e dei concetti che quelle parole significano; la questione della co-  noscenza dei corpi esterni al nostro e delle persone fuori di noi; e per          18  abbia due tappe : 1° la dottrina metafisica  dell’esistenza o dell’esistere € della realtà in generale; € 2° la dottrina  metafisica della costituzione intima delle sostanze individuali esi-  stenti, o metafisica dell'atto di essere e dell’essenza sostanziale speci-  ficamente tomistica, 0, per ‘usare l’espressione di M. Olgiati, ma  dandole un altro contenuto, anima del tomismo; © s€ basti la prima  per fondare la seconda. Da:  Questioni, a mio parere, di vita o di morte per la scolastica in  generale, e per il tomismo in particolare.    conseguenza, se la metafisica    Non bisogna credere, tuttavia, che queste questioni esauriscano  l'estensione della gnoseologia; essa ha un campo di ricerche altret-  tanto vasto quanto è quello delle conoscenze volgari comuni e delle  conoscenze scientifiche, logiche e metafisiche, perchè il piano dei fon-  damenti primi della conoscenza è altrettanto vasto quanto il piano  delle conoscenze che derivano da quei fondamenti; si presenta dun-  que ai neoscolastici, un magnifico programma di lavoro iniziato, ma  non ancora compiuto.   Si tratta di sapere se la Neoscolastica per presentarsi ai filosofi  nel momento attuale, e per essere una continuazione moderna della  corrente Aristotelico-Tomista, debba seguire l’indirizzo che nega la  fondamentalità della ricerca sui mezzi della conoscenza e vuol co-  minciare dalla metafisica; o l'indirizzo della gnoseologia pura.    Gli studii sulla gnoseologia sono a questo punto: dalle analisi co-  minciate, come si disse, nel 1915, risultò la conoscenza della costituzione  intima delle scienze deduttive e induttive, e ‘!delle conoscenze comuni vol-  gari delle cose e delle persone; si è raggiunta la conoscenza della struttura  della coscienza, dei suoi dati originali elementari, e delle funzioni prime:  elaboratrici, sensitive e intellettive; si è precisato il valore della coscienza  dell’îo in rapporto coi sùoi stati e atti (esperienza ontologica) e il processo  dell’astrazione e universalizzazione che risolve il problema del pensiero  necessario e universale..   Questi risultati hanno fornito i mezzi per comprendere intimamente  la conoscenza che abbiamo di noi stessi, degli altri uomini, e delle cose  DR ECR PeT fondamentare la metafisica, la logica e il metodo deduttivo:   Inoltre si è trovato che tali risultati servono magnificamente per com-  prendere e valutare lo svolgimento della filosofia moderna da Cartesio a  Kant, e per scoprire in S. Tommaso una vera e propria i  per prendere posizi id ini i ENOSENTORIa: e   p posizione di fronte a Rosmini, e per difendere Ia metafisi  speciale contro le argomentazioni Kantiane. "e          “< e °° 0 Pe Be E I PIT    19    Il prof. Siro Contri si è assunto un compito di ricostruzione sinte-  tica, che serva come di controllo ai risultati delle analisi gnoseologiche  e mostri, insieme, la priorità logica della gnoseologia sulle forme svilup-  pate della conoscenza e la sua totale fecondità. Se veramente il quadro  dei dati elementari originali e delle funzioni elaboratrici è esatto e com-  pleto, deve essere possibile presentare in una vasta sintesi enciclopedica  lo sviluppo graduale di tutta la conoscenza umana, quasi un contrapposto  con la più vasta sintesi della filosofia moderna, la sintesi Hegeliana.   A questo proposito, il prof. Contri, da cui si attende anche un’inter-  pretazione gnoseologica dell’'Enciclopedia Hegeliana, ha dato un saggio di  ricostruzione integrale nel primo volume della sua Piccola Enciclopedia  filosofica. (Ed. Gatteri, Bologna, 1932). iIvi egli comincia dalla _presen-  tazione dei dati immediati, senza alcun presupposto di sorta, e da essi  passa successivamente, con una concatenazione rigorosa, dopo avere pre-  sentato un sistema autoreggentesi di gnoseologia, alla logica formale, alla  filosofia delle scienze matematiche, e delle scienze sperimentali (fisica,  chimica, biologia, psicologia). I volumi successivi completeranno il qua-  dro, in modo da porre davanti al lettore, non solo i principii e le radici,  ma tutto lo sviluppo della conoscenza fino alla metafisica speciale, pream-  bolo della religione rivelata. Altri suoi lavori ricorderemo a suo luogo.  Ma la mole del programma analitico e sintetico attenderebbe gli sforzi di  tutta una generazione,          » rita Ma    enuik ati ,    jo    20    AVVERTENZE PRELIMINARI E ANTICIPAZIONI       Tre parti nella critica di M. Olgiati  ein na    La critica di M. Olgiati alle mie posizioni (') comprende tre parti :  la parte che egli approva; la parte negativa, in cui egli muove le  sue accuse; e la parte ricostruttiva, in cui espone le opinioni sue  sulla fondazione della metafisica e sul problema della conoscenza.   La parte che egli approva riguarda le mie ricerche sul concetto  di ente e la mia critica al fenomenismo positivista dell’Ardigò.   La parte negativa comprende la critica al mio, presunto, feno-  menismo, e al mio, presunto, antitomismo, € la precedenza logica  della gnoseologia sulla metafisica. i   La parte ricostruttiva riguarda il modo con cui, secondo M. Ol-  giati si passa: dalle sensazioni alla metafisica dell'ente, dalla pas-  sione del soggetto all’azione e alla sostanzialità dell'oggetto; dalla  realtà sensibile al sostanzialismo ; e dal concetto di ente al suo valore  conoscitivo della realtà.   La parte critica, in particolare, si aggira intorno al fenomenismo  dei dati della sensibilità, che, secondo me, non ci porgono la ma-  teria per il concetto di ente sostanziale, e sulla doppia realtà feno-    © menica e ontologica; sulla doppia metafisica, l'una dell’esistenza e    l’altra dell'ente sostanziale; e poichè la prima è ammessa anche da.  Kant, si critica la mia pretesa di unire Kant e S. Tommaso,    E poichè la critica negativa è nell’articolo di ‘M. Olgiati la parte  centrale e più importante, comincerò da questa la mia risposta.    Connessione dei ire punti d’accusa          I tre punti sopra riferiti della parte critica sono tra di loro con-  nessi : infatti la ragione di non poter unire S. Tommaso e Kant, è  che l'uno è il rappresentante della metafisica dell’ente oggettivo, l’al-    (') Vedi: « Rivista di Fil. Neoscolastica », Supple È  - Milano 1934, pag. 147-160. vPOPPiemento alivol XXVI          21  tro è il rappresentante della metafisica del soggetto e del fenomeno,  due metafisiche incompatibili; le due metafisiche poi sono incompa-  tibili, perchè non esistono due realtà, l'una fenomenica e l’altra on-  tologica; giacchè i dati della sensibilità non sono fenomenici, ma  sono realtà oggettive ontologiche, o ad ogni modo in essi non ci si  può fermare.   Come è chiaro, il perno dell'accusa è la parola « fenomenico »  che io ho adoperata per caratterizzare la realtà dei dati dei sensi  esterni, e siccome « fenomenico » significa per me «non ontolo-  gico », le questioni principali sono tre: 1°) che cosa intendo per  realtà fenomenica ; 2°) che cosa intendo per realtà ontologica; e 3°) se  i dati della sensibilità presentino una realtà fenomenica oppure on-  tologica.    Professione di realismo       - I   Il fatto fondamentale su cui si fonda l'accusa è questo: io am-  metto che la realtà dei contenuti delle sensazioni dei 5 sensi esterni  è « realtà fenomenica ». Da questo fatto si passa all’accusa di fero-  menismo.   Intendiamoci su questo punto prima di entrare nell'esame par-  ticolareggiato dell’articolo di M. Olgiati.   Se io fossi fenomenista avrei da tempo rinunciato alla filosofia  dell’essere e alla corrente Aristotelico-Tomistica-neoscolastica; e avrei  dovuto, per conseguenza, rinunciare ad essere cristiano e cattolico.   La prima parte della mia attività filosofica fu la difesa del so-  stanzialismo contro il positivismo allora imperante. Nella seconda  parte ho difeso specialmente contro Kant la filosofia dell'essere, mo-  strando le manchevolezze delle basi del fenomenismo Kantiano. Fe-  nomenista non sono mai stato, e chi mi accusa di fenomenismo...  mente per la gola.   Ma ho osservato, e mi sono sempre più confermato in questa  osservazione, che i dati dei 5 sensi esterni non manifestano per sè  soli, senza altre elaborazioni, che l’aspetio superficiale esteriore delle  cose (quaedam accidentia exteriora rerum) e per sè soli non dicono  nulla della costituzione interna delle cose in sè (sostanza, causa,  azione, passività, fatti psichici altrui, individuo, persona).   Ho trovato che solo l’intelligenza, fondandosi sopra altre espe-  rienze, non meno certe e solide di quelle dei 5 sensi, può venire a       È  1    pa 17 selle Tal tetto  seria 9 1010cap va  '  x  L  coubro ti Konkiiuto,    fin bela ie n Ari ‘qa       >  i       22    conoscenza certa, della struttura intima ontologica delle cose e delle    persone fuori di noi. I  Insieme ho osservato che i dati dei 5 sensi esterni non sono,    come ritenevano in generale i filosofi da Cartesio a Kant, modi di  essere dell'anima spirituale, modificazioni dell'io, nè com. dicevano  alcuni positivisti, stati di coscienza, nè stati allucinatorii di un mon-  do fantastico — i dati dei 5 sensi esterni sono superfici reali, pre-  senti all’io, ma non suoi modi di essere; le quali per sè sole sono  percepite come reali quando sono presenti; ma che in una prima  elaborazione successiva, si riconoscono come superfici permanenti  anche quando non sono percepite, e si trovano in rapporti spaziali  che in gran parte sono costanti : siamo dunque fuori dello stadio della  pura parvenza.   I sensi esterni non danno niente di più, intorno alle cose ester-  ne. Nel loro insieme sono « ciò che delle cose esterne apparisce 0 si  manifesta alla sensibilità. »; inoltre alla sensibilità non apparisce e  mon si manifesta nullo modo, la struttura sostanziale intima delle  cose e delle persone fuori di noi, benchè dai dati dei sensi l’intelli-  genza ‘possa passare a conoscere la personalità e la sostanzialità.   Questa è la mia dottrina; e sfido chiunque a negarla sul serio.   Con questo, nego io che esistano sostanze, cause, azioni, pas-  sività, individui, persone fuori di me? Tutt'altro; anzi è questo il  punto a cui ho diretto la mia attività; nego soltanto che i sensi for-  niscano per sè soli la struttura ontologica intima, quello che sta  dietro e dentro le superfici conosciute dai sensi. E sfido chiunque a  provare che facendo così io sia fenomenista :  mb vera realtà esterna all’io, delle superfici sentite; realtà og-  Rotlva all’io, non modificazioni dello spirito, nè modi di essere del-  l’anima, nè stati soggettivi di coscienza, nè pura apparenza — dun-  que vera realtà — conosciuta dal senso; i   — vera realtà delle sostanze, delle cause, delle azioni, delle  persone — conosciuta dall’intelligenza;   ossia realismo delle superfici qualificate sensibili e delle loro  combinazioni ;    realismo sostanzialista della struttura ontolopic  a  delle persone; gica delle cose e    e combinazione delle due conoscenze per dare la conoscenza  integrale delle cose e delle persone.          23    Questioni di nomenclatura: fenomeno       Questa è la dottrina; veniamo alla nomenclatura.   Nella nomenclatura io cerco più che è possibile, di mantenere il  significato etimologico fondamentale per evitare gli equivoci a chi ha  la buona volontà di evitarli, e ho cura di determinare nettamente il  ‘significato adottato, tenendo conto anche del significato storico di  una parola.   Per indicare il grado di realtà che hanno le superfici qualificate  presentate dalla sensibilità, io ho adoperato la parola realtà feno-  menica, in greco phainomai significa « io apparisco, io mi presento »;  realtà fenomenica significa dunque realtà che apparisce o si presenta  ai sensi; (non: realtà, che pare ci sia, ma non c'è; altro è parere e  altro è apparire).   D'altra parte, nella storia della filosofia la parola fenomenismo è  ‘consacrata per quei sistemi che pur ammettendo la realtà delle sen-  «sazioni non ammettono la conoscenza, o l’esistenza delle sostanze,  delle cause, delle azioni, della sostanzialità dell’io, cioè che non am-  ‘mettono nulla di ontologico in senso stretto ‘e primo; quindi io mi  sono creduto autorizzato ad adoperare la parola « fenomenico » nel  senso di reale non sostanziale; ma ho anche dichiarato che inten-  .devo la parola fenomenico in questo significato preciso.    La paura delle parole    e ————_—____ceTT    Avvenne che la parola fu presa in significato anti-sostanzialista, e  ‘si fecero sinonimi fenomenico e fenomenista. Accade che in certe  epoche una parola spaventi i benpensanti; anni fa, bisognava usare  con cautela la parola moderno, per non essere accusati di moderni-  ‘smo, o quanto meno, di tendenza al modernismo. Ricordo che una  «persona intelligente, dotta e apprezzata per sue opere di morale, ha  “sparato una cartuccia contro il termine « teologia positiva » alludendo  ‘al positivismo; e non s'era accorta che la parola risaliva a S. Ignazio.   Ora basta parlare di î0, di soggetto e di soggettivo, per essere  sospettati di soggettivismo ; basta parlare di psicologia per essere so-  “spettati di psicologismo; e bastò a me parlare di realtà fenomenica  “per essere accusato di fenomenismo. Perciò dal tempo di una cortese  ‘polemica con Léon Noél, ho sempre parlato di realtà qualitativo-       24    superfici reali qualificate; € ho detto che l’universo, im    spaziale, di CASO,  ; la sensibilità, è l’uni-    quanto apparisce o si mostra 0 si rivela al    verso qualitativo-spaziale. i  Questo non bastò e accadde che, venuta l'occasione di una.    critica a fondo contro di me, mi si scaraventarono addosso tutti i  possibili e impossibili significati della parola fenomeno, addossando-  mene tutte le conseguenze, facendomi passare per fenomenista.    Nomenclatura della realtà sostanziale ontologica;       equivoco sulla parola ente    Veniamo alla nomenclatura di quel gruppo di concetti « sostan-  za, individuo, persona, causa, effetto, azione, passività ecc. ».   lo li ho chiamati e li chiamo concetti ontologici. Etimologica--  mente la parola « ontologico » deriva dalla parola greca che vuol  dire ente; ente ha tre significati: 1) ciò che esiste, o che c’è, e si.  riferisce anche agli enti di ragione, p. es. esiste un buco, esiste un.  difetto e simili. Ma chi direbbe sul serio che un buco è un ente? —  2) si dice ente in universale quel significato che si riferisce insieme  alla sostanza e agli accidenti. Ma chi direbbe che un suono è um  ente, che una linea è un ente, che una superficie è un ente? —  3) Ente si dice in modo proprio e primo della sostanza prima, del-  l'individuo reale esistente: e difatti si dice bene che un albero è  un ente, un asino è un ente, un uomo è un ente. Perciò io ho preso:  e adoperato la parola ente soltanto in questo significato; le altre sono:  « entità », appartenenze dell'ente, piuttosto che enti, realtà in gene--  rale, piuttosto che enti, « entis potius quam ens ».   Quindi realtà ontologica significa la struttura intima dell’indivi--  duo esistente reale, cioè della sostanza prima: e quindi sono realtà  SRI la IRE, la causa, l’azione, la passività; la persona è  il tipo più perfetto di realtà on ica: «i TS indi  ta SRI n tologica : « intellectualis naturae indi-   Mi pareva d'aver introdotto precisione e chiarezza nella nomen-  clatura. Ma i miei oppositori hanno preso la parola ontologico, nel  senso di esistente in generale; e mi hanno fatto dire delle ZI  e delle (falsità, come quella che il concetto di ente (preso nel signifi--          25    Con quale mentalità i miei oppositori sono partiti in guerra con-  tro di me?   Per essi: la parola ente significa ciò che esiste; e non ha altri  significati più proprii. La parola fenomeno, vuol dire, in fondo, ciò  che pare e non è; pura apparenza, puro stato di coscienza, modo sog-  gettivo dell'io. E hanno pensato, o almeno hanno fatto così: Zam-  boni parla di essere, di ente, e di fenomeno? ebbene, diamo a queste  parole il significato che pensiamo noi, e il peggiore; tiriamo le con-  seguenze, e copriamolo di una valanga di accuse: assurdità, cumuli  di assurdi, sofismi, antitomismo, antiscolastica, soggettivimo, ideali-  smo, fenomenismo, attentati alla storia e falsificazioni. Vedremo se  ha ancora il coraggio di alzare la testa! »   E, non ostante questo, io sono persuaso che gnoseologia, meta-  fisica e storia... debbano finalmente andare d’accordo: ma chi sa  quando ?    Nel capitolo seguente discuterò le mie posizioni fondamentali cioè  il mio realismo dei dati dei 5 sensi esterni; il mio diritto di usare  la parola realtà fenomenica senza farmi fraintendere; il mio diritto  di ritenere oggettivi (all’io conoscente) i dati dell’esperienza del sog-  getto; la distinzione del concetto esistenziale di ente (= ciò che esi-  ste) dal concetto di ente composto di atto di essere e di essenza; €  come il primo si ricavi dalle sensazioni esterne; il secondo dall’e-  sperienza dell’io e come se ne ricavino due metafisiche o due piani  della metafisica, quello esistenziale e quello dell’ « atto di essere »; €  come sensi e intelligenza concorrano nella conoscenza totale dei cor-  pi della natura.    I lettori noteranno frequenti ripetizioni: nella mia pratica ho  trovato che non basta dire una volta una cosa, perchè molti, che  leggono in fretta, si accorgano di quello che dico: la presente pole-  mica ne è una prova.             26    CAPITOLO 1°  LE MIE POSIZIONI FONDAMENTALI    Non ‘ fenomenismo ,, ma: Realismo fenomenico Immediato dei dati della Sensibilità   così detta, esterna - Realismo ontologico Immediato dell'esperienza dell'io. - Rea-   lismo mediato, della conoscenza delle cose fuori del nostro corpo, - Distinzione del  fatto di esistere dall'atto di essere, intimo all'ente reale.    ARTICOLO I°    L’uso delle parole fenomeno e realtà fenomenica non esclude  ma esprime il realismo dei dati e non implica il fenomenismo.    $ 1°) I significati della parola « fenomeno » nell’uso incerto che ne  fa IM. Olgiati.   Ecco le frasi in cui IM. Olgiati adopera la iparola « fenomeno ».   « Per il fenomenista l’essere o realtà, tende a ridursi a ciò che  appare, al fenomeno, e non implica di conseguenza una concezione  sostanzialista, ma anzi la esclude », p. 147.   «Se la sensibilità mi dà soltanto il « ciò che appare » ossia il  fenomeno... », p. 150.   «... Concetto di fenomeno. E se di esso volessimo cercare la  storia, non solo nella filosofia moderna, ma anche nella cultura an-  tica, potremmo contemplare uno sviluppo quanto mai notevole, dalle  teorie indiane circa la realtà fenomenica, sino ai fenomeni di Plalone  ed a ciò che S. Tommaso « a proposito, ad esempio, dell'astronomia  tolemaica » chiamava « apparentia sensibilia », p. 151.   « una realtà che consista soltan } i  «essere ontologico... », p. 151. ren   ; £  « ma l'apparire stesso o lo stesso ‘pensare, se non sono niente »,    ossia se c'è davvero l'apparire o un i i i  pensiero « Implicano |’  dir 30) o l'essere »,    «il concetto di fenomeno non può aver origine nè può aver ©    valore se non in funzione del concetto di essere » p. 151  , . .    «in altre parole una realtà puramente fenomeni    bile », p. 151. ca è impensa-    È  1,‘       si È    27    Citando contro di me A. Franchi: a sentire i fenomenisti «i  fenomeni son fenomeni, cioè apparizioni; dunque tutta la realtà è  un'apparizione in cui non apparisce altro che l'apparizione ».   « fenomeni puri psichici che non fanno apparire nulla... sono  cose reali che non hanno nessuna realtà » (quindi il fenomenismo è  assurdo).    In queste frasi che M. Olgiati non sottopone ad esame chiari-  ficatore, la parola fenomeno è presa in diversi significati :  1° ciò che appare, ad esclusione della sostanzialità;  2° ciò che sembra, ma invece è un'illusione, ad esempio i moti  apparenti degli astri;  3° l’apparire stesso, l'apparizione senza contenuto, il puro  apparire senza che apparisca nulla;  4° ji fenomeni come avvenimenti psichici inferni senza corri-  spondente realtà fuori di noi, cioè come illusioni © ifinzioni  soggettive.    $ 2° - Si escludono i significati 3° e 2°.   a) « fenomeno » nel senso di apparizione vuota o l'apparire di  nulla, è ciò che il brano di Ausonio Franchi prende in giro come un  non-senso. Ed ha pienamente ragione; ma il suo argomento va con-  tro non si sa chi, giacchè non c'è filosofo, a mia conoscenza, che ri-  fiuti questo minimo; che cioè un qualche cosa apparisce nell’appa-  rizione; vuota apparizione è un assurdo, sì; ma a cui si risponde  con una verità lapalissiana: che l'apparizione non è apparizione se  non c’è nulla che apparisca. E certamente questa critica non tocca me,  che ripeto su tutti i toni che i sensi esterni ci presentano una vera  realtà; non tocca neppure Kant, che ripete sempre che i dati della   sensibilità sono Wircklickeit e Realitàt.   n E se M. Olgiati cita contro di me questo brano, o l'ha fatto per  distrazione, o non ha capito il mio pensiero, o la polemica l’ha tra-  scinato.    Mr  é    ip)  È ced    b) « fenomeno » ciò che sembra ma è un'illusione, ossia feno-  meno = pura parvenza (ein blosser Schein, come dice Kant).   Un secondo significato è quello di « apparentia sensibilia »,  p. es. i moti apparenti degli astri.   Anche questo secondo significato è escluso dall’uso corrente della  parola fenomeno, e non c'entra con la presente questione; € così    pren          Mo  Bei P. n°  feti DI À    28    pure è escluso il significato popolare di cosa meravigliosa, strana,    inesplicabile.   $ 3° - Si esclude che fenomeno significhi fatto puramente interno,  puro stato di coscienza. Critica dell'espressione di A. Franchi:  « fenomeni puri psichici, che non fanno apparire nulla ».    Sotto questa frase è facile pensare ad immagini della fantasia  che non sono nè nulla nè illusione, ma a cui non corrisponde una  vera realtà nel mondo fisico fuori della psiche. Siccome ho adope-  rato anch’io l’espressione « presenza psichica », « fatto ‘psichico »,  « fatto di coscienza », « presenza alla coscienza », e poichè si sente  parlare di fatti di coscienza come sinonimo di fatti interni, e di fatti  esterni come sinonimo di fatti fisici, è necessario discutere queste  espressioni, per dissipare un equivoco sulla parola coscienza, o  meglio un uso non chiaro di queste parole coscienza e psiche, che  ha avuto grande voga nella storia e che è ancora nel dominio co-  mune, e da cui io stesso non mi sono liberato che quando ho in-  trodotto nei miei scritti la « riforma del concetto di coscienza », su-  perando nella ricerca gnoseologica le posizioni metafisiche antitetiche  del dualismo :Cartesiano e del dualismo scolastico, con una posizione  non antitetica, ma logicamente anteriore alla posizione metafisica sco-  lastica (alla quale in seguito però conduce).   Spiego questa « riforma del concetto di coscienza ».   1) Il concetto di coscienza nella filosofia moderna da Cartesio a  Kant (escluso), e l'errore di cominciar a trattare della coscienza pre-  supponendo l’anima e il corpo.   a) Metafisica cartesiana.   Nella filosofia moderna, da Cartesio a Kant, le sensazioni o i  contenuti di sensazione, (e di solito si parla solo dei contenuti dei  ò sensi); sono considerati come fatti reali sì, ma come fatti interni  dell anima, modificazioni interne dello spirito, suoi modi di essere spi-  rituali; sono fatti psichici, appunto perchè interni, a confronto dei  fatti fisici esterni; sono fatti di coscienza, a confronto dei fatti della  natura esterna 0 del mondo dei corpi. La coscienza, l'interno, per  quei filosofi era I anima spirituale o lo Spirito, nel quale l’azione del  o I N SSR ‘produceva 0 provocava quelle  è 236 ‘ gini, quelle Impressioni, o come  direbbe Locke, quelle idee rappresentative non fisiche, che si chia-  mano sensazioni della vista, del tatto, dell’udito ecc.    OO ecc. In t  mondo delle apparizioni della coscienza abitava il sogge SR    tto conoscente,       29    il quale aveva presenti immediatamente soltanto queste apparizioni.  Dalla lettura dell’articolo di M. Olgiati si ha l'impressione che egli  quando parla dei fenomeni, come di ciò che appare, pensi a que-  Sto concetto cartesiano della coscienza.  A questo mondo spirituale si opponeva il mondo fisico : nel quale  non vi sono che movimenti, vibrazioni di materia. Nell'aria c'è vi-  brazione; nell'anima apparisce suono; nell’etere sono vibrazioni,  nell’anima sono colori; l’esperienza della sirena è un'esperienza mo-  dello : simile a questa ma ancora più evidente è un esperimento fatto  con i condensatori di Tesla : si comincia a sentire una serie di scoppi:  ma quando la frequenza con cui gli scoppii si succedono, aumen-  tando, raggiunge un certo limite, non si avvertono più i singoli scop-  pi, si sente un suono continuo.  Ai Cartesiani pareva evidente ‘che il mondo della sensazione fosse  il mondo dello spirito, dell’anima, della coscienza; e che fosse per  sè un mondo diverso dal mondo dei corpi.  Inoltre : tutti convengono che il mondo dei sogni non ha che fare  col mondo della realtà esterna; nel mondo dei sogni, l’anima non ha  che fare se non con suoi modi di essere soggettivi, con sue « vi-  sioni », che sembrano reali mentre si sogna. Ora, esaminando bene  le cose, quei filosofi non trovavano differenza tra il sogno e la realtà  (cioè la creduta realtà) sensibile; nessuna differenza essenziale : dun-  que, come il mondo dei sogni è nell’anima, così sono nell’anima le  sensazioni, spiritelli senza consistenza, come le immagini dello spec-  chio, soltanto alquanto più forti e stabili delle immagini della fantasia.  Concepita l’anima, o lo spirito, o la coscienza come il luogo  delle conoscenze, dei fatti psichici, e concepito il mondo dei corpi  = come il luogo delle estensioni abitate da forze meccaniche cieche,  senza conoscenza; e, quindi, concepiti il corpo e l’anima come due  enti ciascuno per conto suo, con rapporti estrinseci di causa e di  effetto (e forse anche combinati solo per cause occasionali o per ar-  dI monia prestabilita) era messa seriamente in pericolo la realtà cor-  porea fuori della coscienza, o dell'anima, o dello spirito, o della  i psiche. Infatti, se gli unici mezzi per la conoscenza dei corpi mate-  & riali sono le sensazioni, o rappresentazioni spirituali interne all’a-  nima, come assicurarsi che esiste una realtà corporea fuori dell’ani-  ma? Come le rappresentazioni spirituali la possono rappresentare ?  Come lo spirito può buttar fuori di sè queste sensazioni interne ?  Come allungare un braccio fuori della coscienza, se la coscienza è  una scatola chiusa, un bozzolo in cui Ja crisalide, cioè l'io, non vede          30    che parvenze variopinte sulla parete interna della sua prigione fa  sognava, o rinunciare alla materia come con piena coerenza dr Sa  keley, o ricorrere all'intervento di Dio per assicurare la realtà de  mondo materiale, urtando o contro il senso comune (o) contro una  strana complicazione di cause occasionali e di armonie prestabilite.  Il loro torto era idi far la gnoseologia in funzione di una metafisica,  cioè partendo dai concetti di anima spirituale e di corpo materiale.    b) Metafisica scolastica.   A questa metafisica dualista si può, in sede metafisica e con un  certo spirito ‘dialettico, contrapporre un’altra metafisica, la metafisica  scolastica del composto umano.   Per questa metafisica, l’uomo è un ente unico e uno, composto  di un elemento potenziale, Ja materia prima, e di un elemento attua-  lizzatore, la forma sostanziale spirituale, cioè l’anima : il corpo uma-  no, non è semplice materia bruta, ma è materia cui l’anima unendosi  come forma dà non soltanto la sensibilità e la vita, ma anche dà di  essere corpo. In questa concezione metafisica, la sensazione non è  della materia sola o dell'anima sola, ma del composto; sentire est  compositi vel coniuncti.   In tal modo la comunicazione dell’anima con la materia è intrin-  seca alla costituzione stessa del corpo umano; e non c’è più bisogno  di ‘ponte conoscitivo che metta in comunicazione due sostanze etero-  genee, come nella metafisica della corrente cartesiana.   Questa metafisica scolastica si può assumere come base per lo  studio della conoscenza umana, a due titoli : a titolo di verità accolta  a-priori, o a titolo di sussidio, necessario per poter fare la psicologia  sperimentale.   Inquadrata nella metafisica scolastica, la scienza si trova a suo  agio e non urta più contro le difficoltà della metafisica cartesiana;  in questo caso lo psicologo accetta questa metafisica, perchè è per  lui un ambiente comodo, opportuno, e confacente con le sue ricerche.  Ma questi motivi avvicinano iroppo questa metafisica alla condi-  zione di un'ipotesi da lavoro; mentre per il filosofo occorre una  verità provata e non una dottrina a priori o un'ipotesi comoda.   Certo questa simpatia elettiva dello psicologo per la metafisica  scolastica è un indizio favorevole a questa metafisica, ma non ne è  la prova o la garanzia della verità. Il filosofo scolastico sarà lieto e    grato di questa simpatia; ma egli aspira alla certezza intri  ° n  sua dottrina metafisica. seca della       “ è, x i E D'aneeina  l1 Pa )                                           31    Ma, se vuol essere scolastico più in fondo, non potrà appigliarsi al  partito di imporre a sè stesso una metafisica, senza la conveniente  dimostrazione; e di fatti, in tutti i trattati di filosofia scolastica, la  dottrina del composto umano è soggetta alla dimostrazione; anzi S.  Tommaso stesso asserisce che lo studio sulla natura dell'anima è una  ricerca difficile e sottile.   Dunque la dottrina del composto umano non si può nè imporre  nè accettare dogmaticamente come punto di partenza per lo studio  della conoscenza umana; anzi saranno appunto i risultati dello studio  sulla conoscenza (e sulla volontà) quelli che serviranno da prova  della dottrina del composto umano. Nessuno scolastico potrà negare  questo, senza rinunciare alla scolastica.    c) iPosizione gnoseologica anteriore alla metafisica; la purifica-  zione del concetto di coscienza da ogni presupposto metafisico.   Ma c’è di più: se si vuol essere scolastici, bisogna esserlo fino  in fondo; ora c'è un principio che da Aristotele fino ad oggi è stato  un punto fondamentale della scuola; iutta Ja nostra conoscenza co-  mincia con le sensazioni e si costruisce con la loro elaborazione nella  memorativa, nella cogitativa, e nell’inteleltto agente e possibile.   Quindi anche la conoscenza del corpo e dell'anima, la fisiologia,  la fisica, la psicologia, tutte le scienze devono uscire da quei dati e  da quelle funzioni elaboratrici primordiali.   Dunque una dottrina completa e sistematica della conoscenza de-  ve cominciare dai dati primi e dalle funzioni, e non cominciare dalla  dottrina metafisica del composto umano. Evidente?   C'è dunque una terza posizione, anteriore alle due posizioni an-  titetiche delle due metafisiche, cartesiana e scolastica; terza posizione "A  logicamente e cronologicamente anteriore : la posizione dell’esperien-  za prima, ‘quella da cui ogni uomo bambino comincia, e che il filosofo  trova in fondo ad ogni progresso della conoscenza.   Ora, interrogando senza preconcetti metafisici l'esperienza im-  mediata, quella scatola, quel bozzolo chiuso della coscienza, scompare  e rimangono i contenuti dell'esperienza elementare, presenti e ma-  nifesti immediatamente al soggetto, che nel caso dell’uomo è un #0,  anzi il proprio io.   Parlando a filosofi basterebbero queste parole per sgomberare il  terreno dalle formazioni derivate e arrivare al concetto gnoseologico  della coscienza, anteriore ai concetti metafisici di anima e di corpo.   Ma parlando a un più vasto cerchio di lettori, per i quali l'ana-       32    lisi è insolita e faticosa, aggiungerò questa osservazione. Quando il  bambino apre gli occhi, appariscono a lui delle superfici colorate ;  sente dei suoni, prova il sapore gradevole 0 sgradito, tocca superfici  tiepide come quando con grande gioia fa il suo bagno. Che sa egli,  a quell’epoca, dell'anima € del corpo, degli organi dei sensi, e del  sistema nervoso ? Nulla, affatto. Eppure, anche se a quell’età potesse  dubitare, non dubiterebbe di aver presenti delle superfici variamente  figurate e qualificate, € di provare sentimenti di benessere e males-  sere, e di reagire con movimenti a quelle prime impressioni. Più  tardi, provocate dalle circostanze € dalla sensibilità, appariranno le  funzioni superiori, il giudicare, il volere, la coscienza dell'io; © 2p-  punto con questi elementi un po’ alla volta, il bambino si farà la sua  nozione del suo corpo e dei corpi esterni, € dell'ambito del suo i0;  da cui sorgeranno, finalmente, i concetti generali di corpo e di anima.   Così cominciarono tutti gli uomini, tutti gli scienziati, tutti i filo-  sofi. Nessuno comincia con una metafisica, quindi tutta la certezza  del reale viene da quelle esperienze sensibili oggettive e soggettive da  cui ogni altra nozione sarà ricavata, compresa la metafisica.    2) La riforma gnoseologica del concetto di coscienza conduce al  realismo immediato dei dati della sensibilità così detta esterna.    Ecco, dunque il primo e fondamentale concetto della coscienza  della psiche, del fatto psichico. Coscienza è la presenza e manifesta-  zione immediata di contenuti a un soggetto conoscente, a un Io in  funzione conoscitiva; il concetto di psiche (che non è ancora l’anima  sostanziale) è molto vicino al significato di coscienza : essa compren-  de l’io e i contenuti che gli sono immediatamente ‘presenti; presenza  psichica, è la presenza immediata e la manifestazione di contenuti  al soggetto, o all’io.   Ora i contenuti presenti e manifesti non si confondono, nè con  la funzione di « averli presenti », nè con l’io a cui si presentano;  e presentano con assoluta certezza qualche cosa di veramente reale,  contenente rapporti spaziali (estensione e collocazione) per esempio  questa superficie fredda, questa superficie bianca, questa luce, questa  superficie chiusa, che si presenta ‘alla vista e al tatto.   La conoscenza del mondo esterno e del proprio corpo, per quan-  to riguarda la conoscenza sensibile è tutta composta di questi primi  materiali elementari, la cui realtà è presente e manifesta all’io.   Restano quindi conquistate due posizioni importanti: il punto          33    di partenza di tutta la conoscenza, e di qualunque ricostruzione ri-  flessiva di essa, è fornito dai contenuti qualitativo-spaziali, presenti  € manifesti immediatamente al soggetto; e questi contenuti presen-  tano una vera realtà spaziale, distinta dalla funzione conoscitiva che  la percepisce, e oggettiva, rispetto a questa funzione del soggetto  conoscente; questi contenuti reali si organizzano di mano in mano  che l'individuo si sviluppa, e ne risulta la conoscenza qualitativo-spa-  ziale-superficiale del corpo proprio e dei corpi dell'ambiente, cono-  scenza di vere realtà oggettive, benchè soltanto superficiali.       ab "<< reg    È  i    $ 4° - Il significato etimologico della ‘parola fenomeno : realtà che si    presenta e si manifesta.    E questo è il significato principale della parola fenomeno : non  vuoto apparire, non pura parvenza, ma contenuto che presenta una  vera realtà obbiettiva, ad un soggetto in funzione conoscitiva. In que-  sto senso realistico si adopera questa parola nelle scienze della natura.   Così il primo significato di questa parola secondo il Vocabulaire  fechnique et critique de la philosophie (Alcan, 1932) è il seguente :  « Ce qui apparaît è la conscience, ce qui est pergu tant dans l’ordre  physique que psychique. Les phenomènes biologiques, les phenomè-  nes affectifs. Se dit, au sens le plus large de tous les faits constatés  qui constituent la matière des sciences ». (Vol. II, pag. 579-580).   Fenomeno dunque, nel senso scientifico e gnoseologico è un fatto  reale in quanto si mostra, si presenta, apparisce.   Io avevo dunque diritto di usare la parola fenomeno, senza com-  promettere la vera realtà oggettiva dei dati dei 5 sensi esterni, anzi  «sprimendola.   Nonostante la legittimità di usare la parola « fenomeno » in se  realista obbiettivo, io preferisco, da parecchio tempo, l’uso  “pressione : « realtà sensibile qualitativo-spaziale ».           e ; )  sie "# DT EES APRIRE LIL IRREALE N         Tale è il mio realismo immediato, col quale nego e sup  <coscienzialismo e lo spiritualismo eccessivo della concezione della  scienza dell’epoca cartesiana.   Non è dunque più permesso ai miei avversari di alludere, discu-  tendo con me, a parvenze, a illusioni, a fenomeni, nel senso di pure  apparizioni senza realtà, a fatti puramente interni e soggettivi; e M.  Olgiati quando prende la parola « fenomeno » nel senso di ciò che  appare a confronto di ciò che esiste realmente, adopera la parola  « fenomeno » in un senso che non mi riguarda.       34    nomenclatura : sostitu-    NOTA I°: La riforma gnoseologica della i  tivi » alle parole « fatti    zione delle parole « fatti a-soggettivi e sogget  esierni e interni ».    Nel linguaggio corrente siamo, dunque, sotto il peso di una no-  menclatura tradizionale illegittimamente imposta € accettata per abitu--  dine, quella che riguarda la coscienza come una scatola chiusa, un  « dentro », un inferno, spirituale, separato da un fuori, dall’esterno  materiale o fisico; noi diciamo p. es. inirospezione non solo l'atto:  di prender coscienza e di osservare gli stati e gli atti veramente spi-  rituali, (dell’intelletto e della volontà), ma anche l’osservazione dei  dati della sensazione. Certo i dati della sensazione di un soggetto:  non sono osservabili da un altro soggetto (appunto perchè avvengono»  dentro la pelle dell’altro) ma i dati stessi non sono dentro una co-  scienza, ma piuttosto nell’ambito di una coscienza; essi, sono pre-  senti immediatamente a un IO ; quindi nulla vieta che sieno superfici  reali oggettive, fuori di quell'altro gruppo di fatti che, invece, lio  sente come suoi modi, stati e atti soggettivi.   La distinzione che si deve fare non è di esterno e di interno ad.    | una coscienza, ma di non-soggettivo e soggettivo; cioè, dei contenuti    presenti immediatamente all’io, alcuni (soggettivi) formano quel  gruppo in cui l’io ha coscienza di sè e che gli appartengono come:  suoi modi o stati; altri a-soggettivi, sono fuori di quel gruppo, e:  sono soltanto presenti all’io, ma non sono appartenenti a lui; e tutti.  sono realtà vere e proprie.   Provi ciascuno a mettersi in questo modo di pensare e di parlare,  così elementare e preciso, e vedrà scomparire l'illusione filosofica;  della psiche come scatola spirituale chiusa, la quale conduce diret--  tamente alla negazione della percezione immediata di qualche cosa di  extrasoggettivo.   Così è salva l’obbiettività dei dati dei 5 sensi; resta però da  cercare se questi dati sieno realtà fuori dell’organismo del soggetto o  dentro la sua pelle ; la questione è un’altra, e tornerà più innanzi.    NOTA Il* : Forse qui è utile dire una parola sul significato dei  vocaboli allucinazione, illusione, immaginazione, sogno, che sono tut-  te apparizioni senza realtà, secondo il pensiero volgare, e sarebbero:  fatti interni della coscienza, secondo il solito modo di Paniate   Qualcuno potrebbe dire a proposito del concetto di TRAI:  anche quando immagino, ho presenti e manifesti dei contenuti ate  mi si presentano come estesi e qualificati, eppure non apparten=    io i  e STAGA + 1          35    gono al mondo reale, ma soltanto al mondo della coscienza, a quel-  la famosa scatola cartesiana; io ricordo una scottatura e mi pare  di sentire ancora quell’impressione : ma il ricordo non c'è che nel-  l'immaginazione, nella coscienza; io sogno, e mi pare di correre  fuggendo per la campagna: e sto invece nel mio letto; un allucinato  vede éntrare nella camera un bestione, e se ne spaventa; ma è tutta  fantasia, le porte della camera sono e restano chiuse. Dunque si po-  trebbe dire : c'è davvero questa scatola psichica; e siccome, in fondo,  le immagini e le sensazioni non differiscono qualitativamente, come  dicono gli psicologi, la realtà della sensazione sfuma nell’impalpabile  dell’allucinazione e del sogno. Così il fenomeno « sensazione » signi-  fica proprio pura parvenza psichica.    Rispondo separatamente ad uno scolastico e ad un gnoseologo.   Lo scolastico pensa che tutta la sensibilità è funzione del com-  posto, e non dell'anima sola: la fantasia, l'immaginazione è una fun-  zione del sistema nervoso vivente; ora tutto quello che c’è di fonda-  mentale nell’allucinazione, nell’illusione, nel ricordo e nel sogno, è  una vera realtà psicofisiologica, è coscienza e manifestazione al sog-  getto di un funzionamento reale del sistema nervoso : presenta dun-  que esso pure una realtà.   Ciò che c’è di irreale nell’allucinazione, nell’illusione, nel so-  gno, è l’inganno di riferire fuori del proprio organismo quello che è  invece un fatto dell'organismo; così per esempio, io in un occhio  ho una tale infermità che le luci mi si presentano contornate da un  vasto alone di raggi; io l’alone lo vedo là dove è la luce, fisso in-  torno ad essa; l’errore sta nel riferimento dell’alone alla luce lon-  tana; ma quando la luce del fanale lontano arriva alla mia retina,  essa è già accompagnata da quell’alone, perchè lo acquista entrando  dalla mia pupilla. Ciò che c’è di illusorio nell’illusione, è il rapporto,  l’intenpretazione e il riferimento al mondo esterno; ma il fondo dato  è vera realtà.    AI gnoseologo rispondo che i dati dei sensi per sè soli non di-  cono dove si trovino realmente; la loro collocazione è frutto di rap-  porti e nei rapporti l’errore si ‘può introdurre con tanto maggiore  facilità quanto minore è il numero dei punti di controllo specialmente  tattile e muscolare.   Notizia sensibile della realtà molteplice, e sogno, non differiscono  nel senso che la realtà si possa ridurre a sogno; ma piuttosto nel                      36    sogno c'è un nucleo di realtà (infatti i sensi non sono SR s0-  piti) immensamente inferiore a quello della veglia, nella quale le pre-  sentazioni dell’immaginazione sono, in generale costrette alla disci-  plina, dalla continua e molteplice esperienza immediata di altre sen-  sazioni. 25   P. es. ora che scrivo, la realtà delle superfici che tocco e che  vedo, è realtà di sensazione; ma insieme io ho l’immagine del cCor-  ridoio, delle scale, della via, della città; a queste immagini io do  valore di realtà esterna per la loro connessione con le superfici per-  cepite; e se sbaglio, quando esco dalla camera, la sensazione mi cor-  negge. Nel sogno la realtà di poche sensazioni attuali, che non man-  cano mai, comunica valore di realtà esterna alle immagini che si su-  scitano, e mancando il controllo correttore, quelle immagini acqui-  stano il valore di realtà di sensazione,    ArticoLO II°    L’espressione realtà fenomenica significa, storicamente,  realtà non sostanziale, ma non implica il fenomenismo    $ 1°- Che cosa significa realtà fenomenica.    Escluso che la parola fenomeno, sia sinonimo di pura parvenza,  € assicurata la realtà ‘oggettiva dei dati dei sensi, occorre vedere  perchè ho chiamato fenomenica la realtà dei dati dei 5 sensi.   Dal significato etimologico, veniamo al significato della parola  fenomenico, quando è applicata alla questione della conoscenza del  mondo dei corpi, o delle cose materiali.   Quello che delle cose ‘materiali è conosciuto dai 5 sensi esterni,  è solamente l'aspetto esteriore; la loro superficie esterna; i sensi da  soli non penetrano al di dentro, nella costituzione intima delle cose;  ciò che del mondo dei corpi apparisce ai sensi [phaenomenon], non  rivela, per sè solo la struttura intima delle cose.   Allora il concetto di ciò che apparisce (ai sensi) viene a contrap-  porsi e a escludere ciò che non si mostra, cioè la costituzione intima  la sostanza, la causa, l’azione, la vita, la personalità, e la parola fe-  nomerno resta a designare Ja superfice, la figura, dotata di qualità  sensibili, cioè l'aspetto sensibile ed esteriore delle cose, ad esclusione  della loro costituzione intima ontologica; e si dirà fenomenica la  conoscenza sensibile, che si limita a ciò che costituisce l’aspetto este-          37    riore, alle superfici configurate qualificate, in rapporti spaziali, in  Quiete o in movimento.   L'uso di intendere così la parola « fenomenico » ha dato luogo  alla parola fenomenismo; che si riferisce a quei sistemi che esciu-  dono la conoscenza della struttura intima del reale.    Ecco alcune definizioni per dir così, ufficiali, del « fenomeni-  smo »: Enciclopedia italiana: Fenomenismo : dottrina filosofica che  afferma che la realtà consiste nei dati dei sensi e nelle loro immagini  posti nel tempo e nello spazio e che riduce pertanto la materia a  sensazioni... rigeitando pertanto ogni nozione di realtà permanente,  di sostanza e di causa. l   Vocabulaire de la Société Frangaise de Philosophie : « Phéno-  ménisme »: « Doctrine d’après Jaquelle il n’existe que des phéno-  mènes (tout ce qui est l’objet d'expérience possible): la prétendue  notion de chose en soi ou de noumène n’est qu’un mot », p. 581.   L'articolo « Fenomenismo » del dizionario di scienze filosofiche  di Ranzolli, comincia così: « La dottrina che nega ogni realtà alla  cosa in sè, alla sostanza, e non ammette nulla di reale fuori del  fenomeno ».    Da queste definizioni si rileva che l'aggettivo « fenomenico » si-  gnifica non-sostanziale ; o non rivelante un fondo sostanziale.   Dire che la realtà dei dati dei 5 sensi esterni è fenomenica, si-  gnifica dire che i dati dei 5 sensi esterni, per sè, non ci presentano  nulla di sostanziale; ci presentano una realtà, ma questa non è so-  stanza; essi non ci presentano la struttura intima dell’ente reale.   lo aggiungo qualche cosa di più: il concetto di accidente, è po-  Steriore al concetio di sostanza, quando per il concetto di sostanza  si parte dal concetto di actus essendi; ]a sostanza ha in sè il suo  proprio atto di essere per cui è reale e individuale; l’accidente non  l'ha in sè, ma è reale della realtà fondamentale della sostanza; la  sostanza è ens; l’accidente è piuttosto « entis », che « ens ».   Ora io dico che i dati dei 5 sensi esterni non si manifestano  neppure come accidenti; perchè, per sè stessi, non manifestano al-  cuna esigenza di inerire ad una sostanza.   Realtà fenomenica, vuol dunque dire: la realtà di ciò che ‘per  sè non sî mostra nè come sostanza nè come esigenza di una sostanza,  cioè neppure come accidente.          38  $ 2° - Ammetiere una realtà fenomenica, non significa accettare il  fenomenismo.   Il fenomenismo nega l’esistenza della sostanza 0 la conosci-  bilità della sostanza; io non nego nè l'una nè l’altra; dico soltanto  che l’esistenza delle sostanze non è fornita dai dati della sensibilità  dei 5 sensi esterni; ma si conosce per altre esperienze € per altri  processi in cui sono implicati i modi di conoscenza intellettivi.   Sarei fenomenista se mi fermassi al fenomeno o alla realtà fe-  nomenica dei dati della sensibilità esterna; o se sostenessi, come  Kant, che non c’è altra esperienza umana che quelia dei 5 sensi ester-  ni; o che non c'è mezzo di provare che tali dati, i quali alla sensazione  non si presentano come accidenti di sostanze, sono invece, effetti-  vamente, accidenti di quelle sostanze che verremo a conoscere per  altra via.   Dunque: fenomenicità dei dati delle sensazioni esterne nel sen-  so che essi non si presentano nè come sostanze nè come accidenti;  ma non fenomenismo, nel senso di negazione che i tali dati sieno  effettivamente gli accidenti esteriori delle sostanze : questa è la mia  posizione.    ArticoLO III°    Il significato della parola « fenomenico » quando è riferito alla   « conoscenza delle cose fuori del nostro corpo »: la mediatezza   della conoscenza sensibile delle cose fuori del nostro corpo non  implica il fenomenismo    $    1° - Gli insegnamenti della fisiologia : noi non percepiamo imme-   diatamente coi sensi le superfici delle cose fuori del nostro conpo..   1) È assodato dalle precedenti esposizioni, che tutta la cono-  scenza delle cose reali materiali nello spazio comincia coi dati dei  5 ni i quali rispetto all'io, sono vere realtà oggettive su-  per. cia i, non semplici parvenze, nè modi di essere dell’io; che  questi dati, insieme con le sensazioni muscolari sentite come modi    di essere dell’io e con le altre sensazioni e sentimenti, si organizzano  un po’ alla volta nella conoscenza infantile, e, |  corrispondenti, raggiungono la formazione CO;  tazione dell’universo visibile e tan  soggetto, e i corpi fuori di esso  in parte mutevoli.    aiutati dalle immagini  mpleta della rappresen-  i gibile, distinguendovi il corpo del  , In rapporti spaziali, © stabili, o solo                   39    Aggiungendo alla conoscenza sensibile la conoscenza intellettiva  «delle sostanze, delle azioni e passività e dei fatti psichici altrui, la co-  mnoscenza dell'universo raggiunge la conoscenza che tutti abbiamo  delle cose, delle piante, degli animali e delle persone; e su questa  conoscenza si ppiantano la fisica e la fisiologia.   Ma a questo punto entra in campo la questione seguente : i dati  reali della sensibilità visiva e tattile dove si trovano, effettivamente ?  Essi sono realtà superficiali, oggettive all’io; in rapporti spaziali;  ‘su questo non c’è dubbio, e la loro realtà è fondamento della cono-  “scenza di ogni altra realtà spaziale, derivata (legittimamente) da essi.  Ma, abbiamo visto che la coscienza immediata non dice con tutta  iprecisione dove sieno, quelle superfici; e poi accadono certi fatti che  fanno pensare; quando cammino senza scarpe, ma con le calze, sento  le pietre con la pianta del piede; e quando munito di leggieri guanti  di gomma stringo fortemente uno strumento, sento la forma e la resi-  ‘stenza del manico di quello strumento. Espressioni certo inesatte;  perchè coi piedi sento in realtà l’inferno delle calze e con la mano,  l'interno del guanto di gomma; le pietre e il manico mi manifestano  la loro presenza e la loro forma, mediatamente, cioè mediante le  «calze e il guanto, che assumono la forma delle cose esterne; per que-  sta mediatezza, tuttavia, non vien meno la conoscenza della forma  delle pietre e del manico; è conoscenza mediata, ma certa.   2) C'è di peggio: la fisiologia insegna che gli organi terminali  del tatto sono nel derma sotto l’epidermide: tra detti organi e le  pietre o il manico, oltre alle calze e ai guanti, c'è di mezzo l’epider-  mide; a rigore di termini ciò che io sento immediatamente è l’im-  «pressione, ‘prodotta ‘dall’esterno, sopra una superficie interna alla  mia pelle: cioè una modificazione del corpo mio. L’immediatezza  appartiene non alla presenza ma al riferimento : quell’impressione  tattile io la riferisco immediatamente alle pietre e al manico, mani-  festati dalla vista, senza pensare alle calze e al guanto e all’epider-  mide: immediatezza di attenzione riferente, non di presenza: la  mia attenzione riporta immediatamente alla pietra la forma dell’im-  pressione, e così conosce la forma della pietra 0 del manico.   Lo stesso si deve dire della vista; l'impressione sentita è quella  prodotta sulla retina dai raggi che la cosa esterna, per esempio  una mela che ho in mano, rimanda al mio occhio; così che la figura  che mi apparisce risente di tutti i turbamenti che possono esser ipro-  dotti da ciò che intercede tra l’oggetto esterno e la retina: vetri co-  lorati, lenti, difetti di conformazione o stato patologico dell’occhio       È  sca    40    .    i i  im Tali ne Vena ora pat    ecc. ecc.; ma la figura così veduta viene immediatamente riportata  sopra quella superficie della mela che il tatto constata.   Così, ciò che è sentito immediatamente è l'impressione che il  mio organismo riceve dalle cose fuori di lui; il che, ripeto, non toglie  nulla alla realtà delle superfici che il senso del tatto e della vista pre-  sentano; e quindi non pregiudica il realismo della conoscenza sensi-  bile; che la superficie che sento sia mezzo millimetro o qualche cen-  timetro, più in qua o più in lè, per il realismo importa poco.   La fisiologia autorizza, anzi impone questa conclusione gene-  rale : ciò che i sensi presentano immediatamente del mondo dei corpi,  non sono che estensioni qualificate interne alla pelle del soggetto; le  superfici esteriori delle cose fuori del corpo nostro, noi le conoscia-  mo mediatamente, in quanto esse, facendo impressione sul nostro  corpo, vi provocano il presentarsi di altre superfici interne al corpo,  che però ricevono una configurazione sufficientemente eguale o si-  mile a quella delle cose esterne che le hanno stimolate.   Il realismo della sensibilità non è pregiudicato; e neppure il rea-  lismo dell’universo fiuori di noi; ma non si può più dire che le cose  esterne al nostro organismo sono immediatamente presenti ai sensi;  noi sentiamo immediatamente, non le cose fuori del nostro corpo,  ma le modificazioni di quella cosa che è il nostro corpo; le configu-  razioni delle cose si conoscono (mediatamente) nelle loro immagini  reali, che sono quelle superfici interne alla nostra pelle che ne imi-   ) iano Ja configurazione, i rapporti spaziali ecc. ecc.   Se uno volesse chiamare conoscenza fenomenica questo genere  di conoscenza mediata, per il motivo che noi conosciamo le cose in  quel tanto di esse (= la loro forma) che può esser rivelato da quelle  superfici interne alla pelle, e che quindi conosciamo le cose per quelle  superfici che esse fanno apparire a noi nei limiti del nostro organismo,  non potrebbe essere rimproverato.       var    \  Se O Spe Veni    INI       $ 2° 7 A M. Olgiati è sfuggita la differenza che c'è tra la mia posi-  zione e iil soggettivismo cartesiano.    Dire che le superfici qualificate ‘presentate dalla vista e dal tatto  sono reali e immediatamente percepite, ma che, secondo la Aisiologia  insegna, si trovano nel mio corpo all’interno della mia pelle, equi-   7 vale a dire che sono superfici appartenenti a un corpo il ns  (il mio) e non modi di essere o stati dell’io; mentre all’epoca Carte-    x siana, si ritenevano essere siati di coscienza fuori del corpo e den-       7 CE I O Lisio è x - Mld ue Pic    Te EA E 0 E e e PO  dei fesa    ino    { 1]  n  i  |  |       4l    tro l’anima spirituale. Con la posizione Cartesiana ci si avvia all’i-  dealismo immaterialista; con la posizione fisiologica e gnoseologica  si è, senz'altro, nel mondo conporeo.   M. Olgiati non ha capito la mia frase «i dati della sensibilità  non sono altro se non modificazioni del corpo dei soggetto ». Egli  ia traduce nella frase ambigua : « io non colgo, — con la vista e col  tatto — se non mie modificazioni », trascurando la parola « corpo »  che è la più importante.   Questa frase, diceva, è ambigua; nella mentalità della filosofia  da Cartesio a Kant, (quella che apre la via al soggettivismo, o al  fenomenismo nel senso olgiatiano di apparenze soggettive senza real-  tà), significa « modi di essere dell'anima spirituale ».   IMa nella gnoseologia pura, che concepisce la coscienza senza  preconcetti metafisici, come l'ambito di tutto quello che si presenta  immediatamente al soggetto, i dati della sensibilità sono vere realtà  a-soggettive; quando in seguito, si riconosce che i dati immediati sono  collocati entro i limiti dell'organismo, essi non perdono, evidente-  mente, la loro realtà oggettiva rispetto alla conoscenza, e, d’altra  parte, per il realismo non ha importanza che quei dati facciano parte  di un corpo esterno, o di quel corpo, reale come tutti gli altri, che è  il corpo del soggetto.   Forse un lettore ingenuo, qui si sente un po’ scosso dalle sue  posizioni di senso comune.   Il senso comune salta i mezzi e dice, p. es., sento al telefono la  voce del mio amico. La scienza fisica, invece, mette in luce quello  che c'è di mezzo tra la voce effettiva dell'amico e l'orecchio di chi  riceve la comunicazione.   Similmente la fisiologia e la psicologia mettono in luce quello  che c'è di mezzo tra la cosa esterna al corpo e il soggetto io, che  ne conosce la forma.   Dunque, fenomenismo dei dati dei sensi in significato Olgiatia-  mo, no, assolutamente. Altrimenti è fenomenista anche il P. Rossi,  con gli scolastici, ortodossi, che egli cita.    $ 3°- Il P. Rossi su questo punto è d’accordo con noi.    A questo punto, forse, a qualcuno verrebbe la tentazione di    accusarmi di soggettivismo e di fenomenismo. Ma, fortunatamente  P. Amedeo Rossi in persona assume la mia difesa; la tesi della me-  diatezza della conoscenza sensibile delle cose fuori del nostro corpo è  da lui adottata in pieno.             42    Infatti su questo argomento P. A. Rossi, insieme con gli. sco-  lastici che egli segue e difende, pensa così : |   Si devono distinguere questi casi : il sensibile può essere : intra-  psichico, extrapsichico; lo extrapsichico poi si divide in intraorganico  ed extraorganico.   Lasciamo il caso dello intrapsichico.   Le cose esterne materiali sono il sensibile extraorganico ; le parti  interne all’organismo, in contatto con le terminazioni nervose degli  organi della sensibilità, sono il sensibile intraorganico (ma extrapsi-  chico).   Ora, secodo P. Rossi, il sensibile extraorganico, cioè in parole  povere ma chiare, la cosa esterna, « è conosciuto dai sensi esterni,  solo di conoscenza mediata; i sensi esterni non conoscono di cono-  scenza immediata o intuitiva che il sensibile intraorganico »; o, in pa-  role chiare, qualche cosa che è dentro i confini della nostra pelle.   Dunque i sensi non ci presentano immediatamente che realtà che  si trovano nei confini del nostro organismo (e che quindi, anche se  sono accidenti, non sono gli accidenti delle cose esterne, perchè gli  accidenti non migrano da sostanza a sostanza).   Così la percezione immediata delle cose materiali esterne, se ne  va; quindi anche la percezione della struttura intima ontologica delle  cose esterne, a più forte ragione.   'P. A. Rossi soffoca questa chiara e vera, ma per lui compro-  mettente asserzione, con una quantità di distinzioni, che interessano la  sua ortodossia, ma che lasciano intatta la dottrina.    Conclusione sul mio preteso fenomenismo    L’accusa di fenomenismo si basava sull'uso da me fatto delle  parole fenomeno e realtà fenomenica.   Abbiamo dimostrato, che secondo il significato in uso nelle  scienze e nella filosofia, fenomeno non è affatto sinonimo di pura  parvenza, nè di illusione soggettiva, nè di vuoto apparire, nè di  avvenimento puramente interno o psichico (nel senso vecchio della  parola); ma indica una realtà vera che si manifesta.   Abbiamo dimostrato che realtà fenomenica secondo l’uso sto-  rico ed attuale, significa realtà non sostanziale (ma, nel caso della  conoscenza sensitiva, realtà delle superfici esteriori). Abbiamo di  mostrato che la dottrina fisiologica, che i dati immediati dell a  sibilità si trovano entro i limiti del nostro organismo, non ro          fo irta       43    nè il realismo dei dati, nè l’oggettività della conoscenza sensibile del-  le cose.   Ora, poichè fenomenismo significa nel linguaggio filosofico ne-  gazione dell’esistenza o della conoscibilità della sostanzialità degli enti  dell’universo; e nel linguaggio incerto di IM, Olgiati indica riduzione  del reale a pura apparenza, a un vuoto apparire, o pura illusione  soggettiva, resta fissato che non può essere accusato di fenomenismo  mè nell’uno nè nell’altro senso, chi ammette la realtà e la conosci-  bilità «della costituzione ontologica sostanziale delle cose, e la vera  realtà e oggettività rispetto all’io conoscente delle superfici qualifi-  cate e configurate che la sensibilità percepisce immediatamente.   L’accusa, se persiste, giuoca sull’equivoco : soppresso il voca-  bolo « fenomeno », resta che io professo un realismo immediato delle  superfici configurate e qualificate, oggettive rispetto al soggetto co-  noscente, in base alle quali, l'uomo, negli anni della sua formazione,  raggiunge una nozione fondamentalmente immediata del suo corpo,  e una nozione mediata ma vera dell'aspetto visivo-tattile dell’univer-  so materiale fuori del suo conpo — ma delle cose fuori del suo corpo  l’uomo non percepisce immediatamente nè coi sensi nè con l'intelli-  genza la sostanzialità, l’individualità sostanziale, l’azione, la passività,  la vita, la personalità ecc. — benchè, mediatamente, egli conosca con  certezza che le cose fuori di lui sono sostanze individuali, attive, pas-  sive, dotate alcune di vita, di psichicità, di personalità : realismo me-  diato dell'elemento ontologico delle cose fuori di noi.   Questa mia posizione fu tanto chiaramente formulata, che l’ac-  cusa di fenomenismo, non :può avere la sua causa che nella mente  degli avversarii.    Nelle ricerche seguenti si vedrà:   1° di dove si possa ricavare il concetto di sostanza il suo valore;   bi »  2° si dissiperà l'accusa di ammettere due realtà, una fenomenica l’al-  tra ontologica; i tn ;  si dissiperà l'accusa che metafisica esistenziale sia sinonimo di me-  tafisica fenomenista, e quindi sia incompatibile con la metafisica  idell’essere; "o ;  si determinerà il rapporto tra metafisica dell’esistenza e metafisica  dell’ente (ontologico); } CRONO l  insieme si mostrerà che i processi per cui M. Olgiati e i suoi sco-  lastici arrivano alla filosofia dell’essere valgono... quel che valgono;    insieme si proverà l'accordo della dottrina mia con la dottrina di S.    Tommaso.             44    ArticoLo IV°    Quale grado o forma di realtà ci presentano i dati a-soggettivi  e i dati soggettivi della coscienza    Nell'articolo I° abbiamo riconosciuto che le sensazioni o meglio  i contenuti presentati dai 5 sensi, cosidetti, esterni, sono vere realtà,  e abbiamo spiegato che, conforme all’uso comune, Ja parola « feno-  menico » non significa apparenza vuota, ma può essere adoperata iper  significare « realtà che per sè non si mostra nè come sostanziale nè  come accidentale ». j   Mi si dice: e che cosa è una realtà che non sia nè sostanziale  nè accidentale? o è nulla, o è un assurdo impensabile, un non senso.  Rispondo che sono anch'io d’accordo su questo punto; e i miei  avversari avrebbero potuto trovare la spiegazione dell’enigma che  li disarma, se invece di prender la posizione di giudice e di defi-  nitore, avessero avuto la bontà di pensarci su un pochino, prima  di parlare e di condannare.   Ma per riuscir chiaro devo a questo punto allargare l’esposi-  zione; la risposta diretta riassumerà la spiegazione.    Dobbiamo dunque interrogare non soltanto i 5 sensi, ma l’e-  sperienza immediata integrale per sapere quale specie di realtà ci  offrono i contenuti immediatamente presenti al soggetto.    $ 1° - Classificazione dei dati della coscienza secondo il loro rap-  porto col soggetto i0 : dati a-soggettivi, dati soggettivi.    I contenuti immediatamente presenti si distribuiscono in due  classi principali: conienuti della sensibilità, e contenuti dell’espe-  rienza soprasensitiva, ossia del dominio dell’intelligenza.    I) Dati dell'esperienza sensitiva.  a) Dati a-soggettivi :  1° i dati dei 5 sensi, cosidetti, esterni i udito. ; *  S90A DR , esterni, la vista, l’udito, il tatto, il  2° alcuni dei contenuti sensibili del tatto sono reciproci o doppi:  la mano toccando l’altra mano o qualunque altra parte on  pelle, è insieme toccante e toccata; se ‘poso la mano sulla guan-    cia, la mano sente il contatto della guancia e ] i  . i a  il contatto della mano. SI       ZI09R    x = peglo VI             45    Con questi contenuti reciproci io vengo a conoscenza di una  superficie chiusa, che costituisce i limiti esteriori del mio organismo;  coi contenuti tattili semplici io vengo a conoscenza dei limiti esteriori  delle cose fuori del mio organismo.   I dati dei 5 sensi esterni mi presentano delle superfici e delle  qualità che non si rivelano come miei modi di essere; io, vedendo  verde, non posso dire: io mi sento verde; e quando sento un suono:  di campana non posso dire io suono o io mi sento sonoro; ma: io  sento questa nota di campana.   I contenuti dei 5 sensi esterni vengono chiamati etimologica-  mente, contenuti a-soggettivi; il soggetto, l’io, è soltanto spettatore  di essi; è il soggetto a cui sono presenti; la sensazione dei 5 sensi  esterni, non dice nulla di più; tali contenuti sono realtà a-soggettive.   Il suono e l'odore non rivelano superfici (noi diciamo: si dif-  fondono nello spazio); il gusto, la vista, il tatto ci presentano delle  superfici in rapporti spaziali, e ci fanno conoscere le superfici dei  corpi esterni, in rapporto spaziale fra loro e con la superficie este-  riore del corpo mio.   La realtà che ci viene presentata dai dati della sensibilità così  detta esteriore è una realtà qualitativo-spaziale superficiale, a-sog-  gettiva.    b) Dati soggettivi:    3° Una terza classe di contenuti della sensibilità è fornita da quelle   sensazioni che sono collocate spazialmente entro ai confini della   | superficie tattile reciproca, (cioè, in volgare, del mio organismo :   o della mia pelle) sono sopratutto le sensazioni di tensione mu-   scolare, che sentiamo quando solleviamo un peso, spingiamo un   ostacolo, lottiamo con un altro, corriamo, facciamo ginnastica,   ecc. ecc. Le proviamo anche in connessione con le emozioni, la   trepidazione, l'eccitazione, la stanchezza, il riso, il pianto, l'av-  vilimento, l’ira ecc. ecc.    Dentro i confini della pelle sentiamo delle qualità, dolorifiche o  no, che provocano degli stati di benessere © di malessere, di ten-  denza e di avversione.    Le sensazioni di tensione muscolare, i sentimenti della sensibi-    lità si presentano a noi come nostri modi di essere e di sentirci : io  sento in uno stato di be-    mi sento in tensione, in agitazione, io mi EIA  nessere o malessere, di ripugnanza 0 di tendenza, di ira, di galezza.             46    Questi dati, a confronto di quelli dei 5 sensi esterni, sono s0g-  gettivi, il soggetto li sente come sue intime modificazioni o modi di    essere e di sentirsi.    II) Dati dell'esperienza soprasensitiva.   4° A queste tre classi di dati dell’esperienza (sensitiva) dobbiamo  aggiungerne una quarta, che non è qui il caso di approfondire ed  è costituita dall'esperienza soprasensitiva : gli atti dell’intelligen-  za, della volontà, gli stati di certezza e di dubbio e quelli della  coscienza morale; che sono pure sentiti come modi di essere,  di sentirsi, e di agire dell'io: sono anche questi dei dati sog-  gettivi.    $ 2° - I due significati della parola « soggettivo » :   a) rispetto alla funzione conoscitiva: illusione, parvenza;   b) rispetto al soggetto come ente: realtà appartenente all'io,  suo modo di essere o suo atto.    Qui mi si permetta di aprire una parentesi, sul doppio signi-  ficato delle parole: soggettivo e oggettivo.   La parola soggetto ha due significati (oltre a quello grammati-  cale e logico) che si manifestano nei due significati della parola IO :   1) l'io come soggetto conoscente, cioè l'io come quell’unità a  cui sono presenti le sensazioni, le immagini e i concetti; quello che  è persuaso, che ha un’opinione, che fa un ragionamento, ossia l’io  nella sua funzione teoretica conoscitiva, l’io del pensiero teoretico.   2) l’io, nella sua concreta realtà sostanziale, quello che sente   le sue proprie modificazioni, i suoi stati, le sue attività, che sente  di essere, di vivere, di avere un conpo e di costituire con esso un  individuo unico.  Nel primo senso, la parola soggettivo si contrappone ad ogget-  tivo, come le parole: « illusione, allucinazione, finzione, fantasti-  cheria, errore, opinione senza fondamento (apparenza soggettiva) »  si contrappongono a « percezione di realtà, giudizio fondato, verità  © giudizio corrispondente alla realtà, vero oggettivo ». ‘   Il primo significato ha dato luogo alle parole soggettivismo e  meno usata, oggettivismo. Es.: « quello che tu pensi di me è na  tua opinione soggettiva senza valore reale », oppure : questo tuo gi  dizio non è che una tua impressione soggettiva. 39°   Nel secondo senso, soggettivo significa « appartenente al sog-             47    getto ente », « esistente in lui come suo elemento costitutivo o com-  plementare » non nell’ordine conoscitivo teoretico, ma nell'ordine  reale. In questo senso la parola soggetto si usa nelle scienze speri-  mentali, nella medicina, nella psicologia, in metafisica; è quell’indi-  viduo reale che queste scienze studiano.   Dire che le sensazioni muscolari, i sentimenti, le tendenze, gli  atti di volontà ecc. sono contenuti soggettivi, cioè facienti parte del  soggetto-ente, non significa affatto che sieno soggettivi in senso co-  noscitivo, cioè che sieno parvenze, opinioni, impressioni senza real-  tà; anzi questi contenuti che ontologicamente sono soggettivi, cono-  scitivamente hanno la massima oggettività desiderabile.   La soggettività dei sentimenti, delle tendenze, dell’assenso, del-  l’atto di volontà, non è da confondersi con soggettivismo della co-  noscenza.   La coscienza dell'io, di cui non si potrebbe pensare nulla di più  soggettivo, che è il fondo stesso della soggettività, in pari tempo  ha la massima realtà e certezza oggettiva; nemo potest cogitare se  non esse cum asensu, in eo enim iquod cogitat, percipit se esse.   Questo ho detto perchè molti orecchianti di filosofia sono così  spaventati del soggettivismo, che si spaventano anche della parola  soggetto, e per esagerata preoccupazione dell’oggettività (della cono-  scenza) quasi eliminerebbero il soggetto stesso della conoscenza.   Per evitare il soggettivismo, uno scolastico improvvisato, ha  scritto e insegnato che il soggetto uomo conosce sè stesso allo stesso  modo che conosce le cose estranee a lui, senza distinguere coscienza  dell’io e essenza sostanziale : opinione sua veramente soggettiva.   NB. - Spero che il P. Rossi non mi accuserà di ammettere  due 0, in una sola persona.    $ 3° - I dati dei 5 sensi esterni a-soggettivi sono realtà superficiali  esteriori all’io.    Pensiamo ora ai dati delle sensazioni dei 5 sensi, così detti,  esterni, e vediamo che cosa, per sè soli, senza nessun'altra inter-  pretazione, ci possono presentare delle realtà.   La vista mi fornisce superfici realmente esistenti, con figura e  colorazione. Vado allo specchio, vedo nello specchio una figura; im-  paro poi che quella figura è una riproduzione del mio aspetto ; un’al-  tra persona che mi guarda non vede nulla di più. Si potrà dire che  quella figura rivela il mio stato d'animo: calmo, ilare, addolorato,  ma la figura non è che un indizio, l'occhio non percepisce la mia             48    calma, la mia gioia, il mio dolore; io la sento in me, ma nella figura  specchiata non la sento, non la vedo. La vista per sè sola non mi  dice nulla di quello che c’è dietro la superfice che vedo; e che del  resto nello specchio non c'è.   La vista non mi presenta che la figura, l'aspetto esteriore, la  superficie dei corpi. .   Il tatto, (intendo il solo tatto, non la pressione che io esercito  sulla superficie di contatto 0 che essa esercita su di me) non mi  rivela che piccolissime superfici oltre a quella che è fornita di con-  tatto doppio; toccando, io vengo a sapere se c'è una superficie, se è  calda o fredda, relativamente alla mia pelle; ma non tocco nulla  di ciò che si trova al di là di questa superficie terminale del mio  organismo e delle cose esterne ad esso. Queste superfici vedute e  toccate ci sono realmente: ma la vista e il tatto non mi dicono se per  esser reali abbiano bisogno di qualche altra cosa oltre alla superficie;  se so questo, lo so per altro processo, ma non iper il semplice  esame di quelle superfici che si rivelano alla mia vista e al mio tatto.   :Ecco quello che io intendo quando dico che le sensazioni dei 5  sensi esterni per sè sole non mi forniscono che una realtà qualitativo-  “spaziale, superficiale, ma che non contiene, per sè, e non presenta  ciò che costituisce quell’ente che è chiuso in quelle superfici, che  c'è dietro quelle figure visivo-tattili.   Nessuno dirà che quelle superfici sono enti sostanziali, la loro  realtà non presenta nulla di sostanziale, è dunque fenomenica.   Ora, io potrò combinare come vorrò queste superfici; ma se  esse non contengono la sostanzialità, neppure combinate me la po-  tranno fornire.    È chiaro? I S sensi esterni, da soli, non mi fanno conoscere dei  corpi, che le superfici esteriori.    $ 4° - I contenuti « soggettivi » sono realtà ontologiche, manifestano  qualche cosa della struttura intima di me come ente.    Esaminiamo, ora, gli altri dati della coscienza, che noi sen-  fiamo come nostre modificazioni dentro i limiti della nostra pelle  ‘Mentre mi guardo nello specchio e vedo il mio aspetto esteriore,  fo sento me stesso in tensione muscolare o in rilassamento i  di sforzo o di riposo, mi sento in stati di attrazione o di ripugnanza  di malessere o di benessere, in stato di nausea o di noia ecc. ecc chè  non si finirebbe così presto, e tralascio tutti gli stati È atti dell’in-  telletto e della volontà e della coscienza morale.    , in atto       49    In essi i0 sento me modificato; io sento in fondo ad essi la mia  realtà, per cui dico : io sono; sento che essi hanno realtà in me,  vivono della “mia realtà ‘fondamentale; io posso stare senza l’uno (o)  l’altro di essi; ma nessuno di essi sta senza di me; essi esigono di  inerire a me per essere reali, per esistere, in una parola essi si ma-  nifestano come accidenti dell'io, e l'io come loro fondo esistenziale ;  l'io apparisce a se stesso, non più soltanto come spettatore dei con-  tenuti della sensibilità esterna, ma come ente nel pieno senso della  parola.  bai) Tutto questo sento e percepisco immediatamente in me dentro la  , superficie della mia pelle, ma non posso sentire nè percepire quello  che c’è dentro quelle altre supenfici che la vista mi presenta, e che  be hanno aspetto simile al mio; i sentimenti altrui non posso che pen-  sarli; e così penso che dietro l’aspetto del cane ci sia una psiche  da cane, e dietro la superficie della pianta penso la vita, e dietro la  superficie dei sassi penso che ci sieno forze ed energie fisiche e  chimiche.   Ma la vista e il tatto da soli, non mi rivelano nulla di sostan-  ziale, nulla di quello che subsfat alle superfici vedute e toccate.   La realtà sostanziale dell'io e dei suoi accidenti, io la chiamo  realtà ontologica: essa è sentita e percepita in me; ed è pensata ed  attribuita con certezza oggettiva agli altri uomini, e, mutatis mutandîs,  agli altri animali, agli altri viventi, e, meno chiaramente, alla materia  non vivente.   I dati a-soggettivi dei 5 sensi esterni, non mi forniscono per sè  soli che realtà di carattere fenomenico; i dati soggettivi mi fornisco-  no una realtà ontologica.    $ 5° - Se la fenomenicità dei dati dei 5 sensi, annulli il carattere on-  tologico dei dati della coscienza dell'io.    o M. Olgiati fa un singolare ragionamento : « Se la sensibilità mi  dà soltanto il « ciò che appare », ossia il fenomeno, l SSIZIOZI de-  gli stati e atti del soggetto che altro mi darebbe ? Anche l’autotraspa-  renza, se fosse vera quella premessa, mi lascierebbe rinchiuso a  una realtà fenomenica, poichè anch'essa non mi permette per nul-  la l’atto di intuire la mia anima nella sua realtà sostanziale. Affermare  il fenomenismo per il mondo esterno € negarlo per il mondo e  è un voler gettarsi nel precipizio con la pretesa di fermarsi a San  Mettiamo a posto le cose: Io non affenmo affatto il fenom          i  l  i  |             50    per il mondo esterno; io affermo per esso il realismo sostanzialista ;  solamente che io nego la percezione immediata della sostanzialità  delle .cose materiali fuori di noi. In secondo luogo io non dico che  Ja sensibilità mi dà soltanto il «ciò che appare », io non affermo  la « tesi fenomenistica » per i dati della sensibilità esterna, se per  fenomeno si intende il ciò che appare; io dico : ciò che apparisce al  senso è reale, c’è realmente; altro è parere, e altro apparire; è  quella parola « appare » dà luogo all’equivoco.   La mia premessa, espressa in termini non ambigui, è dunque :  «i dati della sensibilità sono reali, ma non presentano la sostanza  delle cose perchè sono soltanto superficiali ». Io dunque non mi getto  nel precipizio del fenomenismo. ‘Ora, invece, i dati della coscienza,  dell’io, cioè la coscienza che l'io ha della sua realtà profonda, non  inerente, una e individuale, e del rapporto di inerenza a lui in cui  si presentano i suoi modi di essere, tensione muscolare, sentimenti,  emozioni, atti di intendere e di volere, questa coscienza di sè che  nessuno può negare, non è più superficiale, esteriore, come i dati  della sensibilità, è profondamente intima.   L’uomo, riguardo a sè stesso, « percipit se esse, et vivere, se  sentire, se intelligere, se velle, et alia vitae opera exercere » (cfr.  S. Tommaso). Questo non è intuire la propria essenza sostanziale, la  propria costituzione di anima spirituale e di materia; (questa sarà  una conclusione ulteriore), ma è un percepire la propria costitu-  zione intima ontologica, sulla linea dell’energia di essere, dell’actus  essendi, per cui ciascuno sente di essere persona; € perciò è atto a  conoscere, mediatamente, come ipersone, gli altri uomini di cui il  senso non presenta che l’aspetto esteriore. i   L'affermazione della « fenomenicità » (= non sostanzialità) dei  dati dei sensi, non porta con sè la fenomenicità dei dati della co-  scienza dell’io; la differenza tra le due posizioni è totale.    $ 6° - La conoscenza completa delle cose esterne, come sostanze :    entificazione conoscitiva dei complessi risultanti dai dati della  sensibilità.    Un altro passo, e ci siamo.   Quando dentro alla superficie chiusa formata dalle sensazioni  tattili reciproche, oppure quando dentro la superficie tattile e visiva  delle cose esterne al mio organismo sento o penso che ci sia un  ente individuale reale, quelle superfici mi si presentano, non più sol-       -    SI    tanto come superfici, ma come limiti spaziali dell'estensione di quel-  l’ente, cioè come suoi accidenti, esteriori quantitativi e qualitativi.   Alla fine, la conoscenza dell’ente reale, per le due vie, riesce  completa (abbastanza completa, perchè molta parte resta sempre mi-  steriosa).   È chiaro? È sperimentale? È evidente di fatto? Io trovo poche  cose più sperimentali e più evidenti di questa.   Come è fatta dunque la nostra conoscenza delle cose. esterne ?  La vista, il tatto (principalmente) mi rivelano le superfici esteriori  delle cose della natura; ma l'intelligenza conosce che dietro quelle  superfici reali stanno reali sostanze, ossia enti reali e individuali,  forniti di fatti psichici, di vita, di forze e di energie, di attività e di  passività.   Resta che i 5 sensi esterni mi forniscono realtà superficiali non  sostanziali, e che. la sostanzialità mia mi è rivelata dalla coscienza di  me e dei miei stati e atti, e la sostanzialità delle cose fuori di me,  non è da me sentita immediatamente, ma pensata con concetti e ri-  ferita, con certezza, per mezzo di giudizi a quelle superfici chiuse che  la sensibilità mi presenta.   (Così, un corpo esterno, lo stesso unico e individuale corpo  esterno, è conosciuto da me per due vie: la via della sensibitlà che  mi presenta ciò che di esso ‘apparisce e si manifesta esteriormente  o la sua realtà fenomenica; e la via dell’intellisgenza che mi fa cono-  scere ciò che sta dietro alla realtà fenomenica, cioè la sua realtà  ontologica : due momenti, sensitivo e intellettivo, per raggiungere la  conoscenza completa di un ente della natura fuori di me.    ARTICOLO V°    Il concetto esistenziale di ente, si ricava dai dati dei 5 sensi esterni;  sua differenza dal concetto ontologico di ente che fonda la meta-  fisica caratteristicamente tomistica    x    $ 1° - Il concetto di esistenza; il concetto di ente sostanziale reale.  a) Metafisica esistenziale.    Veniamo alla elaborazione intellettiva formale dei dati dei 5  sensi esterni ossia della realtà fenomenica.   Quando io ho presente una superficie colorata che è, insieme,  al tatto fredda o calda ecc., io penso e dico: qui c’è una superficie  nera e fredda; oppure: esiste questa superficie nera e fredda; c’è,             :  }    sei    52    anche se toccandola chiudo gli occhi, e anche se, vedendola non  la tocco; questa superficie c'è, esiste, ed ha la realtà di superficie  (non sostanziale, fenomenica).   E mentre dico e penso questo, constato che quello che dico e  penso conviene, corrisponde alla realtà sperimentata, ossia è Vero;  constato che il mio pensiero è adeguato alla realtà che sento.   Tutto questo è, originariamente, frutto dell’astrazione, per cui  nella superficie presente distinguo due aspetti : l’esistenza, an sit,  e l'essenza, quid sil.   Dunque dalle realtà fenomeniche fornite dai 5 sensi esterni, l’in-  telligenza ricava i concetti di presenza, oggettività, esistenza, es-  senza, e realtà in generale.   Se si vuol chiamare ente ciò che esiste, che c’è davvero, si può  dire che il concetto di ente in questo senso, si ricava dalle sensa-  zioni dei 5 sensi esterni; ma questo non è il concetto di ente in senso  primo e proprio, perchè il fatto di esistere non rivela nulla della  costituzione intima di ciò che esiste. Il concetto di essere che vi cor-  risponde è il concetto di esistere o di esserci; quello che si può dire  anche degli enti di ragione, che non hanno alcuna polpa ontologica,  per così dire, come il silenzio, l'ombra, la cecità.   Ma io evito di chiamare ente qualunque realtà; perchè è fonte di  confusione (l'hanno fatta i miei contraddittori stessi, non ostante  l'avvertenza di S. Tommaso, come vedremo). Io riservo il nome di  ente alla sostanza individuale reale, ‘all'individuo esistente, confor-  memente all'uso comune: nessuno direbbe ente una superficie, un  suono, un'affermazione, un sentimento.   Col detto concetto di essere nel senso di esistere e di realtà  in generale, si ottengono dei concetti esistenziali di sostanza e di  accidente, concetti vaghi che non dicono nulla della costituzione in-  tima della sostanza e dell’accidente, che convengono anche a quello  che non è sostanza individuale reale; cioè il concetto di esistere in;  e specificamente, di existere in se ed existere in alio; p. es. il colore  è nella superficie, tre angoli sono nel triangolo, il predicato è nel  soggetto, la superficie è nello spazio, il tempo è nel movimento;  concetti di sostanza e accidente che avranno la loro applicazione an-  che nel caso tipico dei dati soggettivi che sono nel soggetto-ente.  Dunque coi dati della sensibilità esteriore e con l'elaborazione  di essi si ottengono i concetti di ente: ciò che esiste o che c'è dav-  vero; di sostanza: ciò che esiste in sè; di accidente: ciò che esi-  ste in altro: concetti esistenziali.       53    b) Metafisica ontologica in senso proprio o dell’ « actus essendi ».   Ma questi concetti esistenziali non dicono nulla della costitu-  zione intima dell’ente, che è appunto ciò che interessa per fondare  la metafisica di quell’ente che è costituito di atto di essere e di  essenza specifica, che quindi è contingente; a cui spetta la vera unità  individuale che non hanno le superfici viste e toccate; a cui spettano  l’azione e la passione, che quelle superfici non rivelano; a cui spetta  l'esistere in sè appunto perchè ha in sè quell’erergia fondamentale,  quell’atto primo, per cui esiste; a cui spetta sostenere nella realtà i  suoi accidenti; quell’energia fondamentale o atto di essere che serve  di base al concetto più alto di Dio : ipse suus actus essendi irreceptus  (in essentia limitatrice). Il lettore sente il sapore tomistico di questi  pensieri.   Insomma il concetto esistenziale di ente, è tutto estrinseco : il  concetto ontologico di ente contiene la costituzione intima sostanziale  e accidentale dell'ente che esiste.   E per questo ultimo concetto pieno di ente, servono invece i  dati soggettivi della sensibilità, del sentimento, dell’intelligenza e  della volontà, radicati come accidenti nell’essenza dell’io, che è quel-  l'energia fondamentale autocosciente in cui e per cui gli accidenti  sono reali. Questa è la vera esperienza immediata ontologica.       tr    $ 2° - Il « fatto di esistere » e l’ « atto di essere »; l’esistenza e la  costituzione intima di ciò che esiste.  Il fondo di tutta questa ricerca è la differenza fra il concetto  di esistenza, di esistere, del fatto di esistere, di ente nel senso VI    esteriore, di « ciò che esiste »; e, dall’altra parte, il concetto di es- E;  sere, di atto di essere, e di ente nel senso di sostanza individuale 5  reale, che è il significato primo e proprio della parola ente, che pre-  cisa la costituzione intima dell’ente: existere, esse.   L’esistenza, l'esserci, che non dice nulla della costituzione inti- :  ma dell’ente che esiste, conviene univocamente a tutto quello che  c’è di positivo: si può moltiplicare per tutti gli accidenti, infatti c’è %  il colore, c’è il punto, c’è l'estensione, c’è la quantità, c’è il pen- “i  siero, c'è la sostanza, c’è l’io. sa   L’esistenza non è un elemento costitutivo, ma un aspetto del-  l’ente reale; aspetto che consegue l’atto di essere, intimo all’ente.   L’ente reale c’è o esiste, perchè è; perchè ha in sè quel prin-  cipio o elemento o energia prima per cui esiste; l'atto di essere è di-  stinto dall'essenza e si compone con essa; l’atto di essere realizza :       54    l'essenza, l'essenza dà all’ente la specie e la proprietà: così è co-  stituito intimamente l'ente sostanziale esistente.   Vedremo come questo concetto di « actus essendi » è l’anima di  S. Tommaso.   Per questo la distinzione tra il concetto di esistenza e il concetto  di atto di essere può illuminare la secolare controversia sulla distin-  zione reale dell’esse e dell’essentia, e non dell’existentia e dell’es-  sentia e serve a chiarire la controversia tra Locke e Stillingfleet sulla  sostanza; e per capire la metafisica di Wolff, e il perchè dello scet-  ticismo di Hume e dei positivisti.   E giova a chiarire la questione finora insoluta, radicalmente,  della critica kantiana alle prove dell’esistenza di Dio.    Tale è la mia dottrina sulle due realtà fenomenica e ontologica;  sulle due metafisiche esistenziale e ontologica; sui due concetti di  ente: e sulla distinzione tra il significato di esistere e di essere.   Credo che tale dottrina sia così radicata nell'esperienza umana,  che non possa non essere accettata da chi interroga senza precon-  cetti la sua propria coscienza; e credo che sia l’unica via per fon-  dare veramente la metafisica tomistica, o metafisica dell’ente compo-  sto di esse e di essentia.   Et per haec responsio patet ad objecta... murmurantium.    Prego il lettore di tener ben presente la mia posizione, per orien-  tarsi nel ginepraio della seguente polemica.    Nora. — La prima volta che mi si è presentata questa distin-  zione è stata quando cercavo di comprendere quella espressione  francese: « Dieu est son existence méme ». Come mai, pensava io,  l’existence, che è il fatto di esistere, può essere il più profondo costi-  tutivo del concetto di Dio? il fatto di esistere non mi può dir nulla  della costituzione di ciò che c’è. Quando si dice : io dimostro l’esi-  stenza di Dio, significa : io dimostro che Dio c’è; sarebbe un non-  senso dire: io dimostro « l’atto di essere di Dio ». Fortunatamente  il latino di S. Tommaso non adopera la parola exisfere ma la  parola esse; e la frase francese « Dieu est son existence méme »  suona in S. Tommaso: « Deus est ipsum suum esse subsistens inse  suus actus essendi ». i   Solo così la frase diventa concepibile.                              55    Prospetto che raccoglie il risultato di quello che si è detto sulla  nozione di coscienza, di io, di soggettivo e a-soggettivo, di interno ed  «esterno, di conoscenza immediata e mediata, fenomenica e ontologica.    ) conoscenza delle cose    l'ambito della coscienza e delle persone fuori di noi       Î  A contenuti contenuti il superfici dei corpi la struttura  l’io interni | esterni all’'io, esterni ai limiti ontologica e i fatti  o soggetto| all’io: | ma interni ai del corpo psichici delle cose  conoscente|stati e atti] limiti spaziali del soggetto e delle persone  soggettivi |dell' organismo:  ——_—_—_—_ | sensazioni e aci  l'io, ente immagini  autocosciente a-soggettivi  presenti immediatamente all io | conoscenza conoscenza  mediata sensitiva | mediata intellet-  «esperienza immediata] esperienza fenomenica tiva ontologica    ontologica, o dell’ io [immediata qua-  come ente sostanzialellitativo-spaziale || (esperienza fisica, e psishica, mediata,  o fenomenica del mondo esterno)    I dati dell'esperienza immediata qualitativo-spaziale, delle sen-  sazioni e delle immagini si dicono fenomenici a tre titoli :    1° sono vere realtà che si manifestano, non apparen-  (etimologia) ze vuote (appartengono realmente al corpo del sog-  getto) — 2° sono realtà superficiali, non sostanziali e  (storia) che non si presentano neppure come accidenti —  3° sono il modo reale, con cui le cose esterne si fan-  (fisiologia) no conoscere; ma non sono le cose stesse, perchè si  trovano entro i confini della nostra pelle.    Il fenomenismo, sistema filosofico che nega la realtà e la cono-  scibilità delle sostanze, è definitivamente escluso.   Il concetto di ente, nel senso di ciò che esiste in generale, o  di realtà in generale, si ricava, originariamente, dai contenuti del-  l'ambito della coscienza, e prima in ordine di tempo, dai contenuti  a-soggettivi delle sensazioni. Il concetto di ente in senso pieno €  proprio di ente sostanziale reale (= ontologico), si ricava, origina-  riamente, dalla coscienza dell’îo, come ente. Il primo fonda la me-  tafisica dell’esistenza, il secondo fonda la metafisica dell'atto di es-  sere, elemento intimo dell'ente reale.          ut  (@))    CAPITOLO II°    Risposte alle accuse sulle due realtà e sulle due metafisiche  e sull’ entificazione conoscitiva    ArticoLO I°    Risposta all'accusa di ammettere due realtà  la fenomenica e l’ontologica    $ 1° - Come i miei avversari intendono la mia dottrina delle due  realtà : e le sue conseguenze: un tremendo atto di accusa : im-  portanza della questione.    Scrive M. Olgiati :   « Il dissidio riguarda piuttosto un altro problema, ed è grave.  Appunto per l’importanza vitale della questione dibattuta, l’atten-  zione comune oggi si rivolge a questo punto, vale a dire alla tesi di  Mons. Zamboni intorno all’essere ontologico e all'essere fenome-  nico ».   Secondo ‘Mons. Olgiati, nel mio saggio sull’Ardigò io avrei « de-  scritto a perfezione l’imbroglio in cui si mette il fenomenista: egli  vuol abolire la realtà sostanziale, la causalità, la personalità, la realtà  dell’io autocosciente, la differenza fra senso e intelletto, la differenza  fra le tendenze e la volontà, le idee, i principii, il procedimento lo-  gico, e la libertà del volere, per giungere al più assoluto fenomeni-  smo; cioè ad una folla di fenomeni-sensazione. Viceversa, l’Ardigò,  accettando senza indagine gnoseologica completa, le scienze fisiche e  naturali, riammette tutto il bagaglio della mentalità comune e scien-  tifica.   In questi « appunti critici » e spesso altrove « io ho colto le.  occasioni per sottolineare la diversità fra la concezione della realtà  nel fenomenismo, e la concezione della realtà nella metafisica del-  l’essere ».   Ma, sempre secondo M. Olgiati, io sarei poi caduto in un errore  press'a poco simile arrivando a un ibrido connubio tra la metafisica  dell'essere e la metafisica fenomenistica.    Ora, dico io, è un po’ strano che uno studioso che ha messo  così bene in luce l’intimo dissidio del fenomenismo e che merita          LA  li    es    57    « gratitudine per la finezza con la quale ha condotto queste sue ri-  cerche » è un po’ strano che un tale studioso, andando verso la pie-  nezza del dominio del suo pensiero, perda la finezza e la chiarezza,  e cada egli stesso nel « fenomenismo », e prima di gridare alla con-  traddizione, alla confusione e all’assurdo, come fa il P. A. Rossi,  bisogna essere ben sicuri di aver ben capito il suo pensiero.   E non c’era un mezzo per accertarsi di aver ben capito il mio  pensiero? Io so che è difficile, per un logico e per uno storico, met-  tersi nella posizione gnoseologica; ma potevano rivolgersi a me, che    Da 4       mi sarei volentieri prestato alla necessaria introduzione.  Non avendolo fatto, gli avversari sono esposti al pericolo di sen-  tirsi ritorcere quel terribile: « ignoratio elenchi », che è come il ‘    Fe 10 fee Ai rent e pe A    « quos ego » di virgiliana memoria, lanciato come un fulmine mar-  tellante contro di me, dal buon padre Amedeo Rossi.   P. Rossi, fonte principale da cui M. Olgiati attinge il mio pensie-  ro, insiste molto sulla mia distinzione fra realtà fenomenica e realtà  ontologica; e Mons. Olgiati la presenta così:   Per essi (i miei critici Calà Ulloa e A. Rossi) il concetto di realtà  fenomenica è un assurdo e l’asserzione zamboniana che la fisica stret-  tamente sperimentale e la matematica si fondano non sulla realtà ;  ontologica, ma solo sulla realtà fenomenica, non regge... Per lo Zam- -  boni la realtà fenomenica, per usare le espressioni da lui adoperate, 3  è una forma di attualità pronta a trasformarsi... in realtà ontologica  di accidente... quando si considera dal punto di vista dell’ontologia... 1 È  Ed anzi, egli non esita a dichiarare « siamo noi che introducendo in n  essi (nei contenuti qualitativi superficiali) l'elemento ontologico ne  facciamo delle cose o delle persone... » In questa funzione entificante  per cui una cosa « la cui realtà non è realtà di accidente nè di so-  stanza, ma solo realtà di figura 0 immagine, vien trasfonmata e fusa  in un qualche cosa avente realtà ontologica di accidente, pel solo È  fatto che è considerato dall’intelligenza sotto un nuovo punto di vista » n  il P. Rossi vede un cumulo di assurdi. Fra l’altro egli scrive: « Che  dire dell’assurdo di un costitutivo fondamentale di una cosa, che  viene « introdotto » in essa, « supplito » 0 « aggiunto » ad essa dal- |  la mente? » di    ì              Ed ecco le conseguenze di questo assurdo : ad  Dalla distinzione della realtà fenomenica € ontologica, io traggo    la distinzione di due metafisiche, quella dell’esistenza (0 esserci) e  quella dell’atto di essere (essenzialista (    ?) ontologica).          58    so in considerazione la metafisica della  esistenza e S. Tommaso quella dell’essere, € io le ammetto ambedue,  io sono colpevole del più terribile ibridismo : S. Tommaso e Kant.   Il che provoca negli scolastici e negli idealisti un tale smarri-  mento che strappa a M. Olgiati il seguente capoverso :   « Ogni cultore di storia della filosofia, sia egli uno scolastico,  un idealista, un positivista, sente un brivido di raccapriccio nel leg-  gere simili cose e si chiede (come fece un giorno Armando Carlini,  nella recensione di un’opera dello Zamboni) perchè mai «si debba  così barbaramente maltrattare la storia ». Un'alleanza fra S. Tom-  maso e Kant? tra le categorie dell'essere e quelle del conoscere ? Tra  l’oggettivismo aristotelico ed il soggettivismo kantiano? Come mai si  può pensare simili enormità ? »    Inoltre, poichè Kant ha pre    Non c’è che dire, lo spayento.è generale.   Io solo rimango sorridente in questo frastuono, Come mai? M.  Olgiati si pone questo problema, giacchè « D'altra parte il prof.  Zamboni non è un povero scolaretto che abbia bisogno di lezioni  elementari intorno a S. Tommaso e a Kant (il prof. A. Rossi direbbe  di sì - N. d. A.), ma è un pensatore che si impone al rispetto anche  dei suoi avversari »..   IM. Olgiati risolve questo problema così: « La risposta non è  ardua... S. Tommaso offre allo Zamboni la filosofia dell'essere onto-  logico; Kant gli fornisce la metafisica dell'essere fenomenico. Perciò  — conclude il prof. Zamboni — ambedue i filosofi ragionano bene,  dal loro diverso Standpunkt; e bisogna sintetizzarli mediante la gno-  seologia pura ». Risposta, ben inteso, che non appartiene a me, ma  alla supposizione di M. Olgiati.    $ 2° - L'importanza della questione.    La mia risposta è meno semplicista; dove si vedrà che non basta  la storia per capire la gnoseologia; e non basta la logica formale di  P. A. Rossi per cogliere un pensiero diverso dal suo.   Per la critica di M. ‘Olgiati quest’affare delle due realtà, feno-  menica e ontologica, e delle due metafisiche dell’esistenza 5 del-  l’atto di essere, è importantissimo; perchè secondo lui «la chiave  di volta del sistema zamboniano » è il « distinguere un duplice senso  della parola realtà o esistenza, poichè c'è una realtà fenomenica e  c'è una realtà ontologica ».          59    E d'altra parte « appunto per l’importanza vitale della questione  dibattuta, l’attenzione comune oggi si rivolge a questo punto », p. 147.    $ 2° - La paura di trovare in Kant qualche cosa di vero e di coinci-  dente con S. Tommaso; e se la gnoseologia pura sia « un mi-  scuglio inconcludente ». Ritorsione sul metodo di M. Olgiati.    1) Si vede dalle citazioni precedenti. che il centro contro cui la  critica Olgiatiana fa il suo massimo sforzo è la distinzione delle due  realtà fenomenica e ontologica, che ha per conseguenza la distin-  zione delle due metafisiche, esistenziale e ontologica, e storicamente,  un inquadramento di Kant in S. Tommaso.   Quest'ultimo punto è quello che più commuove i miei critici :  abbinare Kant e S. Tommaso! Orrore! Sotto a questo brivido si trova  un particolare stato di spirito : la paura di un errore fa spesso pren-  dere la posizione diametralmente opposta: perchè il soggettivismo è  un errore, guai a chi parla del « soggetto »; perchè il fenomenismo  è un errore, guai a chi parla di fenomeno; perchè il oriticismo è  un errore, guai a chi parla di critica.   (Ma prima di rispondere direttamente, mi fermo un istante su  quel brivido di raccapriccio che prende scolastici e idealisti al pen-  siero di trovare una coincidenza tra Kant e S. Tommaso.   Sopra ambedue questi grandi si è formata una tradizione, che è  divenuta dogma nei manuali di storia della filosofia.   Io dubito sempre di queste sentenze tradizionali senza appello.  E quando mi interessa sapere che cosa veramente pensa Kant o  pensa S. Tommaso, ricorro alle fonti, lascio da parte dopo averne  preso atto, le esposizioni di seconda mano, filtrate da menti che pos-  sono essere pregiudicate e sono di solito molto distanti dall’ampiezza,  dalla precisione e dalla profondità di quei pensatori.   « Un’alleanza tra le categorie dell'essere e quelle del conoscere,,  tra S. Tommaso e Kant? Che brivido di raccapriccio, che barbaro  maltrattamento della storia, che enonmità! »   Ma non ha M. Olgiati due teorie PIECE, po a SUCRIÀ,  cerche. « l’anima di verità ne colianimasde Spett   E, allora, non ci potrebbe essere nell'opera kantiana un « anima  di verità »? SE   E se uno, con altra preparazione © con altra mentalità, riuscisse    bi ad i)   a trovare in Kant un’ « anima » diversa da quela att -P  Posto anche che ogni pensatore abbia un anima |  orrere alla tradizione, ma « Vie    dottrine, per trovarla non si deve ric          60    verne » più che è possibile le dottrine, cioè scrutarle e sentirle, con  quello spirito di simpatia umana, che lega tutti coloro che sincera-  mente cercano ed hanno cercato la verità.   E se p. es. io avessi « vissuto » almeno la parte fondamentale  della Critica della R. Pura, non potrei avere « scoperto » ciò che  una tradizione superficiale ha trascurato ?   Si esamini dunque il mio scritto su Kant, prima di rabbrividire,  confrontando i miei risultati con la fisionomia che la tradizione ha im-  prestata al filosofo di Kònigsberg. E poi si potrà dire se veramente  ci sia incompatibilità tra alcune posizioni kantiane e il pensiero di  S. Tommaso.    2) Mons. Olgiati dal fatto che io trovo nei filosofi... eterodossi  qualche cosa di buono e di assimilabile, cava un’altra conseguenza.   Nell'articolo « il caso Contri » (Riv. di Fil. Neo-scol., maggio-  giugno 1931) Mons. ‘Olgiati scriveva della gnoseologia pura : « insom-  ma: S. Tommaso, con una fetta di Kant e con iRosmini tagliato in due!  Valeva la pena di far tanto chiasso, per proporre una riforma dell’U-  niversità Cattolica e del tomismo su una simile base ?... La gnoseolo-  gia pura del Contri è un miscuglio inconcludente di Scolastica, di  Kant e di Rosmini, di a-priori e di a-posteriori, di fenomenismo e  di essere ».   Un tale giudizio non è degno di uno storico.   La gnoseologia pura, IM. Olgiati lo sa, nacque quando il sotto-  scritto non aveva ancora conosciuto quelle coincidenze, e fu raggiun-  ta attraverso un lungo studio analitico non della storia, ma delle ma-  tematiche, delle scienze sperimentali, della logica, della metafisica,  della vita morale, e delle conoscenze spontanee volgari; due autori  mi hanno aperto la mente e indicata la via: M. Mercier e P. Garri-  gou-Lagrange; l’amalgama storico è quanto di più lontano ci possa  essere dalla mia mentalità; ma quando trovo coincidenze, sono tutto  contento : il mio sistema ha fondamenti così indipendenti dalla storia  ed è così coerente, che le coincidenze non gli possono fare nè om-  bra, nè danno: e sinceramente fanno piacere.   Nè, per il fatto che io trovo un’anima o uno spunto di verità in  Cartesio (« cogito ergo sum » e « presente e manifesto »), in Locke  (la ricerca analitica), in Berkeley (la presenza del concreto nel con-  cetto), in Leibniz (la coscienza e l’idea di ente), in Hume (la co-  municazione del valore di realtà fra sensazioni e immagini), nel Gae-  tano (il rapporto tra i principii e l’esperienza), in Scoto (la coscienza       FIATO AR *  7 io "  dA"    a    €. “of. 4            CISA RIO O    61    dell'io), in Suarez e in Wolff (lo sviluppo della metafisica esisten-  ziale), in Kant, (lo schematismo), in Rosmini (la centralità dell’idea  di ente, il significato di sostanza, il realismo dei dati e tanta parte  dell'etica, ecc. ecc.) per queste ed altre simili coincidenze non si può  concludere che la gnoseologia pura è un’accozzaglia variopinta.   Mons. Olgiati invece di scrivere quelle righe avrebbe dovuto  esaminare l’unità, l’organicità, l’intima coerenza della gnoseologia  pura.   Trovar delle analogie, delle coincidenze non è provare la deri-  vazione, specialmente quando il fondamento è l’àmbito della co-  scienza umana.    Commetterei io lo stesso errore se procedessi con lo stesso me-  todo per valutare le dottrine di M. Olgiati, (che sono la concretezza  dell'indagine storica, l'anima di un autore e di un periodo storico,  p. es. il Rinascimento, e l’anima di verità; l’idea esistenziale di ente,  l’anima del sostanzialismo, la preminenza della storia) e ragionassi  COSÌ : .   L'« anima di verità » non l’ha inventata lui, perchè Spencer,  comincia i suoi « Primi Principii » con queste parole, che M. Olgiati  trovava già citate in un libro di IM. Mercier: « Il nous arrive trop  souvent d’oublier non seulement qu'il y a une ame de bonté dans  les choses mauvaises, mais aussi qu'il y a une dme de vérité dans  les choses fausses ». È   La teoria dell’ « anima » di un periodo storico € il pensiero  centrale, anima del pensatore, da cui si ricava tutto il suo pensiero,  l'ha trovata nell’Introduction dell'opera di Ippolito Taine: « Histoi-  re de la littérature anglaise (Paris, 1863) » proprio dove parla del  nuovo metodo di fare la storia.   Infatti l’Introduction di Taine (che del resto, M. Olgiati nomina)  e la Relazione che ha fatta IM. Olgiati all'ultimo Congresso di filosofia,  procedono parallele : aa   Ecco le tappe del metodo storico secondo iM. Olgiati :   1) la concretezza, 2) il penetrare nella personalità e nel pensiero.  di un filosofo; 3) cogliere l'anima vivificatrice, che ispira ogni gesto,  ogni scritto e si manifesta nella molteplicità delle sue idee; 4) e pari-  menti l’anima di un'epoca.   Parallelamente I. Taine :  téchisme n'est jamais qu'une chos  l'homme agissant, l'homme corpore    « Une langue, une législation, un ca-  e abstraite; la chose complète c'est  1 et visible, qui mange, qui mar-          62    che, qui se bat... Ceci est le premier pas en histoire » (P. VII e IX).   Il secondo passo è la penetrazione nello spirito, da cui partono le  azioni concrete :   « On connaissait l'homme, on ne connaissait pas les hommes;  on n’avait pas pénétré dans l’àme ».   Parlando di Carlyle e di Sainte Beuve: « Il verra avec quelle  justesse, quelle sureté, quelle profondeur, on peut découvrir une  fime sous ses actions et sous ses oeuvres. Tel est le second pas »  (p. XII-XIV).   Il terzo consiste a scoprire nell'anima (intendo secondo Taine il  gruppo di facoltà e di sentimenti che produce il rimanente (p. XI) ),  l’idée générale (p. XV), la conception maîtresse (p. XVI), la dispo-  sition primitive (p. XVII), l’état moral élémentaire (p. XXII), « cha-  cun d’eux (l’artiste, le peintre, le musicien, etc.) a son histoire mo-  rale et sa structure propre avec quelque disposition maîtresse et  quelque trait dominateur » (p. XLIV).   Ed ecco l’applicazione alle epoche storiche : « C’est d’après cette  loi que se forment les grands courants historiques; j'entends par là  le long règne d’une forme d’esprit, d’une idée maîtresse, comme  cette période... qu'on appelle la Renaissance... » (p. XXX).   Non si può dunque negare che il nuovo metodo di Mons. Ol  giati di far la storia non concordi col metodo proclamato da Taine  nell’Introduzione alla sua Storia della letteratura inglese; al quale M.  Olgiati fa le modificazioni necessarie, purificandolo dal meccanismo.    E potrei continuare dicendo che il ragionamento per assicurare  l’esistenza delle sostanze di cui M. Olgiati scrive « questa... è l’anima  negli scolastici moderni, di ogni confutazione del fenomenismo » e  che M. Olgiati fa risalire a Mercier e a cui aderisce P. Rossi, risale  un po’ più su, fino a Rosmini; e se aggiungessi che la posizione  esistenziale della metafisica di iM. Olgiati è quella di Wolff, e che la  preminenza che M. Olgiati dà alla storia, c'era già nell’idealismo as-  soluto; e se, dopo ciò, concludessi che M. Olgiati nella sua mente fa  un miscuglio inconcludente tra Spencer, Taine, Wolff, Rosmini, Gen-  tile, cioè tra l’evoluzionismo positivista inglese, il positivismo fran-  cese, l’idealismo storicista, il razionalismo tedesco e il rosminiane-  simo, se dicessi questo, direi una sciocchezza, da far veramente « rab-  brividire ». Mezzucci, che non intaccano il valore intellettuale.   Stia dunque tranquillo anche lui, e non parli di « miscugli incon-  cludenti »; e, insieme con lui, il prof. Carlini, il quale per suo conto                              63    ha tentato l’ibridismo tra l’idealismo e il Cattolicismo; e tengano  ambedue i punti esclamativi e le domande retoriche per occasioni mi-  gliori e meno... pericolose.    $ 4° - La « gaffe » di P. Rossi e di M. Olgiati sulla questione fonda-  mentale delle due realtà.    Veniamo a quell’argomento principale, a quel perno della di-  scussione e della condanna, che è la distinzione delle due realtà feno-  menica e ontologica.   Il lettore, che ricorda quello che abbiamo spiegato, già intuisce  l'equivoco nel quale P. Rossi, e dietro a lui M. Olgiati, sono caduti.    Ripigliamo l’atto di accusa.   Che vi sieno due realtà: l’una fenomenica e l’altra ontologica,  come è possibile?   Una realtà fenomenica, che non sia nè sostanza nè accidente,  è inconcepibile. Che poi la realtà ontologica la faccia l’uomo intro-  ducendo col pensiero la sostanzialità, in modo che il costitutivo fon-  damentale sia un’aggiunta, un surrogato, è qualche cosa di enonme,  un cumulo di assurdi, dice il buon P. Rossi; e M. Olgiati : Ora il  prof. Zamboni col suo « fenomenismo » dei contenuti di sensazione,  propone una concezione contrastante con la concezione antica. So-  stenendo che si può dare una realtà puramente fenomenica, mi pare  che egli nella metafisica dell'essere introduca la metafisica fenomeni-  stica, dalla quale fu elaborato appunto il concetto di « fenomeno pu-  ro » o di essere « puramente fenomenico ».   È vero che lo Zamboni si appella poi alla « funzione entificante »  per cui la realtà fenomenica si trasforma in seguito in realtà ontolo-  gica, quando la mia mente la guarda munita dell'idea di ente onto-  logico; ma, prescindendo dalla riflessione che questa trasformazione  è uno dei punti più deboli, più oscuri € più pericolosi della gnoseo-  logia pura per le ragioni già accennate che il P. Rossi ed altri hanno  svolto, sta sempre il fatto del tentativo di iniettare nella dottrina sco-  lastica un concetto nuovo, che ha un significato solo in una metafi-  sica fenomenista ».   E conclude con la sentenza finale :  mente legato con tutto il sistema (sic) pe  bio, se si dovesse sottoscrivere alla prop  mo ad una fusione del fenomenism  che causerebbe la morte di quest'ultima »,    « Un concetto è essenzial-  rciò, tale almeno il mio dub-  osta discussa, noi tenderem-    o con la metafisica dell'essere, il  (p. 152).       64    Ho riportato in extenso l’atto solenne di accusa, suffragato dal  parere del P. Rossi € di altri, per far sentire al lettore la solennità  del momento; questione di vita 0 di morte tra il tomismo e la gno-    seologia.    lo sono sotto l'impressione della sorpresa che mi ha cagionata  una gaffe così madornale presa da chi pretende di aver scoperto l’a-  nima del mio sistema. E che M. Olgiati creda di aver colpito l’anima  del mio sistema, si rileva dalle sue stesse parole : « per risolvere tale  problema è assolutamente necessario ed indispensabile distinguere  un duplice senso della parola realtà o esistenza, poichè c’è una realtà  fenomenica e c'è una realtà ontologica. Tale distinzione costituisce  la chiave di volta del sistema zamboniano ed occorre averne un’idea  esatta ».   Ma, dico io, per farsene un'idea esatta non basta fondarsi sulle  dichiarazioni di P. Rossi, perchè non basta farsi uno schedario com-  pleto delle frasi staccate di uno scrittore, per cogliere l’anima e la  chiave di volta del suo sistema.   Eppure nelle frasi stesse che M. Olgiati cita di me, c'era quanto  bastava per sciogliere l’enigma delle due realtà, € fare sfumare nel  nulla e, diciamolo pure, nel ridicolo, l'apparato formidabile dell’at-  tacco frontale (come lo ha chiamato la Rivista Rosminiana).   Ecco la mia frase : « L'universo visivo tattile spaziale formato dai  sensi esterni, ha una sua vera realtà e attualità, con cui il senso lo  presenta : l'attualità fenomenica che, conoscitivamente, è distinta dalla  atiualità ontologica, mentre ad ambedue conviene l’idea gnoseologica  di esistenza attuale o di realtà ».   In questa frase è veramente la chiave di volta della dottrina onto-  logica della gnoseologia pura; c'è quella parola « conoscitivamente »  che è come il sassolino della montagna il quale fa crollare tutta la  gigantesca montatura dell'accusa principale.   P. Rossi e 'M. Olgiati hanno preso l’abbaglio che la distinzione  delle due realtà fosse distinzione metafisica reale, mentre la distin-  zione è una innocentissima distinzione « conoscitiva »; cioè, mentre io  dico : vi sono due aspetti dell'universo reale : l'uno superficiale este-  riore, l’altro intrinseco; il primo fornito dai sensi, l’altro dalla co-  noscenza intellettiva, essi hanno creduto che io ammettessi l’esisten-  za di due realtà separate, di due mondi, l’uno fenomenico, l’altro  ontologico, diversi e distinti in realtà.   La realtà, l'universo che esiste realmente, è numericamente uno    EI          | la gnoseologia col solo bagaglio razionalista, è un’impresa disperata,  { che conduce a delle gaffes simili alla presente.    "REA E NS > | NOTTATE ta,  LR 8    MUTA    65    solo; esistono gli enti che si chiamano i corpi, le piante, gli animali,  gli uomini, come sostanze munite dei loro accidenti: ma (ecco la  chiave dell’enigma) noi abbiamo due ordini di mezzi per conoscere  quell’unico universo, abbiamo due fonti per averne notizia: la sensi-  bilità e l’intelligenza; la sensibilità ci fa conoscere l’aspetto superfi-  ciale delle cose fuori di noi, e del nostro stesso corpo; l'aspetto super-  ficiale, che, per sè solo, non ci dice nulla della sostanza delle cose;  superfici esteriori qualificate, che tuttavia, anche se non contengono  la sostanzialità, sono veramente reali; ma la loro realtà non è realtà  di sostanza.   L’interno, la costituzione, degli enti del mondo, di cui la vista e  il tatto, per sè soli, non ci rivelano la sostanza, è conosciuta dall’intel-  letto, che pensa appunto i concetti di ente sostanziale e derivati e  aggiunge alla conoscenza superficiale sensibile la conoscenza onto-  logica; e così la conoscenza totale degli enti dell'universo riesce com-  pleta.   Che cosa c’è di più chiaro, di più sperimentale, di più inno-  cente, di più tomistico di questa distinzione fra le nozioni del senso  e le nozioni dell’intelletto per la conoscenza totale di una cosa stessa  dell'universo ?   P. Rossi e IM. Olgiati hanno portato nella questione il loro  esclusivismo metafisico, non hanno capito che la gnoseologia tratta  della formazione delle nostre conoscenze delle cose e della loro cer-  tezza e verità; e che tratta non della < costruzione della realtà, ma.della  costruzione della della realtà e della. sua corrispondenza  con la I realtà, i Sogna de Ù   Può essere anche che vi sieno delle menti refrattarie alla gno- Pi  seologia, ma, allora, non si ha la pretesa di trattare di gnoseologia.   Io l’ho scritto parecchie volte: la posizione mentale della gno- {  seologia, per chi s'è formato, coi metodi in uso, una mentalità logico-  verbale razionalista, è difficile da cogliere; per questo ho soritto le  introduzioni alla gnoseologia; e pretendere di capire e di criticare            Dunque, nervi a posto, non c'è da rabbrividire; non si tratta  «di due mondi reali diversi, quello visivo tattile spaziale o fenomenico  e quello delle sostanze e degli accidenti, ontologico : il mondo reale Xiao Gees  è uno solo; ma le notizie che l'uomo ne ha, sono di due classi, quelle La nokqra <Iupl  superficiali € qualitative, fornite dai sensi esterni, e quelle ontologiche, 1 Suport2azle    che l’intelletto percepisce nella coscienza dell’ Ù nei suoi stati e atti,  omtolegità    l'auto s    poi    C Pic rie  65    per quanto riguarda il soggetto stesso; e che l'intelletto concepisce  come concetti, il contenuto dei quali attribuisce a quelle realtà esterne  di cui la vista e il tatto fanno conoscere soltanto la superficie esteriore  per quanto riguarda i corpi esterni.   L'equivoco dei miei critici somiglia a quello di una persona la  quale trovando che la fisica, la chimica, la biologia e la psicologia  pretendono occuparsi rispettivamente dei fenomeni fisici, chimici, bio-  logici e psichici del corpo umano, gridasse rabbrividendo, all’assurdo»  di ammettere non uno, ma ben quattro corpi in un sol uomo, men-  tre... San Tommaso non ne ammette che uno.    ArticoLo II°    La questione delle que metafisiche : M. Olgiati fa confusione  tra la metafisica dell’esistenza e la metafisica fenomenista    $ 1° - La metafisica dell’esistenza.    & atlanta Dopo l’equivoco delle due realtà, viene l'altro equivoco, non    Jabra odiamo       meno importante, della confusione tra metafisica dell’esistenza e _me-  tafisica fenomenista, contrapposta alla metafisica dell'essere.   {Dopo quello che si è detto nella parte centrale, la risposta è di  un'estrema ‘facilità e chiarezza, ed è implicita anche nel periodo ci-  tato da M. :Olgiati e riportato più sopra.   I dati dell'esperienza sensibile, ossia le superfici visibili e tattili,.  sono reali, ci sono realmente, ossia esistono. L’io e i dati dell’espe-  rienza ontologica soggettiva, sono reali, ci sono realmente, ossia esi-  stono. iLe sostanze o gli enti sostanziali fuori di noi, ci sono real--  mente, ossia esistono. Secondo quello che dice lo stesso M. Olgiati  « l’apparire stesso, lo stesso pensare se non sono il niente, ossia se:  c'è davvero l'apparire od il pensiero, implicano l’essere » (inteso  nella maniera Olgiatiana) cioè esistono. In una parola tutto quello»  che è reale, esiste; sia fenomeno, sia sostanza, sia accidente, sia.  oggetto, sia soggetto, sia funzione, sia contenuto; e secondo gli idea--  listi assoluti, l’Io trascendentale c’è davvero, ossia esiste; secondo  M. Olgiati un qualunque quid « se non è il niente » esiste.   Si rileva da questo che l’esistere, l’esistenza, equivale ad esserci  davvero, distintamente dall'atto della percezione, dell’accorgersene:  e di pensare che c’è.   L'essere, nel senso esistenziale di esserci, conviene a tutte le  forme di realtà appunto perchè non dice nulla di intriseco, di costi-             67    iutivo, di distintivo, di quella realtà di cui si predica; in latino:  esse in re — esserci in realtà.   Allora, quello che sgorga come principio da questa nozione di  esisiere, converrà a tutto quello che c’è realmente : così è dei principii  primi della ragione; che si possono esprimere in termini di esistenza,  di essenza, di assenso e di affermazione, e di verità.   Per esempio : ciò che è non può insieme non essere, ciò che è  tale non può insieme non essere tale, non si può assentire insieme  a due contraddittorie,, non si può insieme affermare e negare, un giu-  dizio non può essere vero e falso simultaneamente.   Questo concetto è universalissimo, appunto perchè non precisa  nulla di intrinseco riguardo alle possibili forme della realtà.   C'è dunque un gruppo di principii e di dottrine che derivano  dal concetto di esistere, cioè esserci davvero, ed essere tale; ne ven-  gono due questioni universalissime, an sit e quid sit; se esista e che  cosa sia. |   Questo gruppo di concetti e di dottrine, io lo chiamo la_metafi-  sica dell’esistenza; etimologicamente, per quanto è possibile.   Purtroppo il latino scolastico adopera spesso anche per il signi-  ficato di esserci, il verbo esse, come per l’altro significato di cui di-  remo subito; e ha la parola ens dotata dei due significati corrispon-  denti ai due significati di esse. Se ci fosse un termine per ogni idea!    $ 2° - La metafisica dell’esistenza non è, per sè, fenomenista, anche  se si può ricavare dai soli dati dei sensi.    Questa metafisica dell’esistenza è per sè fenomenistica? C'è  identità tra metafisica dell’esistenza e metafisica fenomenistica ? Evi-  dentemente, no; perchè la metafisica dell’esistere è anteriore alla  questione se nella realtà sieno anche sostanze e non soltanto fenomeni  o contenuti di sensazione.   Ma quei filosofi che sono fenomenisti, visto che i fenomeni ci  sono davvero, ammettono l’esistenza dei fenomeni, è quindi pos-  sono benissimo accettare il concetto di esistenza, Dasein, e la meta-  fisica esistenziale; difatti Kant che non è idealista uso Berkeley e  che ammite la Wircklichkeit e la Realitàt dei fenomeni, (e non soltanto  il puro sembrare, il blosser Schein) ha le categorie dell’esistenza (re-  lazione e modalità) in cui i termini sono obbiettivi, e rimane soggettivo  soltanto il nesso necessario ,ossia la necesità, indispensabile per poter    fondamentare i principii della dinamica, che è lo scopo di Kant.    a D    Meli -       68    3° - S. Tommaso accetta la metafisica esistenziale, anzi comincia  da essa.    N    Kant si ferma qui; a questo concetto estrinseco dell’esistere, per-  chè (non volendo egli prendere in considerazione i fatti dell'esperienza  ontologica dell'io) crede impossibile penetrare nella costituzione in-  tima della cosa in sè, del Ding an sich neanche mediatamente.   La metafisica di S. Tommaso, non nega, anzi accetta la meta-  fisica dell’esistenza; anzi egli con Aristotile, svolge il concetto esi-  stenziale di ente, nei concetti, pure esistenziali, di esistere in sè, esi-  stere in altro: esse in se, esse in alio; ossia i concetti esistenziali  di sostanza e di accidente; il concetto di poter non essere e non poter  non essere, cioè, i concetti esistenziali di contingente e di necessario,  applicabili a tutte le forme di realtà, anche agli enti geometrici ed  aritmetici; e così pure i concetti di determinato e indeterminato, di  condizione e di condizionato, ecc.   Wolff ha svolto con molta diligenza questa metafisica, dando gran-  di ‘lodi a Suarez. Pare quasi che da Hume a Kant la mente umana  si sia applicata ad esplorare la fecondità di tale metafisica, per sè  legittima e valida, ma non completa; e di scoprire i limiti della sua  fecondità.   Ma questa metafisica dell’esistenza e della talità (existere et  esse tale) in generale, non entra nella intima costituzione dell’ente  reale contingente, e nelle esigenze che ne derivano.    S 4° - La metafisica della struttura intima dell’ente reale.    C'è un altro concetto di ente, quello che io chiamo ontologico,  perchè è il concetto pieno ed intimo dell’ente: l’esistere è un faito,  il fatto che ciò di cui si parla c’è davvero. Ma quando penso la costi-  tuzione intima di ciò che esiste, allora incontro quella dottrina la quale  secondo il Del Prado è la dottrina fondamentale della filosofia cri-  sfiana, e che egli illustra con un’abbondanza mirabile e con una lu-  cida coerenza cioè : che l’ente reale esistente è costituito di due ele-  menti o principii: l’actus essendi, o l’esse; e l’essenza, essentia.   Di qui si ricavano le nozioni intime di sostanza e di accidente  di causa e di effetto, di contingente e di necessario, delle creature 3  di Dio; egli poi aggiunge tutta la luce che questa mozione dell’ente  porta nella teologia. Il Billot nel « De Verbo Incarnato » (suggeritomi  proprio da \M. Mercier) espone più brevemente la stessa dottrina.          69    $ 5° - Compatibilità delle due metafisiche e loro confluenza nella no-  zione di ente sostanziale reale.    Due metafisiche dunque: la prima estrinseca, l’altra penetrante.   Ma non antagoniste; tutt'altro: : la prima in una esposizione  sistematica, serve di introduzione alla seconda.   Ma se partiamo dalla nozione dell’ente reale, troviamo in essa  tutte due le nozioni e il punto di origine delle due metafisiche; l'ente  reale contingente, composto di atto di essere e di essenza specifica  (Metafisica ontologica) appunto perchè è composto fondamentalmente  di atto di essere, esiste, ossia c'è davvero; e inoltre può essere e può  non essere, e dipende per esistere. (Metafisica esistenziale e nesso  fra le due) (').   Dove è qui il fenomenismo ?    $ 6° - Come mai Mons. 'Olgiati confonde il fenomenismo con la me-  tafisica dell’esistenza ?    La ragione può essere molteplice : anzitutto per una coincidenza :   1) La metafisica dell’esistenza, benchè convenga alle realtà on-   tologiche, conviene anche alle realtà sensibili, alla realtà puramente   fenomenica dei dati dei sensi esterni e può quindi essere accolta an-   che dai fenomenisti. Ma questa ragione non è sufficiente per accu-   sare di fenomenismo una metafisica che si riferisce anche alle realtà  ontologiche.   2) M. Olgiati adopera la parola « metafisica » in un senso diverso  dal mio, e ha creduto che io intendessi la metafisica nel senso suo;  egli distingue nella storia tre metafisiche, quella del fenomeno, quella  dell’essere, e quella dell’io o del pensiero; intende con ciò che vi è  il sistema che considera reale soltanto il fenomeno, oppure il solo  soggetto, oppure anche la sostanza; fenomenismo, idealismo, filoso-  fia dell’essere.   lo dico metafisica un complesso di dottrine che fanno capo al  concetto e ai principii dell’ente, in senso sia esistenziale, sia onto-  logico e questo è il significato comune e accettato.       (') Questa distinzione di due piani principali nella metafisica dis:  Tommaso distrugge tanto poco la dottrina tomistica, quanto per la geo-  metria Euclidea sono innocue le ricerche moderne per distinguere in essa  i principii della quantità, i principii della qualità, i principii dell’ordine ecc.          70    Il lettore senta la differente concezione considerando le due co-  lonne :    metafisica dell’esistenza metafisica del fenomeno  metafisica dell'ente metafisica del soggetto  metafisica dell’essere    due dottrine compatibili tre sistemi incompatibili   Mons. Olgiati, col pensiero fisso nelle sue fre metafisiche, iden-  tifica la metafisica dell'ente con quella sua dell’essere, e, per con-  seguenza, applica il suo concetto di « metafisica del fenomeno » cioè  fenomenista, alla mia espressione, « metafisica dell’esistenza ». Ossia  egli per capire e tradurre nel suo pensiero la mia metafisica dell’e-  sistenza, non trova altro concetto disponibile, che la sua metafisica  del fenomeno. ‘Di qui l’erronea identificazione.   Più in fondo, c’è questa ragione : che la metafisica dell’essere,  secondo la intende M. Olgiati, è proprio quella metafisica dell’esi-  stenza che si ricava anche dalle realtà fenomeniche, come vedremo tra  poco; egli non vede che il significato esistenziale della parola ente.   Concludendo :   La metafisica dell’esistenza, si può ricavare anche dal fenome-  no, e dal soggetto, e dall’idea, perchè fenomeno, soggetto, idea, esi-  stono; ma non per questo è metafisica fenomenista, o soggettivista  o idealista, perchè anzi essa apre le sue porte anche alla metafisica  dell’essere ontologico, e vi introduce, coi suoi concetti esistenziali di  sostanza, di accidente, di contingente, di ‘possibile e di necessario :  manuducit ad ulteriora (').    S$ 7° - Se la metafisica dell’esistenza sia la morte della metafisica del-  l’atto di essere.    La seconda nota critica di M. Olgiati contro la gnoseologia pura  finiva così: « ... se si dovesse sottoscrivere alla proposta discussa,    (*) Nel fascicolo di « Criterion » dedicato a « La Filosofia Scolastica »  parte II, il prof. (Contri dimostra come, partendo dalla gnoseologia si de  costruisca sommariamente la metafisica generale e come ie varie meta-  fisiche, dalla universalissima esistenziale si susseguano organicamente  in modo che la metafisica dell'essere pieno sostanziale giunge a integrare             ur E    71    noi tenderemmo ad una fusione del fenomenismo con la metafisica  dell’essere, il che, causerebbe la morte di quest’ultima », p. 152.    Questa frase fa eco ad un’altra frase di P. Gemelli, nella secon-  «da edizione del suo notissimo « Il mio contributo.. » e a una nota |  «della Redazione della Rivista di Filosofia Neo-scolastica.    La risposta a questa terribile accusa è dupplice : una la darò io,  l’altra la darà S. Tommaso stesso, il quale non credo avesse delle  ‘velleità di suicidio dottrinale.    Per conto mio non faccio che ricordare l'equivoco di M. Olgiati;  «egli fa questa equazione :   Metafisica dell’esistenza = metafisica del fenomeno = feno-  menismo.   ‘Ma l’equazione non è che frutto di un suo equivoco.   La metafisica dell’esistenza (essendo il concetto di esistere o es-  serci tanto universale che conviene pure al fenomeno, cioè alla realtà  dei dati superficiali dei 5 sensi esterni) è da lui identificata con la  metafisica del fenomeno; e siccome egli chiama metafisica del feno-  meno, non la metafisica che si ricava anche dal fenomeno, ma quel  sistema filosofico che non ammette altra realtà che quella dei dati  dei sensi esterni, cioè del fenomeno, ossia il fenomenismo, e siccome  è evidente che il fenomenismo è la morte della metafisica dell’essere,  per conseguenza egli conclude : la metafisica dell’esistenza è la mor-  te della metafisica di S. Tommaso.    L'equazione in termini esatti diventa questa :  Metafisica dell’esistenza = metafisica che si può ricavare anche  «dalla realtà fenomenica dei 5 sensi esterni = sistema filosofico che    ‘non ammette altra realtà che quella fenomenica = fenomenismo.  Da questa esplicitazione dell'equazione Olgiatica l'equivoco è reso \  «chiaro, e insieme denunciato e confutato. “i    le precedenti metafisiche incomplete; e ci fa vedere come si possano in- x  quadrare e coordinare, non ecletticamente, ma con ordine sperimentale y  e logico le diverse metafisiche, che la storia della filosofia ordinariamente   presenta come contrapposte ed esclusive.       72    $ 8° - S. Tommaso autore delle due metafisiche... Zamboniane.    Ò    M. Olgiati teme, che sottoscrivendo alla tesi della doppia meta-  fisica quella dell’esistenza o quella dell’atto di essere costitutivo, si  uccida il Tomismo.   Ora dice S. Tommaso :   Sciendum est quod sicut dicit Philosophus in V° Metaph. ens  per se dicitur dupliciter: uno modo; quod dividitur per decem ge-  nera; alio modo quod significat propositionis veritatem. (De Ente  essentia, c. I).    E nella Somma Teologica :   Ad secundum dicendum, quod sicut dicitur in 5 Metaph. ens  dupliciter dicitur. Uno modo secundum quod significat entitatem rei,  prout dividitur per decem praedicamenta, et sic convertitur cum re...  Alio modo dicitur ens, quod significat veritatem propositionis, quae  in compositione consistit, cuius nota est hoc verbum est. Et hoc est  ens, quo respondetur ad questionem an est. Et sic caecitatem dicimus  esse in oculo, vel quamcumque aliam privationem. Et hoc modo  etiam malum dicitur esse. (S. Theol. I, 48 a II ad e).    Parallelamente S. Tommaso distingue tre significati di esse di  cui il primo non è posto qui che per spiegare una frase:   « Uno modo dicitur esse ipsa quidditas vel natura rei, sicut di-  citur, quod definitio est oratio significans quid est esse, definitio  enim quidditatem rei significat. Alio modo dicitur esse ipse actus  essentiae, sicut vivere, quod est esse Viventibus,. est animae actus,  non actus secundus, qui est operatio sed actus primus. Tertio modo  dicitur esse quod significat veritatem compositionis in propositionibus,  secundum quod est dicitur copula » (1 Sent. 33, 2. 1 ad 1).    « esse dupliciter dicitur... uno modo secundum quod est copula  verbalis... Alio modo esse dicitur actus entis in quantum est ens  idest quo denominatur aliquid ens actu in rerum natura, et sic esse  non attribuitur, nisi rebus ipsis, quae in decem generibus continen-  tur... » (quode. 9. 2. 3. c.)   L’ens che si divide nei dieci predicamenti, è la sostanza e i 9  accidenti; ma tra essi la sostanza si dice ens nel significato primo e  proprio « simpliciter ens potest intelligi dupliciter; uno modo ut si-  gnificat id quod est primum inter omnia ‘praedicamenta, prout scilicet          di cn ts = =*= =    pra SIR    |  È       73    simpliciter ens dicitur de substantia; alio modo secundum quod sim-  pliciter eas dicitur ipsum ens universale, quod omnia praedicamente  comprehendit » (I gener. 6. c.)   Esse nel significato in cui si riferisce alla sostanza reale, all’es-  sere o all'ente attualmente esistente, è un suo elemento costitutivo    fondamentale distinto dall’essenza: « ... ergo patet quod esse est  aliud ab essentia vel quidditate, nisi forte sit aliqua res cuius quid-  ditas est suum esse... » (cioè: Dio).    « ... unde oportet quod in qualibet alia re praeter eam (cioè Dio)  sit aliud esse suum et aliud quidditas vel natura seu forma sua ».  (De ente et essentia, c. 5). i   « ... Ergo oportet quod omnis talis res, cuius esse est aliud a  natura sua, habeat esse ab alio » (De ente et essentia, c. 5).   « esse suum receptum a Deo est id quo subsistit in rerum na-  tura; et propter hoc a quibusdam huiusmodi substantiae dicuntur  componi ex quo est et quod est, vel ex quod est et essentia » (Da ent  et essentia, c. V).    Riassumendo e componendo : ens si dice in due modi, secondo  i due significati di esse : 1. si usa esse come copula e come espressione.  della verità della proposizione; come nella frase an est, cioè se esista;  in questo senso si deve dire anche delle cose che non hanno un’es-  senza propria, ma che indicano una privazione, una mancanza; così  io dico che c'è nell’occhio la cecità (e purtroppo c'è davvero). 2. Se-  condariamente si chiama esse, l’atto di essere, per cui una cosa  esiste attualmente in rerum natura; e si dice principalmente delle  sostanze che esistono, le quali (tranne Dio) sono composte di un’es-  senza specifica e dell’atto di essere per cui l'essenza esiste in realtà.   Tutte le sostanze sono così composte tranne Dio, in cui l’essen-  za è l’atto di essere illimitato e infinito; e appunto perchè sono così  composte le sostanze dell’universo che hanno l'essere, ricevono l'es-  sere, per cui esistono, da un altro, cioè da Colui che, propriamente,    non ha l’essere, perchè è l’essere.    » sono dunque l’esserci (da cui princi-  palmente l’essere in) ossia l’esistere; (così la frase: io dimostro l’esi-  stenza di Dio significa : io dimostro che Dio c’è davvero); € l'atto di  essere, elemento intimo dell’ente sostanziale reale, quell’atto primo per  cui (quo) l’ente sussiste; e che serve per la definizione della s0-  stanza contingente e dell’ente necessario; per cui si arriva a dimo-    I due significati di « esse          74    strare o intuire quell’indigenza intima dell'ente contingente (composto  di esse e di essentia) per cui tale ente composto, ha l'essere da un  altro, cioè è causato (in ultima analisi da Dio).   Da queste citazioni si ricava dunque che le due metafisiche del-  l’esistenza e dell'atto di essere, sono : ... la dottrina stessa fondamen-  tale dell’ontologia di S. Tommaso; l’anima di S. Tommaso. Quindi  M. Olgiati vi può mettere la firma, senza timore di sottoscrivere per  questo alla condannà a morte della metafisica dell’essere.   Veda piuttosto se nella sua metafisica dell'essere, per il modo  esclusivamente esistenziale con cui egli la concepisce, non sia negata  o almeno trascurata la « verità fondamentale della filosofia cristiana »  come esamineremo tra poco.    ArTIcOLO III.    Il processo della conoscenza dell'elemento ontologico  delle cose esterne e della persona altrui.    1°-« Il punto più oscuro e pericoloso » (Olgiati) - « un cumulo di  assurdi » (P. Rossi).    P. Rossi scrive: « ed anzi egli (lo Zamboni) non esita a di-  chiarare che siamo noi che introducendo in essi (nei contenuti quali-  tativi superficiali) l'elemento ontologico ne facciamo delle cose e delle  persone », e inoltre: « che dire dell’assurdo di un costitutivo fonda-  mentale di una cosa che viene introdotto in essa, applicato o aggiunto  ad essa dalla mente? »    S 2° - Come io introduco mio fratello nella sua pelle, e come lo sco-  laretto osa introdurre nella Terra il fuoco centrale.    Oramai il-lettore è in grado di capire la cantonata che ha presa  P. A. Rossi; egli parla delle cose (da buon metafisico immediatista),  io parlo della conoscenza delle cose (da buon gnoseologo in sede di  gnoseologia)   [o incontro mio fratello : che cosa me ne danno i sensi? Mi dan-  no soltanto il suo aspetto esteriore; per farmi la conoscenza com-  pleta di quell'essere che è mio fratello, io devo aggiungere a ciò  che si mostra ai sensi, tutto quello che io ne penso; cioè che dentro  a quella superficie esteriore che vedo, c'è un individuo, « che vive,  sente, e sè in sè rigira », e che è figlio di mio padre, e che ha                   75    tanti anni, e che è medico, e che è sposato, e che mi deve dare una  risposta ecc. ecc.   Evidentemente non si tratta di introdurre mio fratello in carne  ed ossa nella figura che vedo; ma solo di supplire quello che non  vedo, con la conoscenza che ne ho; io non costruisco mio fratello,  ma la mia conoscenza di mio fratello.   È la funzione conoscitiva più'comune e si può dire di ogni istante.   Tuttavia, questo processo per cui io introduco, applico, supplisco,  aggiungo, ciò che penso a ciò che vedo, è per il P. Rossi... un cu-  mulo di assurdi; e per M. Olgiati il punto più oscuro e pericoloso,  — cumulo di assurdi, di oscurità e di pericoli, che, se il P. Rossi e  M. Olgiati sono uomini, ‘portano proprio nella loro testa e adoperano  quasi ad ogni istante della loro vita.   Anzi lo hanno applicato anche alla mia dottrina, quando mi ac-  cusarono di cosa che non ho mai pensata, come nel caso presente;  in cui il P. Rossi ha introdotto, ha supplito, ha aggiunto alla mia  testa quello che si trovava soltanto nella sua.   Un esempio... chiaro, per finire:   Supponiamo che in una scuola di geografia il professore stesse  spiegando, come si faceva una volta, che al centro della terra c'è  una massa incandescente ecc. ecc.   Lo scolaro che fa? Si immagina la terra come una gran palla,  e con l'immaginazione la mette nello spazio; € poi mette con l'imma-  ginazione al centro di essa una massa incandescente; così egli si co-  struisce la sua conoscenza della massa centrale.   Allora balza il P. Rossi, scandolezzato : « Che dire dell’assurdo,  anzi del cumulo di assurdi, di introdurre nella terra il fuoco centrale ?  E che? sarebbe forse lo scolaro così superbo da credersi lui il crea-  tore dell'universo? Introdurre nella terra, supplire, aggiungere ad  essa, un suo costitutivo fondamentale? »    E IM. Olgiati dovrebbe aggiungere : « punto oscuro! pericoloso ! »    S 3° - Gli stessi... assurdi in S. Tommaso.    «Ma c’è di peggio! » S. Tommaso stesso,  cumulo di assurdi.  « sensus non apprehendit    <a    è caduto in questo    essentias rerum, sed exteriora acciden-  tia tantum » (S. Th. I, 57,1, ad 2); « sensus et imaginationis objec-    ta sunt exteriora accidentia » (De Ver. 10, 4, ad 1).; È CORRI  unde nosira cognitio incipit, circa exteriora sa Se Set / Gti  sunt secundum se sensibilia, ut color et odor SERIES       :    A  O    sto Va A    n    PASINI    bi       vert, e  3    76    lectus vix per huiusmodi exteriora potest ad interiorem notitiam-per-  venire » (c. g. IV, 1).   Dunque il senso non conosce che l'esterno; l'intelligenza arriva  alla conoscenza dell’interno. Ma come? intuendo forse l'essenza stes-  sa di « mio fratello »? Secondo S. Tommaso, no; ma per un pro-  cesso che ha due momenti: la formazione della quidditas nell’in-  telletto, e poi l’atto di giudicare : compositio et divisio. « ipsa quid-  ditas formata in intellectu, vel etiam compositio et divisio, est quod-  dam operatum ipsius, per quod tamen intellectus venit in cognitio-  nem rei exterioris... » (De Ver. 3, 2, c).   E si aggiungano le due notissime dottrine di S. Tommaso, che  l'intelletto per conoscere le cose esterne, si rivolge non alle cose  stesse ma al loro fantasma sensibile, e non le conosce se non giudi-  cando, « componendo et dividendo ».   È il processo identico di quello che io ho esposto, fondandomi  sull’esperienza... « Cumulo di assurdi... punto oscuro e pericolo-  so... »!    $ 4° - Conclusione.    Il nucleo centrale della gnoseologia pura, non differisce che per  il linguaggio moderno dalla dottrina centrale della conoscenza di S.  Tommaso; ambedue s’accordano con l’esperienza comune, perchè  ambedue hanno toccato il fondo della conoscenza umana, che non  varia sotto l'evoluzione della cultura.   Fondo, che perciò, è alla portata di tutti e di ciascuno; e io invito  ciascuno a controllarne da sè ia luminosa verità. Come si conosce  la sostanzialità delle cose ‘materiali e specialmente le persone che  alla sostanzialità aggiungono l’intelligenza e la volontà? Degli altri  uomini, i sensi non mi danno che la figura, i gesti, l’aspetto esteriore;  la conoscenza di tutto il resto, (la vita, l’azione, la passività, la psi-  che, i sentimenti, i pensieri, le intenzioni, le decisioni, la loro co-  scienza di sè, ecc.) è il risultato di un processo intellettivo mio, im-  manente : l’aspetto esterno mi serve di mezzo per suscitare nella mia  mente quelle nozioni o concetti che il senso non conosce: e che la  mia mente, senza fermarsi in essi, riferisce tosto direttamente e im-  mediatamente a quella figura sensibile che li ha prodotti. Non è pro-  prio così?.          71    CAPITOLO III°    La fondazione della metafisica dell'essere sostanziale secondo  Mons. Olgiati e i suoi scolastici, ossia la dottrina della perce-  zione immediata della sostanzialità delle cose esterne materiali.    $ 1°- La questione dell’origine dei concetti ontologici e soprasensitivi.    Mons. Olgiati e i suoi non fanno attenzione ai due significati to-  mistici della parola essere, (esistere o esserci davvero, e actus es-  sendi come elemento costitutivo intimo delle sostanze); è quindi na-  turale che attribuiscano ai sensi esterni la percezione immediata del-  l’essere (in generale) e che muovano le più aspre accuse di antito-  mismo perchè io nego ai sensi la percezione dell’essere (sostanziale)  delle cose.   E non si accorgono che la grande questione tra i filosofi da Locke  in poi, non è se ci sia e si percepisca una realtà in generale, ma se  si pensi, se si percepisca, se ci sia la realtà sostanziale.   Quindi era da aspettarsi una serie di equivoci € di dimostrazioni  contro di me che non mi toccano in realtà. Eppure io ho sempre  avuto cura di distinguere il fatto di esistere dall'atto di essere e per  evitare l’equivoco ho spesso aggiunto tra parentesi la parola « onto-  logico » o « sostanziale ». a   Basta leggere le mie parole citate nella prima parte dell articolo  di ‘M. Olgiati; tra le altre sono di una chiarezza decisiva le seguenti :  « l’ente nel suo significato ontelogico pieno e proprio, di substantia  prima, composta di essenza e di esse nel suo significato analogico »  cioè quello che si applica agli accidenti e al concetto di Dio. i   Che del resto sia facile l'equivoco non si può negare, se già  nell'epoca della grande scolastica S. Tommaso dice che la parola  « substantia » « aequivocatur apud nos ». i i   Ecco le critiche di quei filosofi del « campo cattolico che si sono  venuti persuadendo che la nuova gnoseologia pure, iben lungi dal  rappresentare una base sicura e un approfondimento del tomismo,  scalza di quest’ultimo le fondamenta € vorrebbe promuovere un in-  dirizzo antitetico alla filosofia cristiana... (che) rivoluziona tutto il    tomismo e ne snatura la fisionomia essenziale ».             78                           Si tratta di questo: io nego che i sensi, da soli, percepiscano  l'essere delle cose materiali fuori di noi — essi asseriscono che i  sensi percepiscono l’essere delle cose materiali fuori di noi e che,  quindi, la nozione di essere è tratta dall'esperienza dei sensi.   lo ho già mostrato più sopra che la nozione di esistere (di ens  in senso di ciò che c’è) si ricava dai dati dei sensi; ma che da questi  dati non si ricava il concetto di actus essendi e di ens, nel significato  che fonda la metafisica della sostanza, composta di atto di essere e  di essenza; questo concetto trova la sua base sperimentale nei dati  ontologici della coscienza dell’io.   La mia posizione è chiarita.   Vediamo allora le dottrine dei sedicenti tomisti intorno alla co-  noscenza sensitiva, come sono esposte dai miei critici.   « Per S. Tommaso, quindi, dapprima la conoscenza dell’essere  ontologico (e le citazioni potrebbero moltiplicarsi all’infinito), ci viene  data dalla realtà materiale, e solo in seguito dall’io », p. 76.   Direttamente nella parte critica, M. Olgiati opponendo la mia tesi  alle tesi degli « Scolastici » mi fa dire: « se dunque i sensi non mi  danno l'essere ontologico, ma solo l’essere fenomenico, come mai  potrò io ricavare il concetto di ens come sostanza dai dati della sen-  sibilità ?... E nell’autocoscienza della propria realtà sostanziale, che  avrebbe origine l’idea di ente (ontologico) ».   La presentazione del mio pensiero è esatta, salvo la parola « fe-  nomenico »; e vi si vede che io cerco l'origine non del concetto esi-  stenziale di ente (che si ricava anche dalla realtà fenomenica dei dati  dei 5 sensi) ma del concetto ontologico di ente sostanziale,, già più  volte chiarito.    $ 2° - Le tesi degli Scolastici (?) per la fondazione della metafisica so-  stanzialista.    Vengono subito dopo le tesi degli scolastici; esse sono tre :   1° « I sensi colgono non solo una mia modificazione, ma l’es-  sere. Quando io vedo un uomo, per esempio mio padre, non perce-  pisco soltanto la mia modificazione soggettiva, ma percepisco quell’es-  sere che è mio padre (sic). Nelle sensazioni io non percepisco soltanto  le mie mutazioni, ossia le mutazioni del soggetto (percezione interna),  ma percepisco altresì un oggetto, una realtà, un essere (percezione  esterna). (Passa poi al secondo argomento della actio e della passio).   2° « ... non percepisco solo la mia modificazione o passio, ma  anche l’azione, l’actio, che modifica il mio io. Quando tocco la punta    TATA e + i ; A ll    I  d;         79    di uno spillo, si è detto molte volte, io distinguo l’azione dell’oggetto  dalla mia passione, tanto che non mi sogno mai di attribuire alla pun-  ta dello spillo la mia impressione di dolore (sic). Mediante quest'azione  dell'essere sopra di me io lo colgo, senza bisogno di escire (sic) da  me stesso : actio agentis est in passo », p. 149.   3° « Se la realtà ifenomenica non è il niente, se c’è qualcosa,  qualche modo reale di essere, per esempio quella superficie rossa,  o il presente mio atto intellettivo, questo qualcosa o sussiste in sè,  e abbiamo allora quel modo reale di essere che tutti dicono sostanza;  o non sussiste in sè ma in un altro modo di essere che sussiste in  sè, e abbiamo allora quel modo reale di essere che tutti dicono acci-  dente; in ogni caso abbiamo la realtà ontologica » p. 79.    $ 3° - Discussione del I° argomento.   Il lettore, se ha fatto attenzione alla questione proposta e alle  risposte, si sarà accorto che le risposte non rispondono alla questione.  Le risposte pongono questo dilemma: o mutazioni e modificazioni  del soggetto, percezione interna; o percezione di un oggetto, di una  realtà, di un essere (percezione esterna).   Ma io non mi sono mai sognato di negare che i sensi percepi-  scano immediatamente una realtà, una vera realtà, distinta dal sog-  getto; è la realtà visivo-tattile spaziale superficiale, dei contenuti che  io dic a-soggettivi (ma oggettivi rispetto all’io conoscente).   Le affermazioni degli scolastici sulla percezione di « una realtà  non confondibile con la realtà della nostra modificazione soggettiva »,  sfondano una porta aperta; anzi io, di più, predico da molto tempo  che nelle sensazioni dei 5 sensi esterni non si sente una vera e pro-  ‘pria modificazione del soggetto; il soggetto non è che spettatore dei  dati dei sensi esterni. (Vedi sopra, sul concetto di « coscienza »).   La questione era di sapere se si tratta soltanto di una realtà su-  perficiale non sostanziale o di una realtà sostanziale, dell’essere indivi-  duale dei corpi e delle persone fuori di noi. i   «C'è dunque un terzo termine: o modificazione soggettiva sola  — o realtà superficiale qualitativa — o realtà sostanziale delle cose  materiali.   'M. Olgiati nella sua tesi « i sensi colgono non solo una mia mo-  dificazione, ma l’essere; nelle sensazioni... percepisco un oggetto, una  realtà, un essere... una realtà non confondibile con la realtà della  nostra modificazione soggettiva » lascia fuori proprio quel terzo caso  su cui verte appunto la questione.       PE rr È    e_è fi  "iii, È       80    Quando egli ha raggiunto la. prima tappa del realismo (= qual-  che cosa di oggettivo), si ferma lì; e non s’accorge di essere rimasto  nel « fenomenico », non nel senso di « apparenza », ma nel senso di  non-sostanziale   Nell’esempio invece tocca la questione importante, ma ne dice  una di così grosse che io ho riletto più volte le sue parole per timore  di travedere : « quando io vedo.un uomo, ad esempio mio padre,  non percepisco soltanto la mia modificazione soggettiva, ma perce-  pisco quell’essere che è mio padre ».   Enorme! Si badi che si tratta di percezione sensitiva : « vedo »;  si tratta di presenza immediata : « percepisco ».   Ma che cosa mi presenta il senso della vista? Una figura colo-  rata e mobile; la vista non mi dice se dietro e dentro quella figura  vi sia un uomo; meno ancora che sia mio padre; meno ancora mi  fa sentire l’essere intimo (sostanziale) di mio padre. Tutto questo s0  che c’è in quella figura per un processo dell’intelligenza; ma la vista  non me lo dice affatto.   Non occorre che ripeta ancora la dottrina tomistica dell’og-  getto proprio dei sensi « quaedam accidentia exteriora rerum ex qui-  bus rei figura constituitur ». La sostanza, l'ente sostanziale è oggetto  della conoscenza intellettiva « per conceptionem et judicium ».   Non insisto per non ripetere lezioni così elementari a scolastici  così consumati.    Y 4° - Discussione del II° argomento.    Passiamo al secondo argomento, quello dell’actio e della passio.  « nella sensazione... non percepisco solo la mia modificazione o pas-  sio, ma anche l’azione o l’actio, che modifica il mio io. Quando tocco  la punta dello spillo, si è detto molte volte, io distinguo l’azione del-  l’oggetto dalla mia passione, tanto che non mi sogno mai di attribuire  alla punta dello spillo la mia impressione di dolore. Mediante questa  azione dell’essere sopra di me, io lo colgo senza bisogno di uscire  da me stesso; actio agentis est in passo ».   Questa seconda dimostrazione di M. Olgiati è molto interessante,  e sarei tentato di fare verso di lui quello che P. Rossi fa con me:  contare gli assurdi, i sofismi, le contraddizioni, ma io non penso in  latino, e non scrivo traducendo dal latino.   Richiamo che si tratta di percezione immediata, e non di risul-  tato d'un ragionamento metafisico; si tratta di vedere se nella sensa-       RESTO    81    zione di puntura, io colgo, io sento l’essere dello spillo che mi punge,  come agente; si tratta quindi dell'essere sostanziale dell'agente.   Faccia la prova M. Olgiati; chiuda gli occhi e si faccia toccare  la pelle con qualche cosa che punge, fino a dire: ahi! E intanto esa-  mini quello che sente: comincerà con una sensazione tattile di con-  tatto, poi proverà una sensazione di pressione poco distinta, e subito  dopo una puntura accompagnata da dolore e sgradevolezza, dall’e-  mozione e dalla tendenza a sottrarsi alla sensazione dolorosa di  puntura.   La sensazione esterna gli presenta una superficie minima reale,  a-soggettiva; ma se egli non apre gli occhi o se non immagina lo  spillo, o lo spino o il temperino, il tatto non gli fornisce che la realtà  di quel contatto.   Se poi prova uno stato sentimentale, emotivo, questo non ap-  partiene alla punta, ma è un accidente dell’io.   Passio ‘si sente in quanto il mio stato di dolore è indipendente,  anzi contrario alle mie tendenze e alla mie volontà. E non sento nulla  di più.   Se apro gli occhi e vedo là, dove sento la puntura o un ago, o  uno spino, o una scheggia, o... un animaletto poco desiderabile, al-  lora penserò di attribuire ad esso la puntura; ma questa è un’associa-  zione o un pensiero; l'actio è pensata e giudicata, non è sentita; e  siamo fuori della nostra questione.   Quelle parole « ‘io distinguo l’azione dell'oggetto dalla mia pas-  sione » è una verità di ‘M. de la Palisse, che io affenmo più energica-  mente di lui; ma la motivazione che segue: «tanto che non mi  sogno mai di attribuire alla punta dello spillo la mia impressione di  dolore » è una motivazione che non prova nulla, anzi non si capisce  che cosa abbia da fare qui; e vale tanto nel caso che l'azione, l’actio,  sia sentita dal senso, quanto, anzi molto più, nel caso che sia pen-  sata e conosciuta dall’intelletto.   Io sfido chiunque a trovare nella sensazione di puntura, e nell’im-  pressione di dolore una minima traccia di actio agentis sentita o per-  cepita dal senso.   Tanto meno sentirò l’essere dell'oggetto che mi punge.    Ma allora mi si accuserà di negare l'assioma scolastico « actio  agentis est in passo » l'assioma (che del resto è squisitamente meta-  fisico e se non è molto bene spiegato sembra contrario al buon senso,  il quale pensa che l’azione è in chi agisce e che nel paziente c'è il       82    suo effetto) l'assioma resta intatto : l'assioma non dice: actio agentis  sentitur a patiente ut actio; ma indica che la stessa realtà, conside-  rata dal punto di vista dell’agente è actio, dal punto di vista del pa-  ziente è passio; e quindi dal paziente è sentita come passio e all’agen-  te è attribuita come actio. Se poi il metafisico dice al paziente : la  passione che tu senti come passione quando sei bastonato, è, in fondo,  l’azione dell’agente che ti bastona, questa notizia produrrà una nuova  conoscenza metafisica nel paziente, ma egli non cesserà di sentire la  bastonatura soltanto come sua passione; l’azione del bastonatore non  è sentita come azione, è solo conosciuta come azione.    Dunque la conclusione di M. Olgiati « mediante questa azione  dell’essere sopra di me, io lo colgo senza escire (sic) da me stesso »  va voltata così: « io sento la mia passione e ragionando su di essa  io vengo a sapere senza uscire da me stesso che esiste ‘un essere  che la produce in me ». Ma che io nella passione colga l’azione in me  e nell’azione colga in me l’essere che la fa, mi pare un pensamento  degno dei fulmini di P, Rossi (ma che P. Rossi non glieli lancerebbe  per rispetto all'autorità della tradizione scolastica).   Dunque, i due argomenti di esperienza psichica non valgono; il  che non significa che io quando vedo la figura di M. Olgiati non  possa conoscere con certezza (non: percepire) che esso è un uomo,  e non, poniamo, un gatto... non significa che se egli prende una ba-  stonata non :possa conoscere con certezza che la bastonata è actio, di  un ente attivo; ma nella bastonata non può pretendere di perce-  pire l’ente sostanziale e attivo che gliela dà. Giudicare con piena  certezza, sì; percepire con la vista e col tatto, no.    $ 5° - Discussione del III° argomento.    Il terzo argomento non appartiene alla percezione immediata,  ma è un processo ragionativo in base al concetto di « esistere in »;  datemi che esista qualche cosa, qualunque sia, e io vi dimostrerò  che c'è almeno una sostanza; infatti : l’esistere non può essere che:  o in sè, o non in sè, cioè in altro. Se quella realtà che mi date esiste  in sè, è sostanza; se esiste in altro, questo altro a sua volta, o esiste  in sè o in altro; e così via; ma in questa serie « non est procedere  in infinitum » ed è forza fermarsi, fermarsi in un esistere in sè;  quindi data un'a realtà, esiste necessariamente una realtà che esiste  in sè, cioè una sostanza.          83    Si noti che qui non si tratta più di percezione sensibile imme-  diata; il ragionamento corre perfettamente, ed io sono d'accordo.  Solamente che questo processo è esistenziale e non dice nulla della  costituzione intima dell’ente sostanziale, che è il caposaldo della me-  tafisica tomistica e a cui un tomista deve poter arrivare.    $ 6° - La tesi che l’uomo coglie la nozione di ente sostanziale nel  mondo materiale, è tesi tomista?    Rimane la tesi dei Tomisti (?) sul realismo immediato di S. Tom-  maso: « Secondo S. Tommaso, osservano i tomisti, l’uomo coglie    la nozione di ente nel mondo materiale (sic) anteriormente alla rifles-.    sione su sè medesimo ».   Vengono poi citazioni di passi di S. Tommaso e si conclude : « per  S. Tommaso, quindi dapprima la conoscenza dell’essere ontologico ci  viene data dalla realtà materiale ». « Tutto il contrario avviene per lo  Zamboni : l’essere ontologico non ci viene fornito dalla realtà mate-  riale... Non c'è dunque nella conoscenza umana la percezione del-  l'essere individuale delle cose nè di alcun altro oggetto (extra ani-  mam)... La dottrina della conoscenza di S. Tommaso e quella di  Zamboni si trovano dunque al polo opposto... Il nuovo tomismo ha  il difetto di essere antitomismo. Di qui l'accusa di ipocrisia o di in-  coscienza... » « Di qui anche l'accusa di P. Rossi di falsificazione »,  p. 76.   Galà Ulloa, Bizzarri, A. Rossi, non risparmiano le... cortesie;  ma si arrabbiano un ipo’ troppo; e avrebbero dovuto essere ben certi  di avere ragione prima di sentenziare con tanta carità in argomenti  così delicati agitando la troppo efficace bandiera del tomismo.    Riepilogo le posizioni :  Per me:    I dati della sensibilità non sono « sostanziali » (benchè, ripeto,    siano vere realtà superficiali); la sostanza delle cose materiali fuori  di noi è sottratta alle prese dei 5 sensi esterni, e alla percezione  intellettiva; si conosce con certezza, ma mediatamente, con un pro-  cesso: dunque nella conoscenza umana non c’è la percezione del-  essere individuale delle cose sostanziali e delle persone fuori di noi;  l’intelligenza non lavora direttamente sulle cose materiali, per estrarne  il concetto di ente sostanziale; ma adopera un processo che per mezzo  di un giudizio applica il concetto di ente sostanziale e di atto di es-    .       RP;    84    sere, a quelle figure complesse che le sensazioni esteriori, insieme  con l’elaborazione sensitiva, le presentano.    Per essere diametralmente opposta alla mia dottrina, quella di  S. Tommaso dovrebbe insegnare il contrario : che « la conoscenza del-  l'essere ontologico ci viene data dalla realtà materiale »; che « l’uo-  mo coglie la nozione di ente nel mondo materiale »; che « la cono-  scenza umana ha la percezione dell’essere individuale delle cose e  delle persone ». In complesso : che quando vedo un uomo percepisco  i! suo essere ontologico, la sua sostanzialità.   Per provare che S. Tommaso la pensa proprio così, mi por-  tano dei passi in cui S. Tommaso afferma : che l’oggetto proprio del-  l'intelletto umano è la quidditas, « sive natura in materia corporali  existens », p. 75. Che l’oggetto «proprio dell’intelletto umano « est ali-  quid extrinsecum, scilicet natura materialis rei. Et'ideo id quod primo  cognoscitur ab intelleotu humano est huiusmodi objectum » e che « pri-  mum objectum intellectus nostri secundum praesentem statum... est  ens et verum consideratum in rebus materialibus ex quibus in cogni-  tionem omnium aliorum devenit », p. 75.   E sono così trionfanti che aggiungono : « le citazioni potrebbero  moltiplicarsi all'infinito ».   E hanno ragione, quanto al numero delle citazioni.   E sono persuaso anch'io che il primo oggetto della conoscenza  umana sono le cose esterne materiali; solamente che S. Tommaso  parla di oggetto di conoscenza, non di percezione immediata.   La differenza è radicale. Quando un tizio sconosciuto mi si pre-  senta, o quando nell'oscurità urto contro una superficie mobile, o  quando un bambino vede un giocattolo nuovo, la prima e generale  domanda è: chi è? che cosa è? quid est? si domanda la quidditas,  l'essenza di questa figura, di questa superficie, di questo giocattolo;  anche se vedo un'ombra laggiù, che attira la mia attenzione, la mia  mente pensa : che cosa è ? L'attenzione è attirata sull’essenza di quel-  la cosa di cui i sensi presentano l'aspetto esteriore.   Tutto lo sforzo che si fa consiste nel cercar di conoscere l’es-  senza di quel complesso dato dai sensi : intellectus venatur essentias.   Un secondo passo nella conoscenza è, dopo la domanda, pen-  sare che cosa veramente può essere; e qui entriamo nell'argomento :  i sensi non mi danno che l’aspetto esteriore, secondo S. Tommaso;  ma io voglio sapere di più, l'intelligenza non va a contatto con la cosa  materiale, appunto perchè questa è materiale; e allora?       :  Lai  ni,       85    Allora comincia quel processo che deve condurmi alla conoscen-  za di ciò che « substat accidentibus exterioribus ». Penso le quidditates  che i segni esieriori mi indicano, ma non presentano per sè; p. es.  la vita, l’azione, la passione, gli stati sentimentali, le intenzioni, i pen-  sieri, la coscieza, l’io; cioè la mia mente sotto l'influenza di quel-  l’aspetto esteriore forma in sè i concetti delle possibili quidditates  suggeriti, ma non presentati dall’aspetto esteriore; «poi con un giu-  dizio adopero questi concetti per conoscere che cosa è intimamente  ciò che i sensi mi presentano.   E se io procedo bene, arrivo a conoscere il quid est, la quidditas  intima di quell’oggetto dei sensi. È chiaro? È sperimentale?   È proprio vero che l’intelletto umano ha per oggetto primo del  suo ‘processo conoscitivo la quidditas delle cose materiali, fuori di lui;  ma non ne ha la percezione immediata nè sensibile, nè intellettuale.   Qui potrei dire io che le citazioni si potrebbero moltiplicare al-  l'infinito : tutti quei luoghi in cui S. Tommaso afferma, con .Aristo-  tele, che il processo della conoscenza intellettiva delle cose fuori di  noi avviene in due momenti: la « :formatio quidditatum » o « ap-  prehensio simplex ; e lo judicium : componendo et dividendo.    Una citazione me la porgono gli avversari: l’intelletto per in-  tendere attualmente il suo oggetto proprio, (non si rivolge alle cose  materiali ma) si rivolge ai fantasmi: necesse est ut convertat se ad  phantasmata.   Dunque non è la cosa materiale stessa che porge l’oggetto all’in-  telletto; e così cade tutta la costruzione della percezione immediata  dell'essenza delle cose materiali, che effettivamente in S. Tommaso  non C'è.   Fino a qui della percezione dell’essenza. ‘Ma nelle cose indivi-  duali esistenti oltre all'essenza, c’è l'atto di essere iper cui esistono  e su cui si fonda la loro unità individuale. Anche per queste vale  la medesima negazione : nè il senso (per la sua natura), nè l’intelli-  genza (perchè la materialità delle cose lo vieta) può percepire quel-  l’intimo costitutivo degli individui.   L’errore di quei feroci scolastici è di confondere conoscenza  certa con percezione immediata.   L’intelligenza non percepisce, non intuisce, ma conosce (e prima  di tutto) l’entità delle cose esterne materiali, essenza e atto di essere.   Per più ampia documentazione rimando al mio prossimo volume  sulla gnoseologia di S. Tommaso.       Mal | A, °°          86    Ma con questo non contraddico io la mia dottrina che le idee  ontologiche hanno origine dalla coscienza dell’io ?   Perchè vi sia conoscenza, occorre che vi sia l’attenzione che si  rivolge a quel contenuto e lo costituisce oggetto di conoscenza; p. es. :  quando io penso : « costui è adirato », l’oggetto dell'attenzione è « co-  stui » e l’oggetto da conoscere è il suo stato interno; io conosco lo  stato interno di costui, col mio concetto di « adirato »; ma il con-  cetto « adirato » non è oggetto di conoscenza; è mezzo di conoscenza  — id quo objectum cognoscitur — diventerà oggetto in un secondo  momento, quando lo prenderò in considerazione, quando vi rivol-  gerò l’attenzione. Ma questo non vuol dire che il concetto « adirato »  non fosse presente nella mia mente, quando lo applicavo a « costui ».   « Non omne quod intellectus intelligendo habet, intelligendo in-  telligit ».   E su ciò mi pare che basti. Giudichi il lettore chi è più tomista.    $ 7° - La tesi che l’uomo coglie nelle cose materiali la nozione di ente  sostanziale è resa impossibile dal P. Amedeo Rossi, medesimo.    Piuttosto godo constatare che lo stesso P. Rossi mi ‘porge il più  valido argomento per negare la percezione immediata dell’essere delle  cose esterne materiali fuori di noi.   Il Padre Amedeo Rossi del Collegio Alberoni partito in guerra  con una poderosa provvista di spilli, ma munito altresì di una pa-  zienza da certosino, dopo aver trovato in tutte le mie opere cumuli  sopra cumuli di errori, di falsificazioni, di sofismi, di contraddizioni,  di assurdità, documentate a piè di pagina e ben « qualificate » e bol-  late con le « note » del suo repertorio logico, quando arriva alla que-  stione centrale, secondo lui e secondo me, della immediatezza, o no,  della conoscenza sensibile delle cose esterne, passa, armi e bagaglio,  dalla mia parte, non senza mascherare abilmente, sotto critiche acerbe  di dettaglio, e sotto la nomenclatura, la sua negazione della percezione  immediata per presenza immediata delle cose materiali fuori di noi.    Ecco la posizione del problema :   L’uomo conosce per percezione immediata le cose materiali fuori  di lui; è la persuasione del buon senso, ed è la tesi fondamentale  della scolastica, secondo la pretesa ortodossia dei miei avversari.   In questo termine « cose » si deve distinguere ciò che appari-  sce all’esterno ed è conosciuto dai sensi, da ciò che l'intelligenza co-  nosce : la sostanzialità, l’azione, la passività, la vita, la persona ecc.          87    Ora: è tesi tomistica accettata da tutti che per la conoscenza  delle cose esterne la mente o l'intelligenza, parte dai dati della sen-  sibilità esterna; se questa fornisce senz'altro le cose esterne mate-  riali, si capisce che l’intelligenza possa essa pure lavorare diretta-  mente e immediatamente sulle cose esterne materiali, € ricavare per  astrazione da esse, nella loro realtà materiale, i suoi concetti e i suoi  giudizi; e così l’oggettivismo è splendidamente assicurato (ma, tra  parentesi, il tomismo se n'è ito).   Ma se, per avventura, il senso non fornisse immediatamente le  cose reali nella loro realtà materiale fuori di noi, scomparirebbe l’im-  ‘mediatezza della presenza conoscitiva delle cose ai sensi; ma insieme  scompare anche la possibilità dell'’immediatezza della conoscenza in-  tellettiva, la quale, come dicono, attende dalla sensibilità, la materia  con cui e su cui lavora.   Dunque basta togliere l'immediatezza di presenza conoscitiva del-  le cose materiali esterne, alla sensibilità, per sopprimere di un colpo  l'immediatezza di tutta la conoscenza umana circa le cose materiali  fuori di noi.   Dunque, ciò che interessa per la questione della percezione (o  conoscenza per presenza immediata) della realtà ontologica delle cose  materiali fuori di noi, è questo: se i sensi percepiscano immediata-  mente le cose materiali esteriori al nostro organismo; chè, se non le  ‘percepiscono immediatamente, se essi non ci presentano immediata-  mente le cose stesse nella loro realtà, non si può far più questione di  percezione immediata delle cose materiali.   Ora, abbiamo veduto (a pag. 41) che P. Rossi e gli scolastici ri-  gidi che egli cita, distinguono il reale extraorganico (cioè i corpi  fuori del nostro corpo) dal reale intraorganico (cioè entro i limiti  della nostra pelle); e sostengono che soltanto il primo ci è immedia-  tamente presente; l’altro (le cose fuori di noi) ci è noto mediatamente.   Dunque non è possibile che la nostra mente, lavorando sui dati  dei sensi, colga immediatamente l’essere della cosa materiale esterio-  re, e quindi non è possibile che il concetto di ente sostanziale abbia  per origine immediata l’essere delle cose materiali esteriori.   Sarà dunque necessario che il P. Rossi cerchi qualche altro espe-  diente, per ricavare questo concetto fondamentale della metafisica di  S. Tommaso.       PAT LI       83    -$ 8° - Conclusione: quale è la posizione in cui si caccia il metafisico  che rifiuta la gnoseologia?    La metafisica tomistica ha bisogno del concetto primo e princi-  pale di ente, cioè del concetto di ente sostanziale reale, il cui nucieo  centrale è il concetto di actus essendi, di quell’actus primus, per cui  l’ente sussiste individualmente.   Il concetto di esistenza (= esserci), non è sufficiente; lo dimostra  la storia stessa della filosofia. I dati superficiali della sensibilità, non  lo forniscono; l’intelligenza non lo può percepire immediatamente  nelle cose materiali fuori di noi; dire il contrario è negare S. Tom-  maso. Dire che il concetto di ente è intuito a priori, è ricorrere a  Rosmini. Rivolgersi alla coscienza dell’io, alla struttura del soggetto  conoscente è « fare un approccio verso il soggettivismo » e verso la  gnoseologia pura (sarebbe un tantino ‘seguire l'indicazione stessa di S.  Tommaso, come vedremo, ma questo è contro la tradizione).   La metafisica domanda un punto di appoggio e di applicazione per  il suo oggetto proprio; e il metafisico non lo sa trovare : ecco una  condizione veramente tragica; e il metafisico deve, per di più dire:  « mea culpa! Ah! se quella benedetta gnoseologia fosse un pochino  più vecchia! se avesse il suffragio almeno di un secolo! »    La differenza tra la dottrina di Kant, il quale dice che le cose non  ci sono note se non per i loro fenomeni in noi, e quella accettata da P.  A. Rossi, l’unica differenza, sta in questo: che Kant non prende in con-  siderazione il corpo del soggetto, e mette in presenza l’io e le IErschei-  nungen (realtà vere) che non sono le cose, ma la maniera con cui le_  cose si manifestano al soggetto. Se Kant avesse preso in considerazione  oltre ai dati dei 5 sensi anche i dati della sensibilità interna alla super-  ficie del corpo, e per l'io avesse tenuto conto anche dei sentimenti, ten-  denze, emozioni e atti di volontà, di assenso e di consenso, il criticismo  sarebbe divenuto un completo realismo critico ortodosso.          A TT  =  DI L       sr    na x    e    }    Gi ZL    El    dn    ti  N  Ii  i          $9    CAPITOLO IV?    Le accuse di P. A. Rossi riguardanti le terribili conseguenze  della gnoseologia pura    1) Nella parte espositiva della controversia vi sono due pagine  senz'altro terrificanti, del buon P. Rossi, introdotte così. da M. OL  giati : « La questione è più grave di quanto si possa immaginare al  primo sguardo, perchè i Neoscolastici (?) citati, in nome del grande  principio della sistematicità del filosofo, giustamente considerano la  teoria discussa in funzione di tutte le altre tesi della concezione to-  mista, e sottolineano la rivoluzione che avverrebbe nel sistema del-  l’Aquinate, qualora si accedesse al punto di vista zamboniano » (p. 77).  E il brano si chiude, parlando di « rigettare dî fatto tutte le verità del  senso comune e della metafisica, in modo assoluto. E questa è pre-  cisamente la posizione gnoseologica del ch. Autore ». E si aggiunge  che tale posizione « rivoluziona tutto il tomismo, e ne snatura la..fi-  sionomia essenziale » :° parole grosse, anzi che no.   Quanto a paroloni, potrei rispondere per le rime : i difensori del  tomismo hanno messo la maschera a S. Tommaso attribuendogli quelle  tesi sulla conoscenza immediata del mondo esterno materiale che sono  diametralmente opposte al suo pensiero. Ma i paroloni non sono ar-  gomenti filosofici.   Le accuse sono quattro, esaminiamole una ad una.    2) La prima è che la mia dottrina « colpirebbe la definizione del-  la verità ».   P. Rossi comincia col riportare la definizione di verità di S.  Tommaso: « conformità tra pensiero ® cosa, ossia fra pensiero e  aliquid extra »; lo Zamboni al contrario traduce cosa per « fatto  psichico della propria coscienza » (9). L  ——Fermiamoci qui; io non ho mai contraddetto questa definizione ;  se c’è un caso in cui sono d'accordo con S. Tommaso è proprio que-  sto: a meno che non si voglia o non si sappia leggere, non dico in-  ierpretare, S. Tommaso e me. La mia espressione solita è che il giu-  dizio è un fatto immanente ma a portata trascendente; la mente unisce  due concetti in un rapporto (certo non dico due cose materiali); il             quale rapporto, è vero se corrisponde al rapporto che c’è fra le cose  indicate dai termini, ossia tra gli enti extra animam che quei con-  cetti rappresentano nella mente.   Come si farà, per mettermi in contrasto con S. Tommaso ?   Per mettermi in contraddizione con S. Tommaso, P. Rossi nel  testo lascia fuori la seconda parte idel mio pensiero; e la relega in nota  con queste parole: « Benchè dunque affermi anche lui che « questo  rapporto pensato tra termini pensati è rapporto tra le cose reali, extra  animam » la sua affermazione ha ben altro senso di quella scolastica »  (p. 77 n. 73).   Poi acconcia S. Tommaso nel modo che segue: riporta la defini-  zione dell’Angelico « consistit (judicium) ... in quadam duorum com-  paratione conceptorum » (fino a qui d’accordo con me alla lettera);  ma aggiunge: S. Tommaso, « proseguendo dice queste cose concepite  entia quae sunt res extra animam » in Mt. L. 6 1° 4, n. 1241 ed Ca-  thala. x   Citazione, quanto a numeri, precisa ed esatta; ma... io vado a  controllare perchè mi pareva così enorme che, se fosse stata esatta  quanto a contenuto, avrei ‘piantato S. Tommaso : magis amica veritas.   Leggo e trovo in quel passo la solita dottrina che la verità, in  senso proprio, non è nelle cose e neppure nella prima operazione del-    l'intelletto con cui forma i concetti e le quidditates delle cose; ma.è.    soltanto nel giudizio, cioè nella composizione e divisione. « Ex ‘his    igitur patet quod ere non est in rebus sed solum in mente et etiam  in compositione et divisione ». « Illa compositio vel divisio qua intel-  lectus coniungit et dividit sua concepfa, est tantum in mente et non  in rebus ». Di   Più perentorio di così e più d’accordo con me, non si potrebbe  desiderare. Ma P. Rossi asseriva che S. Tommaso dice che i con-  cepta sono entia quae sunt extra animam.   Possibile che S. Tommaso dica che i concepta dell’intelletto (che  sono termini del giudizio che è soltanto nella mente) che tali corcepta  sono le cose esterne? Un simile « realismo » sarebbe strano in S.  Tommaso.   Allora cerco nella lezione di S. Tommaso quella frase « entia quae  sunt res extra animam » e la trovo nella seconda parte dell'articolo in  cui S. Tommaso espone la differenza che c’è tra l’ens nel significato  di cosa reale, dall’ens che si riferisce al giudizio della mente « quod  significat veritatem propositionis ».   « Ex quo patet quod talis compositio [qua intellectus coniungit    ® . È |  o N f È 7. 4° ° C e  23, » SURE \ Gem te:03! ! na )  ‘ i = ai | S sr  ; :    Lee    } Mr | f  Ca Mri:;sMm = L    }  8 2.1 L/ EI    ti    Che Tetscot ta BETTER       r       A             9I    vel dividit sua concepta] est solum in intellectu, et non in rebus. Et  ideo illud quod est ita ens sicut verum in tali compositione consistens,  est alterum ‘ab his quae sunt res extra animam ».   Che cosa ha fatto P. Rossi? ha preso dalla prima parte del capo-  Verso « ... sua concepta » e vi ha cucito la frase finale « quae sunt  res extra animam », saltando quello che c’è di mezzo, e quindi fa-  cendo dire a S. Tommaso il rovescio di quello che dice.   Dopo questo doppio fraintendimento, di S. Tommaso e di me, così  patente e documentato, io mi domando se sia il caso di prendere più  oltre sul serio le critiche di P. Amedeo Rossi.   Egli ha però il coraggio di parlare di falsificazioni di S. Tom-  maso da parte mia; io mi accontento da buon cristiano di darne la  colpa alla eccessiva buona volontà del suo zelo.    3) La seconda accusa è la seguente :    La mia dottrina « colpirebbe la tesi dell’anima forma del corpo,  poichè tale tesi se ammessa, implica di conseguenza che l’oggetto for-  male proprio dell'intelletto, l’oggeito cioè immediato dei suoi, atti di-  retti, non può essere qualcosa di psichico, ma deve essere necessa-  riamente qualcosa di corporeo ».   Ho già spiegato che l'oggetto primo della conoscenza è il quid  est, la quidditas della cosa che il senso presenta superficialmente.   Ma P. Rossi non si accontenta e vuole che tale quidditas sia 0g-  getto immediato degli atti diretti dell'intelletto, e attribuisce a S. Tom-  maso questa tesi. Che vuol dire « oggetto immediato dei suoi atti di-  retti »? Se si tratta del processo spontaneo già descritto per cui al  presentarsi del dato dei sensi la mente convertitur ad phantasmata e  (sotto l’azione dell’intelletto agente) l'intelletto (possibile) produce i  concetti di ens e derivati coi quali, per mezzo del giudizio, viene a  conoscenza del suo oggetto proprio, cioè del « che cosa sia », della  quidditas delle cose, con le quali l’intelligenza non può venire in con-  tatto conoscitivo immediato; se P. Rossi intende questo, non troverà  contraddizione con me; perchè ci sia la contraddizione bisogna dire  che egli intenda quella frase nel senso di una perce rina  diretta della quidditas delle cose esterne da parte dell intelletto.   ‘Ma supporre questo sarebbe come dare al Pi Rossi una patente  tale di incomprensione del tomismo, da ridurlo all’impotenza assoluta,    come si è visto più sopra.    ercezione immediata e          4) La terza accusa è una chicane sulla parola intuizione che io  ho adoperata in una mia opera già vecchia, per indicare la cono-  scenza immediata che l’io ha di sè stesso.   lo l'ho usata nel senso di percezione; tanto è vero che il titolo  di quel capitolo è: « Della percezione nell’intelligenza, per praesen-  tiam » e in tutto il capitolo, nei titoli dei paragrafi e nel testo parlo  ‘di percezione, di autopercezione, di autocoscienza.   E evidente la sinonimia.   Ma bisogna che egli mi trovi in contraddizione con gli scolastici  e allora pone in contrasto l’intuizione (espressione mia), con l’espres-  sione percezione o coscienza. La contraddizione non è reale, perchè  io stesso, in quello stesso capitolo adopero le parole percezione e auto-  coscienza più di frequente della parola intuizione (il diligenti  Rossi, questo, non l’ha notato); e non è neppure verbale, perchè dice  S. Tommaso stesso che « intuitus nihil aliud est quam praesentia in-  telligibilis ad intellectum quocumque modo » 1. sent. 3. 4. 5. c.   Quanto alle citazioni indicate (I. 84, a 7, e 87, a 1), faccio  osservare che S. Tommaso ivi non fa che esporre quegli stessi limiti  alla percezione di sè stesso, che io riassumo proprio in quella mezza  pagina in cui adopero quel sinonimo intuire.   L'accusa è dunque una stiracchiatura e lo sentono essi medesimi,  giacchè alla parola intuito, di loro iniziativa aggiungono ripetuta-  mente le parole: « in senso vero e proprio »....   Quando non hanno che di questi mezzucci a loro disposizione,  possono, anzi devono, far grossa la voce.    5) La quarta accusa è la più importante; occupa una pagina, co-  mincia e finisce con tremende parole; dopo le quali altro non mi resta  che dar le dimissioni da uomo, da metafisico, e quindi... da cristiano.    a) L'accusa comincia così:   « Finalmente per tacere d’altro, con l’intuizionismo della realtà  soggettiva lo Zamboni minaccia di ritornare al soggettivismo carte-  siano... compiendo un approccio verso l’idealismo... » (Calà Ulloa).  (Già; Calà Ulloa compie egli stesso un approccio verso l’idealismo  ogni volta che dice « io »: ci pensi; e nel caso, provveda a parlar  sempre in terza persona; e provveda anche ad una edizione riveduta  e corretta di S. Tommaso, p. es. là dove egli, prevenendo, con parole  più precise il «.cogito ergo sum » di Cartesio, scrive: « nemo potest       93    cogitare se non esse cum assensu, in eo enim quod cogitat aliquid,  percipii se esse »).   E si finisce col colpo di grazia di P. Rossi: « rigetiare l'evidenza  oggettiva per sostituirla con l'evidenza soggettiva, è un rigettare, di i  faito, tutte le verità del senso comune e della metafisica in modo asso- sd  luto. E questa è precisamente la posizione del ch. Autore. ». |   Deve dunque essere una ben grave colpa quella che mi getta in  quel baratro; ma prima di smascherare l’artificio di P. Amedeo Rossi  premetto una spiegazione per ambientare il lettore. |       b) La mia dottrina sul dogmatismo del criterio dell’evidenza.   La critica riguarda la mia dottrina sul dogmatismo del « criterio  dell’evidenza ».   L’iniziatore schietto di una dottrina sul valore della conoscenza  è, tutti sanno, il Card. Mercier. Il libro che ha scritto più volentieri,  (me lo ha detto personalmente) è stata la. criteriologia. _   La criteriologia di M. Mercier mi ha aperto la via, perchè pro-  prio essa mi ha fatto sentire la necessità di passare dalla posizione  criteriologica alla posizione gnoseologica, cioè dall’evidenza come  | criterio, alla percezione immediata di ciò che è presente e manifesto.   Criterio significa strumento per giudicare ; criterio di certezza è  dunque lo strumento o il mezzo per giudicare se la certezza che pos-  seggo, è legittima. ,   iL’evidenza, come criterio, significa dunque l'evidenza come stru-  mento per distinguere se la certezza che ho è legittima e risponde  alla realtà. ;   Queste ifrasi, a prenderle come suonano, vogliono dire : quando  ho una certezza, quando credo reale un dato, o vera una jproposi-  zione, per assicurarmene davvero ho bisogno di SIPOCOTE un prin-  cipio accolto dogmaticamente, facendovi su un ragionamento cOSÌ :   Ogni certezza, fondata nell’evidenza è legittima  ora questa mia certezza è fondata sull’evidenza    dunque questa mia certezza è legittima. || |<  Questo è il dogmatismo dell’evidenza come criterio primo ed ele-  mentare di oggettività: accogliere senza discussione quella maggiore    incipio uni particolari.  come principio universale, fondamento delle certezze partico    Ma se per ogni certezza occorre invocare il principio dell’evi-  stesso ?    denza, come saremo certi del principio A ;  Bisogna dunque rinunciare al principio dell'evidenza come crl-  terio, per passare a considerare i casi singoli.    cl I MIT a RI PNTTA       94    D'altra parte anche la parola evidenza non è elementarmente  chiara e precisa.   Essa si riferisce piuttosto alla impressione del soggetto che alla  condizione dei termini oggettivi.   Evidenza, che vuol dire? Una certa impressione di chiarezza  mentale pura, limpida, senza nubi o impedimenti; si riferisce sopra-  tutto ai principi necessarii e universali. Quanto ai fatti, è piuttosto  un inglesismo; evidence significa in inglese spesso « prova di fatto ».   E può assere adoperata anche per processi complicati, lontani  dall’elementarità.   In ogni caso la parola è vaga e può servire a far passare di con-  trabbando, qualunque cosa fa comodo nella disputa.   Conviene dunque sostituirla con termini elementari e precisi.   Un principio è evidente quando il rapporto che enuncia fra i  termini è immediatamente presente e manifesto all’intelletto.   Queste parole, presente e manifesto, non lasciano possibilità di  confusione; € si adattano anche e ottimamente ai dati immediati  di fatto elementari.   Di più, la presenza e la manifestazione, non sono qualche cosa  di esterno alla percezione del rapporto o del dato, sono il fondo della  percezione stessa; un ranmorto, un dato è presente e manifesto al  soggetto conoscente, egli lo ha davanti, lo percepisce.   Ogni mediazione scompare; non resta che la rivelazione di quel  rapporto o di quel dato. Non si ha da ricorrere ad alcun criferio ; non  c'è più da giudicare una proposizione con un criterio, ma da cogliere  una presente realtà. Presenza e manifestazione sono, caso per caso,  la rivelazione del reale e del rapporto tra concetti.   Non v'è più bisogno di dogmatismo, di accettare nulla dogma-  ticamente, cioè senza prova. Non occorrono premesse, per cogliere  ciò che si presenta e si manifesta. Ogni presentazione e manifesta-  zione porta in sè la sua garanzia, che non è affatto diversa dalla pre-  sentazione e manifestazione stessa. E l’oggettività è assicurata.   E così la luce della verità e della realtà è alla base delle prime  conoscenze spontanee, mentre criterio implica riflessione sullo spon-  taneo.   Così è colta e salvata l’essenza dell’evidenza, e sono evitate le .  confusioni e agli abusi a cui quella parola potrebbe dar luogo.   Nel corso di questa esposizione del mio pensiero sul criterio il  lettore ha trovato che ci sia negazione dell’oggettività dell’esperienza  e del pensiero? Negazione della verità? Rinnegamento dell’evidenza          95    oggettiva e sostituzione dell’evidenza soggettiva, nel senso che si metta  in dubbio l’oggettività dei dati e dei principii o che se ne faccia una  impressione vana e illusoria?   Rigetto io dunque l’evidenza? No, sostituisco la parola con ciò  che significa l'essenza di quel concetto.   Sopprimo io l'evidenza oggettiva? Ma, più oggettivo di ciò che è  « presente e manifesto » si può pensare?   « Presente e manifesto » a un soggetto, è sinonimo di esperienza  immediata; e intesa la parola « coscienza o psiche » non in senso car-  tesiano, ma come l’àmbito di ciò che è presente e manifesto imme-  diatamente a un soggetto, ogni minaccia di soggettivismo scompare.   lo sopprimo soltanto « il dogmatismo del criterio, dell’evidenza,  come criterio primo ed elementare di oggettività » cioè nego che per  esser certi sia spontaneamente, sia riflessivamente, di una realtà o di  una verità, si debba ricorrere al principio primo, accolto dogmatica-  mente e cioè senza controllo; per applicarlo al caso che si esamina.   Nella percezione immediata per presenza e manifestazione, ogni  singolo caso porta in sè la sua luce oggettiva, che è appunto la pre-  senza e manifestazione immediata, non occorre mendicare criterii  dal di fuori.    c) L’artificio ingenuo del P. Amedeo Rossi.    Questa è l'anima della gnoseologia pura. Dopo di ciò si legga  quella pagina 78 in cui P. Rossi spara il suo colpo. Egli in principio  riporta fedelmente le mie parole: « rigetta | il dogmatismo del criterio  dell’evidenza, come criterio primo ed elementare «di oggettività, sia  che si tratti dell’evidenza di fatto, sia dell’evidenza dei principii ».   Ma sotto le sue mani, la mia posizione passo passo si trasforma :  del dogmatismo non parla più, e quindi la mia posizione diventa, in  un secondo tempo, « la negazione dell’evidenza oggettiva come cri-  terio di verità e motivo di certezza »; l’esperienza immediata diventa  « sostituzione fattane (= dell’evidenza oggettiva) con l’esperienza psi-  chica immediata individuale » (come se questa non fosse « ogget-  tiva »).   Finalmente in un terzo tempo, lasciando ‘fuori anche la parola  criterio, P. Rossi conclude : « rigettare l’evidenza oggettiva, per sosti-  tuirla con l'evidenza soggettiva, è un rigettare di fatto, tutte le verità  del senso comune € della metafisica in modo assoluto. E questa è pre-  cisamente la posizione gnoseologica del ch. Autore ».   Io domando al lettore onesto se questo passaggio graduale, che    Ti elle          96    mi conduce allo... scetticismo assoluto, sia, o no, un gioco di bus-  solotti.   lo che difendo la presenza immediata e la manifestazione dei dati  e dei principi come l’espressione più propria e più chiara dell’evi-  denza, io rigetto l’evidenza oggettiva?!   Basta questo per valutare, almeno, l'abilità interpretativa e cri-  tica di P. Amedeo Rossi.   Ma c’è di più.   id) La mia confessione di soggettivismo e quella di S, Tommaso.    Per finire: P. Rossi riporta perfino la mia confessione di sog-  gettivismo. « Ci fa cadere nel soggettivismo, tant'è vero che lo Zam-  obni stesso è obbligato a scrivere : certo però che si tratta sempre di  certezza e di oggettività per il soggetto che le prova: quindi l’univer-  salità dei risultati della ricerca gnoseologica, non è che constatabile  attraverso le testimonianze delle coscienze altrui, e non si può imporre  per via di ragionamento ».   C’è da ridere: questa sarebbe una confessione di soggettivismo.   Ah! Povero S. Tommaso che hai scritto il De Magistro, un tuo  fedele tomista ti coglie in confessione di soggettivismo!   Il maestro non comunica gli elementi primi del sapere (che sono  appunto ciò a cui la gnoseologia riconduce la conoscenza); i semina  scientiarum sono già nella mente del discente; il maestro comunica  segni, che conducono la mente dell'allievo a farsi in sè stessa la sua  scienza; che il maestro non può intuire nè immediatamente control-  lare. E, se non fosse cosi, caro prof. Rossi, sarebbero necessarii gli  esami ? Gara   Chissà come immagina P. Rossi l’oggettività del conoscere; forse  vorrebbe che tutti contemplassimo una scienza unica, numericamente  una, sospesa a mezz'aria sopra le teste, a quel modo che gli innamo-  rati romantici quando erano lontani contemplavano la luna, sperando  che i loro sguardi si incontrassero almeno lassù?   Si rassegni a questo, che « l*universalità di fatto dei risultati della  ricerca gnoseologica, non è che constatabile attraverso le testimonianze  delle coscienze altrui » sotto pena di cadere in una specie di averroi-  smo o di visione in Dio o di ontologismo. Ciascuno percepisce l’evi-  denza per conto suo, nella propria coscienza, l'evidenza di quella  scienza che si è formata nella sua mente; e l’altro non può che cono-  scerla per testimonianza di chi la prova. « Docens non dicitur trans-  fundere scientiam in discipulum, quasi illa eadem numero scientia              97        quae est in magistro in discipulo fiat; sed quia per doctrinam fit in  discipulo scientia similis ei quae est in magistro, educta de potentia  in actum ut dictum est ».   — Ogni testa ha la sua scienza; ma le scienze singole concordano ni  perchè sono simili — dice S. Tommaso.   — Ogni gnoseologo fa la sua gnoseologia; evidente a lui, e. non  si può sapere se le varie gnoseologie coincidano, se non per testimo-  nianza — dico io. È:   Ma P. Rossi la trova... una confessione di soggettivismo, che io +30  e... S. Tommaso siamo costretti a fare. a    Delle quattro accuse, quale è condotta con precisione e senza LE  sgambetti ?    98    CAPITOLO V°    La Ill: nota critloa sulla precedenza logica della gnoseologia  riguardo alla metafisica    $ 1° - Gli argomenti di M. Olgiati.   La terza nota critica riguarda la questione sul rapporto di pre-  cedenza logica tra metafisica € gnoseologia.   M. Olgiati asserisce che tra me ed i Neoscolastici italiani c'è su  questo argomento « opposizione piena ». lo sostengo « che il problema  della conoscenza è anteriore logicamente alla metafisica »; « secondo  gli altri invece la legittimazione del concetto di ente e dei primi prin-  cipii dell'essere appartiene alla metafisica; e soltanto allora, dopo una  simile conquista, è \possibile una dottrina della conoscenza, che è in-  fluenzata perciò dalla metafisica, e non la antecede ma, logicamente la  segue ».   M. Olgiati si domanda: « chi ha ragione? »   Egli dà ragione agli altri Neoscolastici e torto a me, con tre argo-  menti : il primo e il secondo si fondano su questa osservazione : che  « il concetto di realtà ontologica e i principii sgorganti da quel con-  cetto © sono l’intima anima della metafisica che studia « l'essere in  quanto essere » ora, se la legittimazione spettasse a un’altra scienza  (la gnoseologia) la metafisica dovrebbe mendicare l’anima sua dal  di fuori. I   « Ed è mai possibile, esclama il Prof. Olgiati, che il loro valore   (dei concetti e dei principii) sia qualche cosa di estrinseco ad essi,  sia cioè qualcosa che la metafisica debba elemosinare dalla gnoseo-    A logia? » Si tratta, come si vede, della dignità della metafisica.    Il secondo argomento è fondato sulla stessa osservazione, e vor-  rebbe mostrare che la stessa gnoseologia deve anzi domandare alla  metafisica il suo oggetto, perchè essa non potrebbe trattare della le-  gittimazione dei concetti di essere, di sostanza, di accidente, se già  prima di essa la metafisica non avesse fatto la conquista di questi con-  cetti. « Se lo Zamboni non avesse conosciuto la metafisica di Aristo-  tile e di S. Tommaso, avrebbe potuto costruire la sua gnoseolo-  gia? » (p. 153).             99    Il terzo argomento non è che un rincalzo del secondo ed è l’argo-  mento delle due zappe: Non solo la gnoseologia si dà una zappa sui  piedi, quando prende a prestito dalla metafisica aristotelica i suoi con-  cetti; ma se ne dà un'altra (zappa sui piedi) quando alla metafisica  aristotelica vuole aggiungere la metafisica' kantiana.   Discutiamo subito la prima e la seconda motivazione della prece-  denza logica della metafisica sulla gnoseologia, cioè sul problema della  conoscenza.   La risposta non consisterà se non nel mettere a posto i concetti.    $ 2° - I due problemi sulla conoscenza, l’uno anteriore logicamente  l’altro posteriore alla metafisica.   E in primo luogo, ripeto un’osservazione mia, a cui M. Olgiati  non accenna; secondo me le questioni che si possono fare sulla cono-  scenza sono due: l'una riguarda appunto la legittimazione del valore  dei concetti di ente, di sostanza, di accidente, di causa, di fine, e dei  principii che ne sgorgano; e questa, secondo me, precede la metafi-  sica ed è propriamente gnoseologia. cibi   La seconda questione, che si può fare intorno alla conoscenza, ri-  guarda le facoltà, e si annuncia così : l’uomo (composto di anima e di  corpo, di materia e di spirito, ente uno, benchè composto), di quali fa-  coltà deve essere dotato per poter conoscere immaterialmente la natu-  ra materiale? In quale rapporto con la sua costituzione ontologica,  con la sua essenza di uomo, stanno le sue facoltà conoscitive ? Come,  data la sua natura di sostanza composta di materia e di anima spiri-  tuale, seme può dedurre la maniera di conoscenza ? Posto che l’anima  è la forma del conpo, quale deve essere l'oggetto primo e proprio della  sua conoscenza? A queste questioni si risponde con la dottrina dell’in-  telletto agente e dell’intelletto possibile; con la dottrina della distin-  zione della sostanza dalle facoltà; con la dottrina che l'oggetto primo  della conoscenza deve essere l’ens concretum, l’essenza delle cose ma-  teriali. Queste questioni sono questioni sulla metafisica della cono-  scenza, ci sono in S. Tommaso, e nei manuali; anzi sono quelle che  formano il patrimonio esclusivo di alcuni scolastici che non vedono  più in là dei manuali e delle tesi di S. Tommaso ivi riportate.    lo non mi sono mai sognato di negare l’esistenza e la legittimità  di tali questioni in sede di metafisica, nè che sieno logicamente poste-  riori alla metafisica generale e speciale, ossia alla metafisica delle ca-    tegorie, delle cause, e del composto umano.    20 e  2A  j       siria  Suni ti” puri:    Men Vel Pas  wi gove”    (Ri n    Ara    indi    »a    [A    100    Ma la questione gnoseologica sulla conoscenza non riguarda il  composto umano e le sue facoltà e le deduzioni che se ne possono  ricavare (piuttosto, dalla natura della conoscenza si dedurrà la natura  del composto umano), e quando io parlo del problema della cono-  scenza, intendo il problema gnoseologico dell'origine, della legitti-  mazione e dell’applicabilità dei concetti di ente, di sostanza, di acci-  dente, di causa, di effetto e di persona e dei principii che se ne rica-  vano, i quali stanno in capo all’ontologia o metafisica generale, e  dal cui valore e applicabilità dipende il valore e l'applicabilità della  metafisica che ne deriva.   Dunque, se per questione della conoscenza, si intende quella che  si basa sul composto umano e tratta delle facoltà, gli scolastici tradi-  zionali hanno ragione di dire che è una questione posteriore alla me-   ‘ tafisica; e io sono d’accordo con essi, e l’ho già detto ripetutamente.   Ma io aggiungo : c’è un’altra questione sulla conoscenza, e questa    è anteriore TIE alla metafisica, ed è la questione dell’ l'origine, »    del valore e dell'applicabilità dei concetti e dei principii della meta- J i    fisica  ‘Chiarito l'equivoco dei due problemi veniamo alla questione che ci  interessa.    $ 3° - Distinzione di due questioni : la legittimazione della metafisica,  e la disciplina a cui spetta di trattarla.    La questione posta da IM. Olgiati si divide in due:   M. Olgiati vede tra i due partiti un'opposizione piena; io invece,  vi vedo soltanto una questione superficiale di parole, e un accordo  sostanziale, (con lui, ben inteso, non con gli scolastici esclusivisti).   Nella questione come la pone M. Olgiati, sono contenute due que-    $ \» stioni diverse :    3  IAC    a) I concetti e i principii delia metafisica, hanno, o no, ET  di una ricerca che li « legittimi », che ci dica se sono concetti pieni,  vuoti, e soltanto parole; e se la Stessa parola (p. es. essere) abbia un  solo significato o due; e se a quei concetti corrisponda una vera real-  tà e simili.   b) La seconda questione è quest'altra : la scienza che deve fare  questa legittimazione, è la stessa metafisica, o qualche altro ramo della  scienza filosofica?   Le questioni dunque sono due.    Di queste due questioni, la prima è sostanziale, la seconda è       101    puramenie formale e sistematica. A me, che bado sopratutto alla so-  stanza, interessa la prima questione.    $ 4° - M. Olgiati è fondamentalmente ‘d’accordo con la gnoseologia.    1) Accordo sulla questione essenziale : la legittimazione dei con-  cetti e dei principii della metafisica.    Ora, io sono ben contento di constatare che nella questione essen-  ziale M. Olgiati è esplicitamente d’accordo con me. Infatti egli scrive :  « la legittimazione del concetto dell’essere e dei primi principii del-  l'essere appartiene alla metafisica ». Con queste parole M. Olgiati  ammette come cosa che si intende e in cui gli scolastici miei contrad-  ditori sono d’accordo, che l’uso del concetto di ente e derivati, e dei  principii metafisici, deve essere logicamente preceduto dalla loro legit-  timazione. lo non desidero nè pretendo di più.   Ditela questione gnoseologica, o metafisica, o preambolo alla me- Per    tafisica, o chiamatela con qualunque altro nome, a me poco importa,  ©.1pt93afaf fee  purchè si accetti che la questione c’è. Ed è evidente che il valore »_.cn e.slahito  dei concetti e principii è I icamenie posteriore alla « legittimazione ». Ad vp   2) Accordo pure sulla precedenza storica o cronologica 0 psicolo- n    gica della metafisica sulla sua leg: gittimazione, o gnoseologia.    Era le due tesi non c’è, dunque « opposizione piena » ma sol-  tanto opposizione parziale; se tale « legittimazione » ossia la tratta-  zione di questo problema logicamente anteriore all’uso dei concetti e  principii metafisici spetti alla metafisica o a un’altra parte della filo-    sofia, — questione secondaria.   Se mi si osservasse che in realtà, prima si fa la metafisica spon- furwerî viale atea NL  taneamente e poi, si mette in campo la questione della legittimità, Rossi  sarei anche su questo perfettamente d'accordo. Chissà quante volte te value dalle  ho scritto che il lavoro mentale spontaneo, precede la riflessione su di riparo    esso ? È una verità lapalissiana che prima c’è la lingua e poi la gram-  matica; prima la poesia e poi l’arte poetica; prima la matematica e poi  la logica deduttiva; prima la digestione e poi la fisiologia; prima il  SÎ05 poi ia teoria del salto. laorreo<Helo  E quante volte ho detto che per Dain: poetare, fare i conti,  fare un disegno geometrico, digerire e saltare, non occorre nè saper  grammatica, nè poetica, nè logica, nè fisiologia!  Parimenti : la metafisica fa, per così dire, i suoi salti spontanea- +  mente; però con questa differenza, che i salti fisiologici si controllano    lavoro jponTanio    lia. PP TT    4,  oÉ          102    da sè, eventualmente con un capitombolo. Ma i salti metafisici non  i (ns controllo nell'esperienza, perchè portano al di là dell’espe-.  rienza: metà tà physikd; il valore delle conclusioni della metafisica  (anima spirituale, Dio ecc.) non si può controllare che esaminando  accuratamente ia saldezza del suo punto di partenza e la legittimità dei  procedimenti; come avviene per quei risultati matematici che sfug-  gono all’esperienza : p. es. il valore numerico di x ; per essere sicuri  della 20* cifra decimale raggiunta nel calcolo di x non c'è altra via  che quella di esaminare la posizione iniziale e l'esattezza delle ope-  razioni che conducono a quella 20° cifra decimale.   Dunque la precedenza storica della metafisica sulla « legittimazio-  ne » esplicita, sul lavoro di legittimazione, è tanto accordata che lo  svolgimento della metafisica è, come dico sempre, il compito princi-  pale dell'antichità e del medio evo; il lavoro di « legittimazione » è il  compito principale del pensiero moderno : Neo-scolastica.   Ma M. Olgiati deve accordarmi che la « legittimazione » dei prin-  cipii logicamente precede la sicurezza dei risultati.    3) Accordo sulla interiorità della legittimazione.    Io dico, ed è una delle mie tesi favorite, io dico molto di più:  « che la legittimazione non viene dall’esterno di quei concetti e di quei  principii », ma dall’esame analitico intrinseco e dal mettere in chiaro  quei procedimenti che la mente umana pone in atto, per arrivare a  pensare e a parlare di quei concetti e di quei principii.   Ed io stesso, proclamo così la verità di quello che M. Olgiati  erede di dire contro di me: « ed è mai possibile che il loro valore  sia qualcosa di estrinseco ad essi? »   __ (Questo è l'errore di quelli che ammettono un criterio per giu-  dicare delle verità dei principii (come vedemmo).  | ‘Anzi, in questa interiorità della legittimazione dei concetti e dei  giudizi sta l’anima della mia gnoseologia, che fonda la critica del va-  lore sull'analisi intrinseca dei concetti, dei principi, e dei processi  mentali da cui risultano. i  Non obbietti più me a me Stesso, M. Olgiati, senò... guai per lui    se io fossi DI Amedeo Rossi! Lo avrei già fulminato con una tonante  « ignoratio elenchi »!    $ 5° - Disaccordo in questo punto :  fisica sia fatta dalla ‘metafisica st  camente anteriore.    se la legittimazione della meta-  essa o da un’altra scienza logi       103    a) La distinzione delle « specialità ».   La famosa opposizione piena è ormai questione di parole e  di forma.   Si tratta ormai soltanto di sapere se questa « legittimazione »  sia metafisica o gnoseologia.   Aristotele non la distingue dalla metafisica. Ma quando con lo svi-  luppo delle questioni un argomento si differenzia, si complica, si  organizza e cresce tanto da occupare la vita di un uomo, se ne fa  una disciplina per conto suo,. una « specialità »; la medicina ger-  minò la chirurgia, la tisiologia, la otorinolaringoiatria, la oftalmolo-  gia ecc. ecc.; e il codice deontologico c'è per qualche cosa.   Quindi, dopo quel po’ po’ di filosofia moderna, la legittima-  zione, la gnoseologia, può aspirare ad essere una “« specialità » an-  che se... il medico generico protesta contro le invasioni di «« spe-  cialisti ».   b) Il concetto di scienza.   Ma c’è di più e si tratta di... ortodossia scolastica.    Il concetto di scienza, caro al medio evo, è quello di un sistema)    di cognizioni, o meglio di proposizioni, che derivano logicamente |  da un gruppo, relativamente piccolo, di « principia ». "   Le proposizioni derivate si dimostrano per « resolutionem in  principia ». Scienze modello : la geometria, l’aritmetica (con le loro  definizioni, assiomi, postulati), la logica, l’etica (con i loro primi  principî) e così via; i principiî poi sono evidenti per sè.   Ecco dunque la costituzione della scienza : le definizioni iniziali,  i principii evidenti, la deduzione legittima.   Tale è la scienza come si formò spontaneamente : dai concetti  e dai principii in giù. Per sè non ha bisogno di altro, data la evi-  denza spontanea dei principii e della corrispondenza dei concetti  fondamentali con la realtà.   Io non ho akuna intenzione di disturbare questo lavoro che co-  stituisce l’edificio delle scienze deduttive : io stesso, in veste di ma-  tematico, di logico, (di metafisico e di moralista, potrei adoperare  questo procedimento.   Siamo perfettamente ortodossi, fino qui? distingue frequenter.   c) Necessità della gnoseologia.   Ora cominciano i guai. I concetti ontologici, matematici, logici,  etici, sono astratti universali; i principi sono pure astratti necessari  universali. I principii sono evidenti, ed è evidente l’applicabilità dei    concetti al reale concreto.       104    Non occorre che insegni a M. Olgiati quale baccano si sia le-  vato contro queste asserzioni e queste evidenze spontanee, nell’anti-  chità, nel medio evo, nella filosofia moderna e contemporanea;  scettici, empiristi, sensisti, positivisti, nominalisti, fenomenisti, cri-  ticisti, idealisti, a-prioristi, ontologisti, pragmatisti, sono sorti in armi.  — « Errori, aberrazioni, sofismi, pazzie, superbia, orgoglio, cecità,  malafede, scostumatezza, irreligiosità, perfidia diabolica », dirà qual-  cuno; sia pure! Ma non si può negare che siamo davanti a nomi  che si impongono, i cui libri sono proprio i classici della « filoso-  fia », letti nelle scuole.   Allora non ci si può più accontentare di dire « evidente! » bi-  sogna tornare sull’evidenza spontanea dei principi e dell’applicabi-  lità dei concetti al reale; del resto si è obbligati a farlo dalla stessa  dottrina scolastica, che vuole ricondurre gli stessi concetti e gli stessi  principii all'esperienza concreta (anzi secondo i più, apparentemente,  ortodossi all'esperienza dei sensi).   C’è dunque una questione di ascesa dall’esperienza ai concetti  e ai principi, diversa dalla discesa dai concetti e dai principii alle  dottrine derivate.   d) I due diversi oggetti formali della metafisica e della gno-  seologia.   Queste due vie non possono avere lo stesso metodo: io non  potrò adoperare i principii e i concetti della metafisica per dimo-  strare la loro «legittimità ». Sarebbe un circolo dei più ameni, e  condannerebbe il metafisico ‘alla vertigine, a forza di girare intonno  a sè iper far coincidere la spalla destra con la sinistra.   Quindi : l’ascesa ai concetti e iai principii, tratta di questi, per   legittimarli ; la discesa dai concetti e dai principii alle conseguenze   È deduttive, tratta degli stessi concetti e principii per svilupparli, cioè  con uno scopo diverso da quello dell’ascesa.   Sono dunque due discipline, che trattano dello stesso oggetto    dA (materialiter) ma «da due punti di vista diversi (formaliter) e si sa  che È Sensi Si oggetto formale costituisce distinzione di scienza.  unque, la « legittimazione » anche se fatta dal ico è   È, cp ITA : - fatta dal metafisico è una  lepitrueg co disciplina diversa dalla metafisica come scienza deduttiva. « e la le-  CITA slm {ito gittimazione » precede logicamente la deduzione.   2 A questo punto la si dica, 0 « legittimazione » o « logica cri-    ® PA iran Ar 0; rr î }  85 7 tica » o «logica maior » o anche « criteriologia », è tione di  a LA filologia - e io refe . i RENA A ’ ques :1O   di; 2 preterisco comporre una parola che sia giustificabile    Ì . etimologi i i  latenitue È ologicamente e la chiamo « gnoseologia ».       la dlade)to ri  | I ; - de ad  i | presune QprI Ni logi A Pi cquelast Ito.    è  if: pria s) Ò          105    Dunque, la « gnoseologia » è un ramo della filosofia formal-  mente distinto dalla metafisica (quando è concepita come scienza de-  duttiva secondo il concetto medioevale di scienza).   Non pare che io sia più che ortodosso in tutto ciò ?   e) La inconsulta resistenza dei metafisici.   lo so che il geometra, l’aritmetico, il fisico e simili, vedono di  malocchio che altri si periti di sottoporre a critica i loro principii €  i loro processi; e domandano la... carta di identità.   E capisco che il metafisico, tipo medioevale, faccia altrettanto.  Se il metafisico non vuole che il gnoseologo lo disturbi, non c'è  che questa soluzione : che il metafisico stesso cambi la sua funzione  e faccia il gnoseologo della sua materia. Ma se egli non vuole in-  dossare questa ormai disonorata divisa per combattere alle sue fron-  tiere, lascieremo che il nemico invada il paese?   Non c'è allora che da fare l'inverso : se il metafisico non vuol  fare il gnoseologo, il gnoseologo stesso studi bene la metafisica fino  ad impossessarsene intimamente e diventar metafisico; e poi faccia  la gnoseologia. E se il metafisico non gnoseologo se ne lamenta, gli si  dica quello che direbbe il medico all'’ammalato che gli rimproverasse  di fargli male, o di disgustargli la bocca, 0 di disturbargli la quiete,  o la tasca.    $ 6° - Le due zappe sui piedi.   a) Secondo M. Olgiati, la gnoseologia riceve dalla metafisica il  suo oggetto.   Il terzo argomento per dimostrare l’anteriorità della metafisica  sulla gnoseologia è quello delle « due zappe sui piedi ». Una zappa  sarebbe quando io, per poter fare la gnoseologia prendo a prestito  ; concetti fondamentali ontologici dalla metafisica dell'essere di Ari-  siotile e di S. Tommaso; l’altra zappa sarebbe quando non contento  di una metafisica dell'essere, io ricorro anche ad una metafisica del  fenomeno, prendendola a prestito da Kant._   © La questione della metafisica del fenomeno, della metafisica kan-  tiana e della mia ‘pretesa di incorporarla nella scolastica, (sollevando i  furori del Prof. Carlini) non c'entra con la questione della priorità lo-  gica, e se qui M. Olgiati ve l’introduce è per motivo di... estetica po-  lemica; occorreva um grosso colpo verso la fine.   Sotto lo scherzo delle due zappe sta una questione seria: secon-  do M. Olgiati, la gnoseologia dipende dalla metafisica perchè tratta  dell’oggetto conquistato prima dalla metafisica.       106    Ecco di che si tratta: la gnoseologia studia i concetti di  ente ecc. ecc.; tolti i quali di essa rimane un bel nulla; ora la gno-  seologia non ne potrebbe trattare se prima Aristotele e S. Tom-  maso non avessero fatto la preziosa conquista di questi concetti e  se io non avessi conosciuto la metafisica di Aristotile e di S. Tom-    maso.  Dunque, la gnoseologia dipende logicamente dalla metafisica.    Ragionando a pari con altri esempi l'errore dell’Olgiati salta  all'occhio: la gnoseologia (oltre che dei concetti ontologici) tratta  anche dell'origine e del valore dei concetti e dei principii fondamen-  tali della geometria; ora è chiaro che se Euclide non avesse fatto  la_ geometria, non sarebbe possibile al gnoseologo farne la gnoseo-  logia; quindi la gnoseologia dipende logicamente dalla geometria.  E così si dica di tutte le altre scienze fondamentali che la gnoseo-  logia sottopone all’esame. Non è carina? Allo stesso modo il giu-  dizio del magistrato dipenderebbe logicamente dal delitto del malfat-  tore, perchè, se il malfattore non avesse commesso il delitto, il giudice  non avrebbe potuto giudicare.   b) Metafisica e gnoseologia ricevono il loro oggetto dalla cono-  scenza elementare comune.   Lasciando gli scherzi, in realtà i concetti fondamentali della me-  tafisica non sono conquiste nè di Aristotele nè di S. Tommaso; 2  questi due metafisici spetta il merito di averne sistemata la scienza;  ma questi concetti sono i concetti essenziali di ogni intelligenza uma-  na: o non ricorda Mons. Olgiati quello che egli stesso dice altrove  (e con ragione) che la intelligenza è la facoltà dell'essere? E non  cita egli stesso quel passo di S. Tommaso: id quod primo mens  concipit... est ens?   O che forse la mente umana ha cominciato ad essere intelli-  gente e ha acquistato i suoi concetti fondamentali dopo che Aristo-  tile e S. Tommaso hanno « fatta la conquista di quei concetti »?  Migiafizica e gnoseologia dell'essere non dipendono l’una dall’altra per  l’oggetto (concetti e principii ontologici); lo hanno ricevuto, ambedue,  dal senso comune, dalla conoscenza primordiale dell'umanità; nè  ] una nè l’altra ha bisogno di elemosinare dalla consorella l'oggetto ma-  teriale della sua trattazione. ;  cede I an sE Sla: n) la Noa sica iPAO,  fisica speciale (cosmologia antro CA Sn e Rea   ’ pologia, teologia naturale); l’altra,                                       107    la gnoseologia, procede analiticamente verso quell’esperienza da cui,  secondo tutta la scolastica, si traggono concetti e principii. E sic-  come la metafisica, per dar valore alle sue deduzioni suppone la  verità dei principii e la loro applicabilità al reale, e si appoggia  sull’evidenza di questo valore, ma vi si appoggia spontaneamente,  e solo più tardi sorge l'esame riflessivo; così la metafisica precede  la gnoseologia (ossia la legittimazione riflessa) in ordine di tempo;  ma il suo valore dipenderà logicamente dal risultato del lavoro di  legittimazione; e se questo non riesce o dà esito negativo, addio  valore della metafisica.   c) Le zappe sul piede di M. Olgiati, sono   Dunque, da che parte sta l’affare ‘della zappa sui piedi? Da  parte della gnoseologia che studia dal suo punto di vista i concetti  e i principi, o da parte di chi fa dipendere la dottrina della cono-  scenza dalla metafisica, mentre insieme ammette il bisogno di legitti-  mazione delle sue conoscenze fondamentali? (prima zappata:!).   La seconda zappa, quella Kantiana, se la dà sul piede M. Ol-  giati quando non vede altra metafisica che quella di Wolff, maestro  di Kant, come vedremo nel Capitolo VI.   Dove vedremo pure come la legittimazione concessa è tosto  esplicitamente negata; © questa sarà la terza zappata che M. Olgiati  applica ai suoi piedi. ) top   ‘Ma sono, però, zappate salutari! Infatti, in questi casi, Im Cut Ja  zappata è riflessiva, iM. Olgiati può benissimo « cogliere nel paziente  l’actio agentis, e anche lo stesso essere dell'agente, SOTA Leda da  sè »; e, quindi con le sue zappate riflessive M. Olgiati può fondare    davvero la metafisica anche se sfonda la sua piattaforma.    Bilancio della terza nota ‘critica.  M. Olgiati ammettendo la legittima  cipii della metafisica, è cos    della gnoseologia sulla metafisic  la metafisica stessa.    zione dei primi concetti e prin-  tretto ad ammettere la precedenza logica  ica e a farne un ramo della filosofia,    formalmente distinto dal    no *L- ci  ile  ro —    f »  "PR  dei        I    ui    Pi    e ATC TI)       f  si ee)    108    CAPITOLO VI°  La soluzione storica della questione fondamentale secondo M. Digiati    $ 1°- Il concetto fondamentale della critica della conoscenza secondo  M. Olgiati e le sue ire metafisiche. Negazione del probelma del-  la conoscenza.    « Come ho brevissimamente sostenuto nelle ultime pagine della  mia recente opera su Descartes, la storia della filosofia appare a me  Sii come l’affermazione successiva di tre metafisiche : la metafisica del-  l'essere, la metafisica dell’ oggetto. ‘o.fenomenistica, la metafisica del   soggetto o idealistica.  «La filosofia antica e medievale ha elaborato la prima metafisica...  i Nell’epoca moderna... noi abbiamo veduto crescere adagio, adagio  Ma ide un’altra metafisica, vale a dire la concezione fenomenistica della  realtà... tendendo a ridurre la realtà (sia materiale che spirituale) al   ciò che appare ».   « Succede finalmente una terza metafisica, quella idealistica la  quale... riduce | ‘essere all’ autocoscienza. Il pensiero, la soggettività  pura,.l’Io... prendono il posto dell’essere », p. 156- 157. ;   Secondo M. O!giati « il problema del rapporto tra pensiero ed È.  essere non ha ragione di sorgere nell’idealismo... non ha ragione di  sorgere per Aristotile e per S. Tommaso, cioè per la filosofia del- I  l’essere... il problema nacque il giorno in cui il fenomenismo co-  minciò lo studio dell’essere in quanto fenomeno, cioè in quanto « ciò ;  che appare ».       Dato questo, ecco come M. Olgiati indica la soluzione che il  Neo-scolastico deve dare al problema della conoscenza : « Insomma,  se il Neo-scolastico inquadra nella storia della metafisica il problema  della conoscenza, si accorge che egli deve negare a quel problema la  legittimità della sua esistenza ».    $ 2° - Questione dottrinale: Il semplicismo della soluzione di M.  Olgiati.  a) Il principio di identità non supera il fenomenismo.  Mentre prima, M. Olgiati coi suoi Neo-scolastici, ammette espli-  citamente una legittimazione dei concetti e dei giudizi primi della    Invece    da "> = e > -°>  : pi L asd 2% ”  © n an lA PIET) pa ld ® ì    ai    «E       109    metafisica, ora esplicitamente nega la legittimazione e la nega in nome  dell’inquadramento storico; naturalmente secondo la sua mentalità,  che non è analitica nè speculativa, ma concepisce tutto sub specie  historiae.   Ma la storia, per sè sola, non può nè legittimare nè confutare  dottrine, ma solo constatare, collegare i pensamenti altrui, e fare atti  di nascita e di morte, dei sistemi e delle correnti.   Perciò egli stesso, pur facendo la storia, sente il bisogno di  esporre perchè il problema della conoscenza non si pone nella meta-  fisica dell'essere. A pagina 158 egli divide la questione in due mo-  menti: a) la riduzione di tutti i concetti al concetto di ente; ®) il  valore della nozione di essere; aggiunge: « Nè si poteva proiettare  l'ombra di un dubbio sul valore di questa idea madre. Ens o realtà,  era — secondo S. Tommaso — « illud quod primo mens concipit  quasi notissimum » « Id quod habet esse ». È un concetto che ade-  gua la realtà ad ogni e qualsiasi momento di essa... Era assurdo,  secondo quella metafisica, dubitare che la realtà sia qualche cosa di  diverso da ciò che esiste ».   « Come il concetto di ens corrisponde al reale, così anche le leggi  dell’essere in quanto essere, non sono soltanto le leggi del nostro  pensiero, ma le leggi della realtà... Cercare un ponte tra il concetto  di essere e la realtà esistente, sarebbe un non senso ». i   Tale è la negazione di una legittimazione del concetto di ente che  addotta IM. Olgiati e che dà come pensiero di S. Tommaso.    È facile osservare che se la questione fosse così semplice, non  si capirebbe neppure come ci possa essere stato un così profondo  dissidio tra le correnti nella storia della filosofia; la base di tutto il  pensiero filosofico tomista, sarebbe una verità lapalissiana che nes-  suno ipotrebbe mettere in dubbio; l'essere, la realtà è ciò che esiste,  e ciò che esiste è la realtà: si tratta di puro principio di identità,  condizione prima di ogni uso di ragione. a   Il fatto è che un tale semplicismo non è nè tomistico, nè base    della vera filosofia dell’essere.    b) M. Olgiati resta fuori dell’ « anima di S. Tommaso ».    Che ciò che esiste sia reale € che il reale esista, lo concedono  coi quali non si discute, come non  Locke; oppure come aveva detto    tutti fuorchè gli scettici assoluti ;  si discute col puro nulla, come dice             1  |  i  +  \    110    Scoto : « cum eo non est disputandum, sed sibi dicendum: hic non  est homo ».   La questione storicamente e dottrinalmente importante, comin-  cia dopo, quando dai principi universalissimi della ragione, si passa  ai concetti e ai principii che fondano le scienze, prima tra esse la  metafisica dell’ente.   Si tratta non di sapere se la realtà esiste, o se ciò che esiste è  reale; ma quale è il reale che esiste, come è costituito in sè.   Non aveva detto lo stesso M. Olgiati che anche l'apparizione,  anche il pensiero, sono realtà, sono essere (nel senso di qualche cosa  che esiste)?   I fenomenisti diranno : il fenomeno solo esiste; e i soggettivisti :  esiste solo il soggetto; e gli idealisti: esiste solo l’idea, o l’atto di  pensiero o l’io trascendentale; e in nome del principio che « ciò che  esiste è reale » non si può smuoverli dalla loro opinione.   Quello che interessa e che è oggetto di controversia è se quel  reale che esiste sia o sola parvenza, o sola immagine, o sola realtà  sensibile, o solo soggetto pensante, o solo atto di pensiero, oppure  anche ente sostanziale.   ° La divisione delle tre metafisiche avviene dopo il principio (!) che  « ciò che esiste, esiste, ed è qualche cosa ».   Dunque, la soluzione storico-semplicista di M. Olgiati non risolve  nulla, e non entra nella metafisica tomistica dell’essere, perchè si fer-  ma a quel primo significato della ‘parola essere, e a quel puro con-  cetto universalissimo della parola realtà, che è uno dei significati del-  la parola essere, e non è neppure quello primo e principale : « ens  primo et principaliter dicitur de substantia ».   Col concetto di esistere e di realtà in generale si rimane fuori  della costituzione intima dell’ente che esiste, e quindi fuori dell’ « ani-  ma di S. Tommaso ».   Vegga M. :Olgiati quell’opera già citata, che è ormai classica, e  documentata mirabilmente, « De veritate fondamentali philosophiae  christianae » di del Prado, e scorgerà quanto la sua concezione del-  l'ente è lontana da ‘quella tomistica che penetra nella costituzione  intima dell'ente che esiste, e'vi trova veramente le leggi dell’ontolo-  gia; di lì si tnaggono i concetti intrinseci di sostanza, di accidente, di  persona, di ente contingente, di causa, di azione, di passione, di  gradi di entità, di Dio; fino a che non è raggiunto il concetto di  actus essendi, come elemento costitutivo fondamentale della sostanza    di erre in x ad POM             Ill    esistente reale e individuale, come id quo ens existit, non si pe-  netra nell'intimo della realtà, e ci si mantiene al di fuori.   Do un esempio per chiarire il mio pensiero ; un nostro ante-  nato metafisico tornando al mondo vede un'automobile che va senza  cavalli. Dapprima, molta meraviglia, ma poi pensa: « ora ho capito  tutto : poichè « omne quod movetur ab alio movetur », se quella car-  rozza si muove, vuol dire che lì dentro c’è una forza che premendo  sulle ruote, le fa girare; ed è naturale che se le ruote girano, la car-  TOZza si muova ».   Chi potrebbe dargli torto ? IMa siamo ancora ben lontani dal sa-  pere quale è quella forza che preme sulle ruote, se il vapore, o l'e-  lettricità, o lo scoppio della benzina, o che so io, e come agisce.   Un simile automobile lo avrebbe potuto inventare chiunque; ma,  a quello stadio così generico, non avrebbe potuto servire che per  trasportare delle fantasie.   Così accade a quei filosofi che si accontentano, per la metafisica,  del principio che il reale esiste, o che ciò che esiste è reale, cioè del  principio di identità 0, meglio, di una voce del Dizionario.   Quello che importa è penetrare nella costituzione intima della  realtà. Solo allora la metafisica dell’essere è realmente fondata.   c) M. Olgiati non supera così, che lo scetticismo assoluto; non  supera nè il fenomenismo in senso suo (ciò che appare) nè il fenome-  nismo che nega la sostanza. E   Mons. Ogiati ha un concetto di fenomeno che è ancora quello  della corrente cartesiana ; il « ciò che appare » è per lui sinonimo non  di realtà che si mostra, ma di parvenza soggettiva illusoria. Abbiamo  visto che il secondo significato è legato alla metafisica cartesiana.   E quando egli ha raggiunto il suo principio che « ciò che esiste  c’è davvero e non è illusione » crede di aver superato il fenomenismo.   Ma la questione non è risolta; perchè c'è l’altro significato, quello  principale, scientifico : fenomeno = fatto reale fornito dall’esperienza.   E se l’esperienza è ridotta a quella dei 5 sensi esterni, che dan-  no superfici qualificate, l'intimità dell'essere, la struttura intima del-  l'essere resta irragiungibile e la metafisica tomistica non si ‘fa più.   . Bisogna dunque cercare un’altra esperienza che fornisca l’inti-  mità dell'essere che sta dentro quelle superfici.   Questo secondo passo è trascurato affatto da M. Olgiati.   Egli quindi nè risolve la questione della filosofia dell'essere nè    entra nell’anima di S. Tommaso.       .  hed    b;    . #_ a  INPS PETTO SE       ve1    Y - pisra y  “ (14 i Raga    { S :  a qa NU tamiplza °    112    d) Sotto forma di prospetto :  fenomeno  parvenza realtà che c'è dav- | costituzione intima di ciò che esi-    soggettiva vero realmente esi- | ste, o della realtà  illusoria stente    ciò che esiste è | l'ente reale è composto di atto    reale di essere, per cui esiste, e di  ; essenza   verità dell’essere   esistenziale : ;   metafisica dell’esi- | metafisica dell’atto di essere: t0-   stenza: Wolff nismo.    M. Olgiati si preoccupa di vincere il fenomeno-parvenza; rag-  giunge la metafisica dell’esistenza, quella di Wolff che Kant critica;  resta fuori della metafisica dell’ente in senso pieno e proprio onto-  logico, che fornisce la struttura ontologica intima di quel reale che  esiste; si ferma sulla soglia del tomismo.   Così restano fuori del Tomismo tutti gli altri che credono di  essere tomisti perchè scoprono che la conoscenza non è tale se non  ha un oggetto; si ingannano, in questo senso, che l’oggetto dell'atto  di conoscere, non è per ciò stesso, la cosa materiale reale nè l'ente  in senso tomistico.    $ 3° - Questione storica: S. Tommaso si è posto il problema della  conoscenza e ha iproposto una soluzione... bacata di soggetti  vismo Zamboniano.    Finalmente M. Olgiati crede di avere detto tutto, quando ha  scoperto che, secondo S. Tommaso, il concetto di ente, è il primo  e il più noto.   E quindi trascura di prendere in considerazione il processo della  conoscenza delle cose esterne come enti sostanziali, che è la que-  stione centrale della dottrina medievale della conoscenza; cioè il pro-  cesso della produzione dei concetti ontologici e del giudizio con cui  si riferiscono al mondo dei corpi presentato dai phantasmata.   E non avendo fatto attenzione a ciò, ha detto una cosa che è  contraria alla verità storica, cioè che S. Tommaso non si sia posto  il problema critico della corrispondenza della conoscenza intellettuale  ontologica delle cose esterne, con la realtà. 4   In realtà S. Tommaso si è posto il problema gnoseologicamente,       a N    —_——_ °—wecc—c    ia    «e ha abbozzato una soluzione, che dovrebbe essere per i suoi scola-  stici una pietra di scandalo; anzi non poteva non porselo, date le sue  dottrine sulla conoscenza sensitiva e intellettiva.   lo non ripeterò quello che espongo, punto per punto, nel libro  sulla gnoseologia di S. Tommaso e a cui ho più volte accennato.   È dottrina tomistica fuori di ogni possibile controversia, che il  senso o la sensibilità (esterna) non ci fornisce la sostanzialità delle  cose, e quindi neppure il concetto di ens nel suo significato primo  € principale di sostanza, « ens primo et principaliter dicitur de sub-  stantia ».   Neppure l’intelligenza percepisce immediatamente la sostanza  della cosa che la sensibilità a suo modo presenta; perchè la mate-  rialità delle cose impedisce all’intelletto di percepirle nella loro intima  individualità; e perchè l'intelligenza non lavora sulle « cose », ma  sui « phantasmata » che le fornisce la sensibilità; la « conversio ad  «phantasmata » è uno dei motivi più comuni di S. Tommaso.   Dunque non c'è per S. Tommaso percezione immediata della  sostanzialità delle cose esterne, nè sensitiva, nè intellettuale.   Eppure la conoscenza della sostanzialità delle cose, o delle cose  come sostanze, è per S. Tommaso innegabile e certa; dunque la co-  noscenza della sostanzialità delle cose esterne è mediata da un pro-  cesso mentale valido e legittimo.   Quale è, secondo lui, il processo che ci fornisce questa co-  noscenza?   E questo processo conduce a verità?   Alla prima di queste questioni S. Tommaso risponde con la    «dottrina dei due momenti di questa conoscenza: la formatio quid-    ditatum (o la formazione dei concetti) e lo judicium.   La formazione dei concetti avviene quando alla presenza del  fantasma l’intelletto possibile concepisce quei concetti che rappresen-  tano quell’interno che i sensi non danno: le quidditates.   © Ma fino a questo punto non c’è ancora il rapporto di verità;  i concetti da soli non sono nè veri nè falsi. Viene allora l’altro mo-  mento ed è quando il soggetto pensa che ci sia in realtà quello che  egli ha concepito riguardo a quel fantasma.   Il secondo tempo della conoscenza è quando io applico con as-  senso, il predicato « vivente », « animale », « uomo » ecc. a quella  figura, a quell’hoc concreto che il senso mi presenta.   E io sfido chiunque a sostenere. che questo processo « per con-  ceptionem et judicium » non è una delle tesi più schiettamente e:          filante  lo/tot.@    Sat        ,    t7    7,    Ù    i ste er    va:8  tree pile de quidfidi tato]  Î e jr    Patti    29/    la n  3 aa va È  erp)    va Rel  [ Condition)  î    phauSedth    la Left} h |}    -  «nta  af a    n  ì  (ecs 43.)    È    9 Sg e SEE PTT    nu”    gel          114    sicuramente tomistiche; e insieme di una evidenza percettiva inelut-  tabile.   C’è dunque ben altro in S. Tommaso, oltre a quella verità la-  palissiana, che ciò che esiste Ciò:   C'è tutto quello che occorre per rendere inevitabile il problema  della corrispondenza dei concetti ontologici con la realtà.    E appunto S. Tommaso formula questo problema in un passo  tanto studiato e tormentato all'estero, quanto trascurato dai Neosco-  lastici lapalissiani miei avversari.   È il passo del De Veritate in cui S. Tommaso afferma che il  senso non può sapere di conoscere il vero, iperchè il senso non  può riflettere sul suo atto e su sè stesso; ma l’intelletto riflette sul  suo atto e su sè stesso; e l'intelletto sa di conoscere la corrispon-  denza del suo pensiero con la realtà (delle cose esterne) appunto  riflettendo sulla sua natura, « in cuius natura est ut rebus confor-  metur » (Vedi De Veritate, q. I, art. 9).   S. Tommaso è tanto lontano dal semplicismo che gli viene attri-  buito, riguardo alla conoscenza delle cose esterne, che addita la via  della soluzione del problema (gnoseologico) della conoscenza, in un  atto di riflessione sulla natura dell’intelletto, in cui l’intelletto scopre  che è appunto per sua natura tale da conformarsi con le cose (*).    La soluzione storica di M. Olgiati, non ha valore nè teoretico,  nè storico; non supera il fenomenismo kantiano, non entra nel to-  mismo.   E nonostante la lode che mi fa per aver messo in chiaro con  acume il concetto di ente, pare che non abbia neppure inteso ciò di  cui mi loda.    (*) È tanto vero che in S. Tommaso si trova un sistema di gnoseologia,  che il passo sopraaccennato (del De Veritate, q. I, art. 9), ha potuto  servire al prof. Contri come centro del suo volumetto scolastico: « Il  problema della Verità in S. Tommaso d'Aquino » (S. Ed. Int. Torino,  2* edizione).   Da esso il Contri ricava un intero sistema di gnoseologia, inserendo  nell’ambito di quel passo, altre citazioni di S. Tommaso e, d’altra parte,  mostrandone la corrispondenza con l’esperienza immediata; la quale si  rivela come il commento e l’apologia più vera ed efficace delle dottrine  dell’Aquinate.       115    CAPITOLO VII.  CONCLUSIONI    ARTICOLO |°  La conclusione festevole di M. Olgiati    $ 1° - La lepidezza di M. Olgiati; la pallottolina piccola piccola, il  colpo al cuore e la trappola del fenomenismo.    Nella sua conclusione IM. Olgiati riassume le accuse con una  certa aria di sicurezza definitiva, come di giudice che parli in nome  di quella universale infallibile giustiziera che è Ja Storia.   « Mi sembra però che egli [IM. Zamboni] sia stato preso, al-  meno per un lembo della sua veste nella trappola fenomenista. Con  la sua teoria della realtà fenomenica e con la proposta di sintetiz-  zare due metafisiche contrastanti, egli, con tutte le più sante inten-  zioni, ha colpito al cuore la metafisica dell'essere... Ma chi lo co-  nosce spiega una simile audacia [che « la sua gnoseologia sia il fon-  damento finora mancante a S. Tommaso »] abbastanza... ragguar-  devole, con la cattiva idea d’una parziale giustificazione dell’essere  fenomenico ».   «L’idea può sembrare, ed è parsa a molti di noi, da principio,  trascurabile; ma si è poi dimostrata simile ad una pallottolina, pic-    cola piccola, che basta a mandarvi all’altro mondo — voglio dire .    ad uccidere la metafisica dell'essere della quale lo Zamboni è pur  sempre stato cultore ed ammiratore, € vuol essere seguace », p. 160.    $ 2° - La pallottolina nell’occhio di M. Olgiati.   Intanto, « fenomenista », preso in trappola, in nessun modo.  Nè nel significato Olgiatiano di « pura modificazione soggettiva, pura  apparenza senza realtà »; giacchè ‘io professo la realtà “vera. ogget-  tiva delle superfici qualificate che la sensibilità presenta. Nè nel si-  gnificato di negazione della sostanzialità delle cose, nè «nel significato  di negazione della loro conoscibilità come sostanze. lo nego solo  l'immediatezza percettiva della sostanzialità delle cose materiali fuori  di noi, e prima di me l’ha negata S. Tommaso.   Adoperare la parola « realtà Fenomenica » non ha che fare col    « fenomenismo ». caino       116    — La realtà fenomenica, è il fatto, riconosciuto da S. Tommaso,  che i sensi non ci forniscono, delle cose fuori di noi, che l'aspetto  esteriore, le superfici qualificate, la figura esteriore; la metafisica a  cui esse possono dar luogo è la metafisica dell’esistenza e della  realtà in generale = di ciò che esiste; mentre la dottrina metafisica,  fondamento del tomismo, è quella della costituzione intima dell'ente  reale contingente, composto di un principio profondo, l’atto di es-  sere, e dell'essenza specifica che esso realizza (metafisica dell’atto  di essere).   Questa costituzione intima delle cose materiali non è colta dai  sensi; non è « percepita » dall’intelletto, perchè lo impedisce la ma-  terialità; ma è conosciuta con un processo che consiste nei due tem-  pi: 1) formatio quidditatum = concepire quel primo concetto di  ente sostanziale e i concetti derivati, accidente, azione, vita, anima-  lità, persona ecc.; 2) la compositio (vel divisio) con cui l’intelletto  applica come predicati quei suoi concetti a quella figuna che la sen-  sibilità presenta, e a cui si rivolge (convertit se) l'intelletto; pro-  cesso che termina nel verbum mentis immanente; nel quale e per  mezzo del quale si conosce la cosa esterna come ente sostanziale,  vivente, senziente, uomo, ecc. (secondo le varietà della figura pre-  sente), e che si esprime con la parola (verbum oris): p. es. con la  proposizione « hic est homo ». juditium   L'identità totale tra esperienza immediata comune, la dottrina  di S. Tommaso, e la gnoseologia pura di Zamboni, mostra che la  pallottolina, piccola piccola, dell'essere fenomenico, che M. Olgiati  . vede nel mio cervello, ve la proietta lui, sotto fonma di innocua im-  magine, perchè effettivamente la possiede lui nell’occhio suo men-  tale; dando un esempio concreto della imediatezza della conoscenza di  ciò che oltrepassa i dati della sensibilità.    $ 3° - Mons. Olgiati e la trappola che lo trattiene.    E la negazione della compatibilità delle due metafisiche, di quella  esistenziale, ben inteso, non del fenomenismo, come sistema filoso-  fico, (che non ha che fare con essa) e di quella dell’atto di essere  (con fnase antica: la metafisica della composizione reale di esse et  essentia), tale negazione Olgiatiana è tanto poco tomistica, che San  Tommaso stesso distingue profondamente i due significati di essere;  e quella dottrina è la dottrina fondamentale del suo sistema.   E quando invece iM. Olgiati non pensa altro significato alla pa-  rola ente che quello di « ciò che esiste o che c’è davvero », poichè          117    tale concetto non fa distinzione tra ciò che conviene anche a qua-  lunque parvenza, che non sia il puro nulla, non parrebbe che egli  davvero fosse stato preso per un lembo della sua toga, « nella trap-  pola del fenomenismo », la quale lo trattiene dall’entrare nell'anima  di S. Tommaso è    $ 4° - (Mons. Olgiati negando il problema fondamentale della verità,  spezza la penna in mano a S. Tommaso.    La sua posizione di « dover negare a quel problema la legitti-  mità della sua esistenza » è tanto poco un « tornare alla metafisica  antica », che S. Tommaso stesso l’aveva posto, ai suoi tempi, e ne  aveva dato una soluzione che additava la via non dell’immediatezza  della percezione delle cose fuori di noi, ma del ritorno riflessivo so-  pra di sè.   L'errore della filosofia moderna, per cui si polarizza in raziona-  lismo ed empirismo, in apriorismo € scetticismo, è stato quello di  non avere spinto a fondo la gnoseologia e la critica: di aver posto  di fronte questi termini :  anima spirituale del soggetto cose materiali fuori di lui  intelligenza con idee e giudizi corpi esterni o natura materiale    e così quei filosofi hanno perduto di vista la dottrina tomistica che  l'intelligenza oltre che concetti, giudizi e principii (pensiero logico-  verbale) possiede anche percezioni, non delle cose esterne, ma di  quella cosa reale e vivente, intima a sè stessa che è l’io come ente  (non la sua essenza sostanziale, ma la sua propria realtà una e fon-  damentale e i suoi stati e atti o accidenti compresi alcuni suoi modi  di essere estesi e collocati in rapporti spaziali).   In questo nucleo ‘di coscienza immediata, appartenente alla co-  stituzione intima, spirituale e conporea, del soggetto intelligente, ha  radice la giustificazione del suo potere di conoscere, mediatamente,  le cose fuori di lui come enti sostanziali : « ... in cuius natura est ut  — rebus conformetur ». La riflessione dell’intelletto su sè stesso è il   ponte che rende possibile di giustificare l'applicazione della metafisica  dell'essere sostanziale alle cose materiali e alle persone che sono  fuori delle iprese della sua percezione immediata.   Dove si vede come quella laconica indicazione tomistica possa  essere sviluppata in una profonda comprensione e valutazione della    filosofia moderna: altro che « negazione del problema della cono-  scenza »!       Le    TARE    dizio) sono nientemeno che «    118  ArticoLo II°    Conclusioni che devono far pensare    Vantaggi dell’ « attacco frontale »       M. Olgiati mi ha reso servizio richiamando l'attenzione sul con-  fronto fra la gnoseologia pura, e la posizione degli scolastici milanesi  che egli rappresenta ed impernia; benchè dall'aver considerato sol-  tanto il problema dell’essere, risulti uno squilibrio tra l'ampiezza d’o-  rizzonte della gnoseologia, e la ristrettezza della presentazione che  me ha fatta M. Olgiati; e dal non averla capita, risulti la possibilità  che un lettore non avvertito le attribuisca dottrine diverse da quelle  che effettivamente contiene.   lo spero e mi auguro che il lettore del volume in Italia e al-  l'estero non creda di poter conoscere quello che penso io, attraverso  le critiche di M. Olgiati e del P. Amedeo Rossi.    Inoltre riportando ciò che egli ha trovato di più importante nelle  critiche di P. Amedeo Rossi, ha dato ai lettori un saggio di queste,  e ha dato a me l’occasione di mostrare la loro radicale infondatezza  e di far notare il metodo di battaglia del Professore del Collegio  Alberoni.   IM. Olgiati ha però avuto un torto, o piuttosto un’ingenuità. Ab-  bagliato dalle mille citazioni, che danno l'apparenza della completezza  dell'indagine a fondo, si è basato per il centro stesso del mio pen-  siero, su ciò che ne dice il P. Amedeo Rossi. :E così è incorso in una  serie di gaffes, che sarebbero imperdonabili in chi ha per metodo  di scoprire l’anima, o la chiave di volta, dei sistemi e dei pensatori.  Così la mia difesa ha potuto quasi limitarsi a smentire le accuse, €  a chiarire per i lettori e presentare nella luce vera il mio pensiero,  RE da da ale l'accordo con l’esperienza di ognuno, €   a l'accordo fondam i i  fondo, un’apologia to i en   E insieme mi ha dato l'occasione di mettere in rilievo l'abilità.  esegetica di P. Rossi, che arriva al punto di far dire a S Tommaso  che i concepta dell'intelletto, (che l'intelletto unisce o separa nel giu-  entia extra animam ».    E ho avuto piacere di Ichi  i SON poter richiamare (benchè sia noto ai più  modesti cultori di filosofia) che S. Tommaso non è quel I          119    che alcuni tomisti vorrebbero che fosse, per renderlo comprensibile  alia loro mente. S. Tommaso è una persona intelligente; è lontano  dal semplicismo immediatista e dal semplicismo gnoseologico, le mille  miglia; e anche se non ha portato in primo piano certi problemi,  perchè l’interesse e la funzione storica del pensiero medievale erano  rivolti alla metafisica speciale, tuttavia li ha sentiti, e formulati, e  ha indicato per lo meno un abbozzo di soluzione, che autorizza il  tomista « vivo » e vivente a rimanere tomista.    Profonda differenza di mentalità  rr TE    In questa controversia sono impegnate tre mentalità : quella sto- ©    rica di M. Olgiati, quella logica formale di P. Rossi, € quella gno-  seologica. Di | Zemboni ;   È quasi impossibile che ci sia un'intesa fra i tre contendenti  fino a che i due primi non si sieno introdotti nel terzo modo di  pensare, e non l'abbiano compreso.   Lo storico cerca in un sistema l'influenza di altri sistemi; le  coincidenze gli sembreranno derivazioni, l'insieme gli parrà un mo-  saico; per lo sforico che vuol esser anche giudice, un sistema vale  o no secondo che nella lotta dialettica resiste 0 no; € rimane vinto vera-  mente, quando è superato, 0 quando la sua fecondità si esaurisce.    - La mentalità logi di P. i vuol far mori  sistema per mezzo della critica interna cercandone le inti i trad-  dizioni, e i difetti o errori logici particolari; ma la sua attività com-       eau       1  battiva, se non * sorretta da una penetrazione tale, che colga i punti ©    veramente essenziali, si disperde in scaramucce di abilità dialettica, :    in cui egli corre pericolo di obbiettivare le sue incomprensioni € di  trovare oscurità, contraddizioni, incongruenze © sofismi nelle opere  criticate, mentre si tratta di errori suoi di interpretazione e di defi-  cienze sue di comprensione; peggio, se nella critica più che l’amore  della verità filosofica entra lo zelo per la dife a di una scuola, di un  unposta € presunta ortodossia m  ‘Padre Rossi è una notevole € interessante incarnazione del Beck-  messer dei Maestri Cantori. A questo genere di avversari io additerei  un campo molto fecondo per esercitare la loro attività : negli indici  generali delle opere di S. Tommaso dopo le citazioni a proposito di  una parola, si trovano altre citazioni, introdotte con la fonmula : Con-    irarium dicere videtur. |  Ecco dunque un'ottima occasione per la loro schenmaglia.           120    Re Io per conto mio, sono persuaso che la conoscenza della storia.  della filosofia è un ottimo sussidio, ma non può essere nè l’unico  metodo, nè l’essenziale. Lo studio dei dati dell'esperienza umana, dei  processi elaborativi dei dati e dei risultati finali non si può fare in modo:  vivo e attuale se non nell’ambito della propria coscienza; quanto agli  altri, non si può che indicare la via e, per abbreviare il cammino,  proporre loro le proprie scoperte e i propri risultati, perchè li con-  trollino nella coscienza loro; la gnoseologia non si costituisce ragio-  nando, ma si scopre osservando, analizzando, paragonando e coglien-    do rapporti; non siamo più nel campo della logica ragionativa, ma:  in quello della percezione diretta.    L’argomentazione ragionativa, ha ufficio negativo, in ogni caso  sussidiario. La rievocazione storica non può essere fatta che in base  all'esperienza della coscienza propria.   Da questa profonda differenza di mentalità derivano ifraintendi-  menti fondamentali.    Le divergenze fondamentali causa dei fraintendimenti       Resta fissato che le critiche di M. Olgiati dipendono in parte da  disparità di significato delle stesse parole usate da lui e da me (e per’  conseguenza di errori di comprensione del mio pensiero); in parte    dalla sua mentalità di storico (e dall’essersi fidato di P. Rossi). Ecco:  le principali differenze :    Fenomeno e fenomenico    Olgiati Zamboni  ciò che appare, a confronto ciò che si presenta e che, apparendo,.  di ciò che esiste realmente; si manifesta reale, ma. non-fa_cono--  apparenza o illusione sog- scere..se non la _superficie esteriore    gettiva. delle cose. materiali e delle persone.  Esistenza ed essere ontologico  Olgiati Zamboni  sono Sinonimi: ciò che esi- sono due concetti distinti, e diversi:  siete:    esistenza è il fatto di esistere o di es-  serci davvero  essere è l’atto di essere costitutivo del    , CD LI ti  l’ente Teale, cioè quell’enengia intima.  per cut l’ente esiste.             Metafisica dell’esistenza    Olgiati    è identica alla metafisica    dell'essere (sostanziale); ma  quando parla di me, egli la  fa sinonimo di filosofia fe-  nomenista.    Zamboni    la metafisica dell’esistenza è quella  che si ricava dal concetto di esserci e  di realtà in generale © ty   la metafisica dell’essere (ontologico) è  quella che tratta della costituzione in-  tima dell'ente reale (atto di essere ed  essenza): due tappe o momenti della  metafisica tomista.    Realtà fenomenica e realtà ontologica    Olgiati  quando parla di me, ne fa  due realtà oggettivamente  separate e coesistenti.    Zamboni  Realtà fenomenica  quel grado o modo di realtà che com-  pete alle superfici reali esteriori che la  sensibilità fa conoscere.    Realtà ontologica   quel grado di realtà che compete alla  sostanza (e all’accidente); le sfesse su-  perfici esteriori che alla sensibilità non  si rivelano come accidenti, sono cono-  sciute dall’intelligenza come accidenti  esteriori delle sostanze materiali e del-  le persone.    i conpi reali dell'universo sono cono-  sciuti in due modi e tappe:   dai sensi, come complessi di superfi-  ci esteriori reali (realtà fenomenica);  dall’intelletto: tali superfici esteriori  sono inoltre conosciute come accidenti  esteriori di sostanze corporee e di per-  sone.    Soggettivo e oggettivo    Olgiati  non distingue i due signifi-  cati; quindi basta dire che  qualche cosa appartiene al  soggetto, per metterlo subi-  to in sospetto che si tratti  di apparenza soggettiva, €  di soggettivismo.    Zamboni   distingue due significati di soggettivo :  1° l’appartenente al soggetto come  ente (sentimenti, emozioni, passioni,  atti di intendere e di volere e realtà  dell’io)   2° soggettivo rispetto alla conoscenza  = finzione del conoscente, senza cor-    he          o EE    Se    rispondenza col reale — il soggettivo  nel primo senso è perfettamente og-  gettivo nel secondo significato.    Sensazione come modificazione del soggetto    Olgiati Zamboni    non distingue modificazio- distingue: i dati della sensibilità non   ne del soggetto e modifica- sono modi di essere dell’io, o dell’ani-   zione del corpo del sog- ma spirituale (Cartesio e altri); ma so-   getto. no modificazioni del corpo dell'io; 0g-  gettive in ogni senso, rispetto all’io,  estese e collocate nello spazio.    Queste divergenze di cui IM. Olgiati non s'accorge, rendono va-  no lo sforzo delle sue condanne.    La fondazione della metafisica dell'ente sostanziale reale  SCR RAMIRO REINA SL pr iene    Quanto al problema principale, cioè la fondazione della meta-  fisica dell’essere, rimane assodato che essa non può venire dal con-    | cetto di esistenza (= esserci) e di realtà in generale (qualche cosa,    quidditas) che si ricava anche dai dati della sensibilità che presen-  tano superfici esteriori delle cose. Per la metafisica tomista occorre  un concetto di ente che indichi la costituzione intima del reale: due  elementi o principii che si completano a vicenda : l'essenza specifica  sostanziale e l’atto primo o energia fondamentale per cui l’ente c'è  realmente (= esiste) (ma questo actus essendi non l’ha da sè, quindi  è contingente).   Questo è il vero problema, la cui soluzione distingue il feno-  menismo e l’idealismo dalla filosofia tomistica dell'essere.   Di qui si vede che non sono sinonimi realtà in generale e realtà  oggettiva, da una parte, e realtà onfologica, dall’altra; e che i sensi  cogliendo l'aspetto superficiale, colgono una realtà, una realtà og-  gettiva, (che fa parte realmente, come accidente, della realtà sostan-  ziale) ma che per sè sola non fa conoscere la costituzione ontologica  sottostante.   Di qui resta il dilemma :   o rinunciare a cercar l’origine sperimentale della nozione di  ente (sostanziale, ontologico) o rifugiandosi nell’apriorisno Rosmi-  niano, o complicando la questione per sottrarla all’attenzione: ma  così facendo non si resta fedeli al tomismo, alla scolastica — oppure          3   à  Fi  ‘a    123    rivolgersi all'esperienza dell’io come realtà sostanziale autocosciente;  eminentemente oggettiva rispetto alla conoscenza; seguendo una cor-  rente di pensiero in cui si è messo S. Agostino, e a cui partecipano  pure S. Tommaso, Scoto, Campanella, Cartesio, Locke, Leibniz,  Maine de Biran; corrente troppo trascurata dagli scolastici che non  osservano l’oggettività (conoscitiva) della coscienza che l’io ha del  suo essere e dei suoi stati e atti; e non sono abbastanza psicologi per  intravvedere, almeno, l’uso che se ne fa nella vita quotidiana; non  abbastanza filosofi, per intravvederne la fecondità speculativa; non  abbastanza storici, per capire che le deviazioni dalla filosofia dell’es-  sere sono solidali con l’aver dimenticato od escluso di tener conto  dell’autocoscienza; non abbastanza tomisti per sentire le direzioni  dello sviluppo della dottrina dell’Aquinate.    Riepilogo conclusivo intorno alla fondazione  Mep Si e ____————_—__t€_6k  gnoseologica della metafisica tomistica; insuf-    ficienza della metafisica esistenziale  i  I grandi problemi della gnoseologia sono tre :   1) il problema delle conoscenze necessarie e ‘universali, con-    cetti e principii, scienze;  2) il problema de   in generale;  3) il problema della costituzione intima della realtà esistente   (dalla soluzione del quale la metafisica ricaverà ia soluzione del pro-    blema dell’ Assoluto). me  Il primo è trascura    tolica e  Olgiati — e qui non ne parlo. a  dea : blema, perchè M. ‘Olgiati e i suoi,    Il terzo è negato come pro 2 i 3  riducendo il concetto di essere al solo significato esistenziale, riten-  gono che in qualunque dato l'essere si presenti alla conoscenza uma-  na, immediatamente. Conquistato questo concetto di essere come Sr  stenza e realtà in generale e di ente come « ciò che esiste » ne de du-  cono i concetti di sostan a e di accidente (ciò chessoie in sè e ciò  che esiste in altro) e combinano gli altri concetti di poter essere, po-  fer non essere, non poter non essere eco. ecc. e così costruiscono una  trama mentale in base al concetto di esistere, e credono di aver finita    lla struttura della coscienza e della realtà    to dalla facoltà filosofica dell’Università Cat-    i fafisica. "ra  i oniezoe dna ualche cosa di più intimo che non    Ma a noi interessa sapere q    la nozione di esistere in; ci sono veramente delle realtà a cui con-          124    esiste in sè », (che è l’anima di ogni sostanzialismo, secondo M. Ol  giati) è un astrattismo che non giova a smuovere dalle loro po-  sizioni i fenomenisti, i soggettivisti, gli idealisti. Dirà un sensista :  solo i dati delle sensazioni esistono, tutta la realtà si risolve in essi;  essi poi non manifestano nessun bisogno di inerire ad altro; esistono  in sè; ecco le vostre sostanze. E così dirà un soggettivista per il sog-  getto, pura unità di coscienza; e così l’idealista assoluto per il suo  lo trascendentale; il fenomenista si ferma alle sensazioni; l’idealista  si ferma ai singoli i0 pure unità di coscienza; l’idealista assoluto sente  il bisogno di far inerire i singoli io ad un /o assoluto. E lo scola-  stico, munito della sua metafisica esistenziale, felice di aver raggiun-  to la sostanza a suo modo, bisogna che li lasci fare, se non vuol pe-  netrare più in fondo nella metafisica; ad essi importa poco se lo scola-  stico chiamerà sostanza (che esiste in sè) le sensazioni, o le unità di  coscienza, o l’Io trascendentale : li chiami pure sostanze, se vuole;  purchè non intenda per sostanza quello che intende S. Tommaso,  giacchè allora sì i loro sistemi sarebbero veramente intaccati.    L’anima della metafisica tomistica    S. Tommaso, (qualunque sia la nomenclatura substantia prima,  secunda, subjectum, hypostasis, subsistentia ecc. ora non facciamo  esegesi verbale), S. Tommaso penetrat in interiora entis, ritiene che  l'ente individuale realmente esistente, (questo albero, questo ani-  male, questo uomo, questo angelo) sia composto di due principii com-  plementari : l'essenza, che conferisce all’ente la quiddità specifica; e  l’atto di essere, principio radicalmente profondo di ciascun ente reale,  che realizza l'essenza intrinsecamente, che è uno anche se l’ente è,  per l’essenza, molteplice e da cui l’ente ha la sua unità individuale; è  quell’energia o atto primo per cui l’ente esiste.   Ecco come un ente può esistere in sè, ossia realizzare la defini-  zione esistenziale di sostanza: l’ente esiste in sè perchè ha in sè il  principio della sua sussistenza (contingente).   [Su questa nuova posizione si può costruire tutta la metafisica  tomistica veramente. Cfr. il Del Prado più volte ricordato].    Il problema dell’applicabilità  della metafisica tomistica all’esperienza    Ma si domanda : è questa una veduta geniale, un’invenzione, una  trovata di S. Tommaso? oppure corrisponde alla realtà? Si trovano    Nic          125    in realtà enti così costituiti? Tale nozione è a-priori o viene dall’e-  sperienza ? Veramente noi la troviamo nella nostra mente; ma in essa  come è nata? È una arbitraria interpretazione della realtà o è anzi  fondata nell'esperienza?   Se nell'esperienza la si trovasse già realizzata, la metafisica to-  mistica sarebbe rannodaia al reale, sarebbe fondata, avrebbe funda-  mentum in re.   È necessaria dunque la ricerca che deve dirci se si trovi nell’e-  sperienza qualche cosa a cui poter applicare la dottrina Tomîstica.    L’esperienza ingenua comune è un punto di arrivo,  non un punto di partenza, nella questione delle idee ontologiche    — Ma qui cominciano nuove difficoltà. Quali sono le fonti e gli  oggetti dell’esperienza umana?   Il pensiero ingenuo e gli scolastici che rifiutano la ricerca critica  e gnoseologica, dicono: non c'è bisogno di tanta ricerca; la nostra  esperienza quotidiana ci mostra piante, animali, e persone che sono  appunto così costituiti come dice S. Tommaso; tutti questi enti hanno  un'essenza specifica (di pianta, di animale, di uomo) e l’atto di essere  individuale per cui esistono in sè, ciascuno per conto suo; ciascuno  ha i suoi accidenti, le sue cause, i suoi effetti: tutto ciò è di espe    rienza comune.    Chi dice così parte... da! punto di arrivo; «perchè la conoscenza ;    di tali realtà come enti così composti è il risultato di un processo men-  tale immanente.    Il processo della conoscenza delle cose esterne come enti,  secondo S. Tommaso    Infatti S. Tommaso e tutti gli scolastici dicono che noi non speri-  mentiamo le cose esterne materiali se non per mezzo dei 5 sensi  esterni — e questi non ci forniscono che la conoscenza di accidenti  esteriori, dell'aspetto esteriore di tali enti.   È di esperienza comune © dottrina di S. Tommaso che gli stati  interni, gli atti, le azioni, la causalità, la vita, e la costituzione intima,  l'essenza e l’atto di essere individuale di tali enti sono conosciuti per  mezzo di un processo nel quale l’aspetto esteriore (strumento dell’in-  telletto agente) serve a suscitare nell’intelletto i concetti di ciò che il  senso non percepisce; € che in un secondo tempo, con un judioium  (componendo et dividendo), vengono attribuiti alla realtà esterna. Dun-    PST          126    que è vero che la nostra conoscenza degli alberi, degli animali e degli  uomini, contiene quei concetti ontologici; ma li contiene perchè con  la nostra mente abbiamo completato quell’aspetto superficiale esterio-  re che i sensi ci manifestano.   Il problema, non solo non è sciolto, ma si è complicato, perchè  bisogna appunto provare con quale diritto la mente nostra applica quei  suoi concetti ai dati dei sensi, per conoscere gli enti del mondo esterno  come sostanze individuali, attive, passive, e, alcune, intelligenti, vo-  lenti, e coscienti del loro îo. Per risolvere questo problema, l’espe-  rienza esterna non serve più, perchè si limita all'aspetto esteriore del-   : le cose.    L’autopercezione intellettiva secondo S. Tommaso    Di una percezione intellettiva della sostanzialità delle cose per pre-  senza immediata non si può parlare; ciascuno s’accorge facilmente  che non intuisce la personalità degli altri, la loro attività, la loro co-  scienza, il loro essere profondo.   Perciò S. Tommaso quando nel De Veritate ifa la questione del   LETTERE ZEN  come si ha la certezza che i nostri concetti ontologici e i nostri giudizi  corrispondono alla realtà, non ricorre alla percezione esterna, ma alla  riflessione ; « in quantum intellectus supra se ipsum reflectitur ». Ecco  la grande risposta che per noi è come un lampo di luce, ma che scon-  certa i tomisti di corta veduta. Purtroppo S. Tommaso non svolge  la sua tesi. Ma i materiali per interpretarla ci sono.   « Illa quae sunt per essentiam sui in anima, cognoscuntur expe-    în: TESS LI _;rimentali experientia, in quantum homo experitur RerAcloS principia  "ua pm" intrinseca, sicut voluntatem percipimus volendo etÈvitam ab operibus  Y vitae » (I, II q. Î12, 5 ad 1). Così ciascun uomo percepisce in sè  wa2 Jim stesso, di essere, di vivere, di sentire, di intendere, di volere, non  x Avana in universali, ma in individuo, perchè non è l’individualità che im-  9 ; pedisce la percezione intellettiva, ma la materialità. (S. Tommaso, ipas-  ume Ì sim). ns    L’autopercezione intellettiva nella nostra vita mentale  licet    E quello che dice S. Tommaso, ciascuno può controllarlo in sè  stesso; come pure controlla nella sua esperienza soggettiva che egli  conosce (e può conoscere) gli altri come esseri individuali, attivi, pas-  sivi, senzienti, intelligenti, volitivi e autocoscienti appunto perchè sente.  in sè stesso tutto ciò, e quindi se ne può fare un concetto da attribuire             127    con certezza a quelle realtà fuori di lui che ne mostrano i segni. Prego  ogni lettore di riflettere su questo punto, e avrà capito quella frase di $.  Tommaso con cui scioglie il problema della verità della conoscenza in-  tellettiva delle cose esterne: « in cuius natura (= intellectus) est ut  rebus conformetur ».    L’autopercezione intellettiva come fondamento e garanzia  della conoscenza delle cose esterne come sostanze e persone    Riepilogando : lo sono un ente, cosciente (non della mia essenza  sostanziale, ma) della mia costituzione ontologica (io esisto, come in-  dividuo, non inerente ad altri individui, e in me hanno esistenza i  miei accidenti e modi di essere, e da me dipende l’esistenza dei miei  atti di intendere e di volere); questa è I° i i iata_fon-  damentale ontologica, per cui.i io-sono atto a conformarmi. intellettual-  mente e, cioè a pensare € giudicare con certezza che esse  sono sostanze, composte di atto di essere € di essenza, e che vivono,  sentono, e sono persone come me.   Giudichi il lettore onesto se la mia dottrina è abbastanza tomista e  se combatte sufficientemente il fenomenismo, il soggettivismo, l’ideali-  smo, e l’idealismo assoluto. E poi pensi che IM. Olgiati... nega il pro-  blema, lasciando il campo libero agli avversarii.    Dalla polemica ad un programma di studi  Mio meme E    Queste sono le conclusioni prossime della parte polemica.   Ma la polemica è sempre ingrata e pesante. Bisogna farla, per-  chè, se nò, ci scapita la verità; se non si risponde, l’assente ha sem-  pre torto. E bisogna farla nel modo iforte che l'avversario stesso ha  adoperato, perchè è quel modo che egli crede efficace.   Conviene però tentare di ricavarne un vantaggio per il progres-  so del metodo e della dottrina.   1°) Le oscurità, ambiguità, e, direi quasi, la soggettività del modo  di intendere le espressioni, mostrano la necessità di riformare e fissare  la terminologia. E una terminologia precisa € chiara ed etimologica,  più che è possibile, manca ancora alla scolastica attuale.   2°) Il pensiero di un autore, vivo o morto, prima che spulciato,  va vissuto nella sua integrità; sotto pena di fraintendimenti radicali.  3°) La storia, come pura storia, non dà soluzioni teoretiche; la  speculazione dialettica conduce allo svolgimento dei sistemi, ma ra-         ne       melo    AL Pappi Ae    t    Dai, RT    128    ramente conduce alla soluzione radicale dei problemi. Ambedue sono  stadi preparatorii per la discussione o, meglio, per la meditazione  definitiva.   4°) Prima di porsi a combattere, con mezzi teoretici e pratici    è necessario consolidarsi bene sulle posizioni proprie; cosa che i  neoscolastici moderni italiani (all’infuori del solco della gnoseologia  pura) non hanno fatto, nè tentato di fare; il quadro che ne presenta  M. Olgiati, ne mostra la meschinità : occorre che i neoscolastici ita-  liani lavorino assiduamente, ‘per poter vincere davvero, se hanno spi-  rito polemico; e per sentirsi forti, se hanno spirito filosofico.  5°) E per comporre il loro sistema e proporlo e imporlo, devono  aver la pazienza di riprendere i problemi, uno per uno, nella loro  pungente concretezza, e con piena sincerità senza barcamenamenti,  opportunismi, preoccupazioni personali, raggiri; i diritti della verità  sono tutto per il filosofo; € sono il necessario presupposto per il cri-  stiano e .il cattolico. :  6°) Bisogna oltrepassare in profondità la posizione logico-verbale  spontanea del pensiero. La posizione spontanea di chi comincia a fi-  losofare è la certezza spontanea, volgare € scientifica, dell’esistenza  e conoscibilità dei corpi materiali e delle persone fuori di noi; €,  insieme, l'evidenza mentale dei principi primi della ragione, della  metafisica e delle scienze. Su questa posizione non ci si può fermare,  non si può accontentarsi di dire: « ma è evidente »; il pensiero  spontaneo, logico-verbale, dei principi necessarii, evidenti, pensati  ed espressi nelle solite formule, e la conoscenza del mondo fuori di  noi (cose e persone) che l’adulto possiede, sono punti d’arrivo, non  di partenza, che il bambino raggiunge un po’ alla volta, faticosa-  mente; sono complessi, non dati primi originarii. Bisogna affrontare  __Îl problema : come si arriva alla conoscenza certa, volgare e scienti-  fica, del mondo fuori, e come si arriva alla formulazione esplicita dei  principii ? [Bisogna condurre la ricerca fino in fondo; in primo luogo  perchè è questo il campo della battaglia col positivismo e con l’idea-  lismo, da Cartesio in poi; in secondo luogo, perchè la scolastica lo  esige, giacchè per S. Tommaso la conoscenza dei corpi è risultato di  un processo mentale (cogitativa, intelletto agente, intelletto possibile,  fonmatio quidditatum, judicium ecc.) e la conoscenza dei principii  parte dall’esperienza; in terzo luogo, € principalmente, perchè è in-  dubitabile che quelle conoscenze spontanee sono complesse e me-  diate, almeno nella formulazione verbale in cui si presentano. Non  si può dunque evitare il problema con superficiali e sbrigative nega-          129    zioni; bisogna passare dalla conoscenza logico-verbale alla ricerca di  quelle conoscenze immediate e veramente elementari, nelle quali la  conoscenza logico-verbale, affonda, per dir così, le sue radici: ecco  i problemi che gli scolastici devono prendere in considerazione :   a) Riesaminare il concetto di coscienza, di fatto psichico, di  presenza psichica; ed uscire dal concetto cartesiano, che sbocca na-  turalmente nell’idealismo immaterialista di Berkeley; così usciranno  dal soggettivismo.   b) Riesaminare i dati della sensibilità esterna dei 5 sensi, €  precisare ciò che offrono al soggetto conoscente; e studiare come da  essi risulti la conoscenza superficiale delle cose esterne e del proprio  corpo; così mentre assoderanno il valore della conoscenza sensibile del,    le cose esterne, sentiranno il problema della conoscenza ontologica, la | 4%  ì    quale dai dati della sensibilità non risulta.   c) Prendere in accurato esame tutti i dati e i contenuti pre-  senti immediatamente al soggetto; classificarli, studiarli, in rapporto  fra essi e con la coscienza dell’io; assicurarne l'originalità e la realtà;  e studiare quale nuovo apporto arrechino alla conoscenza oltre ai dati  superficiali dei 5 sensi esterni. Si è troppo dimenticata l’esperienza  che ciascuno ha di sè, dei suoi modi di essere e di sentirsi, dei suoi  stati e atti; si è troppo dimenticato il processo con cui ciascuno viene  a conoscenza della psiche altrui — così usciranno dal fenomenismo,  ossia dal realismo fenomenista, € fonderanno la metafisica dell'ente  (sostanziale).   d) Fissare le funzioni elaboratrici dei dati, sia associative sen-  sitive, sia analitiche intellettuali, tra cui le principali sono l’astra-    ‘zione :(an sit e quid sit) € l’oggettivazione (hoc, ego); così si avvie-    ranno alla soluzione del problema del pensiero universale e ne-    cessario.  e) In rapporto con questi studii, esaminare le formazioni    ulteriori, conoscerne la struttura e le funzioni che le producono, cioè :    1° La rappresentazione sensibile dell'universo, nello spa-  zio e nel tempo,   2° la conoscenza completa del proprio corpo, oltre alla  superficie esteriore,   3° Ja conoscenza della psiche altrui (molto istruttiva),   4° Ja conoscenza della struttura ontologica dei corpi ester-    ni materiali,  5° la conoscenza astratta necessaria e universale; i con-       Par  eu die    —STZ       130    cetti, i giudizi, i ragionamenti, i principii, e la sistema-  zione delle scienze deduttive,   6° la conoscenza concettuale ontologica : ente, sostanza,  individuo, causa, azione, passività, contingenza, perso-  na: esaminando fino in fondo il significato o i significati  di queste parole, 1   7° dopo di che si potrà, più che discutere, riassumere il  valore delle conoscenze; non di quelle che si riducono  al puro principio di identità, ma di quelle che fondano  le scienze e la metafisica.   8° Allora si vedrà quali sieno veri fra i sistemi: feno-  menismo, idealismo, soggettivismo, filosofia dell’ente  sostanziale e contingente; si potrà ricostruire con sal-  dezza incomparabile e maggior coscienza dei problemi  la metafisica generale, distinguendone i piani; si po-  tranno valutare i filosofi e le correnti, e si apriranno le  porte alla metafisica speciale, antropologica, cosmologi-  ca, teologica, che sono i preamboli filosofici alla reli-  gione cristiana.   Solo così si fonda il nostro realismo davvero e ho speranza  che tosto o tardi l’Università Cattolica si metterà su questa via, ri-  solutamente.   9° La Storia, se non degenera in storicismo, è sussidio  prezioso; ma senza la precedente ricerca non si pene-  tra a fondo.   Programma splendido, innegabilmente, al quale io ho sempre  mirato, a cui ho dedicato tutti i miei sforzi, rimpiangendo soltanto  che la vita, già così breve, sia tanto impacciata, e che pregiudizi,  oscurità, competenze improvvisate, interessi personali, miseriole, pau-  re esagerate, ne ritardino l’esecuzione.    Da questa ampiezza di orizzonte, l'artiglieria logico-verbale.di.P.    Amedeo Rossi, si sente tuonare a salve, da lontano, nel recinto del  Collegio Alberoni.       b yi RT 00 è a di       INDICE    IntropuUZIONE per l'orientamento nella storia della filosofia,  nella storia della Scolastica e nella presente controversia pag.  — Disorientamento iniziale di chi si affaccia alla filosofia »  — Orientamento tra i problemi della GEE ec »  — Orientamento tra i sistemi; i tipi mentali È 5 6  — Orientamento nella Scolastica; 11 razionalismo; il tra-  dizionalismo chiuso * ,    couwo mouse    . . ». . . . »  a) Le scienze moderne a Lovanio, lo sperimentalismo . »  b) La criteriologia di Désiré Mercier c 5 do SD    c) Il problema critico in Italia: criteriologia e guoseo-    | logia pura 2 : 5 " È ; : 7 5 » Jl  d) Il nuovo orientamento dell’Università Cattolica e le  È sue conseguenze pratiche ie deo a » ET  È e) Le posizioni attuali Raga ie 0 È » 13  — La posizione della gnoseologia pura nella corrente Ari-  stotelico-Tomistica, e nel pensiero moderno . 3 - » lA  — La presente polemica ARA i ca fe » 16  — iLe questioni veramente ‘importanti . SO I gie: » 17  si AVVERTENZE PRELIMINARI E ANTICIPAZIONI . /. 0.0.» » 20  Tre parti nella Critica di M. Olgiati. |... + » 20  Connessione dei tre punti dell’accusa . î ì » 20  Professione di realismo O dii 3 MIRO Mi des a |» QI  È Questioni di nomenclatura: fenomeno o x - È » 21  Nomenclatura della realtà sostanziale ontologica: equi-  voco sulla parola ente . , 9 È b ” 4 » 24  9  A CAPITOLO I° :  n Le mie posizioni fondamentali D  d [Non fenomenismo, ma: realismo fezomenico immediato rs  * dei dati della sensibilità, così detta, esterna - realismo "  ontologico immediato dell'esperienza dell'io - realismo +  ba mediato, fenomenico, psicologico, ontologico della cono- x  2 scenza delle cose e delle persone fuori del nostro corpo - vl  (-@ distinzione del fatto di esistere dall’atto di essere, inti- ca  mo all'ente reale] . 5 ; 5 i x 5 h È pag. 26 s  i Art. I° - L'uso delle parole fenomeno e realtà fenomenica Re:  (a non esclude, ma esprime il realismo dei dati; e non  fe implica il fenomenismo 2-0 eni i 98 va  bt, $ 1° Significati della parola fenomeno nell’uso incerto che “è  Va ne fasM:. Olgiati. 151 col Ko CRA A » 26 U  | SIA $ 2° Si escludono i significati 1° e 2°: a) apparizione vuota; ni  > b) illusione. pura parvenza ctr cuamenti » 27 gl  [Pale $ 3° Si esclude che « fenomeno » significhi fatto ; uramente us  I interno, puro stato di coscienza - cmuca dell’espres- ,  1 Mt sione di A. Franchi: « fenomeni puri psichici che non  i E fanno apparire nulla» + Fe Si Aaa » 28  | ;  | è DÈ <  |       132    1) Il concetto di coscienza nella filosofia moderna da Car-  tesio a Kant (escluso) e l’errore di iniziare la tratta-  zione sulla coscienza presupponendo risolta la que-  stione metafisica intorno allanima e al compo __.. . »  a) metatisica cartesiana, e sue conseguenze idealistiche  b) metafisica scolastica: esatta ma non iniziale  c) posizione gnoseologica anteriore alla. metafisica: la   purificazione del concetto di coscienza da ogni   ; presupposto metafisico . 5 5 ° ; ?   2) La riforma gnoseologica del concetto di coscienza con-  duce al realismo immediato dei dati della sensibilità  dei 5 sensi . 7 AMT - : QUER ; h   [ 4° Il significato etimologico della parola fenomeno: real-  tà che si presenta e si manifesta . È : n   Vota I°: Sull’espressione: fatti interni, fatti esterni .   Nota II3: realtà di sensazione e realtà di immagine    Art. II° - L'espressione « realtà fenomenica » significa, stori-  camente, realtà non sostanziale; ma non implica il fe-  nomenismo . A 5 : i ; : 5   è 1° Che cosa significa realtà fenomenica EI ATIAAE  9° Ammettere una realtà fenomenica non significa accet-  tare il fenomenismo : x . - È 7    Art. III° - Il significato della parola « fenomenico » quando è  riferito alla conoscenza delle cose fuori del nostro cor-  po; la mediatezzza della conoscenza sensibile delle cose  fuori del nostro corpo non implica il fenomenismo   $ 1° Gli insegnamenti della fisiologia: noi noù percepiamo  immediatamente coi sensi le superfici delle cose fuori  dal nostro corpo È ; Sa NSA .   $ 2° A_M. Olgiati è sfuggita la differenza tra la mia posi-  zione e il soggettivismo Cartesiani , | ; x   $ 3° I] P. Amedeo Rossi su questo punto è d’accordo con la  a ucscolbele pura . - i pe: ” : Ae  ‘Conclusione sul mio preteso fenomenismo   Art. IV° - Quale grado o forma di realtà ci presentano i dati  a-soggettivi e ì dati soggettivi della coscienza . -   $ 1° Classificazione dei dati della coscienza secondo il loro    rapporto col soggetto to: dati a-soggettivi e dati sog-    Serv e SO ; - > - c 5 a -  $ 2° I due significati della parola « soggettivo »: a) 47lu-  sione soggettiva; b) appartenenza all’z0 ATTI VBA  $ 3° I dati dei 5 sensi, a-soggettrv?, sono realtà superficiali  esteriori all'i0 . È 5 . 3 SODO 7 i  $ 4° I contenuti soggettivi sono realtà ontologiche, manife-  stano qualche cosa della struttura intima di me, co-  me ente 0 o . . . È : . È <  $ 5° Se la fenomenicità dei dati dei 5 sensi annulli il ca-  rattere ontologico dei dati della coscienza dell’io  $ 6° La conoscenza completa delle realtà esterne, come so-  stanze materiali, viventi, animali e come persone: en-  tificazione conoscitiva dei complessi risultanti dai. dati  della sensibilità SOLI DI006 212 e    Art. V° - Il concetto esistenziale di ente si ricava dai dati    dei 5 sensi esterni; sua differenza dal concetto ontolo-  gico di ente che fonda la metafisica caratteristicamen-  te tomistica . 5 5 5       38    38  40    4l  42                                           $ 1° I] concetto di esistenza; i ì  £ ; il con Lanzia-  iatsanie Miameenza, o) cedo) di ente sostanzia.  (o erainica esistenziale SORORE:   metafisica ontologica in senso pieno o dell’ « actus  essendi » o 5 : RCSCO Di à 3 È ci SUE   $ 2° Il «fatto di esistere» e l’uatto di essere »; lesi  n stenza e la costituzione intima di ciò che esiste  Nota: Dieu est son existence mèéme; Deus est ipse suus  actus essendi irreceptus c . 0 7 5 c  Prospetto che raccoglie 11 risultato delle precedenti spie-  gazioni e e VO a    CAPITOLO II°    Risposta alle accuse sulle due realtà e sulle due  metafisiche e sull'entificazione conoscitiva    Ant. I° - Risposta all’accusa di ammettere due realtà, Ja  fenomenica e l’ontologica pi ES RT   8 1° Come gli avversarii della gnoseologia pura intendono  la dottrina delle due realtà e le sue conseguenze: un  tremendo atto di accusa . 6 5 A È 5 5  $ 2° L'importanza della questione Lei SE ARI  $ 3° La paura di trovare in Kant qualche cosa di vero e di  È | coincidente con :S. Tommaso; e se la gnoseologia pura  b sia un « miscuglio inconcludente ». Ritorsione sull’o-    riginalità di M. Olgiati ore ice ca  $ 4° La « gaffe » di P. Rossi e di M. Olgiati sulla questione  fondamentale delle due realtà NEREO 3    sn Art. II° - La questione delle due metafisiche: M. Olgiati  pI fa confusione tra lla metafisica dell’esistenza e la me-  i tafisica fenomenista | 5 TI SENT, 5 È  $ 1° La metafisica dell’esistenza ASI  $ 2° La metafisica dell’esistenza non è, per sè, fenomenista;  anche se si può ricavare dai soll dati dei sensi.  $ 3° S. Tommaso accetta la metafisica esistenziale, anzi co-  mincia da qu    e loro confluenza  o substantia    . . .    . .    perenne O a o  $ 4° La metafisica della struttura intima dell’ente reale, o  dell’actus essendi 3 7 Sona:  & 5° Compatibilità delle due metafisiche  nella nozione di ente sostanziale reale,  prima Me  & 6° Come mai M. Olgiati confonde il fenomenismo con la  metafisica dell'esistenza bi <00 oe peo ne n  $ 7° Se la metafisica dell’esistenza 512 la morte della me-  tafisica dell'atto di essere i ca O  $ 8° S. Tommaso autore delle due metafisiche... Zamboniane  Art. III: - Il processo della conoscenza dell'elemento onto-  logico delle cose esterne, è della persone altrui  $ 1° Il punto più oscuro € pericoloso (Olgiatì) « un cumulo  i caesurdi n (PIA ROSSI) e ei  8 2° Come io introduco mio fratello nella sua pelle e co-  me lo scolaretto 05 introdurre nella Terra il fuoco  centrale 3 “0: È L 5 È  $ 3° Gli stessi... assurdi in S. Tommaso.»  4° Conclusione + . . 6 È    «  è $ +    : ke) af rita I    api zi    pag.    133    ol  5l    53       53  d4  55 nel    56    66                        67  68    74  75  76    Sà    134    CAPITOLO III°    La fondazione della metafisica dell'ente sostanziale  secondo M. Oigiati e i suoi Scolastici, ossia la dottrina  della percezione immediata della sostanzialità  delle cose esterne materiali    $ 1° La questione dell’origine dei concetti ontologici e so-    rasensibili . c a ° 3 5 : : 7 pag.   $ 9° tesi degli Scolastici (?) per la fondazione della   metafisica sostanzialista E 3 St i »  $ 3° Discussione del I° argomento: «... percepisco quell’es-   sere che è mio padre » ° : 2 , } È »  $ 4° Discussione del II° argomenio: « senza uscire di me   io colgo l’essere dello spillo che mi punge » ; »  $ 5° Discussione del III° argomento: d'accordo, ma non   basta Ò , 3 . - 5 : 5 à 5 - »  $ 6° La tesi che l’uomo coglie la nozione di ente sostanziale   nel mondo materiale, è tesi tomista ? 3 7 È : »  $ 7° La tesi che l’uomo colga nelle cose materiali la nozione   di ente sostanziale è resa impossibile dal P. Amedeo   Rossi medesimo . 6 : . s 5 s 1 È »  $ 8° Conclusione: posizione tragica! : È E . è »    CAPITOLO IV°    Le accuse di P. A. Rossi riguardanti le terribili  conseguenze della gnoseologia pura, e le sue « scoperte »    $ 1° Parole grosse . - e Si ST  2° La prima accusa: io colpirei la definizione della ve-  rità. La scoperta di P. Rossi: i concepta sono le cose  fuori dell'anima . ; È : . è - : E  $ 3° La seconda accusa e la seconda scoperta di P. Rossi:  l'essenza delle cose è oggetto immediato degli atti di-  retti dell’intelletto . ; / È 5 SEE 3  8 4° La terza accusa è una stiracchiatura senza importanza »  $ 5° La quarta accusa i MAR IO  a) l’accusa . o A 5 2 ; 7 a 5 2  b) la mia dottrina sul dogmatismo del criterio dell’e-  videnza . ; i ; SO Io 5  c) l’artificio ingenuo del P. A. Rossi per farmi piom-  bare nel baratro . - ; 4 È Ù ; : »  d) la terza scoperta di P. A. Rossi: ia mia... confes-  sione di soggettivismo... e quella di S. Tommaso . »    pag.    . CAPITOLO V°    La III nota critica sulla precedenza logica della  gnoseologia rispetto alla metafisica  $ 1° Gli argomenti di IM. Olgiati    $ 2° I due problemi sulla conoscenza, l’uno anteriore logica-  mente, l’altro posteriore, alla metafisica. . +. . »    pas.    86  $$    89    95          135  $ 3° Opposizione diametrale? Distinzione di due questioni :  la legittimazione della metafisica e la disciplina a cui  spetta di trattarne . } a ; o c : . pag. 100  $ 4° M. Olgiati è fondamentalmente d'accordo con la gno-  seologia . x 5 SSL è È ò BIS » 101  1) Accordo sulla questione essenziale: la legittimazione  dei concetti e dei principii della metafisica —. » 101  2) Accordo pure sulla precedenza storica, 0 cronologi- i  ca o psicologica della metafisica sulla sua legittima- |  zione.o gnoseologi& +». .». «e s. © e »_ 101  A 3) Accordo sulla interiorità della legittimazione e » 102  $ 5° Disaccordo su questo solo punto: se la legittimazione :  debba essere fatta dalla metafisica stessa o da un altro  ramo della filosofia, logicamente anteriore . Mt » 102 pe  a) la distinzione della specialità . : s 2 6 » 103  h) sul concetto di «scienza» . . + - E » 103  c) necessità della gnoseologia 0 .0 + e » 103  d) i due diversi oggetti formali della metafisica e del-  la gnoseologia » 104    e) la inconsulta resistenza dei metafisici e il nostro  dovere . ° . 3 5 , » 105    S 6° Le due cappe sui piedi Pesio I. » 105  a) Secondo M. Olgiati, la gnoseologia riceve dalla me-  tafisica il suo oggetto » 105    b) Metafisica e gnoseologia ricevono il loro oggetto  dalla conoscenza spontanea comune . o ? 5 » 106  c) Le zappe sui piedi di M. Olgiati sono tre. + » 107    CAPITOLO VI°    La soluzione storica della questione fondamentale  secondo M. Olgiati    $ 1° Il concetto fondamentale della critica della conoscenza  secondo .M. Olgiati; le sue tre metafisiche storiche e la    ì negazione del problema della conoscenza. —. —- pag. 108   È $ 2° Questione dottrinale: il semplicismo della soluzione di ;  M. Olgiati ° o . 5 c 3 5 ° 5 » 108 È  fi a) il principio di identit: « il reale è reale », non su-   le * pera il fenomenismo _ . : , i ; È È » 108   aa b) M. Olgiati resta fuori dell’anima di S. Tommaso » 109 }  li c) M. Olgiati non supera che lo scetticismo assoluto,  1 e'canta vittoria i ef (= C+ 0 - cN: » ll È  d) iSotto forma di prospetto . È 5 " î 3 O d E) #À  e $ 3° Questione storica: S. Tommaso sì è posto il problema “20   ; della conoscenza delle cose fuori di noi e ha indicato AE   fa una via di soluzione... sospetta di soggettivismo zam- dA  18 boniano ae 5 7 È » 112 2    CAPITOLO VII°    Conclusioni    Art. I° - La conclusione festevole di M. Olgiati ; e  $ 1° La lepidezza di M. Olgiati: la pallottolina piccola pic-  cola, il colpo al cuore, e la trappola del fenomenismo   $ 2° La pallottolina... nell’occhio del Prof. Olgiati .   $ 3° Mons. Olgiati e la trappola che lo trattiene +       $ 4° M. Olgiati spezza la penna in mano a IS. Tommaso    Art. II° Conclusioni che devono far pensare:    — Vantaggi dell'attacco frontale . |/+.°./ +...»  — Profonda differenza di mentalità:.. -. «+» —:  — Lè divergenze fondamentali causa dei fraintendimenti  —_ Da Ion dano della metafisica dell'ente sostanziale   rea 5 a    eale TRA PARIS (5  [insufficienza della metafisi istenziale, 128 - il cen-  tro della metafisica tomistica, p. 124 - il problema del-  l'applicabilità della metafisica tomistica all’esperienza,    p, 124 - l’esperienza ingenua comune è un punto di ar-  rivo, non un punto di partenza, nella questione delle  idee ontologiche, p. 125 - il processo della conoscenza  delle cose esterne come enti, secondo S. Tommaso, p. 125    1 ezion va, Saoondo iS. Tommaso, D:  l a nostra vita mentale, p. 126    è __ ‘e come persone, p. 127. /  | Dalla polemica ad un progma    ha       Visto; nulla osta per la stampa.  Verona, 8 Aprile 1935    Can.° RopoLFo MascHI, Censore Ecclesiastico    Si stampi.  Verona dalla :Curia Vescovile 10 Aprile 1935.  Can.° Gius. Manzini, Vic. Gen. Giuseppe Zamboni. Keywords: psicologia del volere, volere, l’io, sopra-sensibile, volere, volizione, volitum – the will -- Refs.: H. P. Grice, “Gnoseologia,” The Grice Papers, BANC MSS 90/135c, Bancroft, University of California, Berkeley. Luigi Speranza, “Grice e Zamboni, L’io,” The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria. Zamboni.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zanini: la ragione conversazionale e la simpatia conversazionale – la scuola di Legnano – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Legnano). Keywords: simpatia, empatia, impassibile, impatetico, impassionato, compassionato. Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Legnano, Lombardia. Essential Italian philosopher. Grice: “If Z. likes Smith for his ‘etica della simpatia,’ I happen to prefer Englishman Butler, for his sermons on self-love and benevolence!” -- Grice: “There are some resemblances between what Zanini intelligently calls “the rhetorics, sic in plural, of truth, and my idea of theoretical argument as a sort of deep-down practical argument.” Filosofo italiano. Si laurea in filosofia a Padova con CURI -- si veda: Luigi Speranza, “GRICE E CURI”.  Borsista presso la Fondazione Einaudi di Torino, ove studia con LOMBARDINI. Insegna filosofia a Le Marche. I suoi saggi sono indirizzati, in particolare, al rapporto tra filosofia politica e filosofia dell’economia. È tra i principali interpreti di Smith e di Schumpeter. Saggi principali: Filosofie del soggetto: soggettività e costituzione, Palma, Palermo; Keynes: una provocazione metodologica, Bertani, Verona; Schumpeter impolitico, Istituto della Enciclopedia Italiana Treccani, Roma; Il moderno come residuo: lemmi, Pellicani, Roma; Genesi imperfetta: il governo delle passioni in Smith, Giappichelli, Torino; Modernità e nomadismo, Calusca, Padova; Smith: economia, morale, diritto, Mondadori, Milano; Liberilibri, Macerata; Macchine di pensiero: Schumpeter, Keynes, Marx, Ombre corte, Verona; Schumpeter, Mondadori, Milano; Lessico postfordista, Feltrinelli, Milano; Retoriche della verità. Stupore ed evento, Mimesis, Milano; Filosofia economica. Fondamenti economici e categorie politiche, Bollati, Torino; L'ordine del DISCORSO economico. LINGUAGGIO delle ricchezze e pratiche di governo, Ombre corte, Verona; Schumpeter: principi e forme delle scienze sociali, Mulino, Bologna; Negri, Una traccia; Belfagor”, Garin, L'etica della simpatia; L'indice; Salanti, L'economia politica come critica della società, note sparse; Filosofia economia. Fondamenti economici e categorie politiche, Quaderni del Dipartimento di Ingegneria gestionale, Bergamo. Caruso, Alla ricerca della filosofia economica, Storia del pensiero economico, Fumagalli, Sfera politica e sfera economica: un difficile rapporto. A proposito di "Filosofia economica"  “Economia politica.” MLOL, Horizons Radio Radicale, univpm. Sito italiano per la filosofia, su swif.  Intervista su Schumpeter. Video Mediaset, Legnago. Sympathy, di Brown. La simpatia, nell’uso comune, indica un'inclinazione positiva verso un'ALTRA PERSONA, o più in generale rispetto a un concetto o un'idea -- συν-πάσχω, letteralmente, patire insieme, provare emozioni con.. Nel suo significato etimologico il termine indica quindi un sentimento di partecipazione alle emozioni altrui, siano esse positive o negative. Lo stato psicologico della simpatia ha tratti in comune con quello dell'empatia, ma anche divergenti. Empatia e l’abilità di percepire e sentire direttamente ed in modo esperienziale le emozioni di un'altra persona così come lei le sente, indipendentemente dalla condivisione della sua visione della realtà. Simpatia e la percezione di situazioni in maniera simile ad un'altra persona. Questo quindi implica preoccupazione, partecipazione, o desiderio di alleviare i sentimenti negativi che l'altro sta provando. Per questo è possibile provare SIMPATIA, MA NON EMPATIA, quando si sente internamente la voglia di AIUTARLO, ma non proviamo in modo diretto ed interiore il suo sentimento di dolore (empatia). C’e empatia e simpatia quando si percepiscono i sentimenti dell'altra persona (empatia) e si sente la voglia di AIUTARLA.  Costellazioni dell'emisfero celeste settentrionale raffigurate come esseri senzienti in un gigantesco zodiaco, ovvero giro degli animali (da Harmonia Macrocosmica di Cellarius. Magia simpatica. Nella filosofia antica, la simpatia, «sentire assieme», venne intesa non solo come un sentimento umano di natura psichica o emotiva, ma come una forza cosmica, capace di pervadere ogni creatura e persino gl’elementi fisici. Alla base di questa forza vi era secondo IL PORTICO una concordanza occulta fra i vari aspetti della realtà, dovuta alla penetrazione universale dello stesso Logos-Fuoco, principio di coesione, di movimento, e di vita. Come in un gigantesco organismo vivente, abitato da una sola grande anima, le varie parti dell'universo comunicavano tra loro vibrando all'unisono, attraversati dal medesimo respiro o soffio spirituale, pneuma, che crea quella interdipendenza in virtù della quale ogni singolo accadimento si ripercuoteva su ogni altra regione del mondo.  Simpatia e quindi il riverbero o l'influenza che un punto colpito da un evento esercita su un altro situato anche a distanza.  L'uomo zodiacale in un manoscritto medico che illustra le relazioni di simpatia dei vari organi con le corrispondenti entità del macrocosmo. Supponendo che la natura formi un tutto ben collegato e coerente che l'intero universo sia uno IL PORTICO ha raccolto più di un esempio a sostegno di questa tesi. Se si toccano le corde di una lira, le altre corde risuonano. Le ostriche e tutte le conchiglie crescono e si restringono di volume insieme alle fasi della Luna. Il flusso e il riflusso delle maree sono controllati dai moti lunari-- CICERONE, De divinatione. Secondo Plotino la simpatia è come una singola corda tesa che, toccata a un'estremità, trasmette il movimento all'altra estremità. Il termine puo estendersi all'animismo come nell'occultista Bolo di Mende, il quale parla di consonanze astrologiche, misteriosofiche e alchimistiche tra oggetti inanimati ed esseri viventi.  Nel Rinascimento l'argomento e affrontato da diversi filosofi, tra cui FICINO (si veda), Paracelso, CARDANO (si veda), CAMPANELLA (si veda), e PORTA (si veda), che concepivano un universo animato da reciproche simpatie e antipatie. Essi traduceno operativamente questa teoria nella pratica della magia naturale, basata in gran parte sui fenomeni simpatetici. I  maggiori teorici del fenomeno della simpatia, sebbene limitata all'ambito sentimentale dell'essere umano, sono Hume, Smith, e Scheler. Un ritorno alla concezione cosmica della simpatia si è avuto in seguito in Schopenhauer, che parla di Mitleid ossia di compassione morale per la sofferenza altrui, e nella filosofia antroposofica, per la quale la simpatia compenetra la vita soggettiva dell'anima con sentimenti di attrazione, anti-tetici a quelli di repulsione che invece rendono possibile il distacco proprio della conoscenza oggettiva. Simpatia, su treccani; Zapelli, Simpatia, antipatia, empatia: la regia del pathos, su else-where.it. Empatia, simpatia, contagio emotivo: le differenze, su tesionline. Festugière, La Révélation d'Hermès Trismégiste. Plotino, Enneadi; Compagni, La magia naturale: il contributo italiano alla storia del Pensiero, treccani; Ernst, Il Rinascimento: magia e astrologia, su treccani, Enciclopedia Treccani - Storia della Scienza; Calogero, Simpatia, su treccani,  Enciclopedia Italiana. Le forze della simpatia sono poste così in relazione con quelle del volere, e dell'antipatia con quelle del pensare, cfr. Simpatia-volere; antipatia-pensare, su anthropos conosci te stesso. Hume, Trattato sulla natura umana, Bompiani, Milano; Scheler, Essenza e forme della simpatia, Angeli, Milano. Antipatia Compassione (filosofia) Empatia Intelligenza emotiva Magia simpatica Polvere di simpatia Similia similibus curantur Sincronicità Sistema simpatico -- il lemma di dizionario «simpatia» Antropologia Filosofia Psicologia Categorie: Concetti e principi filosofici Emozioni e sentimenti Magia. ADELINO ZANINI, Ordoliberalismo. Costituzione e critica dei concetti (1933-1973) Bologna, il Mulino, 2022, pp. 568, Euro 40,00.  Con la pubblicazione del suo recente libro Adelino Zanini, docente di Filosofia Poli-tica e Storia del Pensiero economico presso l'Università Politecnica della Marche, intende offrire una panoramica lucida ed esaustiva della corrente dell'Ordoliberalismo, mettendone in luce aspetti inediti e spesso trascurati dalla critica, anche grazie ad una scrupolosa in-dagine di ricostruzione delle fonti e dei concetti. Come viene messo in luce nel libro, l'Or-doliberalismo è una dottrina ibrida e peculiare, spesso associata al cosiddetto "modello tedesco in un arco temporale che va dalla crisi di Weimar al secondo dopoguerra, con-traddistinta da una forte aderenza alla cornice concettuale dello "Stato-Nazione" e dello Stato di diritto (ben diverso dal modello anglosassone, e invece inteso secondo la tradizione tedesca Rechtsstaat), ma allo stesso tempo caratterizzata anche da una forte adesione ai valori della libertà e del libero mercato.  Benché per molto tempo l'Ordoliberalismo sia stato interpretato come un movimento unitario, spesso inglobato o associato all'economia sociale di mercato di Alfred Muller-Armack e alle riforme di Ludwig Erhard, all'epoca ministro dell'Economia, o addirittura assimilata a quello che oggi viene definito, spesso in maniera confusa, "neoliberalismo", il volume intende cogliere la peculiarità del fenomeno, mostrando fin dalle prime pagine le problematicità legate all'invocazione di una dottrina unitaria e isolando dunque le po-sizioni degli originali fondatori del movimento (Franz Böhm, Walter Eucken e Hans Gro-Bmann-Doerth) da quelli degli altri importanti esponenti della Scuola di Friburgo (Wilhelm Röpke e Alexander Rüstow), che "forniranno a loro volta il canone sociologico che [...] introduce e accompagna l'analisi del sistema teorico della Sozial Marktwirtschaft" (p. 16).  Il volume riesce pienamente nel suo intento grazie ad un'attenta ricostruzione storica e cronologica, impreziosita e arricchita dai riferimenti alle fonti - molto spesso di difficile reperibilità e non sempre tradotte in lingua italiana - dei principali protagonisti delle diverse fasi del movimento di crisi e rinascita della società politica ed economica tedesca, in quello cheè stato forse il più difficile e ambiguo periodo di tutta la sua storia.  Tra le altre cose, uno dei meriti del volume è quello di mostrare come l'Ordoliberali-smo non possa essere esclusivamente interpretato come un policy paradigm, ossia come una dottrina basata sull'implementazione di politiche pubbliche e riforme giuridiche e isti-tuzionali, scevra di una riflessione di carattere metodologico e teorico sul ruolo delle scienze sociali, della scienza economica in particolare, e del potere politico. Al contrario, ad essere messa in luce è la riflessione prettamente filosofica che anima gli scritti di molti dei suoi protagonisti (non dimentichiamoci che fino all'inizio del XX secolo le facoltà di economia non esistevano e gli economisti compivano studi di diritto e di filosofia). Il volume restituisce in maniera genuina l'immagine di intellettuali a tutto tondo, che si batte-rono in prima linea per cambiare le sorti del loro paese, ben consapevoli dei grandi cambiamenti nelle scienze e nella cultura del loro tempo. Per parafrase Michel Foucault - che pure viene menzionato più volte nel libro e cheè tra i primi a dedicare attenzione, sep-pur in maniera peculiare, al tenomeno ordoliberale - la loro visione consiste in una "go-vernamentalita": una riflessione sul principio della razionalità del governo in grado di sopperie alla crisi in cui versavano allora la scienza giuridica e la scienza economica, per dare una nuova legitima al potere dello Stato. La meticolosa critica dello storicismo e del suo relativismo, incapaci di fomire una bussola per orientare la scienza, ma anche gli in-teressi della vita economica della nazione; la presa di posizione all'interno dell'annoso di-battito sul Methodenstreit e il rifiuto delle idee che in quegli anni presero piede a partire dal Logical Positivism e dal Wiener Kreis, le quali presupponevano l'idea di una societa organizzata e diretta dall'alto; la critica del laissez-faire e la consapevolezza che il "nuovo" liberalismo avrebbe dovuto essere caratterizzato da un certo tipo di regolamentazione giu-ridica, affinché il mercato fosse il risultato di un ordine legale e non semplicemente natu-rale: sono questi tutti elementi indispensabili per comprendere il punto focale della dottrina ordoliberale. Da qui deriva infatti l'idea centrale e insita nel concetto di Ordnung, di una costituzione economica, da intendersi *come 'una decisione politica generale circa la vita economica nazionale, atta quindi a stabilire i principi idonei e conclusivi tramite i quali interpretare i molteplici aspetti del diritto pubblico e privato" (p. 11). Da qui derivano le premesse di carattere normativo della loro visione politica basata sull'adesione al diritto privato e ad una forte presenza dello Stato in grado di tutelarlo, che porterá a quel nesso tra politica economica e politica sociale (che tanto interessava Foucault da portarlo ad in-terpretare il movimento ordoliberale come espressione "biopolitica" di una Vitalpolitik) - nesso che, come sottolineato nel volume, risultava piuttosto problematico per gli stessi fondatori dell'Ordoliberalismo, Eucken e Böhm, ma che era più facile da accettare per gli esponenti dell'economia sociale di mercato.  Si tratta in sintesi di un volume che non può mancare nella collezione degli studiosi di storia delle dottrine politiche ed economiche contemporance, ma anche nelle librerie d coloro che intendono studiare in maniera più chiara le radici fondamentali dei concetti ap-partenenti al pensiero politico europeo, molti dei quali - come sottolineato anche da una crescente letteratura sull'argomento - sono poi stati canonizzati nei trattati europei. Il volume si chiude infatti con una disamina dell'eredità ordoliberale e sull'influenza che essa ha avuto rispetto ai fondamenti dottrinali dell'odierno edifico europeo, ribadendo però che più che di una tradizione, ci si debba riferire "alla trasformazione epocale che ha caratte-rizzato - non in senso unilaterale, peraltro - la crisi avviatasi nei primi anni Settanta del Novecento. La quale certo, ha trovato, dopo, una sponda importante in un modo già definito e sperimentato d'intendere l'Europa a trazione tedesca e quindi in una concezione neoli-berale che di fatto faceva perno su di una tradizione forte" (p. 477); uno scenario da cuismo non possa essere esclusivamente interpretato come un policy paradigm, ossia come una dottrina basata sull'implementazione di politiche pubbliche e riforme giuridiche e isti-tuzionali, scevra di una riflessione di carattere metodologico e teorico sul ruolo delle scienze sociali, della scienza economica in particolare, e del potere politico. Al contrario, ad essere messa in luce è la riflessione prettamente filosofica che anima gli scritti di molti dei suoi protagonisti (non dimentichiamoci che fino all'inizio del XX secolo le facoltà di economia non esistevano e gli economisti compivano studi di diritto e di filosofia). Il volume restituisce in maniera genuina l'immagine di intellettuali a tutto tondo, che si batte-rono in prima linea per cambiare le sorti del loro paese, ben consapevoli dei grandi cambiamenti nelle scienze e nella cultura del loro tempo. Per parafrase Michel Foucault - che pure viene menzionato più volte nel libro e cheè tra i primi a dedicare attenzione, sep-pur in maniera peculiare, al tenomeno ordoliberale - la loro visione consiste in una "go-vernamentalita": una riflessione sul principio della razionalità del governo in grado di sopperie alla crisi in cui versavano allora la scienza giuridica e la scienza economica, per dare una nuova legitima al potere dello Stato. La meticolosa critica dello storicismo e del suo relativismo, incapaci di fomire una bussola per orientare la scienza, ma anche gli in-teressi della vita economica della nazione; la presa di posizione all'interno dell'annoso di-battito sul Methodenstreit e il rifiuto delle idee che in quegli anni presero piede a partire dal Logical Positivism e dal Wiener Kreis, le quali presupponevano l'idea di una societa organizzata e diretta dall'alto; la critica del laissez-faire e la consapevolezza che il "nuovo" liberalismo avrebbe dovuto essere caratterizzato da un certo tipo di regolamentazione giu-ridica, affinché il mercato fosse il risultato di un ordine legale e non semplicemente natu-rale: sono questi tutti elementi indispensabili per comprendere il punto focale della dottrina ordoliberale. Da qui deriva infatti l'idea centrale e insita nel concetto di Ordnung, di una costituzione economica, da intendersi *come 'una decisione politica generale circa la vita economica nazionale, atta quindi a stabilire i principi idonei e conclusivi tramite i quali interpretare i molteplici aspetti del diritto pubblico e privato" (p. 11). Da qui derivano le premesse di carattere normativo della loro visione politica basata sull'adesione al diritto privato e ad una forte presenza dello Stato in grado di tutelarlo, che porterá a quel nesso tra politica economica e politica sociale (che tanto interessava Foucault da portarlo ad in-terpretare il movimento ordoliberale come espressione "biopolitica" di una Vitalpolitik) - nesso che, come sottolineato nel volume, risultava piuttosto problematico per gli stessi fondatori dell'Ordoliberalismo, Eucken e Böhm, ma che era più facile da accettare per gli esponenti dell'economia sociale di mercato.  Si tratta in sintesi di un volume che non può mancare nella collezione degli studiosi di storia delle dottrine politiche ed economiche contemporance, ma anche nelle librerie d coloro che intendono studiare in maniera più chiara le radici fondamentali dei concetti ap-partenenti al pensiero politico europeo, molti dei quali - come sottolineato anche da una crescente letteratura sull'argomento - sono poi stati canonizzati nei trattati europei. Il volume si chiude infatti con una disamina dell'eredità ordoliberale e sull'influenza che essa ha avuto rispetto ai fondamenti dottrinali dell'odierno edifico europeo, ribadendo però che più che di una tradizione, ci si debba riferire "alla trasformazione epocale che ha caratte-rizzato - non in senso unilaterale, peraltro - la crisi avviatasi nei primi anni Settanta del Novecento. La quale certo, ha trovato, dopo, una sponda importante in un modo già definito e sperimentato d'intendere l'Europa a trazione tedesca e quindi in una concezione neoli-berale che di fatto faceva perno su di una tradizione forte" (p. 477); uno scenario da cuicomunque "uscirono ribaditi il suo possibile inveramento", ma anche "la sua ineludibile  ¡bridazione a livello europeo" che portò d'altro canto anche ad un suo "forzato imbastar-dimento" (p. 478).  JACOPo MaRchETTAdelino Zanini. Keyword: etica della simpatia, simpatia, empatia, impassibile, non passibile, impatetico, impassionato, compassione --. Refs.: Luigi Speranza, “Grice and Zanini: the rhetorics of truth,” The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia; H. P. Grice, “Zanini,” The Grice Papers, BANC MSS 90/135c, University of California, Berkeley. Zanini.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zimara: la ragione conversazionale dei peripatetici del lizio, o la questione del primo cognito – la scuola di Galatina – filosofia leccese –filosofia pugliese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice The Swimming-Pool Library (Galatina). Keywords: Il Lizio. Filosofo pugliese. Filosofo italiano. Galatina, Lecce, Puglia. Essential Italian philosopher. Grice: “Z. is a testimony that Aristotle is popular without Oxford!” Si  laurea a Padova e vi insegna. Sindaco di Galatina. Si reca a Napoli per difendere la città dai soprusi dei Duchi Castriota. Insegna filosofia a Salerno con la stesura di una guida alle opere di Aristotele o del liceo o lizio. Cura la pubblicazione di alcune opere di Alberto Magno e  di Giovanni di Jandun. Dizionario di filosofia. Cantimori, Enciclopedia Italiana. Saggi: Quæstio de primo cognito, Papie, Iacob de Burgofranco impresse, Studi  galatinesi illustri, Guida Biografica, Tor Graf Galatina, Galatina. Treccani, Enciclopedia italiana. Grice: “It is amazing how much Zimara loved Aristotle, at least for those who don’t love him that much!” Grice: “Z. liked to retell the story of why he preferred to refer to Aristotle’s philosophy as that of the ‘lizio’ – the ‘lizio’ is the antiquated Italian way and spelling for Hellenic ‘lykaeon.’ This represents Apollo – in the statue at the gymn -- ginnasio,’ since they were naked --  where Aristotle walked around. ‘Peripato’ is obscene; lizio rings the right bell, and, also avoids to refer to the thing as ‘Aristotelian,’ avoiding what Frege calls a proper name!”  - tonii Zimane Philofophi  ac Mfcditi ramigcratifsimi  Queftio de primo coornito*  EwSDEMQV £ Solutio  nes contradictionfi in dictis  Auertois. InqBukafo ..    lertia jn^ernofces, vt*  ^ eas ne parua^de /  ^ labe§ con>- AjS    mm              Cdtottud £ntonf* Sfmira Sictfpefrfnae < ^  nna nugmfao ilfcarco antomo iC$raren<Mn 3 ffntl!  ct diu Caroli fihojfelleitarcnu ®   multum Dublrauf £ontarene iauenW  °PJ|”S;5[ n flodye noftrle eminennirme:  ah Ubtllu bunc : que' faceiftiaio boue ac tu/  mutuarie Une collegerat edere: quali Utf 0  0 iu^J^ fttper % labQ2m ^ nobie effetin 3 uerrc  M™:? d ?! nec ln P* 6 qtJ0 <U pencliracfu nobte ecnquu  MpjrOadbucexeditidne illa follicit*r,m.&ed qmbo  W qdam muenee * nimiaj amanfee ryelrquoe imer m  k 0:c “' ^JPP** 5 a me negari nefae fiuCu me  De P ere pjofirearrgoirfi apud pomeftlcoe ]pc/  ^ouculdrquf me femp eque ac fi/  tiuj cbaui babmr/ fomtqjrcuiqj nS minae qj pareri med  eijima banioebereme ubene^fuear: edirfone follrct/.  la^nhDe^eaivortB velint f*Sraccreu8r bule me pi   ^2 * fif in P°S °P uffU, ° nobie elabozt  tum.tfl olfcoidee aaerrofe fentenae: quoad clue fieri   r^h% de6 ofl £ dere , m U0! no jioia nima no/  multae font aliene induitrie ve! pfulta   fi qu ! fuertnt W' boc OrtWmftfad  Ime futiTe qj fuent pencluaritur i Ipfc Cosnofcererm   ! !S per,0:qd 5 ,bU9 qu * fqfHa lance remperp?  /ffX?i2^ ap ^? ,r L n,fil f<,lennn: oubtto.Cetirara  X ! J'“ 9 '8oqa(mi()i obrrecwww oefutoroeqtiHiu»   fi "® n »>» «flweacrfnt rauermfi  " b ‘ qoo « ‘i 3 wdebi&oefenderesfin minue repjebcd*  &jalf temp litterato# memoj,   • 3 _ * . .     i    A     ■      » , <£ 5 oe piimo cognito   tjrrfoarri Sntonij Simare fanctipetrinatte i bycSfo  m Quertiooe p:imo cogrmo.tn gymnafio  lf^ata umo publice epamtiuta*   ferebatur fuper pio logo p£   ccaufculrarionistvtrum magis vniuoUfc,-,  falia cfient intellectui rfoftro notlo:ai  fua piima naturali co$nfrione:qua3 coi'  ter coftjfa3 appellare (olemus.* rideba'  tur gp no.Tlam ueqj boc et» in piima ope  ratione in tcllcctup que ef» founatio: nec  in fecuda que ert fi deo feu Difcurfue.lgit  nullo modo rniuerfale magio el» notiuo  minuo vnfuerMli in tali cognirione.cofe'   » ^ rl quentia uota.qx ifti ouo actuo fulficicrcr   ridentur oiuidere omne; actum Intellectuo.ficut patet tertio oe ala;   tej.cdmc.id. antecedis guatujad pilma3fui partepiobaf^am in   cognitloe incopleja quceft In^ma intel ect’ mMjuUt Jlffimto*  funrnorioia nobiein cognlrioeofbfctaUa aut?m aucr.ibun come  toifuntlplo noiate, igitur ipie in cogmnoe pnma eft nbtioialgomsU  cie rlibuo qualia funtgna ?JD?iftC Tlec valet Ii picfcrt.t)«bfatiia  coc.ibi<p oirtinieo ad oiffinitu aopfr coparari pdurifTmS ablolute;   £t ifto mo magio vlia funt notioia in cognitwc coiufa minus tCbq  fic abfolurecSfidctanf.aiio mo vba magis pnteoparori min»rBb*t  tt funt eftfinienria / ea.£tif»o mSmin* vBafunt notioia nobis magisn  rniuerralibMr OUtra.magls rKa vt oi/hnicna i funt puus nota imi  nuo vlibus: qi oitfinitio mln» vKs babenno pJrfanoiata oiffimnce  -a- M m; n <r.‘A MnrM mioia e notioia.cjr.d.topi.ScDa    IIUP * t   prean^ ac\uinfelicct’ qui ci» cu; co^/   fitione ? Oircurfu cofufa magis funt nobwjnorfoia per Pbm PPbTfi»  f.cS.fctfi t tcrruirbi of q> |>ma nfa 1 cognitionalis Pcedir a norioifb  nobis q' funt pftife magie.illa afit q funt ofufa magio funt ip.a copofi/  ta eaufata eje e lemf tisifKutejcponir £5metato_J ibtin co.v^taiu^at    Intdlejitipfaslbio: t no lingularia: fli talla no faSfcdiunf foim iPJ  fjirm oemoftrariuuiergo it In cognltioe £ma babfta P yijhfffa$«nl/  nas vHa funt notioia magis vKbufMgtf.abfelute pcededu; eft min*  rlia in 6ma cognitioe nfa nili el notioia: co fma 1 nra nalis cognitio  autc 5 plcra'anr»nc 5 piej:a fitit in vtraqj piobatn ftnt 4>pofitum no/  ftrum.C ad oppofitil Dicitur efte arifto,? Comcra.piimo pbY.tej.   corneti. 4. £t in infinitis alijs lods. .* . ».   fC Tn Ifta q 3 ne Difficillima ita piocedam.pi mocjpon a titulum qd/  nls.frio ponam opiniones famofasm b* c ma:c poftremo ponaj  opinioncmquacredovcrameflc. -i»   ^cbeof^nStr'?   ipiaiV.oc       tofe--’    • /    ■RT_    r (Ducflio ,   tnentaVter ante eft p:ima intentio»,? piima rri notio*   colliaitur ocinrcntione nuer.7.m«a.comcnto.4^* vbi y a? vniucr/   lalla babcnt aliqua oitpofitionc oiipofmonu fubftatialum qualita/  tetn acciderem eia.Uniuerla le ay «3 p:o pumalntwnone fumptum  adbuc Dupliciter pfueuftfumi Anio modo » vmuerfaU in caufandos  * tic confueuim’ ocum 2 intelligentiao vniuerfalia nucupares 2 ipfc»  mo fumplit pbilolopb* vniuerialein .pbcmio fue metapbYfice Dum  Oirit vniucrfalia funr Difficillima ad cognoftidum cum fuit *  buo rcmotiflimj/hlio modo fumif rniucrfalcin ptcdicido:? eft illud  qd aptum natu3ift ocpluribuo picdicari. £t fic fumpfit vnfucrule  'Dbllofbpb* in piimo pcrtijer.a in.7.m«a.,te^c5mc.4r*7*^.ml?ac  . j InXutmiir n* «nfnsrfeli n' nin fff uda illtCIIt onc      \ . nc^ p(np 3 tt(tic(!fp (it poiicri cogniiujanopiefioqumiui yuui w   / , / •n,ucrfaUp:imo_p:ima intent»5c:vtfuppoftitpio vmucrfau in ptcdl  can 4oilicutcftaial?bomq?bmoi.CScdoDebCB mtelUgcrcyco/i  J % *- « n itio in hobioDuplejdhfiflfaScftque.pcedftfmobiomagienotte   aualiafunt effatus vtin plurfb*i« ipfe acridiriatftfl a cognitio ap/  pellatur ab ziuer.pi(iua cognitio natura limnam cum intellectua no/  fter nalitcr intefligat peurretibue pl?antafmatibu 0 .j.oeaia.tex*co.  igitur appellaf piima pola nalio cognitto^que oitu^M une/   rfjit ifta* «“af&io oicif cognitio cimfa? indillinc^jiiiliaJfijent  complejca feaptf oemonftratioe figni Vtl aliquajfia commlfVi inc5/  «lera babef per Diffinitioni quid noto vfl per ali quid ij lirimile.ft eft  an bo cognotrit aliquid folum quo ad qiiid noiofaua veroefl cognl  •tio oiftincta.a ifta piocedit a caufio 2 areb’ nature piiqnb’ ? nouctf  ribu0t? ifta fcabtf per oitTonem qd reisfi incoplc^a Iberit: vel per oe/  monftrationi a piioiift fuerit coplejtaipiecipue autmouef queftioce  Sanirioneconfblafnc5plex:a.ii<etettamoec5ple]caDicetnu0 illud   * , *d f^SSlcipaletaiieiiJoBurieil» Ciegoiiutti   J. n J • *~j(^U3ntUl11 ar(mine|em:qainominaleflp:ecipudl?nfquiiil   L r . /4 •JrSiimo fenti tiar u oiftiuctione terria.qoneterria.articu.fcdo.tetiet qj   v ci nngulare eft piimo cognitu in cognitioe cofbfa fluecople^aifiue meo   «riftenojfedcftconceptuofictiioleu fbimatuoperammaj comumoj  pluribuo o touibuo pi cdicaruriquo fuppofito ftante piobatpiopq^  fitu3fuu ficMlffiS» tftllUerfale fbimef feu fingatur ab intellectu aliqa  Angulare efreognitQ.igitur ftngulare eft piimo cognitus ab utteueem  r cofequitia eft manifrftatt antecede* piobaf ab iplbiqiimpoflibile   cftivtoidr abflraberc qlmgcrc aliqui cdceptu3 ab aliqmb rcbuo.  ni fi ille re» vel alique carus fmr appiebcfetqm oe rebuo olno i(inoti»   * nulluq* ■»cept*omninofoimarlpotefttnec valet fi Dicatur ad tre®   tale a quo Iit abftracno ftt piiuo notum quo ad fen fu3 /n 0 a ut quo a d  intellectd:nami?oc Directe cotradldt arifto.?fuo Cdmenta.unin  meta.cdmcto«4*vbil;3 vntuerialU apud 2Wft*funt collecta r'T ar ' 4   . ‘ v-. —      T      A    /&ep2imo cognito    tkularibus in intellectuqulacaplr inter ea cofimflitfldinew» t fidt  ta vnain intentionf.Tlcc eft imaginabile: vr.o.cp tua virtua copxt/  beniat fingulariaeconueniatiam eoxum.* aliafotmet ipfum tni/  uerfalc.namboceffctfimileacfi vnue bomo appxelpendat fingula/  flate alter bomo app:el?cdat vniucrfale qd eft abfurdu :e pxo l?oc vr  facere fentftia-fbbilofopbi mfrflo oe a11ima.intej.c8meti.146.vbl  cofimili medio arguit oe fenfu c 5 muni.t?J enim g> virtua appiebcn/   dena couenientii « Differentia inter aliqua eadc 3 copietedittlla fub   Tat(onib’p:op:i)B que adinutcc couctiiunte Differunt.? conrmatur  adl?uc Ifta politio auctoiitate auer.p:imopbTfi*c°mf to.f.rbi l ?3 9  * fi lingulare no fit pxlttcipiu* in fcicnriaoenionftrariuaicft tn punci'  pium acquffirioia vniuerfaliex qd eft pjindpiu ooctrine ocmonftra/  liue.Sicutoicit eria fbbuain calce fr6i pofterioxuj.C ptetereaad  pxincipale arguif fic.paino cognito ab intellectu non eft aliquid ab  bitellecrofabjicatu.vniuerlaleeft bmdi.pfuppofito*ergo vmuerfale  no eft p:imo cognito ab intellectuuelinquif ergo cp Angulare fit pix/      imUUUUldlMU|U»viiiuii um ui gv t »»»»».   no eft pximo cognita ab intellectuuelinquif ergo cp Angulare fit pxi/  mo cognitDiDifcurfuanotuecominoxucmaioxpxobat: nam inreltf/  glbilelntellection* na6cediiificcapcedlteffectu3:minox pnejfup'   K fitosttDijtim’:«eftctipfiu8 Zluer.in pxiino oe ata.cd.8.vbl bjgp  ellect* eft qui facit vniuerfalitate in rcbua.CXertio pnndpauter  « iftod argumftu; eria eft Burici inpxologopxfmi pbpfiifi vniucrfale  effet pximocognito ab intellectu taleno ponet ofitrc ad intellectioe$  fingu(ariu:q:cum illud abftracgu fit a fingularlb* mediante illo non  beutnim* ad cognitione viri* fingularie potlualgp ad, cognitione al/  teri uaxaut ergo per illud oeucniem* ad cognitioni ommfcaur ad co  gnirionf nullui0:quoiu3 vtruqj abfurdu3 cft.C amplius nullua inu   S init nomen rei qua tgnoxat per •pbm*4.meta.ter.coml.iq.£t per  uer.7.meta.rer.c5mc.f 4« Sed intellecr* imponit nola primo fio/   K laribuaxergoilla funt fibf primo nota. Hcc valet fiokaf fingu/   e nocognofrff ab intellectu tqx vroicur intellecr 9 ponit eouenten/  tiam e Differt tia inrcr Angulare e vniuerfale: intellect^n inductione  pxocedit a fingularib’ ad vniuerfaltaxt cum pecdat eje pepfftcnte eo/  gnitionefequif ipfu3 Angulare cognofrereifimifr in tellecffojmat ifta  pxopofitionc: foitee eft bonuvloxtee eft animalicrgoop3 ipfum ejttrc  ma pxecognofcere.b ? alia cofimilia oiennt in bac materia luftinere*  lingulare effe pximocogniiumab intellectu in p:(ma cognitione que  corifufa Dicitur* . , .... ...   ni fit ejrpte rei oexfta opinione: mibxtfivrfafu* re/   X2JLUICC|UIU uercntlatallrcr ftnnentiu rp Ifta opinio n 5 ef   >n .ni f. t-iKir C oitirfd    /    >1   7    /V /»   ‘r *n    CUUlCqUia aamtUtMmdmkmiiip Maoptotont (drr  intentione arifto.e fui Comen. Zluer.Tlam ficut fcriblr Cometa, j.oe  aia.cd fnlaZlucpacesquidirae in fntellecrunob 3 fmm£ eojpo  rale3 nec® Ipirirualf :cui fufteutal seu inrcllcctn(vt Declaratu cftjnon  fit indiuidun.(undr ficurmea frrtopinio»3fmaperipatl?erico? fuit      W /M c .^prr t   L -    ll[ IIIUIUIUUU.V UHUl IUUI Ilis» iri I   gp intellectio Angularia milio repugnat intelleetuiJvtintellecrueeft  n 3 quaren 9 fingalare:fedqten*mfleeft:vn Comf.inco.fufxlib.oeol   «ma...» a* *kA^lA»A*M aA »m /tMA ai ifir#lli<r#f j») lllftl/    ninatione inquit g? Declaratu eft in ^mapbiagunrelligetitT.ointel/  igunhnifi naturae vTee.c nooant nlfi fimile,eiue'.q 3 bnt.C 'Jinfpf/ / 'V/tftV    ,+A - »    vitu.v iipduiii iiiii mimi iiuf   fibile eft: vt oent intentione indiuldualtolnoetifhiio babeantnan»  eop;ei2endciuc»parricttlare3 intentioni it ille founc no indiuiduanf  \ a» i    uW «. .. ■     &ueftio    necedarioecnt mJles.l? £5mtraro:.rn (i alicui inretlectuicoperit co  j gnoliereiingulare-.bocnon^diiiquatujinrdlec^eftuii vrficvrr bJ  cognofcere.iic.il. poni! oru inter receptione? maei -z inter receptio/  nem intellectMicut pt j.<«t>e aia.eo.f .e.zs.nam ini cft ci rcceptidis  fignatetintellect* anteii ci recfprioiVabdractetfiergo boc alicui in/  tellecrui copetet:boc erit inquaru3 nialis.i.inqu itoj a mi in operan  do aliquo mo oependet. Et Aceil oeiurellecru noflro poilibiliiqui ca  • * fit infim’ in genere abdracrop.j,oc ata.co.iy.accidlr libi inquam?   intellecrue eft f pfu3 tale? habere habitudini ad bominftq» vtfic fiuc  pbantafmate no poifit intelligeresaut | ?o per ipfuj.Tlifi igitur tntellc  cfuo noder coiunct* edet ppantade e conrinuo « tepo:i:nullo pacto  pollet lingulare cognofccre.fitio fbit matta oifcbolia imer antiquo®  quafr ? qdo intellect*irtc lingulare cogijofcar.uullus au t< ex antius  Picit lingulare <e ('mo cognitu:cu? oubiu fit apud iplo* an cegufrj  queat ab intcilectu:?oemdcognitidie eius. £tid opinio (danonvr  Zlridotelica nec roncs illius opinionis cogut.   SoTo rSniHUnd gmd oico admitte do fuppofitu ad idu intcirm.r?. Q? vfeno ei|  fjiegoiij «t i aliqd ex atam oidincru a fingulariifcd ed aligd citu ab intelfii agen    fni? Icribit C3mc.}.oeaia.c5.i<;.£ranteipfu33;i;emi. j.Deaia.fupr  expodtioe tex*co.)t«Xalio inrellect* no cognofrit aligd eo? que fun*  bitale adt t*reabrtractuabinrellectu agite ed illud qftunediate mo/  uet intellectu poffibilct q: male imedfate agere no pot in imile. vnde  Comita. j.ocaia.cd.f.t.iS.bsqpintenriSee imaginate ndpntmouc  re actu intcllectdinid podgp luerint actu intellccte.nS fiunt aut actui  inreUecranifr per intellectum agentt:qui opetaf in l?oc:ficur agens    g> grauiter Decipitur nt raiioi.fl.tr ncioimanrer aa argumau oico*  g> dat intellectu podibile3pumocognofcerevre:q6 vFeedab inrelle  Ctu agente abdrabentenim a lingularirate fiueeognitioet fed mere  nilirer*£tideo d argumetu? aliquid piobaretmaximeptobaret fin/  oulare ede pumo cognitu ab intellectu aaemet qt ille ed qui abdra/  bir.nullue autc Oijit l;oc:nam iudiciu3edin capituloperfrcttfis iu*  dias fm Zluer.?.DC anima comero.i p.Xalis aure ludcjc cognofrens  yoidernens ed intellectus poffibilis. £rn5 intellectus agens in cq/  gnitioneiflaque ioiter nobis (blacdringere.(T2Idauctourare Co/  meta. iirts.mera.co.4. , ftelporidefq? ibi loquifbevniucrralipio fbt  . mali: qied fecilda intentio: ? ideo no edadp:opofitU3.pio quo oe/   bes dire gp viiiuerlale ouo impo:rat;materialcc foxmalc: materiale  cdellt in mulrisifoSnalc autfeft pkC oe multi©:» quo. «4 irtu4       ■   *    , 35>e primo cognito >   htibl videtur cauta rur ab intellectu poffibfli taliter cdparante vtmtn  •bircro cognira ad alm J ol-fecru cognitui vndc t% fimilirudlnc nui  •ccipirintclb intfr fingulatia/caufai rniuerlalciqd efi frda imitfo»   £r rft nuo ad td nrt elt rtiri r* n -u , V‘V»     * f HIHIKIIU aycmcqi Illiciis agens   «nolWtfinguIariatqucftinrbfni Comen, modo vniuerlale p  intenrfonccaufatur Cjtfingulariucognirioneifdrononporabinrelle   Ctu acenre coanofnt * ner ona nem M tiCari. .a i/ - ■“*    mo  lecta  noncp  :o fetf a    ivjimumuiuiu m>ii np[ gp wrene   «tuasmte cognofeit » per pno necp caufari. Tlota tn mHcet fnrelfe   poffibiliopriuocognorratfingulariasepquoratnfiinilirudinecaurat   rnfueriale pio leda intenrione:non tamen ea cognofrarmlfi mediaii  te renfusr rt ettpbanrafiecoiunctun.ficut pater tertio oe anima. co/  tnen.p.Sed loquendo p' t —    » K"**» Kiuu uc anima *coe   — !iV‘'i'V7 — -«--"-J oe vniueriali pumo pma intenrione bene doa   innatefrirfhteile    jVT.TVu^fcn' Jc r . ” ^ j - 5 IMIBap;iwq innoteinrm  ctut poflibili q> fingulare.Cr qn Dicebatur g> impoffibile eft m fi   lare cognofrarar ab rna potentia.» rnluerfate fit cautarum ab    fingi»    au vmipuccmia.Trniucnatent cautarum abcTia  ficut <p vnuo faciat antecedens» aliue ?rie.-Rcipondef w fi loqmur  ©e vniuerfali pio fria intemione caufarur ab intellecru pofiibili co/   tfflOfCff? filKTLlIdn.l 2 fiim-» fitnilirit Atn* eohnn » 4    gtiofcerefingulari.i se* quo? fimilirudinecdparatacaular tale rfr  » Angularia fila mnotefrunt fib( mediante fenfu^n cognitione anr  ruapiopiuna intentione fi loquamur crrnfuerfaliincomplero tale   raufotur flbirirsll/rrii aersnr#*** «ii##* 1 .    « <K luquauiurir rniucrmilinccmplfroraic   cau&ror ab intellectu agentesqifllfcft qui rrantrert reooe otdinein  o:dine*£r facit Deporetia irelligf rin actu irelfecra; Vflie in caufando  «ion cognofi fr fingulariata quibus abftral?ir. talio cnf tactio reedit  abipfo per modo narurt«Dr vniuerfali anr cppltjro vi  pnagne auctoitrarfn viriigrnon fnconuenirgr in inductione Dicmifle  fint cognite a rirtutecogitanua.Ct cidufio fiat ab intellecru poffT/  bi]i pp efientfalcqidine emierej inter iftaorirrurcoiquefra febrit:»  qn T".! 1 W*? S ff lt a J actu;aI ( J mi pttcicomitantii efi eti i in actS  m W>:o oemeinoria » reminiTcfria oijrfricp qfi inteire in>  telligitquaiirn fn rmuerfaU poteria fenfitiua aliqd quanta inplrri/  culari coremolaf. vnde b funr verba n».tiin»r cU*. L-*- -    cularj cotemplaf.vnde & funt verba Xbr.fuper frtojroftic."^  ro butuo uiducrioninUn qua fenfuo rlcfdbrinet fumpros : rrecodu/    fioniosnon fiatim a fumprio fequif cqdufio.TlVc pTmoSVbilSSJ  fed inter fum prai» cSdufione a liquata rin incidit tpio.fl a; fiimpts  fllico incipit alfoimarefeufustfedcB pceffir admodum acoiu ererd  tuoefhXn ea ria animi queinteiro nomfnaf ocrone ipfaj fubiungir*  Jn toc autopuo efi erate» nfu rnulro: q: qfi elfiifum fparfumm eftt   iJr‘!l?« JCI j rp 8 t 001 '/ c 5 fr r n ' I0n por.rroceriividef feririre   auer.Incoi/ien fuo.fupllb.DeMuinationeiTbi volco orclarare mo/  dum quo fomma rera caufimf in nobioab iteliigetia Dijrit cr (melli  flcnru oarinmittonetf vlVsf imjcnntif»i»a    Y+v. A ?. :r ;     K r fn«?iI.s‘,*r.a W P^ricularifl . fenfibilio.» ixc rf efie int/tlo eiua   yCTba du*.-Docidem ridetur fuitTe tx      li* n i estZ Vii Vi-v " iiime irnnpuia tn mreiieem   6 '9 ri »*Si quti? addjfcimuof au( ptr oemrationesaut per inductioni*   a* 4      .'i    H    siT,      - ^Sii   •A,, rf*    ^ Ctueftio t   Inductio ftfft «ft particnforia funtioemrarfo aut? be vKbuor   Impofe cft aatcj vKa ipeculariinift per inductione. 3 ndurcre autcitl  non babeteo fctifumimpole ert.fingulariu Cnirn fenfus cft: non enim  cStingit accipere ipfo? fcientii.ncgjenisejt viibuo dt fine inductio/  nc.*n eqj per inductionem fine fen(u« £t .ppter toc pijrft ipfe in fcoo  »bT,tejc«c3.6«g?ceaia oe coloiibuspiijiutasor noibus lolio ronem  habebit nibil ffi intclUger./Et ideo caueant qut tenent oe intentione  xl //pbijcecum a uariuitife polfe babere fcieimi non perlnuentionc fed  * 7 i Ser oocmni*3mmo fnia fua fbitmulloiuodo fneutiam tu eo caniarl  ■ ii po(Te»£t ft tu quer-io quo ed tocpoifibilegpin rno oiTcurfu piemilie   ' x fiant ab vna vfrrure.£tc3cliiRoab alta vtuteoiceref g> toc no orat  Videri alicui mirabllemam fient dt in magno mddoi videmus a? e*  cmnibuo co:po:lbuo celellibueit eje olbuo fote motonbus fit vnum  «nimal magnujjita gg ejt eio fit rnns actoo ficur firibit conun.fcoo   <clic5mcn»4t*«rc6ocap.oefubao:b(0»f*ii.meta»44«co.tin lib:o   ttftructio ocilructiQnu3.inoilputarione*3.in lblutione.i8.oubg»»ic  Dicimus in boie qui di microcofmoo.uparuua mundus: cotingcrc  polfegprpterelfeimalemoidinlitcolligarionl Intelfa cum cogita/  tiua virtute fiiit boc 9 ad rnd operationi cocutTant ambe Pm eiuer/  tnQ rationee.Et cum illud 06 adducitur a Ciegotio ariminl fi tan®   lm po ffibitcvidef elfe neceflarium«£t quando Dicebat g? toc elfet acri   vnuo bomo faceret antecedens z alter pne.Tfdpondef negado fim»  litudiuemtq: non ert oido dfcnrial(p in intelligldo vnius tomini»  felpcctualtcriustficutefr oe fenfu iuterioii rcipcctu -inteir». £t licet  lita opinio videatur nouattamen vidcf elfe antiqua fatis ficu t rideo*   dlirpr n.if h(n no in MtTtiirlAnf fnnlftfl vim OUf in dllCtlOflf 5     dufioncs:qi,fm1b&m fc$o oe anima.tcx.c5.t46.vidcf velle eadem  virtutejelTe queeognofrit extrema «medium in qoo coueniunt* £t  tuc oiceref Pm illam viam ti3 dfe iticouemens incoplejea cognitione  Angularia p:iuo intellectui innotefeere mvlia.trt ilta lingularia co/  «rtoliunf ab intellectu poffi bili: vt reflectit z vnitur pbatafic virtutis  non vt intelfa piecife« in fe c5fideraf.£t fi ifia via teneretur portent  «lofarfoloauctoiirateoitZbemiftiise Zluer.earifto.queloiiarc vi-  dentur piemiifao in inductione caufaria Itute fenfitnja tnterioiut  coclufionc ab intellectu ilio modo.nl pio quato viis coclufio no pot  fequiejcvnafingularfptedpueinmaibabili* in maquceft intra  que vt in pluribus cotmgunt necdfand eft virtuti cjrpcrimentanua:  que cft cogita tiua maxime verfatain elfe in cognitione fingulanut eje  quibus fande intelfa vniuerfalc coclufionc oedpdt.3ftud igit ejpe  rimenru; fenfitiue partis rfttquo babiro (ntelfsipfe lingulares illas  fiiemiffasiam oiu percogitatlua virtute) notas adinuiceincoponit:  quibus flccopofitio ipfe cdciitfioncetia infert. Bifcu rfus ifteigitura  piemifiis adcoclufion? vniurrfall per inductioni oftefam ab intellc  <t u poli fi t tam quo ad j>mirias g; quo ad cdcfane;:f; q: ad olfrurren  duttvifio iftodo intelfa polllbilis motus fiiit a cogitatiua virtute i in  qua lita cognitio lingularium piecciitcbat pio quato igif cogitatius  Virtus occa fio fiiit in rellccrui ad oifcurrcndn.a talibus piemifiis pie/  qpgnitis viu amc ab ipla $ ab ipfd inteUectu.pio tanto oi^dt Xcc*f '    \    Dkjitked byr    deprimo cognito $   t omen.fnductionio antecede e fbzmari a virtute fenfitiua inreriozit  «ocluftonfautc ab fnrcllecru.£rirta vfaeft magis vera vt inibi vf:  ftcur ctia3 intra cica; quicquid tn fit oe b°**®* co gp nos loquimur ce  cognitione ineo plera qn querimuo gd fit (>mo cognitu in rali cogni/  none e 3 /fafa.fl~adtmtd argumenta £zegoz$ relpondcf Diflinguett  do illam oum.c.illudqfl pmocognofcif ab intellectu non caufaf ab  inrcllectuzqzft tocrefrraf ad vnutecundf intellecrdzputapoflibilej  tanta vera ertiqz queliber potetia receptiua pzefupponit obiectu fuu  a quo rnouef |jmo. £ t fzc cum ego tenta' vre pio pzima intentione eife  p mo cognitu ab intellectu poffibiliz oico illud non efTc caula tuijvt fic  ab intellectu poflibilizfed ab intellectu agcte.intcrioncs eni; (magi/   nare ficutfi:nbirC6mcnta.i«aanima.comen*f.tc6men. 18.116 pof/   iunt mouere intellectu poflibilemtnUipoftqp fuerint actu intellecte*  no funt anrneq) fiunt actu intellecte Pmipfotnift per intellectu aal/  temtralTerere3 easoeozdinein ozdinepzo quato ce eflfe materiali z  lignato tralTert eas adozdinc tmaterialiu z vniuerfaliu. C alio mo/  do toc p 5 t referri ad ciucrfos inteirs.f.q? illud qz 5 pzimo eognofrif ab   tnrellectunocaufaf abircllcctuiriueillcfitpoffibilisfiucillefit ag£e*   a fic negaf.^mmo cico <p ilia ouo fiant fimul:® inteiro poffi bilis co  «nofcat e iudicet illud qo ab intellectu agere eductu efi.iudiciueiu  ficut firibit nuer.j.oe aia.co.19.frtm cap.perfrcttonle iudicfs«£lctM  aut non eli Pm 1II03 modu in cap. per lectionis ag£tis.£ t toc non c V  riltet Cdmen.mft tenuiflet alium e(Te intellecta ciliinguent e z cogno  fcenremte alium intellecru.vniiierfale ^ducenri. 3llud igif qtf fecit  irtus bomine3 errarc( fi ita licet loqui oe tanto viro) fuit: tjz credidit  quod libet vniucrfale caufari ab Intellectu poffibili: fcdno efi veru 3.  Zicct em'3 vniuerfale/vt efi fctfa (nrlrio/caufef actu collatiuo in/  tellectns poflibiltu coparatis vnu obiectu cognitu ad aliud obicem  eognirdznon tn vniucrfale pzoutefl pma intentio ab intellectu pofli/  bili caufarurzfed ab intellectu agente vna cum pbanrarniatf*   C Zld|tertiu 3 pziucipale q 6 cfl Burici rcipondefg? vfrpmo cognb/  fcitur z oirccfeabinrcllcctuzfed lingulare n 5 eognorrif : nlfi reflexe «  tnediantcfcnfu.ficur fivibit Comen, tertio» anima. co. 9» vbi.o.q? fi  vniucrfale 7 fingulare/irafe babeanr/ ® vtrdq3 per fet tbhrarie cofi  dcrctur.Zunc vniucrfale per fe ab intellectu cognofciturz lingulare  autem a fenfuzfed furta adinuicejcoparenturcdgnofcuntur ab vna  ♦ eadem virtute Pmeiuerfas babitodjncs febabente. puta quando  coparanturquo ad c 5 u«nientia v Differentiam; vnde intellectus cfi  lUe quicognorrfrcduememiavcifferfrtaminrer Angulare cvtiiuer/  faleifed emetite modiszqz vniucrfale per fe cognofrir fub ra tione.r*  qua intellectus cihe lingulare cognofritmediate fenfu l»c Cfl inqua/  tumc 5 fideranir:vt eftpbarafiet tempozicolligatus:na3vt ipfeo»/  cit ibideinaUudquodcognofriralietaremintcrouoincceflteft vt fit  vnum rno modo:« multa alia modo.unde beefunt verba auerro*  ibi.cum fuerit ceclaratum gp fenfibllia oiuiduntur (n cupit % erte.f.in  fa>c fingularet in fuamfbimaimneccffe efi/ vtvirros experimenta/  fiua.i.e 9 pzebeniiuac 5 p:cbcndatcatn:aurpercuas virrutesiautper  Vnamzfed ouabiisciipofiriotiibUBCiuerfto.Cutnouabus autt 3 vif  turibus erit quldo vrruq3 copzebcnderit per fetfulicet indiui Juu fui  guUritcr t fbzmam fuiguUriter.tber vnam vtro virtutem t oupofv    1 , t &udllo   Honem bfuerTain erit qn captcbcderir alterate que eft fntei» ba* t>ua«  fntftiones.q# enimcopjcbendir alterarem iuterouoneccireeftt vt  ardaratum dt.f.in frtfo « anim a.tet.cS. r 46. vt Iit vnuj vno modo»   « multa alio modo.fit iftadf oiipofirio uirdrsin intdligf do aheta/  ttm ouc eft inter fbtmi c indiuidnu.£ 3 p:drndireniin fbnni per fes  «tndiuidud mediare fenfu.l?oceft pictu intrite qua renue intellectu*  vniiierraliyefteopicbenfiuuojfed quatenus fenfui colligatus effeti»  finqularisc3p:ebcnfiuu8.p:oqa.uoigit intcirecouerritfeadpban/  raftna lingulare cognofdr.£t fi querafquo tardis eeurnir ad eogni  tione talio (ingulario per tale pbantafttmaut tancp per aliquid no/  runt:aut tan® per ignotd.li 0mu cu pbanrafnia fit qd fingulareier/  «0 fcquiif ® priuo lingulare cognoliraf 9 vte.l! tecud u boc rfl mcoue  nienosq: per ignordnitiirdrur.^mum argumentu fiat adbuc in fuo   rigoie 9 ft iuteiro f>mo cognofrir vniuerfale 9 lingulare :tuc ergo nS  magio oeucnier in cognitionf rniuo lingularis 9 altenuei aut igitur  ola lingularia fimulcognofietuur nulldiqd videf abfurdum fotis «  incouenieiie. <rndl?ocrnderur 9 * fi inrclro cognofrir lingulare me  dianre pbantafmare:non eft necelTariu pbanrafma illud inreUectoi .  mias notd c(Te.£t fi arguaf corra.,ppter q6 vnaquodqj ule :« illud  magis.bmopoftcu fnSometa.ter.co.4. Cumigif lingulare cogno/  Itatur ab intellectu mediatepbantafmarr.ergo pbaranna magis in/  tellfgetur.Solutf.ppoIttio illa famofa fic limiraf a noble ui limita/  tioitibus noftris.qn eft aliqua oifi> 5 que «noIatcaufo3.?canfatat r •  in caufato reperif,pprer eaufa jtmagio rue caufe 9 caufato attribuit  «nominatio illius oi(b 5 nis.£t boceft verumin omni genere caufe»,  ouicquid picat larinifbper boc: modo fi argumeiitutuu ceber valere  «trreo fic argnmf rari.fingulare intelligifu pbanrafma intelkgtt  Annulare intdllaif ppter pl?antafma»ergo pbantafma raagieintel/.  ligitur.ramenilla negaf 9 pbantafma mtelligaf.^n boc cafu e p;*,  illo inftatl.ideo non valet. vnde ficunn vffu obiecru? VKltt mediate  Ibecie viftbilfcnon tamen fcquif iPectf illa? magis ridertt fic pico it»  ifto cafu.C ad aliud oient aliqui 9 inrellccruo magis cruenit ad co/  «nitionem vnius finnulaiis 9 adcognitionfalrenus p:qqua'tq Ibi/  ti js mouef a pbantafmare vntue 9 a pbantafmatealtcniwitaib» r«  men Videf foluofempermeliotfiudido 9 oria illaqna fnrdlectuefa/  eit inter vnluerfale 1 lingulare: 9 ralefingulare non fit Angulare aW  a*fignatu:fed eft fingularealiq$ vago ftansfubvniuerfolitate par  tlcilari ?atum. vnde ego video -p&m in lib.p:io:um. vbi occet fvllo/  «iureer Dtemiinovfitert ablolutew Diffinit vuiuerfolfj: particula/  reim - indefiniti ^pofiriones nullam ce finaulari mentione fadens.  rideo tpfiim in medicamftis vbi «fma fulia loquif femper e templi/  ficare tr indiuiduo vago: vt or aliquo bomine: ? aliquo boue« £ f boc  non tiiilVet:nifi riJifict® cum ffllogijare Iit actus intellecrus:£f qt  intellectus nofter Angulare fftud lignatum: vtfignatom eftsnon pdt  eognofrereteum modus fibi ppiius cognofrfdi fit buic et toro oppo  litu mvidetor mfbi 9 fi intellectus nofter intelligit fingularecp boe  ell in oidine ad vniuerraleouoadconuenlenriam vpilfirrenriamys  quo ad vniuerralltarenitcdi fiiopontrur tan«p pars.£t boc ficut ride  lur m^iscft cefnt«mi$e £imf*t«rtio ce aia come.io.Siboiccofid^    . £>e primo cognito. 6   rentur rertra riuot? ftante I?oc fiindamento (oluff argumenta Bur/  leiiqiipfe imaginatur intellectu 3 oednd ad cognitionem finqularis  fiaiut» rt ftgnaru3 cfht hoc fuit negatu.cad alfa que adducebanf  ad ,pbandum fingulare perfe eognord ab intcllccru:q: imponit fibi  nomen/ z <\t foxinat p panem iftam &!teseftfcomo»7 hmM rnica re**  fponfioneoicif g> Iones rt cftfuppofitum bominis'cognofrif ab in/  tellecru:? rtbabitudine3 l ?3 adipium rniucrfaleifiibquocognordf#  non aureminquantu; (ostes bidemibiindiuiduus fignatum loco*  Kepo:c«q: rt fic a fenfoeoanorrif.£tidcob<xfr Comi. 3.«* aia.comc.   lingulare prr fe.wfolitarle: z vt Iignaiu3 a fenfu cognofiitunlcd  quandocofideraruriii osdine:?in habitudine ad rniuerfaicquo ad  aiietatc 7 Coucmenrii:iic ab I ntellectu coanofrif 1 1 ifta non viderit  moderni ficut poteria ridere.ClS ubniia oictojpTTJno fnias bift»;«  qone. i.i? 5 <P loquendo «r putmrate originis 6 mo ridendo ei ineo/  gnitione actuali quid fit pmo cognito ab intellectu nortro t piemittit  aor altq fuppofita.pmu3 g> altus efl coceprus fimpfr (implet:? alius  «I» coceprus fimplMino fimprr fimplcr.Simprr fimplic/ cocepril di  «itillo qui n 5 eft rdolubilisin quid 7 in q(c:ficuteft?ceprus entis *  paflionu luarum -r cSceptuo vlrimard bria ?« Coceprus (imple? non  llmplV (implet *ft edeeptuo qui actu fimpliciefnrelligentie cognofci  porejt.£teft refolubilis in quid r in quale. C Scfio fupponir g> aliud  colbfum intelligere.r aliud cf* confafe inrelligcrc. Cofijfum enim   Meincftqdindiftiricto3.7ficurbupIr?eftindirtinguib«iras.f.totiu»   vniueriahs m tuae partes:? totius efTentiaUe in mas parrea: ftaefl     .qu id cdcipt Diaf :qn codptf aliqd (icur ejtpiimif per nomen:  frd bifttncre aliquid cdcipif quando coripituriTtcurcjrprimif per oif  nnitfones.rpie ftantib^ponirouascoclufionesrpmacoclufio talis  «min cognitione actuali ria originis 7 griarionis eos que codpiunf, *  eofuiepsimn acrualitcr cognita cofufe eft (pedes (pcdalidima cutuaV#  lingulare ftmjus fnoutrleiifns fiue Iit audibile liue rifibilcfiuc aliqdl^  aliud: 7 poc fiippofiroq» fingulare ndpoflirab Intellectu itelligibilu^ f  ffta condalio pbatur tribus rationibus:? piimo fic. caufa naturalia *  agit ad effectu fuum Pm rlrimuj iporfriefuequando nflcft impedita *' 7  igitur adefftctnperfrcfiffimo qtlem pmopdtpducere pmo agir.Sed  oinnia cocurretuad i flus pinum actus inteirsfunt caule mere naro/  ralesrqipieceddt omnem acrdroluntatisirndfuntimpeditejrtps,  «rgo pducunr perfrcttfiimd eflfecrumguempofiunr^IleaatiiondU  nifi coceprus (peciei ipedaliffime.fi emsaliqs alius eir c 8 cepruo:po/  ta coceprus comuniojis alieuiustrre e (Tet perfretiffimus in ques Ifta  £ r 5 U5 «ceptu ailliuo cdiotis fit impcrfrcrtoicoceptu ipci (peda/  limmeificut pare eft lprrfwtioi toto: fequeref q> illa ndpo flent inedee  pram illius (pecieit? ita nun^caufarftcdcepro iftotqSeftabfurdff.  flTScio pnncipal«er *3 auic.metapbTfica.eft rlriina via ooetrine.  ergo pncipia oiuin aliarus Cden tiara po (funt cddpi: 7 edam termini  Wlas ante pnnctpia metapbyfice.Ss boc non efiet fi opotterer pmo  cociperc actualtter edeeprus coloieo 9 edeeptus ipiru*(pilifiimas*  wc etn pnjaop«jta<| codpienstfemoiit iumctapl? Tfuedt pon    f ' 'duertio   via ooetrfne q* eft abfurdd.Xertio pncipallrtfi vTc magia cognitio#  actuali prlo cognofccrcf $ ininue vfe cdfufe. feqref gp intellect’ ma/  «im tps apponeret antecp oeducafin cognitione fpCucui’ Angulare  Irir prio fcnfatfitq: pn*opo:terct irelligereoia pdicata gdiiatma ad   cSc6a ' cfo^nd^Us eft ifiagrbi cognitdeoifticta magis vfia frft  t pjio cognita cognitoc actualir-rillis.ppiqoiafnt pota:? q fu t remotio  fL r » r f A pfcctiota funr.ifta peto ficpbaf ab ipfo.Tliiintelligir oifliete: nifi  • v..- quefunt in intima rdneciuoreircnilali.finsaurej   rcntialicuiuilibetiiifmorisadcntls edeepru qui/   € nSr nnn /on/    • rr   WM-f    r . r   : m~ yntm    S J    qnlntclliguiif ea quefunt in intima rdneciuo teirtntiali.Ana autej  Includif in rdnceifcnrialicuiuiliber inferioris ad entia, cocepto qui/  ditatiuutergo nullus eoeeptua inferio: oifhnctc edeipi pdr non eon/  cepro eure.£ns adt nd pflt cocipitnilt oiftinctetq: no hjconccpruin  nifi Ampfr fimplieetergoens eft p:iin , e3ceptusquicininctc concipi  ®St/eognitioeaeiualiiq:«lqe5ccpfn5pfito»rtinctecoopirineeo:ip  fum aut bene fine alijs edeipi por.£t eje toc infert vnu pulchrum m  principia aliard fciaru3 funt per fc nota eje cdfula rone rerminoru,£t  cx metaphica funt fcitarpomtmfuper ouas alias coclbncs: quarum  vna prinet ad cognitione habituale feu eflentialc.t oe primo cogni/  eo.piioritate pfeetiois oe quibriiihilad pns.S3 m ouab»prlmis eon/  clufiomb’» am pofitis oebes fcire gp in reda pcFonod eft oe cognitio  ne oiftincra oe's r nanimiter c3uenerdt gp magis rlia funt primo co/  «nitasnifiqda qui oenouoindpit phari qui opppfi tu opina foe quo  r nriliin r nr/'ti » rt frfibir Dl)B in Dlitno tODUCflpitC#9*QUC     etor 7 Scotos ridenf elfeoifcordes.71amfanct 9 0octo: in prima pre  fumme.q.Sf »arti« 3 »tcnet magis vlia in cognitioecofufa notiora efle  minus vfibus.£rideopoftcrio:cs buicopinioni fauetes cSfueuerur  ere araumd ta Scoti que addutit p prima cdcFone cotratpm:    ©iltiucta cognitione g» coruiam«i-iD ii socoiuoousi sr*nw  etam cognitione neceife eft intellectu prius oilponf per cognitionem  <onfufa 3 : a pari Dicam fibigi intellect’ante#habeatcoamtionc eon  fufam ibcrici ipaliflime:op 3 ipm prius oilponi per confufuincoeepm  generis e alio» vFium.£t fic foluunt x> vtroqjrc magis p Xboma oi  «entes aliquid elfe oilpofitfi ad rcceprioncalicu^fbrmc coringit oa  plidter*pofitiue« puariue.flbriuatiuealiqd fubfeerficfTe oiipofiru3:  qn non h3 cotrariu rclpectu for me inducendae ficoiaphanu o: cfle  Cumme oilpofira receptione luminio.ftficinrellecfnoitercnaeft ^  pilbofitus ad olaltelligibiliarcug fit ola fieri» j*oeaia»tfjc»cd»t«e«iA*.  e, i ?» r alio modo aliad oicif eife oilpofitn pofiriue x> inducnoe ali  cuius fornte.£t toc efiincafn quo vnafbrmamonpdt induci in ali/  quo fubfecto*. nifi prius inducta aliqua priore: ficur Dicimus gp aer  antea’ recipiar coloris ipeciee/necene ert ipfum oilpofi tu elle per lu/   mcn.fieultpatct fcdo oe anima^d»67»£t fic materia prima ante# re   optat forma minos vniucrfalctop3 eam prcdllpoitfper vniucrfalc3# ^    S^f&imocognito.    fnimo mftJ.r%c 5 .Sic etii cient er inrellecru <p anrc$ recipiat mi/  nue vfiesopseutupiiueredpercmagujrre.ft runcad foimajargu/  menti oicunr g> maio: illa fic 05 glofari. agens naturale 0 ebite appli  catum palfo /7 no impeditu pioducir effectu pdfectiifimti quem po/  teft.vertl eft fi illud pafium ruent piiuatiuet tpofiriueDlipofitum p  recipienda illa forma. £t tunc mino: negatur in boc fenfutlicet enim  iuteUect’poQs piiuariue oupofitua fit p receptione coceptue fpecifi/  ciud tamen pofieiucDiiPofiruseft antejp vniuerfalioics conceptu*  recipiat, e fi qneratur ab eio.vnde fit toc.oicum iftud piouenire t%  cfreimaltoidtneejtiftenteiurer iftoe conceptus qui ita fe Rabent q?  pofterioinon poteft induci no inducto p:fo:i 7 vniuerralioii.c Sri»  dum argumenta Scoti reflectunt qi a pari ego oicam fibi libium oe  celo piecedere via Doctriue libium pbo:um.fi»pfc teneat conceptum  flaedei ipiliffirne norioic efie conceptu genetico. £r ideo ad argunri/  tum Scoti otcentis:fi magis vniuerfalia edent piimocognita in co/  «nitionc cofufa acrualittunc metapbica via ooctrie piecedcrct alia»  fcientias.oicut concedendo rorum.vndeo(ftinguutoe mefap^tca.  quedam enim pare fui cofiderarocfcnfibHfbuetrqucdaoe abftra/  ctist 7 tunc oicunt merap&icam quo ad illam fui partem/que oc fitnH     i    Zluer. ci.meta.co.j.Dicentiu oiuinam fidentia e(Tc vltima via Doctnt  ne. Jfiareiponflo non efi rcramcceft dc intentione faiicti Zljome:  nqm cum Denominatio fiat a (hpcrabundanmcummajrirna paps me r,  'tpap^PV^ce oe.fcltfibilibue pertracret.minfmi autem particula riu» 'v^ *  De abftracrie.ii am folum in. 1 i.metapbfce incipit Dc eis pertractare* *   • tejt.coinenfi.ip.rfiBtnfinemtfedrotuin p:ccedenei 7 omites alff  pieccdcnrrsltb:i 6 efenfibilibus 7 tranfecndentibue per inditferen/  tiam fe habentibus ad materialia 7 [materialia pertracrarur.£rgo  (equitur «pabfolute excedendum effer oiuina eflepiioiem rfa ooctri/  neitfmquidpofterioiitqdeftabfurdu.campliusfalfumeft quod  Dicunt 3>merapl?Yficaquo ad illati) partem que pcfen libitibus agit  fit via ooctrinc puoi.nam tlrirto.in frio metaphjdn teje.comen.d*  vbi piobat 11011 efie piocefium in infinitum in caufis mouenribus fa /  dtroitcm/quetnoruf innititur: 7 que naturalem cognitionej psefup/   S nitificut feribitibi £omenta.fiin»fr. 7 .mmpbYficf.vbiimpugnat  eas tblaronisquadoptobarcp non funt ponende 4) prer efie gene/  rationie.oicitcp boceftiq: non pofiiinr materiam tranfmurare.nam  iranfmutatioomnfs fit per contactu j. talis auri fifrone gmratie.cS  tingentia eniin.t.phYft*2i«funtquom vltirna fimul fuut.vndc patet  TfnpfcTentnrimf. iB.r.ti.ntlus ; reptimf:'a) tales rSnes ptcfupponnt  fetentiam materialem»SimirriUud noeft dc intentione fancti Zbo/  ine.Tlaininpiofcemiomerapbicein lectiXe fria fuper illo paffu pbu  Tniuerfalia funr Difficillima adcognofceudu Dubitat cXtra p&m: qt  Vtinquit videf ptradicere fibi pbein piimopbrficozu tejc.co. 1.7.4«  rbioppofitu vfdef tenere. 19.91 rniuerfalia funt nobi» piimo nota.  £rfoluendo Dicit tpvniuerialia in cognitione incoplc^a funr notio:»  nobia minus flibus.viulc cu3!rntuerfaliflimu omniumAt cus « ree&    ■ A      I    V *    Siueftio    ideo Ifta ptfma cognitione «onctpmrur inerra illud ifufct.fns t rt#  piima fmptelfioneimpjimuaf iu anima noftra.vndcftcutin eflena/  ture ptius eft animal $ bomoicum natura a impertreto ad perfreta j  c20ccdat:ficfrfa3eftapudinrctlc«umtiortruinin cognuioncptima  p:iu8 edeipitur animal g^tomo:fcd in cognirionccomplejcai? in in/  ueftigaricmeuaturalmptoptierarum? caufarum.ptiuefunrnora mi  nue comuniateo g> per cautes particulare» quefunt vuius generis e  fpeciei/peruentmu* incautas vniucrtelcs* £t fic patet rm viam ten/  eri coctori» (blurio ad fecundum argumentum Scoti ptoba titia me/  taplp yficain via coctrlneprecedere reliquas frientias.C Dico jp lit  cct n t 'omaa in cognitione quo ad fiinplicc m app:eb<nfionem rermi/  »10:03 tenuerit magis viiiucrteltacfTc notiora minus vniuertelfbue*  Iamcnt?ocnontenetin cognitione per cifcurfum pabitatqualised  cognitio metapb flua: r aliarum feientiarum» £t boc pater in indu/  ctideiu qua a fingularibus tanyex ptecogniria oeuenimus ad rnf/  Qtrtelia.fioir parer in pilmo pofterioru3.ad principium. * b®* vide/  torefTc ce intertrione Zluer.pnmo pbYticojum in comen.*. vbi rer/  bum illud in t eptu.j. Sunt autem nobis ptius nota confuta magis*  impliciter cjeponitsv in fecunda expolitione o»cit:<y perconfute ma/  «is exponi potetlipfum lingulare:quodlicct non fit pjincipiu3fcien/  tieteft tamen ptincipiuminqoifitionis vniuerteliojquodcO ptinci/  pium artis ?lnmrif.£rfmp:irnarn expolitionem per confote magia  ejeponit fpeciesrc quomodocutp fit patet & ibi loquitur ot via coctri/  neiqueert cognitio babitaptrormonilrjtionc3fignificut ipfc babet  in expolitione iex.comfti.:i.£t irafm Zluer.vidrf gg in cognirfocb*  bira per cirairfu3non cft nccelterm a magis vlibus (emp inaptre quo  ad viam ooctrinc.Sic igitur ad rrim Seori oietn fi t.cad tertium  argumentum Scoti oicenrfs fi magis vniuertelcefTetptfmo notum*    runc intellectas magnumtempus apponerer a nte$ oeuenirctinco/  «nirtonemfpfirpecialiffimr: oient retotquf do argumetu eorra flu/  cto:e5:qt a pari fcqueref gp fi fpte fpecialiffima cftct primo norarrde    'intellectus magnti tepus apponeret anregp oruenirer in cognitionej  «nie gnalifliml velipfiuscntis.ps ofequiria.na cadi cfi via ab 2Ubc  nis Xlxbastc a Zbrbis ad arbrnas.fit 13 loluftea oient 9? ireirs ali/  quando magno repus apponit anregp cruentet in cognitioejtVei fp O  cialiflime.£t toc iu cafu quo noeft informat* per fuperiotes t vlioteo.  <onceptus:fed gtpttmu tales coceptusbabuerir ftjrimcrduciturii»  cognitione3fpeciei:brccomunirer«pafiim oicunf contra Scotum*  , / . teEt ad argumenta fua befolurionesiunt famofe.   . ' 1 . opiniofamofa fatis efiopiniocuifaficntaffancmsZbomaa   'jnmc T Atrtfin ptiina parte Itimme queftione.8/.arrf.3. vbi babet g? in cogmrio/  ne noftri intellectus ouo oportet coliderarct vnumq> nolira cognitio  intellectina aliquo modo a fenfitiua ptimotdiu fumtt«£tqt fenfus eft  fingulariu3:iiitdlectU0 vero vnliurfelioiUccffli eft <p cognitio fingti  larium quo ad nos ptiot fir & cognitio vniuertaliil.fctf 0 op3 pfidera/  re g> intcHcct* nofter oc poteria ad acru3p:ocedft :ot aurc3qi proce/,  ditoe potentia ad acru3 ptius peroenit ad actu incdplctu3 qui eft me  diae inter potentia e acru:<p ad actu 3 perfreta. actus autes pfteruo  ad qocj peroenu intellectus eft fcittiacopleta per qua oiftinctceoc/;    4f      &epJtniocdgm'M. $   Hntilnatf cognofrunf res.£r f deo anteg» intellectus a d ralet c ognf/  ftfo nem peueniat e* pura negarioniaignotanria neceltecrt ipfum o c'  lenire piiuoincognirioncaliquaiuquartrsfubcoftifioiic quada} t  in wiiuerfaUcognorranf.ftideoconcludfrgpcognirio alicuius vlib /? ^ . >   confttfe mediat inter pura 5 potentia * acru 3 poruj * oiftinmljrtTnf l W  <p p «ni t*3 cognitu cogintioticcofufa fit magia rqiuerfde loquf do oe 1' *• '  actuali cognitione:* qr fenfuo mi ejtit oe potentia ad acm cofimile*   Oidniem etii fnfenfu ponit, vn de Pm fenfusprios »udicam*:i fm tc'  locujn^aliqufdmagfacomune# aliquid niiu’ comuifeiTin    otduii   piiofcrmloc umfoltciuidmada comune&alionfd miu’ comunelPm „ •» »   Tcpuequufe 3 :iiam pueri vt inquit Ib&o.prfmo pbyfi.rej.co.r.prTusf ref. fm  appellant oea riroe patrfrs i o mneo fe minae matreorqui pofteriuo ^ ~ r -   1<       J>t Ictu    aurem oeterminant vntiquodi  dimue aliquem venfenrej a i   OC animat grl^omot? p:iua ‘pu^omoipurai.aitiaa vi pto* ^   iTotra iftd opinione que camuniter teneri fblrr etfaab auer.infta/ J-fc- orn? Lia  tur (tc.pumo quatuj ad pjimiratione in qua oicif cp intellecr* p»u«' ; •  tocuenft ad actu rnedlus qui viis eft: r imperfrfct* <p ad actu 3 comple/** ^  turmquero aut ifte rran fi tus fit per oia mediat aut per aliqua fic: * p  aliqua n5:rtonp5t Pici primus: q: boc eftlinpoffibile.namtefte p$o  >.meta.rejt.ic6.284t>lura genera rerum funttnominata * incognita  nobiotnccp5t cici fc?m:qr no eft rnaio: ro pe vno gpoealioicu 3 vnn/  qtfq3 iflOJU3eque bene l?abeatrone3 medii (nterejtrrema ficur aliud*   Vlano igitur ifta infra rationi medg inter e;trrema n5 videf cfficat: z  c5firmaf:qiifteordo/aureft elTemialiasaut acddenralie.fi accidrn/  talietcu3omneacddcMleremouibileritefineprradictionefeparart  quear.fequitur ergo $ intellecr* polfet b*bere mdfftfnctu Ipeciei c5/ • %   ceptum no babirie alg # 8 coneeptfb* fupeno:ib 9 :qd ipfe b3 pto (ncon/   uemeri.*ficftcftcnrialietrncfequif intellectus per omnia (ita me  q(a tranfibit an regi peueniat in ej:tremu 3 :qr in elfentiaUter. ordina/  fffa quicquid perfe competit rni per fe competit alteri.£t ideo fi vnl  tnedio:u3efienrialiterc5petitg> inrellect’ prine Peueniat ad illud q>  ad cttremuifi ordo in omitlbue medijs efTentfalie eft fequif cp ita ene  in otftnib*reliquis: qfi rame falfum eft: t contra pbrmC amplius*  aetne eft bario cognofrcdi-.red minus vniuerfalei 7 ptecipue pcepruo  Ipeciei ijrecialiflime plus b3P* actu giconcept’ generis. £rgo fequif  Concepto Ipecifien efie primo noru.zlbaicu efl pbi.^.met a.tex.comc.'   JO.£t minor eft TborpbYri/ in cap.oe pttfcrenrfa.oicentis.Ditft retia   actualiratia     .18 1 , ....   fnerlto oblecriraur boc eft merftp brdinie ejiflf rie inrer perp  lectalee ipfius fnrrllect*:n5 poreftoici cp boc fit merito inrelu  aot boc eft refpectu irttellect’ polistaut boc eft merito inrellec    ma  boc eit  tua ob/  lect’» qt    tfe,    t b?c eft refpectu irttellect* poliataut boc eft merito inrellec!’ agert  i.no poteft pari ptimfitqr irtrelleq» polis eft oia fieri.* eft pura po/    ten tia inreilfgi bil ifi olum in qUa nibil eft Pf ftinettf * no et ift ex pre in/  pileet* agetfsrqrfpfV eft oia racere per indifferfria febabfs.ficutpty  t.Pe anima.rex.come.ir.lleceft merito obiectl inferqr obiectum f|  Imutat intellectum: bbc eft inquanram eft actus vel actu par tiel/  P#naimo4oftann(nu0 cOmunepta* aauaUtatts pabere y magia    1    y ■ fctt\ ■      o W    sfl    i&uedlo   t5e:ficut iu fequentibuo odendef.non ctUfcft to< mrrfto ojdfnietqt  oido ide aut enet eflenrialie aut accidentalia: « q$cuuqj oatum ftie/  fit oeducatur vt fupta.iiranipliuo.t ed argumentuq3 piatur .9j ^  ctia Scoti in qone piopua oe baCmatcna fuper pumo fentc.Didin.  e.a.i*3t magis vmucrfale e(Tetp:imo cognitum cognitione confuft   /ter omnee c5ceptuo:eonceptua entia vtidimus ed» <L ^lmpliua»t eft   jargumentueiufdem:illudq6cd Difftolioiioabdractionioed  ^lioila cognttiomo.Sedcdceptuo genencuo ed oiificiltoue abdra/  ctionia coccptu ipecifico:crgo»Xnc vitra que funt oltticiUoiia coqui/  tionia poderiuo cognofcunf .Conceptua geu erici funt oiftiaUozie co/  anitionio conceptibus fpccificiasergo podcnqs cognofcunf . /Bino:  pKoiia fibipiobaf auctositateBoctiJ Dicentia qMpeciee ert tenuia  fimilitudo indiuiduoid.c senuajnagia tenuia  Dificilio: ed abdractio generia $ fpecief.CampUus.qrt babet rano  nem totfua ert piiua notum:eo g? !?abet rationem» A"* < 0lI . S»5  Cje intentione pl?i*n paimopbYfi*tej;#comen.4.oedlbecie8fpec(alif  linia reipectu generia -r oifferentie l?abet ronem toruiotcum Ipeciea  fit q5dam totum copofitumejc genere toifFcrctia dcutDicit Comen»  pziino pbffi.conmM»£rgo ipecies videtur babereraponem puua   cogniti confufc.becfuntquecontrabaneviamobqelfploiir»   C Oico <p ilia quedto ed inultn oifficilunqivbi fubnlio ooctot Difcrc  ©pt« pat a beato ooctoze Difficile ed videre ventarem conabouamf oM  dere verftatemin bacmatena «Stummibipore fucnr.£rp:opter toc  pebee fcire aliqua que funttany radieeo'; fuppofitionco m DifTola  tione ifltus qonio.pzima radi* edida.® intellectio nodra que com  munirer cdttngit nobie/ottum babet a lenfuttoced oeintftionepW  Iofopbi.j.oeanima.tef«c5men.io.e.j9»vbibabetur q? fine intelle/  ' cfupadiuotqui: vtc*ponit(bi jCJmenta.cogitatiuavirtua ed: tubij  (nrelligit anima. £tideo Di*ir.j9»rc*.p:imi quidejintellectuo qui J  pifferent:vtn5pbantafmatadntf£tfoluendoreipondit:autne^bi   pbanta(biata:fednon finepbarafniatibua*Srfaradif edida.^ cb   «ttellectuo ouplet fit pto nunc ageno.f.tpoffibilis alter ed ou fieris  alter ed omnia faccre.j.oc anima»tc*.<3men. I7»£t qt intcllect pof  fibilionulUm aliam babet natura: nid banc ® polio fitqui vocatur  anime inrellectuo ibidfter.cS.rAnde fequif gp cum cnein potiti*  non oedueaf ad aetumOi ab aliquo ente ina ctu .p.metap t? f .tex.co»  is.inde fequif ® illud q« intelligif ab intellectu nodrojintelligif fn  w ed in acru.fitida ed clara fnia tlrido.p.meta.tejc.co.io.vn cehe*  fcire <a intelligibilitaoPm Doctrina? ari.* ZJuer.ed paffio pumotp  fe cope reno enti in actu quatenuo eno actmnon aut ed padio puo eff  petenoenti cn ffitum eno cd.£t toc oemondraut alo ftc.flla edpamo  piimocompeteuo alicuiquccompctit illijrdncilliua.itaqp ponto ulo  ponatur Imediare talio paflioit illo p:(mo remoto piimo remoneat  illa padio Fm ooctrina' arid.piio poder.in.c.De vU. Sed actualita»  #d femoi reipeetu iateiligibiUtatieiqi pafita UUin<du,lc g^ n b ‘J i J^    V    ©epjimo cognito   ligibilifae.no.n.eft bare ena aeni qd no fit inrel!igibflc.fimlTr remo  ta actualirare ab aliquo remanete qualibet alia ronepiioii illud ni  <ft liirelligibile; ficut eft d e ma p:lina Pmfe.s (blitanc confiJerarat  qurl 3 vtficenofirmonrn imcliigibiliseftfm viam 3 rifto.?.mera.  tejc.coinc.tf . vbi l?aber 9 ma Pm ft eft ignora. £t tn in» eft eno: nec  valet fi oicatur: rt qui Ja3 oicerc confueuerut gp Ijoc frttelligif quah/  tum ad actu3 non quarum ad porentiaj.Tlainp&uo primo pbyfico.  tejr.cdinjri.69.b3 fubiecta qufdt3 na fribilio e ft per analogia adftt/  mam.vbi loquitur p&uo quoadporcriam z aprirudinc necum qua/  tum ad acru3.? £6mf raro: ibi 111 com j.o.£r ifta na lubiecta per (e  non porinrelligi per fe:cum no fit aliquid in actu fcabee quidirarf.  £cce quo £dmcrato:nedu3negat acru3 verum er potetiam ad l?oc  9 ml mrelligibilio firper fe « folirarie cofiderara.z l?oc non ppalia  carri: ni li qi non (?3 quiditatemin actu: ergo actualitas eft p:ima rd  inrelligibiiitatio tam Pm actum 9 Pm potetiam.c: amplius £oin i  tato:.4.pbYft.comj.i6.oidrg>materianonpotmteI!igifine'fc:ma.  Campliuo £omeraro:.ii.mera.comc.i4.Dicir loquedooe p:ima  materia. Jfta na qi no b3lt>:ma\ideo no b3 intentione intellecta ab  eatecce igitur 9 remota acrualitateab aliquo remanere in illo emi/  tare reinouet intelligibiliras nedum actu veru3 et porfriaiqS etiam  fonc ocmonftraf.Tlam eiufdem eft poreria:cuiuo eft acr* fubiccriue  loquedo ficut colligitur oe intenttonepbiinIib.be fbmno v vigilia*  per b<x eni5 piobat ibi 9 cum actuo femiendi fit copofiritlic etiam t  potentia erit in copofito ran<$ in fubiecro Jilgirur ma r t eno precifc  « fblirarie cofiderata poreft intelligi Pm potetiammon erit inconue/  nieno 9 et Pm actum inrelliga^C flmpliu* £omeraror.3.pbv.co*  if.ejt int jtionc pbi.oicit motum efle biffimflie cogniriofs pp imperfr   ctionjfuenatureppipfu3babcrecoicationjcu3potjfia.£t3fimik   ©icit oetpc«numcro.4.pby.come.iji.arguaf ergo fic.oppofitoa  pumi:« per fe effectus «ppjferatee funt oppofi te.fed ppuetas pmo  c per fe infequeo potentia eft occulratio.ergo pp:ietao £mo « per fe  infequc0ac;ueftmam%ftatio:vcdfirmafp auer.unopgrift.in.z*  mera.tejt.vo.z.guiouplicc oWicultariocam in inrellectioe aftignar*  vnam ejr pre obtecti: alto eje p reporcrie.£t£6mtrato: tbi.tnco.bic*  9 oifficultao fiicogniroe reru3 malium eft ejr parteipfap:qi no fune  actu mrellecta:fed por ftia intellecta:cu includit mam que radi* eft  porcntialitatio:qaeeft rdoppofita agedi tam ia actione realt 9 (p i/  rituali:cufbimeritagere.ejc. 2 .begnatidr.f 3 «t. 3 .pbY.i 7 .f.i 2 .mera*  to.<.9*mera.20.gr ftquie inftarc voluerit eno ei primfi intelligibi/  Utaris ft 5 m aucto:irate pbi.4.meta.tejr.co.4.vbi b3 9 rea ficut Cc  tyadenetita fe b 5 advmratejsbicemuo fibifcoc verd efiei fe aduer  tat ifti 9 ens bf be ente in actu ?oe eme in potcria t analogice:f tunc  fenius eft iftet 9 fi aliqd fuerit eno actu illud eft £mo inrelligiline.fi  aut airqd eft eno tn porfria illud potetia eft intelligibile rdne qacra  parricipar.nungj.n.imelligibilirae enti in portria rribuif.nift rone  enno 111 actu ran$ rone illius ad qflpmo* per fecofequif intelligi/  btutao.vnde £ometaro:.9.mera.co.2#.frnbir 9 iteliigere q* eft in  porcriano venit ad aerfimifi per aliud imelligere q6 eft in actu. £t  fiM na eft OttWu,u»owr».n.fuper i?oc eft fuperfluu.oicat Stoma t   Solutiones Rimare. 2>b    ' ffittcftio   thj.iDico <p fi volumus videre q6 fit jwftnyj cognitum (n cogiutioc  coAlkiops rtcurrtrt *d ftnfum. Ham Wud ficutmil?! videt eft p:c  JJEuj funiametuj fuper quo fundatur aucr.m l?oc pjolosopnmi  pbvfi.inquit «ni>4‘*-r.c?maitfe^ ca pp quam via oo«nnt funt  nobia nota cdfiila magior ca rurer quam magia vUafunt nono.a   nerlalib*.Pm locus quidemam vt aitZI?emiftiue fup ejrpofitioe te*.   minaamatrf0tran^:vttnquitib(XI?cmifti’iquimatry^»na^   fess&SStSSM   intellectus. £rconfirmaf |?oc*v3.<p accidentia uniuerfahoia: vtin   efk in «eiicre-.quale afit fit vudquodcp ifto:u tn fpccic oignofrere no  Car! bocnd <* PT aliam cimtficut m«?i vfdrftnifi q: «cWftta gc/   &wsjfe8K   SKaSissasaBE^   Z..T- Ki.o •nfemi/nhim liamrd inflatSCOf^ClCO Q> 10 c     mit?i ridef jnullua fani capitia negare por.^am fm pbm.7.maa.   initionc illo? pi fenfuralia pnr agere m inuUtctu njere n$lucr <m    dby    >    )©e prftno cognito >0   jiiSpitmafmdfanonc» £r in illo inflanti accidenria macie vHa moi»  agunt iniiireltecrorcurn per cat'113 fint fenfuiignotasergo in filo 601I   quilibet fani capiti» fnrc por.amo er pbilolbpba'rib’ anriauia n e/   detarenfutfiigitiirqnipcontigmtmfi^coccfrcmaflisfeiifarJiria   fliitnmiH» v ‘- C0 , q V° ad a ftt*afcco0nirioii£qmcgd nroebabirual»  3xi n lStn i8 i^ f, l£ oc cafu p:mo tntelligaf ab intdiecru % inaafe   finc ™ bio ‘™ d < *n   % EIS QUO ad noeep luprrficieste fupficiee magia   «nhrfir^u a ® f6 i ^ u , b ^ e - £ adlj nr*Secu8 aurefl quo ad nJm. £r ti  Sutmlia oocroj babueririflu lenfumsficurprendut rerba eiue-cre  do opinione 1 lam rera 5 etTe.11 ec fancro oocto:.>e% 0 ,,abirquitd  fari feffnm U* pf f 0,c,r3> co I ,ce R c ’ ^«deicuiue lingulare fb:n’ mo   lunr m ta ? u ?- n r vfr nc “ • ^aaceoTaneri ifomevfr ro>  rjf rc,,crc <j> magi» vha funr nonota.Sed noa mediado inter iftaa '   r - a fu 1 r n° f f0Ja minuo vCbuo.* biqn  <io fuerint rnagie TenTara:? gnqj conr.gir oppofitu.r5.<p m in» tBa   piopofitiofB naruraleonoiempTenficarivniuerrarr- furti  fun?^mn^ tr !i fi - C fr r,:V I ,n p J‘ ,r,b ** £oi,J «1/3 que na fiunrsqueda*  ScutriSw^ *S«rurmi» veritatis fuit fenfuo*   ?ih^ 'r v C °^ nitaT01 *»* l?oc ,p!ogo plernqj ad hic   Jftan»7.w*i l | fl ^ , rt rbar9,ropp<l,,a vrfq ^ efl quodda totd noti*   s3S!jE53W   SSSLSSi^Sr^i r r 0tU3:7 niinu? Xft^ p P ars 'JffiKKm  SEJfSiSfEr 1 5°»««».wodeiiri.f.® magia V Te con.idcref : vr  f.r io I?* 1 nU vfia * q /a< c idir v iMurrrafrqn minus vTe confideraf : /  ifeiJr^?hiffin^o.° dl o ^ 11 f . or, U B fanem bpbeiio» , minuo VA  pjre 0,ffin,noie ffao.n ptimo flarcopVsTio  ©iflingiicdu 3 cft adbuc: nam aur lingulare magis vniuerfelis cma  S'« ftnfanij & lingulare miH* vniuer/alicaut ecoira.fi pmri fic ma*   »b 2    m* s   c    Queltio   fis vFe ell notius piius intellectui $ minas vFe.Si ©eturant oppd/,  fi tum. ©ico tunc 5 min 9 vFe ell notius magio v litn aut coparanofbe  fit inter magis v?e ? min 9 vTe: vr mu ell Diffinies»? aliud ©itfiiiftu$#  ©ico 3? in pma cognitione actuali «cotula p:iuooccurrit intellectui  minus rfetoftclt quo id a totu3 gp magis vFesqS eli pars cius» vt fie*  € r5 illius elt.q: particulare q$ cil quodda totum p:ius lnotefcit feti  fuf $ fue parres. vndc fiquis mgrcdiaf in aliqua oomu3j>:ius occur  rit Tibi tota copofirio g> partes eius.fic nomina fpecieru oilfiniura  que colundnnt in fe parres ecquibus coponunfnotioiafunt nomi/  nibus partiu ©iffiiiieriuin»?boc voluit arifto.(imopbYfi.rej:.come»  f .? rpemidius ibi in cSmero.? boc fentit et fancrus Socroiin pma  parte fumme«q.8 t.ar*3.£ t in expone illius p:ologi.vbi ipfe foluit c 5  tradicrioncm pbiintex.3.?.4*exvna parte:? in rex.f.cx. alia parte:  ficut igitur lenius piius fertur in torum g> in partes»? piius fu «mt  fam cognitioni gj in ©illi neta, fic pnmecogniriois nilis noflnmrel  lectus oido eftjvt piius in nome oiffinitifc tranfferat in noia ©ifif  fiuicntiu:? piius cognitionf qd noTs que cofiita ell attingit q> attin/  gat Diffinitione qd rei que oiftincta ell/ftccre igii oijcim’q> radix 01»   ccne nos ad ventarem irtiusqonisfenfuecft:? illa radix coicatcuj   illa alia que ell ro cognoii edi ell ab acru»£r ideo res magis fcnfa  te magis? piius tnorcfcunt intellectuiiqi tales magis fu#it in actu  ad moucdum inrellectU 3 gp lintres minus fenfate: vnde tomctator  l.oe anima.cdmi.92.gp compiebefiooifFerctiaru fenfibiliu5 a fcnfn  ci ell copiebelionis earuj ab intellectu»? ideo ©ixirp&us ibidc3.q?  no ell manifeflu quale quid fit odoi.£t reddens cam buius.inquir*  ci auti buiul e(l:qi lenium l?imc no babemua certutfed peioic mu!  tis animalib 9 :fed fiquis arguar contra Irim ©ictu piobandq magis  vuiuertalia notioia clTc minus vniuer(alib , inquatn ©ilfinietia funtl   S i fexto ro pico. Diffinitio ©atur per notioia.Hnr.q? ©iifimetia ad ©if  nitui oiipFr coparar» potfunr.Uno ino in cognitjoe cdftita que eftp  Diffinitione quid nols.cllio modo quo ad Diffinitione quid rei Diluit  ctam.£rillomodob3P*rveTd genus? veram ©ifFeritia3.£tpiimot  quide modo:©icoa> magis vFe ell minus notU3»qi b 3 rimem partis»  ? minus vniuerfale ell tnagis notuiqi b 3 ronem totius ? pftifi. Sedi  in cognitione oirtincta.Dico <p ell econtra.qi caule notioiesfunt: *   . piicfies nature gj fint cfFectus,:©illincta adt cognitio pcedlt ef notia  ribus ? piioiibus quo ad namino quo ad nostper illu5 modu igiruf.  loluenditollunf omnes Difficultates.? cotraoim'fionea*Unde_ratio  lati. Zbo.in piima parte fumme.q.8f.ar.3.in qua.&.iptraufies ©e  extremo ad extremu?oc porftia pura in actum piius ©3tranfireE>.  mediu 3 ?c«Bicoq>veru 3 ell:red no ell necefiariusilletranfitus quo,  ad cognitione acruaUiira g> fiat per omnia media no ell neceflaria?  nam fi talia media non fuerint fentaraianr male lentata no ell neccf  larium intellectu piius in cognitione iit oium ©enenirc cp in cog ni/  tionem Ipecicrumtvndc ficut ©icit Comcraroi.i.oeala.cdmc.ior*  2Ubcdoqntran(ferf adnigredinciquadoq^rranfit mediate hianoa  ? in aliquo rranfir mediante Uaroppo: fic intellectus nolter quo.ad  actualem cognirioneitraufita magis vniuertali ad minus vTe: vbi  tale fuerit magis fenfa tu3 n f» fuerint aliqua minus vniucrfatta    We primo cognito ’ n   iritdlent que no fuerint fenerat no opus eft intellecti» ner ea aerua/  Dtcrtranfirejqr rnncmagnu5rcinp , apponerer ante# ad actualem  cognm'orie 3 faeciei feuiare oeucmre pofTctrqd eft cotra ejrperutia?:  lj igitur uireUccrua quo ad f?alUruatc vel virrualem cognitione pji*  aptuo narus fit piocederc a magia vlibuo * a eoioribus ad minus  coia:ficur bene oiririu l?oc Subtilia oocto:. 3 *oiftin.priini,qr fo:me  r que apte funt perficere aliquid perfoctibilcordine quoda 3 perficere  nare funt perficere mediatiua * minuo medi. ite: ira fi eadem forma  vmualircrpluree formae contineat illaru3foema?ord»nar.iBquafi  cdnfimilioidineperficienUudprfrcnbiletficutn forma ft>e * forma  corporis efTentalie fozmeiii aliquo prino info:marcr forma fBe & for/  ma corporiarira fi vua forma virrualirer in aliquo cdrineret vtriufqj  forme perfectionem pnua informaret natura fub gradu eoiori qj fub  gradu minuo coi cum na procedat oe potentia ad acrutrude Comi  Mtoipiimo mcta.c5,i7.eicirmmateria pri’ recipit formaa magia  rie8 gimmuavresr* mediantibus eis recipit particulares formaa     prwe natura perficit mai „ r   dum minueabftracnim.£rboceftqd in intellectu noflro quantum  ad kabirualfcognirionlpoffiimua renererfed quarum ad cognirio/  nem actuatfineutrabiUtercredoillud priuaintelligi ab intelfecrucu  fuafingularcfoiriuamonetfeiifu3.7l?oc fiuc illud vifibile fu fiucau*  dibilefiue aliquo alio reiifupercepribile.£ti5 opio illa Deruei Zfyo  rmftarum acutiffimi renctfo accidens concreriucfumptii eflcprimu  cogmtn ab intellectu noftro in cognitione cofufa cft opinio vera lo/  quendo.f.be accidctibua magia fenfariatvnde fi accidetia infeque  na naturas rniuerfaliorea ftierint magis fenfara talia concrctiue  fumptafunrin cognirioncpfhfa notiora nobis ln cognitioe actuali:  livero accidetia Infequetia naturas minus coes foerfnt magis fen  fata acddetibuainfequfri^naruraamagia vrca talianoriora funt:  Ita g > in l?oc femp rccurrMuj eft adfenfum:l'ed qr vt in pluribus co  tingit accidentia magis vmuerfoliu notiora ei accidctibua minus  vniuerraliurindeacciiitip magierniuerfdliaoicutur cSiter notiora  «ffc minue vmuerfalibua in cognitione cofufa :rfi l?oceft vrin pluri/  bue verum. Sed quadoq3oppofitu3p6tconringereiricutrationec  auctoritate ,pbauim*. 3 ftaigirur opinio mediat Inter ouap opinio/  nea e* tremas:» efi tollens omuee ambiguitates * difficultates:* eft  opimo feftfara.fr per cofequea mil?i videf falua omniu 3 reuerentia  Cf fit opio rera.£jtperimf ru.n.fermonu vero? efhvt cocordenr fen  wt(s.8.pbY.*pjimocflivrrobiq5.co.:r,iT‘f>erbocp5eriaadronco  ftoriftardprobariumfempconcepmipccieinoriorem efleiqr fpecies  eft magia in actui* actus eft rS cognofrcdi. “ftciPondef (p l?oc eft vr  rumtrn tunc obiecru 3 oicif efte magia in actu ad inuiraudfi inrelle.     nnonermfic&ico fi fingulare ipedei magia fenfatum fuerit fingularc  generitttficipcciea erit prius a ctu ali ter cognita cognitione cofufa;   23 b 3    j , <0ue(lio oe pzimo cognito   6 > genus.Si vero fuerit oppofira modo oppofitu ?riuger«£t fi c(nit •  ras-.vndebocefi.oicoginoiicrtalfa rationifip:optermodunarur*  lem iurelligaidiinreUecrusnortritquiiuIrelligMo oepciiderafen  fut*p:eclpuem pua nofiranaturalicogriitioerin p&ifma 3 .:»oeanf  ma,te.co.j 9 <*> io.C 2 d ab'ud Scoti Dicentis magis vtiaefie oiffici/  Horis abrtracriois:* per cofeques pofierius coguofri. TUipondetur  <p abfiracrio primi obiecri moriuilrellec^pofiibilis fit ab intellectu  agente qnf ndeognofeitea aquib’abftral?»M»oeaia.c 6 .i 9 .£r fi illa  vniuerfalioja fintmagis lentata pnusiurelUpcn? abiureUecruqimi  nuo rlu.Sirerooppofitu.opporirujetuptiii^et.copjebcfio enim  criaru 3 afenfucficaufacopjebenfionis ea? ab intellecui» 2 .oc ata» ,  co. 92 .Ccld aliud qfi or ipesbjrjrionf totius: * genus roneprist  ergo notfo: em fpfo genere, "finde? .roru 3 pcedfdot na 3 taliter ?fi/ ,  derata Ipc <p habear ronem totius « indifhncii:? confufi fic notio:  erit geuerr:vtb 3 ronc 3 parris:* boceft: q: ficut fenfus prius frrf in  totU 3 $ in ptes:ficinteirs imitans fenfumprius Deuenir in cognitde  cofufa in cScepru Ipii oiftinite qui l?aber rarione 3 totius* tjp in coce/  ptu 5 generis: aut Ditferenric. Sed qnfltfs coparatur generi in rdne  parrisstunc illa ert ignotfo: piopter eadem caufam:* oia ifta veri/  tatem l?ntcocurrente arrefiationeienfustq: fine reirtu ni|?il fieri p 0 /  refiiu tali cafu:q: fpfe e fi radijc viiiuerle cogniridis humane. C 3 d  argumenti! principjle.*fielpo«def negado afiumprn:g>»r 3 »in nulla  cognftione magis vFirpoflircfic notius minus vmuerfalf: vnieoico  $ in cognitioneincoplepa vbi fingulareeiuo fuerit magis fenfatunf  fingu(areminusvus:ralemagio vFe p:ius cognofirif ab intellectu  «p minus vfet^pjecipueqn coparatur fibuficut torum adparres. Si  rcro coringat oppofitu: oppofiro modo Dicrndu 3 crt: q: non irteoue/  nir idem rcipecru eiufdcm polfc notius ? ignotius eflePm oppofitas  caufas « ratioes.jffia pauca funt que mihi vifa funt Dicta in ta 3 per/  ardua mi * antiqua qucfiione:fu qua /rogo: vt fi veritate ipfa 3 afie/  eurus fum(vt credojillud beo attribuatur: ff vero Hla 3 non fim afie/  eurus: jfrribaf boc ruditati intellecrueineufalrcmoedi modu 3 per/  firmandi veritatem fiarribus meis»    &eolaus fempirema * bono: Imo: talis»    reuri     ». \7n    r.   t       tj, i     g i   V.   iuiin i   ' «i   ► * g|.   t   A r   * I    ie;i \r*C    *    HfTtl   Vi    51 u%   * :    , .ft)    . • ' 8 Q . i  Vl    /j / l.Uin • i sfl.v.i.J • n^rciiiigo   ' ; . . oii:v   V*    l jl* 9 . r »’JTfi^’i5 V Troe •   .   5‘; «ib )*10!QC) 8t ilitjBiit %rii :)'• ftl   '•j. t : i xjuni bi i" .■ . ; • j> « > 7 . . ih;“ • ;v * u«rn;:4u:   . •. .. j . . • a * — . * a , . rv ^1 - --    .i.ajvi      .Kftmr jtitfU .  '<r,> U. iiSPl iftl    Rift snjuK nm   .... . .    iuli   t <*u:    r, ^ .»rr- tblfiyrfi . • m.iv a   jrt.-rlt jus eswi An uiiayli-uj; ai ^icjj    'Dinin;q     ©olu.cofradi.iocteauer. i   CSoIutiones cotradictionum motate 3uerrote:coI  lecte per foIertiflTmfi pbtlofopbu xfcarcu antoniu  3unarani fancnpetrmateni n. l?T , dronnnu 3 .  f£rp:lrno fuperlib:o pb^ficoium.   perrois S&#Rfc«W8$   | fcienrie fpeculatiuc t t>icit<p hoiem efleperfr/  ctum per foctuo fpeculatiuas: ed homine l;a  bere fuam vlrima psrrfl crioiieimt raliB oifpofi  troell fibi frlicitasvlrima * fempirerna vitas  i cande fentemia potiirin Tuo ,plogo luper.8.  pb atitinuenimus oppofiruj ab iplb  3.aanima.comen.}6.? nono mera. c 5 rncn*   vlri.vbtbjidaucrba.frsclarauiinus.fuixr   ^£Sfr3.aata.comen.alle0aro:<pfbrrunira* majti'  tna queert infpicere intellectum fepararumcrtpcr porentfam: que  fit in intellectu fpeculariuo apud fuam rlrimam per fretionem fimi'  lempofUioncauefuitin vi fu apud alpcctum adcolorcetnon per po/  tennam» modo potentiarum cogita tiuaru3 que acquiruntur pereo  gnitionem:quonia3 11011 cd ficut eciflimauir tluep ace. gp hoc aequi  rirur per cognitionem. £t in hoc enam tpfeaccufar nlpbarabfum.j.  ee anima, r bi fupra.frcut parer intuentu £drradictio igitur cofirtit  in hoc:q:j?ic in .ploaooicir.frUcirarem hominfo coufjdere in aequi/  fitioi^efcienriarumlpeculatiuarumtinalijo uero locis alleganooi/  dt/rli&tatem tominisnonconfiftdclnbuiufmodifcicnrijsjqucper  oifcurfum acciuiruntunfed in inruiriuacugnitione ni que batrr per  inrellecrum adeptum: « boc etiam videf velle Zbrmirtius t ficut ipfe  allegat. 3.« anima.gd boc foluenrea oirimus tertio ce anima, vb»  crar locus proprius oilcutfendi illam bifliculraremi locutus ed eje  propila fcnrenria : bic vero locutus ertfm mentem aliorum. C£t  illam IblutionemmibiconfirmaripfemcttZomenraroi fuperrlogo  ocraui pbYfi.vbipoiiescofmlilejfenrentil.fliquit.T re claratu ellin  frf£r* a morali gp eilehofe in fua vlrima perfectione ert ipfti3 effeper/  fretu per fcietias ipecuiariu as.£t gp illa bifpoftrio edfcrtunfras viri  tnatt^m fatuos vita erernarecce gp oidtfmfatuostautaliter.t fub/  tilius por illa cotrouerfia conciliari vtoicamus felicitatem hois co'  fidere in acquifi tione frienriard Ipeciilatfuaru ouprr porte inrelligl  uri oifpofi riuesurl copletiue.£ t tunc oidmus gp pmo modo ed utrum  f m r tam Huer. Scio vero modo ed fallum i pruno modo loquirur  Vfc.fcSo modo loquttnr.j.te anima.t.<?*mera.vbinegat felfeiratej  cofiderein fciennjs fprculatiuisicapleriue.f.nam cognitio fdeiina/  rum Ipeculatiuaru non ed frlicitasrfed ed via adillam.>£rqr qua/  do<B via ad termino cofueuir fumere oenoininarion em a termini    o.    lutra illud p&i.2.pi?Yftc.rejcr«romeu.i4.grnerario ellnarurarqt ed  via in narurainrita erii fcieria ipeculatiua ed frlicrraerqxed via ad  friidtarcrque felicitas ed pttnmprincipiu a quo cela «pendet t na  tura;frcutpatete^pjcire,ii.meta,comcn.38.ttej.   23 b 4    <5 olu tf emea c5trad(ctlonu   trucia cStradicrio ibidi eft iftasqi ot clarans quo ad rrfentiaru fj><  «lan'uaruacquirmonc3c5rcquantur ots virtutes moiales oftWu  affoconfequaturmasnanimirao.itiquit «fcpienscum ccgnouerit  caruitatem vite fue:t perpetuitatem fempircrnam* motum conti/   nuum»£t®ppo:riofue vite ad tempus fcinpirernn eft: ficut puncti  _ a i * £ MI >t A infinifiiirtllinil HfLirdDlti)r«ldlU YliulTI#    it     tum nos muemmus ab u rw.uwj.civ iuj * ♦ m . i  to aliquis magia omni virtute poilcttqu a itoqjfrlicio.eft.taRto ma/  S.ili! mo^ rnokrtj ( H.nabuuifmod( l&W^Mnw^ VZ',  * maximis tonis piiuafidipfumlticns»Scd ad toclbluentes cici  mus to pia in alio cafu loquitur : v Iu alio cafu loquti Zluerro.ljic.  Tlam fi coparentur frlijc e mifer.t* non patens Icientiaituuc fine ou  |»io frlir magis timebit moitem $ mifcr.£t ratio eft: q: plus i*rdit  quido moiitur ® miftr.auerro.autem   piens cubita nue felicitatem amittat:tunciii illo cafu ^ceterpieel ge     er piimo etl?ico.cap.f*mo.»Qnumefiq6omnfaappemnn«.t.etl?f/   <o:um.malum a nullo appmtunmois aut l D a, ?J?i^’50   ell corradicrio in oletis eiusiqi Ipfe oicit ® rapiens oebet eligere mot   tcm/iie erpolief frlidtatetfed toc mfefleft f mtatuam opimpni eius   a vnirate intellectus.£t.videf efle etia contra El^^minmiir*   ebi reddens caufamtquarcmois omnium   lerribiiilfimu vero omniu moistblc ems finismecp quictjp pieterea   tonum velmalff mortalibus videf efTe.£tp:lmoetbjw^i.i 4* «no:/   mens eUgitopomufibii tonus aut menti paretiverueft aut idtxfttt   diofo x amico? gf a ipfu3 multa facerem fi opus fit P :0 pa £L* "J®™*;  fubire.ZIbuciet em x pecunias vtonoiestt oiho oia qulb toles inter  fecocertattvttoneftarc cdfequanf.magifqjwletbieui tpe letari ve   beinenter $ longo leuirer.£t bonefte vita i muSas «  tis annis vtruqj cdringat: ac rem rni tonefta t magna |mdtiic  paruas.otruntibus aut moitem id .^*eetKnlt:ehguntjpfrcror«n   magnam tp:eclaramfibi«c.£t«tfti8wrbi8 clare p«etiolutfo ad   obiectatmois em non eft illud q* piimo amettf ifed tomtas «bone/  fias actus quem ejcercet fapiens in tali cafumam ficut patuit tn _«r  bis pbi marimd tonu rapiens fibi tribuit in ererceudo illa actu5 W  tutis. £t toc tono piiuaret feamo vitiofe nueret fi illo  termiflb fatuam fuuelfetper quantueunqj efferti" < melius eft fim/  pliciter maximum tonum « momentaneum:® remuium tonum vir/    9noictis£(uer.    15    i    tutisttrl rira vitiofa per magnum rcmpus.ft e% ifto loco colligitur  er intentioiiepbieufdentcr gp tomi coc #m ratione recraj: r ft magia  eligeud d g> tond ( pp:iu5:qx terd bonu,ppiiu 03)?$ exponere et trftru  ctioni fimplidrer (i nefeiar anima imoxrnlein .ppter Ia Iu atione3 trui  comunto.Sapiens igitur iu cafuifto agit: ficui agit ages naturale:  qi pximo intendit inductione fcime gcnerande:fed qt fbxmeilla na  pot induci nifi ad orftrucrionc pxeextftentis in materia fecundariot  e prr accides Intendit coiruptionc.fic fapiene:q: non pot in cafu in  quo loquitur Zluerroie confequi frlirita tem ? euitare miferiamt nifi  exponar moiri mone prr accidens*? fecundaria intentione piedigir*   CTZld obieaa aurex rictis patet iam foiutio*   CXerria corradictio eft fuper pmo comc.f>mipI?T.ibi enim exponit co.pxbnvi  prr bndpid:caufasagctC0?mouente8:prrcaufas aut exponit fines*  e per elemera caufae quefunt partes rei.f. materia ? fbxma. "Rufus  tn oppofitu inuenimuetn oie tis eius.12.meta.cO. 23. vbi b5 q? caufa  er a oibustpxindpid aut or oe extrfn feris: elemento cero ce intrinfc  e<6:trubdir.et»JeooititinpbYfici8<poilpoririornerieinotbuo ar  ribuol?abcpbus pncipiacaufas? elemera:qn'ntcdebat perpxinci/  pia caufa8 mouetee:? per caufastilludqbeft comuneillie quartuoxt  ? per elemetatea que funt m re.Cotradicno igifeft fuper expofirione  illius xerbiicaufa :qi bic exponit caufa 3 pio finetibi eo cam pxocdmu  ntadolagnacaufard:fcdfolutf<pbociiomencaufafumif Duplirco/  munirer? j?piie.£tpmo qutdc modo or oroTbus:?fic fumprir pt?s  «cSfne.caufaj.i.pbr.rep.co.iS.?.!?»* ctia.i2.me.ij.?nceft frno  n?mumcdpnripio: ftcut ena ipfemer Comen. o(citpmopb?.c8.p»  inquit cmg? cum bociiomcnfmdpidt caufa vfiranf comuniter funt  nota ffnon?ma.£r ficfumpfitctia caufampbo.?»mer.adpncip(u*.  raiio modo fuinif caufa ppxic:? fic oirtinguif cotra fuicipiu ;? etii  cotra elemento: caufa em,ppiiefiimpta verificaflbluot fiiie?buiu*  ro efttqxcaufalitas finis eft fimprr incaufaratinjcta illud pbk2.pl??*  finis eftcaulacaufarfi.p r 'p>jincipiuaut 1 ppiiefumptu otctftr caufa  agere ? moucre.£r buius ratio eft:quia.f.iner.i.tcx.cd.pximi. cera'  rfone imripij eft ptimd efi*e.£r q: caufa agens fcdm elTe pcedit alias  caufaetlicercaufa finalis piecedar quanto ad caufalirare: (deo hoc  nomen pxindpid appxopxiaf caufe erticiiri. tilia em eft ro caularu 5  quanrd ad cfle.£t alia quanta ai caufalitate:ficut late oilputauie  mus fuperioiianno unxr.x.pb?fi.P£lemeiitn vero .ppiie fumprum  er or caufis intrinfecia.f.or mi ? foxma:? ro eft q: vt oicif.f.mera.  ter.co.4. elementa eft ex quo fit aliqdpxfmu inejciftetc indiuiftbili  fm Iperic':? coparando adl;uc materia ad fbxma magisepiic eleine  tum oicif ?r materia $ or fbxmaxficut frribir Comen. come. 4. quinti  mera.? ratio eft tftatqx magis .ppxie oiflinitid elemeri copetirmatc  ne <p cdpetat foxme.dbarcria em fic ccftribu. 2. pb?fi.:8. materia eft  ep quo fit aliquid cuinfit.^oima^o ibi crfiTibif per hoc <p eft ratio  ipfiusqd quid erat effc.£tficfblutioifta quantum adrem fatiiTacir:  ftcut rides.rn quantum ad verba non ot fatilfacere nuer. q: eandem  jjjpofirionem bicexpofira3 aliter exponir l?ic.? aliter ibi* fedadtoc  eiciinus <p fbite peccauit prr obliuionem oum oipit <p in p|??ficis prr  caulas intellcpiriUud qd eft comunc omniUus. aut aliter piimo    ! Solutiones cotradfctionu   pbYMuandoipfe ejrpofirit percautos fines locutus fiiitfm (aiten/  tiam ale,can.ricuroicitipfemetl;ic:inquiteuiime ficejcpofuiripft  aiepander: vt m»t?i videtur in.i i.mcta.i j.coinen.licct ejtponar illa  eandem ,ppo titionem queponirur in tcj.p;imo.piunipb?fico.ouPi  ejcponir caufam pio comtnunl.ad omnes cautos.oico g> locutus eft  fmppriam teiiteuriam.nuttertioe magioiujctarealeinlblufwnej  piius oaram inlidendo:ideo3uerro.idem verbum aliter e*pamc  pictt aliter in merapbYfidsrrtodcndcret nobis oidincrionembu/  ius verbi cautotgr.vj.quaiidoippqted fumi commutem quandoqj  jp prie.e oum comuruter accipif pdr fumi pio omni cauto, qua do ve/  ro fuinif ,ppae: oicif iblum oe fine.£ t runcoico gp cauto 3 l?ic luinpflc  ;pp:ie:cautom vcro.ir.mcr.rj.liimplitcdmumter.   C Gu arra cdtrjdiaio fuper corneto pmoefhqi bicirg» merapbf   fica cdfiderjt triageuera caulard.f.mouenrem<fu:maleme finali  *Duiuo tamen, oppofirum inuenimus ab iplb.2. mera.comen.6. rbi  fc.metapbyficum codderareomnia genera caularum. Similiter ter  rio meta.comen.j.f .u.mera.cdinen.fi.oicit.merapbTficuin ouo ge  nera cautorum cofiderare.f.fbtmam t fincnwSed ad toc Io luctes si  cimus gp refrrt apud me plurimum oicere atiqnem artificem confi/  derarequatruo: genera cautorummpfcmcoufiderarequarruorprf  ma genera cautorum.Similtterrefrrraliquem artificem cofiderarc  omnes cautos fub rationibus rniuertolibusie eundem conliderarc  cafdem fub rationibus .pprgs. £t runcoico gp cum in omni genere  caule firoruenireadvnumprimujui illo generoficur probat -pbilo  tophus. 2. meta, oico gp ouo piima genera cautorum conlidcrar me/  tapbrfc«js;?Ouo pama confiderat naturalis. -£> mna eni; formas  t primus finis a metaphfflcoconfidcrantur: ficut liribit Coment»  roi.j,meta.comen.},«.i24nera.comen»6.£t Ipuius ratio edtqr ra/  tio prime ibrme quatenus prima forma ed.e ratio primi finis quare/  nus piiinus finis ed/abdrabit a motu:* tranfmurarionetficut colli/  gitur tjc intentione auerro.7.rnet.cdmen«r<«.9./p>rima autem ma/  teria t primum mouens cofideranrur a naturaliiqi ratio prime ma  teriete primi mouenris ed ratio concernens: rt fremorum t rranf/  mutationem. Diuifcrut igitur libi hereditatem ille oue frientie t na/  ruralis.f.7 oiuinaitejc quattuor primis caulis ouas primas cauto»  vrndicauit libi naturalis:* ouas primas appropriauitfibi oiuina.  Ulterius oico gp oiuinaomnescaufas conlideratfub rarionib*vni/  aertolibusre trafcendentibusrnam materia prima k qua mitius v it  detur fub rationequa fobdaria:* fub ratione qua ensfeu potentia a  ©ininocdfideratur:ficutpateh7. mer3*cdmen.9.r.i.pl?Tfico.2i.«  12 .mcta.comenro. 144 e alibi frequcnrer.clbarcria tamen fub ratio/  ne propria edftderarura naturali: vt.f.ed principium tranfmurario/  nis.ejc quo aliquid fit vtineridente:ficutparet.7.tneta.coinmen.9#  ara etiam oleas oe primo inoucre gp fub ratione qua ens t fubdau/  tu feu actus a merapl? Yficifconfiderarur fub rationequa mouens a  narurali.frbreuirerquodlitrtgenuscaufefub rationibus rlibus a  ©iuinocoridcratur.frhocfbnataucrotirasauer.a.mera.co.C.vbl  fiTibir:?rofiderario rKs in eo:<p funt caufeed buius fcictie.f.oiuine  recte oijcit v Usi qr-fob ranonfb’ 7 tibue.v 3 .rKUt cd ratio caufe rati»    f ilnoietie&uer.’ b' ’ 14   * jwtttitieiratip entiezrario fubrtatie 2 bmoijfubirtio ronibue  oce caurc a Citiino cofideranf :oee etiam caute cofidcr.mt a nali: vt  qljchbcr oar eite per motutnon vt oar efle ablolutctficut et/i flibtWa ’  STcorue «clarat in pmo fuemeta.q»pzima«£tZlllmue magnuo fu/ 1  Kr.i.pbfrKfnperteF.27.rSedquoouirtjii6tfiafina caufarumcofl  uerjr.Zld roc.o.Burlcue in pzetenriloco m toc cdquanrd ad illain  partem quecofiderar.ee ab (Tractis fubflitgs in quibus non e (Tmare  rta:ud uta (olunocofueuira modernis moleltari: qi a pari natura/   Iis in. S.pbY 1. vbi agit ce p:imo motozeiqui e(T a materia fepara tus i'  ©iceret abltraforre a mareria.£t pptertocaliter ipfi refpondct 2tif  cunt.tpmetapbYficuelblumtrcscau/asconfiderarivr caufc funr.f*  fcimam ftnej/T efiiciYeziiam br comunee funr abftractio t materia/  Iibus 1 !ub ratione quacaufetted qz materia rt materia non e(t cornu  msabltracrisemarerialibusudcolbluiltamcofidcrat fub ratione  PptentfequeefT vna oe oitfcrenr$eenrie* biuinue eni5 c3fiderarab/  nracra a materia i a motujtelper eflentii: cd felrem ptrindifferen/  naintficurcrt fenrcnria nuic.in/rniofuemera.cap.z.fedifiaoFftiio  nonpotefl (tare.p:imoquantfi ad iiirtantianuontra 23urleum o(co *   S non coait:qzoiuiuue<iuiditatiuee5rideratabftr.icfa a materia:*  eo in illa parte 111 qua oiuinue agit oe abdractio fiibdanti/o recte  potoici g> ulla parte abrtrabir a materia.TTaturalia aut fftilla par  te in qua agit tr abUracrio non oictf agerC oe ciemifi quanru 3 ad II *  c(T:nont|uantuadquide(l:vndequaiirumad ea que quiditariuea  naturali cofiderantur»oico g> in cie rf^rrirurrario materie wl babi  tudocfientialie ad materiamzfunioaat materia btc analogiccjfic ut  nodi et via nuer«£r ppterboc oijcit C6men.in.t4pb^ft.comcn«70<     wu« a inarcna aoirranrrc quantu ad coiiaeratt  quiditanueab eoinonquantfiadeaquelolum quantu ad Ii cIT co/  r!derar.rSaentiarumenim(pecul3rfuaru oirtincriocllpenee qui/  ditatmamcofideranonemze non.peuee fimpliccm inuenrione 3 coit  fidcraroiurmficur patet cjc terttenria Fbi.tf.mera.rett.conienro.i.*  i.pb^mtep.comen .2 C.vbi ponitur rerminue pbYfice eonfideratto/  tnozquicquid igiturfit oe refl>oiifionc Burleiiiu fe: oico ® inflantia  inodernozumnoiicoguofcitcotraillam.Tbeccat itcrn refponfio mo  dernotum in eo qo oicunr m oiuinue cofider.it Jolum tree caulas tr e   *aufcrunr:nonanrmarerfaoiuinuecofiderarmcaufaefl:ftJ‘lc>Iuj  J t potentia rfedtfia rnfio efi puruderronnam Comenraroi.i.me/  rapbf.comen.o.ofcir.qzc5(iderario vniuerfalieinotbue caufie in  eo <p caufe funtiefl buiue fctenrie.f.oiuine. £cce m oicit in omnib*  tau fis te non in tribue. Tlec obdar oicrunt iploptc» q: materia nort  e(t comunie malibue eabftractiezideo non cofideratur a oiuino fui»  * <, s 1 i*i5 ua 5* :£ l I iuf cumtario lapidis non fit ratio cois abflractfet  fnalibueziequeret «plapfsnonpofTrta oiuino cofiderarffub ratione  cpia enetvel fub rone qua caufaru e(t abfoluresqd c(l contra p$m in  sixmio nifta.e»4.mera.tcp.c5*p:imi.».6.mcta«ad pziucipium qui  Tjv 1 ^ 0uj , in i!®5^ f ? d . erar / n ? »'i<luantuene:roIainquanti3 entia»  tYtcoajigit«Xitctigitur^aRontatcricc3Q4crateiionfU comunftf    «K I    Solutiones cStradicrionu    sbftracrra x malibustqr rn r5 cie que eft r5 fob qua ml cSfideraf f  rftfndifferes admalia % abftracta.fujrra illud 1 Zlumn ; mcra.co*i9. .  iSfirbftaiirta dtcrna iimeniunf caufe que per firnthrudin* ©icuntur  caufe cum raufie generabilibus x corruptibilibus,? eandc feutcn' ,  tiam babet ibide c5,44»^*4- , c<b<c5.p?imo.-ik6o oe flcncra«co.fu  pn hoc oico o> mi a oiutnoct confiderafrvtci.vn .ppofitfoifta. mf  dtcicftoiuineeofideran^ntsrficutifta.maefteusfu potcna.ftcut  enim poteria x actus funt oe oifferctgs ennontn caufa x caufetU3»   Et fe mi in luo genere no uift per tr aflatione cahratc Rancat fupra  copoftt4:prio: rn eftro caufandifnn nim $ ratio motus « rranua/  rionis.£tideo in illo priori ad oiuinu fpecFat. rabiectrs igrf alio?  Islurionibus.oico cp oininus q 3 tria genera caufaru confidcrare £'  pjie pro mto forma x finis x etheiens id? funt fubiecro:* fold ratioe  ciftinguunf.ii.meta.c6.<5.£r qr materia prima non comcidit cum  aUquo iftosrio mamoiuin*noc3riderat:nififub ronibus tranfccd{  ribuo:tb:euiterc 6 co 2 diatnomnfbu 8 bicrio 2 luer,cofiftittnboc pn  ctotvt picamus oiuinu fub rSnibus coibusocs cas confidcrare ftib  ronibus trifccdentibus tres tm x> $to iu mu fubiecto coinadunt*  Tt vero coparaf naturali oiuin’quo ad quattuor prima git a caufaro  licappjopriate nilis ouo prima cSfiderat.f.mam prima;? primun^  moucotficutp 3 »i 2 .meta.co. 6 .eje fnla Zlleja.pumus aut finis t pr» .  ma forma a oiuine apmopriarepfideranf.£t toc cft qd elegarer ol / 1  rit 3u :r.iu.7.meta.c3.t. vbf oicit ® puma oimfio f m qua 5 oiuidif  ens cft in fubftanria x accides. £t iftaqo oilfert ab illa que cft ut frtf .  ria naturaliiqmifta qo inducit ad fhcdupnma form,i omtuu entnj  c vlrimu fincUt prima qo qua incepit in fda nili inducit ad faeii/  dum primi inanit formas naturales ?pnmu motore.£tpac eade  fuuni frribit Comen. primo pbY.in fuo.plogo.ybi oicitg? naturalis f  btcognolirere cis primas fim g> polceft cognofrere m pac in entia;  ftcut mim primi x moufsprimu.f orma antpnma x primus finis  a metapbYncocofideraf.lta.n.iacet vera Ira in annqffimo codice _   ntanufmpto:vficcaftfgaui,£tc3cordatboc2luer«3.meta.c5.j.vbi   •no8autinuciuin , oppofirobui!*7«meta.co.j*£t»}.met.co.j« £t»ii*.  meta.co.6.vbi.o;vmmufincoiu3 reruaoiuinocofideran. Ssad  toc foluctee oidmus g> naliscSfiderat vlnmd fine omnium rerum  natur aliti. Dicimus anr;cofiderat vltimu fine 3 omniu rerum fimpir  «Weluteificutin fimili.o.Comen.g?oeprutapgsfubftane quate/  uusiubftiria cft cofideraroluin*:oeprictptje aut ftSefenfibilis qtc/   nU8fenfibili8eft?riderJtnali8.ii.meta.p.f.c.<>.comctt8.   CSerta cotradicrfo eft in ter.c5.4»qr ibipb» x Comen.vult <y ab  vKbue ad particulariafitin fct3 ^cedenda. "Duius tamen oppofir^  inueiuin’ab ipfis in.i. pofterio.tet.co.ii.vbi ofcir.g? facili cft fin/,  jularc oiffinirc $ vfct vndeop3 e* fingulanb’ui vKa afccdm. naqs    SfoofctfsSluer. > »» i   dquiuoCatSes latent magis in vKbus $ in oifFerctibue fbede.IRefbo  detur <r nulla elt corradicrio.Tli pbe bic loquti oeozdine oocrrine  om o:do no elt aliqtf genus ocmdltratiotsificutoijcernr vulgares!  ( 5™ relpectus quidi fm piius r polteriusiquifHndanf Cii liibilib»  mcrte.ft Oeiltorelbecru loquufelt pbe ibi,t Comen.qri t>ixir.g?ejfc   rniuerlalibueozdineooctrineadpticularia.i.ad ininuovtiiucrl^lia  rcibilianjozdo frienaruraUsatteduftiporteriojibiiBloquut^fuud  bitroiie que inueftigari l?3 per viam oiuiliua ? coponriua t refoluriud  Hcut oie it imconiefis tn Ulo loco*£roixir g> facili»eft oirtinire tpem  que fiugulanb*eft c5is t pjria ® gen’ cr5 elt coe rpecicb’ np latctia  «quocanonu exiit enti in ipfo gne:ficut ct p^.pbY.texjCa, x r.  jC Septima cotradicnocninco«i7»vbib3<Ftotu3 nfpualiud eftg?  fuepartes.^uiusrnopporitniuuenimiis^.metj.rer.cd.vlriini *  alibi frequerer:ifta cotradicrio elt fatis oilficilistocsrn Sluerroilte  currunt eodccuriaoicctesoeirttctione eiusfuiffcton^nibil aliud     lionaIirjs.fr infra ibide co.4 a.cicir tp inindiui Juo 116 elt nili 1  tem 7 roima er quibus cdponir»£rpbus«t40e anima»tejc.co.io. ®  r t pupula vifuftp oculus eltific anima t coz pus animal. Dicunt iit/  iuper ^ totu elt aliud a fuis partibus oiuifim fumptis. £t pjimo mo  do oicmit auerr.loquutu fuifle l;ic.fe6o vero inodo loquutue e It. 7«  meta.co. vlri.£tin alijs Ioda vbi videtur oppofitu famre«f (Ita fen  tennamcnaimpofutt Zluer.Subtilis oocroi in^fentiti.i?» oiftinc*  j.q.z.liobis autc videf cp no fit vniiierfaFrveru? oe intlnSe tluer.     inis elemento? per qua efTet toc aliquidtt vnum cnst qft elt contra  2 lrflt.m nneptimi oe generatione.? cotra SlurM.ccIi.r5.67, £r»7.  meta. cornen«6o«oidf.cp caro no eii terra cignis:ei'quibus coponi  tur:f5cfr aliquid aliud addir&reandcfiilain^purno 6 aniina.cp#  * j* 5 . p3 J- mo be 9fneratioe»84.T piimomera.co»ii*TlecvaIet cicere  ad tociljcut quid a Dicunt g> demera no funt partes mirti:qx quelibji  pars mixti mixta elt.flam eleinirafm Slucr.fbzmarrihnfin mixtos  x lunr ptes maies eius amplius Cofnemj.ocanima.co.e.in fblutio/  ne fcoe.q.pjincipali 8 .o.gj ejc intellectu 7 intelligibilifit verius rnu<  g> ex matena 7 fbima. £t reddens cim fui oictifubdinqiS enim cor»    Simplius Comc.r. meta*   -- - - y- snT »w^..ns e Ii natura addira nature copo/  nentiu.r.ijludqorire^eopofitione.quid dariusfSlmplius Comen#  ?.meta*co.ieJ.I?abet^generatnc5ponirur ex materia 7 fbima: rei?  sliud ab cistecce qd oidt <p elt alludit toc no oitfiTenfi renuiffet c5  poM tumno fupaddere aliqua natura partibus coponenribus. Sim/  filus ibidc.co.z7.ciat.innarurabac.r.lingulari funr tria materia!  mmait aliquid qutft medio, inter materi! tfr «na Ji ecad    © olutiotieo cStradicfionfl   «do ponitterriam enriratf. amplius "pfyie.i* De anima. * Cottii   biuiduntiBftatia:tej:.co.i.*.8.mera.teir*€o.3.*.ii*mcra.t<;:.co,i4j  in trea.fan mSm:fo:ma*copofitu5.£t Dicunt gpfubftantfa? qucd*  cft ma que no eft pfe boc.£r queda eft fo:ma per qua3 ree cft toc. £ft  autem tertia * eft illud q* fit eje ambobustecce g> volur t ubftanria?  copofiti cite vna terti i fubftdriitalu ab ambob’:fi aut fubftaria c5  pofita no e fiet nili ma* fotma fimuUrtfc pprie nd oiceref fubftanrfa  tcrtiatfcdeflenr Due fubftatie flmulsqScft corra 055 p§tam*ampU*  £ome.i»pbY.co4.coparao inam foxmi * copofitu adiuicc oicirtc.»  pofita igif efi oigni*batere toc nom* /Ba cp m J:q: eft in actu» 7 ina  teri a eft in poteria. £tfotma eft oignioi babrre toc nome fubftana $  'copofitu :qm per (Ui cdpofiru eft t actu. £r c a rei eft OMntot caufa to.  P3 aut cp inter ca'm*caufatdcadirrealis oiftincno rm p: kipuom  itiU5 p&o?*tbeologo?:nullu8.n.inreUccr’/:aperepot:qj aligd feipj   caufetificut colligit cj:intfrfonepbi.2.Deaia.tej:.co.47.*et (ntetio   neoiui aug.inpiimo oe trinitate. Unde fi IBacopofita nil altud.ef  fer$maan>2mafimulfamptc:accideretfojinaefTeruimcrcain:«ira  «tia oe materia. flT£r cofirmaf*ccrru eft g? materia 7 fotma funt oue  cauferealcointrinfeceipfiuo c5pofiti.veligif caufant aliquid reale  vel nibil.fi nibil:p:o nibilo babeaf.fi aliquid tillud vrt eft aliq6 abfo  lutum vel aliqft reft»ectiuu.£t fi ablolututrel emfubftanatvel acci/  dene.non poteft Dici cp fitaccidensiqt tunc generatio fubftanafi*  no oiftingueref ab accidftali.Si igif ittfubftaria:mnc veleft fubfti   • tia fotme;* tocnotqt fotma 110 eft ca intrinieca toime: nec ena mat  teria eft caufa efieutialio intrinfecafoimc: vel eft materia* £r boc 110  Tinffr cande roncituergo op? cp ifta fubftatia firc|ucda fubftatfartf   • tia/alia a fubftanria fotme «mae*Tlecvalcrrcipofio cbmienca que  confueuit Dari gtcaufalitae materie* fotme rermmaf non ad foU  mam abfoluternec ad materia abfolute.fed a J marem; « rotmatn  fimul.CSrd contra.fimulrao ifta eft relatiotmodo relatio non po   tvv (Vrsrmftnta imihi fllbft .Ultl jlltf : llC ff fit     nifi fotma cfi ma cu fit veru oicere fotma cut macaufare copofirum  iiieuitabil’rtfequif ficutvidepidemcaufarelWpm.ampliiwow mo/  tus t omnis mutariopfe vna D 3 baberep fe vnu termmu. Sigcne/  ratio igif eft p fe vna.mutatio ergo b3 P fe vnum tenmnu. Si aute 3  coDofitu3q*eft terminus perfc generationi8.7.mcra.i6.*.i7.*.3U  co.nil aliud eflet nifi fue parteo fimul fumptettunc ibi no efier aligd  ser fe rnuifed ouo:materiaeni 3 * fbima fitnulfumpra non ftinr vna  fabftariaifed funt ouefubftatie.£t cofirmaf.omnc qfl p accidene Di  df generari eft rone alicuiuo q6 p fe generaf.f3 ta ma gj fotma p acri  deno oicunf generari.7.meta.c6inf.allegano.ergo vitra mam* fox  .(V nue n Ce ,7eiier ; if ifta ne eft nifi fubftaii/     fegeneratsq: vt iupjaoicrumit:tnccoHiigti*iiiiKinu «111111». .m.   pxtmu * pfe terminu 5 gnationisfubftirfalistqi nullus fan» capitia  c3cedit*Tlec valet fi picaftvtquida imperiti oicuttg» partes oiurfiuc  ftuUm fuii rotn;« v% fic no funt fuu totu.paneo vero coilccnuc no    Bfneicrts Matr.    1 6    eanlant fuarotu:*l?<funt fud toto.Sj iffud ciet» eft adeo fatuos:  q6 foire effet tnagtefaruuipfuj impiobare. ariffo.s.metapbrfi.m  rejc.co.ic.onendittdeoerroimavmateriafiermiu perfetqi illud  porenria:illud rero acrusjnun® enim rrperff abfiri.nec ab aliquo  penpatbrtico ® materia fit cacopofitl fine fbima:velfb:ma finema  (mati3 femp inucmm’mam * fonna fi mu Icas effit compotiri: vn Ztl  berruscognomero magnus fup.27.tt^i.pbr-t>i«tejp fle mSm effe  <im copofiti: vt «ft ftnmc fubiecta-.ficutct efl cognitois p:incipids  Vtrtatfub fbtma.£t au«r.$.pbyfi.c3,4.erpffeb5 ®Iporeeft aliad  geucraria matvrinrelligif nuda albima. Stat uuf argumentu fupt  nus factu:® fi copofiru nil fit aliud $ fo:ma v ma fimuUeil ina x fc«  inaffmul fuit cie copofiriuCcide effer ca fuimer«eodcm5:qdeft  meraimpofe.ampltue Cimen.erpffe cSrradiceret fibi.v ariffo.8.  mera rejc.c3.ic.vbi ponuroppofird per fe batere mato:; rrnrare ® cS  P 0 /»™ Pf ^srfgarionetqfi ndeffct verthfi copofiru fubffanriale ni  bil aliud effer ®fuc panes fimtilfumpreiqz ira eria elt oe copoliro  per ag^regatioiie.vnde£3meii.co.v(ttmo»7.mera*banc ponit sifFe  renriainrer coptiraperfetcopofira percoracrum:qiin copofiti»  per conracrumndlitvuumuifipcoracrumifedincoporirisper feet  partibus cdpnentibus ffmul cogregatis fir vnd additu aliud a co  ponentibus. £t ideo n3 poffum no mirari quo iffi fu perfide tenus eo/  Aderates imponat iffam pofinonc manifeffi erroiis Ipfi auer. cum  tamen ipfi fe ementos invia eius opinetif.C ad aucro:irares om/  tres auer.in oppofitum que ridentur limare rotum nibil aliud effe  # fue partes fimulfumpre.-Rcipondetur® toceft rerum cSftiruti/  ae 7integranue:q:nibilaliud*nrr<nfe<e perfecocurritad roti* con/  «mirionem® rue partes ffmul fumpte.Com toc ramen flat ® enti/  tas tonus ffraha ab entirare partiit etii ffmul fumprap :aur aliter  no elt rora aliud a panibus ffmul fumpris: veru eft aliud ofltincrue  loco x fubiccto:bene ramen eff aliud #m rcmipfam. :   AT Octaua cotradictio eff in com*ro.i8.ibienim eje fmtetia ZJuer.r*  detur colligi ® nullum indiuifi bile fit in pdicamento.fr ira babit*  intellectuales cum in iudiuifibili cofiffant non ridenfeffein fidica/  mento. cuius tamen oppofiru inuenimus in pdicamenrie ab ZIriffcW  ca.oc qualirarec alibi.niff effer® via auer.eff iffaiffcur pt ab ipfo  fup Tbojpbjrio cap.oeibecie.v.i,celi.co.49.® ifttum materialia x  <o:ruptibilia funt (n pdicamento.£tideo ipfepofuit genus generas  piedicamenti fubffanne no eirefubftjntu:fed coipus copofirum er  materia t fbima.vndeoeus vintelligcrieno funr in pdicamcnro: t  tutta tocoipit b«c in co.i s.piimi pb yfi.® omne qd elt in aliquo oeci  pdicamcnro? elt oiuiffbiletaur per fe:aur per accidco.Debabitibu»  autem intellectualibus eyiffcnribusinnoffro intellectu ©icendu pu  to in na eius ® fi cofiderenf r5ne pbantafmarum emn quibus funt  conigari:ffcurpn.3.©eanima«c3*3o.r.)9.ffc tales babirus (becrit  ad piedicamenra qualiraristquia vt ffccontinuo t reinpoii fubdun/   tur.iurta illud pbUofopbi.i.e.j.oeanima.noffrumiurelligere Iit cur   contRiuo t tepoie.St iutembabirus'inreUectuales confiderent: vt  ftint in inrdUctu poffibilirvt fic cofiftunrin mdiuifibilt. £t vt ffc nl  flxctanudaUqwd p«4iwn«Utt fm viam ciueicUcie as piiwii/    w    i*    «Solutiones efitradictionfi -   ction? ex comcn.f.terttj pe anima.in Iblurione p:ime qonis.ft fi ta  kabesumtiliotcmoduoicaaillutqifacilceltinuenrio adacte»   IT nona coii rradicrio ell in tejct.co.i4.qiibior aliqd mquen pone   . /» * f ^mpartestotoremantteimobili.TJuiustameuogwfiruinueuun*   [ , 4r xif.F (f +fii 4»pi?Yfi*c5»4t.corraXbeim(Ma»ftmteUigal oictuiftudoeoib*par  *('*/ tibus;4:fmipmtat»iHi?ilaliii4cff Spfucptcsmayuneloquedo ©e  toto ititegrali.Si aut mtelligaf oictu fuu oe vna partetiteru boc vi  def falfuin elte:qi.f .incta.tejc.comc»3.mora vna parteconnui toro  mouef.Zld boc oici poteft cp oictu pbi * Comctatoan vmiicarlpo/  teft bietvt oicamus cp partibus totius motio f m materia Itat totus  imobile eiferin materiaificut oedarar Comen. 6.pbyfi.co,8f.Je<l f  qnado.4.pbyfi.co. 4-j.uegat boc.oicotp nol?aberillud pto incoue/  nientioe motufm materia rrir.fedoe motu tam fm fcimacp pmma-  teria.clutalirerxmaoiaiuxraluterifedaripor iftacotrouerriajvt'  ©icamus Zluer.cotra Xbcmi»4.pbYft.4Jdo<utu luiffcoc omnibus  partibuo:bic vero oe vna parte tm.Ct boc pfonatlittereoicetitficuc  cni5 pars vna ec.aiq aut oiterut.4J?bffi*ilud , .locutu fuine o m»  tu locali puro:bic vero «motu inditfereti ad puru r no purum. £t  multi fbunanf cafus oe rarefacrione i codeniatione in quib*o(ten'  dftur rnamtrfle rota no mutare locum qualibet pane mota: vt u acr  rarefiat f m vnam medietate verfus aliammedietatennfed alia me/  dictas tmeodeniai vltfma fupficie remanete imobiliqaum piima  rarcfitttunc totus aer no muratlocum.£t tamen quelibet pars m®  uerurmec in tali motu op3qutcquideft illius moueruvltima eni5fur  perficies cft unobilisifimiFr foimaf alius cafus in quo aliquid inoue  cur aliquoeius quiefccte:ficut fi vna paro inouef rarefaciedoverfus  vnu3eitremu:« alia verfus aliudttunc fupficieo media remaneret  Iinobilisiqx no magis l?aberet inoueri ad vnam parti :<p ai altam;  Ijic t alia oicicofueuerut quCgfatia bieuitatia omittimus alibi ©it  fufiuo pertractaturi oomino concedente. . . ,   CDecima otradkrio ell m eode co.14.qt ibi«o.g> opinio ©ices on*  nia effe vnu3iu fubllaria nonpdt wrifirarunift PmfHud er quoge/  neratur.f.mareria.m autc entia lint vnu in fbima tmpole eft opina/  ri: videf velle omnia entia malia coicarepoffc fn cade materia. T?t>  ius tamen oppofitu muenimus in.S.pb yfi.co.46.rbi er ©meditate  materiem infert oiuerlirat? ibnna? cotra Zluic.mfi eflet cp materis  Dupler. remota e .ppinquatma remota ell vna omniu p iHaimercti*  c pjiuariue.il. mera.co.i 4.fei materie ppinque funt plures: * fune  ©mincte fm fojma* numero « ©Minctione. £t boc tenet erpne pps  a.mcta.tey*coa».©e materia igitur remota oicrum Zluer.bic fcabee   locumjcemateriaautcpptnquaverificarurofctumfuum fn.8.pi?r*  £t er illo corneto poteris colligere cp ©Minctionis ptima radix eft  fpfa fojma.iuxta illud pbYfi.7.met»49.acrusfeparat * omngu.it*  «ideo oi iltnctioin fojmis entium ell manifrfliot cp m eotu marer^w»   £tideo.o.£luer,infineiftiu8Cometi.:4.gjantenf»a fintynuin fcz  tna i pole ell opmari.bo.ti.mamfrflueft cp i ali’ab equo rm fb:ma.  CTUndecima contradictio ell in c5.i8.q:ibi.o.panespilreni8 eiic  reales.T^uius tamen oppofitu inuenim*p:imo pbyfi.co.f.vbi pte»  ©iftiiutoi* appeliatpres tm ima ginatfone*£tt7.mcta^3roc. ngi»    3fn oictis Suer.    •7    "«.4d.f dem fentfre videf. Tlifi efTet g> oe partibus oiifinirfois oupft  poflumus loqui: vel fondamitalircnvel founilirer.frptimoquide;  Ino funt reales.nam.7 «meta.43.0muo fumif a mi.£ t oria fumirur  • forma: ficutfrbJipfe Comftato:.r,celi.c 6 . 49 .£r furta boc oirit  Ipfe primo oe ata csmf. 7 .<p partes oiffinitidis fumunf a oiucrfie fn/  opya que funt (n re:c ita eria loqulf (n priti loco oom oicit: g> alal qo  clt genas bominie:? bipes qd eft eius oria funt entia in rei veritates  nipartesmquefuntfmoimnirioniprecedunrrrin in cfle.loqu 4 d#  aurt oe partibus oiffinitiois fozmalitenficille funt paries Fin imas»  natione t fm ronemrpzcdicara.n.quiditatiua oeintcrione eius funt  •bintellecru:ficutcft gen*« ofiaificutcolligif er fnia eius prio meta.  cdm4.4t.vbibab5qi arifto.opinabaf gp intellecta reru3 notificant  fbae rerulmc nd funt fubiUrieearuj.ft tfto quidc modo loquitur oe  partibus oMinirionis.pzimo pb? fi.cdmf . s»t in alga locis vbi vr ©i/  cere gp funt a rone t n 6 realeo»   CDuodedma edtradicno eft in cSmcto.r 9. vbi ad p:inripiu.o«par/  reo oilfinitiSis piecedfTe oiffimrd nd ©itfinim pzeccdir oiftiniriond.  7 ?uiuo tn oppofitiJ inuenif primo pbYfi.ter.coinc.Mtndcf.non in/  conumire rord pcedereparrcojt prccedi a partib*#tnoiflinctas rd/  nes.auer.enij. 7 .meta.c 5 mc. 3 C< bJ gp prioritas totius ad Ptes eft pe  riusforineadmam:prioritasanr parnu ad rorfi eft p.ioutas mate/  riead fo:mi« 3 ta iiippoliro partes ciffinitiomprecedut oiriinitn fit»  plicirenecegniride ot(lincta:oilfinftd aut pzeceditpres oitfimtioni»  quo ad noo:x cognitione cofbfa. f   CDecfmaterria ptradictio eft in cd.32.vbi recitas opinion* anara.  •e mundo.oicir ipfit3 rofulirc muudd factu a pzincipio:fed a pte poft  roluif ipfu5 in inftnftfipmanere.*Duius tn oppofim inuenif Cmo cel»  cdm 4 .ior.vbi recitds quattuor opiniones oemudo«o.cpopio.ZIna«  fbit mundu cflegcnerabile « co:rupribil*.£ t banc eandem fmam bl  8.pbffi*£dmc.i.tlUquivoluerutcdeiliareifta3c5rroucrfia3oicttes  nrrrra comtr i eife oeprauatam. £t volunt gp vbi eft a nara.03 itare  ZtHajninidcr.fed iftud no pdtftafeqr etia tertus arifto. loquitur oe  Zlnaragozar£mpedo.quooilfcrebat in generaride mundi: pp \poc  olirer oicfdnj puto cu aiberro magno furer primo celf. tracta. 4 ca.  p mo.vbi b3 V £mp edo.e anara.oiffcrcbatcirca generarione t cox  ruptioni modi fic.qz anara.pofuirmunduincepifiepcr generatio/  nemjt oirit ipfajcorrupi* nung> tn idem numero reircrtbtf . £mpe«  autd oirit mundu generari t corrupi:? cum boc eunde numero reitc'  rari in majgno anno qui facro oeoru3cdfirmat' eft: quiann*magn*  erat ipacid quo fuperiores orbes tftelle reoertunf ofsfimul adprin  cipium primd fui morastqft nd accidit fm prbolemcdtnifi in.30.mi  libns annorti. £r (tante ifta fnia facile fedartpdt ptradictio in a uer«   f i qn.o.mundu a ptepolt in fnfinfrn pmanere : ve? eft f m vnirarem  ecificiwiofmvnitaflnumenl^.qfiveropcelic.s.pbTfi.oicit.md  im apud anara. infinirics giiari e iniiniries corrupinllud veritati  i ?3 fm v nirarem numeralem.   ^Derimaquarracdtradictio eltin rer.c5me.4t.ibi em'3.0. partne/  '•idem pohiiife igne3 turri principia rerum riaruraliu.buins tn op/  Wfituj touctum* primo oc aw.ter.cdm4.32.vbi cicif oia elementa   Solutiones Rimare* £c    Solutiones cdrttradictionu   indicem aeceperut picter terri.fir cand£ fn i i * * cn ( m P«o mere.  f«.eo.p:imt.f i4.13»ncadt ptradictioncquidaredarecoiiatffiinf  M*centfs:<p per terra tfgnem Parmenides (nrelletir caliduj* fi igi/  dumsno (Bam terre vel igni.: fed Ma fclutio r t mi i .rr ofcittotd op>  pofitu5 illius q* eft in tejcru:na3 tcjtus.o. parinenidc pofuiflc/*»  Sum «frigiduj pjincipia maliareru 5 . T>ecaHt appellat terra «igu^  “ficcorradicrio adfcuceft in fuorob 02 e.Dicam’lgirir melius ep nui  IBS ejrnalircr loquetib* pofuit folam terraj clfoiuripU mile reru 3 f   ficut quidisafuerutlolam aqua:rtri?alcsdSilefiuo:? qutdafblu*  •ereinrt Diogenes.* quida? Talum ignem vfDTpafua^t^apon/   tinus «t}eradlru«svroidf in erratis piimi ro«apl?T.®du m aut*  i#/r.d r*,-ifnetnf rrrram liila^efTeuunariuJ ncut 7}ffiodus     rint terram rna cum aliquo alio demeto: vel cuin oibus reliquis <0*  pjindpCa mile.£mpcdo.n.i»(bir qaaitaox elcmjMce p:ina,;ia ma/  terialia olumit licem t amicitia ei1e p:i»cipia cificicuaaractia pat  menides terram cn igne pofoit piinctpiu non terra? folam, Solurfd  ifta colligitur in nuer.J.pbTfi^'"**.?* 8 ; 1 finem. vbib5 ; £r<n Didr*  £t quidam terrajintendcbat sum ahjedemfumrtojUu t>arineni/  des terram r iguem.nullus enij oijtu folam tcrramelTc pancipiunj  fup.ee naturaliter loquentibus. .. , mM   cim f Ai. Dedmaquinta cotradietio clHueodc com?to.4t*rpi P3 9? ngu»  Cimi. 4«* •- oioidif per corraria ."Doius tn oppofitu reperif.j.ceU.tex.co.rr,  •ftndef <v aliqd cdirariari figure suprr cotingit vel  ter.fitfuno quiifmJ figurenil?il eft ptrariuj. ftfic veriAeaf ofctn*  p$i. ? .eelf. 7 t. 3 <Bo m5 por apparerer t f m umofitat* aHqdfigurecJ  rrariari. fit io.o. fiomeratoi fck.gp figura oiuiJif in cvtranas i Jfwf   fm famat:«in fine tdinfti ponit oocumfru oicfs.fit norandue«gp   boc uomfcorrariu vfitaf fcidarrtc/p:o cfcrario tpnoarioe c]£M/  tusfiuefitin rei reritate,- finefm famam: qd cotrariu Prn <p ego crcj*   nml 49 C Deam a ferta 8 cS « d ictio e<} iucome.4 9*‘ f > <1«? t,icir  Co B1C.4J'* rtjranittoenfuifuiitmit^vlia ipmagnur paruuiqi ra^fpenruna  feluj funr incojpibus fenflbflib’ nalibus.cftagmi aut * pi *rud copte  bendunf in coipibuo nlhbus t marbematids.Sed l?ui* oppofitu fe  quitur et cSnuto.S 4 .quarti ptalLvI» l?abef g> ratitas ttlGumM  fequunf quadtate.cum igitur iumsrbematicfsrirr3qulti.cr(tctrd    Oictis fflucr.      CBccunafejjnma cdn^dictioeff iticome.ft.rbf.s.g' ro coegit anti Comi* tu  quos ad poncdu3jjncipia eirecorraru.Duius tii oppoffru ef tu tejr«  co« 48 .fup:a<pocs antiqui fine roncrangtabipla veritate coacti po  lueruntelemfrasr ab ipfie voc.ua pnclpiaec ptrariu.tr Soluif. per - t=  t>icra 2Iucr.co.43.q:.o«anriquo0rincr6ncquoquoni6pofuilTcp:in/ v   cipiJCircpfrariaiqjfin«r6iicpcrfrctaypcmortrariuajna3vr.o.i:a/": a   tnctaroubiinductioitidujcftcos ad Ipocin qua no inducunt otaj* xit  culariasqn.autriritCometurotco.ci.qjro coegit eos ad skedupn  cipta ec?traria:inreUigeduefro?roneimpfreta.«TSediiiccftDub»  tanot n .i inductio (jt quano,inducuuf oia lingularia ctV inductio oe'  rnoff ruriua que fit iu mS iiecelTariasin qua ide3 rftiudicid oc rnoin^  dbiiduost se oibM.ceii.pd.c y.Zalio aut Inductio eft perfrira r6: qt   nopettr:ricutaUeIducti 6 een'ic.ttpt 3 .:.p:io?.cap. 2 t.inSluer.C'R«  ipottdef cp refertoicere inductione; in qua n 5 fnducunf oia Rngtria/  riaeiTeinducttond perfreri. £tDiccreil!aeirer5ncmperfrcra3.c p:fl  mum quidd eff veru piecipue loquedo oe iuductioeque fit in materia  neceiTaria»? t rrrttn qtuJe; Dictu <i> falf <in:(icur retrrteicere aliquid  ciTeperfraiifiniualalsrilludcffrprrlrctifliinu aftnu: intermeo enim  argumerationiafbluoffllogifm^cff nonpfrcratalierero funtronca   imperfrete: e quafi obliquitates cius.   4 TDecrmaoctauacorradictioeff in eodem. comf.C2.vbi ridef Dicc/  remaa l?abere c 6 trarieratcfimfbituao:ndaute 3 t'mlBm«'bui*rno»  pofituj reperi? in oicriociu0.rpbr.co.io.T.8.meta.c$.f.<r Soluit*   « |c loquit Pm mente5 cUejc.rt offendit ferieo verbojum fuosilsfcd.t»  pbfff.T.s.inetapbYftce loquii fm intentioni puipriam.   COecimanonacorradictio eff incameu.f4.tbiem'3 oirit <p prrarie/ rx m x.  taa eff min’ feofibilia (n me Jqu $ in ejerremie; t% i,-oc frqui vf g? cuj T '   Jetra fitejrrrcintnaquaaur fu medius vt eti.i & bicifsfequif terra fiv   0 tdiote 3 effit aqua.tbocidcrnAumariporroueinamquato aliquid   oiffar a motu celi tanto illud eff frigidiussq: rt feribit £5mer atoj.2*   celi.c01ni.y4.-ff etnotio a motu curgraoirarif t quiere t frigiditati*   ficur rlcinitasoar leuitate tcoiidirarc? motum: modo ficut fimpllr   ad fimplrsita magis ad magisi? nujrimead mapiine.fi remotio igif   a motu oatfrigiditate.eraornaio:ina(oje3.£tinapiina remotio ma/ /   jnmam frigiditari oabirtfed l;moi e ff natur e retnorio:rtpn.erao r«p 4 - 1 ' ' S   raeff pmnu3frigido:u.ipu(ue tuoppofiru inucnif in oictis arifio.c   J . generatioe.rep.c 5 rnf.ij.vbi l?5 terram efle magis ficef  ’ fr‘g«d , *aqua3 vero magis frigidi q> bumidi/jfffa inaeff mu Itu otff  ciis lo!urioiiis.£r lignum otniculr arfa eius eff oiuerfftas opinan/  tium.altquipp primi ronem mori e alias gpplureo tenuerunt rerraj  aqnafrjgidioxfeiresffcutfllbertusalema.c multi lequaces.aiq sero  tenuerut a qui effe terra fiigidiore pp auctoritati p&i allegata3 in. 2«  oegeneratiocttppouplicirouemsviiama prioris? alia apofferiozi:  duarii3 quelfber pe per fe uitritur quintuplici incdiotvt eff ridere in  Locui itote inofia.i 2. Zlltj vero conati funt rtriqs rias tenere mica  biffincnouecodlianrcsoictaiffoid repugnatu. onten(3Duplicc effit /  mgidirarctmficur enf3 Duplejc eff calidiraetelcmcralis t celcffla: vt  eff ridere.i.pe gtiaroe aialiii5.ca.i.t.:.cap.ve ftfa osbis.t.u.meta*  ouplicej fiunt frigi ditari «c mi clcsoc talem tali aquam   Cc 1    •(      L.oc    Solutiones cotradictionu   frigidioie3 inquidt e (Te terra.VUiam vero celefte :« tali terti alant r#  frigidio:cm aqua:? bac via pioccffitfigidfiWRoma. £ft it maifta  oiiliciliewiunultas fecum tradit oCrticulratcstquaru vna eft: vtrura   - t. , «..AtftiM A» fti CititiA «#l r»n i rm*f fi h’ t/     fulcra   tfualirarih* * aiwijuiunn' muj n« * r . — - — -   rfnramm dem »}>eicu3 cofimili repta in alio cltmfto.7 tertia cft jrtTfi fcuabu»  Rio.n tu q u giijatib* in fumo ejentibus in crutie adl;uc mijttio pofl et fieri: vel  non: vt vf r elle <3uer«4.nietco:oiu;.co.io«t videre nto Xfcoinas o<     rateno bnt aliqui rone3 oeinr ariuaadadljeridd potius vni parti g>  alteritq: fi qua litirtetad l?oc ro oemfatiuaj>:obabile eft arifto.ean»  addujcifie:led ermcdtjsroiii iiiirieiqnqjvrfequi ritum: qmp videt  fequi oppofitu*£t oijcit gp illud fuper quo trbem* uiiti in toc quefito  eft via fenfusiq: rcctiffimus iudeje oc qualitatibus tigibiUb’eft (en/  fus ract^ieqiper tactu otfcerniin* aqii fii^idiojc efle terrauo tenen/  r . • /1 /*' duraeftbocbac folavia:«n6pp aliquas ronesqoeslqliiipmjficut   lubv ■ p3intu£tiipi'u3.‘JlludautqiSmibivi > oiccduinbdcmaefi vno <po»  t fr* 'J " cere vnu elmu ei fi igidius aut calidi’ altero touenit ouptr: vno mo  qua td ad gradu e intertone fb:oie:alio mi ®tfi ad agere « pone: liut  «i;pmo aligdeeealidi* alteromo til fido moific flima ftuppeeftcu/  lidioi intefiue frrroignitosfirrru tn plus calefacite pot£tius ^/aaat  ipfa fldmaificut er fenfusondit.Bico tunc terra quam ad gradfl e^e  frigi Jiflimiiftc e aqua» £r l?oc fentitpb* pmcreo.vbuo.trprteg? it»  .* medio «circa media eft qfi grauiflimu» frigidifllmu: eita argumet  tu3 6mu t% remotidc a moru credo ipfuj oemr are adillu fenfu3. pe<  obdar® vna « ead£ qualitas in fumorepiaf in ouob* cintis: vbt me  rit oiucrfie airociataqualitatib’.£tvbi vna min’ fmciparr cdpetat  Tniip alterijvn teneo frigiditati ta5 in aq 6 p in terraec in fumo* m  aqua eft bumidit ati piuctaiin terra vero ficrirati: aq £r pncipali’ to*  petit ® terre:e* ifto ftindamcto:qi f m fiindamlru ppi ab vno inqua/  tum vnum {mediate ns juienit nifi viiu. £t io .pbabile eft.g? fi amne  qualitates in fummoreperiuniin vno elemetoun piius na vna tlla*  confequif ftnma elemftfgp altera: vndecuignisfitfcunaliflimu ele/  mentoiu couenif tilfimu3 vr g> finmaliffima qualitas piius fim nam  fibl ppetat»£t qicaliditae fbitnalio: eft ficata te: bine eft cp tgnecaU  • do e ftccoepiftente oicim* ignem plue e(Te calidi® ficcu£titaoifcur/  tendo per alia oleae cdfcquttcr* Si vero querafmru aqua fit frigv  dio: terra frio mdt qt magis (nfrigidat:t pot magis infrtgidampoc  P3 ad fciifusic g oe boc cubitat feijfu (ndiget.£ t lic pnt oleta ifta coi»  «o:dari.e I5 politio iftacorradicat auer.4.mcteo.co.io.vbivr o»t  eerc ouas qualitates in fine ni polle repiri in vno « code ernto:qt tnc  «oportet et erntis cotrarge in ambab’ qualitarib’ fieri aliquid: nec  portent adinuice mifreri:« tcperariiiftud tn nomultumouet: tum qt  •uctohtas cius in illo lib.nd multu coiter tenef : q: Ibidem p mtteo>   a» a/irci/AoioiiAn fn *(\r 1 1 1 f III fi 11 lf l£ll Ifl     trf   iltl   un   bc/   ne.   iup   )U8   »tl   iW   »5   mr   <#   am   drf   fito   CII'   a/   cut   St   ftit  Cl /   cut   «fi   1 IH  mi'  n«  i(bc   :tit   ■«'   lui'   mte   IU?   cl</   uni   Cii»   nit'   ijt'   fe*   <o«   ci'   :|ft   ntf   n<?   tco'   3    SfnbictteSncr. • 19   dltatem aget In frigiditate aque:? eo ambe ffte fiittin futmwoifeqtur  Igitur cp no erit acrio.C Tire valet fi tjfcat «p reactio n 3 fitp ealdem   a ualiratestqzruncfequcrefgiquodl; demeto no portet in aliud Ime  (ate cduerrt ?rra pbm.t.oe giiarijciqio.ii.tutic ignis couerretur iit  scre 3 :fi.n.igiifs patitur ab acrcplpumidiratiperqdreagerfip fieri/  fate b 5 intentil <p reactio fit per eafdlqualirarestfiper caliditatc boc  no porrtaretq: actio i merito otrarieratisjmo calf Jitao no prrariaf .  tumiditati fed frigiditati. CTlec ralet fi oicaf reactioni n 9 polTe fie  ri in erntis buribus fYmbolusrtcur quida cicur: gtiftud eftorra pbo$   E rimooc giiatioein infiniti» (ocia, vbi.p.cp qeuqjcSrrarierari |?a/  entia cdicanrin mJin agendo repatiunf. £r ifta et cfi mens aiexa*  «‘jo.gramariciiti primo oe gnatioete in fcdo peipue fop erponc teje.  co. 8 . vbierpiTe ponit reaction l per <sfd£ qualitates co actio fit me/  riro cotrarietarfsjfieur ejrpjefTe p&a oicit.C Jte; tuc fequcrcf <v in  tntibue rpmbold no effer facilio: rranfit’:ficw paoircurrcri.fi igitur  £omcraro: inrdligarambas qualitates in demeto fimplicino ec in  fine ;i.in fumuio quantu3 ad gradutfcd vna fit in funimo:«alfa fit re  mtrta no fum cu ipfb:na3 in bntibus < 3 traria retnifilo fitp admixtio/  njt;c 5 tr jrij.iuxraillud pb {.illud efl albi» q 5 eft nigro impnuxti’. £t  io requeref <peTntu 3 n 8 eet fimplex.£rl?oc «n qtS aure nos renuit fici  puus expofiro? antiquior alejeader fup c 8 meto fuo in primo meteo/  roiu3.7nqutr*ii.maiu0 qdl aqua frigida $ rerra.fed no mixtura ca  lidiratis rma di tnin* frigida alf:« magis eft terra ficca * ignis:  fed no ignis i mijetura bumiiiraris eft min* ficcusit magis qdej cali/  duo ignis g> aer: fed no mixtura frjdiratis aer min* calidus q> ignis:  1 aermagisquidi buinidus $ aquatfed no fblidtalicui*inixtura  minus bumida jpacr.Tlon.n.vrfqj aliqd flmplicios co:po^eit: bee  ille ad ITam.lborettlludalU r 3 i»cfulciri;qi fi qualitas alreracficr  fmitta ftjo c 3 irario;tunc ciri ft.ex cobinarionib* quattuo: qualirato  primasnofuftlcifteroftfdiffetnumepquarernariuerntoiotoiclt.n.   f icalidiraseftcciras coftiruatigneiqtf fi vidirtet aliqui l?umfdirar£  ccirati ignis coiungi vrug «illius ineminiffet.£rboc vf fcnrireefie  £5metato:in.j.celi.c6ml,67.Si aut auctoritas £omlrarotia Itrtli  gatur quito; ad pofTe.f.g» vnd dtitu; no l?5«mbas in fine fle fum a§  tpfbigi vt cfr ioS* plji fuia, i.DegiiatiJne.tex.co.Ag.mi.criond firqn  altcru onatur fuper alte?:neq3 qn l?dt equalc poteriatri.n.potctia a|  teri u s fnerit fimprr oominis coiruprio erit onariegiiatio oomina/  tis.£t fi equales fuerint poteriettuuc n 3 fiet alteratio: fient oedara/  tumefr m.4. meteotop.fupp.ru in cotncro.io.&ipius allegars.tcaf  porena alterius fiierit on»"o onatius oominas rimplrigeuerabif eje  cis aliqd mediu: fed rn oedinatad parre onanris.bec fComctatot*  tbaret igitur erponido auer.per Zluerroi; qp eliita non bnt ambas  qualfrates in fiuejio quaru3 ad graduriia <p rua fit in fummott alia  nrremilj per fu a corrariuificut cSirer oes pofierioiee expofuerunn  ftd bocintdligif qua*tu3 ad potentia agendi. ficutfpfcmet feipfus et/  darat in verbis allegatis.t fic verificanf bicra p&i que a dinuicc vi/  denf adacrfutqfi.n.oirir p mereotos terra ce ftigidifflmu boc eft vep  quatd ad gradu.qz noefi terre frigiditas caliditati pmijera: vt bene  9 ijac aicxidcr.qn rero oipiu^oc giia,2 j.aqui cfie ma gis frigidi.®    /   J    . J*    «■ Solutiones cotr^cffctionu   $Ml»ldI:t terra' n wgio ficti g> frigidi l|?oc inrelligif quirn ad poflerqt  pluo por infrigidare aqua 9 terra:ficut fcnfus trmoftranZlut afr pof  ©ici 9 pbus ibi no cdparar vnu ekinctu alteri in eadl qualitate: ita  ■jp velit aqua clfererra friaid(o:c>fpec.it«nooriu Ifaifeiibicoparatt  tur duc qualitates ad vim t (dem erntti3:t q: ab rno inquatu vnum  no ptouenitimcdiarenifi vnutnsppfrc oicunr ignem pptiuo fibior/  terminare caiidiratl 9 ficcitatcttafTQpcrptiusbumirtirarlgkalt/  diratej:oi boc tn (fartam ignis 9 aeris caMdirarl fumma e fle: nnlla  <m'3iu ipoceft prradittio«p eade quafirasfn fumo poffimpiriin ruo  busfubiectis Ipi oilferltib 9 ificurp3 cndptradfctiotie Igif foima/  liter rudentes ricini 9 gp qn.o.Comeratony ptrarictaseft magis fen  Tibilis in ejerreinio 9 in mtdys.ttndtf gp illud b5 veritate a inedys  'per copofmonlejccjctrcimsitioaiirbslocnm ce medus per copara/  tionei aqua aut eit raedid inter terra « igne frfo md« Q.i fi Dicatur <p  Comitato: tpl?s (oquurur^medijsPm coparatiSej.qtlaudat illos  3) pofuertit aeri ei rtJm vel aqua peri’ 9 illos g pofucrnt igne vel ter  ras.T^ndcf 9 rljs loquif ibi fm optent antiquo? g credeblr aqua*  «quocftmediuPinfituitlrPincdpararioucintererntatficut teftaf  Cdiiictato:»4.ce|{.cd.26>9babcretm(n*renribile8qualitates $ ur  ra vel ignistqb tn ns eft reru majtime loquendo De aqua v t coparaf  terre in qlitarib 9 alteratinistficut eft irigidiras 7 bnlditae. 11ulii.it*  ©ubiu eft 9 (rigiditas «q eft magis fen fibilis 9 frigiditas terre. Si w  to intelligai jjpo Comfratotio erin ift is medye P 3 fitfl t cdpar ano/  nem oi<im* ptnrietarl in medge ralfb*llmfn* iVnfiWlf #fit ptra/  rictas mejerremis: ve? eftqudtu ad qualitates locafrmotfuaetq: ter  ra eft grauio fimplVtaqua adteft grauisfn refpectu.SilY aer eft leufo  in respectu: fed ignis eft leuisfimprrtquoaat ad qualitates altera/  tiiius no credo illam .pponcgenirrfr veraj in talibus medys no per  ppdnegejctrcmo? refulta(ib 9 ‘.hqri<p rerificari poflif: flcutcalidiraS  ignis eft magis fen fibilis gicalidiras aCrisjfedcrvftverfficef Ipoc  no video. £ tjper boc p) ad a uctoiirarl p$i t C dmetarotis t (C.S3 ad  *ucto:itat{eiuw.i < De0iiatlde:iamDicruelf.7ftafuntquefentim’itt  bac ina :quc I3 noua videanf sfoste tn funt fatis anriqua:flcur poteris  imueri.Tlon me Later cocotdfa modernio? oiefrid aqud irlgidiozeitt  terra quarum ad graddtretra aut frirddio:! quini ad fb.mitq: mnt  ritudotoime infequif multitudini mintri ptimii oictueo? no creds  ecrujefietq: no rideo qdopolftr teneri fimplidtas in elemltiscuot  remiffione alterius qualitatis per admistioni cum fuocorrario. Et  tu magnifice orie < 3 ba recanto 11 1 fup foc eofiderabisifufticit mibiejrri  tare intellectu) tuufniftis: tu adrbonitarefugeny tuf t Iblertia pote/  ris facile veritatem intueri.   C* Ulgcfima prradicrio 1 in comlro.td.qt ibi ponis orias Inter ftfn*  c mcdiu.D.9 medi d eft vrrtiqj e jctremii n 3 pura potltia. T>ui* tn op  pofitdreperif in oicris eius.ie.inera.cd.r. voi loques Dlcoloifb* me  dys 4 nquit 9 noo 3 aliqnisoicere^aly colotes compontlrurejcal/  1 bo « nigro: qm nigrum eft ptiuario albi.ficu t obfcuritas eft piiuaris  lucis, cad boc pfueuim* oicerc limitando ptopofirionc ifta) 2 luer*  quc.D.9 media coponunf e? ejerreinis oiftinguedo bauplici medloc  «cui ipitmct oiftinfiuitf 4 .«li*c5/nc.»6,quoddaj en i) eft medius P*    3frt oictis SStuer.    20    <Jparfltfonf*ficutt>frimus q?acreftmcdiuprrc5paratfonc Trergra    ucrmipn:THirfrkuefimprr:iiamreif>ectu igni6 grauis c rt: reipccm  ■que t cerre eft leufo:pp boc rn non oirimue aere eife copofitn eje gra    uie leuitr ideo tr talibus medgeloquedo extrema non funt in actu  permicro pofitiSe in elfenria medio? :fed lolu quitu ad Denotationes  funrtn eo:q:talia media in copararionerniuscxtrcmirumunt orno  minationi alreriussalid eft inedidprrealfcopcfitiane ex extremis*  t ce talibus verificanf cicra.clucr.bic:* .f .pbYfi.c 5.6.1 ?,t »f i.e. io.  meta. coiijiVbiaddueirrSnemcrmonftratiuamfuperbocjg» media  Inter cotrarianintcoporiratx^tremi 8 .aiitereni 3 n 6 ecretmoruo:«  ficin coloiibuemcdys funt coloice extremi fbimalV In etTct tn refra/  cto:z ift a en fndubirara fnia Cdmcn.fn tortquicquid picat £>urlcuo  fn boc.£tquidi iuitiosee qui nouae p^antnfias iinponut Zluerro.£t  tone ad auctoritati aucr.in opponrujcico.cp noluit cicere gp color  resmedgnoucoponsnf ex albo t nigro ablblute: (icutmale iiirclje/  XftBurleuet fequaccs.SednJeopoiiunftJngpexcuobus pneipya    cqucperftrcria menfuranribus foujefle.£t tocvoiuir cicere ibipba  t Coment Jtoc.qt ibi voluntoftcudere gp in (    ■■■■■■ I i omni genere eft otucnfre   ad rnd p:imu q' 6 eft merru:* meiifurjommuquefunrin illo gene/  rc:« ira ttt genere celo? eft colo: albus qui eft metrd omnia aIto:um  Colo:d.£rq: aliquiopsnetPicerejcumcokHcsmedgrmr copofttl  fxambobuu extrrmis.f.albo t nigro pollet aliquis opinari: g> tam  albedo cp nigredo eft mlfura alio:ute ira nonenet rnuin primu mc/  fru 3 refprcruomnin.£r*£>bc/? £5merato: ridentes irtam obicctio/    nem excludunt eam oiceiircogptoc no cor cicitq: nigruerit priuatis   > lucie :mo ratio menfurandi cSptit ba/    albi:ficittrcneb:acftpriuatio IM .   biruino priuarfoniriujrn illud pbi.pmoce aia.St. 'Rectum cft iudex  fuixobliqui:?(p ifta fuerit mens auer.oftendut verba fu a fcquen/  tia:q z vbi cixfr- 3 ?non orbet aliquis cicere cp alij colotes componunt  eje albo * nfgrotqm nfgru 3 cft piiuatio albitficuc obleuritas cft ptiua  tio lucis: ft arirn fubditiergo in colo: ibus non cft principium « mcnfu  ratnift vnum.liencigiYoixnnuogloiaudocciojesmfdioB noncom  txmlex extremis tang» ex cuabusmcfuris-.non tamen ablblute funt  tncompoliri quantum adefle.   CUigcfimaprima cotradfctfo cft fn eode comen.ttf.q: fbi.c.g> fub/    tectum eft in potentia pura v trunco extremuintbuius rn oppofirun*   f Infra in comen. 82 . p:imipbTft,«Cndboc cft Dicendum ^    T 3        ©icercridefl _ ■■■   biftinguf do cr cupii ci fubiecto primo « fecndo.Sicu t ipfemet cifl in  guir in c<5mcn. illo. 8 :.£r loquendo oe primo fubiecto qS verius ap/ r j» t-fk* "X*  pellatur prima materia <pfubiecruni(vtftariincicj30fraleeft fnpo f ->   tentia pura rtrd<oextrcmum.£t tale fubicctuCSmcn.oiftirrxircs/ U**f 4 /V? ' rUf-  tra medium iutoccomcn.ftf.Sed loquendo a fecundo fubiecto q5 ^ * f « •   ♦ere ftfbfecrum cicfrartalenon eft in pura potentia vtruqi extremis ; • ’ ' v   q: ralccftln aeru.-aut modo medio inter actum e potentiam* flTDfxf  aurem notabiliter primum fubiecrumiq?eft in pura potentia vrrdqj  txrremd rectius cici materiam $ fubiecrum:? pr oppofitu fm fub/  lectum rectius appellari fubiectum $ materiam.ft ifta fuit fcnren/   Ha pbi ad piindpium primi mctcozo jum: rt ibi oeducir alexander  iipcr illo vcrboiquare accidentia circa ipfism ignem quid d « terram   ft 4    o Solutiones cotradictionfi   diffimiXbemirtijin parapbtafi fupcrf>mopbyfi.iii oigre ^ioue 5   ' facit ce potlria materie * eius p«uatione.Tlomcii  ”at p:ii,arioneeft»Dictf enim matma earum  aut facte funt.vnde fi cSfideremus matcnasrt eft puuata  «1 lr.ri,"cte Wif Sed cum accipif p:o fubiecrom fic cum ptiua'   • • assasci^^   J*ITUn» rm fc infoimis eft:tO>edcbus ommb’carct;fcd adbjbittaqua/  licatibua materia abitin fubiectis.Ct W° 1 P| cr *® c 0 ?ml/    macellToeducifoe ootcrta «toste* fit aMrat   ea t r d motd eft aliud ab eo ad qd eft motus * eft tmma.mamftfti  \ ft « SS eft Ei moto nonin illo ad qd eft motueeeft foima; ficot  MFoaffio vere «uout pafluimfic mota» «reanofatmobi e.t ideo  cdn^fil w7fuBmSat*onw:idco veriffimepf 0 *«»*C£liom^   aliquid of gnari rerminattue:qj.v3.tale a ^'P^ c ^^ r   gmfaeass^   cftfamoflox.raleatimf qui oicut g? materia  «enerari.oicnreni; g> ifta otftmctio pofitu minq» in®!ta««Hn «rift,  necin Zlner.fed rideant iftiquflb picfens comen.6Q.pumi PbT 1 *»*  fnuenient <p omne generatd feinpcr indiget aliquo acru-ae   ad inrei reritatert gener ari.f.in tempore in quo generai wactUJgC  wrraram ente eoDletut filit generatu «Iidefi in a ctu.gen cratio igitur  fm <9 eft morus necio bjfabiectuj:* eft illud qd S^waiiin actu*  txc file fbimalirer. £t in eodf co inentosparu infra.o.rtcipico formaj  bois eft illud qd in rd veritate of generariJUlluduiquo umemf tftq    3 fn oicrfs&uer. 21    Biotue.t reddens cautes fubdfr.motuo mint 03 c fte in fubiecro: ficuc  •ijrimus.Tlecre Igtf obimus nos.ip (unus modus eft «rio:: ? fr#»  «ftfamofioi:? bscpuenitrp latentia marerictquc eft (iilim generatio  nls. fit ideo .pucnit <p fubm generationis modo tenoutur gnari fm  famofitatf; liccr vere gencref modo ex potite.   C Uigefuna terri j cotradictio eft in ce.62.vbi cicere tf gnarionem c5mL6x.  fuccrfttueficri.inqufrenisiPpresoppofitffucceftiuereceddrafuBo?  fidi in ipto partes gfiati:? ftlr eft in ft>a:in Ipermareem apud griario/  nes bois n 5 certant pres ipcrmarie recedere*? parree fieri bois: ornee  fbima humana perficiaf.? boc ft fbima bois recipir parririonl.fir fc>u/   Ius tn oppofird reperif in oieris Tuis fuper*c>*pbr.comc .3 t.vbi vult  jnarionl fieri fu bito:? n5 eft morusxfed finis metus.Dcbcs frirc  *X fnla iluer.tpgnatio fumif oupfr.pmo pzo aggregato ex altcratiJc  pieufa te% Cubito puentu fbime.alio mo pto fubtro ,pue tu fb:me tm.  ifta oiftincrio colligif ex c5.c o.fcjctl.pfcY.tllterius frias Zluer.rcnuif  fcocra fbima mllcmejcrentesefTe ad fubiecri ejcteiifionctficutpot vit  deri ab ipfo piimo capro ce fuli a oibis.uiterius notare oetrs <3uer*  p>fui(Te minima nalia in rebus natibus, oatur em minima caro £mo  p|? Yfu j3.r alibi infimries.Oubiu yi arduu eft an ce intdhone fluer.  in (bimis inr<flJbitibu 0 ?remiftibilib , t ficu tfunrfoimerlemfro? fm  Ipfijj fltoare rmmmuificurctii oubid eft vtrd in qnalitatib’ babett  Cibus corrariu 6roaremtnimue^parte(bime.?in boc eft magna oi/  feoidia apud vfrosmagnostaltquiwliicrdroariminimdtgnl geni/  fumiita gproldr generationi etrment(:fieriiftomodo. imaginanf g»   Pnto indurif miniinu ignis in m Jjfed poftitlud miuimu wmaginanl  jnationc eiiiri fieri fucceffiueper parte ante parte m mfinttu: vn ifta  pdr oicut g? eria in qualiratiVelemlto? eft nare minima qu.iriratc:  cui coirndeat minimi alteratu eife: minimu3 generabile ce ib;ma ele  •nenti:? o: roft illud minima qualitas ptr parte ante rarre generat *  c fit ita oiedt^r fbima efuti poft minimn gnabile fui fit ixr parti ane  te parti in iufinitd.alij vero m agneancirttis viri renet a inrrtione . '   2 lucr«fb:maoelemetop en ille intciibilcs ftnr? remilflbiles Pm ipfos  •d tnfcnfione ? remifttonl fitop accidenriust? terio .pbabifr videre  modo tenet nd pari minimd ex parte fbiineinralib*:?pnrrenft <j>  in qnalitatib* ipfbv eHuo? non eft oareminima:imo tales q litares  fndqcunf per parti ante parte m infinitd.? ro eft ifta:q: tales qlita  tesbdtcdrrariuivbiadrcorrarieraeibtrefiftetiJivbiaut refiftcria  ibi ce neceftlr j te fuccertietficur pj in. 4 t pb?fi«c 6 * 7 t «? ita fi 03 induci  minimus graduscalouecdraliecSrrarid babearqdoin inftiriin/  ducef no video.? in veritate iftud argumenrd apud me eft tetis edi/  cac pio ifta via:? multi q onpofir i parte cenuerdr no poruerut eua/  dere ab boc a/gumfto fine incuria in grauioia iucouf nientia*? ideo  jibabfliua vr nobis renere vi i ifli ad qu.i paueioia incduenfcrfa Te/  quunf:fu,rta illud fiomcn.j.celi.co.funo.ei fula nicjcadri furtcrati  fumuo luprr fermonib’ ifttus ririiqi inuenimus eos magis remotos  • cStradiationet vn oicimus no oari minima qlirarf iloquedo ct qua/  ltratibus bntibus cdtrartd.rlicernd trf pprouc? oicta minima qua/  litasitn bene renemus oari minimus alteratutqi in talibus oaf bene-  «nmimdquo aditmunon tn quatusadfbima3«£tfiaddacai auctus     t 43 olutiones cotr adictionfi   tSmrn.fn. S.pby. co.u. vbi birit 9 i» ©I motu ef! oarc piimu j: * fer  pfie in morti alreraliomefftoarepzlfnn.T ira oabif minima alitas*  £11 bocoidmue q> qn in ol motu ed pare pmn i bri ert quitu ad flSm*  no jtjr vlYtoc e it veru quarn ad tbzma'17 it .1 01 cimus 9 imotu dire/  rariois ed oare pmu alreraroino pm.i qlitare p jlrcrariemc inducra 3.  « pridaglo^lbluunifocs aucitaresiMiquib’ CSme.vf ponerrmif  nimu iralib’fb:mio:q varie «fere ifinirc funr.Zoqucdo auree ibii»  milibus mirrostqi illefuur wrclBe:« 110 intendunt zncqjrcmfrtunf  tales acquirunt partibifrtf3ida partibilirast fuceefiiouo |?3 arrf df  Ac:tp c^ritiue per parte aure paj-ti in i finitu acqranr: f3 acquirnnf p  tninimatpifuscm oiiborilf mi qlinriuer quitiraiiue: ? «inde intro  ducif r mi minima Ibime in p 110 ce fbzmcpcederis: t fic oc titfc mini  mo plccndri eft:« fic iutelligli oicra auer.bic oicerio <p non ceifanf  parresipermarfa.fberjiartes eni3iperniatis'«bore irelligitipfe mf  nima q fuccelfiiiM'. vnn ped alifl inducunt 110 fuccefiiuetq: contine,  CDie igif ftaiirib^Tlndef folufdo orradictionc 9 loquedo tr gii a/  tione fimpliciii talis fir fuccefiiue ad modii «claratu eje toc:rn 116 fc  quer gnarione illice morutqt cdfallacia pnrisiqi vitra oitiifibilira/  tem ftnmereqrif 9 fbm morus fir ens in actu ai boc 9 fit f e morus*  ©nirZincouiffispmo pode.in line illloscaplnfi aureft idc lyllogi/  ftica interrogatio fup ifio ejtcplo plji piccritt.ignf gnari in mulrtpKca  ta analogia. p.<p in llmplicib*fb:ma generata induirparte; materie  p>d parti fuccelliuciqt paro generati .ppinquioteirius piepanf ad  receprioncftnmeiKalis: vnde piius recipit eam 9 paro rcniotioiifed  inquit q? cn paro aliqua recipit Ibimafbalcm non vlira recipirintetl  fionenn p:ima tb:md reccpratfed fi fbima accidi talio luerit receptu  fu aliquotpdt intendi fucceifiue/ vfq3 ad fummu3 caloiist r erit alte/  ratio fucccftiua:« ptr ofuerfir atese oiuifibilitate caloiie « erfi .ppter  receptioni partio eius poli parrltin partefuassbicfiicccflionej/que  «d per Biuerfi rari vel oiuifibllirare 3 ibime recepta non b3gcnerario;  tamen generatio fubftitiebene fyx fucccfnonetqueefi per oiuifibilit*  lemmarrrierecipientis fbiina3(ubdantialf in parte fuapoff partta  £t per ift;i meta Linconicfis voluerunt aliqui cocozdarejquo gene/  ratio fir fucce ffiua:« quo fucce dlone caret: (ed iudicio meo illud non  por fiarequanru ad ota.namfm auer.tnfbimi» fimplicium pot effe  fuccefiiofn fbima receptatqt ipfe tenet gpibimeelemcntof intendun  tur?remirrunlf:«tdcoadl;ucrcmanct Difficultas qualiter generario  ibime elementi ab alteratione Dlrtinguaf co vtrobiq3 fit vtracg fuc*  cefiioim JtimePm fecunda viam*£t ppter toc cicinius 9 olffcrttia  «11 er parte fubiectitc er parte tcnnini:qifubiccru3 generationis e*  «nsfn porcnriatalrerationis vero fubiectum edens m nctu:fimil(ter  terminus viilusedfubdantiaiaurmodoloquendiUofnenraroiisid  q 5 ed medium inter rubdantia3«accidene*.alrerius vero terminus  cd qua Uras: fi igitur generatio fumatur pio aggregato er alteratio/  ne pieuia« fubito pucnru Ibime in Ibimls mirroiujfucceffio ed qua'/  tum ad alrerarionencfed generatio pio fubito .puentu Ibime in tali/  btisfitfubiroificurpater per Comcnra.6.pl?T*f9»« carne, in fimpli  ribuo aut oicas pnrer:iujtta alteram ouaru vUrutquarum piimaci  muHioJttfcSavtrioisrtunyoaturcernere# *    ' 5n bictis auef. zz   (ttrtlfjefimaquamcorradicrio cft in co.fi9.pmipbT*ibiemin.b.q> C 5 * 6 *U  piimil pndpinin toc grienon potuit friri in bacfriaificutptnd fubtn*  prpmumadtpncipiuintellfgitpumafbnna^queseuseft.l^ufeietri  oppofiturepcrirco.vlr.in tocpmo.tco.j.ocraHi pbY»rbi b3coira  riuk.ixc Pba:t qfl grirtimauit Zlulc.g? ©iuiuus 05 ©emrare putnum  pncCpideJTe cft ftffupc accedit ad boc cp pmuj futim fuit fittd in fcia  HaliwmrjtioneficinitfslbefepararePmipfustr ptrprio pma fb:mai  que cft ptnu; {Sitcfpiain fria 11 ali Erinonrtranf «mfattone fignijg pj»  tnutn pnripid pot friri in bac friaificut potuit friri puni fulimt cuius  oppofitu ipfe oicif. £t ad toc a liqui ce uouo iiitipicm pipari ©ijurtit  ior Eitr<tioue nuer.metapbYfitd poiTcsrinfareibas reparatas cc de/  htonrtrarione «gniif3 ©ijKrurjpalfioti modo <jp fit inediti naturale.   Italia eni'5 ormrarioiic figm iu.s.pbY*4>bar jrtimd inotoic etlc.fed ©4  uinus in. 1 2 .meta» temonftr a t pmi fbnna ertesq <n i de re cd pino nto  to:e.£rc 5 fmnitbceauciratf Comen. 12. meta. co.f.r.tf.r.j. meta.  c 5 .;.lcd iftud eft ©ktd erroued » nullo modo pit ftare q6 ©ierit. £t  Yario eft iftauy.Pm auer.pmo pbY^rld** ledo J>bY fi * c <5.22.«.2<5.   Tlulla fria Sue vUs fiierlt fiue particularis cemonftrar fuu3 fulim «fle  •liquo gentre ot monftrjrioniu.t ratio eft.q: vi ipfc.D.iulim in quali  bet fcirria fupponlf rantjp noni: vel qj ipfumcrfeeft notus vel qt a Ha  mirur ej alia frfa tangi notii. tunc fic pina fbnna: vt pjiina ftrnna cft  fubkcru in merapb? fica.modo loqncdo uuer.w fubtecto nur Iit ad t  quarum fiue pncipalio: paro fubte ctiua.ergo pma3 fbuna et: vt fic 0»   Itinuo non por©emonflrare.£t ideo aKternobta viTiijeftcicertrcpe  tenteeeaqueoijrimus a pncipioq7oeouabuo pmiscaufiscofiderat  tillis.l.oe pmomotojeie ne pma rni.Depina aut ftrnnate or pmo fine  cofiderat ©ioinus.nd vt feribit Comen. 7. meta. co. 9.(11 nili pbia po  ruIrcognoW pma materismon aiic pma fbtma.t ratio cftifta : qi qe  trafmntarfqnefbalitque eft a alo materie: vripfe©icir:rnd oium mi/  terialiu friri potuit: rtpote ex medio cornunl in quoola iftafntvrioja  Corpumeaiitpjrridpationemarerie:l3fb2tnereriinaruraliu:q:pluf  rw funrtrno bfit vn< actione cAem:f deo n 3 potuit nalferjt: actioni/  oue fbtmariiin fria nati cemonftrare p:H«i fornum efTc. cdfidcratto  autem oe fotma induerno ad ptfmam tbimam dt confideratio ©c fo*   Jnatrt eft fubajnalle a iit iton fic confiderar.£t fbite ifta verba male  intellecta fuerat caufa illius opinionis adducte.§3aduerte g? ©iui  Mus bene oedatar pmnm principi u jp fit fb:ma « fimo oium rnt 1U5: t ft  «ocep» r pjocoftanti a naturali pbotgmiouene eternain   Vubftanrtleftabftracrdamj.oiuinuecnijrdcefTeorf orclaratsrteft  )>nma fbzmatt pmus finis :r p:imu etfietea omnid entia}. Bene igi€  t,cmcntc ♦Vl»ft$ naturalis via motus ocmonftrauic  fubftaimos abftractas dle.rnnc ©luinus acclarat <p tales abftracte  rubftantferunrp:(ncipiafenfibili(irubftauriard:vt lubftiikfuntfub  ratione finis t fub rone fbimernunq) tn cocedimus ©iuinum oetiion/   Irrare pmam ibimi eflit ermonftrarione fignitficur fafui ftb» impondre  «t impofeeft friam aliqui bre ronem fbtmale lui fub tecti ignota :mo  do ^©idrubftiric abftracte funtfiibm in merapbYficasnon rt fiint  notrices: fed vt funt fbtma t finis oium. £t licet cdmmrarot oicat  »•* met, (001^.4*3» frn* caufa omnid (nndwclaralmlftctu na Ut    <0 olutiones cotradictionu?   illikS tn no OP3 tntelligi Inquantu oium entia abfolutc <3traete.rj*   «t eft pxima ca oium cntid fenfibiliu t mobilm. H aturalia enim fox/  malr oemortrat pximd motoif e Ite qui eft pximd enujnon tn foxmaig  oemoftrar pximd eno e(Te: n fic. £r ejc hoc colliga» ce inrctiSc C omi  tatoxia pliamnaroratfndormdftrarefubicctofoxroale mctapbtce:  (>d materiale tm.TUm (Bmfo;malemfrap^cc:ficurfbefeoaratarf  fbnr finio efoimaie fabifti8ronibua»3oemonftranfefranfcu na/  niralisficut exrpxetTe fcrtbit Cdmetatox in cSmentio 4 llcgatt 8 .rs.cp/  men.9.7.meta.ec3mc.couodecimi mcra.e.7.meta,comcn.r.oiat  ctil q> pxima q8 in fda nali seducit In cognitioni pxie mac t foxma?  naturalid;* piimi motoxia:fi[ pxima q3 in Trietia oimna pducit xn co/  enitioni exime foxme olum entin « vlrimu finem; rei corra toc ma/  «nificentia tuafubtilifltmc oubitauittnamfim Zluerrolni.ii.mera*  c5menro,t.7*6*«.io.n»eta.c8men,7,xdemeft pximd moueno: punw -   foxmatf pximua finia.fi igitur naturalia trrooflrar pnmujmotoxem  efletergo poterit ctii oemoftrare pxima foxma e pximn finem. £t a<|  toc oicoiurtaooctrina Zluer.i x.meta.comf.O.fiat aliqua i efle fobie/  cto cadiique tami «ppxga ronibua funt offllnctaie fic eft in «0» »&•  licet em* pximua rnotox:* p:imafoxma:e pximua finio fint cade tub/  <ecto:no funt tamen ronibua foxmalil>uaeadc.£tideo nat rnum «  iiem obiec td fub vna r3ne c5fid«rari ab vna friat* t m alia roncj c5  llderari ab alia-fr! atficur reflatur Comentarox.t.pbrfi.comcnto.7U  £tper toc foluif argumento fubtilia oocroxla q6 addurit.q. 4 .in ft/  «o mera.inquitenim:ftnaliaoemonflrat ft>m metapbicextunc pbtt  naturalia efTer pxiox eiuuiatqdfalfum efl. £t ad toc otcimua noa &  tocargumeutd «mSrtrarctfi naniralm foimalerubiectdinetapbice  cemSftrarctjqx fi tale oemoftraretno poflef illud a pofterioti oemJr  ftrarexq: vt oixi t Cometatoi cofideratio « ftwna que induor ad pxi  mam foxmdcrt confideratio vtfbxma eft fubftatiaxnon rttoxma efl  naruralia.Uclfnqueref igitur cp illa «moftrario fleret a pnoiiit itft  naturalia baberer aliqui rationipiifxifimpliciter per qua «mon/  lirare polft» Piimd fubiectu oiuine fninetqd eft meromimpoEettfie  naruraKa «fictfrfa fimprr pxiox.nimc aut naturalia no oonpnljat  nlfi fubiectu malcmctapbieesqi oemortrat pximd motoxe etIVtqm efl  fubiectu materiale oiuine fcfctqx illud I qi eft pxxmua motoi wbi"   in ireriale.pxima aut foxma t pximua fima eft (Bmfoxnule. ad ibroj  igitur materiale na lia (3 3 mediu? a poftenox U* illud eft motua.t fic  cx nuo nalia male fubiectu frle oiuine eiTeocmSftrat a portcrtoii: feji  rur fit pxiox via oocrriuexno adtfimpfttqx fubiectu fbxmale eluat  nec a pxipxixnec a pofterioxi naturalia oemoftrare por: «ad becnott  aduerruiitnxodernijficut noftia.Cft tuixcoubirabiajcum fubxectii  foxmale metapbT 1 fiee no videaf oino notum cfie: ridef igitur gp I ali/  qiia (nctim amaflraripofiltjin nulla aut fii£tia vidcf «monftran  portetxiifi xn merapbTflcatergopxiox opimo vera. £t ad toc ouimu*   curnZlrifto.noftrotrbemiftioe auerroi.x.pofienop.t.co. nonf.qp  talia fubiecra friard oemoftrari no pntrftfi indigeat aliqua notifica/  tiouexllla no erit cemfatio :(3 inferiox ad illite ad fflbncatbesflnfO;  vnde Xbemifiiua ib» b3‘Aa aureaverba;q volui adducereppquoMa  puerfoxea uri.? bona? Ifaru.inatcni31n.11.ca.bec vcrba.at qnef    SinoictiaHucr. ij   fc funt nec alio fnfunt In l^iseadf ratio obferuari no pot.1p.r3.bemi  frrari ponitic tp fint jp ren alteri infcereteo or quibus fupia locut*fuc .   rat tn rerbieuncdlatepccdentibuu.ftreddcns eaufam fubdinqui»   «aurati» fuperio:* Ho fcabenr per quam moflrenfscuiufinodi funtfu*   Ktentqo ungulis fubieratque tum Tt fin urum quid fint certum * co/  ftuurum efie necrife efl:n cc alio modo Cdjjnobilioii cuaduiit graut  inductione aut fide aifqua:aur periculo tumdil ratione no euadunt*   * toceft q^o^omentatojetia^.ccli. conrf.il. alia e(t latentia q  indicet ivlloeifinot* altarii latctla que indiget inducnoet«*a.pi;vu  comc.3.clj:itipiYini c 'Yporbcticip natura fumutitur in aclarstlcnc  illoptquemdigcnt mediculaiunuitione s fient rfitaf oiuifio t indo/  cno:pcr talla enijnulluoiiio ignoto narutalroflcdi pot:q: autip li/  eat cotradlciionc altqd iBm in liria i qua cil Ibm rifcoino ignoru 3 na/  turatriq: tuueno cilct ibmcum ct ibtoop3pcognolcere qd c qr.fi tn  cottnga t Ibmillud allqualr Indigere aliqua ceclaratioctillud fiet p ei  Kipline maneri ( 3 >e »opcrvia3oocmneiiicutcfltriplej:genue«md/  itrjttoio.i ijocetiaj clt ot irenrideaurr.mamfrftcin piuno piiotnin  tMlgrcfnoetelj-llogiimio hypotheticis. Dicamus ergo ominum (bm  1UU3 fotlnalc habito * recepto p;o coflant i a naturali iBto fuo tua li.tee  - u “ fide aliqqp periculo aliqua iduetfonc. vt Di/  ctt urilt.t Xtxmmtu8 lOcie allegati*)} fcd Dicimus ipfu 3 tale ortura/  renon poirc.rfidcComiratoi comc.r.n.uivta.o.cp pmubpbn orcla  rat abfiraao efie jjpcfl puncfpid iBe fen titulis: (eapoflu? accepit pto  c5criTobmoieni’iba3 anali.£cceqb vicit «clarat:* non amrattqz  Pm Zlritlo.exptriTrii.pafie.t.c.p.ralia op 3 fupponeret vt fint:* quid  flnt.t fi Idtgeant aliqua trclaratiotic opt 3 ea alio mo fupplcoxm$  ftratiuo ea nota facerctficut bene er polule tbt IhcmWiuB t tomen.   . rnaeit queraeexcmplu quomdpor «datare biuinuo et pfideratio  • vt enetptima fojma riTe.otco p fy irm hypotheticus p nam: fic   argucdo.fi ibe que funt entia ppticipationf funtptfmti eno ellt pii  .ina foima efltfed locppttripattone entCo funt :g primo ens ellt* f>ma  fotina cfl.tfla efl oceiaratio no ccmollrarioiefl truftioefl fides aliqua  no r era pbatiotqt fr lio iflc b3 adduci ad cofirtnandu ea q indigent  aliqua fuafioncmd ad xbandu naturarr ignota.  fiTUigerimagiitaptradictio eflln cdm2.70.rbf.o.eppotctia rnaenS Comf.74*  ejr oeecntta mae.* pca.ociba ojbis.D.oppofituj.inqr.n.® potiti*   cliDriaiDalieniae.t adtocqdiaucrromeDiterutinraiouplicem >* v   rive potetur ni q efr poteria reccpriua fotmet* e(l altera pe copofiri:   «illa potitta eftit>amffe:*ecnria ei’.*» hac locuffmt pbo.s.met.  r^o.tf.rbireddee camquoermi*rotma fiat rnu.o.cp nulla alia i  nifiqynaeft potena:* ro:ma»tl aerie* actu aut* poteria fit perfc  £, ac .l oc, i t £5mt.p2toca.oefl5aoibis»qfiDi*itpotftli  «ire oriam loalc mae. niti oijtcrut potentia efie In ina qua relpicit po  tenna acnua agentis prrqui potentia orducif oe poteria in actu* vt  actu impiimal fibt fotma:* illa porfria qua fic relpicit agfc» efl Dege   ecutin mdes * porchn   tinefc* i *    t    fkf>’    y f’    f r 0 olutioneocotradicticmu?   f,4,phy.c5.no.t ttfcoi*eTdt potenti i remoti ‘/Tettcfrcntia W*e  fc^am vero oiceru t efleretonem:* fic pcoidant ofeta Comctatoim*   * aiu o.rerdt oirtinguiteo De oupbq poteria vna eft abloluta:» ijacpi  eunrelVe ppiii iniepaflionc»* oicutca efle abfolotano Qip tale n»4  nulla rone rdatiua fit ad oparionc ifje» tp re ipinrgenerwinv £t m/  dltferenter oc genu* ocmqj ipf m:ac oc indiuidufi fotmeit picil Jpic  »otcnrtieflepiopiiimaenaruralirat£.aiia vero Dicat potetia e.Te re  jbcctiui:que no vnarone eftfft fi ad roima genenca genera lis eft|8   ad ipedfica^ecificatfladndiuiduamdiuidiulis.puoigtf tr»odo pt»   titia efi oria iubftitiaiis: vel loeoorfe pofiratftcudo modoeftreU/  tio:« olcfit potentia M o mo oicta efle generabile * coirnptibile om  nfno.fir iieootcdr ifti fcdaj potenti i oiifcrre a au. 'i fla funt oicr*  olum fere Zluerroifta? vftg ad noftra rfpoja.£tl3 nos fecerim ,pU<   xam fatis queftioniboemofupifto loco vbi oWufefattomim iftani   rrractaui^.Tlunc tamen quedibieuiter volo colligere p rtilttate   '   ‘ * Join intiT<pi>rin7tjabe't mentem aaerroisincc recte glofanteiu*  rerbaioce tfte tres retponfioi.es coeotdant fup toc f »" "**   teriaeftouplejcpotentiatvna queeftrelanoiaUjquecft olftfncta  relatione:» y percSfcquia fila eft abfolura.omne eni3 ena Olftfocttf c«-  era relarionf eft ei.sabfoluratftiftud eft purus errozi» coir a oe s per»  patbefuoo.llamquero oepotctiaiUa akoluta quidfit v«rufit, P*  tentia actlua an potentia paffiuazan vt alg ^cut fir aliqua poumia  obiecriuat r fi fingendi oaref liecria non pofletm cafu jm*<Mri.ni||  «It ern i ftozu n5 eft oicendu <p fit potentia aerfua: g: d l» tueant cp P  iftam potentii maredpif fo:ma:necobiectiuai q: J   reo relatnia ad atrumenrftatiud:» per cofeguens uo 4^*^°.“ m’ *  n i<fiua finrt oicere ridenf omnest tunc arguaf fic.porentia pafliua  S5eifaffldabtolntd*.qt fuuro elte eft ad aliud fe baberemam poti  tt'j p afliua eft piincipiu rrifinutidi ab altero uiquantu alteruspatet  aut? ® ScWztat relpcctd ad actu recestu ab agentem ab agere  flo. t ?ot en tia actiu a impotrat rclpectu ad actam unpzfm.f m paf/  / , (S?. niu paflum queltoer igitur potentu reipectiaa eftt ergoni ok   • y/ . 1 jkt > < flincfionefvbinoopuoe^eftoifttiiguereoelana capHna*pietere*   1 V i SSSm tertii viam talium eft q> potlria reipea.ua fit cot/   - d rHr>tibil(0oino.Tlampotetiareipecri laipecificaegcnerlcafunt erep   w ' S f nefimpfri* a parte antei* a parte poftreiprctu (uni tcrm.nijadquej   r* * ' Sfimoaferunfcumlpeciesfiiitereri.ePmpb^bene veru eft V V°'   tenticifte relpectu founeindiuUualia qna3Per aeddens « fecundg   riorep.ctunrfantcoirJDribflea per accidenta parte poftrantuifiait   recte oeclarat £otni»pilo celi.co.no»e.4.pbf>co«iio,£tpp > ^c^  ter nobio rifuineft oicere gp queiit^tporenMin materia  tpectus eft* fit vlterius ol<o potentia ift am W™odo «Jft >.e e Fentia   p:edic4ta;quein fuo efteflMl4it**wof»bt attnbuuntuf*t uf ftWlf     far    Digiti:    oletis Sucr.    24    % terlafit qvoddi ens abfolor&ami lubfliria fir.nc no includit qdito  liuc z eircntialV aliqui modo porentieineqj reinor.iineq3 ,ppu>qua3i  ncq3 paffiuatneq3 actiuiine<p obiectiui.lUm vt eijrit Zlui.t.fue me  ra.£quinirao eft tanto cquinitao: nec rna: nec plurest nec Tinnula/  notnecvrtotnec actutncc porWa.£f(ltap:imi?ridcrattonc fu bt ileo  nomm. iucrc pumilfignu narurc.niidefr rfiJcrario nue: vrb3 copa  rationi ad alia «ad ipfaj fonni qodrecipicr ad agenoaquo ipfam  roniij recipir:?iti raltc6fideratione:quee5fidcrjtioiii coparatioue  confiftiripfamarm^includirquiditariueipramporeiirutqueporen  tia efi potetia paffluatque poteria pafTitia 110 ed reo ablblutaifnio (  relatio queda que idcnrificaf reaTr cu edentia materie:? eft oria fub  itaiirialio materieteo modo qoo Querroie loquit ee ortja cum oi;cit»  3crue« poteria funrorieraldeoppoTireenrictrcircuunrot genus*  S3ecl.iraui cni3_alias oe intentione Cdmltaroho ouplep ede genus:?  »upU'ceo ede oriao.f.p analogii:* p rntuoearionc: v» eno f m ipfum  0euue e analogu:ira actus? porlriafunrcffcanalosicreutiotquao  rnodertiioito rnodaleo oriae nncupauere: euoigif per potentia cfiflt/  ruirinareriiificur eno peracto coftinnrfb:mam:rn ppe.i:. niera.r»  co. 8. voles «clarare qd fit efle materie: ciuidir pjiire edep potltii z  octost eocludir nnirn ede ens inporcria*£t fi cofideref .pbatio p$i «  ocellus ci*|oquiF oe potlna pafntu? receptiua mae:? nooe potiri*  ebtectiuatfcurg.fa volurretfj oe toc arn.CHd «ppofini iaif oico ti  •ern § potentia ede oeqdirate e mae 1 founc:iu Troa fui cofideratioe  fm qua |?nr adinuicf copararionliqz ma rt eno in poretia referf ad  fbimatrrefi eno fn aau. £tifia rfiderario te m5 in qira cfideraf quo  ad plicata qduatiuatque fibicdptrnnr in ptimo Tigno nat eft oiuinit  tn ^ * u ^ d u ib , e^cipif ma in tali ede funt a bfoiutat cuiu fmo»  eftjBa « ene:pt3 aor <p talia rtinlrad eiuind.llilio eni3 no «fiderat  •nam fub aliquo pdlcaro abioluto q6 coperat mae in piima fuicitl/  plariontiqi fi qd ede rnnajrie elt ni.flatnra aut pdicaturcfpectiuut  ftUrt fit pncipiu mor\£r fcoc er pde fentif /Com.i.ptr.co.ii.vbi.o*  flnnayrefirudennorriiietadoiuinu3.£tcomc.4.ibide:nccno.7*  * nf l a / f f^?*** 8 * mera * c ^* 4,f *P^ ee<cir lI ,main ** diamptinerad me  *apbiciI:r5natT|eirelbmprinetadn5le3.£t»rc;tffntitC5mc.i2.mc   ia.co.14. vbi Dicit <p ? fiderat io mjein fet abiblureprinet ad piima  ppmifc oe cd fi dc ratione mae in feda fui ofideratfoc p qu a 3 coqnofcif  111 cepararisue ad slia.Diftinguldn3eft:iifltali*coparariopdr elfe  trafccndeo:ep«redeliniirtra:«piimoqd<m 5 cofideraf adpuca ei  umo.Tlam Comi.etpiefre*7,njeta.cd.9,oidr 5? ma vt eft ens inpo/  tenua cofideraf a oinino pbot? ita ena fc:ma vt actuo pfidcraf a 0»  tnno:qz p|w.8.mrr«iroicir.iJf jc ma efoima fieri p fevnd:q: illud p>  tent(a:ia 7 cyeroacruo.f 3 loquedooema infc&ocdeqacad copara/  fionein limitat J.v3.rr eft in potentia adfoima per traufir.ura tionl:  neptmer adndlern.£tficinrelligtf oicti Comcn.tn.j. pby t c 5 . it.  ff •fi*yy , elpfcriifc'jmecftc6Tid<rat/onisnoliot vfi licet materia  rem no fit in poteria ad fbimd:nifi p rr.ifmuratoe3:rn fioi eft ro pote  tie « ac t*g» ro trifmnrarois.iu t ra illfi pbf. 9.mcr.t.co,(’mi.iii pluo i  poten;? acf*eot*d,onr#3 inotd foltf.Brco i s ff iu^fa Z^emiOij tCi  •nMnidjtnani i TcCdfuipftdcratoeicIqderc qd(tat»uc potitia fiucli/    Solutiones cotradictionu5   tnitata fit Que trifrend comam potfria abfblute eftoegdirate tale  ttmareferf adlbimdiqimavtreferf ad^tmiqueeftactwmp pot  •bfolui a poti na in fuo iteUectmcu3 potentia fit ro rcfmbUjrano ad  actuivii Uprnitao n 5 fltdrone Socratis! vt eft fubat*ft rnj&rjSUL  Socratisivt referi ad filidiqi no nirt pinif are refcrf. 13 n Sorti’ mt»  Cdicametiooijitnibilincouenirevnutidircpombneci inoiuerfia   pdicaininofuboiutrfioprtdcrationft^.feoabfoluteeftinpdicamiro     pfidcratio relatiua.£t id noincouenirter oijcit p&s.t.pbYfi.ttfmilS  rclariueoiciadfoima*n5oistn?fiderarfoqui b30iuinus oema *•*  rclatiuaiqi etia aliqua abfbluta' b3 ficut illa q «ft pila t tner< gditarfe  ua-.T n nalis cofidcrat mam vel fub babirudtequi p 3 ad fbima tranr  mutabili nodu epftentein ipDivelfub babitudinead foima trafmtt  labili q acm eft in ca.£r p:io gde mo recte oirif ma:« frto ma recti  Sr fubmt vn £omI.7.meta.co.9.oijrit gp mi vteft enein potetia per  trifinutationi pertinet ad naturali. £t boc.o.quantu ad ifta conde/  rationi fm qua ma a naturali cdfiderata refpicu futura* t in.S.met*  comc. 4 .oijcit ma vt eft fubm cofideraf a nalf.£r boo Dicit quitu ad  illam coliderationi Pm qua ma a naturali p fiderat a relpior futura*   • t a -5 . 7 n ni Ii fi 1    fubiectu.£tifti fnla 3 voluit ©icere £ome*pilo ca.orfuba ozbfs.i©»  enij p fiderat inSmnSlitrrtcvtefl recepriua oium fbzma? p traunuts   tionc.£ti6.o.«r necelfe effc nam buPfobiectiei nlm potitfc»f.g? po/   titfa eft oria fuualiseiueit io nulla b 3 fbzmi*£tpt3 gp l?ic loquti oe  potetia paliiua maeiqi illa eft per qua recipit oim foimi a pzto mota  re:incui’potctiaaenuafuntoeefoime.£t tocteftafp&e*  mera.r.co.i.vbibnrirfi g> in oiffonc ole potftiepaffjueaccipif puta  pzimc mdctficut ia oimmeolo potitie aettue fumit oiflRJ actoiopiime  tozme .7 fequir portea Comitato: in eodip ca.t.o*£t i» nulla l?3 fo*  mi .ppzii * nam ejcnte 5 in acruift eino fuba elt ei* polle. £t ex boc ma  recipit ois foima siccce g> loqnit oe potentia paftiua mie.fr poOca  fequif.fj polTe quo fubftariaf toc fbi: ©iffert et a na fubiecti qft Oibfta  tiafpboc polle in bocigipofleof reipeetuJbime.TJocadt Ibroeftvn*  enrid.f.«blbluro?.£cce boneoe’qfio£5mi.oevna*eadi potetia  mae logf femp vnffoimttcr* vno moiqtoc illo pofteoe quofupia ei  ?erat:<p eratoPia flJalie maeid flloponit ofiav.poftea cu ipfa ma ^  tale poflecrel'o,£tm4eftene abfolufu.Quoigif erraueruwa gra/  uiter ejcpofiroteo auer.ejrifhtnircsipmin ptradictoeec/£tquo ima  ginanf aliieipotcriiiqui c 6 me.o.eiona 3 ft}aleinae:« aliaripotc  tli:q fit refost no fit oe eiuo ecntiaicu vmfbimiter oe vna potetia Io/  quaf fempificut lucedari*oftidur <ba eiue.£t quo finjccrutpotet»  receptiua mae ei eno abfoluroscu ipie eieat ei ee reroni.ft vbi lute  nerut in arifhvngi potetia abfolutiuo vi_deo:nifi velit ipzopue loa  «mctapboztcrtqd no oecctpbm.Dicam*g jp imagtatio aucneeadc   «um imaglnatidc Itenjiftytrj fub obfcurtotib* TCtbia Oleta* £ ad«5   potetia    SfnW ctis Sucr. z $   fotfris paffiua efi beeffcnfia mfe. £t eft bria fb’a!is mdc.t Dico g> {  ©na.analoga n5 vniuoca:ficut eoo i gen # analogua.i*oc aIa.c5.io.  c.f .ni(ra.comc«4*a.4«meta.com^»)»t primo de aTa,c6mf*7.».?u*  •Ia.conic.4.£rno opj Dicere g? firoFia circu (ocura ivt c>icut o£e qui  tnulra pet ra Ipanf intellectu i noftro. f ere c m'3 okn r oie nrni3 er 110  2* ffrculocutae.t miro eft qilo inteTlecruo nofler fit adeo rudis-.cd  rn nipti nr narorarrigiiotusnoftro inrdlectui.t.pbr.47.» talio po/  ferina no cft oe effentia materleinifi in frfa fui cofidemtione. £r qt  ■uqmo portet credere tale3potenffa3otmodoclTeDequiditate inde*   £t q iC 0 mdraror nnet cii ipcmirtio w materia in fui primo intelle/  ctu no includit nifi predicara quidira tii  "*nm pocumcntu3 appofuirs&fdaridt   potftiria3Dicc8t3> ma r flens abfolurdi» talio poteria eft tiwrtlpt/    ctu nd includit nifi predicara quidirarTua qneabfblura funripp bsc  watim oocumentu3 appofuit:occlara*do oifferftiat inter tnl3 1 raie  potenna3 DiccBig» ma elt ens ablblunJt» talia poteria cft ens refix/  cttuntf q: abfblutu; vr abfolutdnon includit in ptimo figuo nature   r-ltaf r il « **; ^ ^np»wo figno no indudit potltiajtfed (oI2  in icendo. £tQccflocut’eft £onrira.pepotftiap:imopbr.co.7.vbi  ©♦» fi potentia effer pe qdftate inae-.func ft»a inlc effet id aligdubi»  5"? P5PJ°‘DCoi iteni/rimdj in fuo efTeqoxditatiuo primo fm gp in fe  cotlderal gp potitu* fit at eiua gdiraterqr tue fine Dubio md no effet  eno «bfolutntfj ens reflrecriun.firr fb'a mlecoirtfperef ablatoeporf  m terentia fctme: ni talia poKtta paffiua reipecrd oidt ad formant  rmpieda fubroneq recipit ed ab agltert talia pordriaquo adilluj     •pftrabitageneratioee corru ptidciq: eft rmipfa.com  Cipir.cpeqraa eft tm equitas. Sed tu oicest cu3 premi  piatae fui includar quidiranue tale poietia.fgif c i talio    corruptibilia:. „  terta per porenriam    in fttf a cot£   talio potentia fit    fequitur g?ma erit corruptibilia. £t ad boc oico ® ma  ntiam fui paffiuam indudir refpecru ad formam coent   lldina m/I m.I' a. f . A . jt * 1 « •    <Mc.<.u{rap(ipt[CTvanaoue pm enesoumrn fm fuieffentidinuaria/  ©Hio pmane jt.Benetn pono in kti potetias .pprias Difiinctao a mlt  per quas mdpmoreipicitfotmao indiuidualee»liumer’.n*fotmaru?  «pegit ponere numero potftia?.ii.mera.co.ii.£tiftepotdric indiui  duales funr bene fimpiV gnabiles e corruptibiles.» taleo nullo m5     &    tr   jup   comenti    _ CCocotdantieauer.fuperfrtfopbffi.   IcrUtlHfrt Pt?ffi«<?»n*topifino oicfr.grnd inuenif corpus r . . - •  g x; '}} a . U fimpletqd alreref et (r. fiat inuenif eorpuo fim CSn ** fr  fsm /1« - in i?*- 0 ** fe»T5ufus tfi oppofitu ridtf fenrire«7.meta«   comefo. rp>yb i vftjoqut si 1 ee mobilibus motu localit* oc mobillb*  Wotugnanonit ttltcnUtsm«iuquit.n.gi qufadmodtf coru quenW   Solutiones Rimare* ad    iSsxfe^   . 5ri«o'da clwadfST^ in eode? comc.p.ibl cnff oirfjr* ynfqaqj  C«tn(. V* n^lr h* O'.indpio 5 trafinutatisiett numtrado ea q bnr (’nc»pm5   in<*aiia muraerat efatatt bniia aiao * co:pa cdcftfo: vf *guur    i age   £s5^ss»s   tumejcplauftro tbobus mouerrf I tca litfT. £ r . co   «er?c5m^. lo.oie motus localisaut cj fetant ab *ho. A>otns aurab   abalioWfiabaUomoucbif i gtrur aliqua iftarujquanuox fpfcimj  Snotu0.v3.vfl pulfionfa: vel tractionis: vel veenonm:^lvcni5i^^   I^Jn^imatloni ipft osbufed (blomper appioptiarfonf eomJ qu»  moto: oidf fo:ma mobilissvndc £ 5 m*tatoi. 8 .pbYfi»coin*to fcmo*  miiciDifi motus oe omnib’ mobilibus e<t pcutala . ®c; rebos xmh»  E- arn j nqatum Ibectat adpfens oicim* motu3 cctfnS cffe nilem a foj »  Ibtinatcurofua fo:ma no fit n3: fed fit fuo:a naturi.   ; ,! • * - • * • ♦    itized    3fn oictio Sucr.    26    •pfa fntelligf tia:tunc no fequif g> inrelligftu fi ritum a feans ei oibit  qt flat alique njotujefTf nalrm a mtndpio paffmo inrrinfecotm mo/  tua erticirur ab aliquo prfnctpiofffikriuo ejcmnf<co:ficur ell rcipccw  limplicia moras alterarioiom ria £omcra.vnde fotmo contra frtoa  rdnem :cu iuo fblutionc ad(?uc babere n 5 potuit^ tmportibile fit fntrl  ligeutii efTefbmti fuiotbts:vrffliaflcrunr:qift (joc eftet:auf boceff  PP appetito: autpp morus fu loco: nam vt fcrfblr Cdmititoi p:imo  cap.ee ftjj o:bis.no Ibit oicru celum Ipabere animi nift pp appetiti  cmoru3 in locot(3 neco pp appetita: neqjpp motu3 neeefle efl inrelii/  fienrt.i fetmalirer animare fpfuin o:be3.ergo nullo mo mfctmat: vt  i •» oie unr.maio: efl Zluer.r t rijci: «mino: ptobaf .p:imo «p non pp  appetitu fHdiget in tclligfriam fit fbimainfbtmieojbem.Tlamin/  relligentiaiarrtligircapperitper fliaj efTenriatrtefl pe mtennoe £6  mentaroiiw.i2.meta.c5mi.if i.qui volto? in abflracris   • ma idem eftinrelligcsc intellectio *intellecrti:fl enijinrelligentfa  fninrdiigcdo oependeret afuootbe cum fu a intellectio fit fuafob/  Hantiapmipl\iin*accidererergoinrelli5criieiTecaulatia fuootbet  qSeftiinpoiflbile.v cotra £omenta*p:imo pbffi.comf.6t. Si vero  Dicae ppfr5m.r.pp motum intelligerias efTefbimam. £otra.intelIi/   S entia ad caufando morus b3omncactiuirarf abfqj bac<prniatur  bilbnnalirer.(rgoppiftamcamnonop3ipd>m oarecireo:br.jiTum  ptump:objf:q:iutelligctian6mouero:bemmanu:aurpede:autal|  quo co:po:eo iftrumctotfcd lolo f ntelligcret* velle. iu jt a illud Zloer*  jz»mera.comifo.?(f.cojpo:a celeflia funt aiata: t oedarat quo fint  animara.7.o.« n 5 tnr oe rirtutib* aienift intellectu:* virtutem oe/  fiderattaa3:quemooer in locotfi igif inrelligcria mooer o:bc pintel/  Ugerc * velle: fed fuum Intel liger et velle abdracni3 efl * no fit me/  «unre co:po:e:nec mediante aliquo emittente in co:po:e;fequiror er  00 pprer neutro fflotom inteilfnf tias oarecde ftuma lirer, otbi.t poc    Cant aiata ejc co:po:e t ftmna inrelligibili. £ t bcclarans quoifubdftt  no ita <p anima fitree alataiuem fic <p ibi fit aliquid qS aietorp ani/  ma>n:autviuar per vitas» fed funt animata per Te'* viua:omne.n«    46 viuitper viti < alatur per alam efl giiabile tcoiruptibile.ifla aot  •verba ptoriro.o.qtfn reb*aufnfb:inate alarie res afata eftalafua:  ni tora qdiras talius efl a fua fbuna.7.mer«.34.7.ii.gdjra8 boiseil  *?o vno mo.cSed coipa celeflia funt aiata p fe « viua:l?oc efl oleto?  fent forata queaopcllaf vita vataojbis per fetqzno tranffundif ita  otbem ibtmale viuerett alarum eife.si en »3 fic tit vriqs veru eft 0 i/  eereo:b£vfuerepintclligfria:fleuteflinlflieinftTfotib*.£tio itftn .  Ipfum no ponif ibiaiaimagfnatiuatQcurponiit Zluicc.funt igif ata/  racotpota celeflia:* vius pcrfe.i.fclitarie.qtbnr fibl appteptiaruj  ^ncipifiqS pot oid ata t vlra:iurra illud fupza allegato pnrfpid mo/  tus »c olb* mobilib’ eft: fieur afa oe reb’ v iuio.vn ui vino ca.ee 16«  otbis.pcdarar quo intelligf ria eft fepara ab otbe«Dtdt g t fcoc efl in/  quito3ifludco:p* nfitndigetiplotqi ipfu 3 eflpmanisp fe.Cttnier  camurtgitur*oicam*motdce!iefTenaturalfnionq: fit afotma nili  cauCafils q: efl a incipio pafliuo fnre ep fui rdneirrinfeca klinatioej   *d fufapii id motd «b ip fa inuUigcturd cft mtrinfcca cclo:fi«nend6   &d 2    Solutiones cSrradictionil   Cdatnpio aggregato t% inrelligctia « oibe»? e fi intrinfeca quatit a J  opatione : nd quitu? ad fbimale e c. £r fic oieo celti ec motu ejc fc: oi/  bis aut ni eft.cgditatiue a nali cofideraf.cft aut ni que cft mi no in  poteuria:fed in acrumaemm analogice or oe illa e ifta mi. Halita»  •fit accidtriu b3 attedi penes (b'm Ciuj: 7 no penes efficies: It? a en ij  vrotcit£dindraro:.4.mcrj»cdme.2.n5eftci accidentis fm finem C  cfficiens:fed#mmatcrM./£>otu8eni3lapfdispioiectf oeorfu? ab ali/  quo no eft nilis rdne pjotjcictis: fed rone fui. C £f qn okif gp a par»  aggregata ejcplauftrot bobus cfTetmotfi e* fetqtbouesfunt inrriti/  feci tali aggregato.CTt ridetur negado pfis r pnriamt qt no cft tali»  feobitudo inter plauflru ebours qualis eft inter o:bc tmrelbgetia?#  nam fm 2luer.2.celi,c d. j.ejc inrelligdtia toibe firmius rnua $ eje  ma r fbima.iium inrelligctia no ruitur otbi piuifibirr; nec mediante  quatitate.ficur vnif (b:ma mae.fimirr plauftrd no b3nalcm inclina/  none ad motu :8cut o:bis ad motu3»£t id bene mot* plauftri eft al>  •lio.£toe illo bene cdcedimMi fitoe aliquo illoto generu.r3.rcl pul  fio:rel rectio: vel rertigoi rei tractio: rn de illa Diuifio pertinet ad  motus vio lcro8:vfolen tu autcCrt.o.pbus in. j.eti;ico?.)eft cuiu»  ptincipin eetrimecn eft ni feti cofrrenreillo/cuiris afferf: quafr non  cft in p:opofito oe otbetla poe flt reru3 oeplauftro refpeau bouums  quare pt3>olotio.C £3dfb:mi igitur cdtradictidiepuncipalc? Dici/  nwo motu3 ccli e(TcnatHra[e»C2ld oppofttfi afitrnderurjp Comen/  tatoz nojie gauit motu celi omnib* modis effit naruraK: led negauic   tofum no e(TenStem:ruurmot*eIemtto? eft naUs«rripfcejepiciTcb3*   *p:o quo a duerte tp ernta mouen f a fmcipio intrin feco actiuo:fi c p$  Pipfo co.p.«.j.in.2.pb?*£tin cd.7i.fiip*4<pbr* £r.;.celi.cd.2S«e  alibi infimrtes.elemeta em'5 nd bnt principia paftiud intrinfeefitper  qd iuoueanf:q: illud eft ens in aau:ernta autnd l?ntnifif>mi mam  * fozi nite pjima aut ma eft ens in para potftutt io nilicae in mora  «lemenrop eft a piiucipio in tria feco actino qi eft nittale afiteft ipfa  fbima elemeti. motus aut celi eft nilis oppontomodotqi fua nalira»  cft et parte ptincipg palflui :q: celum b3mam in actu c nd 1?3 naltta/  f em mam a forma: que firnidmo fua fb:ma eft aliqfi na. £t boc cdfi/  otrduit /C>agn’ aibert*tn.:.pbY.ad principiu oum oijtitmotn celi  nsene motu nietfed intelligdrie:cdparado.v3.ipfmmoru ad pifnce  pm acriuo: q: tale nd eftnatfed intelligdtia.recteigif oijcit £ctacta«  coipis celertis motu 110 effc nilemtficur cft mot* ernro?ma3 nalira*  in motu efuri eft a formanto a ma:f3 Halitas in motu celi eft a mi n$  afoima.£ul*t»opportru fcntldr moderni ad pauca relpicicree.   »s # CZcrtia cdrradicrto fftmcomdro.io.fitfipbYfi.ibf eni? Dicit fbimfi  cnefopicbcfibild intellectu* t bocidemiprefenritin^moceli.cdmc*  p2.rbl bs foiraiefle fubiectfi rniueria litatis» £tper cofcqucs intelll  flibin ta tis.75uius tn oppofirtf inuenim* ab (pio m feefido oe ai a.co.  a» vb» ridef rellc formasfcn fu cdp:ebddi«CZld boc oieddua puto ea  3uer. 1 i.mcra.cdmt. 1 4.3» (bima no compiebddif f m fc a fenfur fed  fm fuam actiond. £t ideo no cdpicbcndif ip(a nift ab intellectu: q({  igitur bttlt b * pzitno celi ab inrelleetn cdpiebendi (bima: boc eft In/  telUgcdum oeipfa fbima in fe.fed qn oi^it eam fenfu edpiebedi: boc  cft «MI03 «4 61 wn actwo«ifc4 II licloUmmusttuacreftat maius d»/    3fn&tctte0uer« 27   Huhtt Zfuer.noe ala*cdmf.6$«f<rnfue boio/f piecfpoe rirrua  icogiranua cofioorcitimcntioea indiuidualesomniticrce viedicaml  t01u3.fr percSfequea (pfa fornia fubfiatialis cofinofrif a lenfutnedS  «n fua opera tioe: yeru3 cna m feipfii.Bicam’ ergo a lirer cd ipfoipmo  itiera.cofnc. 27 .rbi oicfr m feufibiMa trnr ouoe modoo cdpieh enfio/  nio.modu qui oo efi firifria eoiu;;fed tma?iiiario. £t mcdu3‘qul elt  Ji€na co:u>* cft intellecta rlia-.vndcfclutiocofirtir in boe: fmflb?  ha ifta parrialanrer cocepra t fornie ipfciuirt fica fenfu cdciriunf*   J P l i apuf * <fi virtus cogirariua: fed fcnfibilia ifia <   fue (brme v n mer fa Fr cocepre a fblo intellectu cocipiunf.e boc imrllc   XKcoin^ro.to.Bumoi^ir® per r3ne3inre!(critDiff5ne3;tciyit boet   q: fczma copt ebiditur p inrellectd-.ecce quo lurmf ibi fornia pio foi/   «na | vfi:cjueoiffSne3 ; edrtiruir.rnde ComPraroz pkruqj vrefojma ao  «Kllamiirclligcrefriinareperintcllcerum. • p   arOnarrac5tradicnocfiiiicofne'.i8.vbiofcitafirologiiabftrabere CSmL ir  a moru.T^utua rnoppofiiu3tr Dicere piimomefa.come. 19. nifieiTet *   SP JfirologjiBabfiratir a mon» pio qultond cpfiderar c oemrar per   inedifi fenfibileificut oemrat nllie.T/no fcimalemedifi Ipflderartoe   iftrofogica efi matbernaticu.Jtf tn pfiderat moro in ront mie no in   rdnefoime.pfiderat.n.mor^coipopceleftidPmiufquItfrarcttfmw  locita re3 «tardtratetitPm ,ppo«ionalitate3'qua3 l?firadinuice 3 ; c  pt3 cn oca irti modi lbntmari?emanci:foinialeigirur in aftroloaiaeft  fnatbcmaricn:f 3 mile efl nale.e ideo recte oijcit Cornera.piio mera.  coine.i9.£r.2.cf(i.com^.rT.f,i2.mera.ceme.44,m aflrolonuscdii   ftrqrfufl er mirt nrt noW aUmn' nXm HbflfiCti TIUA/   o.mnotu 3 e(tp  <oicim , medi»   ‘V mcra.nullaj  'eq otra anrkja  1 rm copationi    ^ r^r owiswawwsTpjaoqganoiopatoes inrc   pitderarasin qaa no oepMer a coipe ipfoM.ec ala.co.jo.fic coi   abftracrie orcouenire. £t fcocfoire voluit ere r(?am\top 5 pbr.al  pnapin:<p feta o ata e m arbemarica t mediaicft.n.marbemaf ica op  pofiro mo dfunr entia matbematicatq: ralia fc6j <i funtin mS: fi fi   pfiierationfamaabfirabdnfciareroeealaiepcipueqQoad ifiam  r rem/in qua a«f ee ala inrdlecriua eft oeoBro fm ce abftracto a inis  no aorPm pfideranonetefi ftafaintellccrfuaibipfideref rt aefeox/    « '^cilutiotics contradictidnu   TolBir re* materiale», voluit em3 bterre biuma fay no folu cofide/   rareperebusabftracti* a mi: vernet oereb’ nfitQwafm <P ejiftut  rurcitii . ..(di.mJKhnaniiiini ri-taofidrraritiamni*     ao?r.4.nteti*te5C.c6.^im.t.6.met*.re.e5.^mi: fcia orti ma eft entf®  inqnatiutene»* ro? que buic iufunt e iq^bemr* merapltf.faptOrte  clt^oia cognofcere.vt cotingit.l.fub ratroibu* rrafredenabue: p rea  iaifernre» no ttellejrit re» cd actnaUerntutfedgditfltce male» fub  ronibuo tranfirendenribue corideraiaamuare. t   rtmt srt CScvrima ptradictio efttn c5mf. 8o.{bieij*o.p5#* Comc.apceit  Ctmi * 8d *fo:in i<4* agere ftijecoguiri6e.-Duiu» td oprofttofrnbit C5mc.frfO  pe aia.c6mc.if6.nirt e it <p bictd in boc loco inteUtgrf fic;jp.v3.t4li*  a taiia agunt line cognitione fini* rei acte: ficutvrundoiq nunqjnf'  dtfi canit aflittno tn agit p cognitioc} fini» rei actemota.bfi tn agit p|  <a«nitioncreft>ecru rertf; q ad fini ordtnaf vel ad op , :nifi.n.cogno  gyret palea* t lurii vtlqj nidum cSftrixere no ponet*   CConcojdanneaucr.fupet.t.p^t*. ^   Cimi* %• rt< w, { ^^c5fradictiofup.3«pbY»5ft‘n co ‘ 4 ^‘«3tomvM.b*r   lP2ima fiiiurn» motu} militer (utnptu5*bicrt cp motu» nil?il  ahud eft «generatio parria pcft parti illiu*pfrctt6i* ad qua vadit  morua:oonec perfici j turi f fitin actureje quo patet motum fieri « ma  - jrime motum intenfioni* per additione} partto graduahe ad parte   otadualem» T>uluernoppofitu rf fentireeypiefle Comctatot «1.4*  pbvr1.cim1i.84.ibi enisoirit additioni calotis agenti» in caloiena  corporis no fieri f tn additioni parti» in toto.t vrr pani* materie tn  ■' mamtfed fm additione agenti» In paflioncv patlenno.f.g? qfiam  agenti» vigorabif crefratcalo: parietie no rmaddirione partiu ea  Udarum crrrinfccarircum ad patiite} no tranlfera? aliqd ab agere*  fi~3ftacorradicrio tangit majcimacotrouerfidinterbuoepunape»   tioirre milirie.f.fa netu ooctozf: t boetoif fubtilem : qui In pimu^fcne-  eentiaru3.riftin.17.in mate   memicbariratiofuntoifcotv.»-. ,  fieri per additione gradu* ad gradntqiwiHi  biftiaaitautnumerosnSfpedtjqtoiecbaritateefunt eiufdeipectel*  flem etia birtingudrur nutnerotq: ralie eft et parte mateneincnt b««  ' albedo cllfert numero abillatq: ri> in alio (ubiertoicbantaeaur que  •ddipotaddiffn eode fubiecto in quo eft fccedcarintefio igjf cbarl/  tari»:«cu(ufiibetfo:men5 fitp add frio 11 e a licui’ graduerfediolu.qj  fila qualkao que prius inerat imfdtf Pmppingtatf ad termino, et  ffta efl viate neri coctori* vbi fupta. Scof vero ponf * lua* ecbcitt»  te* cirit intMone fierlp additoe} grada* ad graddtt bitit ‘»o® sr*  due numero bilferre p (uae ecbeitate*»l} In eode} ftfto fwt.Tn vta et  fimeti coctori* ciuerfi rae eft mterfcqce* fuo*: vtrd intefio fotnie n«  fm ecraut fm gradd»tla} jp fc$j cintia dat impare aft;qt cinnc rari     3n tuetis Huer. 2 $   «Sfiftuntin pdcro:ficut vf trlk pbo.8.meta.co.r tejr.to.ops g 9 iftq  »iirenfiofiat:autPmclk:autPrngradd:quida 5 afitp 2 cdpuir Xtomi/  flaro renaeruriurenaonc fozme lien non fm cITe.qx boc ridcf effcct  ira (ancidXbomatn infinitis locfs.pmo |uia?.t>ift.i7.q.z,arti.f>mo.   «infria ftde.q.24.arri.4.in rnrioneadcerrid.£r ideo tijcetunrirtd ..   intentione fozme fieri per addirioncjgradue ad gradum: qui tamen   gradu») additus idenriftcatur pzcejtiftcmise non remanent oiftinctit   licut pofuit sScotus.Ct l^anc via imiratuc eft fubriliflimus tbomift*   rnm 'Derutus bzito in quolibeto.z.q*i3«lictu eft in alimero. qp par«   fcquens addita identificaf pzee.rifteti.ficert ce intcfionefbzme qua/   tum ad gradus.Capzeolu* adt pzimo fala? tenuit intentione ifczmt   fleri fm eircquicqutd fitt vna i (lari viarum videf Rabere aucitatem   £dmen.3.pbrti.co.4«pzo Toralia b3comc.S4.rrejctu:etfi quartf   pbffi.t ita Comen.ipfc remanet in corradicrionemiti eflet <p bic c-i/   jcit moti» efTeacquifittonem partio poft partc:que qutdc acquifufo eft   vlisinomnibus fbzmtsacquiTibilibus per metum: q: fm ipfum fune ■   partibi liter acquifibileet r tru 3 aut oce per minima:nec ne (n p:imo   faris Dijcimus Tupercd.e>2.1ftam adt acquitirione ponit Cdmen.iM   gp fi ateje poteria materie educta ad actd.negatrn Comen»4.pb?fi*   come. 8 4. acquifirtoue partis poft parte ab ejrtrfnfcto facram.r lfta   non cdtradicuntsfictit vides, vnde fi ponderabis verba comeri.84*   ni^il pius inucmes: videre adt que illarn viard ejetremard At verior   non eft plentis ipeculationis. vbi en!5 eft oifcozdia inter Scord t Tai»   erum Xboma oifticilc eft ridere vcnratcm: * . .   CSr5ac6rradictfoeftincomc.i7.qz ibi «claras quo fempr/bjma CsfHc»l 7 «   b3 rationem agendi e mouendi «clarat boc « quiritate e qualitate.   «fic vf ponere quanrftatcenespndptjs actfuissbuius tnoppofituj  ipfcrrribittfcptimo metapb«coine.i2.vbil?3g?non eft ncceflaridvc  ante qualitate generatataur quantitatf: vtctiamoiciiiu littera fle  alia qualitas agens:autquantitaotftmilirer.4«p^T f > c * c ^ rn <> 3 4*t>ie  cit quantitati non elfe« pneipi/s actiuisifcd fequif peritias actiuas  t opario neo earn. nd boc Dicimus quitirat e n 6 elfe « pzincipgs acti  ais actione realit bene rii eft « pzincipgs acnuis actione Ipirituali: «  ma.rime renendoificut renet Cometa. fodo « anima.come.133* talia  ftnfibilia coia fenriri per ppziam fpeciem.^ n actione aute rcalitlicet  non fit ratio agendi: eft tamen conditio t qzfn agentibus materiali/  bus actio eft per c5tactum.corang<nria aut fant quo? vlnma funt  flmul.r.pbjft*22»£tfic quoquo modo quiritas p5t ©ici fbzma agist  41 non pdrimcdiitefubftaria aliqua feparata rr jufmuraretnarcrii.  vroicit Comen.7.metfl.28.«.3i.c5meii.ftcigiicu3 quanrd agatvc  quanta: I3 quiritate no agattvt pneipio actiuoifed vt coditiotie ne/  ccflarfo rcquifitattame vt ftc cocedi poteft aliquo pacts quan tirate j  cfTcorpncipgs acriuis:reducriuelc3ccocomitanter ficutipfcmctoi/  cfrg» quantitas cdfcquif potentias actfuaec operationes mfa?:urJ  ipfa fbimaliter non cftoe pzincipgs actiuis. Jllud adt qdadducifoe  fcprimo merapbT*i : * non ridef eiTc multum ad jppofitum cotra re r/  twn iftumtt comen.t7*buiuo tcttiiiq: ibi *Pbs c Comen.non negaf  qualirarcvelqaantitateefTe « pzincipgs acriuistfed fblum pient flp  in fubftarqs i» lutu eft ncceOario:g? id qd gcncraf/gencref ab aliquq   fid 4    C8m&3l«    t    SSSKi' «0 n iu^«rt ^-rtST   Ir«S5teMai«^   a^«^Sssssw<ssag   JK5^ rion£ .i>5 yna   ^8888^^    ntr f« noMU*ni(n f* , .J, ^ tgnotfl:* ormoftraf in "‘‘^r , *S7   feSS^SSr®^   fulua p«« *5*«ffllffSWiS3l Dicemuo tr vnogaoq*   Sssat^^KtesSSS   gsfs^Si    Digiti;    £'•' 3n Dictis Suer. za   «rmonrtraf jt fic pater & non ordit Comf.Duas rat(ones:fed eft vna  !I* r< 2! 5 comf.cdrridi<eretlIW(ii cdmcro fl(o:« in co. 70 .*  <ta in modico ipacio fui oblinis c5 traria Dicera. dbclius eft iaif er»   Eftf £ •“? l P fummcr;tD<£fre n ™ f D ibimus :g> cotfoufS   22 "»rj     ?nri qiofmonftMtio ctlsifiSpgriKhno^SuS^t  pncipiaeft nptd ptr fe:ficur inquit Cdm£Jrtra<Bft ui,g eft fndetnon  Arabile in r r ramt fi!V pj cp frimra quertlt fup.d«pbr.vtrn crmonflra  tio:qna i amonftraf corintm tl oiuifibfle i infinirdrfir ormf at(o naiie:  f^ciot quintemiones faris oitfhfbe fop boopigg»   SiuifibS K r S     5r n .»r. ?_TT !3ff p A a " u y ,n i * cc P n «"0« manifWto. ‘   f na 4 **   co:pus e(Te furato rei ro'ne fue   fO cotinrntfs bntfiguram.r Pmeiueoifj>6iieapiil>oniinf eipfa' r fir-   inundi p:o tofo vniaerfo:t ce bo^eft wrd ipfus efle in locoun partta  eo:po:e celeri ( qflcircularirer moueftq: talefmfpfum mnnrffmrn/     uu.i|iui»r.o»ppyi| f Sf,   p5t cddderarf rt lutea pcffeie fic cdff drrari b3 a mathematico notie   ««ucwuu^Kicraicilcicta CM«Kln2nS \g£ Kt    CSnUtio*    Comi, i 7,    Comitii,    ssa£Sr^   « **   pit:ntiuprft:ntiB|irJ^/m^'ffil2tJi!i!I <0,, '®'5 l * ! * lfti, ' l " ,r “*   ot aimru.ar inrdlccru qofrecipit ® < RP° fifum inutntf.j*   r “3 rccrprlonc vrpatd rfr.com /S???! *"■? : T** P° ft alio/   <5mi.fi.mTt ele^ au»rto obv^f V ,<,c £ nm Cotrrffa.u.mna*  * o^niHonara.g^^rriorero * rccf P r *onecojp:ajJ   mi rali no iwonaenkiidesS m^rna2 U J. f K rfCf P™' ,f fpinrualuc  ficur Itribtt £omcrara* s oh!« ^Sm^ TmotU5rrc *Pf«ie trrcfprilx  vmricarur prr fnr,,,ffta «» W»S  intellectu vrrificaf per ft omnibus m nAil C * tit>Uo ~ t pumo   quertfonc t* moucnrc amoto. m<n «PP° r,f| on<p:ol ijet otiput autin   bursam I^W„^I”-jPP 0 ? r 2 0fftt ‘ 8 *P(?T‘COmcn.I7:*b» h*/« In JnTi    t K'. -    a«S:ci£im^ babiruet fimrpotrnd.p   co.8f .r bi cr $ recto efl JStSltobSmU^^f^ P jto  fl« cognoCcere bibittiper 6u filant • JJSfw** 10 ?S r aCfne <*Mr  ccufnnc volumus per aHifojmi ^ *n a fbjmi ignorat   £flofrerc illam ignota quid Urtn f< ooririn f tr * ra:tUnc *V a> * umu8 c  gartonea fo:m ard notioaann!i n«f. ttrf ?‘ U8 . ea3co ®? ofrer< f* r n«  rSiir fiii.fcd r5n< fui hd&rofn no C“? r noriotr,   gnkione noftra ot abftracrIS fubffiL fn cc  *m pcrlrfozre tlxo!oa<^Don u «?J!?^ ^ cogmrtff crcaruraro: in i  iftud uoluit oictrtcs^.pj^^^ qd fint.fi   •llud qd efi p f t prr ntaartonV£!*J££! d/tcaufej qr« Zlnft.orlcrlpfi   pr actfia A3S l kSffiZSL £ to f •*<!* •»* '*      r 4lJ'.    3fn bfcrfa Suer* • •*'» 30    Wm«onibo*.f<a rone alteriuo fcabirua * affirmatfonia ad quas  feducibnr:cotiii£perepurfmationinorio:f effebabiru. 4  «Br 3 ncomc. 64 ,j 6 .t, 4 i.oi(irvacuri ee nature cofilie.oppo/itfi io tomi, 6 4..    71.fi 'it 9 f„I, pt„ *£?mt» a $r"ni r ,"",1 „r<«  ncoB t>iuerfe.£u 3 mbil ftr.filirudo atir idirirae e&iiierfirae funr ofic  «iris. lo.njfta.tf^.co.i j.fj #m imaginatione antiquos ponentia ra  SSJJJJ requebafvacuu ei nature pitie per torujteficad balem ,pbat   V 00 non p°‘ r « fierijctl fit nature eo/ . -   Ssfim 1 * p:r t ? ,u *T n ^' e ^3 r r5 vacun no eft nature cdfilie neqj oluerfe:   imaginatione que eft ree fa ris ampla nature pfiK* effc vr*   •L jn co.7i»qrtf pbf iPicit £e.iti motueFnrf fbzma inouere. £tmirtt C5 ml. 7 U   cS&atSSSSZSi tftSSP' 1 * rrri®.f.mS u 7 e f™;™   £ «Jouef vt q 6 no eft nja neqj fozmaiqz in i>bem/o met  |^*^S^i“f nt ??P ofito, 0 ttn A ,,,,non pStflfcptrfemoru} vrqiiit  ^Jr*? nioiUaeftena in aetu.wpbv.t.c 8 .necfc:ma  qzfojma vr fbzma (?abei mouere. 2 .«£narione.ri.£trmiorbr.i 7 »  tumq: forniabjrSiifpania.parti autnocopritrS per le moriTed to  fi qi iorum eft optrarto»3 116 igif q 6 mouef tqS moaet e ft roro cicini/  rum.rn paffiucmouet rt quoronemaescmoticf vtq acriucrene fot/   Vr » ? TU f 1^' t , ?curritmfd '“tan^cafn«li0f^rrifecd necefiano  reqiica fi mot e Furi 05 Pficieejcirefn actu:q: in moru regrif fuccrftio   « i u » CCf 7 * e * 01 ^'i 0 r 5 n ^ ftiria a ht no n eft m i nuda.Zn fuf/  fiat £p elcm{tU5t fua fbzma ab intrinreeo feabcat poti nrialirarc rone  tnateriewnliiutma elerrrctitdeta mi feparaznullo mb eirmota ne/   «P fe neqjp acette: q: fbtme fepate Qcot.o.Zom^onommfS;   fcfllTin £h oSST. " , ‘*| ir,n,fal> »«B MUtuoC    S^SSS8SS^«»      ab   ti$e  fi eit      ©ifto £fm*t*J ^Jw® *it£S 5* W termini funt finmafr ^litate»  CnSo oc pribuo alalitf.ca ipUOli 1 ...... ^ K.» « ^i' fu frA/i    mtra «2 * «.i <« winfunf ad araaitat|«|cttitatc*fn<ix reaucara   *« ^2H!^€ wJS^ < 5 «*«#* q: Vt,0 *f 2       Digil    fynbictiQiBiuer. tt   I   IMNMr   HfSiWii - ■   aKaseas*s«SSSaSi2    117 »    SF S ® : =   ^mii^uSfluS? 1 opporitn.D.in comcn.i }3» Soluftur g> cicrum    c*mcn«3'      «A II    Solutiones contr adtctioitu?   numeri t menfure.fcd ad alios motus comparaf folum in rin* uw  Zri.£t     aaidc p fecit i loeo,£t p&s «ftruit t?icmam n5 ce in loco vt cft fcp»/  rata apbYrufecotpo:i# , :rt imaginabant anttq.tn vTfin pJ?Y“ ci ®  coipoiiVficeltin locopaccnstq: locaf ad locatione3illi*cuipfeat'  bef loc*.C£<Tet tnfcic locus oubitJtiois in via tomenta, Zln mane  in loco no rone totius.fj ratioc fui rei r5ne alicuius onns ad ipiM,  £trr cv fic.ni ftantib’quatitatibusintenmatis coetemisipn mae  «r cp fibi ctbcf locus.tlaj vr <p ro locidi abfolute fumat a quatitate  iurta illud pbi.4»pbf»te^tn c3int.76.S(,coipus cubu3 fcparatus a  aualitatrt^fenfibilibua ponat in aquastm cedit fibl aqiiaquaraeft  iuaoimefio.Zldtocoiceref q?maquitiraribusintermmati9csnde   rata vtabftrabit ab omni ftwna fubrtarialu* ab omni qualitate fen  gsbilit rt fic n5 eft ens nili in aia fm viam zluerrois.i:. meta.co.14,  £t ita etia oiceref eflein locofm imaginatione. tlur oiceret enc in t®   I   c5men.8.(P mJ noiielt in locoiintellept catn non citem loco per fe*  £t ifta n5 contradicut.aut aft.non eft in loco oeterimnatoieflbei^  in loco indeterminato. Sed pitma foluno eft magisad mentem p&*  * Comentatoiis piimo oe genera. t.co.i7.ficut ridere P°t™ .  dn comito nono.f .pl?Y , i* 0 ' c i t Comctatoi g> cotraneras ‘tfft Mt  ^co latet?* eandtfniamb}.3.pbY r, * c |* ,6 ‘p* ,U8,n .°PP®^ t ®   tur oicere.8.meta.c3*4.£t.io.meta.c5.i j.vbi b5 <y c0 V.f   Seritate piimoinuenff in eisq funtin locos » 0 a cccp ra cft *»» 0 ° *1«   funt ouoi fcr.ma t rnn iTSrotio prraneta * <f nar ei ptlocopentcon/  trarne in loco $ alijecSrrarija.accedit ad toc vtoicit it Comctatox  io.mft.c5.i3.Di(lati.i in loco e majta.f.cirn adarcnfrrennas.* ift*  t>ift iria eft ca' in cotrarict att fUaru cospotn jpptio? iftis 1°«»*»® f?*  trarieras p:io repit e* mi rei in loco«gt in “lg?c5trarga  meros. £t tocct aflerutt Cdmitatot.4.pl?.eosi.f .ou.D.ff - cotpa co/  trariafm nSm mouenf ad loca ptraria #3 nam: q: loca ndfolafnnt  extrema rni’linee recte logiflimfift t ca toc funt ptrarw #m potcua*  r*stH«aoaf «e funt MRa cotrargo fcnt ibas contrarias aliquo mo-      3 fnoictietI uet\ ’ 32   SSffisascsa^f   ' vY*^» ^f#O*0bVfi* COfnf fOA09.<n ^cfl Ifl * * *    logice tf bfo *6 illis: aut alY alfcjd pue nit alfai r&cYfi.atS rt «n»  2wr?T? ( -rt^mi r ^ii 9 *i lu,ntl P^.Tfi^^moitafoi cidr ^non fit minus rxm* . _   •<4 te jftiBSf   i S mnltWoda «HiwrgsficstDWt ZIlf*a.?der   _. <T jn comenro.z i.qufn tf obvff .&io'r senerati^nt nnn .tr -    »■1 IIBU 1 II 8 IUCI 0 * r *   to^a°fMn/i^^i^ 7 -.‘J b i tfT,tt 97 * rcmitrunf.Soluitur   qi cftrdarto: «• rtlanocofirtir (n ind tu ifi btoJ-R tauiri ror crtf 2 KJ   crurnfitmactu.^p^rn^r.co.a.ft^pttrtociii^oTinfeeducrmw^if  KntiamartnaqutdaTunrpfrcrt noninrfnfibileanccB reiniTihii^   flMW ^   SSSr*^^   ...    igil    olutiones cotr adictionu?   Etssp gnsg   33.~, inA.iif /rfni* ibljtonle.cotraquc arfimt ibi_pbe«lH*to *ni      iiignto aatpbViloquttfmiinam an(h>.^o*ff c-ftifta   SSCub locant ad locationi (WfuMecn q* 5 ? P ?  fifantSl rtmoM.rcriraK »mranlpta=.n»   ino oe anima. c 3 mento.i 6 .vmaeriaft to^ n 3 P offumu ® » niclll » e '   *«.SKfiSSSKSSS^^   fcrt pQderare mota in fua 9 ditate:* refert ? 6 jfritiua   min’ aquo.vnde ComitatOjH ficpfideraui {   5 t ipfe l? 3 ft>».f 5 cdfidc r «tio maiua quot ld   necocrrnit vnitati tpte t mototia. rS   * ab arift*Q?ito pl?Y*J4*qn oijtit 9? * d **l , * at * T» rbi et/    C9ml*}t»     ad qucm.SS   rodi comen.jf.c comento fequeti cf» *“ a ?F a nJrminuB.Sed   SSSSSSteagr    mototib   Cimi* if* €7 3 nec  tria illa   cOmcoiivij»»*»*»»»-"*'   iwmama^«inti|t)e    3?n Dictis Suer.    pontf ta fuaoiffi 5 ne;t cria terminus id quiiquicfl mIEi motutiiu  «b ipto lumirjpf m:cu3 ni oiflfcrat ab ipfc nift ficot impfrcru3 apfrc/  *®*3;PtTfi.caini.4./C)oni8 afitarpeoependct tanti» ab aliquo er'  tpniecoie ni quidtraf p ipfu$u.rpe no efl oe qdir ate eiuei ficur ofcif    35     , ^ . ■uiuj^uacrauii inomquo   •d pdicara qoc cofliruar Ipfu3 adirariuc.13 autfbm no fit ot aditate  accntigtfuffinttng» firce latiudquidiratis eius.   5F ?" cJm«to.{7,quimi.o.od3ifieni3cotinuu <iTc. bm*tnoppofird C8mt. tT,  t>(cu.).pbffi»coiiictq.d.£t»t*p|?Tfi.com«iito»>3«tbi b3mot&3aufi/  tncrjtioie no clft citmuu5.Soluifrmoru3 fub rone qua inorus non  repugnare fibi conflhuitatcjrtcutralpem auiriim alal ni fepugnat  Tino jtninorui applicata ad inim aliqua (enfibilf oetcrminata ftae  cottnuirart3 fibirepugnarcificuteft in cafu pernotu augmctitquino  pot efTecoriuu’ Cicurabar dimetato: in locis allegatis: nibilaur x>/   Vlbcr vnu t idtm pdicaru rnit eidem fet no repugnare fub rone coi*   Tfubronc generis: q$tn repugnabit illifubroneipali.ficut talpe rt  talpa non pirridere:fcd rt aialno fibirepugnartzirtrt.aurin boc.f.  Pbf.tin.o.coriderarmoruincoinoapplicado ipfu3 ad aliqua mo/  bilia Determinata» £ridcooia qucrerificanf oe motu in iftisloct»   Tcrificanf fm eius eoita te^ique tn coirae no repugnat rinibue Ibc/  dalibus alioid moruu.ndepio badblutkme in fimiliZlucrroimco/  p«ofe,6.pb vfi.comcro*iwvide.7.pbYft.com«to.i4ii fimili oc celo in/  quantumcelom t inquatumcoxpud.   C’^nc6mito«47.quinti pbYfi.ouitauer.termfnuMquontf eflebe Cimi* 47 *  ma morustredrcaccidco uiorun Sed noe oppofituj inucnim* in ot/  etieeiue fu pia. in comc.j.buiuequinri.Soluif.temiii^aquobuprr  porci parari monii.r no ino abfolure.£r fic eft oequiditafcmo^di  ponatur in eius oiifinltiie. eborus em'3 fir oe a (firmato fu a ifirma tu.  ano mi rcfpcctiuc.r 3.111 ciparatioe ad termind ad quc.£tfic rermi  nuo a quoeft acridcs relpecru mot’ in relpectu remunfadquc:mor*  eni3 cd termino ad qui ideptificanf t reponunf in tpt :no adt per ter  mfnuaquo.termin*.n.aquoabqc(f.rumii igirurbicacddfe p*ut  0« illud qinoeftequeiiirimu fiajtaliud.»q:iennin’aquon3cfl td.  intimus motui ficur rermin’ ad qi.crii nom e accii tis accepti t boc  be mf re Cimiratoii* infra in cd.40.rbi oicir g? 13 prraneras ik ino  tibus fit ra$ eje termino a quo ijp eje rrrmino ad que. -etbads tfi mot*  funtptrarij t% rermino ad qu* 9; termino a quo»   CXocotdantic Zluerroie fu per ftyro pfcyfu   comanto !£** 25 t5m / r8r r OJ 3 > que addueunf I   .i! : vi - - lrfe •**»«"* rtfermo fir manifrftion-Duioo  fnoppon.ru *Pie Wbfc4.ptjrf8.71. Soluif.g» cjccpliticatfoin iri»    Cimi • 1$+    piioid.f in loco pofie.alio mo porcoparari ad epempla cifiinfliam  nuoc terminatas? fic efi minus mamfrfia.e qii fecdda fequif ima 3  nc fermo reddif manifrfitoi«£t ifio Icio md loquebaf £omc ratoi.4.  ptxn.<o»nc,7i»iii(mUcni3«cd oedit ercpln? ce litteris oedit ejccphi   SQlutlanes Rimare# £t    Olgit    | Coogli      Gtonb 4U    Solutiones contradictionu '   K materiis vt amS^ratio fi r mani frftioi.piimo aut tnd lotfmur l;ic  qtoiup ari.adduritercmplu in litteris vrfermo eius finnanifrft*  qn eni3 cafns pomf in terminis reddit vtiqj clahot.   .. . crincomt.Ai.cicit inter no ens t cne nibilmedianr.TOuiustamf   £CMC»4>* opporirnb5p:imopbY.coineto.78.£Mi.inera.«5mi.w.£t.t.pl?f,  comc.B.oemareriJ.Soluif.ii.meta.comcto.ii.Tlonensfurnitur  tripl’r.pmo pio illo qfl u5 \}} erte necimagniarionc.£riftud efi vere  mbil.tfblti ifiudtrn illod.qtS nd b3 etftncc imaginationi « illud q&  IpUcat ptr.tdictioiicK tale efi vere nifcil.ni tale nd por face vnu p fc  eocepta nec ficurobiectn cn obiecto nec ficut modus coot>iecto.0i/  «Ut0icirftjbtiliooocroiin.2.q.qiiolibcrop.£t jC3mf.4.merl?cq.<i«  jr.qui.o.aKqd fnrelligibile ponit boc fit ndametu? g> oppofita no c5i  «regantur inftmul. cilio itj 8 fnmif pto piiuatoe erirtere inpiiina mi.  abert fo modo fomif p:o illo q6 ndeft inacru.runj oicir <p internoti  •ne ptiuto mo « ens/nibil cadit mediusq: talia cotradictoiic oppo/  nunf quopnocft medlu3fntff inueniretpilo potle.er.to.mcta.tcjr.  «d.tj.t fic logtur Comc.in boccoinc.4t.l?«J»U0,ftxrf*S3 tw ito en«   S uo m5:f.iter no ens fimplrr ens inactu efi bnoarctnediiheiftud  frensfii poteria. taliaaut noopponunf ptradictoiie.vn eno in pote  tia n3 efi vere ntyil necp efi ens ficut pboe.fed mediat inter vtruqj. .  «ficloqutf fomentato: in alqs loris allegaris* .   Cjn code3 come.41.b3 Comeratoi <p trafinutatio in (ba efipntici  palirer rranfmurario. "Duitis tn oppofi tu p i titia boc fcjEto comc.jt.  vt>«oi]tittran(tnutarione3infBan5e(retrafinutarionc»f3fine3rranP  mutariois.Sicu t vfr efi oe quah rranfmutartoc indiuifibiUificut fcj  itfpfe.4.pl??.c3.t29.vbi b3trafmutationcoicieguoceaetranfmii/  tatioe p fe.* oe trafmutatioe que no efi p (e.f3 efi finis tr afmutariois.  £tcofimilentfa3 l?3ipfe.6.pbr*«n w*4f«CSolnff .tranflnutatio in  fiJaolcif fimplr 1 piincipaTr trafmutatio terminatiuc: q: terimus/  tur ad iilud q$ efi fimplY.t (jndpaRrens.7.ineta*rejr.cp.4.rt>a pce/  dftaccns.£rficoWttbl?op&egfia.tejr.c3.!u£t.f.pbY.te*.ed.7.ge  neratio file efi firnplY trifmuratio.accntin vero n3 efi fimplr tranf/ .  mutariotfed efi aliqua traTmutanotf qda3cniufda.Intnrone mot*  fb:marrfumpri rramiutatio in fi>a non or jtaripaliter tranfmuratio:  fld efi finis trifinuta tioio: nec efi mot* fed fequif motum:£t fic au/  ctojira tes prrarie rcednt viis fuio.   Cjjn c3m*ro.t o.fejcri pbffi.ft ribit Comfraro: accidctU camis in/ .  dudin m5 ante fbima ibalem CJniis.Duiuo tn oppofitu b3 niocap.  be (ba oibie.r bi oidf <p accide tia pfequcria fojmi fequunf fbJinaj. .   . , accedit ad bocrpiiibiecrdaccntiu efi ens in actu. fr&0Dcaia.c5.4.   £ talibifrequfter-Soluif.accntiafunt in oupbr i oria quedi in fieri,  c talia ab Zluerroifiis interminata oid pfltcuertfr. £r qdd font in fa/  cto etfesr talia oiera fiinr rerminata.Xunc oicim* acentia in fieri pcc  deretbima in ma.fj terminata funrpofifinm.i pofieriontatetiaturc:  n3tpts:rt (rribit ipfeprnocap.oefbaoibie.tTTUplica.pinoee gfia/  tionec co:rnptione.guatto efi rriflmiratio totius in tota nullo fenfi/  bilf retnanfre.ergo vf q> oia acentia fimdenf iucdpofiro.r ppns ttft  •fi oarc acentia pcedcna fbtma in mi* Solutf ibide3*of nullo fenfi/ ,  bili remanete vt fiibiecto»vn dc seddetia iiucrtmuatasl} puccdam .    5 *    SfnoicrtsHuer. $4   fcimaxtnmlfrnZluer.pp boc rfi n 5 olcltn* ea couenirein rSnelbrf:  feifun t oi')>onc0 fubiecrf q 6 efl ml.ftbooduertfoi Comftaro: bf'  cfrftSo W aia.c 54 .fbm fotroe (baliefm <p eft «m/rtciw fnpura 1»  renrt Jtoane intellf aere nulli altam rem breronem fubiccnua ptcrer  ipfa j ^ 0 ° remanebit cojrapto fbto*   iSigrabit oe fubieeto In (bro.S 0 lu 1 f.l 3 .PXimd IJm , al I222! ?,  pofitd:rad»cale ait eft ipfa ma que eft pare eenrtabecopontunS.n.   OP 3 vt inquit Comfratoi ptimo re gnatione.cd.p.J’ (bm trafmota/   Itonia (b alie fit aliud a fubiertiej altara trifinurationutaliogn fubl«  to tali fubieao remanere pollent Ibta aliaru3trafmutationu« qfl eft  ntrrd impofew ficnoeft ibitranfifoe fbtotn fbintq: manet fbmra/  dicale talid aeentifi In aduentnfbjmequclndncifs ficutmanebatlit   Cln P c?r^.?6^t!M^^ * CSinf tato: ff idiuifibilemo cimi* 1 1*   uetur per accfie.lnftantiaeft oe polieipfiue otbie qui oibue modie  funtlinobilee.ficut pt3.i.celi c5.i 4»1C SoIutf.iblde3 ©? g qutee po  lotura eft quie* metbapbotico 1 n5 eft rera qulcp. Sed ifta ppo 111 a  coirer ofci lolet poloe oibielmobilee tl oibao modietrenficatnr ad   Imaginarionf tnatbemattcopabfiral?fttu3amoru.pp5n«.n.ipfo»   frreofofuntvereadimaginationf.t.pbTfi» < f* < *f)*^ a ^ t<rc J’ loqnc  do ipfipoll fiue fintaltqd ofoifibile fiueindloiftbt.e  ad inorno tbio In quo funtfb:marr.£t t% l?oc pts <p ftM 9 ff it lm<g  «gentta3 eflTefojnuceHmi recte rnt ad argumf tdip ^baf^runc  ifyfa moueref per accnetqt of q 6 fbtmafr cftm re mota ficut fbtma in  fbmiesrel ficiitpareintorotrelficui termfnue in terminato mouef  ad roorn rei mote p accne. Quid a folfnio oocto: voluit mlpifoluere    5 ® «?" * lf ^ dru5 m   parapbwfi oe aia.rideant XbcmifHu * Simp iciu 1 m. **M : ■ w*t vt'  debunt nungd cerebtn fit puncipinmotue relfcnfuo ^intentione  nrifi.Oico (gifcot e< (ncipiu mot’inirtatind:«et motatmbu(fvt  otiqlni r vtOncipimedib* ant atmbuif tang» inftro quo ad e? mani  flrrtetur x ejeeeutioni oeinidef it fit : teneo «13 anft.e fit   patberkioeireoe qaaliT>etfenrarf5e:fiucfitfenfuae^tenotn.riuefit  fenfuuminteriotntsP quelibet talio fita co:dctan$aradical(piicijt  p(ou (na <11 indubitata fni« arifto .13 auer.ptopam npeptoto att^,      Solutiones cStradictionfi   gerit Ttrirarc (icat aly antiquiore e:modcrn( aut in l?oc aberrat ifid  nifertett no eft curabilia egricudo eo?:qt funt afTucti in fermonibutf  (allietc no pnt affenrire verie ptindpge*  ttmt* ii* erincomcnto*u. /v - 2 - 1 - *■   briae co:p   meta.co.f. - .   CC fbimae lBalteelemiroio:motifbtteppauctouratiallegata bicejc  l»*c6.ec£aucto:iratctpfiue Comet Jto:io.2*ocaia*male intellecta*  cdmen«io 8 >vbil?$ 0 r *oe? leue effeiBanuScd irta opinio cftpur*cr/  ro::qt qd mi eft accne alteri no eft iBa in l?fe q' vniuoceoicunf. Sed  grauitae t leuirae elcfnirfeft eiu id ironia cn grautrare s lenitate mi/  j:ti»q 6 p 5 «opationib , enentialib , iplb 2 U 5 «cuniig«tui , in mistis fint  acentia quo in demetis erunt fBedta arguit Comitato: cotra fllef*  f«Pb?fi* c 5m{«io.a*8.meta*co.r»5rSedont3>r6nee Comitatoti»  »bi,pceddr oe alge qualitatib’:no aut oegraui<leuk(rC6tra.pl?a  jioegnatiSctct.co.g.cnumefatqualiratee elcmiros:* fiTr in feco pe  parnbuo ataliff.cap.p.t ibi ponit gr auitatiz lenitati. Zlmptuie.qtio  foluef ro faita/eque.n.ro 4 ?cedtc oegrauitatee leuirate:licut se alij*  qualitatibVeqnocunq; (oluere voluerie:italbluap:o aiepidrori/  nem Zluerroie.tlniplfue.fbjma (Balla no eft fenfibtlis lenlu ejcteriotl  fedgrauitaa « leuitaefentiiinf fenfutaclue:ficutp 3 . 2 .©e aja.te^co*  los.ergo * (bluut g? fotrna iBalieeft fenftbilte a fenfib* boie«naj#irt  21uerro(min comc.fuplibxo ©efenfutTenlatoi.j^o copiebiditoria*  re?l«ea* intiribes,pp:ias:q funt in refeiito ta qfi medulla t* (ructua  ZlnimaUaadt btuta comp:d?cduiif ea qtieluntejcrra quali eotticc»  fructu ri. Srdcotra q: lentae biuros it fenriiit grauitarc e leuiratil  nam almus magno pondere opptelTuo Doler:q6n5 e(Tet nifi grautt*  tem fenfu tacrue Iftntircnigitur gfauita® eft fimplr accfio: fcd q libet  grauitae eft vniuo t eiufdi rdnia elTentialieifi igtrur qft rete eft nulli  accidit fi grauitae t linitae in efiteio c(T rnt (bime fBalee: non igitur*  cftent acciditis in mijtrie.dbulra ctalia incouenicria oiinitto bieoi/  latis catna tnc iBalBep fe 0 otrafiaref.t multa brnoi.cp&icam’ igip  . . . oriae vitias coipo? fiinplicid et nobie i^notaost circuldqmureae p.  * fuaa;pptietateeicl?occolligifrtrmapbiiiu8.pb?fi'intir.C0«)2«vbi   ' l?5 <p ecnria grauie eft rbicari inferi’ * cinria leuie eft rbieati fupi*a   «tn fupia. 28 .buit moneri furfu 3 « aeorfu? ei actloce grauin t leuiS  milcet qd nd cdtigifler nifi edet verti q© oipim*:? poeeft ctoc inrcn/  t(onenaer.8.met4.e6mi.p.«.T,meta.co«4u£Sratiitaa igitur t leui  tae funt ©rie circu loquut iuc elcmc tof «notant vere (bime (Balee il/  lotum ficut fingunt moderni: qtiomo aufi abcroiitao C ofnita.in.i*  te aia.foluaf ftarim patebit in fequiti cotfadictfone*  ii <nlnedde 3 comito.i!.cic{t 0 rauirjri»lcuttatieflcqtfalifateefan/  i.omc* ii* gjbjj^dppofitn^frdooealacomito.ioS^bi.B.^funtlBe.fiNre  meta*c6tneto«(8*o*q> funt quatitatee.Soluif.fbitnalirer quaiitarc®  funttrtcut.o.Tbbe.i.oe gentratioe.t.l.&eparrib’ animaliu.funr fBe  imitationet fimilitudine quo admodu 3 imuradirenfum.fIam ficut  fubrtirfan5Imuratrcnfutmfimedfiribueacciditibue:fie gfanitarf  x leuitas no limitant fcnfu 3 tactus nili mediare motot? fit affimila/  tftrfubftatfc tui funt ille: fcd ficut ille» ^tup. meta, t$mf(o*l8*©i«f    SfnbictisSuer. 35   1« t<1* quiritarcssfccniaria in r irione fient fpfejloratfW/nam bi/  wdunf eade omtfione qua magnitudo ofiiidff.iuxra illud p&i petii,  fu maiori quito eft maior virtus» ni » pfe in fe funt qualitates nales.  fitfic Cedatur contradictio.   C^n c 5 mfto.it .oiejtran» t benfu3 e rte qualitates.fjquarto pvb* CS mi, (  «4. ofjtft cp funt «ptirarcs.otradictfo illa fu quarto fuit foluta.in ci/  premo, s 4. ideo reeurrt illiie.   C? n c6in/.20-D(cir<p friitia oigniue eft rrfiradaltquid.oppofirtj CSmi» »•«  feiciMO.mera.22.7itt picdicamrtistvbib3g> fit qualitas. Soluif.  fbrmalr qualitas eft t rrjarie in uoftro intellectu, ad ca tn confequif  reCo flji(cibile,t.mfta.2o.rtnT.mrocm pbi(n. 7 .pb?ft«rrx.co. 2 c.£t  fui Comf.babearlocfilbn metes eopsvelfrn ntlic’3 fblaronis no efi  piitis Ipccqlatiois.aiiorn mo pot oeclararf frfam eCTe in capitulo  rero»f6*.ts3 fm miti platonis poncrisnoflru3 frire ertV remiuiTri» »  rm mentes aucr.ponciirts vnirari inreUectus colligari cu3 inritio/  nlbusimaginansin inreUfgfdojfcd ifta prinir ad territi oeata.nec  «fi opae pfiris negoajmam fufticit nobis magnifice oomine in inis  fragmentis intellectu? njupi eppitarejnecopus crt calcaria fubdere  Ipon re currenti*     Plonf anajra.   — _ . r M ; r w r r r Y 1 ut 111 pfT]0   j2.fb{rtbIura.(deonoop3eain bicrepercre.   «Tln cometo. 4 .ocraui pby.oidt auer.tp fi mielTer denudata ab oi   forma no pMTeralti forma recine. i:mi»oppofitd vf.r.pby.rex.cd. 3.   rbt or mmifm <v eft ens fn pura potitia efi fbm receprioff fb:me q' p  jnationi (nducif.Caiigejr antiqs quos multi moderni imiranf rc/ ^   net forma co:peiranspe intitioe Zluer.r fic ren edo vii ifti oiccref cp P ,3rcmo *  Comi.oitifbicgpfimaelfetoenudara aboifotma: rpdpufa forma H p jffg  iftacorpetratis ce pdicamito Ibejrnc rriqj 118 porter alia recipejq: ta  lis foima eft neccfT rriauu3 qr vroicnrois fortneeducuni oe poteria fra mo4<ir ?  emo:ru3 qj efi Dflpo mac : ad l?oc vtipfa recipiat formas Ibiles.Tlam noa *  eu m a maxime fi t a foimis remota op3 mim necertario cirponi p tale  fbima gnaf 33 impfrcti.ra 3 itppppetuftatiDimifiondinrerminaia/   Yumiq runrmiecoeteme.TluIlu3*n. acens vf bre pperuiramnifi pp   w)?lfl 1 1 ♦ i rt i yT fyy ffl I fo nim jfiA A«n in m* X J* C.C.     q:.|.celi.ed.C>i.vbi ari.in IPa b3:osaurfo:rallV fenfibilid fenfibilia*  Rnmrernop vero fcmptrernarcorrupribilid aut corruptibilia ei bn/  Wpta .r £omeraror glofa 110 illa wb a inquir.tp I?®* b3 veritati oe^u  cipgs ppinquis « no remoris re? fcnfibtlidrqr talia no funt fenfibi/  Ifarficur funrpma mi vpma formarp £ma atfr forma vt Dicdt n5 pot  inrelhginifi forma eorprerno.n.oimfrto eft fmcipiu fBerqr illa eft ac/   dJis.lr«tali 8 eftfenfibUecsc.ampli’£ 6 mi. 2 .pbr*<S.it.£xpo/   heus quo forma or puatio oi&fpfmario exfis in f>ma mieftquafi fox/  mamaetnoeftpurafuiatio.bocantno vf porte ituelligi nifi ce for/  ma corpis ft>ali:qr illa n$eft fimplex puatio. fed eft que da' glialis pua  tiotoeqoa ofsfomie educunt. ampli» Comi.T.mera.cSrp.reddfs  cim quare qdi gdan f ab arte f rtii et 441 a na t arrc.oieit: n» in illis   fic }    */r    Digi    Solutiones cotradicrionu   fh gbueeflps poterk iulis filis artificio illa pnr a na gnari t ab artes  fcd iil i in ab* no dt ps |»tirtcnitfs itlis artificio ulu gnanf ab arte  trii.rfigtf gnatum* naliu3pUipponcrc aliqua piiptuudtni inroi  ex qua c4ucunt*£« bec n5 potcc niti fbtma fbaliscoipts/AmplPrd/   iiepiobaturfic.oimiiione.-rinaucr.rcmdnettecdcs ingenuo* In  coiruptouiincquerovclrmremefliila remanemumi Pm ratione#  SlPrn roiici tuuc n5 erit uift Pinll>ecie3:q6 tf» auer.negattqt ponit   cas remanere eaf4c3numero.S»ant*mrc3reman<ituuco3poner«   lbtnia3(bale3coettriumaetpquaiUaftmpreinane4t:velop3ni*i?  fm ciic reale »3 ocpeudere a tcima: q6 efl ptra Zluer. 1 2«metu.comc*  14.* Tlos aut t (i meminimus coilru.tiire iR«U3qiieflioiiC3 fupaddi/   IfcmiPuo noilrts queilionu3 metl?api? ^^“^3 3 oims oe gandauo#   tn bic aiiqua tangi q ibi ptermifi cotra ifli ni.£t q: olsj>tradicu»  ainoicdrans inpm.sejtcufandns efltcd fuppott att3eta& opinati®  mi ai vf <p illa nnu) ruerit opio flutMitc tlri. itcut ps ejr oiliuriu rp*  in p.pbe.£»iu.i.oe giia.vln «teftaf antiquos ponctcsiBjgnattoi®  «c aliud bns rbjmi. U.n.ljoc ect <uf quilibet fbtma Aequant aco»/  tiap qientiripolfitunc accideret iBmgnanoia eir<fenfiblle:q6efl c3  tfa fc!ifu 3 *£tifla fta pctdie p&uipofuit iBro gfiatois ec ens m pur»  tmerf-inobns aliqji mima iSalicoctcrna neqj $cmrfc*:ncqj Ipeci  ficai.fcnna ei 3 generis t ibima ipii vna efl eeade apad ipios: qt t«/   lesce rna«cadcreprep4icaiil.3ta.n»,Pbai,4,mcta.rei:.co»i.£na    K ednci:£dinctatoi anrponuea gcncncatqx nuinoi uui.oijtu m»n»  rimati manifefli erroiis.fed illud oi^itiq: #m ZJuic.quituates ui/  terminate fciidabanf in comito e* ma t fbiroacoipeitatis: fient ftn   danfquatitatesterminate.£tinbocoifrrepat Loine.abtplb.qimi   Ip(u 3 fundanf in Rma mi fineaiiqua fo:ma ibi pejente. 4birn fifectm  miro quo Zluer.ponat ifla fbiraa. £t tfiin Ubto otlba oibie.e pctpttc   in pmoeap.vbimuefiigatoisoilp 3 iiesmaemulli faciat mitione»   tali fbtma Ibalmbi poli 9 pclufit mim efle ens in petitu ad ois fbt/  nuto flatu fubdir.ip RmS q* acddlt mie efl trina ounefiotqtfo igitnf  fitermifit fbtma ftjalejpejmtej nulla oe eamenuonc ta<iisfaucfoi|  tates aut adducte no lonat t^oe.qn etW»ce.co»6i.odu pncipia rert*  fcnftbilid ei fenfibiUa loquido pc .ppmquis « no oe . remotfsificut cft  pma mi t bina fbtinatoico <p boeeft ve*.fcdp pmatoima nointcue  jtittbtml coipis fbet qi vtiqj iUa fenUbtlieelTctcuin fit onnefionat®  qaatitarib*«*n miro efl qfio illi ad pauca reipUiitesotcat£ome.na  poile intdiigere oimiflonesjqtilUiunr fenftbilecoct cu tn|?oc iden»  reto: queri poffit ?tra eos oe fbtma coiptetqt falti 3 ent jennbufe ronc  felmifionnqin ea fundant fmipfbs.s io fi tlmffiScsifle funtfenfiba  lesvt omcStingcm fbtma ceipauiurtscflcfeiiftbiii ratione ipf*^    JnOtcria 2t uer.    36    w    f timtqfl Ipfi negant. Zlccedir adtocqrcri forma generio noti Rtreoi'  Aincta a forma ipcitt cum fozme ipr cialc» tin t fenfibileo merito ftjo»  accidetiu:vti<tf < forma illafenfibills apparerer» Dicamus igit pmac  tna 3 C(Tciiifcnril)iIciqif 3 fenulii forma f3P qua fcmti i(v>fTit:qT iKacf  qd fenrif cft iu ac tu qt aut ma no cft in actu p aliqui forma no eft fen  fibllio.quarftascrfa iiitermiuara quarcnue interminata efteuopo/  tctfaleit vticp ipfa fentiri no pot.£t fdco.o.fometa.g? ma vt cft cr/  nudata ab ci actu ctleno r5nm:qr foluo itcllectue Oc pot ifltelligerc  Ca 3 in actu fecddo gp non Tu forma nec fomii l;n e.pcr pmaj aut fot/  ma 3 £3me»intcllexit au glo:iofu 3 9 it fenribilio no efl.or.n.eft pnei  pium remotd lenfibilid t prima ma iujtta Illud nue r.i-’*mcta.comf *  t8.jt(p jjprjioqco? fozme fuiitui poteria in prima a funt In actu in  pri mom otorc.e tocc^ftrmatur auctoritate ctuTJc.n. met j.coiTi £»5»   , vbi glofafis bictu) aiejtidri oicciia nilcm Tumere a oittino pneipia  fbe qucefhn morutoiccbatq? illud leverit j te; oe ci formali z fina/  Iit non oc ci mali t montte.iin oiciinuo noo <p prima Ancipia remo/  ra rer u Ic ufrti Alu yfu nt prima forma a prima martn prima ma a pbo  nili colideraft Ted £ma forma cofi Jcraf a oiuino. « toc er ii cTt oc inf  fenti5eI)rtio0.auer.pmopbY«c3inc.6*^,vbig!cfdne oictupbicnu/  merihsibi tria pudpia rep nalid.f.mim forma? puarionf **pott £0  tr ia) inter ini 3 r formi.ingt.cntla Iprir aliud pndpid a foro. ? ert fo : t  ma.ro 3 fmiu pneipid in toc grie.f.iu gne caufc formalis n 3 potuit fri/  ri in l?ac rda.ficutpmu)fbm»ict toc id£ cixir pbe aiuc ipfu3 in pmo  pb|‘« d linet vbi poftqicgiior pina mS.o.oe pneipio aurfj ipcjrrmS  vim aut plura autgaonautqfunrpccrrirudincpljiepmeeit oc tenui  nare, fiigif entia nalia brent fotmi corporatio ticp pmirilla vtlcpa  tiilicdfideraref.Tld aduertut moderuig? aliud eltnaiecofidcrar*  quattuor gna cirdtt aliud cli ipfa; qrruoz pma gria card cofideraret  pma.n. v a efttt fctfa falfarna buo pina cip gna pfiderat DiufrT.f.pii/  ma3fb:matpmu dne.?ouopma?ridcratnalin.f.f»mimam?('mu)  tnoueoripfaadt pmafoztnaqaoiuinopfideraf no cft forma eorpei?  tatiatnaPm 3ucrroi)pma forma cft fd£ foto cupmo flhccpmomo/  •ente»£t toc eft qd otjtit egregie £0.iioftcr.7.mcta.c5.f pma que/  Aio qua Iceptt in fda otuina pducir ad cognitione 3 pine for me e vir I/  tnltinio.fjpmaqftio qua Incepit in fdanallpducitad foiedupmaj  ml3« formae nilrotpmijmotori.^dc pfirmat in rodt.7.merj«c3»  «7. vbi erpife 1:3 gp naiio pot ocuenire ad cognitione pme mac: noadt  ad cognitione pine fozme* tibi t>atronc 3 iftJu 6 tfrcut poterio ridere»  ^dem ipjipTe. j.meta.ctfine.i.* qrro mera.c3«pmo»vbf fej & Ixc fda  pfiderat oc nobiliffimacaura f.T.or pma fora ? orjjmo line* 71d$ Igif  orni fotmi appellauit £3me.co:peiratie formi.imo vbicg loco? vbi  loqiiif ac fima: forma vicit ea) a viuino pftderarite.b.llli edit candet  foto cd pino line t pmo mouentctq or forma corpio minime veri/icar»  pnr.cad alia) auctoritate £6meta.2*pbr*c3me.ir.oico3rp:rpti/  ttarionc ibi no intellexit forma corpozcirarieifi cni) illa ©aret non t>i  jcflTet fomenta. <p crt quafi forma materierfed oixilTet que ell forma  mareriet Ted per pzluarione) intellexit ipfammet pfouattonem mate/  rie que connotat aptitudinem que aptuudo cd Cuatnet pc tentfa per  quam omnfu) founarucd capax;? merito illiua apdtudiniarque es   « 4    igitoed by GoogI    • ' OolutionescStradictionu   m i: a * * n « rripuatio materie n5 eft fimpler Quatio: ita 9 fitpuium  nlbibttalis Puatlo cft ¥' fcima materiei qj vt oicu £5mf.7.ineta #   mltem:iprani nnlli l?rc fozmist ipfam clTc rccepnua oiujzt tovo'  luiteriioicercpmocap.«fubj ojbwioujouft 5 n* waKnt fubita  mtSrperS:? g> pretia cft or ia fubalw mioecce qdo«ru rcrocj  fonarSomni parrc.CZld «lia;aacfrat« £5m*.7.mcra.co.i9.Pico  a Ibi ponit oriam inter re* artificiale* * nJIes in toc; ft* L? i7m  « ale* non fnntin potiriamateriefm aucr.non eimn ini t?3 inclino  #j on f nalent ad tales fb:ma*:f3 tales inducunf ab eptrinfecomotoie  «rreftaf ipfc.3.t* ala«c 3. 1 3.£r Illa eft ro pp qua Ipe oiji?in»8»mcta*  cdmerut iKlu in artificialibus eft poffibile <y dante vilitate mare'  riepat effe oiuerfitas foima? pp oiuerfitare matene^tf?. m rebus na  ruralibus no cft toc pofc:q: oantur matene pp:»e foimwt c   ideo rea lll< in quib’ cft pars potirie nilis ftCe arrifiaopnr induo a  ni J ab amfimultficut eft a rnedico qui eft minifter nature: n terta  lur flafctertio rcgni.rejr.co.ip.vbi picit.oium auteop naopcratnjrt  medicus «ro minifter.* auic.i>ma fruqrti.trac.jrfa.3. Curas fieut  clt virrue:n5 nudiciiejqin nicdKut racitjK^ocnift fuftra id  vimtiiQiciniits igiflP ad toc gp aliqua foima indueaf a natnra.vtl  a na t ab arte ftmuUemne Jiuj in fubo cfle apritudinf nilcm adtalej   lb:mi:t noop3 aliqu3fcimacoip:eitanepoiierr.f3lQla prinama   ttrie ad toefufficitejc $oes foimceducuirf ad aetiin quib*aurf ifta  rmrtirudo trfidt illa brne ab artetm induci pfiitft * na Mininime.£C   Pttad faniratc:ficut.P.1blqf«p rrqtegni.Ct qi iduetwl fa   nitarianehoreorittalf nature p:|pntudini.l?inceft <p ad ea nulli  filtt arris ingtniilifoiineio mere artificiales no requirut in (bto  taU idination^.fbtn em pori*indlnat adoppoiiriiicu3 vt inyliirib  tales Ibie inducanf en oiuifione rjclfion* * remonoe parrid fubr *4  sia atteftanf cotruptioniiaut falre cft Tptctianeutra refpectu talid:  Hcut oieit Subtili* eoctoi ln*i«fcii.otft.i3.q.vn|ca.£t l?ociricauii  tales fbtenon inducunf ptralndiuation* nili <tacipijpalfiul.il: 214  t5u 4 aut eo* quirepurir «mfare :“ftndcf cu querif an oimefioirer/   minatarcmaiictPmr«:relfmrdnf3joico gp remanet vna numeros   <0 mo qnomifeclufa oi foiroa of vn a numero:* vt fic eft en* wtia*  ii.mcta.c5. 1 4»lfta aut vnfras numeralis eft puariaa: fteut eft vm*  tas rnaeini fteut mi of vna ntierotq; no b3 aliqua rna (bima nume   I C, -n 1 , a I fnidarirn narifoimiter Oicfdut     pque ur rcTminataujriHw cu hiouki»».»...  no*,£t qn dt gp ppetuitas ifta reqrit aliqua fbima loale (nmip qua  4pfa mi ppetuo fit fub tali Dlmifioncmcgo argumetutqi alia cft Difpa      3n0icti8 Suer.    37    Utio aeeffriff feminato?»» alia cft inrcrminaro?:accnrfarermiftara  benepieruppondtfoimamma.no aurmrrnninara.r» m boc sifrre/  pat Comc.rr fupia cipf ab 3 ui.q: nuucredidir rna' t eide oiibonca  cfle rrroidcg acentia:# vj. talia in copofiro eje mi *fc:a foiidarenf.  ««5 pofuit in mi ante oimefionesiterminatas foimicoipiiratis Ilie.  £tli boc effirt rt inqt £omc. tunc foima illaect idinifibilis;? nd hfer ’  Ciuifionf pfufi fBmi» ipfo 3 elTe errrna3tt ipfo3 nS bre cdrrarim Vibi  fuccedistn «0de5iBro.fr fi ita eiTetirdcnullajalii forma fibi rccipct  picter tfta fibi 0ma.fr ne gs creda t mc Ibmnf are (fta toecrcui addu ce/  *ba «i* formafr i puo.f.w fUa oibis.ingr.n.fic.vn purauir ZIui.«  ijiipo trio Dimefionn rpntiuj in ntafimprr.f.no terminata? cft eifb»  wm«fionu3 rerminara? in ea.f rorclaris hocfiibdir:quapp&i>fr<ne'  cefic efl (mia foimi e xiftcre i (>ma mi ante# oimf fionc s cpiflar in ea*  «cce jpno.o.rfoicdrmodfrnig? nui.pofueririlli foimaa fbccificatc   • liro rrnnrvllllf <11 Asm c (T rMihX utM«not (+ 4 n.i» ^ 1 _     t. J    '«HiFHuuii.iii »uuiucintiii.cap.4.ocpo2irarerD:mea(l  fnlm.o.mim tio oepedere a foima inquitu eft forma I ]>i oefignara in  luoe(rc.f3rolda forma inquaru eft fo1ma.cu3i.3if forma coipi» ftcfli*   • qua «peder infuo cfre.ficutP3P ipfuj/cap.i.illiue frtfifegf a f|fa  m 0iiara.fr boc idc b3ipfe in illo loco fi poderenf bn *ba eiue. <?&»/  ru .pfreto mi? Zlul.qftmadeo perfectus logicus refte fuo aduerfa   no.?.aaia.ca. 3 «.(^ fgnoiauerir coipus» pdicamfrolubfUrieec ge   nuo t nofpom fpiliffimiimmn oes forticuli boc friat « ridear aui«  pximofiifncicne fue cap.i.c ridebar errori fuuj»auer.poftca in illo  (0 loco impugnor tluic.f fiiarerbarunrilla.ejrquo accidurcimulta  tmpombUiatquoiti rnn cftrfoimi n 3 oiuidi per eiufflonc mie.quapp  nonrecipieroiuifionc./ipfam efTeeterna' no oiuifibfle per oiuifioiire  fui iBmtipfa j no bFe ptrariu fibi fuccedce in rodi fBro.® fiira effer*   tuncrna nulla redptrerformapicreriftafibipiima.becille.p^autol*   ffta incouenkna feg eotra auer.fi ipfe ponar ralc format xs\ fubrone  gnis : «cl fu b r 5 ne (f> t i. £ r io enibefoat moderni iponere irt d errori ta/  to ppc:cd ipfeoppofiru fenriar rbiept rnd«f pmo pbr.comi.c53.fr   M^ a 0 ^!f/^ lha . 0 !t b, ^!ll J,rT,era ‘ c6 r m ^ ,4 * oppor,r “ f,ncr ‘ CT^e/ Soro «mff  «jerramur igif eo/rn oiuerramup:» Dicamus aper, non fibi corradi rc cotradf/   cerr.jfi picra hia ora fiint in fpac maiiid qn.o.tr fi ma ecreenudara ctlonis. '  •b 01 foim«;n 5 pofler aliireopcretboc «? eftt nafdpfum t arift.al/ °" W  f erariq eftnecefTdria adgfiarioni:?qt fBj alrerariois^rimqcft ens  In acTUfTdc mi nuda riom fler alterari mS fi alterario efTet impoffibi/   IistvtuB timpoffibilfseft griario «ccorra.puoor gnarfSe.r.c.foni.in  f . a n r .pb?. pior m i 5 no recipe inrdne (Bri foim.i rr eft ensacrmft vc  * n l K>rer,a pn rn alrerabilfs eft rr ens actu.» fi ni eft alte/   fabflis rrene actume<B ir Toft-ipereconet foima rf ens in potiria p»   «fTenrtajc wdlne3»e5com»f i rii epiri inter (ftaie fic (Vd a f cotradf/  ^tmodernoiu nulla tftiqi tt ofcnl cftrmi apidet  f iBaliiquoadefft aeddetid in ipfatDUt talia terminata funr.  termfnus enim eft afoimatfed non wpidera foima fn erte sccidcrid •   Interminato? ln 1 pfei'piourtalitf 1 nrcrminata funt a foima: qirtfie  mi per fiametqu iduari fcu naturi fubfternif talibus accidiribus#    txJ by C-tOOg    Solutiones cotradictionn   auatenue funt interminata:cu 3 terminatio fir a m5.fr ideo mS noti  indiget fo:m a p:o inbcrctia accidentia terminato?: inqiwnrn inter/  minata funt:nlfi per accides inquantoidftiticanftcnninarietno aut  Ttroncoiftinguunf ab illis.* bocnon viderfit moderni. .  cimi ia C Dicit £omcn.com*. 20 .g> non inuentf aliquid moneri eyfentfi ira  w locali. Duius tn oppofitU3«e.frS o « anima.c5.jo.» animali/   bus «plantis quo ad uutritionis moru.Soluif .iu fimpbcibus b 3 lo/  eum oictfi fuu3:licut ipfe globat feipfu3ta?o pbY.co.f>mo.f allit aut  in mijctisptecipue perfectis fuutfuntplantec aniinaliattaUaenin»   ab intrinfccopolTunt alterari. „ . -   CSmLiA. £omc .2 4 .oicit plures qlitatestrafmurabileano recipere mag»  cminus.'Duius tn oppofiru3''3*f*P*?Vfi* c 3*iy» 7 * lI »*** 0, _ n } fia .*5**  ji.nifi eifet g> illud intelligif titfin actusaut ftntc loquii oe qlitat ibu®  trifmurabilibuspcraccidfsjqliurcsenfcqucp traimuratione per  acens acqranf :no op5 ® recipiat magis tjninussricut cft a fria ipe  qlitati»»7.pbY«c5.*o,t.j.mcta.cd.i9.rin-qliratC6 qrtelpci non reo/  piut magis t minus-.ficut p3.7»pbMome.if.«. , d.   <r'Tn c3mento.27.b5 £dmen.motu3.celieife nalem ey parte ate. eej:  C5m?«27« parteco:po:is.*Dui'us tn oppofitu vf olcere. 2 .cf li.co.j.vbl.P.inort»  celi n5 elfenaletn.Undef non oijrftmotficdl Coinc.ibmoe* lulen*  ab(blutf«f3oijrtg?n5eftnalis;rtcuteftmotu»elenicto?.S3J;»«»*  tu oitiilt fuperius in» 2 *pfevfi«ln corradictione Ic6a q> motus celi non  cft nalie et parte fue foime que cft ala eiusifed fblu eje pte coipis: mi»  tomi.bic oicit oppofitnfieut tides.Dico tp n3 cft cotradicnot qr ibi  negaui motd celi eFnalc eje pteintcllige'tie:ita£ppla ntnaifsym^u  vt fic motus ccli ert fup:a nam p:o quato ert ab aUqpncipio alttcniq»  Iit na»vn £6.otibutanocvndeclma:in fbrone funi oubg cotra alsa/  jelcm.inqtpcripatbtticifm veritati loquefestPiefita» entia fetiot  adeo modo altioii # fit nite fit Juniana volutas.ft (deo illo q»  ipfe bitit noic p&os:g> id qS f cedit ab ipfo oeot .pcedit modo natu/  rr.tallum cft.bic aut cSccdo motu celi efle nalem exparte aietqi m»  tuo circularis ert motus aictficur patet. 2 .cap.or fubftatia otbismen  tn aia celi ert ni-.fedcft fupta naturiifcd renentes illam anima oare  « efTe.fequif illi efte vere naturi:q* cft ab^^   . , . <r £ 6mcn.ro. ocraui pbv.blcit rp nnpoflibile cft elemetn ene moue»   Comf.jo» C mord^3fb:maeodcinodo.t?uiusoppofitd4>.4.ceU*comc«22*vbi  b 3 ® in motu elemeti Ibtma eft tnouest motu.Soluif.quw.b.eo<irt   tnodotpjo quo orbes frire gp fbtma mouet fnquantu fbtmatfcd vt nc  non por mouerl:f3 fbtma v t in mi moueri pottro eft iftatqt ois paffij  billrao « potentia liras: t vir imperfectio que atmbuit fbtmc cii mjte  ✓ rito materie f m p&os.t ideo« 4 «celi»o.fbtma cleincn mouet: 13 yt en  fbima in mi mouef.ftpp b?c fm ipmtnonometa.cd.t. fonne abltr»  cre a m4 funt nn agcreuiriullo modo patifteeneq} cfJennaUrersneqj  acciditafr.t boc eftc5ucnicsf>n<ipgep&i.na ratio eintlalie paticd»  eft a mata poritia.frdo « griatide.jj.matene e fim 0 u e r t : « 1 d e on u I  Ia fbtma per fe eft paflibilis fiue abftracra fiue malis fuerit, qt fbima  cfTentiafreft actio, rrio « gnatione.vbf.e.e.j.pbYfi* 1 ?** n on ?. ,n *'  tapb. 20 .rn males funt pafhbiles per acciio^qt rwnematmea qinne  «uW.scuj autiu abftractis araa n3 fit rs paffibiUtatis.aUquo tn5; «    «ttte.SaaMwS** **«» • r « ■ «xxa    iiP    3fn t>fctfs &ueiv 3 $   iP«siilPi   £Smt3r *    £3njc»if#    Come. 48»    a fiaft :malnirfnffi   &sti£&&ESs   aS-|S3S^s   tmsmm   iUlIfllS^S   !^g8£*JI hOnm^    ■J   Digitized by GoogI    43 olutioncsc5trad;ctionu5   tgs&csgtn^^    &BgBBBEBSkm&L    mmm   mnam   * ,l ?l? eM ^l5.- «w2 « nknem rfaoiuina* ?clbne 0 :cam ttmm      SfooicttsSuer.   sessgs&ps!^^   * flrologito * niU*. «ut p* intuiti Sa ? t^ '°   pmumin n« ficur.o < £8mZ£L"i^ P°r«" re/    Pfemfbi in rex.co^.fiminr q: ibi fumiis rinfnrt J , p3 auer -*  «baftfolo0fo;ftcutpt3 infra motoort»   &nfMUatn mam ptracrare in fnetarbfea na ffplwun   logia. Sjq: irie eue fcie htiniftre Cutfr in hl^V” 5 1 & ariro   ^^ssssss&Sd^^&e^   mU3 Humrru rellctbmoftrareria mof-S «2f?l! e, i 13 naru * ,ali *  tofi «b afirologo:f3 ad qua rtilSfrSnd ft^Wrthi njq   «alia Vult facere octtumrrb: Clllf ■>■ / «i     saaaS&s   cialern (nam iri IpiaioTuntribirD-L-rf.^^liii *>5 a diuoare fpes  «t nilcrn iri niliburi: r f eri tJffi52SwS!5K -r ^^*^  hcfi feruirc nili noti pp fejfcd Pp ciuiffir£ # ^‘.?L v lll f  fam.Ct ideo ficut inibi videi !Pf   nation| de numerdabftractoiniu frbciS!vI 0 “ ft < H «rerriil  cognirie fui Ibti i numeri d?efT? a?r iiibi«« f r«. qx    & olutioncecotradictionu?   f i\o nt ^ rt 7?*^^r.^rrt?{ra«aa^'puo «li.c5.90.vbi.D. <p nuta»   *“2JS rdenti|a.f.'ii'i « t>iuwa* « art.li*  mundi poteftbm^ay > cdmf.o.y p&n.e-iHamrS.ifmo*  illo tejc.*ali |?oc ac >^are« « ' ^n, f a mir q iedi que funr vxl/   uina; elfcad.pbanduj mobata in firia bimnatfed in lina naln    Comc»75*    Sbltf actaa clft * 22™° S„um«T^ cft oemSftrabile ab ipfc. S*ere aot  ttn <v zmtft medium oiutun ad ci:lgnotd tamen   labotete ab alga n *f JJ n JJ m]Erceta eft maxima Ditantia .oppo*  C^n bieuiflimatq pofllf   fitttm.t.pbT* 1 ^^^ inactu.inter.n*ouopuneta ©itantia nulln    vnam actione «« 9 ««■   1 3tocrESa*.*««- °<w»««r« iiurMi    Dic    minimi rniuui » nm mmr^itusci    Dictis 53 ner.    40    s» sssaaasEBSSXSn   JSn^Kl^£ n,,m ^«Aonc rm:t non^gSmSnSmvliS/   t oiumun -'-   Vnlffiu   ifta eru t   pumo e di,c 5 , .«,»,« 4/ 1^11 non crpicinr Dari coimiainfii  *ttrifhflrVlfJ. : .,- n0n 7 a, “*f cd <b * ituaginarur jpatoipoie inrtnfto   ami.,4.     l, ‘ *»"»“•* in icufiit r«ipmu:t illud «fl acr.£r fi c foinih »«Ts   rfFr“   itrtAm finoiiliiridin «i:..... ....Tit 4>    < V.    _ '9m?t9i»   ASfegB fcassgss a»*?   SSs agBa i y^y^ ffM» *'U»M. aotrwis nbfipfi.   inen.ioi.crrnaDarrr *?w/ , Sml 2Ina,:a i b< ® fnn ' ar ^ onc,nun ^ ,,nc ^    ,101*    Digitizod wGoogle    ea imr    u   l’r opinione»    ^olutfonescontradicttonuj   £Smi.» 07 » Cln c5ml.i07.Oidl | (m£ rii dTy ina»y»erar«»» :   tome. »07. OTU J ndill iirj fiTecam corru^aik£uiu3 S^pdlilK W comcmatox  87pEi?fi^.2.iuircircr®vf.o.£smcta.a.pkT.c5.aUegato.£mpe4o«  in microcofmo aliter unfitre in magno nmndotqz voluit parui mu»  - di gnationczficut eft l?5 rei aliqd tale gnattonc heri per amicitia; cis   ' ' " ciliate elemeta ad mixtioni: eos aute3 fe gregat io per lite facta erat   caufa corruptionis mixti i parui mumli.Sed mundus magnus op/  i rorito modo Pm ipfum fe l^ 3 tqi gilatio eiua era t per litem: natn conila   flentia mundi buius in ordinet otftinttioecofirtir: vndefi demit»  fimul cofiifaertciitvtiqjmundusifie coirdpcref.i3natio igif eius Ac  Pm litf.£t eius corruptio /m amicuia3.£tiftudvrr5nabil«fmillaf  viam. £r io mirii eft quo Comi.blcoppofitu orcatrqtibfloqulf * ge  neranoue mundi r lis « co:rup[ione;fo:te^jt.mf ni cft corruptussaut  q: pceauit per inaducrtentiisautToiTe rtruqj eft ^babile fmpedo.  cixilfc rm oiuerfos modos ceclaradi. ^lymcta cuig Aliqui auiicirls  bm:vtfuntptcs miuerfurn fplatooi;   £tto c5nder3.q:vt.o./:ome.pno ce aia.c  antiquo? no funt note nobis rq: no funt fainofe.   * C3ncomi.H9.i?3C5m4.qppotWeoppoftteiionfuntln«oaftti«*  tome. i»p« oppofitu.4..mctap»p Y-tcx. comen.io.t .p.metapbTfi^ds.ip.T. t7#  C~ coluit' poteria ad ptraria recipicda ouplex.rna i poteria fimul/  tatis, alia crtft multas potftie.pmurdpicit forma. fcfijrclpidt fiSiu#  Xuiic oico q> in eode non funt porentie ad e5traria fimultqr tunc c5/  traria fimul pnr ee in eodejsqd falfum efi.tnon intelligibilr q: tunc  , % * .. cdtraria eifcnr fimul in eodc:t ficloquif £6inf.kic.S3fimultasp>/  Wtie adoppofira bn fiat In codcrq: eade cftporetia cdtraridzd.   CConcozdantic Zluerrois fuper fecundo Celi.   Comc.coinc.3.fuprr.i.celi.jpfnotii» cell  Jr3il|U|l non efta nj.Oppofttn prlocclucJmc.c*  v.i.pbY*P J io.«.5,S6oluif.non efta narfieut motus elc  mcrozureft tn bn a na analogice okraoefupiozibusc  infcrioribssrprio modo intellexit kic.vttpfc.o.in Ira*  £>c$o ant m5 in alijs tocisaride que fcripfi fuperco.p  fctfi pkr.fupiu8.vbf confunde foluru3 futr. n3 eni; in/  eoricnit eadem repeteret vttalia melius memorentur flcutplcruinqp  *Pbu8 fafft (p.,pbkniaftbu8 « in alge locis  •r* f- tt^jn comem <yjcribu CdmcntatdTcp jiri.i  ComCtl* g> anima celi elrci pmnanctle.£rgb otradlcilTtRbTrtf    Cdmrn.j.     ten it    icorncn.GJxri bti £omentaro| q> Zlri.c  ima celi ettei pcrmanctle.£rgb otradi  ce fl> a orbis. tenet gp inrelligenjli ala celitoat fibi permanentia   eteriri t moro erernu.arSoluif.coTradkit phe anriqe ponfrtbus  motu corpis celefiis ptrariarimotui aie:e ala erat ea pmanctie ficut  bidt C omf.Ss no fic pofuit auer.qt ipfe no tenet celu prrarfari itel/  ligctictimo efi tanta conexio inter orbe t intdligi tii:q» ad fimplic£  apprebfnfiontrceridrriuntoucris principg orbis ille mouef : fient  mun videmus in rebus illis milibus in qbue forma cominaf mica  mi obedit formermulroinagis tocaeberemus imaginari oepuro in/  tellectu inreilfgenrk relpectu orbis eius.£t ideo nulla efi ibi cJcat e/  nariornullus «fi ibidauusrnulla ligatura rei infirumenturquo me/  diite intclligfru nwueat Oibcjifcd p UitcUigcre c v«Uc tm mouett fj      i. • ' SfnWctfsSluer.' 41   Utodemf qnop Imaginario no rranlcedir (Vnfum/ho prfngtTt ad (da*  '£rioofy:erur civnfriozb(fotmarr«ftcutfb:mavm{ mac.ctorti fcoc  eft ab(urdd:7maniri’ftt erroziezficutdbatu eft alibi a nobis»  |]~ 3 nc 5 mc.ic 5 ,rbiquerir an celu; nobilius ce fcabearinpoloartfco Comi» US*  anrarrico.c.gj iutellcct* buman* nojet copzet < edere vcrificatio/  nemtftius opariouiezbuiuernoppoiira tcnet»3»oc ala.36.vbi ponit  intellectu adepto no acquiri bominimili poft cognitione omniores*  CSoluitur.lmS pdr.no arguit f m ipfum Ipoffibilitate. Sed arguit  difficultarezficurin (imili ipfe glofatcjcemplnpbi ococulonicticoxa/  de reipecru lude oief.z.mera,co.£.vn ipfe tenuit ni^il cenaTrigno/  tum. 2 .pbY. 47 .vrra aut idemb^ola poftircognofccre: pulcbntfccc  viderem via eiue. £t nri.fed |>oc ad alius loco Differatur*  Cr^ncdmen.jj.fecuiidi t>e<elo:t.j4.tcnetnullamcireoinopofTibl/ C5mi* 35*  liratem in enteererno.*Duiue tn oppofuu muenim* in oictie fu is. 3*  de anima .come. f. in folu ude tertie qorne.r bi £3 jp ibla pzima inteU  Itgenria liberata eft a potetialitate.fl; Solutf.poifibilitao ouple?.f m  rejtPm ronej. “prima impozratpofiriud aliquid qfi capajc fit fbune e  per ftetioie. Scia ni pii pofiriuu ouiufedrolu3Plc.rnd repugnitiaj  ad.rlreriorc per frctioncjque no repuguaria eil ensrouiatoe pzima I9  «luitur b.Tlam p|?t non pofucrtlt in eternie pqrtcab te oifferre.i.pbr*  t*ed.3Z«Se0a3adt politati pceflerutinoib^itdlfgctge:? vrr.inoib*   «nnVdrra pmuzrn.j.mcta.co.ir.Didtfoluo oe’eft enofiinprrpft/   etii. Zllta at entia I'unti 5 riuateiilitudiiteeipfi , a ficictee a pfittdc illa   fimplhfmozdinetrhvn in cliqbuo pfrctioilla pticipaf vtfbzmazin   «llqb» vt imago :in aliqb» vtobfcura qda rcfbnatia.ficur.o» “piato* , ,   £r io fc$ a in relligeila eft aliquata pfrctfozq eminarer corincf 111 ocot   qui eft enor ceiitiateqzipfa oeUcit a plenitudine pfretioie: dlibin®   repugnat in rbne entiet fic talpeno repugnat vffzo inquitn ataUfic e   «pfa fidairelligetia: q eft aliqdenezno repugnat fibi tg iit eiutfa fub   tone qua cns.£t io fmara eft fub r6nc generis :no tnfub rone (pei: (5   vtficqcqdpotl £ -te abetern o l;3»>mviipbo?.£t io opio Tubulis 00/   ktorie in octaua o(ftin.f>mt.q. 2. teneris qtflibcr cne citra oeu cdpoli   tum el ejt actu e poteria ficur pofitiuo c puariuo/« magie plona auer*   jp ria (ancti ooaozie tenetis quodlibet citra oeu cdpofitn el ex actu   * potentia rangpct pofitiuo srpofiriuo.   €r 3 iicomc. 37 .rr 6 ioecelo.o.£ome. 3 >intel!igctietnt ibllicfaidine; Cimi* $ 7«  traanos,77ufropporuiil^*it.meta«ti.(rSoIuif«P3ipru3.i2.meta*  co»37.Sermo oicens oeu follicirari oe iftie: q funt l ; ic quoquo mo ve  tum eft:t ququomd falfuosna fm ipem fbllidt’ eft.no aurPni indiui/  duo fcoc Ide vf feHtire ibide in <o.n«*»*.oe ai a.co.34. £t vr colligi  tone et.oe inrenrfde p&i in .p pernio merapb vfice renentis Ta pictis ed  dia cognofccrc rr ?ringit:Sctfm aut indiuiduil ifta no cognofl ir.vff  JCotnera.fup cd.Ubzi oe oiuinatioe Dicit g? in pma pbfa eft oeclararS  «intelligeutieabftracteintelligutnarurasvressTnonbnrrirtuteni  copzependente intentione particulare. £t fubdit g> fi intcUigererfn/  dluidu utrunc neceflario edent malesipzo quo oebes ft ire g? cogniti®  lingularis milio fm periparbericosreougnarintcllccruf: vndeintel  leetuscftt.noqcparte qua ftngulare eftifeder parte qua materiale*   Viam cum edentia omuia rw angularidima «aaualiffima nopoffet   Solutione» simare. $ f    ' ' 0oludones contradictioni!   CnttWgi ab Uellectu oiuinoifi fingularitaa oblecti abfolutereptign*'  r« Intclle ctioni-.Ditef.mt eruo (it jmj repugnaila; elTe ex parte maw/  tie/aae b; oppofitn t oiuerlu;moiu recepnon» ab eo qti (tfintcilc  erue. £t Ideo pofutrutnullu3»ntdlccrn olno a mafeptrard i aliquod  iftoiumtque fiinpl? inrdligere: vnde nec ftuetteet* agena terte Zluer.  alo e 1 aia.com f, 19. £1 Zbemiftlueiic; fentit I1u5.cc aia.fup e*p 5 n«  eer.u. Solii; aut illum intellecta milia ifta cognofiere pone oluerat  Imi aliqua cnm malibuo b; ligat ra: fieuteft (ntdlecfpotcftatw m  nobisitlleotminut 7 ert fa ti« v infim* (n gne abrtractopte illi compe/  rir intellectio rtnglio.non vn Intellect^fcd vnde a pbamannatib 9 m  fntdlialdooependet: efuitpp IjoecotroueTfia uittr pcripatljctico*   gntiquiojeaanitellect^norterpointftnsularecogHofiereiegofitmo   duo quo cognofcif sTieut recitat Comfta. } .oe ala.co.t6. £t »deo ea/  ueant Burleiftee noiilco rencteepumd cognita apud intellectu ec  lingulare t>c lutctloe ibbi:t Conif.immo irta via cft magie remota   abintentideirtoiu:gpritcelumaterra.£rnpi.tiiTcntg?rttpiimu3CO/   «nitd a fcnfu rectius r ri<B mxliTenr.£t fiettredeam* ad piopofiruj  noftrutfequif <p fimtcllIgetielntcUigerct indiulduumatenalc inales  eflenttq: op; <pfe baberd/rteut in inrellecifoe ritigulari« : «ftc  nuo ola funt (ublbllicirudine* cognirioeintelllgcturu fub rone 5 pcu  e non fub rone indiuidui.CTSed cotra iftam Determinationi rnftafs  Rlote a:piefupponoi»ino<p intelligWaagafpercognirioni.uoofuppon*   te itd ticocurraiadcaufatloncirtotniqueruntbicperrpofinonefamoaj   :e ei 9 ci vlie plue Influit in efftctn ip particulario: vt b? aucto: oe caufiei*  010» it pbuB.8.pbv*tct«<o*j8«tunclic:caufalitae intdligctlc terminatur  ad nngularr.fed ni terminaf ad fi nguiaretnifi mediate cogmtioctqx  cognitione caufatiergo (ita cognitio It ad fingulare ntalc terminatur*  Direrun» quidi ad l?oc argumetn qui funt magne auaouratia virtx  mtDluBfeertlditcaufalitaaqjcognitiojqtalio mocaufattealiom*  cognofrittfed irtaj folutioii! no potui rn$ Intdligerciq: aut volunt  abfolute caufalitati intdligctfe ecmatou» ambit 9 q> eognuionlsaut  in c 3 parati 5 e «P'-imu quidc ert falfumiq: intdligftia ola eognofnt  faltetn fub rdnibuo fpecifidotnotn ola caufatsq: fripfaj cognornt:*  tn no feipfo3 caufct: fi vero ofcdt <$ irtudb;.locum in copar atioe a«  ra que funt blcsquemilla funt t caufabflia.corra boe arguo fic.elte/  ctue non p 5 t excedere fuam camiq: tunc Pm aliquid fnl eifet fine eas   op; Igitur q> aiequetfuamcamiautrdlt^tpeamnoexcedar.tuc fiet   cognitio Intdliglrie « velleeluo funt adeqta ea actoio .ppile itelbgen  rie erga lnfrrio:a.na5.ii.mcra.cd.;6.no agunt ntfi mediate vdlei*     derettqoeiiitnpoiciT viciipuii»   intdligitia alifer caofatu aliter cognofcitsq: cognofnr uipw^;caB  fat cum aliotqi (ol r l ?3 generit bomlnf.Sed ifta cft ftiga.lsfic nt* tifc   I ip boc n5 euadio arguinird:qi fumo cailfalltatc 4>p«a intdugennc  n illo pttoti in quo tnecedlt caufal irate milie agentis. Tlan» 13 m eo*  dem inftantf tepoiio moueat pmua motoist fri» moto: m eflentiatr  «idinaria. tri motio piimi motoiio p:ceedit ni morione fecudimot»  n».(icut pt3.8.ptY*t^« c ^*3i*£tr#eftiHpxoptuibuq3HK?tCi Kvu*    SfneictteSuer.    42    #10« woaet tuli motus a piuno: t noecotra.igif morio illa piimlmtu  rouo eft natura ptfei:qi irta cft oilpofitio piSnfs narurafc%r.o.ibt  £o mera, in come.)cu aliud fberit ipfu 3 flif no cc<5tra:i boc tr oa.e  fncra.cjp.ee prioii.tuc ficin ifto piioi» inrelligtria cit:t n6 nifico/   «uirioc t ecndmosf3i(»a n« fc exedunt vf® ad fiugpiaria: emo nec  *ua cdUras.£t io argurairujiudicto meo cdcludircom reibofion es  iuli fbite vellent tlti ponere aliquas alia j porentia3 ejecurma in in rei  {tgennjealM abinteUectu «roluntate: * merfroillius oicanicaufa/  litarem fe «tendere in pluo $ fe etreudatcognitio: qfleft multicii/  care entia ftncnccefntatttnec (?oc vn$ inucrimeft in ariftore.nec   In auer. vel aliquo piparbeticoamiquo.frio pico «pcauliUrae in/ t ‘   tclligentieper leadequaf fue cognitioni» fed per acadrne zao/alitam *   «cepu cognitioni: vio quo bebes frire jp intelligfria t agens male  faciunt vnam cauralirafetrotalem reipecto Angularis effecrusoni  oioducirursqi fingularfd funr gencrarioee:tn effectus fingularua t£   M** • m* tf ri a I i agente: n a tu r a m vero t?abj ab intellwenna. vnde  ab intelligenna effectus ille no caufaturmifi vr vniuerTdlie: a: elfe/   CCUU3 \:niuerraliu3caufefiint vniuerfales.i.pbvfi.ifi.ab acente aur£  materiali cau&tur:vtfinculari 0 .intellige'tia igff caufot effecta p fes   pumo modo vniucrialitfed per accidens fuacau&liras ad finqulat i/ t i>   taremtcrminaf pio quatofimUl<9currft: cum fignato agere ad dio/ '   ductionem tcrra.£r illa eft mens fipeera auer.ruperc3mc\libii.oe  »i#i»na none: vbl facit PigreffionI oe caulis veri fsmngtf in bocsaol  luscftmuUnaiusmcuBKfTctffiadbuc fJ>ccularionis lopue qoomd  f iirrtligantur oifta duerroist volentis intentiones vniuerfalcs elTe  intellectas abintelligcnriaifediftod obarabimus../. meta.cS mi/   |io coD(tdcnt(« •' Lm   C Jn comem 4 J-bofoe Wi oe celo.oieftC» mlta.g> elTe buiue coi/   Ixjiis n8eft frnfibile? fed rone c^pieblditur, Oppofitu5oi*it pjfmo C5»f« 4 f«  ce!nc5mcn.t,ir Soluinir.frniibtleapud 3ucr. eft nomen mumplcr *  qfi® fiinuf r«>ran3iliflf.£rifto modo rimitur.j.pbv.comen,48;vbi  ceponirfciift bile piorangibiliiquadopbsoirit: omne coipus fenllbi  lebaber vbL£r etii boc modo iumprit.p:imocfli.c5mIto7t58.£t fle  f efomff.ftfto oegenerari5e.tejc.cSmf.7 f qn® adrfumif fentSbjlc pia  raturali.r ftc fumlf in piologo auer.fiiperpiimo bbtn.oum.o.Tiea  fcnfibileefunrfubftariiiftius artfojquldo® fomirurpio mobili. £e  quado® pio fen fi bilfferifu quolibet; e iicrumifit pe ala plerum®»  qua do® vero r:ofeiifib;lifrnfurifuo rantd.tflc.o.CSmlta.j.pbr.   48 «£oipqs celcfteef fenfibjlefenfu nfus.CTDfcam* ergo » ft que/  parur abfolute an celijm fit fenfibflr.Diefdum ® eftbene fenftbile II  l, f u PPonat.fimiftfip:oftnfibiliiWu vifuetnoauteft feri  bi(e:fi pio tangibili vel alio ftnfu perceptibili fiipponar: quatui ad   inrennonl cloer.bicfennbileeapitur pio eo q 0 biftiqnuifc!*rra illud   P? cft pcrr5iie3fnnefligablle Pffcurfiue: vnde pio tanro.p«C5uiIra*   fenfibileifed per ronem coni  1 «^neutra: qr.rj.ne® graue; ne® leuc,.   R n i lfur f. y Wfnue boc finr cognitu a poftrrioiib*   pioccdrndotno au tejfimplia cognitione fenfitiua boc cognofci pdtt   ^ oie cofcqucn/   ft *    v • Solutiones cStradlctionfi   C7nc3mc«42«0.£omcrflto: <pin fubftatgsgcgd gnaturtgnaFafl  * ‘ • vmuoco. Dppoftrd ptj ibidem oe igne qui t% motu generaf * cr geni   lis perpurrcdin*.7.mcta.28.r.3i.Tlifi eflcttp illud b£ locum in fub/  ftdntgs ptretistcui no efl tguis.nam fm ipfu3.3.ce.c6.67.£lcmenra  Cunt media inrer Ibam * accnstfifr l?3 loca in giiabilib^giiarione nl  cedabili cui no foutiialia generata cjr putredineiqi mus genit*p pu/  trcdinl: aut no generattaut aliud generat qd no «ft mas: necg Hmf/  '■ na;poegnari5caialid»capHs:pmo e.icutficclofdt Coml.irt i,pp5/   nem.7.mrta.28»b3 et alias giofueiagbu8vidc,i2.meta.co,24.t in  limitationibus noflrts Catis bitimus.   Cdmr» 4*. c3neodfco.42.o.g»co;pojaeele(Han5aguntfrigiditat?/Durti»  oppofird ipfefennr.2.cap.oefbao:bis.<ir ‘ooluif.ticloquit e* fen/  tentis ,pp2ia. Ilamrm ipfu3 co:po:a celedia ndcdcurrdt ad frigidi   tatemtmripiwatiiietcoparatfuciqmipfebS-^tli.comcn.^/Rc  monoa motu ccli Dat grauitatt «quieti*» frigiditati fient ricinira»  nat leuitatccalidiratc t motd.Xtomas adr nititur impiobare illam  opinioni renibus fatis apparctibuo oe quib* Diliges auerroifta ?H  dem fn*2.cap»t>e fba ojbie.loqturf m allrologos.vn ibi Dicit cSfidC  rantesadtin fctaadrop longo tperere Dicunt,  rimfc. «. ITlncornl.n.D.fffPbcrabsnim rtmoueafrm partes: tnorm»  "* ’ * 3 ttim.T^ui* oppofitu oi;cit,4.pbY*43*cotra Xbemiftid.CSoliif|Ufg   lpl?eramouef fm panes quitum ad fbimam t fubiectu.fed fm rota  no mutat locd fm r6m:fcdfblum fm fbim&coipota aut rena fm to/  tu 5 mutare loco pnt:?frnfb:ma:tfin fb'm.£iidcoboc < pp:tu ert Iblf  Ipberico coipoji taliter moucrl.Zlut sicas ss loquif f m Xbemiflni3t  Cdtnf» ! 9 » ledpiimafoluriomagisplacer.   M tCjn comf .tp.oicit c ometatoi ep bemodra ti5es mathematice noti   * funtmifccnif naruralib’.l?uius oppofitd«b.j.metco:oiu.comen.p#   *• rbi.b.qp caufe iridis pofliint eje vtraqj fcientia affignaruUelpondef   <» oictu fuum eft rerum bic*q? n5 funt inuicem mifeide rouco nato/  tales cum matbematicisinifi fbite in cafu quo caufis matbemaficio  occidit <v fint piopinquc caufe rerd naturaliC ~  pbYfi.comf  bemodrar.    occidit cv fint piopinquc caufe rerd naturaliff.ficur.b.fSinctatoi*!?#  t>brfi.cdml* 70 »ratio aut efh qt rnaqueqt frilrfa e% picpiijs medqo   S. • ^ ■/ m I /MmT a* J *^|^/   ?cmaticas lo/  .comi*    tonem  cocauiar     dwZlmo: magidris» £>eomctrice fecerunt jblatone errareiq: crede/  debat res geometrie cfTe piincipia fenfibiliu:? pUmo meta.conie.2 1«   .f a/a a .. i*a./a A. M 5 !»•>.•(«* AM «a* «.^(1 S HI t Si* • • /Ati J    contingit antiquis gp no Dicunt fermones cduenicres: t caulas con/  MeniltestqiintromiferiItfebarecaulasreru3mobilide^ no mobili/  bus. jdempiimo meta.tc)^c6mc.ip.«.34neta.coine.2.£id auri al/  legatur in oppofird aucroiirae eius in.j.meteoiop.bicenduj \gg illud  nomoucriqnpfemerauer.milUmaterlaferetractauftin come.rl/  fimo illius tertgedtraZIuenetan.Xicet illa retractatio videaf cotra  Srido.piimo pode.tejc.c5men.30.ft quicquid fit be bsc poteris tiitC  Dicere ag fn come.piimoqd bitit caufas iridis polle ep fcientia ma/  tbematica affignariiboc bitit eje opinione auenetan.aiitcrcnij non  (tfpfum retracta fler in fine illius terttj: ftquocunqj fu poderiozibuo  bictia magia bebemus crederet m quo patet gpo ornea rasionco c*l/    Sfnoictis Sluer.    45    colatottttn Cn naturalibus applicate nullius funr robmis cum tran/  ficcn dant caulas naturales*  fiTjrt eodem e0.j9.0int CSme.eoipa celeflia clTe eiufdifpedeisop/ CSmi*Mk  pontum bu iua babet in vlrimo cap.oc fBa oibie.CSoluif. tpeciee     ui oicerc.ouplejcefie genus vniuocu; t analogu:pt3 per auer.pumo  pe aia .comc.T.t.i.oe ala.c6.;o.e. woc ala. comc.4.t.4.mcra .c3,  a.t.f«meta»co*4« £rfic confutui oiccre fm auer.eneeflc gen* ana/  logti3.t l?fc analogas orias.vii ptimooe au. co.6.oijtit actus tpo/  titia fune bfie valde oppofue emisit circunr oc genus.     _ PH M L PPi tpzirnocfli.   c5mc.f.t.i«eeli.j.t.7M:5mera.idem.o.<rSoluif.bic loqutfad bo  niinc;tqi arguircfitra anrfquos:t loquif oe elemctistnam ibiloquif •   »c quiere terreifimpTr igitur (umido coipo:a«n 5 fnitt iialiacodc mo  Tninoee Oictotrn fumido cmpoia elemen talia tantum: ftc talia Tunc  naturaliaeodem modo.£t ideo. o.Cimcra.in.z.celf.co.j,® morus  ccli »5 eft nilistficntmotusclcmitoiniq: no or oiflinitio nae vniuo/  cetfed impiius tpoftmJs.2.pbr.c 0.3.   €T£lementa ni babit quiritati terminati inquit Comita. fn come, Comt tSU  t?f.T3ui’fn oppofitu oicirur. :.oe aia.ter»c5mc.4 i.omnid na cofta n/  fiumtc. Si tenerem' opinioni £gldg romaiif poneris no oari mfni/  inaey parte forne in (Implidb* ncut quid i tcnft erii in via Huer.fs  «ilee (Ter tollere iftam cotradictioni.rn C6menrak6.pbT.comi.49.  tudef ponere mimmfi tam in fornis fimplidb* tjpin fornis copofiro/  fum.nifigloJaref quitu; ad fobfecru ipfurn.fed qcqu id fit oe bocgp  piefens aucto:iras noeft cotra ponctes minima: qi C 5 mfra.noIuit    Picere ibi.jpelemira no babit quiritate oeterminati:q:.v5.non Os  tur miniind vel mafitnu in cistf; illud oi;cfr cp taba n5 pfifinnn pus  £to:tinindiuifibfli.tifiud ftutocint£ri6cei*ibi:fiip3?Adcrdri.  fiTConcoidantie tluerrois fuper.;.cell.    m      n*    Comc.fi.terrtj oe celo.frrtbir Comi.® nilis Olet ...   <p magnitudo eftoiuffibilis i fp Oiuifibilia.T)ui* Cofilc* 0$  tn oppofitu oil.4.pb?.7z»vbi.o.$ linea matbema/  rice efi oiuifibilis in infinitu;:n6adt linea rerreftris.  (TSoluirur.magnitudo nilis oupliciter p5t confide/  raitf- ' ‘    rarittinomoivtefi inmipiima abfolure:? vtficna/  turaIis.o.ipraminlinfinirdelf(Oiuifibficiq:oiuifio in  Inftnitu3»n cdtiuuo infcquif materia:? ex parte mie efi infinirudo:ejr    parre forne finiet c3plemltuttifta fuit ratio quaremagnitudo oiui  Ubiiiocfiin fnfinird:n6 auriaugmitabilistqi oimmutio intequirur  marerfi:t augmetu; infequif forni t actum t per fterioni. alio mo  porefi magnitudo nilis c3ndcrari:rt efi in aliqua mi fenfibili ctfftl/  te fub aliqua foma oeterminatait fic terminata efi apud naturale^t  8c pt; coco:dia.tb6r etia (olui gp nalls.c.cp magnitudo efi oiuifibilis  (0 femp 0iuifibiUa:n6 q: pbet citlnuu ei piuifibile in infinita fient   3 { i     Ptfm?» 17.   time* ft*   £oml. a*  Cimi* 67*    Solutiones cotradutfonu   ■lig tencttfcd q: j>bat & magnitudo nd di copo (ira eje iudiuiiibflib*  ficutin.upbY*)’ijun , oit¥urcejciiuctide£dm<ta.rupcd.3i»  C'3 n .c3mc.i7.i)!<irg> piato nil^fl iciuit ecpina ma.T>ui*oppofiriI  oqrtt ipfc p pbf.cJ.iiuC Soluif .(p iu\fl fciutr oe £ma matfra g? gdi  ta tectus fcu narncognoucritmirolus Urifl.cognouit nam eius: fe<f  anteipfujiiuHue magi» apptopinquautr ad veritati d>tpfc piato»  t Ite in cdparande friuit» tn ftmprngnoiautr.   C jit c3nic.;i.iprme tmu.o.tldintta.copofituno differre abclntist  lltfi £ritire.T)ui’ rri onualir ii e ruil> bt inlV in rn./ia.r/nfimi ni.m.    nicta»   addi    itin gpritare.ftui’ rri oppofito ejcpilie Im ipfc in cd.Oo.fcprimi r   vbi.o.ep caro nd cft terra * igni» eje gbue cdponif :fcd cft aligd   tnin.d. »oluif.gpoiaitfmIini?oc loco nd ell rjeintcrioncpbi: nec od   Intctionc fuatfeiiiiud fequif ad boiemedtra qui arguit»  Clncomc.it.o.cotpue marj?ematicu3noncfreinloco. T>uiu»op/  politu pr3»4»pt?Y.70.«.47.« p oc gnatioc.co.44.C Soluif .cotputf  mati?«maricu eftiu loco frnimaginarioni.TIdefliii loco fm renuto/  lotio c(1 Zlucr.4«pbY(i* c &«4- 7 ‘in finecdmcri.   C?n cdmi.67iO.gp ignis gambas qlitatee in line. Vui* oppofltil  % 4 .mereo:o?.co. io.CSoluif.vmtas efl illa in efnto ftmplici abe     Comi* 3 u    In refioni t remiffioui fu a? fb:ma p alitatiua $ tqrio a iit intcllipatur  eicrum eiu».4‘mcreo.cd.io.oiiim’fupcdmi.(4.pmipbY.oitTufet*  ibi ridcbietqt nunc ad aliaptopcramu».   Ctoncotduntic Zluerroisfuper^.Celu  ^| r ipaucr.in cdmen.iuquarti oc celotg? ignem edic  y\ l y oanonflratp|>0tbi:l3ltrlpi6f pare fubieertta    BlgrefJfo ?  tnodernosd  IBrorptib’  flfriui».        illiue liba. Oppofitu ipabcf ab iplo fl6o oe aia.rdmen*  i7.t»6.mctajpl?Y‘Conic.ptimo.vbf bsgnieqj fiibfccrda  neq; partes fublecriuefuWctipritamOflrariinrciitia»   A ■■■ iJ c Dicunt moderni g > ideofubiecttiin fria no pdt arui/  c< * pmo norri in fria» eft id quo cetera certificani: nibil.na  ffltn fria quo IBinin fria cemficarf,poiru:fpee reroftiti/qtfuntoife*  modis i Ji cd (Bto t /Uti ejeri rta:ell vna cdcfTc (pirus: id ncc Ipfe atfJ  paao oemrart pnttfcd pncipfa fubiecri fcrir aligd noti* ialtc3 quo aa  no 8 irt lomipfu; t ptes eius» alia multa virtutcpmf fubicctuq: igl  r ‘i? por nortftCfl ri per aligd p:iu» eo in friatqt ell ptnuinec per   «ngd poften 9 tq: »e poderius ctrtificaf p ipfus tangp per prno notum  inma:ig!rureftmdrinrabiie»ffl3no»frccrim*pto(ijca latis qdnioe  t?acina:quatnaunpectat adprisnori mtbi cpiflaoplo fit vera. qS  £1113 otot g? Him nonpdtnotincari-.neca p:ioiiinecapftefio:hqtn 5  B 3 augd norfu 9 . 0 (co:m fcoe faifujeft quarum ell mento illiue caufe.  Tl ain pitctpta fubtectt lunt pUo:a nature t notioia gj fu Ibm: ficut ci     •n raltous apud no» funr notio:es.p:imo plJYf   « fomfne indemditrabile dt prife ed lua ronc (b:ma!iqua c ibmi  cu oe illoop3 pfupponere gd t qr.t no ell aliqua alia rd:q:.r3.nd bnt  piius nec poderi* quo fic vel fic cmifi<afiqueat:rnqltbetfria 03 c 3  cedere fuu ibm efiTcj vel qt illud ell notum hi f« vel q: accipitur ia«g|     3n oictfa 3 uer. • 44   «otum ab alia fila in qua orclararn fiiicficut eicit pulcbtf Ccmf.m      cfttqtlscflc eejciffctia fubiecricparriu fubiccttjarii eadem ftnr: (Tat  tri ruumeopnoid cifeit aliud igiiouriificutlimeadc fubicctofmt  ©iimus inotojjt pma rozmattri rationibus ridinguunft t (lar vnunt  iub rnardnccognofd:? i^no:arifm«Ii.i < £rtocrcrificafin plerffqj   * — ^ vcelot cuius   irraltje rla'   ! ejcifletia cu lub/   iccto luo cui fubycir.vnde frfo or ata:txmonftraf cfTeftnfue coie:c  tertio a aia oeinondraf cfTeiutcIIo pofTibilie:* edcinteire ageriet I5  Hat or portrye alc quas 1 pecten c partte fubiectiuae appellat L 6 ml»  Bicainueergoip.ppofuioauer.nofifft vliter vera gp ipedcoTubie/  rtiia fricti a iioupo(Tunr«mondrari:nfCap:iojinccapoftcrioji:fe<l  IoIumi hoc wriricatur: vtin pluribuw.fed fallit quandoqg: t hoc quir  dotales fuerint ignore.c toctrt qftipfe oipit (n IrSo» aiajnptind/  ©io come.ip.inquit enim qivult ponere ^(cnumerd I (larum r irrutu  rm gp jrnfrjc ponit fubiecta fue artis: non ruit ponere: n((i illud 06  manirefttl e(t per ieitoimtmt alia: quenonfuut numfrdaquoufqj   e TfiTotenirDeeis.Ccceigif partes fubiectiueptr fenore poniocr  entin fcia.ficut ponif fubiecta arrie:fcd ille que funr ignote potiunt  ©cinfari (n illa fciatpripue fi fcia illa,babueritaliqd medii! notius*  pr q i illae pofltt illafcia oemonfirare:q 5 addo pp fubae reparatas#     co«f.u»meta.£rq: iraertiideo cijcit £6mf.ignf tl oemonftraf l;ic|  * efi oemratio tigni ad (pcefubiecri:qft raro cotinjjir in faatoijtirno  liter rarotqt vtin pluribus partes fubiectiue in feta funr per fe notet  •urfuntunr rangp noteeje aliafrfa:quelblu3pdritlao oemfarciticut  mttapbtficafumirerreibarufeparatJ?:quefuntpiicipal(tfiine ptes  Cibiecriue fubiecn illius frit fine oetnrone: q: cocedir eae effe fub 9^  cies fe in toc artifici nili qui eae ocmonftrattfic etii oiciinu» ec Onf  eipys fobiectl pucipia fubti non oemfanf in fria:q: bnt fubm taliqd  p:iuo noto per qd oemrariqueanuTlam fi pncipiafubrf in Teia edent  per fe nota (n ei nec potitae fulminee poftenojftae pafiiond fubti fuf/  hcernea oemrareei.t ratio etisqt oemfario no frrrur fu per re notas  £t ideo ptindpia fubti in fria pfitoemonftrari a poderiojiin fria ilis  qn fbert)itignota:rpntillapndpiaap:io:t oemonftrari in fila lupe  rioii fi habuerint alia pnripia ptiota in illa frt.r.que notfota fbcrfnt#  «toc totoaritar'  luciJiilimaaucr    )uennr alia pnctpi a ptiota tn ilia irt.r.que noiioza mcrinn  veritati f5 q» talia pndpia fuerint ignota* £t irta ed fnis  a tluer.z.pl?Ti>«cd. 2 i.vbiponqp oijtlr pfteipia fubti poffit  ©cninriaportetioziin Icia cuius funr pncipia: rei a pzieiil alia fctS  fuperio:itmodo habear cautae p:io:ee in illa fru:addit    it vna Itinfra/    tionlnecu:fuperquanonc6fiderau(runtmodernf:ofcie.£ttoct0  tu tncrirqficaufelubtilatqeriur.fubmigilCvl colligamus fragmets   m pcreiO m (cientia in qua ed futim fui c UU feienna vfie fbentifinc *   * • 4    y    r ?Ti[arnawmfatit<ipfu5:ttoccop«(rft)too:fuardiicfo2maI(:qx   f fK ran$ notnsiUd nullo pacto pot otmraw*   fnnra^f^claS ca:q fupponunf tantf nota non cft «mrarto   *^J5£ bSeUU i notio/pMteo adr fubfictn lcw:fi fbenntigno  •p^a Cnmiiap non h qSpo ffi r illae «mrapc.Olco m   SJXt n Petilia ocmo*   rrS«tsi“   Iccn it partf o fubiccriuct ficut oi '   » <• ■_ • _ . 2 ^ ^ II «U «IAm    tollat ab all4  i: q: no    ?Ufib™K   HEKSSBSSffg   SSSSSSSSBS^^i     jjHSSg^ in pojtia cotpuo fcnft/   M/rfotfmfiSdpifi mSliu.ScUm «o Ibnt^mccStMmtatw aflj-  Sfln ft?arKfm« cu femp fit cu cJtrarietatc. Xmlnant 0ndpi«  SfnrfiSuox elcmltajque adinuicf trafinutanf .rnde nift ahqno mo/  Se *letnfta caufata eficntcj: qualitatibus cotranjo/no bene snume  «,m nrrmarlu «fiito* a?ba(T« e% cSbinationi^uo talw} qualHatn*    3n oictis Sfucr.    45   (fonte etti* m Jies l?fit reduci ad genus cauTe malis, fi io ernta coti /  derenf adfnutcf :rt funt actiua * paffiua adinuiccific frcru 3 pnr oie»  qlirares cRuo? eiTe caufe elemento?. nam eu a aio fit merito cdrra/  «*ratis.elnta apt non bffrcJrrarierar# ronefue forme ibalis eu fuKe  nibflfir c5rrariu:rcd fola rone fua? qualitartfciujcta illd p&i in ce ftn  Tat feniaro.tgnie no agir inquantn ignisifed inquam calidus:* fcoe  no alia rone pfxmqt aerio no cfltiiifi rJnc?tranerario.i> or gnatide.  fez.co.fi.* q: ignis nulli cdrrariaf rdne qua innistft rone q calidus:  ideo rt calidus aglrtnonvr (gnis.fr ideo ficcofiderara erntafunt  caurara a qualitatibus fuis in gnecaufe formalia: t qlfratee fue funt  »o:me, P fe?p:oqui«oa fora puenir actio *morus.3.pbr.i7«£rbDC  ctiieftor intentione co.4.mereo.c5.p,vbi (?3JP caliditae frigiditas  tumiditas t ficciras funt «tutes eftiro? per quas ernta funt ernta. *  toc rojuitpbsin fn5o te 0natioe.rex.cd,7.».8.fineDubio:fi bene c5(i  derenf *ba euis.£t forte h>c voluit alejc.qn ofrit <p qlirares erntorff  luntnueformetqun aucr.forrenooinar.mfiin «bistmcnre rii forte  cocoidcs funt: ii aurelemcta coftderara fuerim: vr ibe funr:quecofi  derano biuim efhcnon nilis: fic minime potuici q lirares demeto»  capras elft in aliono genere reibectti rfhto? non quid# milistnecfo:  n?alts:qr partes (Dfpebcrcftefubenonefficicnris.neq; finalistqrele  •nera rt fube bnt alia Ondpia piiora iftis qlltatibue fenfrbflib»: que   *Dtuinocofid_fraribnr:*fic£5mc.arguircotra niex.f.pby.io.e.s»   niera.co.r ,q> qlirares eluto? no funt «refoxmc rtialeo erutos :qr q$  «nfclt aceidso alteri non eftibain bia:qucrniuoce oieunf fededri/  derano naiistqueelHnfrafltacdfideranone^coartara adfcnflbflia  pneipia eofiderat rlemeta rdrf funt fube nilescdpofire er mat foj  ntAtt fieejt fubftirgoeoponunf:«ma cdfideratio pertinet ad librun»  jJtrncopsficutcolligipot exmeteComc.tertio celi.co.ti. rei rtTunt  partes muditrr funt in libro cdicoflderatatrd vtfuntcaufeeopofi/  rp?.ricufinlib.wgnarioiiepilderjnftefteauer.3,cdi.c6mc.f'mo*  r|timo.£t fitfoqutdc monilis ignoras vltimao eo? pfias circulo/  fluitur eas per qlirares moriuas eo?:que funt grauitas t leuiras fim/  piicfrenc grauitas e lenitas (n reibecru qr ernta rt funt partes mun  di rocernunt t»terminatdloeuj:tfitnmin vniucrfbt? qr leni fimpRr  ttberur fummus locus:* grauf fimplV oebrf (fimus loeus: inderft a»  natis ea tarr cdfiderans eicft &> grauitas eft forma terre fubalist* I*  uttas eft forma ignfs.£ridfo 2 lrifto.inqrtoceli.qt ibi eofiderat de/  tnctat vt funtptes madi oifiinir ea per qlirares locaFr moriuas tanflp*  per drias non rere fubalesrft cfrcnlocutiuae. flent reftaf £dinen.c$   * c<lo *9 <, 9 d oicar modemuli qui renfr qr fi nr «re ll!e»  it ub»anr oe generatione fbbo cofiderar elemfra: r t funt mitto? cau  e.non nint aut mixto? caufemifl rt tranfniurabflia.non funt aurtj  tranfmurabiliajnifi rt funtaetiua * paffiua. no funt aut actiua « paf  ftuarntfi merito qrruo: qflitatuj ptimardtideo ibi circuioqnif reras  fcnaseo? per qlirares primas: que funt calidiras frigiditas bumfdf/   (* 0 T 7. c f* f ® 8 * T in Iib.mete 0 .cdflderanf.l 3 fnb ratione ma* fs   fpeciali 9 > in (ib.tr gnarione.fitideo #t fic ibi &iffiiilunf. Sic igif ptj   «ic fqlutio cotradictionls liquet ot (u ’ . \    0oItttioncs cotradictionu   CConco2d*iui<flncr.fupCTMow0fiJtiqnc«c«Wti5e. _ ^   w • nucM«co,i4.(>mi«_0natioc.g?lbaTtriar4f  yLll mouctiu a pmo pl?o coiidernf . £t ibi ftntop/  pofirn ot Udo moucre qd cft mouco moti:* prona»  naUnoaoiuinoo3c6rtderaruSoluif <p Ancipia foe  fenribilis ra3 0<n«rabiUo # mrucr a nali pto t a Dl   iw» uino fcmt cdfiderari.f3 oiifcrmtnqi pnapia qinuefll  a naliinueftiganturm funt pncipia fbc feiifibi/  liatpncfpu adi a oiuino iutftigata funi: rtfdrfmcipia (oe vel entia*  cnrie em5in^ruene:elbeing)tBiBeinueftigan^pndpiastcae.4**  e».mcta.vrrobtqj.tcx.c5mc.pnu»£tideo.o.£oinc,b.g?©uofuntmo/   d( mouentiitiquo? vnn» eff qd mouet:i non mouetur.t talia moros  vt fcribir ipfe in pmopbY.cumc.vlrinuNe.i.pbY*. 16 ?* t«.<omc.73*   Tloncofiderafcniriquatdad fieftjijoaurquantuadgd cfttqitnc®   non eft pncipiu 3 motuo: rr or ibidf.£r ideo (t»a * gditae iljiuo pnmf  mouftio a oiuino cofideraf :fed eff aliud (>mu mouco motutt cfr coi/  pus celefte: qd mouet ifta infrriojassmoiief abintclligenriaitrale  cSfideraf a nalit a oiuino: a niliingrtu cft fenfibilc*moblle:a©iui/  iio a dt r t eft ciru 3 a pn ci pif a lt> e inqui tu 3 rt>a: r curio inqu atuj eno*  SorbcfttIuer.i2.mcta»piimo.r*«.6.r*i9.c5mc.^ 4> -   Com?«l4* 4 C£aufcgnatioiofunrDucmlTUioueo»ficut.D« £omc.ineodC3c«*  14.buiuotnoppofiru inuciiif*i.pbY» 17 * f ‘ l8 »r^P? ,,l ® ,u r t l uar ^“JJ5  <aufe.rimilu<r.j.pbf.c5mf.7o.o.® rbicrtml (bifunroco caufctre  igit mi eft cauto gna tionio.oce igif cie coeurritnS ouc rm.5oluIf •  «natio rr eit motuo gdsi cft ot numero accidentiu fucccifiuo^» pca/   «entia adt qtenua aedderia funr nccio Kpcndenta (ba tan^> a lubos  ftcut feribir C3me,4.metJ*co.i.tocemmc5e oibue eiltq: ‘9‘f   rario motuo quidi «ftiopj gp fti actuomobili9inquatu3mobilc.ralE  adtfibi jjpziueftgnabile inquaiuu gnabilc:* bxeitma. £rideogee  utrario eje parre <? aeddee eft.tetii e% parte qle accnoregnr fub 3 q*  mi ert.Tla fm "pbui p pl?Y*34»«*"* , n rti »* Ci, ‘i ,0 ^ B ‘i u, ?- n *i 0 3 u, i2  funt in fcoc couenerut y ej:nil?Ilo nfofl fir.£* parte aut* 3 gnatio d*  or numero accidentia fucceffiuopdumoemsfcic gnanonc pio aggre  gsto eje alteratidep:euii:tlubito puenitfoime.6*pl?Y*f9.pt3»bi qp  fiepot qn® capi.oico gp fub l?acr5nc majue «pendet a motoie. Tlaj  tot u eile talid accidentmst totd fieri «pedet a can:tnnreea:q <<| mo   toi.ftcut «clarat Comitii.meta»co«4i.Caufe igif ma^imeiiecieaa   gfiarionctrt gnariocft mot^gdajfuntfuufubj qdeft neuu rinttmta   tibi: sronegencriot ronefpeiit moto: qui fibnonmueen ronc fpeu  flccidcria einjpcrrtunerii non «pedetfn cfleittn coferuari a cautus  e*tr(ii icciaifed fuffidr erigentia fuifubiccrf ad tot y talia lint «uxt»  illud coirupno piniofubrtJrijo impofecft aligd alio^ |xrmanere»4ox  nia autnoeft inrrinfcca gnati ani: vt giiatio cft motuo: q: iu a ductu   eiuognariomeftmotuocomimpifiuituiUudp&i.dmoa gnatioe*   lex.co.ff^abiti^pfenrib^n miccitor motuo: i Homcn.i.oegna/  rionc*c5«f i.fbtma cu itiuenif gcCrit trifmutarfotquo ergo pot e< cata  Tu trafmurarioniof£t ideol3 fojma fit^ntrinfeca gnaro; non tngna/  tianie eft caufa aut pncipid.r q:fb:ma « finio gnanonio ide3 f* 7 *  Pbr*co«7d.ideo^icimuo fffiniqctia i»3 cft puncipiaipfioo genera/    3fn bictte mer>    4$    l^mpltoe«niajcim loqucdo oe .ppinquo motore.ad fine aurrfia/  i^.r^l^ pzlcattrt *^ jr -* nc . nec,a3 t3*qi truft ™ cflet ree gnara: fi oinni  *5i/ 0I ? c c 3 r ^T cr r^* licer qrruo 2 flaf cauletbueillarus macio a p/   piopnanf gnati°i:emie gnato magis* £r ideo bene cii it tome.bie  °1 0 ^ 0 * c ^ uftf ‘ ,nt fi fial i 5 *«*£nftud ficurmiti vrtoccultefen'   fel t ^ns‘/.^A, m ^ 2 * p ^ Y * re,:,<0 *- 2 *?’ l5i ,' pb ? nr nalem «tere cS fidera  re or inar tnorojetq: cqamrlo gnationisno pdrperficitnifi badobas   Ouauc m .e c^cdfmaioluricnc tfta fubtifr arguit quidaer Cei/  puis frbolanbus meis "petrus fides «matojfca.tfoado tp foimacft   ,*!#!» a r 0na r t,oni #jEH b "I {auI moro: q: terminus ad quTcioe  quidirjmnoiue.fi<ut.D.Corni.f4pbY.cfl,iit.48.».i.Dhvfi rn a *  oo(ntopbY.co.9.fubm aut non t-rcile tr q dira re a t cldenalV.m e ta*f  Kd pomf taiitp additu. Co loff forma fit terminus gnatidts erir laif  "AfillZlf nanonte $ma:culusopi»fitu ru btjifti.tLSfir eu rnofor  no fit tr qdiratetnotuetficur erhciVe no eft tr odirare (ui effectus :mnl    iuo igir moto: ?;rirfic=uogfian^   noniojquiidceftcujfoza fblardnetiftincra.i.-.-.......*,..,,,,,,»,   «?iHm P Pr a ou ? r«tc3pararuwl ad rermihu a quot vc| ad  m < *SS I * m . oio cofidtrauirtermmdad que Ccir.f. quin/   l°J!!?JZ CO n 48 ‘ V ! >i f^A motU8 n3 c ofiiroif in fu 13 a fiia t% termint*  toariftne f B a '2i t ” t . ur,fc ^ ** «nnlno ad quem :qr ille acquirif :r e It    ^ cr, ”‘ ll , U8 fl d qui non rrt fie or faba morus ficu rtaUmfrarto  ?r a * a .***cqpiutt se P« rdlf * fit ita o motus!   ocquifiro eftetrunceft roralireroe/   p- fa iru Clk’ fnofutkfi lair frrininiin omtn n A rs.V^u t i    7 r nu * u: * no womma fluenterefj motus p:o fluei   rumpar™",   Ji ro r :erbr f fifuroiminuruaptrftao.morojerijjvr oljri C eftrorafi0   5J? 5 d,t / n tiVt * fifri f ,n °tiwlpfesq: fuum fieri eft fuurS  JS;* 1 - d ? 5enama 3‘ 8 inuinarurmotu fcforma.motusrni* eft actio  S?nLi'i rcm . ora,rr °}. , J.pbrfi.20>«.i2.vnde inoror cadit in 6ni i  twrrJnl larenrersfed eius copleta ciffo no folu mobilesfVd mS   torej capit: rt otcaf morus eft actus mororis in mobili inauanru do  renriamotnrnam perfocteoiffonee cebitoaripcroescaulas.ficufp?   6mopbr*ad ^nap»u.r octauomera.re^eo.ij.t.n.odqd pVarl^ur   lcasui tocre ftqces.ad fo:ma igif argutn* ri qii oiceba f® terminus   ?e d « • 0,U9 pr . auer -3- c3 ‘.f*Pbj.Dico q> ftla nia otcunf  qofwptjnunfuioifrone motus.Crcrminuea  *ao,tcrminus ad quc;t fubsw fcnwtoiponi attat i oiifonc cdplct#     lotu ant ^^^^5, *™?©! aut in minoji loco:ft«)t eft i aug   j 8 ci!£»iiW   *5"K"‘ 17 * jp?p £ “rS’«'S°"'^   )5ipS«««o '« l » *?jI t .    £?mf«44*    C5tnttt»J*    pSE5S^«0t»e   IflifigfiSjSSSSES   ibidi w*<5nwn*7«quonai5»i qwrutiUB eotpow      mmi   Iqiil   tui»   Sititi   nota   ito   ro|*   ionri   otii   rtj   ■3   lifH   mfl   •P   il iu)   •O r i!P   ini i  n (M   ■id   P*   ii*\   3 »   tiC« :   riad   indi   00   fc.   ,01   *«   i «ft   Tlil-   KP»    3 »   itu   i   d*    ‘ 3 ft&tctfe 2 (aei% ^,-7   fllam ,ppone5Pl?8 fric.ftpofTet oici *t y miioS SlilSSrAn^   9!SSSSSSgSliS^^   *^w»«ssssasw   ? C ‘ t <n ^«Molum q6fitejc lapide non   lifidfu.t focmanitcftiue apparet in rebus naruraifli**™.* k?.£ 9 *5   toie fi»rfu 3 efta leoiraret* mo£oe<nfo« a «rauirarr ^niT/rlr A /- 1 "?   m#ffl*r^*?i c, . t ^s n i fi ?P po r ,f PM^ vn »*l2*ito8tnoppofirffoidF *   opponif eode mo:« maxTa oppo £&#*c*4i    rommueejo: non pebef :.dfi demeto S^fTiSSS^ Solu.V^n/   dfiratio * ebnHlwSSSf C0 ' 5 f 100,8 tI “‘ f ft fi®»#* n4dl fn fine call  dtratio * cbullitiomeina no calefacit aliquid ibi:* Cciruc a nrr   # a in quapragu otb£ lune:m feipm ante minime agere pot:o: fo:m*  tI04 5*Mdtaw girum ad agere.* (ic c t ia alo Qf    materia..,  fcicta aner.     ■C 7 n^ 5 m/nlM 08 fi^iectiaeup™   ^^H^fl^^^P.^^r^efcitmot^bii^opporitusridetur    C3mcn*iu      *rr    Dkjifced b’    Solutiones contradictionum _ ,   tunctft aliqua * n f *mc»adductwqp gnatto t»Is ftc motuo conti/   f« M ' ’ ■ '"    -\    Sc3 fu.it foltf materia «moi Si mobile fcm B   inoucute.tUiaautemct <?« «tremis» or efle compofiCJ. £laie/   EI vl. qriH.** l.i «» W   StSl^eiwAAnng^^^SiSg^c* «p»teta*petf At   C3" comi.*^ w MrfnS oan iStl * erat? coiiftentifc kd oppofituj  ♦ iiectut( 0 '.ex qno * rSolotf .l?ict£pueiuuentotie fumtfpto   j.ce anlma.«m^t-t^W.r»m _ n - ftaoeirc4 £ t r,c compic»? edit   toto ter <»» quorestft « j « <latua.£t fic inter lunentur   non fown tempus argninetireu r amma.tempu»   temtfenectutc n Ojt®PP*L lcm!X) iiftaria:tt«mpona<reincmt*r   ctao<oririft«ndi*licet £ S *   sgSS&sgssasaaa      CimU4>    m&as^sssassa        3Tn oictis Suer.    -..v.. 43   SKjfcSSM •   ,0 q u<n, flme : quojunullu6poruirfolam terra* crte ’■ •   ai $° 9 ,K 3»noru8pjogr<fliuue artrtbuarur Ko   sgfear^   C6ml» 4jJ>   o 5 *fi^ia ftnflbl ,d ac,u<n ? <onfi dfranrur«caufc:fcd altion moda   £.^ C ? ^ dfrar i ab - artific<co,,nderanre fi nfmjt pscapuc p:(m£  finem qui crtrarioboniratiein omnibus. talfa auri a ofmno confit   Ef}nS!!£‘ r *% a#m 7 aflisnajiftoiumrarionfB fenfibilrB* cjriftm  iumnT^ V,d< Ti 0 ^ *" 5/ «•*«*«:• eto« Comrnra.i7.mfra.com.  Fa U ^rn«Tir 1 9 * v T^ omf * f *T*?*C^ r,m<mrta »» f 5ml.5.rrrrgrme/   ««n nnirtif r 3 S? q ' 5 bvflnuB ttbi : fufficfr nobis loca tjbl oflendere  n#nop3ola rcrtbfrc.bjcuitarimdulgcrc volumus. ««‘noere   uL-eootus renfationfs finis ri’r f) in afa:r pjinciniu riim rft ah extra -•— » v.  oppofirtf prjco.r.bufas mfm.nr afa.^cKSf^^^ CflWfc.tf4*     i"«»tp.iiii« iu«.i^uaoopircro Ttc-rminaf v  ir^fnr^? 8 v . ,rTUtc / f, « r 'nua que tfi mcmo 2 fa ecuemcdoper fcnfu*   •xrnnfc cob * intrinfecos rangjp mcdia:fVd funr qurdi q reflero «r»   -Ur? ComlraroiUM.colUft«,cap,i8.n:fcccporrfddi rari«   U^fiond 4 ptigor inc lacboliris x mulicrib , c»iccrib , fc r idr rr mojrno» ’ 1   §r?!^   m^Br^lnr f ,Copara0ltftnfart<,w t>iucr ft? rbmwquarii quedanu   SoffiSff cSIm “ r fo,U1 * * ftn^noqurm fom?    - Solutiones cotradictionuj   ligamento?!? eA ratio jpptcrqua anima operatur: cin ea fit fnott»  re centro adcircurerentu.£t ideo.o.Comenrato: g> fenfus tiinagp    tid t io qqc in vigili»! fiunt inci r if di? jniftid t rcdodflt in coipus»  fxtne tta cin.op.feribitibi Cometa. q? fi in aliquo coipe fola quiras rem*/  *.omc» oy» nm po f c i ma! jinari mouce « motu.TOuius oppofiru fcquirur  t £ oictio fuis.4.phY«*5.7i.ibi enij Dicit g> elementa pofita in vacuo  no pofientmoueri.? tn in calu ibieifer qu uitJa.firSoIuif.oico qroi  ctum Tuum hic lequif ad boicm.nam illicdrra quos arguit c icebar gp  puncta illa erant coipoiattcundfintelcineia fequirgjefTditej: de/  merto caufatattalid aut bene potiunt imaginari pefle remoneri ibis  quiritate remanete:cuinbabeatiiitrinfecirefiflenrii.dboruaetiaj  imagtnarfeft ree ampla ijristoicurrnu mathematici puetu e* fui  fiupu caufarc Iinea5.£ t rtujcus linee caufrt fuperheiem: t fuperficiea  fluens caufat coxpus.omma auum illa ai imagimarione reta funrt  . „ non aurem fm rem ipfam.   fc#mai»7o* CJn cd.78.oictf.<p iinpoffibile efl vt ft>a fit elementa aliop.opp©/  fitum.n.meia.ii.fulcif etiatoc idem.44ncta,co.i.vbioicif Ibam  eiTccitnolujnoPm agensa finfcfjfmfubkctfi.iT Soluif.piindp**  ruplicia.ppinqua e remota. p:iiicipifl remota po fiunt eiTceadcj re/  Ipecruoium p:edicamento?,fed pundpta ^ppisqua minime.fllofa C  2luer.cdmc.22.fam allegato in.12.meta.hK autc toqumjrCbmen.uc  (mncipijs piopinquia:quido oijcir 7 fubfliria no efi demetunt alio/  nunte reddes cim fubdit bicco:p:inripia enim noftic fuat no fbc.     I loquif Dcpiinttpioindiuhiuitf.o.grtaUsert fubOatia  *quc e A fozmat? p illam Ibfocmoilr ate finit fbe t vn u j.  Materia e tii edeurrititamen minus pilncipalV & fozma.Zlccedir ad  bocg? vt «clarani piolijce in qonemea oe piindpiomdiuiduationiee  alia eflindiuifio ciititariua:* alia quaritatiua;vndeenritatuiam in/  diuifionejpncipaliier h3 a fmmatgpritanua? aut appiopnate rf ha/  berc amicum quantitas r idea turmam confeqni: fed ue his (aliti*  . bicrum efl a nobis in queAionc illate illic vide.   CfmtUt !♦ C*j(n come»3.nd Didturmozrun^tnili animal q 5 caret principio ira/  trimcnri e fenfus infimul.non piindpio Penius « motus rm.Sed op  pofitu3 videtur pilo ce aia.comi. vltimo. vbi.b. <p non oidf moiruna  nifl animal qd caret piincipio.f. vita:non piindpio fenfus c motu*  inAmul. 3 n vnocn(3loco vult e^ foLa cardria vite.f. regerabilis alal  moituu3 oici. 3 "ii alio vero c? carentia vite e fenfus infimuLcSol/  uirur.g? hic loouiturfm fimm idiomatqi.b.in arabico «.fed piatu»  cr anima Pm idlomagrecoium qui volunt tnotres effe carentia 3 no/  tririue ale: vnde « in plantis mois repetitur.   £dmen , '» C^n eodem cdme. 3. ponderat £ Smeta tot. quare p$e bitit.® coipo  d* ra viua habent piincfpium efientialiterfe augendi, oidttp illud bi/  WvPpicr aliqua que non funt VW*H in taUh , Ti4ef efle aTiq d fim n<   su&incto    3fn olctts Stter. 49   •O0mrtifo.fi ctit eft lapla oe quo frp3 punio celi. citi i.e pximo be ge/   T\ ne ««2 •• t/4 i - i*. li 1 /^ j j • 1 _ • • .     V i    tigirur g? ntyil augcf erirnfiafr.i.ftue alio motu pxccedfrei qx angini  tario orbet panibus per alterarum e t motfi piecedctf rori vero at/  mbuir ronepartfu)! r |;ocftiit fatis arirto.cdira -puronf ibi <v aia  no c(t pao mota in augmitoa feipia.^n toc vrro loco intedir gp cox/  poxa viumrubabet pxincipifi eirentiale.i.inrrinfccfi per qd augenfl  •firfrdatur oirctoia i ; ic t ibi.   C3ncomc.4.fecddi buiua.o.ComctatoxlBm acciditis effe ens in ..  •ctu.13ui’tnoppolitu Icmit ipfepmocap.oc ibaoxbis. qui ponit ei/ **   tnenfides interminatas fundari in ma (mxaxquc eft ens in pura poti/  tu* Dicendu gp aliqui tf i Ita auctoxir ate moti ponere conati funr oc  inrentioe Zlucr.foxrna coxpritatis fbale matei ie pme corrernaxqx ro/ *  lunt fbm cuiuil} acentia riTerns in actu, fit ilta politio bmr fuit Zlui.  rndr fiamctatox^.celi.cJ.+o.expire pj ifta rerbaxt fiTr cft or rrib»  fcimcfic mb* cu pxiina ma.f.gi fu nt pme fb:m a ejcirt et iu in ea l actu*  t . rideo purauerur quid* gp coxpoxeiras eft rt>a. ficce at % intentior  alio:u 3 Comeratox oicit-pxima forni i materie et coxpoxeirare fubftd  ttalcmxfcd Pm ipfos pxima foxma eft coxpoxeitas que eft trina oimen/  flo.Dfcam’ igitur gp acentia ouplicia funt terminata 1 interminata:  runcofco gp oictuiflucr.fcic i? 3 locu oe termina tia.Dicru vera fuum  in pmo cap.oe fba oxbis.rft oe interminatisx coueniis.n.rfTet <p ter/  minaunopabeant cdAmite fubkctu quale l;abit interminata! nifi  «ctua fieret potentia « foxma cfrctmiiqfl impolc eit.Tlam terminatu»  fnfyuif foxma t actu3.7.meta.49*fed interminatio potfria' t mSm.  CStdmagnificitiatua freit replica fubtile 3 meo iudiciol ic-.qttunc  faltf foxma ibatis no oifferret ab acriuib» itermmatietqx ficut Ibi fo*   •neibalie en f ne in potctiaiirap teaccnnu interminatos eft ens in t»  tentia.fi t Qc of ia qui ponit C afui. inter foxma' fbalem « accntalc eft  vfr rrra tam oe accidfribuo terminaris <p oe acciditib* porentiali/  tnxot infermifiatis.srSoluif.namauer.no fbluj ponit oriam inter  foxma) fbalem «accidentali peneo bocircrncria renes aliud qdelt  a foxma fBalis eft pars fb’c;n5 aurem foxma acddfralisi per (Undari  igitur tn fublecto q6 eit pura potitia Diftinguif ab aeddetibus terini  natta foxma fubftarialia.e per ei parti fticsrlr ab ornnib» oiftinauit:  flue rerminaraxfiue interminata fuerint.   Clncd.r.rriikuius.o.Cdmfta.ipcnstrndperpxiusttibxmabft C&tftU 7i  & oe cdgregaro.Dui* oppofirti oijcir fupia co.j.C Soluff.cdpofira #   funt magis entia Pm famofitatfxqz oibuenotafunr.fcdPm mirari  foxma eft p piius ens .* vndmc5pofird.7.inera.te*.co.7.nec videaf  tu>i poe mirabilexqx in fili £ omcra.x. meta. cdrnf.i6.oieit.ip ifta infr   -«3 c.a rd r. < *     •iat coxpoxernum fiat.C Soluirur.oubm cfletquoeraia tcoxpe  f nttm fottfi «epiure» cflcnr in eodem oiftincrc loco t fubicctoxficuf   Splutionca simare» £g    £itnc«    . > Solutiones cotradictionu   fmponlF Iblatoni.Bubiu? iteru eflrrfi ara ipfa elTirt eotpuetfed apud  tenente alam eirefb:minocopoftraerma«fbiina.Tper piis actu$:t  tene io c oip’ ee potetii nullu efi oubtn quo t% mi « (bjina vml fur:  » qt boccfltqtboc acrifllud veropotetta.3.mera.Te;r.c5.ir*   8 * ClneS.S.rcribit £3mctaro:q;cu anfrrunf fbtmenalea auferatur  mae. Oppofitu p pb ?• 3 2. v bi o? gp rrt eteroa * n3 ocrtruif peftructt»  ft>:miB:q«a£nullaeftibipperua»lba!tbusloqufdo,<rSo!uif.inte!  linitur eemafeia que rectius Ibtnymaor jralta.it. cftljiiB fbimit.t    ^ » - iti »         «fie ab   denre:femp enisftar eu? aliqi* fi tlT} fine orfbtmJtmncno etto aera  ect ena actu fm viam eius.:. pbf.co.it. vn.12.mrra.cd.14.ma aboi  forma fepara n5 eft ena ejrtra alam:fei e ft ensronio.  flr^biJein.D*C6mentatojq>nom£lnrebuBarrifid.i!ib*pjimobtc|f  t>emS:fecudooceogrcgaro«jtntaeftmna..Oppofittt buittB babetur  f .meta.comf 1 4.c3tra nuie.vbi vulr g? ocnotanua per pjma fignifi/  CanrfbjmasivfecuiarlofubiecttiS. Ciiinooppofitti nuice.cicebar*  aliqui oijrcrntfuperbo* <p ibiloquif oepjima figttificarioe eje f>nuf  modo fignlficidit vndecdcrrrit accidtrale ejt ptfmo m5 fignificandi  impo:tarfo:ini:cjcfecudom5fignifica«Jiimpojratrt)mi*bi< loquif  ©e ptimo fignifieafotq: ptfmti figni fica tu dl pgregarfl vel ipfd3 lomt  ffta (olurionF n3 itellfrotqj no efi mo duofignlficadunlfi rclpcctit rei  fignificate.£ri5 rnfiotfiafelpfa3intertmk:ficutvidee:q2nilileluer  (itm.o.nifiquirujad verba, ^oineo auteeianduno multa it eicfe  |iM.meta.q/qi ofbfa e finefiindamitoejcinaioii fui pteokunf/omic  to.vlco cp fi volum* videre qd nomen fignificcriops noa cognolcer^  actu * ©irtinctronc aerno. Tlam vtfrribif .<;.meta.ter.come.7.vemt  aure actus» nomi qui ad endeleciiajcopofirus * ad alia ex inoribuq  madme.*.8.mern.come.7.nomeimponif rei tntrpeftfn actu, tlctu®  adt eupkr efi.acddcralio t fubfta’tiali«.p:im* eat effr fimpft.fecnn/  duo eat ei fm qd. eicc idir alia iteru ouplejr.quidaj ani induet ub:*  quidam abartf:namfmcIucr.z.pbTfi*iV<Hnnes fmme artificiale®  funt acddftiatfn rebus igitur copo/irio ex mi* fbtnta fnbftatialit n®  men nsimo fignificar fo:mi (b’alr?per qua' copofiru eft in aau fimpFr:  fecndarioaut figniflcatcopoilfiT.tlominaaurcSpofirotu er iniefbi  maaccidcralf a na producta ridenf f>mo figniftcarefbima'trecildaria  tnamtq: talia copofita/vt fieno bnredV/nilt per fbim..i accnraleinant  I3 fotrea fimpfr babeat e(T e per fbtm.i (Palemttn efle albd babef ab al  bedinequeefi actuePmqd perfidia. £r (deo nola eeuotauua raliuj  accidentia cum impoJtft talem copofitionc ex fubfe^ro « accidente»  ficur pt3 p:imo plrf. co.tr. albu fign ffica t albedtn e t redpife albedi/  nemtldeo ^mo fignifieat albediufifecudario fubiecra.ficur pt3 prr®  auicc.t.mera.in e5.ir.fed in nolbus reruj artificialia eubiuj cft Qd  pnmofigniftcfttalian ua.Tlamfibocfitndamitu^imir.iri volucri/  mus q? nome impbnif reifim q> efi in aetqtrr <p nota artificialiu 0mo  imponFfft)jmi:*fecudario niam.Tla?nctit frribit Come.in.i.pbY*  fuprer»co.tt.vbi b?g» fb2me artificiales: I5 fint accilria iu coqnbu®  italibusjtfipftttuut reo artificuleu ^in (P funt auificialee;qu£adii)9    w*   lite   Irria   Itrrt   |3   «i   jqrff   iln   ifta   rsw   liM   no:;':   'M   vM   ate   ilicJii   IcImI   m   m*   ■i*   fit*   if/ji   m   . 7 ,r«   Mh   1.3(11   y.ftai   M*   m   riiS*   mit=  ii r.   ss   :i*   citt   «W   $   r<*>   iliil*   covfr   FW 9    5nblctfb3ner.    5 o    flu3 fotme niteo pftituffrres nileeic fubdir.Sf igif nili a fant flBetn*  ceniceft vt fimnenilcs finr fbc.qucadmodu artificialia f^rp artificia/   (ia ftmr accntiaiio fbzmc artificialem fun tacentia. « tpoc apud meco/  ftudiugcqd Dicat alg.qico oeinrf ride Zluer.artiliciale ouob’ modio  pcipi poflTrtrno md rt elt indiuiduu lb«:t vt bjec iit actu fimptr «ab/  fblutettta5 bocnome frintf vf iinpojtareejccdi boiu3 aeccptioe alia j  in actmficur fcoatomc lignu « lapis. alio mS por fumi fl .inu/ vr i re»  artis:7 p gdemo logrur Comc.z.ceaia.co.^.qn.o.tp nola re? artif»  icialia p fignificirmatmrfeciidimo fbtimi arrificialema} talia actus  lita t* bnt oe fc vt q*:lj rt quo ronc fo:tne fbalist« q: tale indiuiduu*  fbccoparar adftwni artificiale: vtma ad aad:q:fi>:rnearrie fimda  turincopofiroerma «fbzroa ani.pducro:io nola raliuarrifirialiu rt  funt noia indiuiduo? Ibc plignant ibam «p acens: qt per Ibam talia  funt in actu fimprnnon p accnst frd fi talia nota fumant vr finit noia  /e? arris; q: vt ficqditarinefuntaccntia:fic talia puofignanrfbtmi   a qua bnt tale ei Pjqd fbavnJ.n.video quo fb:me artificiales c&   fint De qditaterep artificialia qrerrgondipc:rabutprao:coicrufc  2 Juer.no prradicir buic fuie fi bene aduertis.TI ain (? ic oicir.in rebus  pgif arrificialiV fignaruome iuJiufduu pmarignatioiic.ot   lignar tn £3:« in reb’ nalib» Dctnrar ipfusf m fui fm»i agnationem»»  fignarfb:ma:ccceg? cftfiderat nomerefarrifidalfe: vtefi indiuiduu*  ibeicui (bima artis inbererttiftadl flnccra veritasmecarr Dicere tof  fetipfe Hucr.fi vulta pdicridrremoueri: it fi ab inferis miiuiii erer.  fiicra at moderno? fcic nulla pifus ri3 bnttfieur tu poteris eje Dictis   Hfi0iudicare.'Recru3.n.efiiude|:fiiif obliquf.ficur.D.^bus*   CUiucreoP oenum'mcro*augmctofblu.Sedoppofirfi ?i>ftrup:§ Comi , id*  tejr.co.M.trSoluif.bicfumif nome rite ptelfiusdbi rero latius*  CJncornc.20.D.a> oc animal bJ imaginatiuast Oppofitutn infra* Comi, 10 •  1c6.CS0ln1f.bic oeimagiiianuaabfblutcfiuepfcuaifiucimpfecta  Ibi rero oc imaginatiua perfreta ranru3.   C^n.it.D.® fenrireefi actio. Oppofitu3lnfra comen.fi.rbi oieif Comi * at*  8 elt patirnlfi eflet gp fumpfir actione} pio paflionesaur I! verius 0 U  camus noneftfozmarraeriomeqjlbjmarrpdfiloiiVdalTimilaf illis:«   Jboc oeoDucein.i.oe anima Declarabimus. vb| videbimus (ufimiti  fluo intelligere fit pati: fed p:o nunc recurre ad.i;.<j Itione? quolibe/  to:u3 Scori.artic.!.» ibi videbis rerirjtem.   C^n come.24.br gp aerio attribuif piimiruo fi>2me.Oppofitum cll Comi. ia.»  ptfrtioDeanima.co.t.vbiDicit aliqua acentia piimirusattribuicot **   poa m aic.cSoluif.gi illa acentia q oijit tsmf .fmdt’armbuicoz  pou $ ale n Jitelieiir oe cojpe in quo f aia» ficut fcmtia in m 3 :fedo«  cqtpcenrmKcotficurevapotrcipccniibmnitautaliqd bm 3 i.£tfic  no c ad ppofitum. Sed adbuc onbir.i f.qz actio vf p copofito auri/  pui m^bemio mera.£t p oe a1a.64.c7 Soluif.cSpofitorrq&tibz/   •nc rt qno:« bocnon negat bic Cimerato: qt.D.m aaio attribuitur  ptimimsenri ptonter fbtmam.   €T clrrifrr non pot p:obarc Ibmcflc ncqjlbes (bti: OppofimmpnV   elcneop.vbf pbaf ff 11 ^ eleneu e fic. Oppofi tu ftf i P3.4 * CjWll#  celncomc.jz.CSoluif.oilfiifcprractaui ifia>nrpaliqonequa3frc|   .•f fllf icriat Vio nfic Dico bzeuiter % aliqua Ibta «deo npta fun f   08 2    17 «    .Qle    Di    r Solutiones cotradictlonu   fp ftfe belpicidt ca:nulli pzorfue met Ione facit tee ce ipfis.aliq vef 3  (Kta ni funt a oco ignota:g> oemrari qucanrrqz ficut oirim^fupcri*  in*4»ccli fupcr»32«co.impl<cat 3» aliqfi fbm ocmoflrcf in frla:in q eft  rtSm:tn fi fuerit aliq6 (bm q6 indigear altqna modicula cccTarioes t*  le bcncfupficiete»’a fcia illa in qua cfifbspocnorificarte pfuadcrit  ileut e(l fy ira 1’Ypotljctic’p nam. £trtceft via tuductioiB vel ejccpli:  vn auer.p pzioru.cap.oe ffllb bYPOtljerico.ingt g? per fYlfosbYPO'  tbcticos p nam ofiidunf ea que funt min* occulta $ fint occulta pcf  nam:ficut e t aiepifuas opatioee: ficut freit Zlut.in.^.nallum.qu» et  opatiomb* ale iiotificaufr efle aletnd gp illa fit ro oeni6(lr.niua:f3 e(t  f^lfui» tYpotl;etic*pcrnam:ii» quo ansefinoru3perfctt piis etii eft   K fe notu3:« fequela efi per fe uota.£t talis fyirue nibil fimplr pro/  :ifed efi (ola perfuafio quedi e fupficialis notfftc Jtio.£t ideo oijtit  bene £ 3 mf ta.ln.4-.ccli.in c8.u*vbl oi^it.g> alia efi latctia que inda  ^et fYiro.v3iCatbegouco.fr alia efi latirta que indiget inductione*  vn l?ocide3fentiti:bemifti*fup.2.po(le.cap.ii.in fua parapbtafi.£t  fic oico.g? r 5 illa pbi in libro elcucot no efi r 3 oemfanua ad x>bid&  clfe fubiecri illiuolibtitfed efi queda perfuafio ereplaris efimilirudi  naria» De partto’ vero fubiectiuletan in lirla polfint oemraritnec ne*  iamoiriin’c 3 .;j.quarfi oecelooitfufc:* tu illuc recurras.   Come* )<« C Jn cd.t2.0idr Loineta.g> mtcllect* ipeculatiu’ non efi atainecM  ate:fed corneto £mo.rcrttj oe aia.o.oppofitu. (TSoluiF.intellect^ipe  culariu*Pinipfu3qn(^fupponitp2o oparioneaiequcefiintellcctfoit  talis:necala:nccps aiesfed eft acens majctmeqe noua intellectiones  qnqj fumif p:o ucilectu potetie g efi pafs ale nrc quo medidte in telli  glinus tlapim*:pm 5 btc:fc 6 om 5 fumif ibi»   Cimi* }8» trDicit fonitta.in co.38.tp caput efi f>nctpitl fcnfatieis.ljui’ opp*  fitu babef in libio oefenfu t fenfato.vbiof g> coz.CSoluif.^cgd qi  eant ali) veritas efi ifia»cot efi £ncipiu ols unfaridis: cereb:u nulli*  fenrati 3 (of>nripidefi.fedna£durirfpfa 3 ad{corraopandu 3 cojdiper  «• f . fu» frigiditate inconteperade cordis ealotftifta efi Zlri.via.Klui feti   tit fdmcta.tnco.fuofup libro oclonmo^vigilia.iH fcia cojana.vbf  eeclarat & fenfus cois organice efi (n corde:* g> cerebri! no peurritt  nifi tan$ infirm ad conteperandn calore) cotiioivr fit .ppoxtionat*  pio opcrati 6 ib*fenfiriuiotfedmediciinfiantr 3 nc fenfata <p fenfus  fint oxganiccin cerebro: qzfiantenocumito in £ma parte cerebri fit  . nocumctu3in virtute ima ginatiua e in fenfuc 3 i:ficut illo qui peipie/   bat gp tibi clues Deberer ejrdudi a oomo pp fmpedimetu 3 q 3 (ibi mfir  rcbanrjftanrenocumitoiii medio fit nocumetuj In virtute cogitari/  oatficut ftsfr ille qui pioqciebat vola argitea per frnefira.quida ant  fcnr nocumc tu3 in parte pofterioii errebri:* illino polTunt mentotan  alicuius rei pxctmtercrgo vr cp Ifia infirumtra talla fenfanonu/funt  in cerebro:* noincorde:^oeefi argumctujcotrapbos.Tlosoiriinua  pro p&ls ® boc nibil mouct.llamiftacdtinguntppimpediintruj q$  efi in corde: nam facta lefione in cerebro in aliqua fuf parte impedit  menfura illa caloris oeferuictie tali rirtuti in corde organice cpiltf /  tts:vndccercb:u3Pm oiucrlasfui partes conti per at calorem cordis  tali vel tali virtuti oefcruienritt inde efi <p facto nocuiuitoin parrf  inedia cerebri impedii temperametuj *mifuracal«;ia ttfUsc^tftm    6 \:    uuuuiiimiiuiii» inii    fnbictlsSuer. ' 5 »   Itofn cotdeiq# rempcramcniyr qucmenfuracft inflrumfatt virtus  Kfs cogirariue (a cozde ozgamce inferia:* irta cft fenrf t (a pbiin^cx  pfib* auimalio.cap.7.? ficbe algo oicas cdfequcter.irta fuar ex p:c/  tojdgo anriqupio pwipatbcrico?,* a rruffatoii^minirnc Intellecta!  quojus Doctrina noncofirtit/nifi in multitudine verbomtvoldt en«  fatere nouas fccras t mifccre greca larinistt medicinalia « platonS  Cacum arffto.?nfurru3atriii3unr;ricurcuilibcr paru3 exercitato itt  p&iaZlrirto.paterepotcft.   ‘** D * C °7^ af ^ ,3ni0 m in af in cojpibusnu cKmf  fnbiUb’.Sed oppofitu pt^i.ft pua tioe.in rex.c0*49.t ln.4.meteo* 4 f *   TbifcTibitur jpotarefidentiaarcamedinja pdominio funt terrea*  C , Soloirur*fm molejtcrra onatur.igma adtf m rirtutf te pjcciput   »n : tiutribilib^nam 0 ustio cf» p:ima partidpatio ale in calido nilitt  rita ei» eiue permaTto.£t io oixcrnr fapienres gp frigiditas no Ingre/  ditur 0000 nature igneetna® aiaola operarur.i.oc ala*tex*c«.4i .«  V30.repltcanpot.1n maioti quito efrmaiot virt’:fi igirurterra cmaf  <|uitu3admole/igirarqiia'tu3ad vfrtutt.cSoluirur.intellimf p:o/  politio tn bis que funr ciufdc Ipeit ficut plus ponderat gleba terre: t  velocius oefredit cp meduras glebe: fallit in bis q funt oiuerfard ro/  «mn.fimirrlntclligif ppofirioillaquoadrirtute infequenrc talem  polem; ni mi quoad aliae virtutes que illa 3 moli ni infequunf*  llc otco gp cumterra quo ad mole oneror in mixtis talia mouerurad  rnoru5riue,£ndfo canio pjoiectus oe turri oefcM.it virtntc clemeti  pnaruio in co*fcJ qoo ad luum morum qui cK ab ala: t quo ad aliae  poeranJea virtutis nurritiuet fenfitiuc iguia oominaf; fjcut ciitcr  cocefliimeft ab omnfb* feni capitis*   C Jn cime. 48*0* CSmftato:. virtutes coipotom celeftii! coti feru 4f CSmtuU  ftnoim oifpdnem efTeitPm 0(0 partes. Oppofitd videf in vitio cap,  trfoaoibm.vbi 0 icit fpcclipcrtnan fria ndeft a virrure.cSoluirnr*   Itegaribi virrurc3extenfemad extenfionf fubiecti.cieedir bic rirru  t 0, i ablrractit a tali enim ef» permanentia celi:? morus erernitas.z*   C ap*oerub(»4tiao:bis.£r*8.pb7<i»c6m^.|t.(tema enic bnr c4m ne   celTaria3 cdfcruantf eoanrem eiTe*   fenili?? crrcoevirtutib*pamuioivf adioppofiru p:o/ rsmi. iU  baffepbe Ibpius intex.co.t7.vbioeclarar aia3eifecriue peurrere ad "   ofe mot* tam veros ep exiftiinatosty r.o.ibi £3mera.in c6.C95oloj   fUroDlCO (V ODIO illa Zllbnri modii I in fc IV a?4 «A tMnf     iiiiaac g 001 uer armo tot e tepattt peurrerelmediatead fenfarfonem  caufanda ahq (pih influf ria tmiHtu3(vt mibi vi Jejcccdut limites ifti*  artis:? l3£omc*t»oeata.c0.do»moucatiAam qonetqueoino oubia  cn:? ab eo en of fficulta te apparer iorotrri talem motoif reparatu nS  ponirtficut erpofiroies eius oient: imoolr rnts « frn     * usa nne;qo mouit an.aa pone   dummoues fcparil a rnJ fuit factio virrutd intelligc'tiu5: q: virtute»  intellectuales apud ipfu3funt no mixte cil m 4 toi.n.n 5 mixtd cnmi  ptaiio mixto cu mi fUtipIriquiadmodu oc mixtii 013 mi generatur   01 1    Google    > Oolutioncd contradictiond   ijRlOrt o cum ma.*pmo meta.cS.ji.mSlrrto tranfmutaf nili a m JlU  tlit^firroaf.arift.inplcrifqjloctsoiiiat antiquos.q:e!fcctua leta  fibiliumponebatcaul'a8inin»fibtlC8tfiCUtpt3puinainet»ui‘Mt»*jj  /fcodo ri Comftato: ponat ImeliigctiajeiTe imediard eam  limraridiuejtuncipreinddir in Ibuea qua3 frcits qtclTectao rcniibillrt  «riumediate ab mfenfibfUeabftractaci.ampUus qfloeuadets git  «liquid nouu iinedwte,pucnUtab anrfquoij-oioe oices <p.boc raciC   ineJlanrcobiectotq* cocprm 3ii]>oritiuc«udeiteafue.£otra:qut^   fcmcibluunf afgunicta ariflo«c 5 rra -platonc oe ideis: tauer.cotr*  £Juice.quipoiiebatoato:efb:ma?iq: tales etia ponebat tlia agentia  vifvrioM cocurrere otipofitiue.clmpliuB.qtIo ca viis CTit elfcct* par'  giculisca imcdtata nd videosbocadtfequif cuidcter:fi intcUigeiitl«   ticurrat Iblum vteifieiese obiecrd vt odponis.clinpljus» an(io.ul.   s«oeaia.ei.fp.d.6o.re4diteam:quarenoreniiunt fenfusfeie quare  no fenrfm* oum volum*.reducit boe adiftamcam: quinius no pnr  fentire fine morote e jrtrinfeco: tale adt eft obiectd rtois picunr.unv  plfus.f 9.« fuper c •mc.lib:ioe Ibtnuo e vigilia babet gp pma unarie  «iofenfun fit ab itelligctia agente que acclarat rnjibto oe alahbutf*  fed apia pofirCma per frctio ftta fenfibiUb**bcc« alia adduci pnt qu«  grana b:euita>(e omitts.Dico inrur.fiuelpfs fenTiblUsidcjiit cunt  feniu tidetfiuc n6 ide3:q5nem i (tam ab auer.mora3cfle PPJpecic no  np fenfarion tiq: miratur ipfe vfi b3°biectd pioducere tpirftuaU ce  <pfitfuaeiTeiio amedioJvelabotgano pStefletftamaio: lpirituau<  fas in Ipe cp in obicctoi qi mediu peumt rt ma tm in recepnoe ipett  ClTectusaiit potius iufcquirur agens & mlm.etdeo vrcfic poncuun  txirinfec* moto: . £ t l?oc no pot ne^arisied n5 modo quo modernipo   nuur.Tlam intelligltia ipfa ^m Zlrift.cdeurrit ad oe opus rnuiidi   ius:ideoeni 3 mundus buncopj fupioiibus lationib* cotinuff ene: rr  oio rimis eius gobernef inde»meteoio? p:imo.vnficuttn gnationc  «talis virt* inftnmartua ejcfie in femine <n virtute aiati.r crlefiis cot   a tin #rr itiii o /uti DilllCIt dldUllC Ol?lv    aiaus viri' niruiinariua ijhbiii icimiit m viiwh  pons «intelligcrieno erratis a qua fememoxat pducit aiaUncobie/  ctus lenfibile ejctra qultdtg milcefle pateat ip virtute intelligenetc»  <usipfu 3 rfi quali itififmipduefr ipem fenfibilc bnterrt fpirituair e*  & babeatip&sfenfusadtlpc irtfi 3 :mat*rirtutcobiectipm» fitacttq»  ad fenfiatiois pductionlifenfibile.n.fcnfi^agcrefacit ejc mcteppt in  lib.»efenfu.cyobieaoeni3vpot<tiaparif notitie«£tboc vf t c “. •   mcra.i.oe a1a.co.37.vbuo. alam tl cim etfecnua i oiu3 motuu ta3 ve  rotU3 fficjriftimato? epfiftfti in aiato.£tifta et futa clt eiufde.J.»*  31a.cc. 149.« no babeo p:o incouenleti b° c 9 »de a SP u 5/ «!5 *>  tertus:* fit pafiluu rone,pp:ia:vfi fient intelrus polis elt acriu «par   fiu’tefte aueftj.oe ata.e 6 .i 9 *ficimag(no:oeipfofcnfu.£t in b°cut   dicio meo recte eijcit *llbert*.nce recti’ ofci potuit. £t boCtuit m ca,  licurmibi vfjquare ari.no pofuir capite motojc iftu eftnfecn tnieir  futfed benei [relleetu:q: moro: ille pcurrit vUinrtutrtavnacu 30 bto  s6eft ca .pjcima non oiiporttiua:fed effectio a pticularis relpectu ipei  fenfibilis.^n inrellecrioe aut in qua fitfrafit* oeq:diue in J5   fiunt poteria intellecta achutdkctatfiiir necefiariu ponereiua intei/  (eern agttfiq: ibi manifertn erat pducrio Ipei intelligibfiie n o p o 1   terat reduci «dpbitafinaKficycatOJdinitlariwdinUenfibiuun»®    * A |    ■I   iit   iu>   Lia   tt   en*   e (ioi   3   pu   m   »   r.:-   wrt   ii»   fiiqpt   xu«  jtfe !  tca*  etf  £  fl#  iiii!»   dfcrt   «R   Una   s   M   jfi   :nR   S   tfi*   {J.«   5na   »*»*   ii**   as   s?   «5   S!    5n oictte Suei*.    5i    * . * »k   ;n- 1    Ihfenfu vMmahetpniisoidoncm vf alique moro:c feparatff app:o  paarum ponere:fed r lia eius inflnjcuo furticitificut etiam in algo eft;   £t fcoc coluit oicere come, vr tnifcf vf ouj oijcirtfs tirift.racuit moto/  rem irtuertrinfecu iit fenfutrppilauit iu iuccllccrusq: iufenfu latet:  iinfntcirDmanifrftueft.ftccogiiouiftiijniquortnruseftK ttutiti* * »•  pafliuio.e quo a aerfuia trelpectu cuius e qualiter.   €T3 n co.t i.fcribif fenfa tionc fjtrerioiia fenlus uO piTe fieri fine p:e C3m?»f2 j'  feiuia obiecrtVDuiuo tn oppoftru meminimus nosuiuenifie in oferie  «i’ fup corneto lib:i a (omno t vijjitt.it vbf oicit Ifbmno vifionf * 311  Ilus unratioite3wlaligdl?m6i polle fieri. tCSoluif.g? talio fenfatlo  ItSert rcnftiae^terioiiJifjeft fenfuscoisq nif inrf tiomb’# reb%vri  illa leniatis no efi finepnrfa obiccti:obiccrn ein pno;eft ipcs in oiga  lio fenfua ejrtcriotis: qnd apfi tpfdit ftnfue coisss no feiifue ejtteriort  fenfustjctcricnesi ibmno fiint liaatitn.ij^m tlucr.in pzcdicto tra  ctatu:fomnu* A cft ligamenta feufuil ejtterio?: * ifta eft (olo tftegotu  artmfnf lia in p filia?. j.cift.pmi.q.pma.ani.i.iii Ibfone (cfiecjtpme  tfcaureoli.ft.D.iftafbtbufeireainfreComc.inpdicroloeo.dbirot  ftiarfme « tJro wetote quo pleruqj allegartote tarao rISmc.aucita/  teoiqdafiautnfiinrellfgirtautfiiigirfe non itelligere.ipfe.o. infimis  fenfationeo tftab lion pifefieria fcnnbueejcterioziViqtfciifusejre/    ifeiifitiui:prhii5aHtffnri]iuu5appfllctfenfii3c6em.Dic.imu8iijrf - *. * ,   j? nobio ip ipfoigp ferifetioes oupTf fiu p.qnqj p Ifnea’ recta:* ifta ine  cipira fenfibilib’ eptrifeciet? rerminaf ad $rute rememotatiua: alia  «fi p linea reflexit retrogradi.* ifta incipirarirtufcrcmemojatiuai  * ferini 11 a f ad fenfiio ejreriojee.i fotnno aut por fieri retrograda Icti  btio.Hl $toe imaginatiuapinritioncqaireccpirab obtoeptrinfe  «otcrl a f rureremeinoiatiti a mouebit fenfu3 tdeyt feiifue cois mou«  bitfenfu3priculdre:*ricfitr9U0fe»ratio:vnirtafenf<uioclenl'uepar  ficu laris ra <v fuUti:i no eft fenfuo coiemifi ragp agetietf; illd qtS oece  ©it firegoudfiiirsqj 110 pruitimagfarf quo lenlatio ifta poftirec feri . .   fue erterioiis cii ipfi fint lfgati:ft vtti>i:ipeinddir»fYllicupicevie ’ \   tare caribdfttnl quo pdt ec fenfuo cois cii ipfc fit pino iigatue/Sol/  uimue igif tp inlomno perfreto ligari fiint fenfua ifti e fenfuo coio: t  toiecipue a fenfibilibuocoiter occurrertbuo:< in tali Ibmno^non fiunt  ffierenfatifies.ffifalreribmnueitnpcrfectustriu talifiutiftefenfil  tiones:? I3 fenfuo epteriotee (n tali (omno ligati funt relpecru fenfi /  trfliua epteriop coirer occurrenriu ab ertrinfecot tn reipectu alreriue  feneltretvtita oicannperquaitur adieiifumcdinune^non funi liga  tf:e reipectu illius (mirari poftunniftud fentirZtuer.ibi in littera.* ne  videariftaftudiocorradicendi oijLiile.tidducoverbaeiusftjjmali/  rer.tnquif.quo autem acctditepbomo in fomno videt <j> fentiatper . . >   quin cp fenfuo abfq3 eo ep ibi f!t aliqfi fenfibile c^f rinfecu: c (oluit of/  cenoihoc accidit per cfitrartum motum eiquifitin vigilia, 'in vigilia  em feiifibiliaeptrinfeca mouent fenfuo:? fenfiio c5ie moucr yirrutl  imagiuattuamJn fomnOautem quando virfOs imaginatiuaimagi/ . • ; .  oetanieririntentionent quam accepit «bCjtrinfeco; autep virtut«   . Os 4      Dic    timi.tu   tomi*   &mi* 7 **   £fml*7t*   C5me. ?6*  9*79*   C5m{.84*    Solutiones cotradietionn   reinemotattuasrcaertef t mouebit fenfum comunem.t fenfua c8mu.  nm mouebit v irrute particulare:* fic accidit gp tomo cfytcbf dit fen  fibiiiatlicet n3 fint ettrfnfecusiq: intnftfouee eo* lunt in tnnrieicn  fuum:ircillcfoimjrr.Uide crii pto tocipfum.;.cqlligcr.ca.;8.   «T q n c5.6o.o.Comen.<p melius eft gp buierfitao rotme fit ca oiucrlf  tatis m*e ffi ecorra.S5 bufoppoftru t?f abipfo. 8 .pbt.c 5 . 46 .rbi ejs  piucrfitate macebat oiuerfiratt foimaru.CSoluif. piuerfiras mie  «fi ci oiuerfiratio fatmesfed oiuerfitaemSc eft fignu oiuerfiransfct/  me non«i.‘ftatiof0ifquifacit.8.pbY‘4 6 «*^ 1 *C , S n ® , .5 0 acaufa.   <r Senfibile non agir in frnfoimnift quado eft corranu. Oppofif un»   fc6o« anima47.CSoltufTr*o« anima t f7.te« ; oift<'iguirK&upU   et altcrarione perfreriaa * cojrupnuailjigtturin fenfatione no fit vc  ra cotrarieras ad agenda aetione co:ruptiuaicrt tamen aliqualis ta/  Hs qualia requiritur inter monens * motu t alterans t alterato alte   rationepcrfmiuatudeibitintelUgea. . , . . _   tln c 5 m«n. 6 c.o C8me.a?fenfib»liae5muniaftinr < pp:la fenfiu c 8   muni.TJuius oppofitu patet infratcomi.tjt.Tbiorgf no funtppu*;   alicui fenfui.CSoluif. per fenftis cdmune u6 intelleeit l?ic rirrurent  aliqui oiftinct as ab alijo fenfibnsjficut imponit fibi fanctus boetot   bic:fedtntelle«itcomunlratemfeiifuu:q:fenfibiliac5muniapofiurit   fentiria pluribus gi ab vno fenio.£t ideo oirft gp funtptopna fen fu £  cSmuni.fit tu vide Zbemiflid in.t.oe anima fuper.ij}.* Itcargorac/   T . A - — • -v. ....ii , m .n «ulla firfrtrriiiiimo*     ;.K«aTacV.^ n6 eft rWbilta   mam fibic3tingenrc;fed eft uftbilis f*r fe t C Solutf .uftbilis eft cot  lo: mediate luce quanta ad actu Imutandi f   fenfus mediate luce :luj: igitur eft   lotum reapiendisttpto ufutnon enim colotes m pbrcuro rideri p>r  funr:U fint actu colotes it In obfcnro eelficnrestr (fibjlUa* igirnr ca,  pttir colon perfe/in ferto modo:qt fb:ma colotis eft caufa rlfibiUtati#     rifibUC Ttdeal in ODUuromue viaw t   co. vf oppofttu iftius feqnhq:iblb3 i colo -V l t' «fiV ob/  diite luc<NC®oluif.bictifo*«rlficar t* rifibtlib* que udent (n ob/  Juro t in medio illuminatotftcut funt nocti luce «   loxata in medio actu lucido « mediite lucccotin^tis.f ficjypo eft xft  tera ep ols colot in dlibet vifibili e«ns nS vr.mfi mediate luce. .  <r'tn c5men.7d.*.79.eft cotradicrio:q: ln*7d«o.g> medium in feno  eft acrsnoii aquatfed in. 79 .o.oppofitu.CSoluif:in aqua non fit Ia  nusrealitertficutfitin aeretfed feld Ibiriniafttf fic etia 3 iiitelligituf ;  bictu eius in cS.si.infra.in^ncipio comenti. . . . { .   C «3 icit Comt'.in.8 4*c3.acre3 m aure femp rnourn.* tn tn.S k&Wt  ipfu3 quicIccre.lU^oluiiiUi codf»84*4i IBMUO ieris exntis in aurf    3n eictia STuer. * 55   «ft m«a84>p«a»:r3 motus (n «ere extraneo/* no otganieo cft motus  cxtrancus:cu 3 boc igif <p talio aer ozganicus mouef motu jtptio (tat  ipfum quiciccrequiere opportra motui extraneo: fic loluttur rt r|/  deo initantia: ficu t eriaj ignio in Ipbcra ptoptia poreft ofei motuo / 1  quieleeus oiuerfimode.   ir^ncd.pi.or.qMionljfc pulmoni iit c.l remota no relpirldi.fttn C 6 Mtf.pl»  ptno pofterio.or <p e it ci pp{nqua t Q7Soluif«0)ctu eiue in poit erio/  ribue b? veritati rifjwcriuena abioluretqnion balrre pulmoni cf t  caufa poinquareipectu noalaliturn fimprr ppinqua non e it»   Cln c5.94.ert cotndicrio ex vna parte:» in.pbemiottifta.er alia* Comi» 94 *  Tt a l?ic vr fenfuo tacruo perdere alioe fenfuo; t per ?no rifue: ibi io  rifuaalijopjeirri feHrib’,C’Soluif.p:joza gnatione ria pfrerfonia  porter iota (unt:ftc oictmuo potitate tactus ad alioe (enfuo ec p:loti '  rari f m fuBm r manu (3 ptiotitae vifus ad tactu crt ptfotitas fotrne <  ftnis.fr boc eriacoiirmat CSmi» in. 2. et aia.c5.77.vbi.D.<p urif.vP  o:d(narec 5 itdrauoiii<x itutib*r<nfti0?mnobilirare3:non atitfm  naturatptius enis egit ot vifu gj or alijetfrd Z)uic*6»naturaliu:otdi  nauit talem cofiderarionfmfm naturam jqtptiuo enitor tactu $ op  algejpjo boc ridc.j.or gn atfonc « cotruprionc tex-comc.i.   Cln c5.p7.ef.®rarita8isniee(tniaxfma.opporitu.4.pbY.7: f rb( C8ml*97 •  fc.gtcrcfcit in iiifinitu.CTSoIuif.cft maxima fm nam: .pur coUquif  forni i exntein md.terminattoem eit a fotmatfrd put in mi abiplute  eftininfimrutrndircfiinfinituJofitama.i.pbvfi.do. .   GJn c5.93«t«ioi,c5trad(aio erttqi bic.P,<p ois fenfuo indiget me/ Ldmc.plt  dio-.crgurtuo ttacnisirn orgurtu «tactu oppofitd appet inco.iow  CSoluff.tbi negat reqrt media txtrinfred.* ire prr fe.n i in fenfu ta  ctus * guitns n6 peurrit medid extrinfeen per fe: f 3 P aecus* ridepto  boccd.i 1 1 *fc5i or ala.fr ideo Comi.fn pneipiopo* 1 1 tf.lidi ot alj t 0*fp  «er t aqua in talib*fennb*funt media (i orbet Pici media: cx boc rtn  apparet gp illa n6 funr iJe mediati* funt media per acens: vr ipfe oe/  darauirincS.iif.teodl mdfcluif e5tradictioiudkieciue fuprr co.  libti or fentotfen ia ro.rbi.o.q» fenfuo tactus «gurtuonS indiget me  dio.* tn in boc.93.picit.<pindig<r medio. <rSoluif.(btiiegat talea,  fenfu e indigere medio extrinfro? in rone ptrfe* ccrimedy: beccedit  eoo indicere «ro * per fe medio intrinfeco: fenfibile em pofttu fupta •  fen r u 3 n5 caufat fen fa tionf Pm tlrift.qcquid oicat Huicin boc.   C 7 n c 5 . icvo*o.q? amplitudo «nara t viard anhelitus ert pp neeira/ Comi,iec,  tem:* itSppmeUuoJoppofitnin fimili icribif in. t.pl ?.8 2.7.88. cdtra  antiquos^tondera.qt non aifertiurtftoubjratiuc loquif rcogifa»   CTn c5men.io8.o.granf7leueeiftil)as:equinto meta. t 3 *» a- funt tome. io|*  quititateat* f ce!i,i 7 .r.»p funtftir:erfa in.t.or gnarione ccotruprio  ne:?. 7 .pby.i!.f. 2 .or parrib’ ai.iliu3,eap*p.l?f spfuutqUfateotvide  que rrriDfi fuprr feprfmo pbYfi.ineSml.u.£riiri«<urtofu8viJere:  vide cSeilia tote in oria. 42,1« tertio Dicendo?.   4r7nc5.iiti.o.carne3enemedin:en5in(l?mtacru«:f3inc5.fuper Coni, u£»  libto or fenfu « fenfato* t in.t.colligcr. cap.or iuuameutie carnis: c  in cap.ce iuuamfro raeruo.o.opportra.ride fdciliafotc ofia. 42 .in  tertio oicendo?. or l?*c materi atquia quando.D.£omeu. gp caro eit  stganum tactus inrelligitur at (arne cotdiosqt in cotde f m pbm et    Solutiones cotradictionu   radirirtfuofenfueeojganuquado.o.gicllmeditlloquif er alia raf  he.Zllij per carne intelligurcarnfneruofamefTetacrue fnilrmtepo/  ndr neruoo ee partiale inrtrm ractue-.ficut ipfemrt jCociliaro: rener*  £t buic opinioni fjurre vf £6mc.rnSotr anfma.co. 108, vbi.o.g? tpe  . Ilrilt.in quo fcripfitlibtu * afalibuotnon erat noti neriii.(;poft ano/  »\ ’ tboinid apparuit illuddSrriuitnrirto.ratfonejrriufr poft fcnfu: natit   vult <p •pi? 9 P*r illud qi efl intus carni trelltgar neruui t rale eff oi /  Cigreffio 3*no3tacrue narrulete iftaeft riaZlcer.fiiieDubio.Sedfalua reue  Pt ra niicr» remia nuer.eius pofitio non vidcf eflece intetione ariflo. Tlam o it  v,\ ■ «rerpquldo tIri(lo.c6pofaitHbzumopart»bu0animaliu3:in quo  cjcptefTc ponit otganu tactus in cotde cflc:ficutefl videre in kftolib*  cap*to.£t in lib:o ce fenfii * fcnlato.q’ tdcnd fuerdrcognirtfibf ner/  ui:q: fcld fectiome erat tdcigiiora:fftud fu veritate elle vr rnttm ma/  fiimin mendaciu.Tlanfpbo pleros w iitrui» loqui rf in iibto illos  «Cutlcap.S.rbf ajjftwcarneir it fcfe que vice carni* ^abeanfat ara  Iibto or biflojijontjltil.plerilqjcr nrruofa carne mcmiuir.t^. oen*  rura aialium.cap.t.liec efl « iinmi!eq>tJfi tue pbotqui fuit fokrttfli  rfioo nature rimaronlib:dilld fine anotbomfacofiriberer: qoo eniy  te cotdie ventriculfe:oeq3 alye minuri flimie membtie confmpfifHct  ita (ole; ter.mTi pzopiije oculio ridirtct finimla/ tierui autem nSfline  adeo miiiutin]macoipozat<p|»pter fui paruitatl nd portent videri*  inbjeterralhiapbiitiit fcnfujracrus medietate cotrarietan^obti^   . . iicre.ftideo.o.in fctfooeauimu.mrejr.co.iM.pIanrenofentmf: q*   - tiou bntmedtetatf:funremc5ple?ionis mulrdterreflrie.e«vor aia*  rer-c6.66.airpi;o.omniueni3tai!gibi!idtactueeft:ricurmed»era»  «ffufceptnrus feniue.Tlon (bld quecuqj of it terre funufed calfdi * trf  gidi:« alto? ofum tangi polfibiliDm:*;pptcrboc ortibus r capfllts/r  hmoi partibuo ito fent iinuetqz terree funt:* piate It ob toetneqj fen  fdm vnu3 b a ben t : qt rerr ee fu nr. argu if ergofic.neruifunt terreftrie  coplcjrioiiisjnctitoiniiesmedicifp&itertanf.ergotalibuenonfent»/  inus:patetpntiaq:manltccanramaneretfecru8:quoergo auefro*  cjtpotiir g> illud qo efl otganu? tactus efl illud qd efiiiirus.t per illud  quod eflmrue exponit neruumt cum nullo modo neruo fenriataue*  CCofirmatur auctoritate p&f que non recipit gk>fa3.pmo ce anima*  7«Mejc»in trallationenoflra :lcribtf eni3 ibi pfce: duecdqj ente infunt  in animalium cotpotibuo funprr terre: vt offa ncrui pili ni l?il fenrire  ridcnrur.£tbocidcml?abcf in trallarioneBifimrmquareolcenduj  efl illud qdintuseftcfTeojjjanujfenfatioiiisstrale cftipfumcoi:ifta  . , efl verirae:eiraSinmlirius«aiiriquiejrpofi)erunrlocu3 illum: -rfn   '• • bbC;nolocumtluer.efielqtvtmil?ividefinbDcqucfito cimifir ptece   ptoze3 futim:? imiratue eflpotiue medfcoe.il jm ficui fetibit "pb«  pino ethico?. cap.7.p:oorfrtifione wriratiomia .pptia impugnare   opoirerepjeferrimpboemagfoeriflimanddcflmam cujambo ami-  ci finr pium efl veritate in tonote ptefvrrc: ejccufare ipfu3 poffirnitoc  ♦ *.. i' erroiesrftmderenonpofTum.Tlam littera fuaiiiptimotr anima non  loquitur ct neruierfed oe ofiibiio fblu.Similfter fermoneo medico? :  in quibusetii vcr(abaturcfrccnmtipfu3 a veritate «uiare:brc nora/  uitniie l;ie pprer errozc como n e imponentiu nrifl.illud qd negat ey*  pleilor illud non j?uenftin»ft q: vidit expolito testate tex.nifcfU *    ibo   Wfff   nn   •W   cli   ili ' ii  kcti  bin  mu   a   'Mi   n»   tofc    g!   &   ii«   M   illiti   !<«■   iffia   illii*   i#    «»   5   U*   SS   |0f   ss   ri*   J    C5m*.i?4    ?nn 3n6ittfd2fact\ 54   |CTnc«lfH<«.ii<>*toidt.3»&«nonftran'oill« pbifimdaf Paper «ppafi* Cott\t*W  Woiieeiquaril vna eft g> omhe qft fentlt animal: jui fenrit ipfuj pr C5 . o i\   CJcruiiitautmcdiaiireco:po2f cjcfranco.n iflapifinnctiuaDarur per  oppofirajfequif aliqua feuf arfonc fine cot ac tu fieri: cuius oppofuuj  »at«.7.pijY'li.t<]c.c3.it.vbil?ab<f g>oie alterarioperfrctiua fit^cr  cotactu.finoitoaturperoppofitanoncftDifiuficriuajcr fortium   Ub:o oimfioufi.CSoluifq?erc6tactuintcllej.it medie i'utraneu3:t  fle fenfus eft <p omnia Proferto aut fit per medium imrinfecuiaut per  m<difiertrinfccu.£tiftabencoppoiiuiifficutrideo._ •   CJnco jj3.D.puarionejecntiarrco0nofii:f3lup:a.conie.ito.eitir* Comc.ijJ»  ^acdienialiter coonofir(f.Ciooluihfiip:a pi;:it Ipoceoparando ad  tablruinifcicwrooijruoppofitujcdparando adporriituni.eadein  '*iti3 eft potfriaWfpectu pnuarioiiie « babituu elTentiafficrd} babi/  fu0perr<coshoiiaf:«pjiu3rioilliu8babituBperacddd>. rsmfnu   CTJn eodem comC.o.Cdmentatoi.g) id qfiinoenitur vm accidenta/  IitersinueittruraIi)eirentialiter.Uideoppofiru.i.pbYfi<.comen.48«   C sdoluitur.cp id quod <11 accidentaliter vni naturceft edentule al/  teri natui c-.fed ii qd eft accidentale vni nature non poteft e(Tc effen/  tfale alicuius eiufdem rationio cum illa naturatp:fmo modo intelH/  gitur auctoiitae Cometatoilo bic.frfo modointelligitur auctoiirae  eiufdem in. i. p^Yfi.in comen. allegato.   cin cdmft.l j4.o.C6me.y virtus coprebtdens iftu3 efle Socrati}  fcut fHitT bole efl fuperiox virtute fenfuoiTmius oppofirn feribir ipfe  infedo oeanimaiin cdm?.6j.vbi.o.spcogftatiua boiecopicbendir  «ntcntfoiite indiuidualee oecem predtcamentoiu. Tlifi effer «p Dicta  jeiua l?ic intelligi? c5plctiue:fed Dictu eiue fupta 111.65. iiirelligif ini/  riarine.Zlutbfc loquitur refpectu fenfus ej:tcrio:is:virnj8 iflaeft fu/  perio: qua coptebendimue fubftantiam aut rela tionejt «illa virtuft  Cft cogiranuatt b<>< no coCradidt auer.in illo loco,  arlbidem tluerilpabet rp quidocoiunguntur duo Pcnfue ad iudici/  dum fuprreandt remiptjin ede eandem iudiciti eil vrriufqjfenfue.t  Uon altmuotantum.iDedrideopporiruminfra/comein* tejc.146»'  CSoluif.Dicrd eiuo bic pceditoe initio « occjfione iudicyifj Dictu  (fus infra ,pcedir oecfiplemf toiudlctjivnde fenfus cjtcrioieorefpe/  etu fcnfue cdmunts funttficut tefiee qui ejtatnfnanf a ludicequi or ali  dirciudidu vtriofqjp artis: «psfl ea .plerre fenten tia. . .   MCJ n comen.ri j.d« virtute imaginatlui oiftingui ab alijs frutipus: Comc.if 1*  In c6.20»bufue rcdi.o.oppofitu.CSoluii.bic loquif or prima ima/  giitariua 4*fti» orterminata parte co:poiie:« q ell non-.lblq rclpeetu  pfem io obiCCtis veru crf4 reipecru abfenrie.13 ibi loquitor imacina/  riva iperftoa:que folii in fperfraie auimalib 7 : « folii circa piefentu  (ibiecta aaa l?3:qn«Df(Tcminat a efl prr totfi animalis C02pue.  eC3bidc5.o.irna jnaiiuam oliferrr ab intellectu e ce filio :qi fmagi £6mc«i1a«   nainurous volumuu.Sed fuitoppofiro5 gp toc efl nibil:qi a pari in ‘  (d(ig{muecdvolainilu.CSoluif«beiieintell{gimu8 du 3 yolnmue:  ftnoitelligimue verucu volumuotficuttflorfenfueimaghutiua.   BT^n ter.co.itrt.ponunf qtiartuoi babitue:f3oppofitd Cdmi.if   tap.4.vbife^ panunf tabiruo.Soluif. pt?» bic Dirtinrit foluin b®bi   tue qui noti erant ab anciqute rf<B ad fuaitpo;a:fcd iit«6iCtbicoxu|    Come.134      ed by C    i - CMutfonea contradictionum   ' enumerat oesbabituequoa ipfe ejcpurte naturalibus nouif*  rtm !,u 6 , CTn eo de cdmento oicinir fenfus cflc vcroe iu maiori parte. £tt»/  mea oppoittu oijntfupta iii.it j.vbi t?abff gp funt fcrop.ver(.CSoie  uitur.fupia loqucbaf oefenfutvrinoutf a fcnfibili: bic vero lequif  rtec fec5ponit.Sedcotra.nameria fenfae vrmouef a fenfibili non  efl femptr verua fcd frequ e ter; ficu t ptj.i.se ala.c5.6 j«£t ideo fouq  ftimpfitfemp fupiad.in maioJtpte.vcl fi viatp ly femp fumafsvr p»/  ftinguif citra frequitcr.Dicas 9 tUudert veru feruatie (Ilis mb’cd  diriomVpofiria a £bemirtioin.?*oe ata.fupertf*«6M £)uer.|etpni  . - glofatcofiintlitcr.4*meta.cd.j<5.rbil?3 ver ba.copjebenno aut   que fit vno fenftnt rnomodo fenfuete in eadem oiipofitionecft v</  fi (5fflipcntpccof fcfiODktafoffidant#   CConcoidwtit ZtoCiToiafupcr tertii t>c 3nfm«*   ^ — >2*m«»a # mK« vanUanrtiV 71 It    «git,      virtutee ale oicit.g» toc efteotra Zlri.qi Olla nnf.fuje  p:tmaa pfccnonesafc efie a rnotoie crtnnfcco.Sjtpe  Horeeozdaf fuimetfup.r.meta.cd.ji.vbi reptcpcdit   « — a ZJufc. ponente oaroii fo:maro.£t Zbemifhn ponente   tnoto:? eytruifecu refpccru alaltd e% purrcfactoc generato?. C Sol  Oitur.mrrainimeo(fTufeeix»(Tcoel?ac mafupqonenoftraoe fpebuo  fntelligibilib*:fed ,p nue oico 9 via auic.e v|a 2llcjcadri funt onevie   r * aK «rrnm*9 near/    d p nue oico ® via Huic.* vfa ZUejtadrf flint ot  Zluer.eft mediate parrf3 Difcrepat ab vtrcKBte  6uen{t.t|uic»poner»ar fi^nr -folato in fimili o»c    ejttremetfed via   timeum rtroq3c6uenir.puic.rone    „ par/  Dicebat     ma efl cx qua fit aliquid inejriflcteifi afit talea foimc no educunt D€  poteria mactfed totafr funt ab eetrinfecptvrfm ipm gp m« fbpnuart  qt fequif eje politione talea rbimaa efTe p fe fubfifUtca.a JejadervCT*.  videt efTe In alio ejctremoivt fibi iponit £omf .q: ipfe voluit alam ui/  tellecriua bois t aiaa biutoste vniuerfarr oie malee fotmaa ee cau/     CJmcn.f»    tatib’elemento?.vn.D.comeia.g> ma pouuo cu quau  tium afliaiepcedentidmlmtantdteftint illi qui pondtcafumtficut  pt 3 ,i.pby.f 3 via Zluer.cfl in mediosq: ipfe tener 9 foime W« alato»  tcutefi ala cogniriua bole:* oleinferioice ale flint educte oc pote  tlamie:n5rfi infrquuiif mfjcrionc elemf »¥ «43 efleetVja ade/  ouatiifmo elemetop mijctfo cocurrit in gcnerecac malietfe illud q®  ocurrtt etfecrtue efl virt , infoimatiua ejena m femiet « eft motp: extif  feeua qui efl intellfgftfa feparatata qua rememotaf talia rirt l t ite  £ 6 mcratot medio tenia cjctremaDimifit:fIbupli noobuiado*  trin eodi cd.t.fcrtbit £5mctatox reddiacam:qoare« intellecmq  intelliglbili fit maphne vntf.D.qi (116 q 6 fit eje eia n5 efl aliud ab da*  ficuteflcjpofirdejcmatertaefoimatvfdef vellecopofiro fubflatiale  Dicere tertii enritatf realiter oififncri aparribua.£uiua tn oppon/  tum videf fennre piimo pbt fi * l7 ‘C Soluitur ibi amettilluc vide»  p(co enim gp ibi loquitur oc toto integrati vtptjw littera; fcd w <of     3n oletis Suer.    Sia col^Vacrt.niiT ; rtV rirt Soirtf .mu liotttno D (r< ,. bt  fpcm altam vhiuocatall am analogi circtfiaiteft Degenerer ® f »«reii  tus ilicin opolito negat fcicln coiporibue cclertib’ effe plura mdiui/  dua tn vna Iptde rniuoce oietatedeedit tamen intal(b*eflepU»rain/  diuidua In ipecie analoglc* oicta qu< eftfm piius * pOftertue.  m-n» na rbitam t>itim*in forone fecunde aoni*     m. opofiti — —   opporuu rctmrcrideMl.meta.cd.fi.rbii?3<p in folo intellectu oi'  toinoimelligibile * intellecto rnu (unt.Bico quicqd tricant moderni  iv intellectuo auerrois ifte efttgp eje intelligibtlt e intellectu nt m ajet  ine vnotq: efTc intelligibiliB * eifc intellecffunt vnus * fiunt r nunw  Ha quid mdiue cp ZliictoiJ p att^oijtntcrptarif Dicit Idpfuj  clarido.U*meta.co. 39 »intellectficu 3 intellisif fitidet cujeo.f.cunt  IntflltCtu.f t fubdit»? intellectus eft illud qd intelligif» £t fPtn 'tot  Dicif q> intellc ct’fit ree intellecta» £ttoceft tSfonu rie ZJnfrotdtce*  nam ipfe.t«oe ala.feabct g? anima eft quod amodo ota»jr* Cognito  cniifit r n tl cu 3 potilia eoguofcete: 2 e ne rei cogtiitetvt ficcft c iTe re»  cognofcertfl* Jfta igitur ld?titas r niuerfefr reperif in omni potenti*  cogndtcctete quato potitii cognofcfs abftractiot tucfftitafo maiot  «ftidititascognfticu natura quecognofcit.Etfupjema yih* abltr*  cta a materia « a qualibet impfrctione eft intellect’ pumi tntto*b[nc  eft 3 » ibi intellectus « reo intellecta funt idc oib* modie f m rid fluer     illic eit mare tnuencice oonitam t pfectionulinde Ipargunf  c riuuli entibuo f m <j> rniufcuiulqj oiipofirtorequirir» £ttoccrt q»  trijeit ariftorinprimo telum tey.coincn.ioo. Ideointellectu* oluie  nueenerttlamc>iui!ia 3 alpiciCiieomnla videtiqt ridet flludquodejt  omnia eminenter.nam videt illud qft eft ens pr eflenttam.nil aliud  ridetfm Zlucrro. ptrfiduminifl (uam eflentiamificut inquit ipfc.i i*   »neta.c5mert.ti*riquie cognorceret namramcaliditane ctmentie U»   ignemon Diceretur ignoiare naturam caliditatis lualgorebuoca/      Si. Solum igitur in intellectu primi intellectus tntelllgfbile elt idertl  (Impliciter t omnibus inodistq: ibi eftentttas ptr elTentias folujeiii  nullo alio intellectu:q:irt aluscft partit^atioentitanottnocft ibn/  talia plen(tudo«Solu$ enij rrtuj eft ens ftmplicirrr prfrctuj: « illud  Ceus eft* wnetapl?YB«*comc.ii. Tloluit iguur CSmir», abkriutegj  ■nlelUtfbile itfttt idcj cdimtUcctu in alfs wicUijetYstlj voiuiijf    }>    ^oUitionescontradictfomt*    jiiimoda? ftmplcx idctitao non eft njfl in folo pximo Oitellecta** t  ideo Dixir.12.me ra.nxop oeuo mtdlipit entia eo modo 4110 noeft fa*  imn modo nuo nuilua alius uellcctue ea pfit inieUigcre*    tl    idCO t>iriM2#tn«a*%u!P ocuu liuiuijii Miuavv »»vwv i|uv --i  bsmiiti: Imo eo modo quo nuilua alius uellcctue ea pfit intclU jere*  _ r biiburanoe rrnia In folurione.i s.oulnj < otra illsavk 111 lib.ocftna  Sond.fit ideo tult opimo eiustlicutibi patet <p to algu intellectibua  citra pximu quilibet iiitelligir aliquid extra fex vade (ntellcct fecua  ek iiirelligcnrfe intellifflt pximu extra letqilpfa p:una tute Irctu n$  emiuetercominefiii eilenriafccddcjfrdpotiuofcorra.HrqxCecund*  inteHi-ieni emiueter cotinet pofterio;ea:tmo omina alta oicimua <p.  non Mitellisit <a Pin ipfumextr.» fc:q: videdo fciofam ridet lilud qa  *hUMT.'. . [i? Smnia mtra ipfam.firidco voluit folus pximu iitellecrum elicui/.   caufaru ili quo imeliigibile * intcllectua fant idej per ciTentia oibu*  tnod ietfed in ah)oiutelleaib’ex parte eftidetitaeJf ex parte omerfi/  taaser parte eft acrualirasitexpartepotettelitasxiicutinfra cecla/  rabimus magia.llota illa q: multicriftato capite 11 u wuerut a Iceij  dere ad lx>c:r t intelligerft quo ex uellecru * mtdligibilt ni fit aliit  ficut ex ma * fb:ma:z quo folujin pzimp intellectu eft veru oib mo<  ditiicln aluePm quid;* toc relectu pnimuiiigiruema nun$ fit ox'   mi 11e.i5foxma.Ht illud eft copofitu ex ma 5 1 oxina: « qiinrdlfgibtle  fit iutellect 5 * inttileet’fit iurelligibile: io no Jit aliud ab eie:io fit m*  time vnn ex e«s*£tljinoS intellecta loco fcabeat fiinprr 0« fclointel  kcrurerificafinbuoinodla.Htluc Declarabitur ftatiijumdOOtd^  „ . rabimus quo in oi^intelllgetyu eft potena citrapuina. t   CSjn*** f « f0( $ comcto.t.eft cotradictioxqxoiot uireliead agentem elTc   nua(ifo:mi:*inrclIeafipafliuueflequarimam.f5oppontul<ribft ip   i.meta.co.i7«vbl.p.<p intellec^poliareiPccru uitellect  eft nuali locaseiuexnoquafi mi» UT iooluff»»uuaoue funt toditio/  nee!vna ep oepotftia eiusfoimainilis orducaf ad acto. Htquaiinijjt  id iftd conditione relpicleooixitComctatox u1.1x.mera.111 cp.i7.*   Ift locueilsmS intelleefporie rcipectu agftia inteUect*, nam mtej  leerue mena n3 eft cductuo oe potilia intc!lcct’poliotalia eft condi  tomae «Cpfi fir infoimabilia per foiiuas* pcrfectibilis per eain. £t  umraadiftarocod^    iioii    Cimtn.f.    aVeqrs» **   jppouionl mic abftraete :que cdpar ara ad faum actu eft ficut porenf  SKiarn via eius fuit ex intellectu poreftatie.Ht ‘WJLPff   vnamiutelligenriareluitarequtinento irellectuo poflibiluj paftiu»   eft * reccpriaa: fi merito iurelletuo agentia eft pxoductiua.  irlneode co.in foronetertie qonlo.pmallatoxmaUberataee 1 a po/  teiitia nifi pximu foxmattp c*n«* iu oiLTuitelligejijo cura pximi aliS  eft ooritia.Du^tn oppofitu ijr.j.pbY.n^bt or ft? ,n 11 rt 01 #   fmpofteab elTe.t.ii.mct.co.jo.vbicfip ‘'^nteeteriio.iullaeft po/  tetia olno. £t (d i bf lbide.3I.4'-*.4i:^-c^   ‘<r in enteeterno politao eftneceftitas.iCvooluif.potctia ouplex pxo  ndc.qu edi rea lio * pl^ficatt ifta femp eu actubj copolTtione facem  alia cft potetia q nibilreale cicifi* iftacoi vocabulo pottntia logica  tirtcuoa^.olco aut potetia logica ena ronfe P actil coUatfun uiteiro  l^upud exn? repugu4(U((ritiiu^ir f ro fl? ft® repugnant. iiUo uuuf    «M   5 <h   Ivr   MM   Mk   i 'ta   (IUI   (W*   S   idft   i A   :uff-   JlCi   DUie   liti   ib's   M   dN   lita   ita   »lD«   iota   mi   iri#i   iSi   44   UltS   io»   a*i   jiri   irJ   «!•   JiC®   tpt*   38   Uidi   (,*!   JS   52   jis 1 *    3 (n Dictis Suer. • 5 $   fl: n fibi I Jtttado maioifepftcrioierfpuaiiarctiiiytdfneiira <r ratis  fozmjlu» emitarip e ft pcifa c i idius repugiiatiendccuilibrr rnri iftud  repugturcttz prr pns pnmo enti qfl talium ed* impofet eeft fiTei fi   f&iZXffBVF vir,oi, '^[“ m . an,mal:f «”«cniltbetaIaI»r<pu S na/  rcr.£t io fub rone generis frtfa fnrclligfria potentia * piiuarionf ali/   <jua includtnquetnmbil rea(e»o«fed fold no repugnantia» Siadr co   - n r 1 5? ro, K tale eno in tali gradu ennra   ris oidinatutric Pm Pbos oinnia pfeerio apta nata fibi copererc fu5  rone q«a falw abetertio Hbi ined.£tfmf?unc ftnfus Pirerotin ner/   SiSCS££S^£S^»£^SJ!? ,I ^ e £s , *>£»«^fiKiSS«l»iS53K   frrfrcrionc pofiibile repmri in babitu entis :eu» fitreeriue en tuae S  ens: vt ridebfm , (latimtiiideeft cp inea nulla ed potifiamecrati Je  fienensjnecrdne fl>eeiei:ofo adteltr. Ptima; piluare£nt«raKf/   SSL* rjf"?' 8 5 , ^ r 9 ntcnf * 8{nuIlaa urtfubrati5e tali*  aliqua tafob rone qua talisiftcigif applica finauls  f°^ 0 t « peozda ea que in apparltia pidbnare ridenf»   <T 7 bidc Bien auer.qt folu3 in ptima inrelligf tia quidirao 7 edentia CJfllOl.fa  Ide fuiitun 1 alus adt Differt quidiras ab effentia.S^d buiu.oppofir"* *   l J) Uf - n,n J fa«j»Of aia»t.co,9«rbi abfolutepbsin abdractut ride  e a ' T? tlTentia' id c cfle»7*7.tnrra.tet.eo.4 i.fre   fdcbr.Debeo liire proronetluer.roluinegditafi e edentia non ede   pbfA.ti.ttin fine r 5 meti 0? <p ma? fonti a funt ptee qlirariue i.pres  eftnialea cfoofftini* tn ra3 ma" 9» forni a funt ptra ^ «d.taSriwdS  ft.tota cpppfln qdltasfonna «'tfllud igif qd I reb*ifti 8 et mJ JSrmi  eopodria faeit qdiratf ab e *ntia nifferre i mi dedfadfc porftS  tio: de nanfntrniter tnanuduca irelleerd tud a fif ifcedldo rt inrrilae  fiaa qno fold in ptla iteiligctia ed gditas * efnria rnfft idiolb* mo  distreuoea imemouaea q pauloa're Diti: r 3® lola ptima mrdlbrfrf*   * fub rone gnist? fub roe fpri odderara eft act’puridim’toc'8 a lie ci/   SouTa& ai h l? ^i fa . ,t;fub r6e 3'u® J qi igif rS t reb* mSiib*   p qua qdiraoab eentia Diffrrebatterat porftia anera ed -icru.^f ia»   inp dr aer dnenoreria fold feqf ibi folii gdirate t tfntid idi ede. Tn  alus an t en dt eo p5 ex actu * poteria*, no deut rt podriuo 7 rodtiijo*  fi rieuretpontiuor^iiariuotvrfupta Declararff fuit:* longe an noo  fubttltdim Docto: in oetatta Didone (imi^q.t.puleberrtine «elaranir  fequii ergo $ m raUb^diMo * eden«a quoquo mo: rt»b«£d meta^    v*    Digitft    Solutiones cotradictionu;   quoquo rnonoiuiii^ j^i U *.cocedendd cftquiditatie eifennano   S»efe2ss:as    «to:a:ibin5eft mfica potctia-.U Logica tm:quc eu y*~   nnto oirit « quoquo modo in ei® quidita* « ctrcntiani fnut. idem.  ^^ ^ IS^ Tf^taiTSItRlnialib-notftpolirlaintftfPbroiie S**   licneno lubroitc if>«id:« i*lto «Ita»® >" ele %SS2i^£2E!5*2S  Cmn ? aliauo mo nd idc:i 5 in rcb* nialibue fatu fobronc genens y   fub ronc (pei qui dicas t cflcnria no funtidc»£r <pM»Wa pjj»o«w  S o5£*Sdi?a» t eflenila tdc funtlio efru puer.in lib.ocft^cMoa/   ! SSS&B^^BsSt   DebeVfdrc i £o»nctato:j? fmmadon i fefcinteUcrit ^c^ratto  nam aut illud qd appteljMif ert coceptus fimplr (imple*: «ra lie in   ?»ou5vr.«v«a^   cassas^   edfinit in toc<p obicctn ita fe offeratpotentie cogtwrcitiRcou^mdl   feshMSs   adrquario rei ad intellrctd.qn autpfrir ^^ *°JzXZII3S!SL   «S2«S*W    riin   itfc   M   ai   odi   10   11 «t  Uf  Mfc  m  Entu ■   0   «e   n»   t*   m   &   Cf»   m   ii   %   (?*-   P*   urf   |j§   t   $   0 .   g   St   t)illl>   iwrf 1   3   3    r fnOictisSuer. ' 57   Cln c5mmW.i7.t3 auer.gr fmin potentia gmcraf •Hjin JS*   Sed buiue oppofiru3t3«3» ocata.c5meto.f.iiifolntoe tertie qonw.   Tbi b3 boc pio iiicSuenicti: qt tunc feta que efliii magro eil . gnano  fetain que en in oifiipulojficut igni® generat altuj laiiem nbi firej.   J3etr« lare g> tluer.bie?na3* tone accn tt a lb<.iup*j.t)C ata.ca.  Ji.e.jj.Xbeniifti* afitvf oedujtiffcilUidetfnlaJprofti^iiiq^teiiii  cap.32.Q6ft cui cjtrema opinio incredenda rideafsefo t^Iea qnt  « acru * potentia conditi cidmuradvnicustnrcUcctuagete referri  rfi cofiftirnue fumufa Ijoiee.nibil auerforf abflerrenue  •cbeat: vii en(3 cSeo ille animi pceorifee pnoitSeftB coee oibue ba/  berenf .'rn ingenita illa ipie (faq30tu3 metibue pmo? notitia coltuir  fer na oucetnulla rincsnulla ooctriuafyn ponreino ireUigereinutuo  • intelligi vtciffim portVmootnift vnu» Itiiguufcp uellect fmilet.que  C6em oce boiee l?aberem*.Quorirca venlRme illud apud -platonc  Iegif.Tlifi inqtboib* c5ia Client multas fed.ppiin gdautlptoiMfiuS  cotincref in finguliesnS eltet admodu3 facile oflendefc *Jj^f*^*J* ‘ J   alteri voluntati litam. i?ec ille. Tloo adt ato oedarauim __   «uaodtarctid ^cedere oe intellect’ vnitatetcd rottirtudiu acaden»»/   coinsfitin plurificaridc « unoitalttate anima? bumaita?tfed illud  bictujlblaroniocratppidcaeponidaosnam mfieiTerrnacoiaidea  Iu qua tpoiee cSucniretsn&fadlc alter alteri fuoe cocept* polTet  mere. 1 fla aut r5 Xbcmiftgc aucrrot® vt afa oedujf: muUao t?3in/  fUnriaaifcd qufcgdfit pto nuncotcofm dpfu3:fcia3n#pone flnart •  fctasficut ignio giiatur ab ifiiie:l?ocadtfequif fm ponctco pluralit*  tem iutellccfivt fpfeopinafi q6 qno oedaraf no clt pntw ntgodl* •*  qua tn efloccro vide que.o.Xtcmifliue:* Hio m5 negauit MtsjiM  «aut a fcia.Xn g > fria abfolutealia viano jsrffitnnarfquart adin/  dioidu u nullibi tpfe oijrir Ijocwnopno comctd eftprra illoeqtenct  nfmfriree(rereminifdl>m2luerrol.fedTideaiquelocomdfifc«3PJ^  mi poflerio? * coinc'tn.48.t.49.pnii meta.t.7^n eta .c*.38.fin fine  fctfi pofteriotu.t in comito fup Ub:o oc fenfu t feufato in coitfna ter/  tla.e.j. oeaia.comf .f.*.io.e.6.«b* c o?/ c *P»4*« wrte J*/, 1 ?   irta luerit opinio ziuer.nec nt.3rta voluim , itotare:tie verboutae ali   quotum menti tlucr.peruertercr. . . . . . c&tnl. 19«   «Tln cdmlto.tp.babei g> ©electario nScrt m intellectu. Sed bufau t-ornt*    J ‘i    ®ppofiiubabef.!2.meta.t.c5.t94rSbluif.lniteliectun5eft«lecta   tio eiufd? r5ni8 eu illa q ert In fenfusfj bene alteri romep3t oelecta/  fio eis vide Xbemiflifi in.3.oe aiacap.47.dintellige8 to e *   CTln code3 corneto fnitoppofitu nobwsna iibi.o. Xometatoi <j pto/  I»iu3 appetitae fen fitiui t ocfi d trq fenfi bilie eflt c u3 p:efen tia ooicctl  fcnun.eeorra autcfl oe appetitu intellfCtuali.Sedl;ui oppolituu  % l. .e -f-nu..- y,. r ali d hnr imAtTiiiiirmnr reitderti      ienran.ecorra aurcn v— .»rr""-v   «lucebat oe alaUbuopfectiet qt talia bnt imaginatione r cefideriuj   reibecru abfennu fenfato?:’ficutpt3.i.oeata.it6«t.icr.ilecralerfi  - ' - m ibi loquitur oeimaginatideinon adtoe oefideno:na 3 bm'   icofequif imaginutionesficut vmbjacofequif coipue.t?jpl   ta oilTerttia intelligif cu pcifionetflcut Oidf in fimili 0« vu *    »iC4turgu-.  denumcofec   ■itur.ida Oiftcrcua iiiiciiiyu iu   <"•<>' «»<- «i    "bigitized by Googlc    Solutiones cStrndictlonu   V.i- : Confirmaf.q: cogitatiua apparrtmrcllca* particulari*: eo q: £6 »   ipfu3 particurr oifcurret. C Soluif oictu C caiojw^cJnrtlkfifif   fano mote ftnfuei ifteicogltatiua no copoiiu fingularia.uermiHoa  fimplices:qui tn vTee funtigi l?oc ptiner ad intellectu qui  cogiratiua.fingulare bieno fumtf vt oiftuiguif ?tra vlcvl mtelltgft   ^traiic^e.SedrtoifUiigutf cotracopofitum.   C5a;2.34‘ irSifitin c6m«to.j4*g? bonfi « mala ve? t talfusfunt ui eode gne*   veru * falruy.c fiefunt in eode giie:q: vtrn<B l cagn i«o.n«. 1 1 -nieta *  c5.j6. balnea in ala mouet rt efficit*: * » alneu e xrra mouerrt  ftnf*:« ii fi collderenf vt raouent in rone finw.fic fent efle in reb .oc   boctnlariu*Picem*in c&nento vltimo.O.mcta.   dtnf 1 6 » cnuerroiaco.jCi^irecitidoopionf Zl?cnunij,p.3>po n edn_fnreirx   * 16 abftractnttucl?oc ve? eft <p id q« eft magi* viribile magre copteb*   dirur.Sed oppm bui’ pt3.i.meta.ei.p.CS<>luir .oictu ei* bic »«<*  ligif fic.q? fi /ntell* abfiract» intelligir re* mile*   «I* apfeft intelligerere* abftr a cta * Pfr£MtbOC t n " °  fed ofificileitita cijcit.i.mera.co.p.q» e j: i p l uill u ^ P&J * ' n 0 c r uCl    r   Mungicoa   vnnribilieomoouo aie)t.pontuauq*iit»»y>‘K‘'j'»'   lenuir inteirm potem elte giiabiles t   «acnttabrtractii ec qui apud Zllcjc.ocu* efi: t oitit <v jn copulatione  inrelfu* adepti oeu* vniebaf foimate intellectui pon:l?oc aut  iiirelligcre Cdmftatonnajii aliq6 abftractd uifbimaret coiruptibite  aliquo mo a coiruptibili oepcnderetse ideo eaueat qui  cius tenent aiam intellectiua oare elte fomaft boimm.Ulud aut c q%   »e pbantafmate * boie allegabafnibil/nouetJtum q:   «It mi intellect* agenriemec virtu* intoimariuabois eft ma rcjbecw  feli* in l?oi* pioducri&eificutintelleif t’ poffibl uj « r “  drumrelbectu intellect* agenti* in eopulandeitumct qi pbantaiin*  gonia t "folatoni* n5 cfi piiinu inftrumftu intellect agentieHed fe  cundariu? t ejetraneumquoquo m6*flcutjptj*j»0< m.f.iy.t.-o.c*   menti*.Tlam ficui oicit auicc.lbce «**jy“"* ‘"SJJ 0 ^bAif/fe^Sc  indiutduu nifl per acciden*. £t ita oicidaputo oe Iole : * I. olet red oc  boc latiu* vide.a.pbf.co.K.vbi oedaraf qflo noutta* fit in effectu  beriuara a voltfiate antiqua:» quo non. . . •    J0ii    M   IUM   m   itg   isj   mili   tu   nin   ilift   r.rn.   tan   W»   itd)   piri   :W   :om»   M   ocri   Iodi   iitdb   Sbft   ili»   «**   ,s   "9®   aw»   $    inii?   fmJ*   dW   aw   ,rJ r   «#!   M   nit*   i(W»   a    r ^tiOicttBSucr. ' ' ‘ 58   •pp©fita3fi»pia0lOTatc6traaiexandru3borrdf3opfnantf.<Fiecil   «irur ibi i (3 vbicotra aiejcandru3 arguit tc«rra au*pacetibienfni  »icir.* «ii quomodo atrribuif aerio .ppzia intellectui que eft facere  intellecta intellectui gcnerabilitcoiruptibili.f.q' eft in babitu.iiiif  quio ponar intellectus qui cftin tabitufirintcHcttusagenscom/   4>ofiru® cu itellcctu materiali; vt.o.Xfwniniueiaut ponar gHr’in*  poftrcmanobiaquaabrtrabim^rellecrattintclI/gii^eaeftcomriM   «jt intellectu in l?abiru t intellectu agentem Zllejcander* Zluioict   J ionuursficurnoe etiam reputamuo cite apparens ex fermoe arifto.  n Intellectu in |?abitu:ego no oifcoidar ab aiexandrojiiifi n 0U i ro  ponebat intellectu marerialej qui eft patoipiiueeireco;ruriibi(rm-  «onautc3iumodoponendi. .   CTOicir tluer csmenro.ci.ip bonus actuale c5e omnibus eft lauda/ Camf  J>flc.Oppofiru3Ptimo erl?ico?.cap.u>. irSoluirur.fumir laudabile - (r *  «trico? piiino ftricrius cp ipic* qtibi fomif rt oillinguitur cotra bo/  4ioiabile:bicadtlatorocaburofumpru;eft # *   dET^ncomito.OO.o.Cometarotgitactuacopjebedft fenfibilefuum r*mf   linrmedfo.T>uluetnoppofitum ptj.j.ce aia.c5mcto.to7.io8.iK. 9   CSoluif.tactunquatU3eftmenrorecepfi6i6noindigetmedio*ftD   4ccns« merito cptrac^iiibilplpiberfpr 3 m e. lio indigere. ’ V   C Cocoid antie fu per Kb:o oe fen fu t fen faro.  iC&i-rihif Comitato: fup corneto libii oe feitlu r fVnfaroarfr   ■O turea DiuerrificanfadinuKe3fmfo:ritudinitremif   Iionem.-Uideopporitu3l?uiu0.7.pbf.cometo.3o.ad fine3 cdmenri   C"Soluif Ji5rcniefui(q:iiiindiuifibilicoriftunt)oiuerfirj8viituri  <ft:f 3 ert m«irooill) 6 nu 3 tmerifofuiinl»fi;ricut p 3 p 0 eaia.ter.c 0 T  df.vbi of.fi fenex accipi.it oculu iuuenissridebitvriiBvtiuufnie»  CiZdcoidantie Huer.fup pmo capro oeiba o:bis.  aoOTois in pamo capite ociito oibis:«p rnu 3 copo<ifu*   ANICII babmnlfi vua3fb:ma3 <ft impolTibile. T^aius oppofira  p3 ab iplo in. {.cdi.com/ro.67.vbi ponit pluree formae demeto* m  «odes remanere. (TSoluif.ipfe fen tit loquedo oefoimie fubftatialib*  perireris «roralib* gp in vno c5pofiron5 eft nifi vna t mutam cu il|«  coftiruarrrrninacrufimpfrquelibctfupuemce ecraccnssfallitasit*  formio que n5 funt vere Ibcucd funt qu afi medie inter Iba3 1 accide/   tia:quaIeefuntib;meeleiiicro? apud ipfu31aioc1iue.it ponentes Ibi/   mamcorpsictratis in via eius: a mulromagis caue.it reneres in ria  cius aljjmtellccriu.i rffotma vereinlb:mire3;q:i(ta nun$ fititoH/  tiioeiue.£rfi veritae fit iftarrcatbolicecofitentur. r   . CTpotcntia eftoiifercriafubftatialie matcrie.c.Comcraroiin eodl  comeuto. Sed buiueoppofttu patet primo pb¥fi*cdmcM0.70.ridc  pjiifjo pl?Yfi.eom£to allegatotq: ibi oiffule oipimue,   CSuoerfecndocapitulo oe iba orbis.   -Wn fi"Sn c *pfr«*»£6mc.® celu indiget ata inoufrcipfiu inlp/   1 00 1 virtute moucreipfu3femp.Sed bui»oppm psl.?,   4elf.c3,c».(rSoluif.negaf.i.celi.t.e.6.cel4 l?Pe aio3 quale aurig »•  Mebirtqicrediderntpmanetiifili^aiari coipis ti eiurdei ois cn iliis  *gfi»nt bic:no negaf ni celu aiatd ec pio «pro b3f»ncipin fepatfi a quo  Tfoucfui» qd «fjrtinficptjiniinocapt) De ro#o;bisiiu fine; vbi er*   TP& 2    jK 7   2 d by Google    /    Solutiones Contradictioni!   #fi5 ftiitreluJCifctu Rabere anima* £r!?cc eft ronabije: nam vtUrU  bir Cdinftato:.8»pl?T f *‘ c ® m * 10 ^mo.puncipidmoruB oeoibuBino/  btlibue efttficut ala oe rebU8 riutsif boc no intelligunr moderni qui  ponunt in telligcti J3 vere celuj animare* q: no poflun t ekuare imafli/   cabrtem £ SmematToS* <p celum offe \;$ finita» fuc acrionwa  ‘JjiiiUB tn oppofituprj abipioirM.caplb bufuu rbi on<p celu3 reci>  piractionutnfinitare-.finnTrcairadidrilliqdimediateoijceratstert   g> eelu eft fimplexw io no 1 : 3potfriaj ad cozjuptionidT Soluif.celtt  reipccm mot’ localia oe fe ftnimC b3:q: potqufefrerefi p:oo:betri»  fu maf eelu 3: nam infiniraBinotUB eius totaliter eft ab cxtrinfecomo/  toje.celumrcipecrufui e ite non b3pjincipidintrinfecii3pCrq6pof!it  n5 cfletficutfuttt ifta gencrabiliatq: tale piindpid eft mi puma: b«/  ne tn celum £3 piindpid extriufecu oano fibi pm jnctiaj ctcrna t c 9  frruane ipfujj in fiiiu oilpolirionib*nCcejrarq 8:4 fi tale piindpid non  dlccitaclfet oe fubftitiacelt inquit Cofnctarojlpicificut eft ccefu»  motutt eft locus ifteerpiefTue cotra 0rego:iu atiminffej qui voluit  Cterna « neceitaria n 5 l;abere cdmdticientc3:ceiu3igif bene por rert  pere actioni iuftnitiicu erefnfi Iittficut0n3.cap.0e rtia otbte.fcd ei  effccriua fui perpetui motuo no efitrfa3tfed eft abftractu piincipiuj*  fle igitur irtetieaucrroiefibicocctdat*   C Supertertio capirnlo.   CSmentaroj in. 3 .cap!'o oc Iba oibio.g? eelu eft fbm tanta  X^lV-ll non ma.T3uiuOopporMUpt3.<>mera.conicto.i7.(C Sol'  ■irur.rtomc materie qn<p oiftuiguif citra fbxinaie qnqj oiftiiiguitur     •gere X moueretqi igif celum tnouef :id pSt fcr c r5ne5 mie: ?r ex eo t  fntclligetia fit vnn motd exfesq: 0 i tale ex ouab’narun'0 copcmf.W  ni canfenre motu tque b3 modu fotmeie ex na recipicrc motu: que *  nipmodum5e:ficutpt3 in pmo capro l?ui’:»ex boc P 3 errotmulro'  tam ducrroiftapqui vidfrceep CometJtot tenet eelu feclufu intellt/  gentia no clcSpofird exml t m:ma:crediderfitcelu3efcfbtmi fi m/  plicemoe intentione eiue.z boc nun«$,o.cluer.bencoixfr rltimoca/  pitulo oe rtla oibte.m mediat inrer puri potentia t actd purff;nun$>  tfi abloluteoixitceluactu aur fcima ei.Sed beneqff celuxcomparuj  adifta infirrioia oicif quafi ft>ima:ficutpr5 piimo eeli comero.i 4.«  IcdooegeneratiSe *comipti 3 c.rexc 5 miti.to.vbi of <pfbtma*finf®  in terminis oluj. Si adr materia fumaf: vtoiftingnifcdtra obtecti  fic celumveriue oicif ffim $ materia ;qi materia ifto m 5 vt ptra ion*  biftiugaif toicif carentia fbimf Cum aptirudine ad illa3tficut pulcbtt  beclaratIbemifttU 8 p:tmopbYft< 0 ?‘*n oigreflione^pria quajtacit  oepotetCamateri. ttq: celum non b3POteutta3 ad eflet ideo veriuo  fubiecrut oidf $marerfa:e fic locfuut*eft £omentato: b» c ou3ouit  celum fubiectum effe no materiam.   CSuper vltimo capro oe rt>a oibis.  v»f#»*r»rt ca P r °oc fubftantia ojbio.o.Cimftato: <p cotpa   jfl* Vllllllv alcftia funx Piuerraru3ll>ccteru3»Opporitu3btii*    gn Dictio Sucr. " 5^   ■ttfHoeeU'C$mtto.)9*t.49»<r Soluitur.oqplet fefeanalogac  ritiuoca:vtfe£CD|tiin:co:pa celeftia fuiit eiufdf ipeianaioAfcciu# *   funt riufdc ‘pci vmiioce:fjvr fic funt oiuiria? Ipcru5«   «C£oco:Jitie Auri.fupinetapbY»ari.*piiinofupp:imolib:ci.   n Mediamur K$&ESS*8   mfto piimo p:imi merapb.q» marcr|a no vire genera?   iieqjcotrdpirar.l^uiueadroppofiiusnKininu^noB  ie0i(Tefuppitopi?^ri.com£.6o.CSoluif.nwrrnaarc ‘   generatur t vere eo;rupirur (ubiccifue: motus 0113 ctt  _ 111 inoro t nd in moto:c;*q:ffimgiiati 5 i 8 «coiruptio/   Rtocit matpptereaoicfinue 1100 |pfd3 vere generari? vere cotrump»  qz.f.lubiectus eft.-ribatcru no »m genn-afiic® verecomimpitur  tan$ generationi» aqt coxruptioio terminui». ptimo modo loquif   I mmopi??fi«cdin' M c*" -#«i*inr.f<l n i.« *= 1/ 1 .   oquif pie:*      rena;   •luquicquid veli .   pdmuicem conciliari poHunr.   CT Jn corneto tcriio p:itni buiue/oirit Hucr, g? forma dominio non rimi - •  cft oomo.Diiiuo oppofim 3 ptsper ipfum.7.incra.}4 t * ,u. &f C0 9 j#   Ci>rop3cj:coiiriro.ii.reprun|inetapi?yfic<:qjiWo»cif <p tomo imc«   >upfr fumuvnomo pjofui qtUditate:*cufiia quiditas fit fua fejma.   «ia materia ncc eft ppiic quidirao :nec auditato efiparoificfoima  feomtnta feoino oici potert :fi adt l^omo fumatur pio cenria bomini*  queqicotnperfita eft efmatrruf fbtmatfic Ipominia fowia non eft  t«:q: founa eft altera pare tifanjic t?ou; * alrera eft marcria.ctenti  materia ? fo:ma fuu t partes fflcntlajce cdpofituficut p 3 primo pb».   «omfto.f .*.7.meta.|7 t fJd<orefirrt oicere (n r(a auer.aliad etTeoe  cfTenna alicui»;? aligd e fle oc qd|tate filius: flcur fupja oeclaraul in  terno oeata.fup comito p:jmo,quidirae eft quid magi* abftrae tm  4p cir<ntia*Confimirr mat'*’** — * ?    p:iino«quidirao eft quid magi» abrtractus  nena bene Dicit edenti* qued .33 aut natum  u(do Oici non 03 :|ed fi quddot» Dicitur fiv    tri non erit ce    -4    quidiraeitamc .ppjie loqufdo Dici non D 3 :fed fi quade  •nit pio edentia;* ideo aliquid pdt elTe oc cfleiitta ; qft  qaiditare (UtMifc&Jalu) arb|culu 3 quidirari 8 i« talecft matertaVn»   Ipfu 3 : t per {fias Diftmctiones loluunf omnia argumfra Subtilia 00  c tono in. 7 . meta. r in tertio fciitennarum oiftinctfone.t i.qiKdione  vnica:fibeneadumi8:teria3ptrifia3 DilUnctionesfoluifcdtradi/   Ctio:q: fbima bominio efi i?o vno mo:c fb:ma bomiuio non eft homo  •lio modo, vide coinftu3.ti.feprimj meta.? intelligeo totam/ ad ei/  punueede De intentione a uerroi». M   Cln eometo.i :.videf ponere fojinao mitto? Diftinctao edfc albi/   ■u» elemento?:* per cofequfo poait pluralitates foimarua. T?u(ua •*#   tamen oppofitumpt 5 piimo capirulo oelBaoibw.Soloiiea querc  fbtdem.nam fuper illo loco Ditfufe oipi* t   CHantas * ociifitae f m auer,u.c#niftop:imi metapbv.rant m *   picdicato ririi8 |pjiu8 tamioppofitu^ oicif. 7 .pt?r. corneto. ic.vbl dmi* If«  Vicit <p lunt qualitates:*. 4. pbY»comcto.3 4. rbiDfcii:q> funrqua/  tttatCH.C Soluit .fup:a.4,pbv.S4»o«rioetoc.*c't.7,pbY«if. »16 «m  j|uur tertio rcpcrcrc.no te pigeat rcooUicre chartae» \   fcfe 1     Solutiones contradictionfi   Cdm?* *f. d n ««Ion comento.tf.otctf cp impdfllbfle efl r ridet rtcfpiat pa&  fionemsiranfmuref occotrarioinc&rarfs.Duiuo tn inflantia pt<  pzimo p^y.Ct.oe matf rfa ptimatt pao oe fubftaria otbis.* in $pl3  ribusalij8loci8.CSolukur.»iirelligirurDicrumfiue©eenteHi aera  .«• ncnocentcin pura porcnriat ficut cflptima materia. Tlam fi ens in   aeru inqudrum in actuidemmanfs mutarcf occotraripin tCrrario;  «une fimulffctncl eilcr in actu t in potentia rcipeetu eiufdcrnjquovl  non capit intellectus pbilofbp(?o:um.   tini* 17. c: 3 n comfto ; i 7.0icite^ fenrtrta Zilejeldri gen’ a m4 Differre. 15uf*  m oppofun vMcf. Decimo mcra.rejr.c5me.i4<CSoluitur.gcn*n*  efl vera materiat vtoicit £5miraro: bictq: materia talis no ell aci*  flliquiernec acru3 l?abfs:ncq3 vniuerialf -.nccp parricularetfe d efl pi|  ra potentia:» ideo caueant ponentes fbtmi cotpotis fubflatie mate/  ric pti.necoeterna eifc: tunecnijina efTetcotpus ah'quafoima3 tnP  uerfale3 Rabens: t ita nulla citer oilfeferia qua ponit Huerrois f?ici  inter genus « materia. 0enustni3 no oklt puram poffnriarficutpi#  ina ma: * per l^oc a mi oiffe rr.nec ©icit vlrimu actum nS c$trabibi/  lem per alium actu3quidirariudtficut oilferfria Ipedfica ©icir. Sed  - t>.quada3ib:ma3encralt3:que mediat fnter puram potentiae actu$   completu tquulio efl vltimt ©itfrriria.t ideo genus pofcft pjcdicanl  non autcma:q:p:edlcatn yroicunt logici b3modu5fb:me:i qzgen*  sliqua3fb:ma oicirtnon anr ma indeefl «p illud p:edicaro3ene poti  lUud rero minime.Iainc Isgenus vera ma non fittrn efl materiepte/  pottionale: ficur ©icit Tbotpl^Yrius capitulo oe ©iffe rf na :nam qui*  admodu3 nta * fbtmafit vnum per fe copofi tn : fic e % genere x oif/  ferentia fit per fevnalpccife;«q:ficurmlin pl?Yfaa cupofirioc co/  trabitur qualificaf t perficiturpcr fbrniast»ftibflernii fotmerangp  fubicctihficgcnus perfidi c5rra(?irur* actuai per ©ifferetias t ftib/  flcrmtur eia: ficut perfrcribileadperftdf«:« ficut fubiectn ad fbttna*   « tnde fuft g> modus pjedicandi generis fiiir in quid:» modus p:e di/ ,  candf oilTerctie fuit in qualetqj gen» ptedicaf per inoduj per fe flan/  tisisifferetia adr permodu3 infbtmitisttalteriadiacerisi» per mo/  4nm qualificanris ptedicaf:» ideo genus in quid:t ©fia ptedicaf ire .  quale. C Solutio ergo c 6 tradictfois flat in boc punc ro.genus n$ efl  vera ma.gcnus tn efl materie fimile.   £5ml* ia fCXlniuerrale intetlcan: inquit £3mdar®2c5m*ro.i2.p:imt metad  ptiusfm cam/eo q6 efllab eo.t>utus tn oppofitupt3 ptlo oe ala*  co.^CSoluif.iflud ©ictdptocedir ©erC “Platonico qo erat perfitf  e.viflens reparatu a fingularib*tfed bienf ptimi ©cala comf.S.locuj  b3oevfiarirtotriico:ficurpt3etia3.ii,mera.cdm*.4.rbior g? vlia  apud anfi.funt collecta ex fingularfbus ab intellcnuqui accipit in/   * f * • ter ea "roilftudinc:» facit ea intentioni ruam*   Clncoment0.3p.0kif gjntl mediat infer male» abdraou.Oppofl|  tiini* 39* tum pt3.i.p|?Y«tfJc.co.iC.©e J fb:ma bois vltima.C Soluff.auctoti/  tae eius ficintelligifmulla na efl in reerrra que no flnant a mi fep*   * ... ratasautininaimerfa.Defbjmaautbotsrmmano oidm*ipfa3 m£  dum efiep abnegatione rtriuftp ejttremi-.fcdor media fm fili tudini  «Pmcoparartonetnam ptoquaro in aliquo cduenit cum fbtmis m«/  hbus malw efle vidcf sptoquat® ro couemtcu abnracii«;aliqoo mi’ -    Irf   a   <a   ni   it   cJ   «i*   ii   n’   F*   tt t   nt   10   3   (j   ni   n*   it*  K I  \V  9  #   9   V   11  li ;   i» 1   o>   U   i   ti   u   9   ii  U  a/   >1   t   *   i*   i<   V   i    3fn OictfsSuer.    6 o    •bftftctfl eftttideo fo:te Dijcit Zbcmi.fhentti ce flla.mat^muticam  cfle (clam tmedtiificutetianosfuperioitanno.ifoe.etclarauimuo  pulcbzciputn libium ee anima interpretaremur»   CTJu (Smf.to.fiTlbif antiquos quartuoi cautae cognouifle. TDuiue rj mfafe '  oppofitu patet tedo pbYfi.comcn.p.vbioicif eosignciaffe fcmiay.   Soluif.boc babet locfi or antiquis qui fuerunt arifto.rcmpoic; t ita  glola t Coinen.ljlt ppofitionem iftam.Sed frio pb yfic.comen.y.lo/  quitur v aUjo antiquis qui longe ante tetnpoia rjrifto.cr cautis rerd  citputabinilli enim lolum materia; cognoucrunr:pbia enim bajbu/  tirndo incepit: (icut oicif in boc piimo. £ t ideo eiflingue rpa t cocoU  dabis fcripturasificurinquit oiuus inieronfmu».  ftConcoidantieauer.ftiperfrCo merapb»  ii cs ,n cSmen.pmo fr6i mcta.facit irtam ?ntiam:rp fi CoW.f m#   I v^lt>inreirenoftern 5 iutelligeret abOractaetliaeirdc  sliquidnatura frciffetfiruflra:qi frciftet illud qb en in fe nilfrer antei/  lecrd/non (nteirm ab alio.Sed oppofi tu buiue iequif eje cietis eius*  feprimo mcfa.co.f8.vbiDidrbfcverba:e|Tenrie rerum imelligibilfn  funmiftentee licet non iitrelliganf.£onrtrmaf auctoiftate eiufdent  ibide c6.46.fnKc funr fubet I3 116 oirtinianfino enl3 ciuerfanf m luis  fubftati/a qua do Pirfiniunf f quado non oirtiniunf ificut eft tilpofiris  ili vifibilibusfqmlpfanonfuntminusrifibilia qn videnf: g; quado  non rt‘denf.£r coti rmaf, nam *Jbbe feboa aia.rejt.c?. 142. repieben  dit antiquos opinites fenftbile t renfumctferelatiua fimprr: q; tunc  nullus effer actu coloz fine vifu.fcd idem.cn iudiciu « fenfibili refpc  Cittftnfua:» k intelligibilirelpectu inteire.tertio a aia.tejc.c6mc.;*  ficut,ergo fenfi bile non b3 effit pcrfenfu;:fic nec intclligibile per intel  lccrd.£tc6firmaf.qtintclligibilcintcirmnatura pieccdit: piius aut  tnquJtn piius no orpedet in ee apofterion.ribieterca.Ttatio tluer»  vr.D.fencrusooctoi 1. ic.t ooctoi fubtiUs in febo mera.q*j.vr trccarc  ferjfalladicofequetisjqi arguit ficjfifubftatieabftracte non lunriu/  f elligfbiles ab intellectu noftrojcrgo a nulloiac fi ffc argueref boc nui  lue bomocumr:ergonullu3aial currit. ‘picrerea.pcccatfcbo in boc  qbipfeoicittfeftenrfriiftra.Sed bocnonpcedirtqifruflrart sicif  febo pbYfi.eff quado aliquid eft relpecru alicuius fi nfs quem no indu  dfr..eframfrftoeftaur <p finis inrclligcntiaru noncffrta noftro in/  fellectu tnrelliganfiqre multipliciter peccat ratio £iucr. ficut vides»  ITSoluif.inultinioderno? laboiaucruntmorduccndopntiamifta; nigrefllo*   jauerro.rt talia incouenteiirf a fuiraretseqz oicra eoium rana funr» tjeft uruoiic  ideo pono modu3^m quem Cdmeminriaruabsotfrnilkfcfcog^ni aucr pxf u «  ipfdm in tertio or anima.in infinitis Iodo <p intellectus noftercumfit «.ndamiM  Tinuo feparata a materia eff rodus entis:eiffa fbitpiima ratio pbl  sd pbandu; immalirarem dusmam materia eft ficut opadrao que/  damobrencbidsluce3:tideo quito virtusaliqua fuerit magis imer/  fa mareneuanro magis eft a cognitione Deficiens:? per piis quanto  Mugis ad immaterialitate accedit: tanto magis ad cogninonem ren  ditie ideo non inc6uenienter eiccuseft quilibet inrelligeriaj etfe ple/  nam lb:mis:pto quanto queltbetintdligctia cum fit a materia fcpa/  rara eft omnid rogiratfua:q6 quo cdtingat non eft picfentis negocq*   Fflucr. igitur fcrmoficunnifc» vidcturinnitiiur buicftmdameuwr   4    prr   efW Coogle    I    Solutiones cotradictionu    mmmsm     ^£g£gSS5gl   asssap S SSi   •hftMCwatt jytf t intellectui.fcquif «rgo &   non ciTcnt »nt«Uigfl>a«*g>    f - tiSflrtu r ■» utftnfiri uciitc «ii in rdlccriue: rtwwnwf   saassss 0^™^ f m 10«,,   ' C ^fd cStra motio pjefuppbnit in tntclligctyo ipfum inttlligc.   ssssSstegajW^^   ftcffentln natarai » an | 0 | a argumenta latino? coiura tluer.   «**]?;« &2ZE£?J£! SZLi fo luente* olcimuo rern elTcntU. pof       gnoictiaSucr. % 61   (kllic .ppofitio nutrro.fi cur efl in ppoflto ee abftracrf* fubftanryer. H  enim r alta non cfTenractu inrclligentes t Intellecte tales non riTentt  quia fuum cfT e efl Tuum inrdligere:* cconrra fm pbiloibp(?os:'modo  autem illud fequfrur ejct^Ypotlxfioaf a :vt Deducimus per locum a  fignomon aurem a caufa.   C"7ncomen.n.auerro.viderurponereoiiro[Dtionemfieri a p:io:< £jmi«ir»  ad poiterius.Oppofirum aure} ridetur oicereipfemet in comm.i j*  feprimi metapb. magna fuit queflio or fcac mareria apud *pluf$ C5  mentato.fuper tnimo regrift* Cociljatojtmiii oilfererfa.8. t oninea  fequacesanrefolutfuavia fieret ab effectu adcaufaim*necontra:«   •plufii; CSmi* veluityfierctacaufa fuperelfecru:Cociliatp:adt vo  luit t oes moder u i $ fieret oppofitp modo.Tlos autejin pac ma me/  diado o>diuus copofirfoni e reiblijrionc oupFr fieri poffe: vno modo  fmrationej.eal»o modofmMamutucoicirnus<prefbluuoq ftifnt  rdnem perdit a caufa fupercrTecrihynde Xfce.fmio pofle.analeticop*  cap.:6 f inquit refoluere appello vera c? erone polita caulas ejequibus  csircta eftcocro cjrquirere:* illud maximo argumfiiro cfl.nam liber  pofteri'o?refbluro 2 iuoapparcr:eoq:oepofterio:i rerolutione agif fa  «oiqueeft penep materia neaain: talis aut refolutioeft circa oemon  flr ationfjque efl ibi fiibircrn.Demonflrario adt or qua agif ibi princi/  pa lirer efl amr atio Tnnj>rnq a ci fup effreni pcedinq: per illi aequi/  rif irirc limprr oifliniru iu illo libtonid aut p oemr a none quia.q: ilia  non farirfiire fimplhfed fm quidmaj frire limprr efl rem per camco  gnofcere:*qrfiflliu 0 efl caufa:* «ptporceilal/terl?fe. £higif refblu/  tio illa:que fm ronis rifeurfum penes caulas attcndff fupra cfftctusi  fequif ergo TblufOp Comi «rectius fenrire inhpc <$; moderni: fi ire enij  refoluroriealiqueetfcetujcinrelligereeflcqincogn^uerimuscaufas  cius fintplicea t Ancipia pma rfqj ad elcmira: rt or f>mo pl,'Yfi.tec.  «p.pmi.fitbocerii ZJurr.cofirrmr in pieferui loco: quido o(rirg>fi   E flrcmn non fbrnt c prius fit nonpit fieri Tui oiffdnejtque per ouro  tionf babef . £t cofirm.if.nam clard ett <p in mathematicis fciltus  c fl inarfa certitudo per relolu tiouctpj adt 9 ib( no fit ermrario quia*   « per pns.refolurio fm ronem non fit abeffectu ad caufa jilcd potius  ecotra.fr illud apud menon efl oubiu;:oicantal^ qqfcquid velint*  alia ell refolutio que fit frnnarura:r talis fit ab effectu ad caufamtnd  enis relotuit mi;ta in qaatruo: elementa.* clemeta in mim f fbxmat  te ifla refolutione loquif £omeu . 7.meta.c5mc. t $.q : ibi loqoif ot olf/  folurioneiqur fit attendendo penes illud qd efl a na:non aut a rSue.   £t filius etia feurenrfceit beatus cocto: in. 3 .mcta.iu eypofitione fctfi  pectus: ficu r videre potes ibi euidenter.  Crliic5meii.i<5.oicifa?inarixmariceoen|onflrat(ones funrin^mo  otdinecertitudfiiie:* ualesfequunf eas in l?P(*‘DuiueoppofitU 3 or WWW*»  f>mo o e ata rrc.c5.pmi:vbi ol 3 » fcieria oeaU excedit oio alias frien/  t U» nobilitate fubrecri:* certitudine oemonflrarionio pteter oiuini.  CSoIuitur.multefuur* varie ecpofiriones illius loci ficut noflisfed  flludqdnobfs ridffeflcoiceudu p:ondc:e(liflud qo notat Ipiclli/  tnen t a.iti cSmc.iflo: oirit enim g> in eade fcicria fi oluer fatur cerrilft  do fm magio c minus:muIro magis oiuerfaf in oiuerfis fiiennje fm  ^cuus : p:o quo oebrs fcire: vt frnbir £omenra.pmo celu cotntmii*    Oolutiones cStradictionu   qtnant Differentes funr tr monlrariones qua? alteri arreftaf fenfba  xalterinouraut q: non eft innata fentfri: aut quia non eft poflibili*  vt fentiatur.f ideo prime ormonrtrationie erit magia perfreta. vnd«  t% toc colligo gp oemonftratfSes nales quibuo plures fenfuo atrefta/  furiunt maiores certitudines (p orinofrrattoneo^qaibuo pauciore#  fciifud atreftirur.t fi certitudo martemarica? frientia? compararet  certitudini oemdflrationd naliuin penea toc : Dico jp ceteris paribua  (etnper oemonrtratioca naleseffcnt certiores crm 3 rtrarionibua ma/  tixmaticia: qt.nales caule furit magio fenfate § caufe mathematice:  iulis em «rlaf circa fenfil>ilta,pp:ia:f ma tixma ticua circa fenfibilta  coia.Si #o certitudo «mratioie atrendaf penca abftracrisnc * fitn/  pUciratcfubiecrijficmattoinariccrjtcedurnfleafriasiqz rt oicif.r.  « anima.e.j.celi.e. r.ppf funalia fe l?aber per additione ad marlr/ '  marica: rn licut arifmeticacertior eft geomerriarqr eftoepauciotib^^  Tt Dicif pino pofteriop.cap.illo.certiot atiteft frientiaalrera: altera.  3 <ta aurpoofitio ftc intellecta I?3reritate3 vtiu pluribus: fallit au*  quitum ad libto oe aia.pcipuequo ad rertid libro: in quo agif *e in>  fellccru g eft eno magia abftr aci u tjp qdiibet mattoma ticujt qnq5 a de  certitudo attendit pmee iadidd porttfeapprebcdcnria talem cenittf  dmeni:e penea hoc cp fria oftedir illud a quo eft fbnscorigo cogita/  tionio omnia ? principio v o(um in alye fcietije: «in qualibet fcietia.  £ t fic fria oe ala cum tractet oe inrcHectu agentem poffibili quioiftirt  guit« iudicar qualibet rcrirate in qualiter rrie*tia:certiffima eft olu J  tcicnnaru3 pierer o(u(ni:t irta futrmensZbemi.ibi;* auer.in co.ii  pmi oe afa«ad calce corneti fi bene aduerris.P S j Dices repite ido gp  fi ifto modo fda oe anima e (Ter certio: alyaTrfctqanobiltrare fubfecri  « certitudine %mifarlonts:a pari «Diuina fria fa Ite quanta ad frdrn  t certior.Soluo. fda ce aia no eft nobilior neqj certior oiuina qui/  tu3eft merito fubri.lla illa oiuina or eo qr circa eed verfatur t ibftrar  ctaa lt>as:que nobiliores funt ata intellecriuartefte ZIuer»in*3«oe ala*  cd.io.iiefg etia ronc certitudinis oftenfc pSt efie cenior fda or alajqr  I3 fria oe aia oftcdareffcinrelfe ageris a quo eft certitudo principiori  fcienriartl olumrtn oiuinaetiacdftderatoeoeo quieft altior caula vc/  ritano t certitudinis q> fit in telis agens: nam rr.D.Comen. In fri»’  inera.c5.4.oia en tiaacquirutccar veritate a pmacaufatT ideoben£  td.tit r: 5 iii(»caiue.pino*q> fda oe aia in nobilitateobiecrfe jrcedit 0 far  alias fdcriasrt etia in cerrirudineormfaiionispieter oiuina. Zltten/  ditureti* certitudo otmrationieejceotq: paucioresDubirationescd/  tingunt iu cis « minor eft oirticulras refolumdi g> in alys. £r penea  maiore euideuriatllununatioiiiseilefupretfcctutf fic loquif cJme.  hic »um.D.fp oeiiiouftrartoiies mathematice funt iu pino ordine cer  titudinis:? nales jcquonf cao in bocr^poft nales' funtoiuinera l?oc  quoad cerrirudiirioemonftrationi* quo ad nos' que attendi? penea  maiore euidentiicaurefupcretfectd:l3 fi loqmuroe certitudine quo'  ad nos quceft penes obiecru magis nobis notam: vt fic 11 Jies funt irt  primo ordine t mathematice in Iriotcu ille fint.ee fenfibtlippriotillr*  aut oe fenfibili comuiii.Diuine aut It rt fic funt (n tertioordine. Sed  «ordine nature oiuineormoirftrationesfuiit in primo ordine . 71 am./  ralcs iiifrfo cura fini* fubrtaiia. d^atixmariccin tertioens fint«      \    N    « a * £-XfF« K»SA'p SI* ura^i ia 7S-ff«-    Sfn&fctfaSCucrl    6z    aMSttfoM 1 Ba aut na rura pjfor eft actidire. 7 .ftieta.feir.ti. 4 . 7 io/  to tn abfolure coccicrt qdlibet cdrideraruj in nali p&ia e (Te piius na/  tura quolibet cofideraro in matbrnuricarq: toc falfo3 eft.fed quo ad  eoe gi atmofrrarionre mathematice funr ce accide ribua pjerer aiiro/   ■pgia: Itcur pj in.i 2 .mera. 4 4 ;r q: accide ne poft rriua natura efl ibat  fit quo ad tocruntin rertio oidinequc ad naturam. Sed funr in pj i/  mo ordine quo ad nos prne® euidenrfi illumin atioio elTc fun effectu.   £tad bunc rnilufu p:irno (pft(rfo:u3multu3pt?tf laudauftmathfma/  efcao oemonftratfonea.e criam in picfcnri ic^tu qfi.o. gp arrtologia .  matttrnatiea non eft tfpcrtda in cmniretna3 Termone» fiunt Cineri   <L £flco:dant[enuer.fuper.j.nterapb, *   ^^^dIli^■ 2 “ ^ ^'• c . 0^1fru i ,motm ^ ,nera P | ?^ 3 ,^5^ ‘ uffu ‘ , ® Artito.   !® ,r in ^ uc,Tt ^rmmice oifPurariuoe in queftionib*oif  ncilibua.i^uiue tamen oppofttum ridel cicere primoceli. comen. 2.  cpiimotranuna.cornenro.df.Solurfo fcuiua partr qrcomcnro.Sf.  pnmi or edo. ride ibi 7 confidcra»   CT^n comtn.id.cicit £6men.<p nomina oenominarfuafignificant  irnum copofitum.T^uiuo td oppofird pfj.f .mera.co. 1 4» tbi rfclrtip *•   noia ornominariua rtsnfficarpiTio fbima.t reptimomera.cd.i8.Yin   p2ed1carnenrf0.cap.ee fuba.rbiciciY «paibujnon eft in genere pro/  prer fuum oupteje fignjficare.t feprimo meta.e6mf.aliegato.o.® qii  accideria per accidca fumpta fuerintinfute fubiectie ertcnhalibuet  runc habebunt momina fignificantia vrrdtg.De boeridc que firipR  fupercomi.8.jWi ec anima.ramen DitfuriuoDicainfra.f.mera.fuptr  comen. 14. q: ibi eft locue ^piiucr»   - /r£onco:dantieZiuer.niper.4.merapb.   rt ‘Pjt tnrt oic,t foper comen.pm0.p2im»   PQY uidcfn vntfm0irflpudinf jComcn.pfrcoipuomobUr/f d^tco:^   BSSSS^ P ^>' r ' W«'Prenemobae:e per fobftJrti moW  tem.necermeriio aliquam cifaudias tuter antiquos oe fubfecto pbiei   igif qfi ego Cieo in   S’ fomf.idf inrcllejcirperifta noiaiaideoin bocnd n fareftfai»   ■ 5«!U5!L? , i« a5t ? rdne affr fbtmali fubiecti nilis p&te:l3 £omc.cicat  SiJniSSP* frnfibiliratfttfifta (iadinuicemcoparenf /k.i adeati   «* r** rubiecriua t gdirariuiro/   ^//nooer eftirta.qj tnobflhae t feoflbllirae njUfl p ® ,f *  ' l, *i n5 5 m // n dp(n mor*. ampH’inobihras eft .ppii* , -   aur *mr!rf rt il rP 0t £ f""# «tifrie:qi 4 bet ralie eft cemfabt/ , - P.   SffiSL/Sn r ne - tmprr: ^ r fa,r / «mfaridecie nfitftatem aliqui I* lL  SldSiSl&S nota quo ad fimplici inferentia ad fBimque tn nd fit s   S2SS5 rft i n ■PP e . firo “I* Umori ei firce ^ncipge   •r in n «lis : ?n 0 po fRt or mrari cemrarione qu aut crmon/ * ' ' * * kA   ©*iuccam*<(& rul^il tfi ebibet poiTe ;ocntoftrari ccmroae    •Qigitaefllf    aogle    I    .pfcY.r.c.71.1 ""I 1 "?, 1 cSridCT ilioietq^n to no e» p-inct  itpUitm m0tOiC nd «ffc n w auer.in fccoio piunc   plfiinotuoJtalea^naiuracft.C^ftn^f P^?^ ^ <ft oc IT j quI d   pSw.c.i6.vb»p^o.3 d f®5 iV^J?ffimr,t£5maaio:incom  St:ira niq> * o« < tofiuit qV? omo *iu7rit rumqui fit o edar a/    ifr Tt?eiiamcat?ceptopicii.i‘ .^ [(bu0 ^ c 5iffi mw que  ngnotutt iSbpioinafru it foimarippinea oitfidllitnc  valde notjjfitna fant Sf^JEfgfij SrililSSiS» «nfc rp5/   Jn qua» fcu illa «I* 1 feVSHE i%crfcUMff •«* «<* ft5 5 :vfi qft ^   eg^p isas a^g   plka t mit?i notu >c e c oin pet a n t co ip? i i mobili:® ad tot» PW»'   I«c.,    3n Dictis 23 uer.    6$    dualis tcfficffnrts.fr ad hoc miti vrotfmciTdjp ffiacopofirarefbe/  tru acddcnrtdfpiftentfdinipracdcurritrsn^niicfKmtralia enim  fmitrermtnaranndbnrmasiuquafubiecteiifpitmoinificopofiru:   talia adr n5 fuiir ab ipfo cdpofito tangi ab agltei q: cuma 7 effuleo  non coinridarin idltoldmue rp ab fpfo vt ab agentnimpole I talia  sccidcrfa Depederen ideo talia otpenJcrcabrjcrrinfccomot02c in  0rocrccaufcrfHcilrr8inainagfnB$ttimoarDefo:ma:ranrd oaroc  cofeqjemibus ad tonna’ mediate foimaificurcolllgifqc.s.pbr.ji.c  3.ccIi.cctnc<28.r3Dicce quo copofitd tft caufa talio accidcnnd:com   K 1?0 pjfmoph^Y*8i.oicat mamcun»fo:rtiacimfircolimi co:u5d funt  cut mater. Soluitur.^copofitafiiirina in qua acddltiaifla fubie/   cratur.tn yi rd veritate ratio .pptef-qaaj retipianf in gfie eae malis  rtt m «7 ro pprer qua decipiant in coftipofito in giie caufe finalis cft  »praroim3:ficntp3.2.capro oe iba oibirwfba igitur cdpofita quocdqj  fciilinguatula materia tfotmardne qtla efipontaeftreipectu taliue  aertdentid fubirCtiucin ea etffTctid noh cocurrir rt agens no rt fbx  tna ne<8 finie-.fe d folum vt materi aslllud autl qfl adducit De fe cudo  neanimaptjiqd hon cft ad piopotituiqihon negamus fubftanriam   S ue cft ibima pofie efle cim finalCra t agenti reibectu accidenriu3i*   Io modo parermens nuerroisin toc loco.Qd autem quida* Dicere  ▼oluerunt bKfubiranrti efTe veram eaufam materialem accidlriut:  non autemtaufain agenti vetamifed pMllnlatiUa * fimflitudinaria*   nc etiam finalemiirta non funt auerroiflica fient omoiufc alfefed vc  rirastn via dus ffta cft.   GJn comito tertio quarti meta.Didt fomf rarei tp ens t rnfi rnl c$mcm 1  natura fignificatfubiecto.fed omerfis modie, 7}uiue tamen oppofi/  tum I, 1 } m.ii.mera.M.7.n.come'iis.vbibab5gj ens uo fignlficar ali  qua uam.CSolutio.qui pondt vniuocartonl entis * rnitatl coce/   §>tus enns per indifferenti itoicunrcoeeprd entis no Dicere rem ali/  nua neqj realirate aliquiif3 cicur <p Dicit quanda foimalirarrm que  P3 modu intlrtoispiimcrr itagl.<Jt CSmlratoil.ii.mera.comcrio  21.Tn.qnbl Comcratoj no negat abfolute ensnoipomre aliqueclJ  “Kf"# fo I u '? 1,5 p * rtt nam.ualiqui rem vel realf   visio r)    » K - — -W— -W — ^ »» »•»•••• w % »1111 W kVIIIIKIllVtl   nrgauir:nobisaurcdruppo:rarioci(tb^/vropporird6eintlr(3lei’»   naj ego reneo pceptd entis fc^3lpin n 5 efle aliqd tertiu vniuocuDi/  Itinctu a fuie [pamb’fobircrtuib nfqini3 neq3 fotmalitatl Ipqitas*   r ]«natoec|pdicamita piia fiemifi  canae t fine medio.no qj ens fit coecoitate noisTlmediate fienat  5* rrtr.fj fignat oetl f dicamlra finem!   frVjPIl 00 P °*: u8 r»‘ u 0fa p **ficut genrtn ipedeeiqi tunc   fSZ/in!*** S an,0 ^ r ^ ?V° no && ffim eiTeln aliqua friat* a non  n Pdicainlf is.patuit It in cornei is ai   !•“<? <1* intldim*rbareeft vfdcrertrurtf  ©icar aliqui cleptu ternu oiftutctu a occlpdicamlrfs»* ad h>c Di/  ™ umc5 «pro cotm c ditate analcoie relpecnt   iSSSiitfSS? W , ’<l^m^ r, .ft.bolWvmfatlbret fio  liTtt occo fna.tr irta cft fnUftue ejfcpifc in«4*mcta.c6ml.i,ifte Mti    ' olutioneo contradictionu?   «Jceptuo fm ipm no eii ©WAictu® a fuio inferio:ib’:yt birerutfufell   leo:v^4.meta.co.6.oicitComentatox g>«ns« ynun< rtanifiont   vna intentione in olbuo rebuo:ncq 3 inrcnuonf oiuerfam ab olb re/  buo. £t fic p5 quatr fm Zlucr .5110 na Dicit aliqua rem uec re alitarem  nec fot malitate tertia vniuocaDiftiuctaa oeoa a creatura t a iba *  ab accnte.35 oiceo quoad corradictoio foxini»icef*Dico tp Coine  farox c3tra aui.tenet in. j.comenro^qm mera .« ctin.io.mcra.co.8*  & eno t vnu fignaut vili nam.l.rno cocept»» non tn oirtinctu reafif  ?cl « na refxfeifola rone a coceptib’fiio? t.ifeno?;ft Oiuerfio inofes  vniras eni3 no ipo:rat alique coceptu vel fozmahtate pofmua. vr ©i  «rrar Dofterloieo oiliincta a conceptu entiBififolas indiuifionc fup/  5dfi%«roff mSjmllcMi .dipni nwsTijn rt <3ut   ninrt? ideo.©.® eno t vnu fignant rni nam m ibtoifed ornt f m mo  ‘ Tt' _ «sr «nitTirrmirrfax.v*.® tam ena ® vnum fm*     altero Dininct*.fic igif <3uer. ponit eno * vnu idc fignificare: fjqua/  do Dicit <p eno tvnu nfi fignat aliquinam intellecit ad modii pura  n(co?t<p. V3.illa na iit natertia a filio iuierioiib*fepata * oirtlcra.vi»  ?DfeDim.ix.meta.co.:i.ene « vnufuntecreb’vubuo qoeno babet  efieeetra aiam.£t idem l?j*io«mcra.c5md.6.fin , eno «vnu nSoicag  rni intentione vniuoca tertia ab intetionib’oecc pjedicamcroiu:i$  folu eft iudPno p analogii vt Dicimue ec intctioue efuo. 4 . meta.c5,  <5.« cS.x.vn etii.io.mrtu.c5.6.Dicir ; impore eft vt coe _pl In rib   fit ibasnifi f m cp eft in aia tm.t fubdit parum infra.<p eno «vnu fune  • beiiitetionibuovfibuoqaeno tjnreiTenifi in ala.vnirae igif cocept  _ r toit 10 duo e ii coitao t vnitas analogietno rniuocatidio ne a  oirtincrafmefletvel ejcnl rei afuio infrnoxd >*:6 folu inaiatincSte  «m Prnota bene iftasqx multi laboiauerut in ridedo veritate invia   9 toc fit veru 3 pbaf rone.Duplid.fi ena  inanitu eno no oiceret vnu cfieeptu analogu Didlnctu rone a conce  Ptibuofiocinferioadequeref gp no pofletoeco/liqua Demonftra/   riofim.pnoffifalfumtqibonitaoDemonftraripotDeentemediantC   Seritate/?? rone alicui* inferum* ad enosfjrfye fu.sergo eno mqu*  Tum ens.D.aliquc vnu rdceptfi. Confirrnafxqx fi enoinquitu eno #8  ... .i;. u j t onceptd rpxiii rone Diiiinctuin a fuioinfcrioxib !ftJ  folum cflitate nolo impoxraref : fequeref 9 nulli pxcdicatu dltuti®U   3 t" ulc^nlu i f, ^   ... B fjeoeo* creaturexfubft9tie«accideti:noufi)la cditatex ocfe:   fed coceptuo Dirtiacti rone a cficeptibue biferioabue: 1 1« non pnt   iiVjari ab bole l.vabentriutellectum babilitatuinad bonum.  £5inen»'4* <r'Tii comcto. 4 .buiuo enumerat fcIaomediao Comctatoxiiinuine  C cmUrfi matbematicaUujxfictt eii pribectiua «nu.fica.l3um>   lamVn oppofirum ridcf feu.ircBbo.x.pbT.r^.xo.ybil^^   ‘fir*ntaut%uemasiiiPl2rficcffm8t!2emauce*vbi loquuur.vu^    r»w   SCU|  b*K/  «toa  ibjt  lime  co.S.  rf<  tSfi  rei  'fup'  cJc(  nnu  n iaJ  ir4   pu»   in   abet   Dicnl   jdiij   U>>   jnV  i (mu   >IKI  iod  inrfi  fi e»  :ou<t  iltrl/  iantt   nq»|  ie w  •:ftJ  uiik   18 rf   xttf   tl t*  !(n#  M   "a   nfrf   ntim*   3   fl*    SfttofctioSluer. ' 64   CdiricMtonfrlroca expafiroiCBior ftentijfc mrdg*. Sofoif.gcqnid   •icant afg fhlne medie rteftmufica aftrologlaeperfbecriua* «cuc “   •ffimllanf bto: funr potiue inter mathematicas (ri7t(ae enumeride  ^inrerphYficao:* r« eft iftatnam babiroa Irientificans Ipedficaf •  niedtontj Ciii5 pt>n pofuit oiftinctionej inter (peculariuao fria e in. 6»  mera.t.co.j.cn aut media talium fcTantgfiibalrernarar matbrmarf  cafunnU applicata fint materie fenfibiluricimue g> cu tf noiatio in/  fiequaf fosma * no mam tactum t no porent»a:ficutcftoe intentione  »J?i.i.pbY.f.c.«i.t.9.m«a.f,c.7.pprcrbDc»fimaUintalibuB nile  Uncum fotmak fit matbemancuiporius ergo marbemaricetf natu/   raleu otbctnficuparfitlftiqBCriioptnioniBenbcaruBOoaoiJoui*   ft fn.i.pbY.fupcr allegato textu oppofirn oicanttf felim rerractYuit  51! q fU5? ,bu ?J“P * ocno i trinitate, rad auctojitat/adt p&i oico <p  flla eft mulriplejcPm ampbibologiant:qi rnuo feiiftiB efTe p3r:<p od# *•  linteo parata:? rnu 3 fitillud.ad q6 fitcop*rarfo:rt fit fcnfiiscp ma  tbematkepurctfciemedwcoparenfad ph?fica8tm.£trdcletirua  «ffer Me gp ffie medie funt magw phYfice/«$5 mathematice pure finr  P I ?X r ! c f‘ , , ,ftf £" fu ® mu ° ,ft:t " c fnrcll«^»f pbs:rn rriilnti* arabl .  ca (bi clarloj eft noftra:« fonat taCq* oixim’: * toc eftrdni cflfonn*  fnedioemsmagtBcouenir cum extremo $ vnurnqttremd cumalio  «tremo*cum maioi fit oiftincrie extremi ab extremo & errremfa ine  tiiotfcu medi) abepemo.aiter fenfus po terte: et rn* fircoparatum  * ouo finr ad que fiat coparartost tunc fenlue ertet ifte: rt fele medie  comparate ad mathematicas 1 r adpbYficaa frienrie medie funrma/   crjn cdmfto.i i.o. Cfmftarot nullun (n rellect*lntci:fgir cf rrarfa  cflTe fimulsf; opponebaf ibiln margine ©e rnitateintcnv.nauu oii  luoneo oecotradicto:i)« fintedtrarie tefte pbo in. j.pihermeniaflifi  •nufl eft otusinrelbirt ipfe pofulntdc corraria rrffr Veorff  ca intellecfpomtltelligerc ou q funt m eoifi igif talea opionr*  trarlefuntin (pfoupfe poterit ireiliaere?rraria fimul erte.nd tocnfie   •tderauet.r«fpodereiii.6.meta.c5men.vltimo.vb(.p.rpo„emliiJ   non tenere in ammaifed folu? (n mimam Uina extra anunanoVoV/   Ut recipere buo cotr ana mfimqltramni anima bene potefi:oe fcoc tff  Videbimus infra ni fllo loco:i Jeo p:o nunc oiinittarur.   C Concoidatie auer.fuper quinto met opifice.   Quinto U!5La r / c , C5 me*ta.sp pneipiff male ef» (I!# q*   c «b«cpp3rie/ex.T>ui*fnopp<>rtruxrffeiirire   ipfe in p pbY*c$,f s.rbf.p.ip iu-fbfo okirn’<p boc fit hoaiii uuaticin#   VJtnrtG° C ? f i®?l u i?* v t premet Cometa. o.(n ^fcoc.c.mera.co.   3O.famofio:_exfignarKNuVex.eflqnlpo:tat0rn*caemS!i8 7 bnrert   «mdcfi In.i.pbY.iT.^rtba efi er quo fir  e^uid f *■ infir.q5 au r or oe pumotquos puuatlo efi m anifr Aa  fio artribuif Dnuurionirn illa hnqm n it t T .     •ttr(buunf:r,cutoicim^oom q ul 7t« SSfS^^uitSS   irnn.:f»rcptjfqi}nc^a t f 1 lOAibictiaiaoiccniuamagip»    •   , Digitiza/by ( ^oogk    ; ‘ 0 olutiones c5tradictionu5   Cln cSineto.f .gnti mcta.tr jp na piius ©e foima ©f .ft.i.pbf fi.<&  f • p:io.oicit.<p pii 9 or i copofitojqi inqt <p illa funi magis naturalia.   Soluif.nam#mipm.2£bY.to.j.«.4*non©rrniuoccnccequocc©c     C6mcn. 6    Cimtn   tnac foimai r   •verius uaturjtu/vcl fcne nam cicat yp uaincm w wiu* i vn v ».   (pfumnil vmuoccoraca*caufato:pcipueinpdlcans'qruntpiim*  intellecta:* bHrmoduiiititioiopumc.Ulten’ ccbcafarejp analo/  oia ouple*:qda<rt#mfamoriiarc:*qucdafin vtrifate 3 .rn copofit*  crifUinaiifcoirer efle magia entia * magis fbc $ toxina aut mS: quia  talia noftrc p:imi cogniuoi nili funtnottoia: fKutcfroc Intentione  ciuspiimapbY.eS.j.vfcfp cofufa magis cepouiKompofita catan  demetis . 13 f n> veritate na per piius or oc foima ijp ©c inaiaut oe c#/  pofitojqicpqfirnuquodqj tale «illud magis.   . «J3'i fineeoincfifeytnt.tomiiatoijp cterna nopnt eire.nefefiarni  ab alfo.Duiuo rnoppofitd pt 5 ftio ca.oe Iba o:bis.£t.i.met^ca.4*|  CSolnif.eterna cura piimd no babetefTcncccflanu ab ako fbima  litcnbnt tn cite nece flanti ab alio vt a fine t ab emciente.ro pximieit  fftaiqxu aligd no ertet fbitnafir eje fe ncceflariutfs ptin^s tale nulls  pacto porterab alio fo:tirineceffitatf fm ipm.2.pbY* C0m « , 4 8, ? I ***  Zluic.mft tu ponas nam coiruptibilf pueniin namcrerna.vnqCUbj  cterun caret mi que radie cflptlngentic t pofRbflitatis.£Hdeo ri»   pjjo» qdlibeteterndfoimafteftnetffieeflelelpfoienectiuevcro * nna  liter talia erema lunt a ocotppotum.ficutoemoftrammusin qsuc  noftraoctriplicicaufalltatcintelllgmtic.   Came. 14 . C3n c3mc.i4»Snhmeta.nomf acddftalf pilo fign» ■ *  fecndariolbm.Duius tn oppofitu ©icere rr.pilo PbY*5<5 i, J*t , bM?5t  fignat nome cocrcru ouo.f.lbm t fo:mi:qi.o.g> albu fignat alpe/  (ne * receptiuu albedinro.*.i.©c aia.co*8.oicu tp nou reru artui >  cialiu q acentia funtpiio fignanr rt>ra:« fc«anofo^.i.Soluif.Homd  fignat rem f m gg eftin acruxactue adt ouple*  qjalis ©at elTe limpIV.* arcnralis oat efle f m gd.£tweo « coponi* >  fbalia ftntin actu fimpIY:nomi talio Piimo fignat fbimasQxfotmac*  r5 PP qua cSpofitn efi in actu fimprrilWario aut fpoirat copontum»  liicompofirio rero per acctdfe noia talia in cocreto rompfa pxfmo   fcimafignanttfecudariorubiectffsqiafbtmafitKnounonoaml»   cqi ibmrelpectu acentis efi ficurina.4.mcta.co.i.ideooiam no»   g> talia piimo figfunt foima' per qua fuiitin acwfrn fid:9ipj nj fom»  flccedit ad toCQi fi taliajurfigniftcarent (b3 ^tpimiltuc (equeret   aiefict negatio ciccdoboalbuetficut ©edum pulcbxcComcta.bco/   ira aul.ee noibus adtrern artificialia qd ptio fignantan fotma an‘  Ibm oljclincome.S.fciioc aia.ft id illuc recun-eiqujitti ad pponw  Ibcctar ©ico nulla cfiecotradictionf in Zluerrolj fi qnt gPic it noi ^en  cdcrctd accntale ©uo fignificarc.f.fBm t foima feu eoppfitu c* fotm*  « Ibtoxficut ipfe l; 5 .j.meta.co.i 6 .rbi l?J nota oenoiatma fnnjfM*  rnn copofitu.Qnq3 anr.o.talta figniftcarefotma 1 pxioe fertdart*  iBmxaliud.n.eft fignificare abfoluteialiud eftlpuo rignificare^lcim  talia nola cocrera fignificare vtrn<B:no tn pno fignificare rrrute ©»  cim».f3 talia pilo foima fignanr ©enolatio ab actu fit no a porena.t*  p6.n.*.p^i»tt.i.c.7«f.8.in«.c5.7.tppb|.6i**p»»o^    ,11      3fn Dictis &uer«      mi qfi attuttif ferina thalie rei Ibi materia amittit nomrti t biffonem  rei.cuanrpertruif fb:maaccntalia:ibict amirtif Denotatio quoad  «fle fm quidtqfi erat a rali tb:ma:l3 ec flmpliriier qfi eft a fbzma fub/  ftantialinon amittatur per amiftionc accddctaiis ft>mic.§icigitur  foluno ad oes auctoritates pater»   Clncdmc.id.iiiquit £omftatoz eg in intellecto vTe’ notius eflftt/ £5m?.ift  culari. 'Duiufl i tnoppofltu3fequirr eroictis eius imii.mcra.coinf.   4*rbi b 3 3> vha intellecta apud 21rirt<fu»t collecta cjcfilitudtne qui  •cdpit intellectus ex pticularibus.£t fadt ea intentione vnaj:t per  ^nefingalarianotioiainreUcctuicflevidtnf.crUficflercpaucrozi/  tae tfla in oppolitu3 adducta .pcedit oe vmuerfaUpio fria iutcrioet  «io autem pto primatqt r re vt eft oe primo intellectio ptecedit cogni  dones lingularis. Singulario cnfm cognitio repugnat intellectu* vc * * ''*«•  Inrellect’ ert.Pm ,p&oe no inqulru3 lingulare» fed iiiqu itu3 male.£t  n intellectui noflro cognitio fingulario att ribuif.fcoc efl rt bj relpee  «113 ad materiar ad fenfus eje fui impfrctoejcu At vltimuo in generri  •bflracro9»j.peaia.eomc.i9««io £omcta.fupe 5 meto libri ocoinl  «iartone.otcebar:gp fi ftft abflracte lingulare mile eognofcerent: eo/  lingerer iilasmaleeeflesf ideo intellectus noflrr primo afpectu vTe  cognofcirsqi boecdperit fibirone qua intellectus cfhcum fi r abflr*t  ctus a materiata b abeat oppofitu rcceptiois modo; md/quo mire/  cipitmd materia fingularftcntinrrllecrus rfra abftracre rccipit.fitf  crgoofrecre rrr coguofrff ab intellectu. lingulare aut 013 non cogrio  fcaturabintellecrumft rtipfemcliuatioiiesbsadrnain.nccictinufl  tale cognofci ab intellectum fup pbantafinara fc coucrri t:a in a cs/  finitio reflejea efl t no copctir inrellectuinifi mediante fenfuificurps*-  3»oe aia cdmc.p.Caucar ergo nominales t Burleifte tenetee fingue  tareefle pumo cognitu ab intellectu. Sed oe feoctn queflione noflra  me primo cognito citimus ferio. ,   <T j n co.is.gnri meta.fi ribir Cdmc.grauer Ierit $tiati(eee.Oppin CSttt c. 1 80  fri frribir.:.ocaia.cd.to8.e.4.ce.co.i.vidf fbfsq: hiit fblutu clare.   n /X.iA irrihit r Ani kann « moln sl « C « c ■ ^ 1    Illud oictu no l?re ventare cn peilioe t quali «quo ibi oicef»   «C5nC6mc.21.b3g> t'iffoeftnni6iiieognit;oe.i53bui , Joppofitnp3  |niooeaia.cd.M.mquoofg>efipriuctpiu.CSoluif.tfipimapifico   gniriofe oemoflrariue.eft finis fimpllcis t in tuitiue cogmtioie.   C Dicit £dmcra.in c6.jf.cp cSpofitio efl in pofitioc partio adinafef. Comi» Ui  T?ui*tn oppofitu (?3 £mo oe «cnerar6e.re*co.8f. cSolurio ert ifla  $p politio ptifi regrif in mijtrioeipfa tangp cddirfo neceflaria vtp3ejt  8 o.eiufdc pmi ot 5Ra.n0 rfi fbtmafr efl ipa.r ad iflu3 fenfu 3 negatiuif  IWtlpm00cgnatioe.8f.bfc vero cdcedlt rmpiimu 1 rufum*   C£oco:dantienuer.rup. 6 .merapbYfice. ^   metapbyficecomf.primo te:® ens oiuidif pila fui bi fiVl * M \  uffioe in prctpaccns:r3in.f.meta.t.c.i4.£nspiim0 ».• *■>   ^IllMir Itl Tstttz nhv.fir./A.KVim/) OiUldlfp H/   .(TtSoluif. '   . - . ... ^ije:qucdii   Sobi^ncs^UQtfc» 3 »      C^olurtoncs cotrddictiomi   tft ttiuifio entie in ptee Cubfectiuaeificut e(l Diuifio entis In t>«ci pdl  ramctatqda ell oiuifio entis in palfioee» ficut oiuifioentie per vna x  inultaip necelfariil t otingce:qda5 fil oiuifio time p modoe feuana  Egaa oriae tuo loque di Zluer.fi cut cil oiuifio entis p acm t potetia.  £t irt t oiuifioee funt entis qdeli ibminmetapbYfici qdPm3u*r.bj  vnitate c3ccpt* analogice oicti n3 rniiioec.efl ct_oiuifio enfie in ala  I er aia3t« illa oiuifio (vfpirtffimfo m bac arte rr:) eft voc«e c 9«o«  in fuao fignificatioeesiio e fi igif babedum pio eucouenicti rlurce oi  uffionee entie piimae eifcinodo oed arato: ficot no iwcoocntt plura   cflegeneraptima:teitet>ojpi?Trio.capitulooe(^eae*oicemcoeccm   fidicainenta eifetany oecem rerum piintijna. . .   Wn co.p eiufdc fejcn.inquir £ 9mfta.g> no ell MMiNg £d i JJ   tmt* P’ rietneqjadlpeeilli le.bocidesbS fidoce   fuit adductu p nos m margineoeeeigniejiictniranieit. 4 . celt.tejw   co.u.cu tn iqnle fit pe fubiectiua illi* libri. Soluut alig g? ibi no «/  monflraf elTe'ignie:ftd ocinraf igne cite in !_oco.ifia6lbn3eftoefnt«  iloe Zluer.qi ipfe b; ibil comato, vbi oemrafipfe fbn arris. 10 oica/  mue n5 incouenire oemrari Ipcefeu pte s fubiectiuae:q6 idem e(l*ua  fKaivbi ille ignote fuerlim* nuUa alia r5nemouemuradl?oe affer en   dum-.nifi in cafu quo ille (uerintignote:na3 gd .pbibet eae in fria  ouni.mi .. n . ( {n rall fn^rim {«note.e tum    came. P<    »n ilia fcia ad illae oemoflridae.rfi £omftatoi.4.ccli.ji»erpne«t>*  •Raro illud prigcre.f tvr eao puto/l;ocn3 ptinginnifipp altera iHa/   moua? caufa ? .4)po igif illa Zfuer.n3 bjwritarejmfi rt in ptorfoj   - nsVemp.ft Ita eft oe multis ppSntb* nalibuetque non   rtin plurib’.* oebocno pebem* admiran.na3.i.pbY»48»ca fi lun*   P Kue tn oppofiru fcquif er oictie nuei r_.:.pbY* C0 ‘ I f £ r b A«   nalie bene cognofritec abflractoptno anrcognofrit gditat/.C So*  uftar.oicttS rbi b3 loeu bir qn R e(l inuclligatuin luerit apdoiixrallic  - • . aut qn tale fi cfi imielligard fuerit a ptfderloihfieut f   er.16.fcdi pbY* etifta ipfiuearill.2.pollerio?»t nuente**   C«. 8 .ficut clare ridere poteria.   «•s «MmA ic 'Tn c3. vitio qS ell oetauu m oidtne.O. Cdmf ta.gp aia piumoppo  Ce* Vituli (s rart rip e< -nui«rnoppofitu3b3*4»t nttfl, * f J‘ c ^‘?*. v i ,, ^^i 11 ^ tat< l : ^  -£>be .pbatp oeductione admurTc:g> fi^mu pnctpiuno elr v«:tnc   • epionee prrariei eod« efnt.* Cimfmo: in co.o.ciN£9 0idtal»q«  intellinibile uonit boc fiiudamltusg» ouooppofita n 0 p are^n^fin fi r.  memini me furfue oifficultatc illa in boc loco t> 1 fcu t * e (W 3   cituefiq: videbaf loc^ftepp-.iuoefbuicinae.Bico   • tum ea qu< oilperfa fitnt in inftrfowb’ vniu « in lupio;ib • vn£o<   « a    3fnefct(s2fticr:    i uuv f j que pfrmanr t   £ ' f ! t S / ,m , uI n ? *^a*ncd fucceffiuemiaximequoad gra/   i“J£2 r^! r r tf <T* q * mco W <o,0lc ® medio* g ffi&SZ  SSS^S^SS" 1 Wn-wnfeJtfi ipea albedinfccfWs ni   frtfi f < n ,IU - nt p 7 a .rf« a «i »> Vifij rei in fenfu coi rei in in re Itu «   ?j!® i^j^trargu incdplexio iudico oictff nuer.rerirare hfe fine ou/   r|irin   VT."*'." *-»■ om.ua 5 *>fo|   vt 51* 1 a<J P auta r «W*knree oefadli enuciir:fi trteft tibtai   ^A?i^wlV rrC ^ <fru ,l i 0f n5 f u,,r Pn-aria:f3relpecru r*i*f ciufd£  feotoprranafunr:qimTiiture<i*c£> fl irariua nopnrec aueopione* ** 3  Mniarc0ptradicro:i/*e q: iutcrioeo intellecte: ricipfe.B.i.ec alat  c 5 . jo.ruut colliga tecuiiitetlonit> , imaginatia:nc itiifrelpeeruvnium  utrana funttno rcipeu oiuer/bp.fj i fla (bfotc l| pe inrctide £oni<r a.   fn ** tm< “ oc a ‘ a oimittaf piTcurifde: rbi   P. lu ”l c,,roc multa bicere ineminimMr ad fb:md  I!!!!.**!: 9 * ,ctt<, l 0 $ l fccdnpuro q? loge alfrer Zluer.exponlt rertfl illuc   SFis'"^   stradicroiM ecra fi Isqdnoefl PO re.gc 9 d firoe IS Sjoillm-SiSIK  fninttf Hi pnrfifrtcfpf:? qnon6:cc oirrio atlt altor n5 fit nobis cu/ •<   ^..ucta.llui.arbitry ,iFii ,5 eft q* qu.Tojloquaf. “ • •   S^nis' hm® r /«i2L 3 *I <? i n aIj «Te.bondautemald efTe in mS.Sed C5«fc (,  a pPj?*|*bl ai . a *34*^‘f«nieta.t.co.i9.vbiBf ®martebo/   #nni rTinfint/r' 1 M 1 ? aiat m*« 3 ico® Cdmcra.j.pe ara.co.54. Dicit g»   - n b ,? n ‘? 5 «mplKircr.fed ena extra intellecmjefl &  ««^™^ cru / ,nrdb - s, - turr,c ^ rum «tad.cn® in in rei lectu eft bo/  w^3^ cr ^ ,nc L U j ra et l 9 a ^iute.iuxta illud ptilol&p&i: fimpli  ft(<r oico qS imlloaddifo puptfcd cnc ejtra intellectu eftbonuinre/   3 i *     &m?» f i    tinnio,   „ • *.• • -    Solutiones cotradictionu   frectmqi eft bona in rcipectu opanria.£t io oijrir P m gg mibi rf Co /  meraroj.iz.niera<c5.jr;.g> balneum aia.moucr vt effictfs^balneu*  extra aiam inouet vt finis:qi cu finio babeat rone3 bonisiuxta illud  pbiinlldomcta.rexiCo.s.qui oicd t infinita aufrrunt boni nlm.c.f*  meta.tep.co.vzqjbonitnebaluci inrelpectuopanrisno eftPmcire  qd b3 in aia : (ed Pinefle qfl b 3 ejctra ala3.pp toc ci|cit ergo £om claror  balnea extra alam mouercvtfinc3.qu.iru$autadintction$pbi ^, c  Ipectar biccndu puro/cum bearo ooctoze in pma parte fummr.q.i<>*  •rtkulopmo.rpficutboml notat id in qd tendit apperif.ira verum  noiatid in qftrcndttintelFus.bocauroiftarinrerappetitu/? in teif3t  Rue quacucg cognitionemam cognitio eft tm gp cognitu ert in cogno/  frente.appetit’aut <fl Pmq? appetcoinclinarin ipfajrein appetita*t  «ficrermin* appetir*p>eft ipfu3bonu eft in reappetibilisfedtermin*  cogniriois.qd eft veru ert in ipfo ite Uettu.t ficut bonfi i fnreinqui/  tam bJ ordine ad appetitu: pp boc ro bonitatie oeriuaf are appeti/  bili in appetitfiPmrp apperft*oicifbonus;purcftboni:itacuve* fit  in intellectu Prn gg cofbunaf rei intellecte necefTe eft gp ro veri oenuef  ad rem intellecti: v tres itucllecta vera oicaf Pm gp b;o:dinc ad in/  tellrctu:ebO£ fctte voluit oicerepbe gp bonu t ma Id: funtin reb’s fj  veru t fallas (u nt in alatpp boc tn nff excludif quin in reb* alatis r5  boni fip.cum alata it ree fintte vetioiceres & niatata.tefte pboin f<  eundo bcgnaridealaliu3.cap.j1.tcr 3uguftino.if«b£ trinirate.c.4«  vtuemtandvtucnb^inrelltgcnanoint^ligftiVuniuIhsiufiatSea  ta miferis pfrrcda iudicam*.£t io tenendu eft maxima trnu in ai*/  tis eflfc cu maxime res fint.vt Dicit pbs. r.meta . ig .   « <r£onco:da'rie auerrcdb fup.7.mctapbY»  i^lIPPtnia feprtmo meta.co.t.b3 gp oes antiqoeqbus me/  1 minirjbus ibi ndpccperdt'nffiini3 ex quattuor   caufis.Sed bui*oppofiru b3 bde qS bicisna 2lnaxago:as cogno/  uit intellectu abft ractn.p &e ata.So.e pmo y* j g.z pino nieta.tex*  cd.i.qui Pm ipfu3 erat fegrega*s ola que in luo cbaoo cSmixta erant*  fimiTrinfiariaefi oe£mpedodc:iprecl3Roftiir vitra quattuot ebitar   3 ue Pm ipfum concurrebat in genere Caure materialie:litem « amici/  amquecdcurrebdtin genere caufeefiicictietficut pt3 pmopbY^**»  cd.4MTSoluif.,ppofirio ifta b$ veritatd ceoibus ali/s antiqo Hge  •ntc arf.exi(lc(ib’:prerq> oe 3naxaaota:« £mpcdoc(etficut firribit  jCdrneratojinrrtfopbYfice aufru lratiois.c6.7t. Dixi aut notabirr oe  antias longe ante £fri.exiftcrfb*:ppSocrart?plaronc:na3tpeifto  rum fuit cognita ro finte:ficur.o«£dmtraro: pmo meta.co.fo.qsift»  inftiruernr reipublicaspp bonum.fimirr piaro ideas potuit: que in  genere caufe efficientis coCurrunr.   C^n comdto.io.b3/ingularia notioia effit vlibus.*ttufaO oppofinis  b3 primo pbY*tex4Co*4.?c6me.r.?.t7.? alibi infiniries.erSoluif*  fingulare oe quo (oquir bicelt notius vli in caufando iuxta ilB Pbi  in mobemio mera. vlia fant maxime Difficilia ad cognolrf du.aut lo  qmturbic quotum ad cognitione complexa: fingulare eni3t fi oeetf  fcictia no fitttn eft pzincipid fcitrie mo quito ex fingularib* per indn  crioue3fumirur vresqd eft ptindpiu artis ? filetant loquitur De coni  fiifacogmrionc fingulariu t oe oiftinct* vniocrialiujfed rltii»#       i   • •    came. 12 «    came»    icdaf ;? tat oia>oiifinft{onon en owicmw   «"'In comito.i j.t?5 Comctatoi jP . - 0 pp 0 fitn pre. 4*mcta«t   Jano illud q6 ngntftcat nomin.^mu^^^P^ 0 gg; (rio £ Sol /   ssis»8£^^   fcfit quid noinlnlo;que m qmd rc‘ca ^. 5mtn t ato , <p piioatio non Come» 14$   S no eno fimpft.S<d^uauo opPOft«fij , J3 i P f(cd ^ notari u e aliquid  C-ftndttur.pnuano r/nc cfinotatijfcd in alqe iof»pJlo^“»    "imnitiqncjolo. ^ulu»t^^P^" r .“5^^“^“ tccl d t nria pr ac/   arSoluitur.intdUaituroiflurnc . babeat babitudineni   Sd7ne non fetent £ fcqttcntfaup red/   per fete cifcntiaUmnr bo* ™ . • aff (j£tia iftan5b a b tntomn i, n ®   Sen» caufaro fui ©tci t ^£ t n e Lo U tn im^ fignificat ree terminata«.Zlut  nirtinCrionem inanit: »»«* J ^ ‘"Sno ouplici fubiccto cqmpa/  «liter lolui poteft* *wW*"*{ Jj . c 3f<ciuunftt acdditalicmP ter  rari poffunr «flenti alisad qfi p.imo i coi quti^ accid{tia in c jparatto/  cidene attribuunf :« twc otccnwr oiffin { non fj() bene   wadibtaquibuepCTUccno   ii* c _o par anon c ad inaic t a olmni« ^ ur ^    Solutiones cotradictionu   Itio be generatioe.rejc.c5.4»cotra piatonf videiWtqt fbluta Ibit* ■  Xfltliflfi DT jn.if.comcto.fiTibit Cometaroz <p generatio magis arrribuiraf  piiujtioui qp fubiecto.Duius ramcoppofitu3pr3 piimo pbY.coinf*  do.vbi fc3 9» illud qrt veregencraf/tbm eft. CSoluif.fBm mot 9 vere  ! mouerioicifiqi morus eflin moro no inmoroie»* io il>m gnationi» -   vcrifftme gnari of.vr/CometJ.oicir ppbY.co.60.f5iu talib’n6Gble/  fmia nifi rariffiriie loquf cu itito ppofitionibue/et:vel/ab.in tbtis.Tt  picamus ejeboie firmuficos:rd ab boie firmuficusifed talibusmo/  die loquedi vnrnur in p2iuationfbue‘.fbIemueeni3 cicere ejciinufico  muficum fieri.* bbcmajrimc,rp:iu3ert tdtomangreco?: fkut frribit  Cdmcra.piimo pbYfi.6i.comi.* ideo cljrir (fc gcnerarionc3 maeis  attribui p:(uarioiu §> fb’roadmodu3 oedararti:* ce boc clare vide  comet U3.6t.p:imf ppy.* inueniee illud qrt Dicimus.  tdmi.lo. £T3n to.29.bab3 C dmeta toj <p queadmodus eft in mobflfbuv  ^ 3? ft“ c da5 moueatur ejtt fet queda et alio, ira eft in genera/   bilibues vider ergo tp aliqua ab intellecto alrcrari queat* generari»  f uiuooppofitu3pt3 ferto pbY«comero piimo. 'j bi foluif :qi I3 in cor/  pozibue limplic ibus no inueniatur coipus qdalrcreturejne:ficutin/  tiemrur coipus fimpleje qrt mouetur in loco ejt feitame in compotiri»  feoe/vt ipfe oicir fallitiqi talia pollini t bibere piincipiu 3 in trinfecuj  efrectiuu3 refpectu fur alreraridie * partialie generandis: ficurcft in  / nutririone que fit in aialibue * plantte retprcruilloiuqueadueuioi   fuie coipibue abejttrinfecojficuteft cibuo* potus.   C Ju cometo.u.cicit <p in generatione fubftantie/0p3 cppieejiftat  Cerne* 32* agens qrt fit fubftatia: fed inftitia eft oe igncqui/rirtoccli.cdmc.42«  cbumo mereoioiujtgeneraf a motu*®: Soluirur.in cpme.ilio.42»   71 am fubftitieimpcrfcctequequodamodo mediant interfubftanrii  «accidens: quales funtfubfiantie elemcto:u3 indifferenter potTunt  * ab vniuoco/eab equluoco generari.   g i Brauerroi#comento,37.buiuo.t5.g>oitiinftio efifbime vniuerfalici  *•"»*♦ 37. nocompofirie^mater(a«tbima.73uiusoppofitu3 pt3come.vlumo  octaui buius y bi babet Diffinitiones efie compofitoiui. CSoIuitur*  fumpfir b>cedpofitu3n;raareria «fbimatvt efi fingularecifiiiiCTUin  , eotra vfe. £tocralinJ cftciffo: 13 fenfus:f3 comi. vitio octaui bui*   fumpiitcdpofitu vrej na tale ejtma in coi'* fbima in coi coponif: i  ifiiusciffiuitio cflepor reflep&o bic.7.rncra.tijt comc.37.   - €73 bide feribif <p fbime nates abintdfu nopnr fepariamainima/   fceme*?7* ginarfone. "Dotus titoppofini fcribif.4.pb?fi.c6.37.7.8.meta.cd.8*  IT Soluif.oi qrt inreltigif 'iiitdligif Pm g? eft in actu:fic pt3»9.meta*  tex.co.20.£tiocnmafir pura poteria pio oecurfu abirdlectu nopot  appiebidi nncfqimailcd eft p analogia ad (bima cognofcibilissficut  pr3ppbY.tejr.c0.6o.red fic cognita majinrellect 5 actu ferto prtt mil  line fbima intelligrre/inrclligf do.f.mim no ee fbuna:? fbima no efte  mam. Tlam vrfrribif £5ni{raroz»ii.mera.co.3s>.inrcllcct’ natus efl  biuidere adunata in efiein ea ecquibus coponunfcquauis no ciuidi  turin eflesficur biuidirmam a fbima.   Coin?.4<i. ®"Ofcit C omcta.e6*44,(p in Idiuiduo no eisnifi fbima pricularis V  ^ maejtqb*csponif.Scdbu»*oppofitnpt3,t.meta.co.6.vbi b3g> W   indiuiduo oemf ato eft na addita nae cppoiut»uji« cft illud qrtntfgt    3fn oletis Sucr. '* 6 $   «Spofirtone.tfn oi em copone ad aliqu.i rnfratej ortienire netfuj eft ,*   CSoluif p.ftuutiue i fntegratiuc nihil eft in indiuiduo a mi t foza*  ficmiclligri oietu eiuetic.cmitaiiue ariraligdtertifipotcfreqSnS  eft nec mi nec fc:nia:federt lbacoporira:qcqdoicitnoucllinegan/  ree tertii emirati fm pndpia Que rro. Zlur aliter cici poreft a> oie roj  eiue b«,pcedtt cotra platontiqui pofult ideam reparata neccffiirii  ad generatione mdfiiiduut ad ctue copofinonc.ficut pdt patere tibi  t% co«4C.|^uiae fcptiini: i ita i (la auctoritas no cfl cotra ipfuj (n pze/   «llcgara auctoritate quinti merapbfficc.ficut vides. k .   fiTSMicr.c 6 .f 7 .buii is.oicir <p nulla cocert fba.i idc b3.4f.S5 buiuc Coltlc«i 7 V  oppofitd patet bic in comen.46.vbt b3 gp oiifoties vfiuin bftt aliqua  Oifponc Dilpofitionu fubflatialiri:? qualitate acente cie. C Soluif*   £ omen. in ifta aucitace. 46. allegata ejrptre innuit Duplici vlie a cce/  prtonc.f.pzointctfoMcfiOatque cftquedj qualitas. i.quodda accne  a rdnccaufatii? attributu vli piopmaintctionetqd vFepiopma inrd  tione appellat ipfcDiip6nc3 er oilpofitioniVfubalibus.i.babcribus  «ife citra actu3 aietqd adt or ab tplo in pnr« comenro (p nulld c5e eft  fut>a:l»c Dicit ad modo quo pofuit pia to: r lia cni3 apud arifto.noti  triftclfccrtTa atainificut pofutr piato. ?.« ola.co.iS.fpzimomcra*  c5.4f.nrift.opma baf gp intellecta rcruuotificir fulias earfr: c non  rantfubcedrd:(icigtf vtCMO pma iurctlonenoii.D. aliqua foimi rea  (em oiftincta a (bima particulari realirer : v t quida* vducrfir: fed oi/ -   cit ciceptuj realc qui cft notio fitigulartim eft fota tr dai au no oa ne  cfft. tenemus eni3fozmi generis (pii t indiuidui vna eiferm re3 (oln  rone oifferctesi* fi c glofo aucitatc cius.ptno meta.c0men.17. qn.o»   31 mi prius recipit fozmas vies $ minus vlcs.e cis mediitibusreci  pitfndiuidualeetnoipin mi fitmultirudofonnaru coircipondcntita  multitudini pdicatop quidirattuo? fatrozu ab intellectu: fed vna *  cade (bima Pm mod ii in tclligcdi noftrd priuB irelligtf infotmare ma  terii quo ad gradu ft> alitaris g> coiporcitarts:? prius quo ad gradiS  corporis q> viucntis;? fic oefrededo quo ad vltimu indiuidu alc5 gra  dumtquicqd eicat 3oancs«ianduno in boc z fcquacee eius.   <C 3 " c 6 mcn.f 3 .b 3 £6mcu.g?eiremureiu5funtejirtctee: licctnon * , f ,  Intelliganfsfcdopponcbaf per noo ibide ptrc5mentu3pzimum.fcdt tome*»**  mcta.rbt b3<P fifuBeintellecruales a nobis no effent intellecte* tuc  cint fruftra in niti per ori* n 5 cifciittcumni nifcil agat fruftra. pino  celi.}i.«.3.oe ala.4f . vide in comc.ptno.fcdi metapbYftcc: qi (intibi  fbluratftainftantia Diligenter.   C'jfncoineii.6o.babef <p copofitdperfeeft aliud* coponcnttbus. __ _ ^  Ttuius oppc'.ru5 frribft tomen.ln primo pbYfi.comett.i 7 . ? fupza. *-®lnC.«w  co.44.vb1 Dicebar qp in c 5 pofiro non eft nifi mi e fotma particula/  ri 8 erquib*c 5 ponif.CSoluif.(iioinnfp fccoponefm ofs fapietee  necetVario ad aliqui jrrfe vtutatf Deueuire.£tbuiusoppofitu3non ,   poreft imaginari ab intellectu oitpofiro ad bond.cam igtf copofitio  crmi x forma fit per fe copofitio: op3 igitur iftatn terminari ad alj/  qua3pcrfe viiuarc:iftudnoncftmTirertiaeiitita 8 .ficni 3 iii mijtrio/  ik elemftoy n 5 oicimus mijerri efle oiaquattuoi elemeta fimul fo_m/  pta.nam rric mijetio eflet partiri iujeta pofitio citra pbmpmo annat  tf0nc<3f«£t£6men<b>£ erpicnc«caro non eft terra % igniti t% quibur   3 * 4        ©olutiones cofradictfonu   SSCSSSssS^   ?r” n * *N m £ ra ^'^- « 0Kn / ^rin^ojceKfoimi al^fnifliif  eram ab elle partu» fimul fumprar :na ftn pbninn/nM 0 *"   sagaag.^^   ^r£$co;dantfc auer.fupcr oetauo f>me pbie.   *•«*•■»* 22="   celi. eo mento allemuo/non rfi * l Uei fc,m*^^f r * Tb,rup ? i, ? rerrt ®   £:«isSSi   ssas ssss#?   - ■ »=»«s   anfto, aliqui reto non per natura per ttfetojes errir m£?;5  «op.quida rero fteutro modo apti fonr.£t   - mm   sy* rConcozdantf nuer«fupernono p:fmc p(if»  r * m .. /SlUCrrOiSl!£" 0 J? ,efa,c5,,,? * l<0 ' eff 9 ,fc Jfne (ibrntea mi/   ttta»aas&£gggag    $n cicrta 2Cuer. 6 9   tft paffittatqt pafliuff e ffc infcquif porcnrii:q eft f>mo biuerfa ab acto*   H igif aliqua fb;ma paffiua fuerit ida paffibiliras co petit fibf ratione  «puporlriaparridpart paffibiliras adridabuplejredtquedi ligna/  ea t realiett Ida infcquif pmo Pm p&os materia quantatvnde fi qua  fbxma pafiiua fuerit paffione « receptione fionara fiue rcalistfiucibi  ritualis fuerit boc eft r5ne materie. fient feribit CSmen.co.r.j.rr at a.  •ddnciptn comiti:* c5.j8.alfa edpaffio «receptio viis? Affracta:  eidius ro edinteirspoffibiUs qulnulli alii naturi bjinifi qzpoftibl  lisvocatased.ciftcinrel&cdmainteUigibiUimed quarru; genua  entfdificut eicir Comen.tertio ee ata.co.f.in folutfone tertie qonis.   II fbxmeigif elideres in mi rcalj paffione parianf:hocedr5ne mare  rie: vnde £5ml*qrto ce li.c5.n.oicebar.fb:m a in motu demeti mo/  •ct:fcd vt eft fb:ma in ma mouef :® etii fenfitlue vtureo fignateted  piant cfttqx funrin mi«Scquif igif epeum olsfbzme ama feparare  pzercraiajnoftraintellectiuatqueinfimafftfsipfujinrrrabftracta.  tertio ee aTa»c5.ip.nuIlomodopaffiuas effit non eflfenrfalhqt cuilftrt  fb:me'vt fbxma ed repugnat effirnriarr pati: etii milibus: rnde £5/  men.quiiitopb.co.f.quieiceritffejmaspcrfemoucri no eft amplio*  loquendo cfieofnbac fctasneqj etii aecfdftarr: qz fcxma accideraft  patitur ratione potentie que vel eft mi/ vel efi piteirs poffibilis.ign  talibus aut non eft mitideo non pfit pati paffionereali e figuara Pm  pbos:ne<B etii paffione fpualitq: nSinfrUigntprr receptioni: nec in  cis eft vere intellectus poffibiUs(l(cet£6men. vfdeaf illud cicere.)   Sed Patrationem afi? oeclarauimus/nullo fgif modo pari pfit r*  leo fbtmesnecp per fe:ne<e per accidesmecpaffione reali: nee fima lis  cfi intelligit per edentia:» no per (pc« Pm p&os.afa aut inrellecriuat  cu fit infima inter abftracta:cn fit eSpofita epltellectu poli wre:e er  Intellectu a<rcte:rine pollspaffiua ed:rone vero agetis edaertua:!^  ipaffio ida ed alterius rSnis a paffione mit: ficut firibit Comi . tertio  oe aIa*fo.j8,vbi (bxinafr ponif ida folutio adinflantia mota a nobis  Ibicficiicraoiligenrerporerisibividere.’ .. _   CT ‘Jncomf.i9.rrribit£omm.g>potiri'a ad ftnfratfr ad egritudinl  f ft eadc.oppofiru parer tertio pby.rer.cS.io.rbi t 3 (p fi rorfriaad  faninte e egnrudinf effirt vnattonc faniras * egritudo effet vnum «  fdl.C5oluif.logf bicar portria fiilitiuatctz cade ed mi cdrrarior*  led terriopby.loquif oe porctia re/pectiua. id i aut edens in porctia  fefpectiuaadactutirensinacTu.vndc £omen. cicft. 8. mera, co.tf.  agens eprrabcoaliqd orporetia ad acrn non largif mulrirudinetfed  per frcrionc. e.t2.mera.comr.i8.iurra cimidiu.agens nile n5cocr«/  gar inter biuerfa* Tlora rfi bie q? potf tia ida fubiectiua: e refpecriua  vna * eade ed realrt ficut inibi rf pxo ndctfed foitiunf tales poti rie  fetflfncras tmomiuationes in otdlne ad oiuerfa: ficut eft ce actione  «paffione: vnde pbiralftao enrfff eft euitanda inquantued poffibile.  pico qtvnat eade fbmtat vt ed in porfria mie appzo^af j vt fic effit  «n poteria fubiecriuatfj ea Si frxma vtcft in poteria aeriua agitis bf  efrein potftia refVccriuainotdtne.r.adacrtfcvndecdmfm Huer.tr*  fnera.coml.t 3 .cn ols fbtme flnr (n poteria in pma mi.* flnt in acta  i i» d'no moroze: tales funtin porctia fiibiecriaa e paffiua materieted  «at poteria paffiua fit pxinciptfi tralmutandi ab altero inquaiuunf    ^ olu tiones cotr adictionu   altera: vr miti g? fit vnuo relpccnia realis g rcfpfcit tam fuBm $ Ib t  mam: vt in fubtoinducif ab agirc:f3 oiucrfas foztif oenominariucet  Yt ad oiueria cptrema coparaf :ficut cadieft oirtitiaintcr fuprius c  inimus inter Zfccbae ? ntbenaetnon tn eft i de oiftare:?ira ego ca  ueo ponere potentiaobiectiua reat'r oirtingui a fubiectiua i via Zluer.  I3 multi reneat tocrit mib» vf in riaeiuei? fbite etii in via arift.fll*  no oiftingui a refubiectiua:q: eft pneipiu perfenotd:» abotbus perf  patheticis coccflTuin:cp gcgdeftporereipectu agitis eft pol'e refpccm  patieris:? quicquid eft poFf relpectu patietis etiam illud pofTibileeft  relpecru agentis:? tocloqucdo at v era poteria. Tla3 aliter aligdeit  ociofujin na:? fruflratoridcdtra pbm.pmoceli.32.? i Jeo recte Diti/  mus nos enritates pluralitate entiu iujeta pfuerudini pncipfs noftrc  militie clrilUnquantd ell pore :<p relpecrus ille ad fubim? ad ftumaf  vt eft ab agite vnus ? id* eft re:Ted rone oirtfnguif : fed tbeologi no/  ftri qui bnr fmcipia oppofita fmripys pboptr ener aligd elfe p>Te relpe  ctu agetiejqi non fuit pote relpectu paftt. ideo bnt t? neceftitatepone  reiftos refectus rearroiftingui.vndc infidus ante fui creationi erae  in potitia acriua agcris.f.Dei creatoris-.no erat aut in po titia fubic/  etiua alicurpailiicu e* nibilo creata rir.firr angeli ante fui creationi  crantin poteria actiua oeunon auterant in poteria palfiua alicuius  <u et nibilo fint crearirimo ml pina luit in poteria ante (uicreationC  acriua oeirin nullius tr! potetia fubiectiua firittqt primo potlrialc in  nullius eft potitia rubiectiua:aliterelTet £md ? no priinfi.? ideotbr®  logus piferepas a pbie in pucipgs b5 eri as oifcozdare in coclbnibMS  fed vellctenerecocluftonepbtnca' per (mcipia theologica oiftincta •  pbYficis velecorra ridiculfieft.?idcofubriliflim*5conis rides iftn  vera edic theologice voluir ponere potentia obicctiuaofftfnctfia fub/  aectiua motus:rtmibi vfptnfta fundamera.oe nrif.in boctriicura/  bar.inquanrfi aucitatea eius glolarepoftet ne verfrati theologice ol>/  uiari r:qfi au t toc no poffir ipfe tenere in fundamina pbi mibi vf bo«  pofte rationibus couinci fionaj f m te arift.fdeo ponit potcrid obie/  ctiuajjq: ofuifio bona D3euacuarc tota natura oiuifisfed ft Zirift.oi/  uides ens per potentia «aerfi intcllctilfct potitia fubiectiua tm:« 11S  obiecriiiattfic fub tali oiuifione no copjcbendcref oi ensi deut p3 0«  angelis se mfido ? ina prna ante fui creatione que erat res in poriria  no fubiectiua; necerit res in actu fbtmali wl ejtiftcrie.crgo opj Dicere  potentia^q eft oria enris elfe potenria obiectius3. Zlrnplme.y.mera*  rep.co. 1;. actus ?porct(j funrciufdcgfiieifed bocnonpotte poriria  fubiectiua verificariiq: rt>a por elfe potenria fubiectiua quatirarisre  ptjg» iftafuntDiucrfbp genem.Zrabif illudficpcr Zluer.s.mera.cff*  it. agens ejetrabis aligd ce potetia ad actu non largif multitudines  f3prrfrcrioni.?bDcidib3.i2.meta.c5.iS.vbib3g?agisapud Zlrift*  non cogregarinrerDiufrf4.TbPcidcbabeM.pbY‘ £ o*9*flpporiria«  actus fun t eiufde generis.? P3iftas auiitates non polfc laluari te pa  tentia fubiecriua:fed ce neceftirate lunr vere de potentia obieetiua.e  inranrfiipcclferfirjcfibnioiaticlratibuopleriqjnomodice aucitaria  viri:rt«e «mirione aucr.fubftiiierc aufifmr potetia obieerfui oiftia  ’< gw ab aaiua ? a paffiua potetijs: nccno a logica potetia que nil ali?  <ft$rc/l>at«3 roiri8ejc non rcyuauaiia terminoi camatus.iift^in    SfjfJl   uria   tprwt   jqti   i3B   inii   wri   Khktf   lijW  it ii   tw   Ifcri   &   ftrt   IKF*  ni m   itfr   rutri   nm   iBflrf   wk*   (orto   rttoc   naif   %   rfW   oW   3   £   r,<a  it it»   ■?   licii   ri»   Di»   ita   s   111    SfoDittisSuer.    «bkcriua coacti funt ad »116 fjtpnnpip repugnate P(?k:* c u cp auga  rfi in poteria rrtpectu agetis tm qS noeO in ^otena pafru* becuo co  «tdif a pfcio in rebus nouie.Imoipll pient oc qtfeft tn poteria acnua  aairteert in potetia pafliua alfcurfuUridujta ill6 C omenta joiib »V  leaatn fupza.oca frze fuut iu potetia pafliua materies funt m  aerina Omi motoziu :p3 modo <p tni tbtologoo aliqua (bima ante fut   Jjductionl eri poffibilio pofTibilitate qua relpicit aget? tantu.£t ideo,  (hi potentia a qua polio anominaf nucupaur re obieetiuaired ppe  rlefo oppofitn buiueop3 negare ipfu3 tale potentia wflingtn a POtf/  lia paffiuasqt per potentii pafliua (bima eri poflibilie t% parttfubic  cticdrefpectuadagcetqj nono mm.te^.co.i.fctcna pafliua eri  ripid trafmutadt ab altero inquamu aUcru.potctia em pamua ptB  tiff per aetiua * ec6tra.rri.i.pbY*48.««8» pbY •/?«* *  loco ocflructionn orra Zllga.gcgd eri j»l«pf>ncipiu palpuu intrinfe/  CU ; eft poTe r fmcipifiertrinfecu acnuu.t <p eno 116 oiufdaf Patena  obieeriudjfedpr poteria fubiuaorifdif fic: "pii*. • l.rneta.te jr.co . 8.w  leno «clarare qft (it ee mae oiuidit eno p p.'tctla * actus» ibi aclarai  mam cBrintri fub porttiai» no fub actutqi eft illud ® o i a fi u n t  «mr.ifmutarioiie./fcanifrfld eft autfjjtctia ex qua aliqdtrarinutaf  riie potentia fubiectiua n5 obiectiuatqrc entia Diuifio per potentia c  actu non eft fm pt?oo perpetetia' obieeiiuaiqitucargumentu pbj ad/  ducfo3eflettn qrtuoxtcmiinia.2(inpl(uo (C6menan.iJ.ineta.co.ao*  eedaraointetione pbi.itiquir g? ibi intendit inducere «liu modu quo  Ancipia oium piedfcanietox funt ead£t* eft pxoquato actuo s pote/  na funt in oigneit <p actuo irreduci ad (blma.s potetia ad matnt *  eppotetia s actuo jppinqut funt oiflincti in Diftinetie pxedicamtno*  jrult gpotentii fubicctiu a s actu ee Ancipia pdicamentop oiu?! s no  ebieettua eu oicarpotenrii reduci ad m«3's actu ad fouiia.pinpiiuo  fpffHM.mcta.c5.i4.vbi «clardo quo actuo* potetia funt in et pdi/  caincro cjcponco exepiu pi?i in pdicamf ro fl>c« fbzma mercunj.o.jp  «n lapide eft cade fbtma mercurii :* in actus s in potetiat * «clara®   S uo fit in porftia Dicit <p eft iu potetiarqz b$ nam recipic di caepeto  o bica qriactu recipit eam.r di'p3 « intetioneeiue potentia ih qua  inercuriuoeftfubicctiuace nSobicctiuainet valet Dicere obtecnuaj  ttberepontlJpterrefbectumadaeessqz iftere(pectuejmpo:tat per  fubiectiuacu iitfmdpiu tra'fmuta'diab altero inquanru altertit *(ta  no op 3 entia/(ine neceftitate multiplicare.* (deo ficut mib»   no feniper nicliozi iudicio oe interitione pbipotentza ift a obieetiu a non   efteoiftfncrd re a porttia paffiuazq: ifta patenrfa obiectfua n pomf/no  «ft pp aliud nifi ,ppterre(pectu qui ipoztat fb:nja adipfuj agenos led  cri ifte refpectu» fufficienterimpoztef pcrpotetitia fubiectiua leu P a *(M  ttamificut clare p3 er Diflfoncpotettc paftiuc^pofite m nono mera.* m   autntotrprer toc DfcimuotrintitiJepbinoDariporeiitt.icbitctiua.   fcan q> re3 Diftincti a fubiectiua. £ t picimuo ® Diuifiocniio (*r actu»  •g potentia eft per potentia fubiectiua»* (ic.rictmuo arce evbcB aliqd  fae potentia fubtiua ad actu nolarfiirimultitudinetfspcrirctione^qt   taa * cadc eft r^tqcft i potetia (bioa m»c?I«tcUaaoma agttwl    rt<~>    > V    m>' « 'i** •    Digitized by Google     bflia Puphda:qu<-3a/'n^ fola 0lff5ne q„ fl u*   « qucdaj foU orfone. .tunc e > «> « r3 bonfo n «<B finis: «talia tm  fum entia jfl fS,ri(?frtt effer in ei* bona.f.ipm e(fc   ??S , assass'«'   *»<• Ssffig   sekssSs»^^     SfrtbfctidSuer.       k nigro tanip et onob»p:inrfpijfl.T)ui*tn oppofitu fcribit fpfc e tpfle  y.pbY.ef.ip.ri.tbicfomcnro.ij.CSoluif.foircppiftaaucroiiratej  morus fuit Buricus * multi Zluerroifie ad rcnrndu or intcrioc ftuer*  fcuocotrariai “ "   Dfrtict:   ifi.vb _ _ _   eorrariu clf p: tu at io alterius:* hoeetiJ dicit ibipbeinlra.*paru in/  nra Comtraroj.&.qjincorrarysimediatiotallanopnrcfrcin eodem  fubiecro fimuhfed fuccefiiue.jCSrraria vero babentiameiiu pnt efTc  In medio portria no acturnecpfccre.* boc viacf fauere opinioni ifio/  rumquf oicut talia media inter corraria c(Te compofira et extremi»  quanrffadoenoiationctnoadtquantuidcfrc:p:oquai|to mediuna  copajatBrnf eptremo? foirif nomln alreriustfkutpallidnrrlperttl  nigri albu oicif :* refpectu albi vidi nigruifed,peuldubio i fla »5 fuit  mens Zlucr.qi tue perirer morus inter cdtraria babcrtamcdiu:ficut  fpfeoeducur1to.buiu0co1nft0.21.nam in omntmotu miratis piion  murat in medio $ in cttremo:* io f! fn tali medio no efiei foimafr f m  ■lique gradu fb:ma ad qui fit morue:tuuc talis motus no pofTtr efTe  fuccertlu*ne<c_rn , «(rDicam'*icif adaucroiitateeinoppoliru addit  ctas.Qd p:imi bic qn or colotes no e(Te copo fl ros ex ejctremle: veri  «fi tangi ejcouob*p:mdpge mefurantiVperfcctioneeefTc ipfo:u.i:i  cumfemp vnti cotrariu fit: vt ofeff in littcrai ficui piiuatio alterius*  ideo impojeeft ambo rdnc3menfure bfetqj ratio fnenfure attrfbuif  fcabiruinoptfuarioi.vnpboin l?a vultjJbare inductiticsquaTr in oi  gneefirnup:imuq8 efimefuratu*mcfufjoIum erirtcntiudn IHo  fine:* fic in gnc coloro eft albcdotcolotee igif medii no copouunf ex  extremis ranijp ex euab*mf furis. F Zld auctoritati ant pbi* £#mf  tato:is.4.mera.t«co.ie;.oico gp cotrarfa no pnt eifc fimul in eodem*   3 : vnumefi pjiuario alteriiis.Soluif.veru efieeptrarijs in illis gr«  ibus co fideratis in qtiib’cdtrarierare bnr.nS 01:3 tenemus albedl/  ptnjmb quolibet gradu nigredinicdtrairiaritnec caIo:<3 frigiditati*  fed fubelTc actuali * pfecro corrarianf :* vnfWt fic c priuatio alteri**  F ad auctoiitatjf zjuer.fn eode cdm.qn cicebar ep in ptraryo media/  tis raliapnr eflein e6dl porftia no actu necpfecte.Dfco g? per p^teii  fiam ibi no intellexit puram porenriftqituc nulla effer oria inter cS  trjtia media ta/eimrdiata penes boetnamet corraria linedlara pnt  efTcineodc mtoinpotlriapuraiper potentia igifintellepir potetfaj  ■ctui admirta:ficurfu fimili ipfc bitit in fine pumi se «eneratde. vbl  etponit quo elepilra funt potcriain mitto. per potentia erponit pio  quanto nofuntin mitto in fuoeiTepfcctoifed refracto:» ideo caueaf _  23urleus staly ad pauca refpiciftes oe Intetioe jComftaroris negare   rucetorot     at    jnpclufidne.ib3Cnonefipore.fit   ftia ctpomt feipm Come raro: cdml.tf.fup.r.pbT^ficur videre pd/  tes. rideas et qualY glofa Burlei no p5t flare: <p media Tter ptrartiL  toponunf ex extremi» quanta od oenolarioni: n3 quitu ad actuale  topofirionc.Tiam quarto ccli.cdmc. 26 .nuer.oiftigu(toc pnplici mt  4io fm copafartonc tfmcoponUititiiifm coparatiofii copoimiitf      Solutiones cotradictiomt?   tt extremis quati ad ottioUtionitiitiit ipfcoicitjito <juito9^tflh   ficutoicimus aere eifc mediu imcriguc? aquam fmcopararionciqr   reibectu igni» eft grauietr reipectu a que efi leuimno tamen coponf  fcicif opter toc ex gr aui t leuiijfed media P m copofinoiic/funr illa ir*  ambus extrema acrufuntiiieflc no in coparatlonetmuideo oiftrn'  «io Cfimcratoiia nulla eirettqimebjacoineidercf.fi aliqua media cjt  cnrcnits/cotrarijio no actu pmfjcto tamen potetie ciient componta tjz  taUbuo <jctreimo.« toeeft ccrtumt ncc aUcul parum cjccrdtarom vift   _ . ifMue toininis oubium effc pqrefi. ...   CSmClUlO# fl-aucrroiaco.io.rcriblt gp Irnea areuaha no pdtequan linee rcct'+  cppofitu fcquff oe qdratura tircuifcftcut p3»n pie Jicamctw. <T»ol  nu. aliqui no mediocris auctoritatis viri tcuulrut quadratura circi*  U minime o ari poiTemam an figura circulans* figura rccw ruit aU  terius ronisjmintme videnf coparabileo admuiceip regula PP* poli  tain.7*p6.t.co.?u£t cSfirmit toc ltc*equalia per coem animi conce  ption£ funt que adinuicKuppofita n >3 feexceduntadinuiccinecexcc  dunfjmodo curuu ftiperporttn recto nuugpequari ootremanedo ut   fua curuit3te^rieut patet, fit ofirmaf auctmitate pbi*7*pbY*t.eo.iu   t»bi piobat moti circulari nSelle coparabile motui rectosqi toc : ma.  aiutudo rcctJ c*letcoparabilia magnitudlnicfrciilari: gp ralfunitfr  «impoTe apud ari.ppterfuperius adducta rdnc.iT ad auctourarC  «ut pl?i in piedicamlrio oum oicitin capTo oe adaliquvJ/qijadrari*  ra3 circuli fcibileec.oicfit a> ari.loqmf ibi fub pditionc « no Mitra/  uc:« quitu ad toc veri oicdrsqi l?a ra liter i acet: fria i *afi  «bibet fcibilee(T*e:vtqdraturactreoli fi eftfiibUwifctagdcci noda  «fi.Boerl* ait vir fime auctatis in of (rfa «latino^ gloua afleuerat   Ibide Iciaa illi tofi nri.tpaiuultimific:f 3 tpe bieuttarifiudc8 voluit   lupiederea tali «mraroc. Tloe igff oicam? no Icouemre aliq coueni   reMnanltudib’nut!xmaricec6fiderati0iqmrcpu«piarmagMitud£/   nib*eifdc vt a n ili ofiderif tficur pulclpieiclarat Lfiml.p «£££}*«  "bi Dicit motui circulari mstbtmatice aliqd ptr  pl?.7i.linea matbematfca in ifimtn pol oiuidimo  «eligucatiic frnaturaYr cS.iderado magnitudine circulare * recta  no fuiit cdpjrabileoiqi ifie olidcrat res vr funti moru « in »e extra,  «q: vtoicebaf cicqlia fintilU q' inuicl Cuppofna mife excedat nec  treedif afe iuicet* io i»m regeurud ? rectu no pnteqriiqi tuc curm*   n5 citer curufijrsmatbematlc^cu^piovoncooe» funt vere ad ima/  «inatioe^i.pbY^o.tenetfigurirectacoparabilc elte fi gure circula/   ritui ipfe imamnaf q^efipofe gp linea recta incuruef/ «fiat circu.a/  riat v io ipfe eri i ©icit gp Unca recta efi bieuilfima :q ©uci por iter ouo   i.wi rrrra ruruercd tn eqliraa     jure recte:«ifiaefi loto tluer»explte.7*rl?Y^^ ,1 9«'if 4 .t] ^WctC  vulll ia:« p toc poitum^modcrnoo ci Boetio pcoidareoe Qdrarur*  circul ari:q* efi polis matbematice*.« fie locut*efi Boeti m pdicatne  tis.uaturalr aut oicti moderno? pceditl.io :   * illud mulroti/e efi qi oucit oocroitejigraues err^ee.qi nefiintp»   ictrqcrc pfidcrationc it IU repugnat vui fQdfftpjf    V      gnofcfiaStuer.    72    'mddtaUjrepUgnaretftnfleiraficutridee.r RfottefuitTelqtriri.   in pdicamiris locufeft fub pditione od cijcitt fi fribilie ert :q: tpfer»  debat 110 fin quilibet pflderattone frfbflf ctralldrculi qdrattonf.  C^ncomito.M.cecimimera.ciat £omenrato:<p cStrarietas iri rxmtn »*  locoertcaufacoinrietarieiiifubrtarno.Tpuiua tamen oppofitti pti  5.pbY.comf.ic.vbi I;? citra aicpandrd in fubftinie null/ elfe citra  Tfftarc.tcSoluifdn fubftitijeefUSrrarietJequanrilad qualfratca •••.• '1  fuae.idcop^etn fcdooegeneratioe? <o:ruptione.r.e5.49.g> igni  cJtrariaf aquatrt cotirr-it fubftantia fubftitie prraria eflctr l;oc ni  PP aliud oi;ir:nifi qi ridebat foimas fubftiriale8 ^feno Rabere ci  trariu:f;ronerua?qualitatff:(tcutfpfemctfef(}inorclaridofneodl  fctoin.t.co^.oidr.rlenifraoIababitptrarieratiadinuicctqtoFie  cotrarfeinfunt biatficigifcdrrarietae in locoert ca corrarietatia in  fubftitijs nflquatd ad elTefBalejfedquatu adede qualfrariud.   €T3ti comen. 2 2. b? Cimentato: fciamedein qlirate/? fetanto fb'a. £3mtft«U.  fed feptimopl?Y»!o.ef <ptciae(linrelati6e.fl7So!uif.n3inconuenft  id? In oiucrfia pdicamttie edef m ciuerfaa ronestdc fria noftra que  eaufaf a rebus qualitas efisfj eft relatio #5 bicitqjad fcibile refertur*   Hcet fribile ai felam: aut non referaturt aut relatione rinie refertur.   ZIfltmilarur etiam fritria relationi inquantum in indiuifibili confi/  flit:7inquantumfneanonertpcrfemorii8. %   «rziitComenratoiin comento.ij.oedmiineta.gj partes in cipofi/ CwlWMj»  »0 funtin potina.fed opeofitd oijtit ipfe.f.pbf . 6 , 19 . 1 ^ 9.1 noe pau  loauteoppoHtuKtemi{nau(ni*inciinen.7.<rSoluiffic.ibiper p o/  centfi no intellegit potentia pur.i abgeienti ofin actdj fed potentiae  actuipmirrdtrndepartes rr funtin roto n3 bnt tanti acrualirarej   «quanti babittpfe en funrtord:? ideo rr in toro inetidutoiennr ede •• j   in potentia.i.in quod imo potentietqui modue pinijcr’eft actui.  C7» c ^ r n<n.z4.t>idt£6mentarotg2gen*flgnatmatn.'Dufue on» C5ml.*AZ  fitu piitno mera»i7.C Soluif .aliud eft ge n*ede mam: aliud iptn mae **   lignarer? a ma fumi.piimn eft falfuj: r r ipfe ,pbar f> mera.i7.?.i z.me  ta.c5 i4.fc6madtrerd eft. ride.2.celi.c3.4p«?.7.mera. 43.fr Ixc  eft ronabiletna fioir cicirrSmtraro: £ oeaij.c o.qnro.preo p i (Toni*  fuinunf a ptincipqsq funtin re.£rio a p:inripioporerialifumif gee  rus.? ab actuali pilTerenria.ideo eijcir tbotpbYn* in capro ce ef ia.   % p gcn’eft ppojtionale maet? ctflferentiafo:me.   CTConcoidantie auerro»8fup.t2.rtietapbT*tin'fto.  t1^ > rrnfa ,,, 0 ,o undecimo fbp.tt.meta.clrift.cdmen.tf.in/   « 7 !• ?^ a,f nSU»c3fid <rar cie mouentee ? miles tp/ ComeB *   nue fcnubilM fbbftitte trennalee aut ? fi 11 alea coflderarenon poteft.  TDuju8oppofifo Ie0tmu8.2.pbY.7O.rbib^ naturalis of 8 caufae  tofiderar. CSoImf. memini me oijtilTefn ppbr fi. cdmen. ptiino.? in  #logoauer.oi(am ede olore nilfmotaciscdfiderarct? cicere ipm  connderare oeepuma* c.io.p:imu efT rerd.fcSm rerofalfum. ouao  pinnas caaoridrrafnalia^cuae alfan p:fm , ciuintie:pi(mu moro'  renmpjimjmamnaturaliapfideratifteiufn^piimafbtmaT ptiini  «nem.rndeloco atlegarofuperpjfmo pbYfi.qtlarcoiipuram: ride  conte tu remn tertq mera.? comita .r.r.p.feptinii metapb,? (u nt»   <0 Ajo luper ptirtio p|?f •? in quarto meta.com<.ptimo. . «      Solutiones contradictionum   corneto nono Duodecimi meta.o.£om*taro:g> Democrft*fiift  ;ppin3o:inalt>id!domam:fed oppofttii legim’p:imo p(?Y.c3m.79.  vbiiild platoni attribuit no Democrito, c Soluit. ,pccdit oictu ei*  Dcflliaquos enumerat p&s £ic:* vTI-dc bis qui fucrur ante Zlrift.feJ  •piaro qui fuit in codi tpccu tlri.fuit ^piuqUimuoiniulpicieda ni  m a e: a ftc intelligif oktu Zluer.iii p:imo pb y «tome. 79.  f . mm it, C3 n.iz.cometo ingt tomenta tot <p nec fbima nec mi gencraf.fcd  oppofitu t>3oenu ptimo pbT*conii. 6 o.vb» b 3 a inivere genera!»  C Soluit .ma t fbuna n 3 gnanf :r t terminuop le totalis guatlonis»  •namcy .pbemio nicta pb y fice a ctUB * generationes oce orca fingu/  Urfafunt.?idcodijcitJC0in£rato:adiftu;renfB3bi<<pfi mit fo:m«  generat en f ifto modo:tunc materie efTet mi: * fic in infinitum.t ita  ctu oe fo:tna .pcedit «p (Ilius edetfoana:* fic in infinitum.mi rami     .mera*   Uf«l 4«KU vutuv pijiivww uio*u>*i viuiui CO£itfltlOt   feole copzebendk (miriones iudiuidualee oece pdicamctoy.C’ Sol  uif .foiina no copzebcudif a fenfuin eo gg fenfusjfic intelligif Dictum  eius bican fbzina copxebMi pet a fenfibus l?ofu in eo cg fenfue bolo  funt.lic intelligif Dictum eius.t.De ala.6j*ficut iplemct feipm glofac  Ibide in comc.6f .illi’fc6l.* toc f t ipie aiTeoerat in com.fuo.fup libxo  oe fenfu « fenfjto ad fini, vbi oictt.jp tomo cop:el?edit oriae rcruc  < intendes earu ,pp:iae:q funtiit re lenfata quaft medulla 6 fructu*  3n animali aute bzuto copzcbcddr eaque funt eytra que funt quali  conicee iructud.raiiaerii forooaripolTet qui et ia in fimilitetigi/  mus in alije loc(o:fedb:euitatie gratia ad pzcfeno Dimittatur*  rsmen*i£ C3ncomcto.ui.£dmctatotoicerer?ma»tpcedcrcfoima3*T>ofM  tamen oppofitu ride.sMneta.t.co.i^vbroicif actu pccdcrt poteria»    picccaarrozmiiiiuurcoiiigi poi c^iviiu ipiiU9«7«niui«i0inuuo«3)#   vndema via generationis pzecedit fo:ma:q: forma eduri! oc poten/  tiamJctfirdfbzmapjeeedirmamviaptrfecUonie»   C5m*n*l8* c*in com<ro.i8.l?abct Comita.calozc igncnibfl snarc.*Dui* oppo  fi tu memini melcgifle ab ipfo in c5incto.ic.fup p:lo carice carkoio  2lui.Dijcf ara^n bacmacalozc celcftc' «calori elementale noojfferrc  abinuicemiii (icutcalo: ignis:* calo: fabxilie.manitcftu eft aut calo  rem artis t demet a 12 vn d * eunde fubieeto elTe:f3 no Differunt: nili  *■ 1 rone tm.na fo:ma ca lotis vt regula! ab arte cft res artie:fed rt i re/   «alata a fotma ignis eft res nie:ficvt inibi vide! Ide ftfto cft calo: ele  mentalis:* calo: ccleftie:qz fenfue tactus rectus eft ludet: oequalitai  ribustagibilibusrejc frio oeaia.nullfl aut oriam peipittaems inter  Ttruqj calo:c:fed iftecalet vt eft regularue a cozpibus celeftibus * eo  meiifurarua/ftccelenis eri* of efte generationis inflrm effecriuum.l|  aute 3 calo: ifte regularue fuent a foimapiopiia ignur.ficoicif calox  igneus:* qt vific oifpzopoutonaru» cft vito « gcncrauonitfie no of   calox    uunuutu i i itri i iiih    3fn Dictis /Huer.    7*    caloxvioificisifeJrcfbluensigncue relemctalfs.r ram?fmrf3 funt  r num t iic 3: t fic erii ttneo ca|o:«3 nalcm irt aialfb’t plantis cundcj  «iTerealrcu calote igneo t clemcraluqcgd Dicat jOerilisipecularox    in (?ac ina fup pma quarti ad f>nc{pin3: qui voluit multiplicare entia  line ncccftiratc imagin ,ido caloxc nale 31 a calozc pter nam elfe tuos  calores realr t eiTentiafr oiftinctos: fcd nobis tuti’ rf el oietu 1    ^ jvn*   t idt3 caloj eft naliflt pter nlmznain rt regulat ab ala nilis or: vt ve  ro regulat a forma ignis fic appetefii talis a igne*. £ t l;oc voluit £>aU    tneditt>?pnccpsiou 3 Dixit frbzesefie calore nale3coucrfu3 in igneu.  t Ipoc vt 1 Kt;ivftfieut £ 6 mttato:.i.Dcsia.c 5 . 4 i.ficigif Cedat pira/  dictio in oictis eiue:q: vtrucg verum eft.* gp calo: ignis generat:?    calo:    f iam ,   itum infrrfozc furiozib* lationib* efie connuo: rt Ots eius virt* inde  gubernet .fedifte idem caiom regulatus a fua fb:ma Ite mfrta cot/  rumpit.7 toe no incournirg» ab rna (b:ma pzoueniar opp>fi ti ctfea*  pzourreipecturnius effectusconcurritrr agens principale: 7 prout  rclpectu alterius ipfa efficit inftrumctdificut oijritfubtiliffim* Scot»  meus in tbeotematibuetaerio cuiufcuc^ qn ipfu) fit inftrm Ipl Differt  ab actione ciufdt vr principalis agentm.CScdcorfa ifiam Ibfonrj  nrr tu otjcilM gp calo: celeltie «calo: ignio Tunridc3 ecnrfarrzfcd but*  «ppofitu apparet ejeptefle in ledo capio oertJa o:bis:abfpfo nurrrot*  vbi tener q ? 1 pl Dift insuunt :t cdfirmat.fllc fb:me ipecince oifiingud  Kur que l?nr oparioeeipe Differctca. operario C1113 freit cognoffere Ibx  wy:t tranfmntatio mimzfedopar io nes irto? duo? calord funtfpd  t>iffcrltca:ficurpt3 ex quarto mereoro?:* er (idoDegiiatioueaialid»  <0.3. nam calo: celeftis gencrattpfcruart viuift cart Digerit. calo: igne*  <o:rupittmo:rificat:reucoburit:putrefacit: 6 ftruit:ergo videt gp fint  Ipeeie oifferfres.<radl?oc ego memini meate oubitafielstispp au/  Ctoarart illam Zluen? tn ficut mi bi videt pot oici <p oifiincrio fpecifi  ca/quadoqjcft accidcralirerze ab accidenralioria: qncp vero eflen/  Haliter. £3 ico ergo calo:em celefte ? elemctales Differre Ipeeie acciden  taliabinuic<rdneDiuerib?regulantiu:tn efientiarrfuntvnus « idej  <alo:rq: no efi multfplicada reni entiras fine neceflitare.C ad tini  «utej pt3 (olo gp no oportCr femp oppofitos effectus arguere oppofi/  tas fortnas.imo quadoq; effectus oppofitipioucnidt ab vnt t cadet  ft>:ma oppofito mo fcbabtte*7de3cni3(nqudru3idrm lemp eft aptu  faccrridem: ficut ptt.i.oegnatione.tej.cv.f 6 »fed idem inquatu 3 Di/  uerfum pst Diueriu facere: fi cur ibi of oe fblequiperacceffus giiatzp  receiru5Co:rnjit.firr.j.pbY.30.nauta fui abfentia eftcafubmerfiois  nauis:cui* pntia erat ci lalurfs:fic forma cd ipia fit Inftrm fua atxkf  Ipeeie oiuerfiif a feipfa: vi erat principale    a     tu    Crauerroiomcomenro.ij.crponcsppofitione *p&i qua etia primo  Pbf-ad pzincipia adducit fibupficdtradicit in expone do quid note  caufe impozref. l ppofirioautc eftifta.oia babetla pzincipia: aut cies    npozref. l ppofirioautc eftifta.oia babetla pzincipia:   aurelemtra no cognofrunf nifi exbo:u3cognirioe. 3 bi adt expofuit    cauias.i.fiualcstpzincipia adt Dixit accipi p:o agente t mouente :fcd  per eiemenra intellexit caufas miles: t finales. bic vero oicir gp per    eft cscillisquattuoxtprpncipia adi  Solutiones Rimare* nk    %    ■\    Comi* &    ea by Google    Solutiones contradicticmu   «aufao mou^tfespfrelem^ta adrcaotquenintlre.? rulr^pd (••  <n obyfids adducta iflo mo intellifli D3.£cec igtf maniftnimmd tot  tradiction*.CSolulf.fb:te littera cftcojruptajautfouc yccauitpcr  obliuiontout fime l?icccponit illam ppone3 ec (mu  phr.ocdfe (lias exponej e* frua aiecidmficut ipr«mt ««<>«•   co.« ifla fbro «fl verioj apud inc.aut fotte frat fcoc: rt OfTrndcmiH*  trta mindpfu cim t clemftus fynoniina no eflc: no curauir auiej ad  boc Declarando rt eodimdtila tfba fberint ecpofitaibucticiujEt#'  fllud Doctrinalie<.ri d placitu poni «pptio? multa notaui.  fl- / Tn<ltift Comita.cd.JiJ.ouodedmimeta.fba etcmaqt fWportrd*  rari ppSnibus coibus r trfqj rde.f.oiuinc a nalu Sed btuuo oppoft/  tum vixit ipfc pmo pbYlUcd.vlrimo.? bt< co.f. rbf Di*fr fblum .p.pofM  llonlbus natibus iflud ocdararipoftc.longaeft oiirozdia.varnmo/  di oicendiin bac mJrepcriunfian lblu3itaTis fbao abitractas ocd«  rcrtan cd boc ft Diuin*.oicrefblurc in bac mitoaao ocfone 0 ab ali)«  fbttc nodum intellectas: nalispurus.efleabtracroin a poften©:! oet  monflrar via motuo.ro efl: qt nullujaliud eftmedtd perqdoenion^  •rari qo«at:nifi motue .7 flu d (r t ml.pt ridef )eft pofimm » 2 tuer.ini*   fim hnr.fi rnr mihi vr mto Dbr.CO.rltimo.T.Jl.tnetJ.CC     erae cite a nati p5t effe illarus ns ocmonnrarc: icaocciararc a»qu»  fapfidali ria g> fint entia fcmate ® fintfmmapnma ir fimo ommuw-  n<edcdo a (Ubflatija: nd rtfunt (wbflitftfcnflbilcaifs vt funt fbetma  boc oicit c5»nono.7.mcta.C3mftaio:!qfi oic« cofideratto re foj/  marteftftibiUrfa perducit adcoGnirione pumefctrocepaminnie*  • 1 na ftcffda cSelufio eftee mente Comcntateue.n.buius comento  l.iicur poteo vidcre.rndde tertia cdctofionf.merapbYftc   babirdnaturaHopbi/aliqiiidaddeuoettaDefuoadbeneeflre potee/   tnonflrare AibfHtiao abflractae etHrtfeivio medtj ^monftranoni»  efl anaturalfcnd ab illo addito raKDem3ftranoniafeip(o.^a3CO»if-  clufionc piobo auctortratecfas.fcdo mrta.c5m{to.6.rbi .P 3 ®'  bat ria rnotuo <pln caufio mouenrib* non efl pioccflue in infinitus*  fed efl eeoenire ai mus pilmd motoif non motum.? Coinctatotiiv  ilneilliuo cdmenti ponit quoddi oocumitutin quo »occr quarear»*  multae rpncs/quao frdrin naturalip&ia adducat in mctapbyjjf***  Inquit: t Uriflo.quluie rtatur btc oemonftranonfb* naturalib ttit  inducit eas rniucrfalPtquoniiqudtofiicrtt rniuerfa/   lioutanto erit mado pxotnra buic |Hitie»« aridode obferiiatinbac  Inrentione.fin Inducendo oemonflrarfoeo rniutTfaleo aHomodogp  inlriitia naturaU.£tbece<l cauta 111 «erationelllaru3 cfmSftratio/  ttum in bac (ciitia^fimiliter £3menraro: in firto celi.cammto.6UK*  clarat in ctemplomanifrrto: quo aliqua ocmonftrartopat ftndtn  fuper piopoflrfoes rrriufq? rdiriejDic»teti»sg? tbbilo^b*lnfll»  tectu inducit DemSflrationco q:/ad ptobandd celumantmatu euea  fed oemonfiratlo fimplicirer in bac fditia fbndata efl luper piopow  tioneopbY^cao: * fuper piopofitioeo acceptae r% (cientia DiumaU*    t! $nt)tctie Suer. 74   Intellectualis no monetur nififmocfiderinj q* (Ira fuo intellectui  quapp necertcelt/rt babtat fijum imaginaro:* eft cotpue edefie bar  bens oefiderin.Ecceigirur quoms fubftiria eternacotroaecrlerti»  bedarafelTe animata per .ppofitioes edes vrrfqj fnemif.f.nilfeoiV  irine .fic (nre llfgitur oictuj Lomcmarotis l c ic inrfio comente»! 9. fu f  biccft locus oubirarionie.nain per Ibbmportcrioxd pjjmo mediae  «jrrrema opoitet in eadej pjojrimlt atecfic.ergo ridet <pn<5 poffit fi e/  ri oemdrtrario e^:pzopofirio^ib , c3muuft> , friemif nili* *iuine:cut*  oppofirn C omfraror oirtr.Et cofirmaf : qx fim ipfmifrflo cdi.co.r 9.  bemonflrarifiea oocrrinalesXmatbernatice non flj urinare ponfln  IHenrfanali. /Ergo a pari nec nales in fdentia omina : q: non magia  ridet ro perna 97 oe alia.GT Solufrur.rt miN videt t ormonfiratio'   ■esiftet* fi niles finrtqt ris medij efi a nili fi Ia:q: 0 ( mediu; efficax  bemonftrariud ad eile abfiracro? ? eternop oemSfiridus initii mo'  cuf.Xainen raleeocmdftrattfeetrrfiunriu merapbYficapnr <t Inicf  rerirati alioiusfincipt; piuinalietqft in rfrrureiurrat rales pemfa/  riones:*ficpm induci cbfimtlesncmfl rtrarioes in Teia oiuina e nalit  fedin oiuina abftracriori mo $ in naif.ficur oemonfirario illa frendi  nierap^Yiiretnitif bukpponi oiuinrtque cicir qS inedioium ejttr®  que efi atfqd r Inmu * primtf opotret efie illud qfiefi piimd cim illo 9  que fiintpofit pt5 aut ep ifta ,pp6 oiuina eft» q: Inirif rdni funi * rlrt?  tm 7 roni caufe: t roni oidinie: t ift a 116 ingredif ocmf arfonf illa3 in  fu a ipfa mar ima coirate fumpta nifi tn virtute trtl.TI alis anr accipit  medtuj ifiud ad inorum coartatu tm non in fua maritna cditatetfic  inrclligis m5 illud qi (bite adbuc ab alije nodum efi (nrellecrdt quo  biuinno pot aliquid adminiculari in oeclarartde etemefubft arie: Tei  boe no tollit quin mediu ocmSrtrarioiu efficacia habes fit naturale.   -£t ifie modus efiraldefubr(lis:ficut vides:* ofonueeoemne tluer*   In locis adductis. cllirereriapSroicicp ftibfiiriaercrnapfir Sdararf  3tfitperp:opofiti5e8c5e0vrrtqjrdenric:n6qrinvnaf eadf ormon/   «ratioe accipiant Pucp:emiflV:quartTrna fit anali iViftia accepra:  e alia a oiuin atfedpoft$ oiuiuuo accepit a r.aturaiipioconifatf fub/  tf antias abflracraeerte.Declararipfeporteatqtialirerptimafubfian  tiaefi finis t fbimaolum cnriti;:* fic etfam fubftarie ereme principi®  bedaranf a riuinoeife principia fubfratie ct.rne inqudtujIKaciffii  tone finio fotme 7 etficienris.r irtum fenfum videtur fentireauer.in   cdmero.r.ouodedmi meta.fi recte in(pieias:eligaturaltertfiotdmo   dotumrqt fictirniibi videt vtereprerus efi.   C7neodcc5«t9.frribit£bm£rato> <p fine treimpoTe eft Imaginari CfIHit i fi   tnotu;.1?uius tn oppofitu prj^-pbT.cfi.pr.C' Soluit. oiermn eius   bic in tdligif oe fcia opattoneinrellecr':queab aurr.j.oe ataappe!   lator fides vel credulitas. Sed oictd ciuo. 4.pbp.eo.97.p:ocedtr oe   prima oparioneinrellus que ab ipfo appellat fbtmatiotna; cu tps nd   iit ce qditate mctustiurellect*por intelligeremoro n0 intellecto tpet   I3 fine tpe rcrue motus effeiton psffir.   ttCoincratoiiiico.jo.omrgto^ererndeaQiioptiratVo^qSf actio rAmf atf   § uranob3porWa3:erbocigif vr velle CSmftaroxnulldeternilb® ***   ere potentia. iDurrn oppofitu bj ab iplo.t.oe ai a. comr.r.in Ibrone  j.qoiiis < £tincbmito«i4»vbib3m oinniintelligctiacitra ^masclfe   Xk 2    ^olutioriea cSfradfctionu   fcorentil.CSoluif.potcria DiipIejt.logica:?pbYfica*por{tia pbflf /  ca cofequff main:fiue fu mi in poteria ai clfcfiuc firma que fu ui pt>.  tcnttaad rbi:fiucfitma qncrttinpotiriaadinrelligibiUatocrsIipa  tcntiai fnbfiitijo eternio ho cfl potetia ad cftfiuc ille fuit coipa eter   S aifiut fintmotozes et erui: vr ptjj.a.pbtf.e in lib.d (b’a o:bis.7 p ce*  Ifinitieo.potftla ad rbibn eft in cozpib* eternio: q: talio confequif  Illam iu actu :q efi igfe oibie. a aut intelligibiliu efi in tellus polia*.   £tifia'mlrcptf (u ataintellectiua rere:cd ipla fit fm c3mftatoiic5/  pofita ejt mtclfii agctcte poti rangp tj. ouab’ ptib’ eintialib*: p qru j  alteri creat iritelUgibilia:? per altera' recipit ea:fcd in alge irttclligi/  ttfo no e fi intells polia veretcd (n eio no fit intellectio recipiedosficnC  Iit in nobiotrnuulla potentia pbYfica in algsintclligentgo ercept*  aia inrellectiua rere rcperif «no potentia ad efieiq: ille infcquif mini  #>nii:no potetia ad rbi:q: illa infequif mam in actu: 4 eft co:p» fim/   X lc* no cJpofitu ex ma t tbimauntelngcntieautoie/nccfunt coipus»  ec lunt rirru ree in coipib*: ndert et in eia pote ntia ad Uclligibilia*  q: in eio no Differunt inrclligie/intt llecrti t intellectio ficut efi in ala  nortra in ozdine ai noocofiderarasrtipfe t3: nulla igifeftfm iftucr*  vera potentia in eternio fubfiantgotalia aut potentia logica efi: que  nibilrealcoicinfed oieit eue ronie.nam poteria logici apud me nU  aliud eft g> ens r 5 iu'a c aula tu ab inrelfu ejnio repugiiatia termino?:  inquatu no repugnat, pio quo oebee frire <p lolu rnu eft ena fimpli*  p fretu in quo efi rora p (ecrio polia reperiri in babitu entisl? iftud eft  loluo oeuetficut frribtt C ometaroz.f ,mcta;cd.2 1. £t tale vcriuO oicif  eintiafpcneicufitenopccntti.alia veto funr entia ppriciparionis  fieferibit £dmenta«2«meta.cd.4.?.ii.mera.Co.f i.otnnfa adt enti»  citra pjiinti Deficiunt aliquo gradu perfrctioispofilbiltorepcriri irt  feabiru entis: qiolaemanara ptimo/eomd quo apta fuitt emanares  nullum adt ens aptum natu efi emanare a pniuoiu equali gradu pfr  Ctionia pumitcujimpsifibile fir Dari ouo piima eque perfecta in ge/  nere entiu:quoruvnu3 fit ab alio.imo nullo modo:ficurofted(r p$m  i2«mera.adiinein:;<tiapulcbieoeducitScotuo piiinoleutentiarif  bifiinctde.2,q,}.£rideo qifecdda intelligitia imanat a pita in alie/  tate nature*? cu3efienriaii Dependentia a pjfinatl} frn pboo ifta in/  telligentfa fit ab ererno habeo ocm pfvc tlonc polem fibi: inquirunt  talis iurelligf ria efi in rali re?o:dinecoftituta:q: ibi no Differt polTe  ab clfeificut ptj.j pbf .tejc.co.ji.poffibilitao «3 in etoefi neccflitas:  ficut pt3*t.celi.cdmento*t4*vnde £ 5 in<ta.ibioictf.pofi»bilc in re/  bus eternis efi neceftarid:cum nihil fit poffi Wlciu eis rere. floranrer  bitit ver/uji nulla rera pof itia Iu eis efi: vr Dcdujci.rn illa intelligett  tiainquitdenercperifpiiuataaliquaperfectioctqtfibiinquird ens  no repugnat babere maiore perfectioni q> fit illa qua actu £3: 4: fi fic  fibi repugnareticuilibct enri boc repugnarct:q6 falfuin efhficut fi tal  pe repugnaret rifio inquituS aia(:cuilib3 animali rifio repugnaret:  Ifia autf potentia n 5 efi rera potentia: qi uibil realc Dfcir.fed Iblum  efi eus rdiiiB fictu ab intellectu ej; no repugnatia talium terminoinu  flcutoitimus:?Deifiapotentialoquebaf £omeiiraro2.3.ocaia.co*  f *in loco allegato qua'do otjcinin oinni in telligctia citra p:ima repe  riri pot(tida,£tego addo 91 ctii iu omni ciuc abiblu te citra pumunt    5fn oletis Suer.    75    *»# potenriatt fico opinio pia Subtilis oocro:i* in.S.Oiflfncrtdf  q.p:ima:rbi ren et qualibet creatura; copofita' elTe ex actu ?porf rias  tan^p exptiuatiuo •< pofiriuo.ert opinio rcrilfimateoe intentione  Zluerroie fine oubioific igitur oe porcnria picfara oiftincri® conrro/   Ktffie nodum Ibluir» '   C7nc5mcro.;6.euodedmiinquirC5infraro:g>fo:mfmilcpaetu r&ntf  funr in ma;ftdporentu:ri(ur in p:(momoro:r.T>uiu8 ni opporirnm  inueuim’in Cotnero*i3.ad finem in eodei|lb2o.<TSolulf.qn lirina   ynalio cft actu in ma talis potentia cft in oeojqi eminarer in oeo con/  tinetur :no actu fbjmalf.Sed qfi potftla eft in mastunc actu rfrtuali  cft in oeo t iftandcotradicunfficut rides. ’ '   CT Zluerroie in corneto.? 7.(nquit oeuj iblliciraricirea indiuidua fub ,   p5ne Ipecieiino fub r5ne iridiuidui.TMilue oppofitd l?3 ab Zlriftorrle J7#  * abipfo occiroo etbleof capto. io,rbi oicit: circa lingularia* rt fin/  fiulariasfunt ocu? iollicitd elTe:jnquirfnl; ibi»*p rjfirat ortis fapieti/  temificutracir amic*cu5amico.lcSolmtur ibldej.q: oiefFin textu:  fiam fi oi} coram aliqui b*benr humanatu rerum: rr rxiftmtaf rcre  jJiturrJ nabllc cft eos gaudere optimo r cogn ariifimoipt 5 31 ibi loa/  tur pjobabilitmuam fermones fiunt Immdm fob|rcti:r qjibi craf  |n mojaUbusscdgrufi fufrrulgo perfuadere>ocifed in fhfrfa oiufn»  tex.co.ti.oetermiuatlbbspmptopjiiinrrnrionf reum circa fingu/   I*ria: rt lingularia milia funr/ni tabere Ibllicirudinf .fic oicerer.rt  tnil'l ridef Zlucr.inifta eorradiciide.Sed iftaopinio foife cft* bcre  • tjca t cotra fide; noftri que falli non pofjemn oidinc infallibili rega/  tar:nrcrdnesp&o:am cogunt cotra nos.Imoipfetn rt Comitaro: ab  ipfaquafi reritarecoact*eicirfequ4doqj aocoilluftratfifiiifrcin lb/   lutione alicui* rifficulrafto 1 multa cofimili a,fc Sed b»c eft locus on  ' biranonis quid cft boc oictu ocojinttlligcreentia fm Ibcnutlbllic»  fari oe entibus f m fpfmtfi enljfntelligaf oeum eognirionf babere oe  Socratct plarone vf cducnidtin natura bumanannulriplex ridef  fequtinconuemVssrum q: rqlis (ognirio eiTet rlis: q: cognofcere fb:/  .tem/rtebomo eft babere cogninonirniucrfaliirpercofequespotf  nalemtcum fore in rniuerfalf fit frire in pot<fia.ij.mera.e5mF.i4.  co (eques atfrfalfum eft:nam fim iprdm.n.meta.comfto.n.lclenria  teinon eft rniuerfa lis ne<D particularis, amplius.aeciderrt politio  idearu; in mente o(uina:q: no eft maiotrd <p fhecfesbumanacogno  firatur ab intellectu eiuino'$ alie fpeciestt ita rediret opinio ptaro/   Uls quefm excellente* platonicoe fuit cpi&tt elfentiii mente oiui/  natiftud autf ridef repugnare oictls periparberico? oicenrin oeum  tantu rnum inreliigere.^fta funr que Diu agiraui m ria eo:n:t tan/  demoeueniad boc qrfmipfius Zluer.fnianMi.roera.c5.ei. Oeuo  fublimie tanto rnum inrelligittt illud iurcllecrd cft fua eftcnria que  «minerer eft oiajcuj(ficurfiip:a oictdfbir) nulla fit ibi potentia neqj  'impfrctio aut eefFcr*:fequituradrexbocomnfa alia entia (uppofiro  emr refpecru eflenne oiuine per participatione oictatftcurpn frendo  mcra.c6menfo.4.Deuo igitur intclligens ens percientia; inrelltgft  'omnia fm (Pectf :q: omnia entia funt quali fuppoftta per participa/  >lione30ierainoidineadeffentlioiuinam>nou qioiuina efTenrfa fr:/   BMiiter ingrediaf conftitutionf alioium eariujifcd ifta participatio.   Kk j    ' . Solutiones cotradictionu   elt talie:g? cfTcntCa alioiu entium eft queda participatio bependcrfe  rclpectu oiuiniefic-pio quato quelibct talia fuit extrema ni a natura  fciuiiia/Dcpendcerumc abipldit ring» talea crearurrmagia? inin*  Difianrer uependem l»m boc oicunf magia e minua per frete: ? fic in/  tclligiturcictumibbi fc6o oeaia, 34. vbifabetijp omnia appetunt  participare oiuinu cife eo modo quo poliunt.? ptimo ccli.rex.co.ioo*  t?5»bie quide3 cdmunicatn e It cifetaltio quide3 clurfasialge vero ob/  fcuriua.Tlulla igitur rm ipfummet arifto.? tlucr.cft alia ideamulluj  exemplar: nulla aliafbtma nili Diuina Olentia: que raliteraboibus  participat. £tideo Dicir£6m(ntato:com{ftMi.bbiu8.g? ftquia co/  gnofeat caliditatc igni» talio n£ Dicitur ignoiarc natura caliduatfo  «xilt entiein a lije entibus.? ficoei intellectio cft per tpedc:p:oquaca  coguofcendofecognofarilludqd efioiasqicognofriteno pcrccntids  ena aure per cfTcmii ipccieo elt participata ab eu tib’ per participa/  tione Dictio. "illud aur velificati potert peroictu aucr.quarropbrff  ce aurfultatioio.cometo. 102. vbfi^abettfi illud qoeit calidu fimpltci  ter eft ignio fimplicircr: illud q6 cft aliqfi calidum cft aliquie igniet  vbi patet maniftfte iinipfumene partidpariue oicrii elTc: quali fup/  pofitu5 entio per eifcmii.? iutra boccoiimilimo poffumue arguere Ii  ena fimplicitcr perlectu cft oeuo fimplicircr:? elt cfTentia fimprnergo  ena aliqualiter perfretti (It aliquie oeue vel aliquid oeiratia Ipabcei  ecltaliqdeno velaliqdentitatio tabio.ficiftlturceum olacognofre  re fin fpcmrinrellexit £ 6mctato:.ficc0 oeu3 loIUdtd c(Te ad exrratin/  teUigcndu oeum.ptoquiroad gradu entitatioin quolibet concurrit  . cana adcfrectu primu? vniuerraliftimnt qui rniucrfetiffimc? prime  caule attribui D3tioxra illud tSbilolbpbriinfidopbY.tex.co.jS.ffFe/  ctuum vlium caufe funt vice.? ideo recte Dixit auctot oecaufie.pjo/  politione quarta.oum oixft primi rero creata? ec ipfum elTc* ? nifil  dnteipfu 3 caufatd eUcsfic cr verificaiif oicta p&o? Dicentia rea mtf/  di buiueeircinfiueutioe nature fubronc fpecirinofub fone indiuf/  dui nili per accidcespzo quato dcuo ? inrelligiticconcurrut per fe ad  Sradua nature coio»ndgradu3 aut materiali cdcurrft agcnemale*  < fic follicirudinc baber circa iltaiquo ad ca^quefuiitnature: fyqno  •dea que funt indiuiduimacrelinqufiturtponltiV.n.nobis duo ce/  trema latitudinis enrium:p:imaml,f.? piimo motore. ti.meta*cff»  iS.cogruii cft materia lea fb:mae/que funt in potentia in prima me/e  Iniit in actu in ptimo motoiein aliquib^oiipofitioiiib’ talia artribnl  mie:? in aliqbua attribui primo motori:? in alge abitracria fubitan  tpdtque cd pmo edeurr ur infimultr t cx eia fiat vnua act’:?fr6o cap#  t»clBaoibie.?.i2.mcta.co.44»? 1 fc5octluc3.42.exlftioia3pt3 Intel  lectioni oci actu a lifftma ei ;cd fit tm p fui ecntii.quc crt ipfa actuali/  taoiptjctquaiy non eftibi vrenec particulare: nec potentia aliquat  nec mulntudoidcanlfm viam ZJutr.? arifto. vt egopuro.lj noe ve/  , ra £ec e fle minime fateamuriq: catholice cofitenl ocum ola uirellige/  retiuxta illud T^ieronymi.Tle minum! quid t fbliu cadena in terrae*  dit abfqj nutu oei:nec pp boc fequif intellecto oiuinu vilefieret quis  runc intellect* aliquie vile frit cx pcrcepnoe rd r ilfetqn talia cft can/  fatuo * re vilue qn Diftrabirur a perccptioerd nobilia ppter rd vflfa  ( confidcration<« ^ftaadioco benedicto non «tmbaun’itum q» ipfe    SfnblctfsSuer. 76   «en eft eaur*mjs:fed cauTaitum qi prrcipicdo alia « perceptione fui'  fpfius non oiArabiftcd alia 110 percipiat nifi in Tefpfo.na3 Tua ecntfs  cit fud oblectu pmo motiunt t pmo termina rfuu3 refprcru fuc intclle/  cridis:alia aut obtecta runqfccddarfa terminatu tm nullo modo ino  uentia oci intellectu;^ igif nriAo.tAa no ridcrit:nec p&i: viderat tn  Illa ppbetetqui in fupenoii gradu funt collinit! $ pbi fm Tapictrssr  Ideo liante oifroidia in talibuo potius «pphetfs credendum gppbiot  cum ipfi inrentioics oeo Ant $ fuerint pl.'ilolopl?i«   C Jn comcii.js.air C 6 mcnta.gr foima bomluts inquanrd (?omo efl  fntelfe.Sed buiusoppoAtum patet tertio oe anima. cotnen.ftvbirF  rclle <p anima intcllectiua non Htfbtma trano elTe tomini.iT Befon/  floies #ucr»in qdne ot rnitate inreib non porcteo euadefe argumeta  a Taneto opetoieiu tractatu ot vnirate intclfosc 111 queflionib 3 oilpu/  tatis ot ala.? in lumina cdrra gentiles. oruenerdr ad boc; rt tricer ent  aiwiniiutelleniuaeire verafbunaoanre veruelfefubdanriale bomi  ni ad intentioni aucr.c Ac volunt homine inrelligere fcnnaliter per  anima inteileciiui tangi per bncipium fbtmale cdiuncrd tointnifm  t Ile: v Ac vnirarem tnteire volunt fuAiuere oe mente ariAo.e incout/   •nentia multa euadunt poArolAo fondainfto.Tlos aut volumuo vi*  viratis amote a Aneri •: «ianc religionis vinculo coacritoAfdere opi/   «tionc iAam minime fuilre oe intentione Huer.vr oeAructo Tundam#  tofuperquoiAiinnirunl/orAruaf poArio vnitatis inrellecrue.Xicet  «nim ventas iAa At animi intellectiuicAefoima fubAantiales tomi  nis.Dtco rn Cluer.iAam veritatem non vidiflc. /Boueoi aut ad boc  rationibus e aucro:it 3 rib , eius.r tbtefuppono oe fnrentide eius An/   •nam tots per qua tomoeA generabilis » cotruptibilis elTe animato  git ariuam que fm ipfu$educta eA oe potetia mac:« e A multiplicata  gAabilis « coiruprfbilissAcut p 3 cd.f«r • to.t tertio or aU*rpi^fup/  pono fodo alam iAicogiratiui piius na adueniretol $ a tam intclle/  cttuiiilieur p5 fodo oe generaride aniinalid.cap.j.? e A erii totae men/  te eius.temo oe aia.comf .in Ibrone Tcde qdnis.rZertio pxefuppo/  ito oe mente ctuer.antmainrellecnuieAequanda inrrlligrnria vna$  tramero in oibus bolbus a mi ineife non oependenti nema a parte  anteit a parte colt.bis Aaribus arguo auer.millo pacto pofuine ani  «nam i Ai iiitellectiuaj efle ibtmi Dantem e Aeintrlnfece t fbimaliter  ipfi bominiiqi Dato tocTequereturg» ej: ouobuo entibus in actu Ac/  ree per fe vnumtqd eA cdtra pbilolbpbu m : t cdrra ipfum in. 8 . meta*  cex.comen. it.e reprimo meraph?Ace.cdmen.e trx« 49 *? fecundo oe  anlma.tfx.comc. 7 .cdfcquenria ptobarurtqt cum anima inrellectiua  fit quoddam ens acrutper tertium fuppofitum: t tomo colliturus es  maceria c aia ccgiratiu aeque eA ptrfrcriffima (btma inter fornus edo  ctas or potiti j mareric' At etii quod di ens acrucu idf aia intellecti  na adueniat materie po Acrius aut nataur na t tpe refectu cogitatius  A>jtne:fequif igtf extruobusaetu exiAcribus Aeri vnd per fcfoimalr  cintrinfecequantiladcAeqdeA cotraolm pbiam:necpdtcauillido  «ici g> foima eogitariua mmosreAc Ampliarer tomimtqi vt Dictus  «Aiiplaeft vere foima fubalis no in te Tibilis nec remifii bilis. rr fune  foime elemeto:u3Pm auer.neqjeA foima aliqua generica quafrdqj  Hftujcu • Ipccifiuf fcd c A foun a Ipedfia completa* ergo Dabit m   ^ ^ed by Goog    Solutiones cotradictionu   fimprr: t anima etiam intellecrlua oat efTe fimplV.rrgo erii requifmr  non lolfl et ouobue actu entibus fieri rna ens fimprr/J inmo fequff  a rniusrei ernt duo cfle fimpEr.qfl nScapit InrelFetfj o Icebar g? aia  Intellecriua eft fozma oam? <c ii$ educta tr pordja maetfj ata cogita  riua eft fo:ma Dans efle edicta «poritia maejquc q: oidfuabflis ell  ad alam intellecrlua tangi ad poftrema fbimatidco ttraq* rmn pot  mie rna imediate:* alia mediare alia:t 9 et eis fiarrm» fimprhfj  II ifte oue fb-.me ef iit ciufd* oidinie bene l?oc incoue nim.Cotra.en»  aau inquantu actu noeft btdinabile ad ali* eno acfuinquarum ena     8tam cogitariuitaiy lija n5 ecr ftnma oans ee fimprriqfl eft falfujm i  fi alie fornie mitto? inanimato* t animaro? oant ei fimpft: quaro  magis cogltatiua boTsiq* eft fupiema /ergo aia intellecriua no Dat etTe  flmpfrPm ipfiim.arrenisfequif idc bfeouo efTe. £ tco firma f:q:aut  talia ee fimprr funt ouo: aut r nu.fi duo i?abeo intentu:® tuc tdf eit  bis bo fimprrtqS eft abfurdfl.fi rntfic3tra.qn vnu eflefimplr artn/  buif vnifuppolirorflneDuaru fb:ma?tqua? wacft oidinabilis ad  •liiiilld efiebnciparr attribuif rlrimc fbimesquedl aftuaUmma» II  ergo aia cogitatiuao:dinafadintellectiuitan$ ad poilremaj i?m»  fbimitruccfle fimprr bois inquantu Ip5 pndpalV eflerab ata inrelle/  ictiua.? tuc fequeref g> »?8 non eflet^nabilis ? corruptibilis inquart*  bolfed iuquantfl alaUita arguit £omf.|.ot afeco.ftpbai fequela*  « b5 intrinfece t frimafr efi bomoper te.per afc »3 mtcllectiua.f3 ata  intellecriua no eft gnabilis: neqj co:rupnbflis.crgobonon eft gnab|/  Iis inqua'tflb5:q6 efi abfurdfl.c: amplius tu efles per ee mei: e ego  cflcm ptr efle tuiina fi *(Te fimplW»ls;'f plaronlsfttpcr aum |ntell O  criuitcflilla fit rna numero erit »n vtroqj.ergoidc efle fimprr n ume/  ro erit in rtro^.aut igif or3 te cocedere alam intellectiu43 no oare  cfle fimpfrtaufopoirebit teicurrere in ifta (ncSuemf ria.£r cofirmaf*   _ r _ --i 1 Ktmim' nr** t& te mill     fbtma oans efle materie aduenit macmedian.ib’quaritatib’interm^  narts.fcmo cap.« iBa oibisifcd ois talis extendit ad extennone ma  terietergo aia intellecrtua erit extefa.ira arguit c3men.pmocap.oc  fBaoxbisifi inrelligetia rniref o:bi mediare oimcfione interminata  cetoiuifasft oicebar <$ eftro oiuerfitaris iqiitelligctla aduenit oibl  n3 pieetf fi/te aliq al( 1 fbima iBalit e ideo fi mediare oimcfione rni/  retur ptr infcxma tione ipfi maeteu omne receptu recipiaf ptr modus  reclpieristfcquif intelligenrii efie ext*fa3.St aia intellecriua rntrur  homini mediate alia Ibima fubftitialisqi mediate ala cogitatiuasquc  fuificider terminat quiritatu in terminata pltcrminationc: ne,pgre  di poffit rfig ad aiamintellectiua. <T S3<5tra.qncuq3eft aliqua per  fc rario adequsf a alicuCus e Ifcctus facta quncfiv variatioe I accnra/  libuscaufisreibeetu flli*efiect*tilleelFecru8 remanet remande fua  ptr fe e adequatacau(a.p3ifia ex terminuuficut in etfplo oiciinus:»!  ronalitas in boie efi ptr (e e adeqta caufa relpectu rifibilitatis bois*  cfiog?ronalitas cfllungercf velalbediiU velnigreduib.adbucma/    5n Dictis STuer. "j“j   tfflttf rationalitate manerer rifibiliMs»f3 rue tic.ratioprfeadequa/   ta ejcrifionis fbima? in mi induet arn ef> ipfa quar itas P; tloer.pmo  capro'« fb* oxbis.r no eft pxeejtitfetia vel non ptcepiftcria fbtme pjc  cederis in materia.nUrereni5 fbtme inirro:: t fbtme accidfrin educ  menriutg iptis mistis nS e flent oiuifeteu rales aduenifi m a rene pt»i|  sduentu aliard fbzmar&ft oiccbat q? boeert reroj ot fozmis eductis  or poteria marerie.faUirauroe fbtmisoanrib 9 efl‘rmae n 5 eductis til  or poteria materie. Sed c otra ru negas ergo Cdmenr Jtoz* tuujiquf  crfrndistqtaparitibioicainonriaqui tadrinpmo cap.or ilia orbis  or inreUiglria qp edo gp illa miretur ozbi mediare oimrnfionr rr »x>c  nonfcquif ipfam ejtendftqt oie at tibi g? non vafetfcoe informi» nd  eductis or poteria materie.Sj Dicebat o> perdit or inrrlligfria; 7 n 5  er anima intelleaiuatqz una aduenirmedtite p:io:ifb:ma aifa non*  ICorra.cofinulie rnfio erigit eoflmilf replicant. Comtrarozterb foluj  innitif raponi qu ititaris ptcrifcraiig) medio.qz.o.ti uniref otbime  diaitte oimcfionetnulla radens mentioni or pteerffteri fbtma fubfli  tiali uri no piecpiftcti:q: ridebat cp illud no tramiti accidlralr refpc  ctuoiuifibiliratis prerereati ;u oicfs.ideo animi inrellecttuanoejt/  fcndnU^j eife vniaf marcrieiqx talis aduenit poff fbtma eogitatiui  que fumetlter rerminatmarerii * interminationi quiritat u eriften/  ftani in eairt ulterius pgredi 110 poflint ad fubfequer{ fb;m 4 . Corr*  ergo ata inteUectiua aduenit materie fuffirifrer terminare prpzioxej  fbxma.ergo fi vnif marefie infbtinafe prr cogirariuitruc ipfa erit a eej  dens. Sic arguit Cime.cotra Zluic.pmo pl?f «coine.tfj.qui ponebat  fbnna eozprirafis rnirimaferie per fnfbtmarion? anreaduentu ahV  rum fbtmam.arducir enim eu ad toc gp ocp fubfequr reo (btpte edent  Scctdctia:qi aduentre t materie etfflcttin aeru timprr. £t ti ratio itis  apud nurr.cdcludir or fbtma cotpoteitaris jque f m 3 u jc.erat imper/  frcrifltma fb:ina:quare igitur argumfnrtic 5 timi(e non pceJrtcorra  ipftimor aucogirarfuatqueeft fbtniaro pcrfrctjflima;f3 oieebatep in    Dzuiuzuicctts unq iuom paoere nui una ro:ma' impoie ejr.Dieir.inte  fibiiirate careres ,pprer fbtma elemlti;»: educns or poretia matet ie:  qt in talib* que non (unt educte fiat rnti fubin bieplurrs fb’a|re fbt/  fnas:quarn rtia oat eflet* efi educta or potf tiamaetr alia it no cdu  cra or poteria mar oat effe i rtticu t ert or facto in bole quibj ec a oua/  bua fbtmfe fbal(bue.f.a cogirariua e ab intdkctfua.Sjcorra.a pari  olea pto <nuie,g? e flo gp fbtma cotpotritatisfbe pteejriflar in ma: non  fcautt alias fbtmas accidf ria effetq: f 3 eiuic.alir fbtme :que oe nouo  inducunf tn m 5 non funr educte or poteria materietfs funt ab e jrtrin/  feco morotetque oarotc fotmaru appellar fcq eoleodCajs ficut inquit  br ipfo Comen. 7 f met a«c 5 . 31, £ t cCfirmaf qt oaro cp ifie fbtme a due/  tiienrespoti fbtma cotpoteiratis efTenr educte or potetia marmmuc    r . Solutiones cotradictiond   mmarifto*comen,trcj:.4f.feptimim«ap^.irgu(tcotra Platone  4 >bando ideam non cflTc cauiam fbzmalf indiuiduo? cofiftutozd fub  ipfa.Caulas inqui fozmalc oanrf cilc no oeclarantf quiditatc: vt ejc/  (bniribi £5mc.£r ratio Tua cofifiuiu toc.fuba vniulnjfqjifidiuidu*  efi Jibi,ppz»a. quod libet vft efi cornu ne pluribuo.ergo vFenoeftfub/  ftaiiria,ppzMalicuiue.£tinquirfbi Comen. <pcd oia indiuidua cS/  uenlunr (urna fuba numero Ium vnu3 numero» z&odo a parr.jfi Pm  ipfumoia indiuidua fpecfci bumane coucniut fnvnafozma numero   S ue efi anima inrellecriuarangilnfozma oauteefie fimplr matenet  cut.ifiiimpondr auer.otmonrtraiiue fequif ota indiuidua eile rna  numero. £r ira argumftu q5 ipfe fadt in cStnc.f.vbi cifnculraUrcflaj  qonem oe rnitate bitelfuiin quo*D.<p firmis eft omnius intella.tde  tu efTes per eifr mei.t ego eiTem per cire rui.« ep t?o non efler griabOio  inquaiKubo:fedinqiia'tu auleuidfrcramonrtnireufiiprerenuiirer  lnrellcaluaaiamcfTcfbzmiintrinrccccofiituciir£toie 3 *?illud mati'  mo argumfro eft g> £omc.ui illocdmf.no foluicifia argumfta: qz id  foluriont patuiift fupponit ejr bie:q adarauerat in illo corne»? efi gp  siainrellectiua non oateifcibzinaTr « intrinfecc toi:fed afliftitfolus*  ficu t raoroz mobiturt nos infra oeclarabimtoe inrftide eiue.arr cni?  Diminutus tuiffertlz iplctciiuilTet oppofitusiqz argumfta ifta funtira  fimiii cafu cotra plaronc:? fi cotra platone 3 oemonftrat/ umoftra  bunt e contra ipfuin. Confirmatur.qz tertio celi.c5mf.6i.pzincipio  pzopinqua rerusco.ruptibilimn funt cozruptibiliazfi (gif aia intellc/  criua effet fozma pane ole bomini fczmafrztunc ergo effer .ppfnquuj  s imediaru 3 ; pzincipid per qS tomo efi tomo:? ita eifetcozruptibilio*  £ rideo Come, vides tocofjir.j.oeotacomc.jj.g» tomons efi gene  rabilis e cozruptibilist ui ii per r irtutf cogitarluasq: ifia Pm ipfum c ft  Ibzma per qua 3 tomo intrinfecet fbzmaliterefi tomo.ZImpliue tomo  ciTet in oupliri ipecic fi b*bcm Duplicem fozmam rubfiantialemin  eire prrfceto. fic arguit £5mf 11 . cotra auic.j.ccli comc.Oz.ponentc fb*  mas fubftirialee elemf tozu tbzmalV in mi^to remanere* Tlec valet S  cicaf cp tomo prrala 3 <ogitatiua no efiinipf fed in generetis per ani/  mam inrellecriuaj tomo efi in fpccic.£ontra qz ifti quozd ifia efi pofi/  tioztenet ficu t reuedu efi « mente Comf.effc vnas r eandf fbzmipzr  fiu*3 alifid efi in gne e fi»f zergo fi per cogiratiua boeftin gneertt etii  sinipe. campliue fi ala mtcllccrfuaclTet fozma pane cifefbzrnaftr  fcoinim' fm Cdmf.fcquercf <p no efietidc agfo oifponcs ma 3 >? indo/  ceno fbzma 3 cotra ipfu3.7.mera.comc.}i,pzobaf adr feqnela.utiit  inftarigttarioisinquo bo bspztmuclfe bole :0P3ibielf<aia5 intellc/  criuas.afr cnfs bo efiet Ipo finefbzma fua fbali per qua cftfozmarr l;5s  q6 implicat ptradfctionftficuttplicatalbd ef fine albedine.jQuero  igif in (Ilo infiiti an virtus infbzmariua q efi in femine attingar ala)  iutcllecriua: wl no/f>mu cari no pori qz aia uellectiua no efi in ptate  agentis nf lis:q: ab ejtrrin feco aduenit refte p^o in.z.ot gnitide ala/  Iiii3.cap.3.-r.n.meta.tet.cd.i7.fi.n.c5fequcrei traTmutationcztunc  eirer goabilio t cozrupribiliezfic arguit otra plaronc pba.t Comen*  7.tneta.t i.oe mijrtn cu mi fit a mi^to cu matqi fi oicas aliud c(ic oi/  fponf straliud eifie inducens fu:ma:tunc cofcquf tia cotra ZIuic»fiicni  nulla cft.^ozrc oicte g ratio Come, cotra auiuui^cctUt « fimmo    „ *•■■ ?n Dictis Suer» • A 7$   tAuttio te poteria mSe^ualisndtft au fnrellcctiua.immofn talibus  non incoueniraliudefteoi(t>oncs:f aliud iuductnesficur cellfgif tj:  intulit efus.p pbr*c6m*.62.vbt b3 gp no ccftanr partes iperruatf»  recedere «fieri parte» toie:« toc fi fbzma Ipumana recipit partitio/  ne3:fi **to nondftud necio erit in oilponibus ,ppjio:n accidetid fbt/  me gnate. Sedcdrra toc n^euadfrtqzqua^dcunqjlbima nd acqraf  P»rt.birr:fed fue oilpones parttbiTr acqranf : pp toc rn non fequif 9  aliud nt triiponf e inimt* aliud fit induces fbzmltnec valet cauilla/  tiotua oatatqt a pari Huic. Dicerer ad argumeta e«’q> fifbxme quaa  tpfe ponebat aduenire materie abe.rtrinleco niotoze e ftcnr educte oe  poretta maebn inCcucmrer aliud eile eiiponcs manu* alid indu ce»  fbtma: modo f 3 auic.ofs irte fbxme ftf ales re? m alium funt a oato xe  fb:ma^ infbndetecas in ma oiipoftra p agfs nale.Cpxercrea.inc&  uenierta tlla q adducit £6m£.tbieque,pceddr a fb:ma educta; ftcuf  «e fbza non ediicra:*ec5urr<o.campl/u* acciderer *fa3inrellecriuil  mouerilocalVIalripcr accidcecqi £omen*b3,p incouenicricrquoU/  bet abftractojpatft ofirtaxnam moris nobio moucnf oiaque funt fb*  tnalircr in nobisifiigif aia intellecriua eft fbxroa bois t igif inouebif  «d moiotbimaritqijion pot fincimplicarfone conrradicrionts inteP  ligi aliqua efte fbzma oanrc elTe;* gj fb:maru3 tnoueaf :t gp Tua fbzma  non moueai fairf prr accidca»Sed oicebar oandoziiftaiMia tr polio  jnuduqaifuiitfcMndFr* actuali* in ozbe:*rfio:be moro funt fimpRr  «mobiles «3 prrfc gp peracciist fed c3tra qz quies polo? eft tr Jfum/  ptiua:*n5 eft ta quiesifj tocq6 oicurmatbrmarici poios qefcereeft  •d imaginariomtficur funt ppofirtones mathematico?: f3 naFr toc  •no eft verdifkur erpffc Dicit £5mc.{n.2.celi»cd.>i6**»4«pb?»cd.Ji8 #  '«t® aurimplicet cotradicrionctego fic oeducomam fumpro toeboiet  qoero an in illo loco I quo cftipft fit fua fbf a prr qua ipfe eft b o urt n5 t  11 fic:babeo mtentuigr cll in loco per accidemuqz locaf ad locationi  Totius. ft non eft in Clio loco:tncigif ibi erit b& fine fua fbzma ibaliper  qna3 torno eft bomotnec pot Dici gp anima inrdlcctiua (Ir in loco per  «Opera tionftqx oparioeftion eft numere fm loen: fed in relligcr e. licet  (ni3(ntdrsp:acncuscoeurrat:n oidf in tertio ce a!a*ad mom pza/  igreiiiuum.rn illud qfl ejcequff mota eft a caula cogitatius mediante  virtute moriua que eft in mebzfs.£r ideo polito gp plaroquiefcata  Oioru pgreffiuo querenda; eft:rt pzius an illo loco In quo eft ‘piato  w ata intellecriua in 4 eft platouur non t oeducaf vt pzfuo. c: Hm/  (rliusff auinrcUcetiuaeft ibzmaFr vnita co:pozi fim efte: fequif ope/  ratione eiue:quc cftintelligere efte ftgnatam * malem patet fequelai  non por efte operatio ppzia alicuius fbzme magis abftracra: q> fit  «flentia aqua ruen it opera rio» fi igif anima intellecriua eft fbzma in  «natena cfttrergo * mrelligere»£6finnaruriquia tertio oe anfma«   fer»comen. 4. otmonflraf intellectum poftlbilemefTe abftractum fm  «fte a m a renat* non cftccozpuomeq? virtutem in cotpoze.jFoztcoi/    • fifolutiones contradictionum   'In bifliuirioneantmc vhiuoccblciK ideo renuit anima (ntellectiui  n fibi imponit £Smeiiratoi edic foima educti oe pottntia ina tcrieiQ»  actu® t finio « perfrctlo <6uertumur:fi igitur omr »u anima eft acru§  coipoiieicrgo nulla eft a coipoie reparabilia. £oinenta.aurcm.o.qr  actu» p. fituein oiffdnc anime oidturequiuocciopoitetaotC3 fi ipfc   S tendit ZJUridro cotradieere: vt ipfe fumat aptum equiuoce bic|u$  odo oppofiro quo tllejc.funiebvrt ipfum vniuoce bicujed tIlf*a.om  nem ani na appellat actii p»o quacp que libet ala fm ipfum eft perff '  ctio-r finio coipoileitocnuri nocopetitaie iuquantumeft educta ©«  potitia maejqivtficofiderBtafomiapotiup eflcaufaraainain gne  haemalia cl > y firci fiue.fi tgif ala eft acmoieft pio quanto quelib^  fmrftc vnita eft mae:cTgofm tlucr.fi menti tller.vult obuiare non  eit ala crt actuo vniuoce oict*tqm6 oie batefTeiqialairelleciiua f 3  Ipineft actuo vtcnscojpcinS pficiene coipueificur ft Simplici». b.  in.i.oeala i» ejcpShe Uli’ ciffome.fTfr pfirmaf auctoritate £ 5 m*.  j.oe ai9.c6.».vbib3becverba.crfermomb*piedicrism*nifefltf $1»  *]t oiflftne aletq? alieptee aiend funr abflracte.£rreddcocam buius    • linito: vniicntccneciivi |ueBiHneau«ri*«c*w*   {n quo £5mcn.oeclarat quafir actuo pofitueiu oiffonf ale fitequoce  Yjictue.nam vult alam regetatiuicfenfitiuaj enecotpoiie oiganto  pfectionc. £t ideo no efie feparabilem a coipeioi finio t corlemenm  non feparatur ab cotcuiue eft finio:mani f cftn eft auri f m tpm tluer»  falce formae no tabere ronem finio e complementi rclpectu coipo'  fisoiganicunifi pio quaro oanr eflr tnou q: funt educte oc potenti*  tnae-.q: vt ficpotiueofcunf conftirutcin efie per lubiectuj apud ipm   Pmiftaroncmimatcriacnijcficifoimf.t.pbYfi.Jo.cd.piqquJro Ya/   ftcnratcamifed foima appellaf perfectio c finio mae jp qnato ipfa eft  ei mic nano efie fibftrt ibi vr.£rgo fi aia (ntellrcrlua efi fcparabilio  «coipesop3 ipfajno eflTepfectionf cdpUmentujoiganidcoipiopcr  rtnfbimationf e vnfcMlf ffcimalejifcd bicebat ep foima quelibet j>r ab  'infoimadotfi fo(f ala fprfUectiua apud 3uer.br foima bolesigif qat  «fiefoimaliterfomlni. £tH»arari5cinnijciPicotetu3 mtelUgenna»  t>arc efie fb:maIVoibibuo:.ffd noocotra too freimoe plijca* queftio/  nc3« triplici caufalirareintellfgcrie In annorartonib’ nofino cotra  ^oanioelidunofupfuamcta.lcdpionfic volo oe intentione 3ucr.  luce elari’oftf dete nd of m foimi efle per inlbimationi bicta 3 .TI an»  Comitator, i t.meta.cd. p.t3 9 perfectionn .ppter quao mouef pfr'  «tu 3 :queda funt qualitates quib’perficif illud qft mouef tvt illud q»  mouef .ppter fanirari. £t queda funr .Uc ejcrrinfece a re que mouerur  «d eas: vt affimilef ete:vtfunt actionee oio ftruopiqm funt erga i *'  nera intiriond oni fuisbec £5mc.C3mpii’ fi olo foima eft ifbimaa  fruftraisifpboquefiuifletin.i.oealain.r.co.ii.an ala fit actuo eo»  woiietficut nauta nauie» V £onfirmaf.nam £5mi.j.t>e aia.fuptef*  «o.n.vbi pftoloqufo pe intellectu bicitcp vide* erte alteri! cei^aie*  tj gp alaintelleeriuano oicif ala nifi eqiiiuoceitrcetiue br oe ipfa cf  Iit no ala.£tfeipfu3 oeclarado in eodf fcbooeata.co.ji.bieebat aiaj  iiucUecdui efTc ce natura fuperioiinatura aieipio quo oebes kixcjg      rtii)    §n bfctid Sfuc r.    n    « 5 om * ft JtanJsi rfatintclUgcntia t o euo.fla eft infrriox aiai*  aumrrriojadinfellioeMianffllisftiaflOffnfltfojofoji^ndc £dme.  fu Ubio aftrucMoaftruaionu.tjffpufarioc.iUii folurione pmi Dubii,  inquir.£rid q6 ipfe oijcitnoie^oiux.vs.a? id q$ .pcedir ab tofo oe<*  pxoccdit modo nae / ralfu3efttimo t>icui jxripatlxtid fm veritatem  loqucresq? eutiJ jpcedur ab co alrioii in5 Cp fit na:? gp fibumana vo/  luurao.tociae ettaapud arabeeaium ab anlmido picta*: vn fluUo4  quca inip.ruemctapb.ca.4-oc aia imaginatiuaoxbio que fm tofum  non erat educta oe pteria mic f5folu creata ab iutelligeria nuta rati  fbxmarrrm efTe,mqr bec verba.TlosaUtc ia 5 oft edimus 9 aia vtiiup  Jutuf^ceUerteiua perfrcrtoit ci s foxfna:liec eft IBnfeparS aliogn e*c  iiitelligcria 110 aiaia pari Ofcp 'y fi aia iteUecriua apud auer.cr mc/  Uus no aiajtoc no efi 4>pter ali J3 cajtoift 02 n5 eft mira f 3 efTe oans  p fictione coipi foimalr:vt fftt libiimpnur.r Hmpli’£6m*.rolt.x.  ve aia cd.f.i9.t.2o.aia3inreliectiui prno miri boiFm ibein m ix>if m    n|8 «.1,08,1« aiit n b o MT« n  tnalirer toiiquont a piictpfo r nircf ei:qx nuilii foimard potefie fine  rua rotma inrmecas etia per oiuina pteriai rtnoftritbeologi Dlcur*  <u no poftir ceu» dee cauCe fnrrtnfert fupplere.C£tcofirmaf,ua3 fi    '¥Jv ; * v 0 . 110 baoeat animaifUmiurellectiuajnifiprt annoo oifrre/  tioistqx bo omnes oprr atioes vitales * nales 7 animales babere pot  fine aia inreltectiuasqi aia cogiratiua ff Huer.oia tfta tupplerepot:  fi igif aiaiuteUectiuaipfi toivuif nulla alia eltneccflltasmifiitorri 1  intellecti mcjft intellectio non requirir fbxmaiernion* cu coipoic fni  Hutf.q: pttUe irtavnio impedit: vr oinmustiiireUigere enim non fit  mediante oxgauo coxpxco*. quare i^if coguntur ir nere or intentione  £*'»• a(j3ifiico:po:is oxgamci acruirtcfieintriniVcnnio rideoivndc   ftifi fiinr trt*An iiitern«i«p j f i.    firi funt medy inter Zlurr.f cbufiianoe.volur eni rencreriiitarc Ire|/  lectus cpm Zluer.c volut ea *frndcrecu jmcipys ebiiftiaiioiui» i fi a  ftoup(ninrftarc:qxej:oppofirio peincipysfequunf oppofirecondu/  i.frubefiantergo mendacio relle tueri vnirartinrellcctuo im/   idO ei illud tl5 llilll M*rir» mt lllu r \ie int tr f.mt r* t n    fioneo.     ’ - r — IWI|UUUI luuii m ^ vw   qo Dicunt $ contra mirarem intrilectuoseiiiud majrimo argumero  cingi oes latmf nofiritficur Hibernis cognotfif to magnusl qui opi/   tlf/ltllfl ITl jrohumi/v 'C. A -l'OT i. .* n ^ _ i. r    nionum arabum/e piecipue Zluer.fuit fidelifiimus interpies» £r bea  ruo Doctoirinfiipef rubriliifimus 5cotus ac £gidtso roman*:quox$    1;      zod by Cooc    tdmauip,    Solutiones confradictformj   & eae ad l;oc:fed r olentes enitare foconenienria c5rrirtif*   larem intellectus ocuemur ad boctrrpfcanr anima inrellecriuaj:7 fi  S"?" 5 * r 5 a.nrurrjr.aiiurmij no po™$ in"  2 i» a 0 rI 5 A fl,, 9 i JP l,nrf P lu fcp«rato.fifidco piopofitu noftruj fkiie  txclarare oppofitu oemercctussrt ab ipfa tandf rerfrate coacti nui  to pacto retendant viirratcnmoporfus fatuitate: in tcllecrus. ra<f  foimaigtrur contradictionis oicamuog? £6men.fripium oeclaraB  uiiellcettoa foima bois in ifto c6.33.q1fo,® eft fomj«  inqnanrneft agens nostqi intelligctie abflaacre ouobus modis font  pnncipia co:u 3 quoiu 3 funr piincipia: * fm <p funr mouctes: 1 fm <p  flmt finis tcft fgif foima no perfici i s inrrinfece fm ipm : fe J etrrinfccS   ItionM a i* prat fozmao abftracras po (tremas ptrfi/   ttiones * n 5 pnmas rctfrecru ozbiu.z.mer.to.rltlmo.t anima intcL   Miifaf Jr c&m/ l p r d ’$ am 0 i r if actuo ^ c “ due $ p2imna:ficut pot  frifP/FJi' ’ ml, L* r “ W e ejr coinfrouc.ferrg einfil,   mam a fozma.op/    •hi Akir fubflatia oibis*   ^«nigeremam abfqj fo:ma. CSotnft.quic/  ® e ? ,n aaim marcria no fir in actis   ™ a P' r fo:r na:nam cum ma fit puro   De ^ Pjmciplo fintnall quo aliud cognofci p3r. £ri&  ‘J u ? 4 ? erj ^ n tex,c6.iutp mafmft ignora eft. intellecta  ««£ fnatma in pnmo inrellecrus occurfu p5t intellectus oiuidere  a rt 0lB,a i* .5' IbBeremamnoneflc foimi:nec aliqui tabe»  rozma:? ifto modo cofi Jerara materia no b 3 efTe errra a irim at o» non  ^r* pl ^ U,n - 2 * p ^T/ i ^ c . 5 - fi ne fbzmarqt tunc q* no,??5   actU: *” fol® rt / ,c t3 efhr in anUna:? efteua ronisc  5*** ?*£?** L J * rn ? fa * C0 ‘, 1 4 -Pio quito rt fic lolius ronie pdt  c ID!no - afft J 4c !7 a&tntie nalieiqz fi nu extra atam eet fine  omni fozmatno pollet aliqua recipere in actui: rtferibit Comtta.in  8.pbf .co.4.fic p3 qualirer,intrl(ccrue mater ain a foima piuidere p»  refi:« m quo acruit qualiter non.   CJmf« 4 »• ^ ? u e^nco. 4 i.ouodccfrrninetapbr. »351 in celo nulla e talia 10/  tcntia nlfi adqmerf.opcofitu pt 3 per ipm.<?.pbYfi.eo.if.t.7.pbr||*  come.i.e nono mera.cS.T terra.17.rbt olcif <p no ef» tiinfdil ® coti  pozaceleitia itenr.C' <£>agna fuit magnifice oornine altercatio inter  5 °S., , an ®*? WTOMKomb* e oilpurariontb’ quao babuiltie roa  nobileo muicc. £ t magnificos acpfccriffimi iudicii ons f 5 aibar cor»  renus amicimmus uins:r fiudiov meop collega oubirauit acutfffi/  me contra £omentatoicin piefenti pailji.Tl am oicruj eius ® in edo  no cfi potentia ad cotruprioncifcd fotum dl in potentia ad quiercins   autbpcintclugif oece(oinquanrucclum:autbocintclliairtirpe cck>  inquatncozpuojfioccdo luquantn!cefam/hoccfifalfum:qipipfiina  tomcn.i . fcpnmi pbYfi.celil fUquanrucelam non p 3 r quiefccrc. Si  t*ero oicas jjoictn cl uer.int elligif oe celo itiquitus coipus: toc nui.  *■* ?r»a (n tncldocclum eficui po titia ad quictcwricere io/   fUinclTcin potftiaad coirnprionii® fi foitcoicascdum inquituni  , 5xi- as P^/wopiJCclum aamqnanrn edum pofic quicfrcrcstuuc  , eoparatio erit uicquuiPMiftmirr.vi plera eftttunc£9<nf utoi coir»^    Srt&ictteHuer. $q   r&t a eclum por fumi rriboe modum fcrS ? &  <fli.c5,7d#r«9d«viiomodopioo:bcaii»mouff*aknmrt^n «/I ^ l,rn ®     gB BSSB SWatea^B   ppiiUsM^f   nses   ss^»".Bsi=   ggiS»5g«g§   fiSBE BBBsaSsgg   agSSSS SSBSS&3   C 2 S *®S?^^   fancro perro oegalarinio p&um nilej padue publice *pfir<nte*   €T Papie per frcob pe 8uraofranc9 / frnpietre«2nno po/  mini*if 2 i«pie vlrimo Zpitlie,    i-      u»       •s' 1 '.- * . ’ ’ • i n •?•>”> ^ ; v ' • iS     *M7 r 5 * 'r.. in; ' .j,y '.4 J>,‘ fiO -‘‘a : >h   ■ ■ •   ' y •-V i in%c 4 >t 6:» •<«>' li-oiiuii,,' *'r~      vu i^ot.ianJy .• mi/hH,* d». u; «feo»?». ■   t vi:*» . 1 ,   . • • '   ' :r . '• ki .«'ftintv miiji r, .i \z%u'   1   "'i.-.tnh; •), nttiOHto;   -■ -“‘rtirtjMiis&M ~tnnfc k ibisn 7     c.V :. } j.;.1lav j ■ ' ■ • /   * V" . ^ ;   ' • m . .. » «> jVr.     . i / • ; .'l ni   ’ . ihdOMjmubfiV «<1» Jrn.j ^ivV ' « *•;   ••.iSff. lh% :>£>!!')» litt ciri: *. f ; * ' "   '3^ onr.^.rii>;«;i(iV^us*C‘f.'Ty ; ' ji   l    »r-    X    'v:    Vct Marco Antonio (Marcantonio) Zimara o Zimarra o Zima. Zimara. Keywords: Aristotle, il liceo, la filosofia del liceo, filosofia liceale, lizio, liziale. Refs.: H. P. Grice, The Grice Papers, BANC MSS 90/135c -- Luigi Speranza, “Grice e Zimara: Aristotle within and without Oxford,” The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zini: la ragione conversazionale del ivstvm qvia -- ⸠ -- ivssvm – la scuola di Firenze—filosofia fiorentina – filosofia toscana -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library  (Firenze). Keywords: ivs, ivstvm quia ivssvm, the moral and the legal. Filosofo fiorentino. Filosofo toscano. Filosofo italiano. Firenze, Toscana. Grice: “Like me, Z. is interested in the Graeco-Roman concept of ‘ius.’” -- Saggi: Proprietà individuale e proprietà collettiva, Torino, Bocca, Il pentimento e la morale ascetica, Torino, Bocca; Giustizia: storia d’una idea – cfr. Grice on ‘justice’ in Thrasymachus – Torino, Bocca, -- cf. Grice, “Justice in Plato’s Republic,” “Social justice,” The Grice Papers --; La morale al bivio, Torino, Bocca, La doppia maschera dell'universo: filosofia del tempo e dello spazio, Torino, Bocca, Il congresso dei morti, Roma, Partito comunista d'Italia, ed. con introduzione di Bergami e prefazione di Nesi, Calabritto, Mattia e Fortunato; Poesia e verità, Milano, Corbaccio, I fratelli nemici: dialoghi e miti, Torino, Einaudi, La tragedia del proletariato in Italia: diario, prefazione di Bergami, Milano, Feltrinelli, Appunti di vita torinese, Firenze, Olschki, Pagine di vita torinese: note del diario, Torino, Centro studi piemontesi. Grice enjoyed Z.’s approach. “Z.’s philosophy on justice is divided in six parts. The first is on the real and the ideal -- il reale e l’ideale --; the second is “la giustizia come idea ed emozione” -- fairness as idea and as emotion --; the third, “i frutti del lavoro e la loro distribuzione scondo giustizia,” The fruits of labour and their distribution according to fairness; the fourth is “Libertà od egualiglianza” -- Grice: “Note the ‘od,’ which need not be exclusive” --; the fifth is “Analissi del merito,” an analysis of merit, and the last is “La pena riparatrice,” literally the pain that repairs, the punishment that teaches, or atones.” Grice: “In liberty or freedom versus equality, Zini approaches the ROMAN attitude, rather brusque to those who rather strike an Anglo-Saxon attitude!” – Grice: “An apt way to describe the underlying conceptual difference between "malum in se" and "malum prohibitum" is "iussum quia iustum" and "iustum quia iussum", namely something that is commanded (iussum) because it is just (iustum) and something that is just (iustum) because it is commanded (iussum). In symbols: ivstvm ⸠ ivssvm.   Uf uh    CENTRO sruoi ? GODETTI   2 )K\   d°no ziNO ZINI    {.HO /fS>   / l<3   L *   *Hài    GIUSTIZIA    STORIA D’UNA IDEA     TORINO   FRATELLI BOCCA, EDITORI   MILANO - ROMA - FIRENZE  IQ07              Proprietà Letterarja    Torino - Vincenzo Bona, Tip. di S. M. (10333)               * A A A tlAXAiiAi ***-* » à * A itUlJtlUAXM^     PREAMBOLO    La storia umana non è solo di fatti, essa è  anche, e sopratutto, d’idee. Il mondo esteriore  è una vasta officina in cui l’uomo, Dedalo ma-  raviglioso e solerte artefice del suo proprio de¬  stino, converge con lavoro indefesso le disperse  energie naturali al proprio vantaggio, le accumula,  le trasforma, le distribuisce. Il vastissimo regno  dell’opera umana, politica, guerra, economia,  arte, si svolge sotto l’occhio indagatore della  storia, che lo ricompone nel suo racconto coi  mille dettagli della sua critica esplorazione nel  cimitero del passato.   Il senso storico, che è, per così dire, un nuovo  sesto senso collettivo, che si aggiunge all'uomo  in quanto è un essere sociale, si è venuto depo¬  sitando per strati nello spirito, come una co-             VI    GIUSTIZIA    scienza comune proiettata all’indietro ; una co¬  scienza di continuità e di tradizione, che il  progresso della intelligenza e del linguaggio  rafforza, illumina ed estende, creando l’imperioso  bisogno di ricomporre idealmente la catena delle  vicende, per guisa che il momento attuale della  vita nella sua ricca complessità, si ricongiunga  alle più remote fasi delle sue umili origini. La  storia è scienza, perciò appunto che riallacciando  gli avvenimenti e risalendo nel fiume del tempo  a ritroso dagli effetti presenti alle cause passate,  dà ragione di ciò che è, e ponendo la legge  dell'evoluzione sociale, addita al corso delle  opere umane il proprio ideale destino.   Il senso storico è dunque un aspetto del senso  sociale; esso si afferma e consolida nella vita  collettiva vagamente dapprima, nella tradizione  religiosa, nel canto nazionale, nella leggenda ;  quindi si materializza nelle tombe, nei monu¬  menti e nelle epigrafi, affinandosi man mano  nelle cronache, negli annali, nei racconti storici  d’ogni maniera fino a conseguire lo svolgimento  straordinario, l’abbondanza e la precisione della  ricerca storica e della critica moderna. Il suo  progresso è correlativo a quello stesso della ci¬  viltà, poiché solamente un’adeguata conoscenza  della propria storia permetterà alle società umane                   PREAMBOLO    VII    di apprezzare nel loro giusto valore le condizioni  di fatto in cui esse si trovano, di darsene ra¬  gione, e di farne con relativa probabilità la  proiezione nell’ avvenire. Ma le energie umane,  che si sono esteriorizzate nei fatti e concretate  in opera militare, politica, industriale, non esau¬  riscono tutta l'attività dell'abitatore terrestre ;  l'uomo non à soltanto agito, esso à anche sentito  e pensato, e le sue idee e le sue emozioni, fissate  e trasmesse per mezzo di quella mirabile tele¬  grafia che è il linguaggio, sommate all’infinito ed  accumulate nella serie delle generazioni, formano  quei precipitati dello spirito, quelle cristallizza¬  zioni della coscienza, che la civiltà custodisce e  deposita in ciascuno di noi, precipitati più o  meno puri, cristalli più o meno normali, che noi  chiamiamo i nostri pensieri e i nostri sentimenti.   Tento nelle pagine seguenti tracciare l’intima  storia psicologica di uno di questi prodotti spi¬  rituali, il più nobile e complesso di tutti loro,  la giustizia.   Bisogna credere che il grande problema del  nostro mondo umano sia contenuto in questa  parola. Il Newton dell'Etica sarà quegli che det¬  terà la formula di questa meccanica sociale, per  cui le relazioni degli uomini debbano essere re¬  golate, equivalente nel dominio morale alla legge            Vili    GIUSTIZIA    di gravitazione in quello fisico. Kant à profeti¬  camente annunciato nei suoi Tràume eines  Gcistersekers erlàutert durch Trattine der Meta-  physik, questo mondo degli spiriti unificato e  governato da una legge etica universale. « Di  là nascono gli impulsi morali che ci spingono  spesse volte contro il nostro personale interesse,  la forte legge di stretta obbligazione, la legge  più debole della benevolenza, che l'una e l'altra  ci costringono a più d’un sacrificio, e per quanto  ambedue siano di tempo in tempo vinte dalle  inclinazioni egoistiche, non mancano d esprimere  la loro realtà nella natura dell’uomo. Per modo  che noi ci sentiamo, nei più riposti moventi della  nostra condotta, sotto la dipendenza di una  norma di volontà universale, donde risulta un  regno di tutte le nature pensanti, un’unità mo¬  rale ed una costituzione sistematica secondo  leggi esclusivamente spirituali. Non e forse per  mezzo di questa dipendenza sentita.dalla volontà  particolare verso la volontà universale che il  mondo immateriale conquista la sua unità morale  costituendosi, secondo le leggi di questa conca¬  tenazione che gli è propria, in un sistema di  spirituale perfezione?».   Sarebbe però illusorio porre questa volontà  legislativa fuori dell umanità stessa, mentre essa          PREAMBOLO    IX    soltanto si realizza storicamente nell’anima sociale,  come supremo fatto di spiritualità collettiva.   I profeti d’Israel appaiono forse all’alba del¬  l’incivilimento, come i primi audaci architetti di  questo tempio grandioso di giustizia, che gigan¬  teggia oggi imponente nella coscienza umana,  aspettando che i secoli venturi vengano a coro¬  narne di vittoria e di luce i più elevati fastigi;  essi posero le solide larghe pietre della base  profonda, creando il Dio giusto e cavandone fuori  l’immagine della loro stessa ardente passione.  Nei loro scritti Jahvò, la vecchia divinità sangui¬  naria, capricciosa e crudele, scompare, e sorge in  sua vece un Dio di giustizia e di misericordia,  amico del povero e vendicatore delle iniquità,  finché poco a poco in uno slancio di carità, il  cuore dell' uomo si apre al sentimento della fra¬  tellanza umana e dell’amore. Allora è venuto il  momento di far scendere sulla terra un Dio  nuovo; il Figlio prende il posto del Padre.   Mentre 1 Oriente semitico compieva questo mi¬  racolo per mezzo della fede, il genio ellenico,  per un altra via, per quella della ragione, giun¬  geva alla solenne affermazione della virtù e della  giustizia. I pensatori della Grecia, Socrate, Pla¬  tone, Aristotele, sono il contrapposto dei profeti  di Giuda, Isaia, Geremia, Cristo.       X    GIUSTIZIA    Roma raccoglie le due eredità, la filosofia  greca e la religione cristiana, e i suoi sommi  giuristi fondano col diritto, l’impero della legge.   La coscienza moderna sprofonda le sue radici  in quelle tre grandi stratificazioni del nostro pas¬  sato. Ma l'albero della civiltà che cresce robusto  e protende rigogliosi i suoi floridi rami, nella pre¬  sente fase storica domanda al suo pieno sviluppo  il fecondo concorso d’un’altra energia, il calore  del nuovo astro di vita, già alto sul nostro  orizzonte, la Scienza.         » T^» fT»TT » »    CAPITOLO I.   Il reale e l’ideale.    Il primo pensiero, che deve essere germogliato  nella mente degli uomini, quando guardarono  all'atto umano in quanto* è causa di un avveni¬  mento utile o dannoso a sè o agli altri, fu senza  dubbio questo: ch’esso rispondeva ad una vo¬  lontà superiore preordinatrice del mondo e delle  sue vicende. Questo ingenuo e primordiale fa¬  talismo è talmente proprio d’ogni mentalità in¬  colta e semplice, che noi vediamo tuttora nei  bimbi, come nei selvaggi e nelle genti della  campagna, una supina rassegnazione ad accetta jb  tutto un ordine di fatti, d’imposizioni e di regol;  prestabilite, sempre quando non siano in troppo  stridente contrasto colle esigenze istintive della  loro indole. La natura umana è piuttosto docile  che ribelle, la sua volontà si piega più assai che  non resista, e subisce la suggestione e l’impulso,  più che non lo dia, e questo in una misura mag¬  giore o minore in tutti i gradi e in tutte le fasi  della vita collettiva. La capacità di adattarsi e di  plasmarsi ad un regime sociale già fatto è infi-    Zixo Zini, Giustizia.    1            2    GIUSTIZIA    nitamente maggiore di quella di reagirvi o di  modificarlo. Noi stessi ne facciamo esperienza  cotidiana quando, anche nolenti e fastidiati, su¬  biamo nella vita famigliare e cittadina un’infinità  di piccole e di grandi tirannie, alla cui conven¬  zionalità, che la fredda ragione dimostra sciocca  o puerile, non sapremmo nè vorremmo sottrarci.   E sì che in una persona educata lo spirito  critico, rafforzato dal confronto e dall analisi dei  fatti, sembrerebbe dover diventare potente molla  all'affrancamento dal pregiudizio o dalla tradi¬  zione. in verità chiunque non voglia giudicare  l’umanità dalle eccezionali apparizioni di pochi  audaci Prometei, ritrovatori di nuove forme di  vita materiale o morale, o di qualche squilibrato,  la cui eccentricità non è che una logica alla ro¬  vescia, dovrà persuadersi che la passività volitiva  è di gran lunga superiore all'iniziativa o allo  spirito di resistenza (i). Non comprenderemmo del   (i) La nolontà è nel mondo assai maggiore della vo¬  lontà. Quella è dei più, questa dei meno. Una filosofìa  morale, come quella di Nietzsche, che ponga a suo fon¬  damento l’affermazione del volere, contraddice alle aspi¬  razioni dell’infinita maggioranza. Dante, insuperabile  maestro nella rappresentazione poetica del reale umano,  à efficacemente reso questo concetto dell’innata docilità  passiva, che è la legge del mondo pratico :   Ed io, che riguardai, vidi una insegna,   Che girando correva tanto ratta  Che d’ogni posa mi pareva indegna :   E dietro le venia sì lunga tratta   Di gente, ch’i’ non avrei mai creduto,   Che morte tanta n’avesse disfatta.   Inferno, III, 52-57.           CAP. I - IL REALE E L’iDEALE    3    resto senza di ciò i progressi mirabili della coor¬  dinazione sociale, cui sono legati i destini stessi  della nostra stirpe.   Con ciò facilmente s’intende che in fondo ad  ogni concetto di giustizia stia essenzialmente  un’idea di ordine (i), per quanto vagamente in-    (i) L’inizio dell’idea d’ordine è prima fisico e poi mo¬  rale. Poincaré à una profonda osservazione, là dove  parlando dell’astronomia quale madre di verità scienti¬  fica, pone il dato astronomico nella sua stessa sempli¬  cità primitiva, come nucleo d’ogni concezione di legge.  Se l’uomo avesse sempre vissuto sotto un ciclo coperto  di nuvole, nessuna scienza si sarebbe fonnata nel suo  spirito. Quegli antichissimi Caldei, che pei primi ànno  guardato il firmamento, osservarono che la moltitudine  di punti luminosi che lo popolano, non sono una turba  confusa errante a capriccio, bensì un esercito discipli¬  nato. Di qui sorse nella loro mente il primo pensiero  della regolarità (Cfr. G. Rageot, La philosophie d’uti  géomètre, “ Revue de Paris „, 15 fév. 1906). A conferma  di ciò trovo, che la radice Rta nel sanscrito significa  ordine, e nello stesso tempo esprime essenzialmente  l’entità divina indicata col nome di Varuna e gli Aditas,  ossia il sole e i pianeti. È evidente il sorgere iniziale  del concetto d’ordine dal regolare moto astrale. Rta,  moto, ordine, legge, finisce per generalizzarsi. Il mondo  intero è Rta. I fenomeni, che si riproducono nella stessa  maniera o ànno un ritmo, implicano una nozione d’or¬  dine. ‘ I fiumi convogliano il Rta ,„ * secondo il Rta  l’aurora figlia del cielo, risplendette ,„ " intorno al cielo  circola la ruota a dodici raggi, la ruota del Rta, che  non invècchia mai „ ossia l’anno. Presto nel Rta pe¬  netra l’elemento morale, esso diventa il vero e il giusto,  cosicché esso si trasforma nell’astratta legge del mondo  fisico e del mondo morale. Gli dei delle grandi meteore          4    GIUSTIZIA    tuito, ordine la cui imposizione si fa risalire ad un  potere superiore regolatore delle cose terrene ed  umane.   Bisogna riconnettere questi modi di pensare  colle abitudini mentali dell’uomo religioso, qua¬  lunque possano poi essere le espressioni con¬  crete della sua fede. Giusto è ciò che Dio vuole,  e ciò che accade è volontà di Dio, dunque qua¬  lunque cosa accada è giusta. Il sillogismo ò pei-  fetto. Questa filosofia del fatto compiuto è più  frequente di quello che non si creda. Essa può  da una rozza e grossolana rassegnazione mus¬  sulmana, che fa piegare il capo docilmente ad  ogni evento, elevarsi fino alla spirituale apatia  del panteismo stoico, o alla mistica immedesi¬  mazione in Dio dei santi : può dalla superstiziosa  e cieca fede, che fa di un feticcio il padrone  della esistenza nella volontà di un selvaggio, tra¬  sformarsi nel principio etico di uno Spinoza o  nella concezione determinista di un filosofo spen-  ceriano.   Lo spirito dell'uomo oscilla tra due opposti  poli, e per un lato sembra abbandonarsi volen¬  tieri alla comoda presunzione che una rete d’in¬  visibili fili regga e diriga ogni moto nel mondo  delle cose e degli uomini. Chi abbia nelle mani  queste redini non importa; Dio, fato, natura, fa  lo stesso, purché vi sia una volontà od una    celesti, incarnano l’idea dell’ordine. Varuna (Rta) pro¬  tegge il diritto. H. Oldenberg, La Religion du Veda.  Paris, 1903, pag. 163, 164, 244 e seg.            CAP. I - IL REALE E L IDEALE    5    legge... Com’è bello poter dire a se medesimo:  dev'essere così — era fatale. Questa risposta la  dia la religione o la scienza, è in fondo la me¬  desima cosa: 'AvdTKr|. Quando questa parola è  pronunciata e il destino chiude le sue porte di  bronzo al desiderio e alla speranza violenta degli  uomini, l’uomo sente levarglisi dalle spalle il pe¬  sante fardello della vita, e ne scarica tutta la  responsabilità su quella misteriosa occulta neces¬  sità, che spinge il mondo per le oscure vie se¬  gnate fatalmente al suo corso.   Ma lo spirito umano è il regno delle più tra¬  giche antinomie ; l’amara ironia, che è insita nella  vita e che ne forma lo scherno, è il senso di  libertà che emerge ribelle dalla coscienza, e che  si contrappone audacemente in faccia ad ogni  legge, di cui è negazione violenta e sfrontata (i).  Necessità e contingenza; necessità fuori di noi,  nella schiavitù fìsica dell’universo; contingenza  dentro di noi nella libertà psichica dell’uomo.  Forza indocile ed autonoma, sbrigliata cavalla    (i) Credo che Kant abbia ragione quando confessa in  una lettera a Garve, che il primo impulso a filosofare  gli venne dalla coscienza delle antinomie, che tiranneg¬  giano l’intelligenza umana colla loro implacabile osses¬  sione , libertà o necessità, eternità o principio delle  cose, ecc. Sono questi pungenti aculei che lo indussero  alla Critica della Ragione pura, per far cessare, come  egli stesso dice, lo scandalo della contraddizione, e l’in¬  timo conflitto della ragione con se stessa. V. Delbos,  La philosophie pratique de Kant. Paris, 1906, pag. 57  in nota.         6    GIUSTIZIA    pronta ai più furiosi galoppi sotto lo sprone del  desiderio attraverso tutti gli ardenti campi della  passione, la volontà è veramente il Mazeppa  della leggenda, nel medesimo tempo infinita¬  mente schiava ed infinitamente libera (i).   Che se il mondo esterno ci appare colla scorta  di una fede, che ce lo dipinge alla maniera di  Tertulliano, come una liturgia, che si svolge, mo¬  deste tamquam sub oculis Dei, o una divina or¬  chestra, di cui ogni nota è scritta ed eseguita sotto  la bacchetta del gran Maestro concertatore del¬  l’universo; ovvero alla luce della scienza, che  formula le sue leggi in equazioni algebriche,  come una ferrea catena di fatti, stretti fra loro  da un indissolubile vincolo di causalità; il mondo  dell’anima è invece un puro dominio di possibi¬  lità. Qual’è l’illusione? la necessità fuori di noi,  o la libertà dentro di noi, o entrambi ? tutto sa¬  rebbe dunque ugualmente necessario, il mondo  fisico e il mondo spirituale, ovvero tutto egual¬  mente libero? L’universo è una necessità, ovvero  una contingenza senza fine? Vi sono nella nostra  coscienza dati sufficienti per la soluzione d un tal  problema? In verità, confessiamo la nostra igno¬  ranza e la parzialità dei nostri giudizi.   Nel mondo fisico noi giudichiamo dal risultato,  e giudichiamo da ciò che è, a ciò che deve es-    (i) Et il traverse d’un bond sur ses ailes de fiamme  Tous les champs du possible, tous les mondes de   [l'àine.   Victor Hugo.        CAP. I - IL REALE E L’IDEALE    7      sere. Il reale è necessario. Quale fondamento  abbia questo ragionamento è troppo evidente.  Forsechè è escluso che le cose possano essere  diverse da ciò che sono, mentre per giudicarle  tali, noi dobbiamo fatalmente aspettare ch'esse  siano? Lo stesso principio di causalità, data l’in¬  finita combinazione degli elementi causali, che  risalendo a ritroso degli effetti possiamo ricono¬  scere e più potremmo se più conoscessimo; è  un'illusione, o meglio un simbolo logico.   Nel mondo della coscienza, noi giudichiamo  dalle possibilità, cioè da ciò che avrebbe potuto  essere, a ciò che è in effetto, e perciò ammet¬  tiamo implicitamente una pluralità di eventi. È  per questo che, mentre il dominio delle energie  fisiche è concepito dai più come un universo, il  dominio delle forze morali è praticamente trat¬  tato come un pluriverso (i).   Questa è la ragione per cui, se siamo gene¬  ralmente disposti ad accettare la serie delle vi¬  cende naturali, che compongono l'evoluzione del  nostro mondo, daH’altcrnarsi delle stagioni al¬  l’apparizione e alla scomparsa delle forme vitali,  rispettando senza protesta la legge di natura,  anche quando essa ci colpisce più crudamente,  insorgiamo invece molto spesso contro l’atto  umano, sia accusando la volontà che lo inspira,  sia condannando gli effetti che ne derivano.   È vero che talvolta il dolore ci muove ad ac-    (i) W. James, The will lo believe. New-York, 1903.  — The dilemma of detcrminism, pag. 145 e seg.          8    GIUSTIZIA    cusare di crudeltà la natura o Dio; ma questa  è una delle tante illusioni antropomorfe, a cui  soggiace fatalmente il nostro spirito.   Così l'anima dell'uomo è l’oscuro teatro di  queste antinomie, che si rispecchiano nei mag¬  giori concetti elaborati dalla coscienza progres¬  siva, giustizia, verità, bellezza.   La giustizia è una legge dell'universo? Per un  certo lato l’uomo ha una irresistibile tendenza  a crederlo, ed io penso che sia appunto questa  communi* opimo che l'ha spinto così di buon ora  alla costruzione d'un mondo metafisico, in cui si  realizza un ordine di necessità morali, che noi  siamo incapaci di raggiungere sulla terra.   In questo senso il giusto ò divino; ciò e a  dire, è un sistema di necessità prevolute e presta¬  bilite da Dio. Come però sempre Dio e le sue  intenzioni sono stati composti con elementi psi¬  cologici ricavati dalla coscienza umana, ne con¬  segue che il concetto del giusto si dovette in¬  spirare alle finalità stesse dell’uomo, per quanto  riferite alla volontà divina (i).    (i) Fino a che punto possa spingersi questa trasla¬  zione alla volontà divina dei desideri e degli interessi  dettati dall’ egoismo o dalla passione dell’uomo, pos¬  siamo giudicarlo dalla tranquilla dichiarazione di Stahl,  quando afferma che Dio à, circa le questioni politiche e  sociali più importanti, le stesse idee dei grandi pro¬  prietari rurali della Prussia. Gli e per questo, che il  grido Dio lo vuole à potuto servire di giustificazione a  tutte le iniquità e a tutte le follie. Un popolo o una fa¬  zione si impadroniscono di Dio, e se ne servono come         CAP. I - IL REALE E L’IDEALE    9    I! pensiero religioso dell’umanità percorre  questo lungo cammino: comincia coll'affermare  incondizionatamente che ogni atto del volere e  del potere divino è giusto. Giusto è ciò che Dio  vuole, e termina concludendo che Dio vuole ciò  che è giusto. La strada è assai lunga; perchè  va dalla semplice constatazione dell’effetto alla  meditata ricerca d’una causa.   E qui è veramente tutto l’innato razionalismo  d’ogni umana filosofia. Dire, come fa l’anima  esclusivamente religiosa, Dio è giusto sia fatta  la sua volontà, è accettare passivamente, senza  spirito di critica, il corso delle vicende, di cui  si ignora la legge moderatrice. Asseverare in¬  vece come fa Socrate n e\\'Eutifrone « il santo  non è già ciò che gli Dei vogliono, bensì gli  Dei lo vogliono perchè è il santo » o dichiarare  come S. Tommaso, che la volontà divina si ac¬  corda col giusto, ovvero dire con Leibniz che  il giusto è dell’essenza di Dio come il vero, e  che le cose tutte giungono ad un’armonia pre¬  stabilita che si realizza nella mente di Dio, tutto  ciò equivale a presupporre un ordine morale,  una legge della condotta universale preesi¬  stente alla volontà stessa di Dio, e anzi fa  rientrare Dio e la sua potenza nei piani razionali  disegnati dalla nostra intelligenza; in una pa-    stromento di guerra e di sterminio contro altre schiatte,  contro altri partiti. A. Menger, Lo Stato socialista.  Torino, 1905, pag. 210. — Renan, Histoire dii peup/e  d‘Israel, I, 263, 264.    Ziko Znri, Giustizia .    2       IO    giustizia    rola è l’uomo che si fa legislatore morale del¬  l'Universo (i).   Da questo momento la ragione umana pre¬  tende di conoscere il perchè della volontà divina  e della sua opera nel mondo, e in un certo senso  essa sostituisce sè stessa nella intenzione e  Creatore.   Come del resto avrebbe potuto essere diver¬  samente, mentre questo Creatore, i suoi mezzi,  i suoi fini, sono la proiezione antropomorfica   dell’uomo stesso nell’infinito?   Nè mutano le cose perchè l’uomo sostituisce  Dio e vi mette al suo posto la natura; poiché   ostinato nel suo invincibile antropomorfismo mette   in realtà sempre sè stesso come norma dell Uni¬  verso, e quando crede di aver penetrato i se¬  creti propositi della natura, nelle vicende de  mondo che lo circonda, non à in definitiva altro  scoperto che la sua propria ragione e i fini, che  essa è in grado dedicargli. Il diritto, esclama  Grozio, esiste anche si darernus Deum non esse.  E senza saperlo diceva una verità assai più pro¬  fonda di quello che non porti l’espressione ver¬  bale, poiché il diritto esiste in quanto esiste  l’uomo, che lo sente e che lo pensa.   Con questo la concezione di un diritto natu¬  rale non deve essere giudicata una semplice il¬  lusione teorica senza portata pratica. E una pio-    fi) I Vanni, Lezioni di filosofia del diritto. Bologna,  1904, pag. 272 - 274 - - Th. Gomperz, Les penseurs  de la Grece. Paris, i9°5> H> P a S - 37^ 377-           CAP. I - IL REALE E L’IDEALE    II    fonda osservazione questa, fatta da Jaurès a  proposito della Dichiarazione dei diritti dell’uomo  e del cittadino, che il diritto di natura, qual fu  affermato dai legislatori della Grande Rivoluzione  sulla traccia della Filosofia del XVIII secolo, à  un profondo significato politico, che non può  essere trascurato (i).   Non è soltanto un astratto formulario, in cui  si esprima lo spirito dottrinale di quella età;  ma è sopratutto una reazione pratica contro Io  stato di fatto e il sistema dei privilegi di classe  sanzionato dalla tradizione storica; contro il di¬  ritto feudale ed ecclesiastico delle classi supe¬  riori, che vanta per la sua legittimità una lunga  tradizione di secoli ed attesta la storia in suo  favore, la borghesia, illuminata dalla ragione  dei tempi nuovi, impugna Tarma del diritto na¬  turale, che il razionalismo filosofico à foggiato  negli arsenali della speculazione giuridica e mo¬  rale, ed ai diplomi, alle pergamene dei nobili,  dei preti, oppone titoli di ben più alta antichità  e valore, titoli eterni scritti nel codice della na¬  tura e letti dalla ragione.   La Ragione ecco la nuova Dea, installata vit¬  toriosa sugli altari del mondo ; il suo tempio  spirituale eleva la fronte superba verso il cielo  e sfida gli anatemi impotenti della credulità teo¬  logica; dentro al santuario ministrano, solenni    (i) G. Salvemini, La Rivoluzione Francese. Milano,  1905, pag. 143.         12    GIUSTIZIA    sacerdoti davanti al nume, i filosofi del XVIII se¬  colo ed ogni setta à la sua cappella particolare  per celebrare il suo culto. E dalle solitarie celle  dei pensatori, i suoi fanatici devoti traggono a  forza, nella grande opera di demolizione sociale  e morale della Rivoluzione, la strana divinità pei  le vie di Parigi, tra il furore dei demagoghi, e  l’offrono all’adorazione delle plebi, cosicché Dio  e re siano decapitati nel medesimo tempo.   L’uomo si persuade d’essere diventato arbitro  del proprio destino : la società e il suo progresso  sono l'opera della sua ragione, ed egli ne detta  orgogliosamente il patto fondamentale e le leggi.   Non si sarebbe potuto compiere una Rivolu¬  zione, nè instaurare un regime nuovo ab iviis  senza questa audace presunzione. Bisogna rico¬  noscere questo merito ai dottrinari, che foggia¬  rono nei loro principi etico-giuridici quella leva  possente del razionalismo critico per cui un mondo  costituito fu spostato dal suo asse ; 1 umanità ci¬  vile compì allora uno sforzo immenso per aprire  al proprio cammino una via nuova, e vi riuscì  tra errori, delitti c follie ; ma per riuscirv i do¬  vette persuadersi dell’onnipotenza della sua ra¬  gione.   Ma come suol sempre accadere, la ragione che  era stata rivoluzionaria divenne presto conser¬  vatrice, quando sulla demolizione del passato  ebbe inalzato il nuovo edifizio legislativo. Allora  la legge diventa l’espressione positiva del giusto,  e il legislatore il suo infallibile interprete. Cade  il magico miraggio del Vernunftrecht , logico pio-     CAP. ! • IL REALE E L IDEALE    13    dotto della mente umana, e trionfa l’empirismo  a braccetto coll'utilitarismo economico; ciò che  è legale è giusto ed ò legale ciò che è utile.   Soltanto che una volta adottato come misura¬  tore degli atti lo standard dell' utilità, 1’ uomo  diventa soggetto delle più curiose idiosincrasie  morali, e troppo facilmente smarrisce il senso  della giustizia nell’aspra difesa dell’interesse.   Fortunatamente presto la critica riprende la  sua rivincita sull’adesione pura e semplice allo  statu quo. Penetra cogli studi biologici e storici  la coscienza di una continua trasmutazione nei  processi sociali e nelle relazioni etico-giuridiche  tra gli umani, che li rispecchiano. Il diritto è  una categoria della storia ( 1 ).   La norma giuridica sorge come le altre ma¬  nifestazioni della vita collettiva nel clima storico  di una determinata fase della civiltà. Dio non  crea la giustizia, e non la scrive nelle tavole di  pietra del suo decalogo, allo stesso modo che  la natura non à fissata a priori la regola della  vita umana e dell’umano destino. Le finalità del  vivere collettivo non sono proposte, ma imposte  in una ragionevole comprensione dello svolgi¬  mento civile dell'umanità, non proposte da una  volontà intelligente e preordinatrice, nè da una  forza originale e imperitura del mondo; bensì  imposte dalle condizioni di fatto, storicamente  mutevoli, logicamente interpretate e comprese  dall’intelletto umano.    (1) I. Vanni, op . cit .       *4    GIUSTIZIA    La giustizia è umana, come tutto ciò che forma  parte del mondo spirituale; è sentimento ed  idea. Essendo umana è relativa. Per una parte  è rispetto di ciò che è, per altra parte è ten¬  denza verso ciò che dovrebbe essere.   Tutto l’uomo è impastato di questa antinomia  fondamentale; l'essere e il dover essere (sein und  seinsollenden) ; l’essere è l’elemento fisico, il dover  essere è l’elemento metafisico della nostra na¬  tura. Impossibile abolire l'uno a profitto dell altio,  senza cadere nelle assurdità unilaterali dell'em¬  pirismo e dell’idealismo. Nel campo della giu¬  stizia l’essere è la legge, il legale; il dover essere  è la coscienza individuale o collettiva, 1 ideale.  Anche l’ideale è una forza del mondo, la maggior  forza forse dell’universo spirituale. Essa sollecita  lo sforzo, illumina l'intelligenza, indirizza ed ec¬  cita la volontà, attua il progresso morale. L’onda  incalzante della giustizia riformatrice che investe  la coscienza moderna, trae le sue scaturigini da  questo profondo sentimento del dover essere che  contrapponendosi alle crudeli ed aspre necessità  di ciò che realmente è, sollecita l'umanità all at¬  tuazione progressiva de’ suoi stessi ideali.            CAPITOLO IL   La giustizia come idea ed emozione.    Poche parole hanno nel vocabolario di tutte  le genti un uso così frequente, e possono dar  adito a tanto soffio di passione e di speranza,  come questa divina parola di giustizia, che sembra  contenere ancora in sò qualche parte di quella  essenza sacra, che animava l’intimo senso della  antichissima c misteriosa radice, donde prima¬  mente sorse negli idiomi della nostra stirpe il  vocabolo, destinato a chiudere, nel breve giro  delle sue sillabe, il più nobile sentimento e in  pari tempo l'idea più elevata dell'umanità (i).   Tutti gli interessi vitali vi sono strettamente  congiunti, i primi e fondamentali bisogni del  cibo, delle vesti, del ricovero, dell’amore ; e poi    (i) A. Fick, Vergleichendes IVórterbuch der Indoger-  manischen Sprachen. Gottingen, 1891-1894, 1 . Th. S. 112.  — M. Bréal et A. Bailly, Dictionnaire étymologique  latin. Paris, 1891, pag. 143-144.         i6    GIUSTIZIA    via via gli altri secondari, quelli che nascono  dalla vita di relazione e dalla simpatia, amor   proprio e 1 amor alti ni ( i)-   Gli è che veramente il contenuto morale e  sociale di questa parola è così denso di pensiero  ed ingloba un così grande numero di assodati  psichici, tanto di natura emotiva quanto din -  La intellettuale, da formare una delle piu abbon¬  danti masse appercettive, come d,cono > P^  | oai moderni, sempre pronta ad essere posta m  movimento. Ciò deve essere considerato come  la base di quella speciale reazione, che chiamiamo  il senso della giustizia. Il suo contenuto psichico  è tale, che, rievocandolo è quasi tutta la vita   dell'umanità che si suscita: lotta, violenza, tirannia   del forte sul debole, la donna, >1 fanciullo, lo  schiavo ; arbitrio di classi, oppressioni di Stato  di Chiesa, dall’antropofagia all’iniquità protezio¬  nista ; inanello stesso tempo anche tutto 1 apo¬  stolato umano, lo spirito di tutte le rivendica¬  zioni, l’anima di tutte le rivoluzioni. Fiatjustitia ,  pereat mundus.    (!) Antichissimo e fortemente radicato nella diffusa  coscienza collettiva è questo senso della giustizia, semp  ' mutato sul vecchio tronco delle idee teologich  eTei sistemi religiosi. Conf. G. Maspero, Histoireatu   cienne des peupies de VOrient class,que a™,   na „ l 8 g-ioo. - Chantefie de la Saussaye, Marne ,   ttératurefrecque, Paris, 1896-99, l P*S- 4T9&* III,  pag. 265.         CAP. H - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 17    La giustizia è stata quasi sempre considerata  piuttosto come un’idea che non come un senti¬  mento. Orbene è precisamente il contrario che  avrebbe dovuto essere. Questo della giustizia è  prima di tutto un quesito psicologico.   Il lato emotivo della giustizia precede quello  intellettivo. Questa reazione cosciente dell’orga-  nismo nervoso, che afferma il suo diritto alla  sopravvivenza, è all'inizio, come Bacone aveva  già divinato ed espresso colla forte indicazione  di wild, justice, un impulso alla vendetta, prima  personale, e poi collettiva (i).   Tutta la primitiva storia della giustizia, rico¬  strutta sui dati della antropologia e della socio¬  logia comparate (ad es. da Letoumeau), ne è una  dimostrazione inconfutabile ( 2 ). Ella s’impernia  sul taglione, questa roccaforte d’ogni istituzione  penale, che mostra d’essere talmente legata al  meccanismo fisio-psichico della nostra natura,  che dopo secoli e millenni, corrisponde ancora  al metro comune della giustizia repressiva presso  i popoli più civili e trova la sua legittimazione  morale nella nota formola : quia peccatovi. Nè  serve a mascherarla il celare la sua odiosa faccia  di bassa brutalità sotto la vernice della vendetta  sociale, colla quale avremmo forse la pretesa  d’averla nobilitata. In fondo è la stessa wild jus¬  tice che parla oggi per bocca d’un così detto    (1) J. M. Baldwin, Diciionary of philosophy. London,  1901, voi. I, pag. 585 e seg., art. justice.   (2) C11. Letourneau, L’évolution juridique. Paris, 1891.    Zrwo Zini, Giustizia.    3      i8    GIUSTIZIA    difensore della società nei nostri tribunali ; come  quella che armava il braccio dell’abitatore delle  caverne (i). L’espressione mosaica: occhio per  occhio, dente per dente e l’espressione evangelica.  qui gladio ferti gladio perit\ coincidono colla legge   del contrappasso, che suggerì al poeta cristiano  di comporre quella mostruosa architettura pe¬  nale, che faceva inorridire giustamente Scho¬  penhauer. La reazione all’offesa è il sentimento  della giustizia; almeno in parte (2). Nell’animale  può manifestarsi colla forma della vendetta.  L’intelligenza animale arriva fino a ciò (3).   Ma per aver la reazione, bisogna avere la forza  ed anche la sua coscienza, donde nasce il diritto.  L’essere debole non reagisce, subisce ed accetta.   Nel rapporto di sola subordinazione non c è  possibilità di questa coscienza giuridica, non si  sente l’ingiustizia. I viaggiatori sono concordi nel  dipingerci la remissione passiva del selvaggio di  fronte alla violenza del capo. Schweinfurth narra,  che un re Niam Niam si divertiva a prendere di  tempo in tempo al laccio un uomo nella folla,  che stava ai piedi del suo trono, e poi a tagliargli  la testa (4). L’onnipotenza del capo si estende dalla  persona alle cose. Così nell’Oceania, mentre    (1) H. SinuwicK, The methods of Ethics. London,  1900, pag. 281. — H. Hóffding, Morale, ecc. Paris, 1903,  pag. 511 e seg.   (2) F. Paulsen, System der Ethik. Berlin, 19°°. ‘L  B. S. 128 f.   (3) H. Spencer, La giustizia. Trad. it., prime pagine.   (4) Letourneau, op. cit., pag. 85.       CAP. U - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 19    un capo neo-zelandese, che aveva commesso  uno di questi assassini regali, montava, come ci  riferisce Cook, in una grandissima collera, quando  gli si diceva che per una cosa così perfettamente  insignificante, egli sarebbe stato impiccato in In¬  ghilterra, questi medesimi capi sulle terre dei  loro soggetti, si attribuiscono il diritto di tagliar  alberi, cogliere frutti; tanto che quando uno  d'essi diceva ad un indigeno: a chi appartiene  questo maiale, o questo albero, il proprietario  non rispondeva mai: a me; ma sempre: a te e  a me (i).   Maupassant racconta d’aver assistito in Al¬  geria ad un curioso episodio. All’angolo d’una  via un fanciullo gli lustrava le scarpe; appena  egli ebbe terminata la sua operazione, e Maupas¬  sant gli ebbe gettata una piccola moneta, ecco  che dall’altro canto della strada un moro sui se¬  dici anni, che era rimasto fino allora a guardare,  si leva di botto, si getta sopra il lustrascarpe,  lo butta a terra e violentemente gli strappa di  mano la moneta, quindi ritorna tranquillamente  al suo posto come un nibbio rapace farebbe,  dopo aver ghermita la preda. Tutto ciò s'era  svolto nel modo più naturale di questo mondo,  senza che a nessuno dei presenti venisse in  mente di protestare in favore del debole op¬  presso, quasi si sarebbe potuto dire senza che  nemmeno questi si mostrasse troppo maravi-    (1) Letourneau, op . cit ., pag. 57-59.           20    GIUSTIZIA    gliato del fatto, non ostante le sue alte strida di  protesta. Forse egli nel suo pensiero accettava  la grande legge naturale del più forte, preparan¬  dosi inconsciamente per la suggestione dell e-  scmpio, ad esercitarla un giorno egli stesso sopra  qualche altro più debole di lui. Così praticamente  si forma la gerarchia (i).   ( "Un”breve aneddoto di questo genere vale più  per la storia della formazione naturale della giu¬  stizia, che molti volumi di astruserie filosofiche.  La facile rassegnazione delle classi inferiori al  loro destino di iniquità e di oppressione è un  fatto troppo noto. La schiavitù stessa, che ai  nostri occhi appare come l'estrema delle miserie  e tanto insostenibile da preferirle la morte, non  soltanto trovò modo di farsi giustificare dalla  morale pagana e dalla teologia cristiana, che  questo può ancora spiegarsi coll egoismo degli  interessati, ma ciò che più ci stupisce fu accettata,  senza protesta, almeno nella grandissima geneia-  lità dei casi, da coloro stessi che ne erano le  vittime. In una commedia di Plauto uno schiavo  dice tranquillamente ricordando la croce, eh era  l’ignominioso supplicio dei servi ribelli : so bene,  che quello è il sepolcro che mi aspetta; là sono  andati a finire il padre, l'avo, il bisavolo e il tri¬  savolo (2). Tutta la storia è la dimostrazione pra¬    ti) Maupassant, Au soleil, pag. 19-20.   (2) Plautus, Miles gloriosus, act. Il, scena IV, v. 19-20:  .. scio crucem futuram mihi sepolchrum:  ibi mei maiores sunt siti, pater, avos, proavos, abavos.                  CAP. II - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 21    tica di questo silenzio del sentimento della giu¬  stizia, nella coscienza degli oppressi. 11 popolo è  un personaggio muto nella tragedia umana, che  ha bisogno, che qualcuno prenda la parola per lui.  Nelle rivoluzioni alla difesa del diritto dei deboli  e dei soggetti scendono in tutti i tempi uomini  d’aristocrazia o per lo meno d'una classe supe¬  riore. Le conquiste della giustizia sono il frutto  della propaganda di uomini, che sentono l’ingiu¬  stizia. Ora questi non possono mai essere gli  oppressi, o almeno non gli oppressi soltanto. Bi¬  sogna avere dei diritti ed in pari tempo la  loro coscienza, per difenderli in nome della  giustizia.   Qui siamo di fronte al problema fondamen¬  tale: l’apparizione del sentimento della giustizia  verso gli altri.   La spiegazione di questo grande miracolo  può esser tentata dalla psicologia. Questa gio¬  vine scienza è ai suoi primi passi, ma conta di  già, assai belle vittorie. Essa volge le sue inda¬  gini là dove i fenomeni sono più semplici, e le  sue esplorazioni delicate nei domini dello spirito  infantile, mettono in viva luce molti fatti e molte  leggi della nostra vita intellettuale e morale. Nel  bambino rivive la specie; anche se la legge  biogenetica di Haeckel, non resiste nella sua  schematica espressione alla critica; è però indu¬  bitato, scrive Baldwin, che per ciò che concerne  l’uomo, in lui le tendenze sono essenzialmente  ereditarie, e il loro esercizio spontaneo nel barn-        22    GIUSTIZIA    bino dimostra la legge di ricapitolazione nel suo  significato fondamentale (t).   Oggi possediamo già una ricca letteratura sopra   questo argomento.   Nessuno però meglio di Baldwin ha saputo  rintracciare nei complicati processi psichici, che  hanno per teatro l’anima infantile, il sorgere e lo  svilupparsi della coscienza sociale (2). I due poh  della personalità, l 'ego e Valter , sono il frutto  della reciproca azione dell'individuo sul gruppo,  e del gruppo sull’individuo. In questo senso tanto  1 ' e go quanto Valter sono sociali, ciascuno è un  socius creato per imitazione. L’analisi della co¬  scienza dimostra, che le qualità considerate come  personali sono dovute al trasporto delle qualità  daWalter àSìego per via d’imitazione. Ciò che  l’individuo considera sè stesso è il risultato d una  lunga incorporazione di elementi, che in una  concezione anteriore della propria personalità il  soggetto considerava come estranei.   Le mie qualità hanno queste origini altrui.  Allo stesso modo, tutto quello che è in me, tendo  a trasportarlo negli altri. L 'ego e Valter sono pel  nostro pensiero una sola e stessa cosa.   Di qui nasce il senso dell’uguaglianza. Quando  dico : siccome questa è la mia natura, così è nel  mio interesse procacciarmi questa data condi¬    ti) Baldwin, Interprétation morale et sociale du deve-  loppement meritai. Paris, 1899, pag. 186. — Confi Id.,  Développement mental ches Penfant et la race. Paris, 1897.  (2) Baldwin, Interprétation, eie., pag. io e seg.           CAP. !I - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 23    zione ; debbo attribuire agli altri le stesse qualità  e perciò anche la medesima mia sorte. 11 predi¬  cato è una funzione di quel tutto che chiamiamo  \'io] quanto a lungo il soggetto non varia, il pre¬  dicato rimane anche lo stesso. Questo senso  d'eguaglianza d’interessi, di meriti e di destino,  dipendenti da una situazione umana identica nel¬  l'evoluzione della personalità, è, dal punto di vista  astratto, il senso della giustizia; e dal punto di  vista concreto il sentimento della simpatia verso  gli altri (i). Il concetto stesso d’interesse, che rap¬  presenta il fulcro di tutti i sistemi edonistici ed  utilitari vecchi e nuovi, quando lo si consideri  in rapporto a noi, implica necessariamente che  Xcgo ponga Xalter sopra un piede d’uguaglianza.  Gli interessi dell’uno, le cose di cui Xego ha bi¬  sogno per vivere, sono appunto le cose, che per  lo stesso ragionamento egli accorda che gli altri  abbiano un pari diritto di ricercare. Quando  l’uomo cerca la propria soddisfazione a spese  altrui, fa violenza alle sue tendenze di simpatia  e al suo senso di giustizia. Quindi diminuisce la  propria soddisfazione. Tale è il pensiero dello  psicologo americano. Per mio conto io trovo che  la sua analisi è stata fatta sotto una luce troppo  rosea. Si direbbe che il suo spirito sia penetrato  di quella stessa atmosfera legalitaria, che im¬  pronta la vita democratica del suo paese.    (i) G. T. Ladd , Philosophy of conduci. New-York,  1902, pag. 290.           24    GIUSTIZIA    La natura dei nostri rapporti cogli altri è in  realtà assai più complessa e dipende dalla posi¬  zione che abbiamo assunto in faccia a loro. Del  resto Baldwin stesso riconosce, che il fanciullo  presenta due opposti caratteri ; per un lato è os¬  sequente, servile, imitatore, ossia un vero sog¬  getto delle suggestioni, che gli vengono dal¬  l’esterno, dalle persone che impara a riconoscere  superiori. Dall’altro lato è audace, aggressivo ed  inventivo, verso tutto ciò cui riesce ad imporsi.  Molti osservatori superficiali avevano portato 1 at¬  tenzione quasi esclusivamente sopra questo lato  elettivo della personalità infantile. Quindi la facile  accusa di egoismo sfrenato, di crudeltà innata,  di istintiva ribellione. Le belle pagine di Suliy  consacrate a questo argomento distruggono tale  pregiudizio (i). C’è tutto il lato opposto, l’elemento  soggettivo dell’», che conduce il bambino all’imi¬  tazione dei maggiori per bisogno d’adattamento  sociale, e gli fa assumere un atteggiamento su¬  bordinato verso quelle classi di persone, che hanno  un carattere di comando, di autorità, di dire¬  zione sopra di lui e dalle .quali ha sempre qual¬  cosa da imparare. Al contrario è aggressivo  verso i minori di lui; li plasma a capriccio e li  conduce, perchè li conosce benissimo negli atti  e nei pensieri; sono la sua eiezione, li opprime  e li calpesta. Ma l’analisi non può arrestarsi qui.  Dal padre al fratello e alla sorella minori ci sono    (i) J. Sully, Studies in chiìdhood, eh. VII.        CAP. li - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 25    dei punti di passaggio, degli stati, quasi direi di  equilibrio, tra il soggetto e l'oggetto; c’è la classe  degli eguali. Già la madre si trova in parte in  questa condizione di elemento medio. Pel bam¬  bino ci sono per così dire due madri, quella che  lo dirige e quella che gli cede secondo le occa¬  sioni. Ma più ancora sono in tal condizione i  suoi coetanei, i suoi fratelli pressa poco della  medesima età, che si trovano sottoposti con lui  ad una autorità pari. Qui il vero senso del so-  cius ha l’occasione di formarsi per una serie di  esperienze nella vita famigliare. Qui si elabora  quello spirito di giustizia infantile, quel rigido  formalismo che fa del fanciullo a tavola, nei  giochi, nella ripartizione dei piccoli premi e delle  piccole pene della società domestica, un così ri¬  goroso osservatore della giustizia. Bisogna os¬  servare i fanciulli a tavola, quando si sorvegliano  l’un l’altro nella distribuzione delle vivande, mi¬  surando il più o il meno cogli occhi, per cogliere  sul vivo la genesi della giustizia inter pares. La  scuola è poi l’altra grande palestra di questo  medesimo tirocinio. Occorre però aggiungere  quest’altra osservazione: l'uomo è l’animale sim¬  metrico per eccellenza. Questo senso della misura  e della proporzione è senza alcun dubbio uno  degli elementi più importanti della psicologia  giuridica. Nel gesto, nei movimenti di marcia,  come nel linguaggio, come in tutti gli aspetti  della condotta umana c'è questo principio d’or¬  dine, di simmetria, di misura. L’antica idea dei  Pitagorici del numero, come principio universale    Znjo Zini, Giustizia.    4         26    GIUSTIZIA    e simbolo dell'assoluto, non è forse che l’intui¬  zione di questa legge d'armonia. Sotto questo  aspetto istintiva è la ribellione contro 1 ingiusto,  ossia contro ciò che turba la simmetria umana.  Caratteristica è al riguardo la condotta del bam¬  bino. 11 formalismo infantile è forse un’inconsa¬  pevole obbedienza alla legge della simmetria. I  bambini sono giudici scrupolosamente ligi ad  un principio d imparzialita letteialmente intesa.  L’uomo è istintivamente giusto, perchè è istin¬  tivamente simmetrico. La vita di relazione, col¬  l’esercizio continuo del confronto, sviluppa in  modo particolare questo senso della giustizia; la  definizione romana dell’ unicuique suum tribuere,  e quella dantesca di proporzione da uomo a  uomo, contengono una verità profonda. La co¬  scienza della giustizia, che Aristotele chiama  commutativa, è una formazione empii ica, i cui  inizi si possono scorgere benissimo nella vita  infantile e in quella dei primitivi; in ogni atto  di scambio il do ut des , compresa anche la va¬  riazione del facias , è un’esperienza d’un’ evi¬  denza palmare. La giustizia diortetica o repressiva  è la reazione contro l’offesa, è il ristabilimento  dell’ordine turbato.   Questo elemento attivo della giustizia sociale,  che chiamiamo la coazione al riconoscimento e  al rispetto delle esigenze sociali, è sempre subor¬  dinato al sentimento vivace d’un ordine e d'una  proporzione tra i consoci; insomma è psicolo¬  gicamente una domanda di correzione della giu¬  stizia offesa; più che un elemento intrinseco di       CAP. Il - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 27    essa. D’altronde emerge qui un elemento utili¬  tario di capitale importanza. Perciò è in esso che  la materializzazione della giustizia nella legge  mostra avere le sue prime radici. Perchè la giu¬  stizia legale, messe a parte le sue funzioni pu¬  ramente interpretative, rappresenta essenzial¬  mente una coazione sia colla prevenzione, sia  colla pena, e la coazione è necessaria alla con¬  servazione dell’ordine sociale. Giustizia e legge  penale, primamente sorte da un originario im¬  pulso di vendetta, rappresentano la più antica  forma di giustizia. Durkheim ha dimostrato, che  i popoli primitivi conoscono soltanto le forme  della giustizia criminale, e che la giustizia civile  ha uno sviluppo posteriore (i).   Infine la giustizia distributiva è la più difficile  a sentirsi — la natura o Dio, nella creazione, non  sembrano rispettarla; vi è il grande e il piccolo,  il bello e il brutto, il forte e il debole, ecc....  V’è insomma la disparità, l'iniquità in tutto il  regno naturale e in tutta la vita. Anche lo stato  sociale, che è un aspetto della natura o del vo¬  lere divino, manca di giustizia distributiva, anche  se intesa aristotelicamente, non come una pro¬  porzione basata sull’eguaglianza, bensì come una  proporzione secondo il merito. Eppure nonostante  la lezione impartitagli quotidianamente dalla na-    (1) Baldwin, Dictionary of philosophy, I, pag. 586. —  Durkheim, De la division du travati social. Paris, 1893,  pag. 148-157. — Barth, Die Philosophie der Geschichte  als Sociologie, I, 86.        28    GIUSTIZIA    tura, l’uomo crede fermamente alla giustizia di¬  stributiva. Dalla dispotia asiatica alla democrazia  moderna è uno sforzo verso questo limite forse  irraggiungibile, la giustizia politica ed economica.   La progressiva evoluzione di questa coscienza  si svolge nei rapporti di classe, e si afferma man  mano che le differenze di nascita, di ricchezza,  di coltura tendono a diminuire. Tutte le forme  d’aristocrazia contrariano il normale sviluppo del  senso della giustizia, quella del sangue, come  quella del danaro e dell’ingegno. Il Cristianesimo  ha scritto qui una delle sue più belle pagine,  fondando sulla fede religiosa l'identità di natura  umana, nobilitando ogni spirito , condannando  ogni forma di violenza fisica e morale, procla¬  mando la fratellanza.   Questo senso superiore della giustizia distri¬  butiva, che va oltre alla semplice reazione del  risentimento all’offesa, che sollecita alla vendetta;  e nel medesimo tempo eccede gli angusti confini  psicologici della simmetria contrattuale, è desti¬  nato a far salire l’uomo alla coscienza del di¬  ritto come integrazione della personalità sociale,  ossia come facoltà, riconosciuta a sè e agli altri  di far convergere in una certa misura le utilità  sociali a vantaggio individuale. Questo sentimento  tende a realizzare nel mondo umano un certo  ordine, una certa proporzione finalistica, suggerita  da imperiosi bisogni di natura ideale, i quali de¬  vono o dovrebbero trovare la loro soddisfazione  nel fatto corrispondente. Non è facile spiegare  la genesi di simili stati affettivi, che pure rappre-       CAP. II - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 2(J    sentano una delle maggiori conquiste spirituali  dell’umanità, donde sorge il più efficace impulso  a quella generosa lotta per il diritto, Kampf utn  Rechi , che, giusta la bella concezione di Jlicring,  forma veramente la trama della storia politica.   Certamente l’uomo non apprese dalla natura  questa lezione, perchè la giustizia non è nella  natura, fuori di noi, dove c’è solamente la cau¬  salità, bensì dentro di noi, dove c’è la finalità.  Tutto quello che accade fuori di noi, nella natura  fisica, è il reale, perciò non può essere giudicato  nè buono, nè cattivo, nè giusto, nè ingiusto ; ma  quello che accade dentro la nostra coscienza è  l'ideale, c su questo possiamo pronunciare il  nostro apprezzamento di approvazione o di con¬  danna. Ma, come già si disse, più della idea  astratta di giustizia, una filosofia dovrebbe pre¬  occuparsi della genesi del sentimento, ossia della  giustizia concreta. Certamente essa nasce nel  rapporto umano da un giudizio comparativo, in¬  consapevolmente imposto all’uomo dall’istinto  imitativo di fronte all’atto o possesso del suo si¬  mile ; in condizioni pure relativamente uguali,  quali dovettero essere quelle dei membri del  gruppo iniziale. Le sue origini si dovrebbero  rintracciare con un processo analogo a quello  usato da Baldwin per spiegare la formazione del  sentimento morale, e la disciplina sociale nel  fanciullo.   Molto opportunamente James pone l’impulso  all imitazione come una delle forze che maggior¬  mente concorrono allo svolgimento e al progresso       3o    GIUSTIZIA    della vita sociale (i). Homo sum et humani nihil  a me alienum puto , dice il vecchio poeta latino.  Ciò che stimola l’uomo all’azione, è veramente  questo continuo giudizio di comparazione, ch'egli  instituisce tra sè e gli altri, generalmente s in¬  tende quelli che gli stanno dinanzi. Guardarsi  all’indietro suppone uno sforzo mentale, precisa¬  mente come piegare il collo, per vedere alle  spalle. La visione naturale è davanti a noi, nella  strada della vita come su quella della terra.  L’uomo è propriamente una creatura nata con  istinti egualitari, o meglio con impulso irresistibile  a prendere, a fare e ad ottenere quello, che gli  altri prendono, fanno ed ottengono (2). Dante  aveva già detto così splendidamente :   O gente umana, perchè poni il core  • là Vè mestier di consorto divieto ?   Il gran male è appunto che tutto ciò che pren¬  diamo noi, non lo possono avere gli altri. Ma  non è tutto qui. Le relazioni che l’uomo può  istituire intorno a sè sono di tre specie : rapporti  di superordinazione, di subordinazione e di coor¬  dinazione; cioè a dire rapporti di comando verso  gli inferiori, rapporti di obbedienza verso i su¬  periori e finalmente rapporti di reciprocità cogli  eguali. Il fatto giuridico, il fatto morale e quello  religioso hanno qui rispettivamente le loro sfere  di svolgimento.    (1) W. James, Principii di psicologia. Milano, 1900,  pag. 718.   (2) Dante, Purg., XIV, 86-87.         CAP. ti - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 3I    Che cosa infatti fa il capo politico in ogni  consorzio umano? rende giustizia a' suoi subor¬  dinati, creando la massima di diritto. Che fa il  suddito verso il suo signore, re sulla terra e Dio  nel cielo? ubbidisce, supplica, si raccomanda,  scongiura. Il potere politico è un sostitutivo ter¬  restre di quello divino.   Ciò soltanto permette di comprendere come  mai abbia potuto essere esteso fino al massimo  arbitrio. Ogni governo è in origine teocratico, e  il cerimoniale di rispetto che circonda ancor oggi  la funzione di Stato e i suoi rappresentanti, dalla  maestà sovrana all’eccellenza ministeriale e alla  inviolabilità parlamentare, è il residuo metamor-  fizzato del culto verso la divinità.   Ancor oggi lo Stato, come la Chiesa fa col  miracolo e colla grazia, governa coll’arbitrio e  col favoritismo.   Il miracolo è la violenza fatta alla legge na¬  turale e corrisponde all'arbitrio, che è la violenza  fatta alla legge sociale. Non è possibile a molti,  anche nei sistemi rappresentativi, vedere nei  membri del governo, deputati, ministri, altro che  i depositari d’un potere superiore, che si tratta  di propiziare. Una distanza insormontabile nella  coscienza generale separa chi comanda da chi è  comandato.   La legge della subordinazione impera tuttora  negli spiriti, per forza ancestrale. Il feticismo go¬  vernativo è la religione dei tempi nuovi. Lo Stato  provvidenza ha preso il posto della divina prov¬  videnza, a lui tutto si domanda e da lui tutto         32    GIUSTIZIA    si aspetta. Ni Dieu , ni maitre , sarebbe la vera  formula della redenzione umana, se non fosse  un’utopia.   L’organizzazione militare è il più splendido  esempio di questo genere di relazioni umane  fondate sulla subordinazione. Vi sono tra gli  uomini i temperamenti dell’autorità e quelli del¬  l'obbedienza. L'esemplificazione di ciò è tutti i  giorni sotto i nostri occhi. Alcuni fanciulli mo¬  strano l’attitudine al comando, imponendosi per  1 ’ iniziativa, la prepotenza, il maggior egoismo  nella famiglia, nella scuola; mentre per altri, in  collegio e in molti altri casi, 1’ obbedienza e la  sommessione è spontanea.   Dickens ha illustrato assai finemente, in alcune  scene del David Copperfield , questa genesi spon¬  tanea della gerarchia in un gruppo di ragazzi ;  il fenomeno criminale nella madia e nella ca¬  morra riproduce lo stesso fatto. In fondo l'or¬  dine sociale è un complicato sistema di subor¬  dinazioni e di superordinazioni che va dalle caste  ai regimi democratici, attenuandosi da forme  materiali e violente a forme morali e pacifiche.  Tutti abbiamo dei capi, dei superiori. La mo¬  narchia assoluta attaccò il primo anello della ca¬  tena all’uncino della divinità, caput auctoritatis y  fondando il potere incondizionato sulla terra,  Dieu et mon droit{\). Oggi giorno la superordina-    (i) Richelieu afferma attorno alle azioni dei Re (Me-  ntoires. Année 1626, éd. Petitot, III, pag. 24, Paris, 1823I:  “ Qui serait le juge de ces choses? Qui les considé-       CAP. II • LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 33    zione assoluta non esiste più, il relativismo è nel  campo politico come in ogni altro ordine feno¬  menico.   L eguaglianza del diritto segna 1 ' avvento di  una giustizia nuova, mter pares\ solamente però  la progressiva perequazione economica può tras¬  formare il diritto ideale nel fatto, ed operare il  passaggio dalla giustizia astratta a quella con¬  creta.   Le classi medie sono evidentemente le prime  a sentire la giustizia. Esse infatti sono nello stesso  tempo subordinate, coordinate e sopraordinate.   Le aristocrazie sacerdotali e militari hanno il  privilegio ancora alla vigilia della storia contem¬  poranea. Le plebi dei campi e delle città non  hanno che la tradizione del servaggio. La co¬  scienza del diritto si sveglia nel terzo stato, la  borghesia moderna eminentemente legislatrice,    rerait sans passion et sans intcrèt? Ce ne serait pas le  pape, qui est prince temporei et n’a pas telleinent re-  noncé aux grandeurs de la terre, qu’il y soit indifterent.  Il n’y a que Dieu seul qui en puisse ótre juge. Aussi  les rois ne pèchent-ils qu’envers lui, à qui seul appar¬  tieni la connaissance de leurs actions „. — Bossuet (Po-  litique, liv. V, art. i, prop. 2), scrive: “ Ils sont des dieux.  Il n’y a que Dieu qui puisse juger de leurs jugements  et de leurs personnes „. Tutto il potere viene da Dio :  noti est potestas nisi in Deo, dice la Scrittura. — Bossuet,  op. ci/., 1 . Ili, art. 1, prop. 12: " Ils sont sacrés par leurs  charges, cornine étant des représentants de la Majesté  divine, députés par sa Providence à l’exécution de  ses desseins — Conf. Id., Troisièttte Sermon pour le  dimanche des Rameaux, sur les devoirs des rois.    Zino Zini, Giustizia.    5          34    GIUSTIZIA    ricca, colta e specificata nella funzione di lavoro  mentale ed economico (i). La borghesia crea la  I e gg e i e pone il fondamento del contratto politico  e civile colla Rivoluzione e col codice Napoleone,  tra le classi dello Stato. In che modo il proleta¬  riato agricolo ed industriale potrà fare altrettanto?  Passando dalla semplice subordinazione alla coor¬  dinazione sociale. L'organizzazione professio¬  nale, creando la funzione specifica dell’operaio  selezionato, fa passare la massa lavoratrice dallo  stato di aggregazione amorfa e di conseguente  subordinazione servile, a quello di coordinazione  funzionale nel corpo sociale. Solo il differen¬  ziamento produce la cooperazione civile e perciò  fonda il diritto.   L’iniquità sociale ha la sua spiegazione nello  stato esclusivamente aggregativo di quelle parti  del corpo sociale, sulle quali essa pesa da secoli  e da millenni. Coloro, che seguiranno il mio pen¬  siero, potranno forse persuadersi di questa verità,  che forma il punto centrale della mia specula¬  zione intorno alla genesi e allo sviluppo dei fe¬  nomeni sociali. L’elevazione intellettuale, morale  e materiale del proletariato, mediante Porgano¬    li) L’Orfisrao, che è fortemente penetrato dell’idea  di giustizia, à le sue radici nel ceto medio della società  greca, e si presenta coi tratti caratteristici di dottrina  etico-religiosa d’una classe pacifica in opposizione agli  ideali dell’aristocrazia eroica. Dike e Nómos sono le due  divinità del Panteon orfico invocate dai deboli contro  i potenti. Confi Gomperz, op. cit., I, pag. 147-148.         CAP. Il - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 35    zazione operaia e il progresso tecnico nel pro¬  cesso industriale, crea, col differenziamento pro¬  fessionale, l’operaio qualificato (skilled) ; ed esso  si trasforma sempre più in organo del corpo so¬  ciale, e la sua funzione cooperativa lo fa sog¬  getto di diritto.   Nel rapporto di coordinazione si afferma il  diritto, sotto l' impulso convergente della sim¬  metria e della imitazione. Bisogna pervenire al¬  l'idea del proprio simile, per concepire l’iniquità  e partecipare a quella particolar forma d’emo¬  zione, che è il sentimento della giustizia disinte¬  ressata. Certo sotto questo rispetto vi deve essere  una grande varietà individuale. Vi sono uomini  in cui appare quasi congenito il sentimento del  giusto : questi spiriti si inalberano quasi istinti¬  vamente di fronte a ciò, che ai loro occhi è una  ingiuria fatta al proprio simile, e si accendono  di passione, e scattano di rivolta e di protesta.  Certamente questi uomini sono dotati d’una più  forte dose di simpatia, per quanto non si possa  forse ancora risolvere la questione, se questo  maggiore altruismo non sia che l’effetto d’una  più intensa cerebrazione. Vorrei dire che forse  l'uomo, che ha più vivo e più largo il sentimento  della giustizia, deve probabilmente una tale ric¬  chezza emotiva al modo stesso di comprendere  i rapporti umani e di giudicarli; la sua perce¬  zione è diversa da quella dell’egoista, la visione  di quest’ultimo è unilaterale e limitata all’inte¬  resse personale.   La reazione individuale di fronte all’ offesa          36    giustizia    nostra od altrui è misurata da un’equazione per¬  sonale, che molto verosimilmente dipende dalla  massa appercettiva, in cui viene a conglobarsi.  Ciascuno à l’esperienza di molti uomini preva¬  lentemente egoisti; alcuni per ristrettezza men¬  tale non riescono a sollevarsi oltre l'angusta  cerchia del bisogno o del piacere proprio, affer¬  mano energicamente se stessi nella brutale igno¬  ranza d’un egoismo fanciullesco e fastidioso, in¬  differenti a ciò che non li tocca direttamente,  rinnegano in buona fede la parte migliore della  vita collettiva e della solidarietà umana, e mo¬  strano dinanzi a pericoli, lotte e sventure o en¬  tusiasmi di portata comune, un’ottusità sentimen¬  tale, che li emancipa da ogni forma di attività  simpatica. In altri 1 egoismo è dominatore, e la  reazione ingiusta ha un carattere prevalentemente  attivo. Ingegni robusti, appetiti violenti, ener¬  giche volontà, questi tipi umani formano la ca¬  tegoria degli eroi nietzschiani, divoratori del  branco. Evidentemente l’uomo non è animale socie¬  vole sempre allo stesso grado, è indubitato anzi  che la socievolezza sia come intensità sia come  estensione è sentita assai diversamente. Molti non  escono dall egoismo del gruppo famigliare o pro¬  fessionale ; 1 unisono politico od umano non si  raggiunge eccezionalmente che dai riformatori o  dai poeti. Eppure questa è la mèta.   Sentire 1’ umanità, forse anche più in là, il  mondo ; religione, filosofìa, scienza, arte ànno  fatto, fanno o faranno questo miracolo generale.   I poeti hanno descritto per intuizione mera-        CAP. Il - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 37    vigliosa questa emozione della giustizia; che  prende talvolta l’intensità d’una vera passione, il  cui fondo è una forma dell'ira generosa, uno zelo  o sdegno ; un santo odio, odi iniquitatcm , disse  Gregorio VII, e negli antichi profeti ebraici come  nell’ardente terzina dantesca è sempre il mede¬  simo sentimento.   Flaubert ha reso potentemente questa passione  della giustizia in un cuore semplice, l'umile eroe  popolare dell 'Éducation sentimentale (i).   Anche Dio di fronte alla colpa dell'uomo è  nella stessa condizione. Il suo giudizio è un Dies  irae, la sua giustizia è un atto di grandissimo  sdegno contro   quelli che muoion nell’ ira di Dio.   Gli uomini giusti, dice Ratzenhofer, sono quelli  sui quali la società può maggiormente contare   (i) Renan, Histoire dii pettp/e d'Israèl, III, pag. 153  e seg., 164 e seg.; dove traccia in modo insuperabile  la psicologia dell’apostolo della giustizia, illustrando quel  tipo rappresentativo del profetismo giudaico che è Ge¬  remia. G. Flaubert, L‘Éducation sentimentale, pag. 284.  — Rousseau, questo sentimentale che à soggiogato tutta  una società col fascino della sua natura passionale, de¬  scrive nelle Confessions, Part. I, liv. 1 , pag. 14-15 (Paris,  Garnier), l’emozione dell’ingiusto nella sua stessa anima  di fanciullo. Sul carattere specifico dell’emozione del  giusto, conf. James, The wi/l to be/ieve, pag. 187. Sul va¬  lore morale dello sdegno verso l’iniquo: Hòffding, op.  cit-, pag. 528. — Aristotele intende per Nemesis, il  sentimento che noi proviamo di fronte alla felicità del¬  l’uomo indegno. Etìiic. Nic. Lipsiae Teub. 1903, B, 7,  1108 b, 1.           38    GIUSTI-ZIA    ' P cr 1 ° sviluppo del progresso civile, e ad essi  perciò dovrebbe legittimamente appartenere il  governo. Se i pubblici offici cadono in mani  inique, l'edificio sociale è scosso dalle sue basi.  Il più gran sintomo di decadenza è la corruzione  della giustizia, però molto a proposito definita  dall'Ardigò, come la forza specifica deH’organismo  sociale. Gli eroi della morale (Die Helden des  Ethos), i quali vivono, secondo l'espressione dan¬  tesca,   Esuriendo sempre quanto è giusto;  sono quelli che prepongono il bene comune al  proprio interesse e alla vita stessa; dal loro nu¬  mero dipende, che in una società domini la legge  del dovere; essi rappresentano per così dire le  salde colonne, su cui poggia l'intera costruzione  morale e giuridica, entro la quale si raccolgono  i deboli per assicurare la comune vittoria della  giustizia (i).   La storia politica ò dunque la lotta per il di¬  ritto, epica lotta che ha adoperato ed adopera  tuttora due opposte armi per arrivare al suo fine,  la violenza e la persuasione. Volta a volta i due  metodi sono stati seguiti. Tutte le forme di vio¬  lenza sono state usate ; e chi può dire che non  lo saranno ancora?   Non vogliam fare profezie intorno al nostro  avvenire morale, già mille volte smentite. Però    (i) G. Ratzenhofer, Positive E/hik, die Verwirklichung  des Sittlic/i-Seinsolleiiden. Leipzig, 1904, S. 298-299.         w   ■ CAP. n - LA GII    CAP. Il - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 39    è fuor di dubbio, che l'uomo, per quanto lenta¬  mente, si umanizza, i suoi sentimenti sociali si  rinforzano, la sua crescente simpatia è una auto¬  matica riduzione del suo egoismo. La stessa  progressiva complessità delle relazioni reciproche,  intensificando la vita collettiva, eleva il poten¬  ziale della solidarietà, che è anzi tutto un fatto,  e diventa quindi una forza ideale.   In questo senso si realizza non soltanto la com¬  passione schopenhaueriana, fondata sulla legge  buddistica del dolore universale, bensì la sim¬  patia umana, che ha, secondo il pensiero di Rat-  zenhofer, il suo fondamento sulla cosciente par¬  tecipazione al destino del nostro prossimo (i).   Tutta la nostra vita è una matassa intricata  di rapporti coi nostri simili. Parliamo comune¬  mente di classi sociali, di gerarchia di superiori  ed inferiori; ma in realtà la trama del tessuto  sociale è ben altrimenti complicata; si tratta di  un feltro composto di migliaia di fili intrecciati  sapientemente tra loro, per modo da creare quella  resistente stoffa, che sopporta l’attrito e gli strappi  senza cedere e venir meno.   In fondo la vita di relazione è tutta la nostra  esistenza, la personalità è un suo prodotto, ciò  che noi siamo soliti a chiamare la nostra co¬  scienza non è forse che lo specchio soggettivo,  in cui si riflette la imagine sociale di noi stessi.  Sotto questo aspetto l’individuo è veramente una  astrazione, la società è l’unica realtà.    (1) G. Ratzenhoker, op. ci/., S. 294.             4° GIUSTIZIA    Ci vuole un grado considerevole di sviluppo  del pensiero teorico ed una forza poco comune  di autocritica, per poter compiere questa delicata  operazione di isolare gli elementi strettamente  personali della nostra coscienza per formarne  qualcosa di veramente individuale. L’egoismo è  più che altro un illusione psicologica, un vizio  dell’ottica mentale.   La concezione della vita sociale,che ha maggior  probabilità di accostarsi alla reale natura dei  fenomeni sociali, è quella che sui dati delle mo¬  derne scienze psicologiche li avvicina ai fatti  dello spirito e più specialmente a quelli della  suggestione imitativa e della generalizzazione in¬  cosciente (i). Per molti, abituati alle formule sem-  pliciste del materialismo storico, e alla indiscussa  preminenza del fattore economico negli eventi  sociali, sarà difficile ammettere questa radicale  trasposizione di termini, per cui si faccia della  vita collettiva prevalentemente, se non esclusiva-  mente, un fatto spirituale. Eppure, se si guarda  ai veri caratteri del fenomeno associativo, tanto  nelle sue forme semplici ed originali, famiglia,  cl(in , quanto in quelle complesse e derivate, non  ci è difficile persuaderci, che a parte i rapporti  puramente esteriori, i quali hanno natura piut¬  tosto di mezzi, come 1' organizzazione politica,    (i) Cfr. l’opera sociologica di G. Tarde, Les lois  d’imitation, la Logique sociale, e di Baluvvin, Interpré-  tation, eie.         CAP. II - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 41    militare ed economica, ciò che esso realizza, è  essenzialmente un certo stato di coscienza co¬  mune, che diventa poi religione, arte, scienza,  morale c diritto. L'essenza della vita sociale è  dunque un modo comune di sentire, di pensare  e di volere; noi manchiamo di un termine ap¬  propriato per indicare la complessa natura di  questo fenomeno, ma possiamo concepire che  esso stia ad un fatto di coscienza, come questo  sta ad uno fisiologico; sia cioè un processo di  sintesi, una specie d'elevazione della vita ad una  ennesima potenza, con produzione di nuovo.   In questo senso è facile riconoscere il cre¬  scendo continuo della vita sociale, poiché la ge¬  neralizzazione del pensiero e del sentimento,  espressa in tutte le forme del linguaggio parlato  o scritto, che è la caratteristica dell'attività con¬  sorziale, è in aumento in ogni fase ulteriore del-  incivilimento. L’uomo è sempre più col suo  intelletto e colla sua volontà una parte di quel-  l'aggregato astratto, che chiamiamo la società.   Del resto questo termine stesso di società è  di un valore troppo indeterminato, poiché, come  abbiam visto, si tratta in ultima analisi d' uno  stato psichico, d’una potenza più elevata; ma per  essere più esatti, lo stato psichico è plurimo, vi  è per cosi dire una stratificazione della coscienza  sociale, e gli individui, secondo la classificazione  distributiva degli elementi nel gruppo, parteci¬  pano di questo o di quell’altro nucleo associa¬  tivo di sentimenti, d’idee e di aspirazioni.   Arriviamo solo oggi ad uscire dalla metafora   Ziko Zini, Giustìzia.    6       42    GIUSTIZIA    del corpo sociale, per entrare in quella più vicina  al vero dello spirito sociale. Il paragone del fe¬  nomeno sociale col fenomeno biologico deve  essere spostato, tanto più che il fenomeno psi¬  chico stesso, che potrebbe figurare come termine  medio di questa specie di sillogismo sottinteso,  si è reso autonomo, e la sua irriducibilità a  quello fisiologico è ornai un datum della mo¬  derna psicologia. Si diceva non è molto : nella  società gli unici reali sono gli individui, i sin¬  goli; la collettività è una pura astrazione. Ornai  quest illusione cade, l’io è l'epifenomeno del  suo gruppo, degli altri con lui associati in un me¬  desimo sistema psichico ; cosicché se material¬  mente non esistono altri corpi, che quelli degli  individui viventi, spiritualmente non c' è altra  realtà che quella del socius , questo prodotto del  fatto sociale, cioè questo fatto di psicologia, non  tanto collettiva, quanto generalizzata.   Questo aumento progressivo nella vita umana  dell’elemento sociale, unito alla sua progressiva  coscienza, è per noi la miglior garanzia della ne¬  cessaria sostituzione della cooperazione alla lotta  sociale, cooperazione di atti e di sentimenti.   Certamente le due vie, quella della violenza e  quella della solidarietà, per l’affermazione del di¬  ritto e per la sua difesa, sono tuttora aperte di¬  nanzi ; e non è detto, che nei presenti e nei futuri  conflitti dei gruppi antagonisti coalizzati, gli uo¬  mini non debbano ancor molte volte servirsi  della forza fisica, economica o morale, impu¬  gnando quelle armi ch’offre loro lo stato di ci-       CAP. li - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 43    viltà in cui si trovano ; ma intanto è molto  probabile, che la direzione generale del progresso  sia nel senso di dare il vantaggio definitivo ai  mezzi della cooperazione su quelli della lotta.  Scelgo un esempio tra mille, traendolo da quel  campo di relazioni, dove è presentemente più  aspro il conflitto degli opposti interessi di classe.  Nella gara economica tra capitale e lavoro, che  è senza dubbio quella, intorno alla quale il cri¬  terio di giustizia è più urgentemente chiamato  a formarsi, sono ancora di fronte i due metodi  sociali : la lotta e la cooperazione. Il boicottaggio,  questa vera arma di guerra, è il residuo della  violenza, suggerita e giustificata forse dai bisogni  immediati della propria conservazione e difesa,  in uno stato di cose in cui la crudezza delle re¬  lazioni spinge gli avversari a combattersi a vi¬  cenda con tutti i mezzi, che la stretta giustizia  non vieta, e altrettanto dicasi dello sciopero e  della serrata (lock-out). Dall’altro polo sta 1 ’union  label , la nuova forma di pacifica lotta, anzi  neppur più lotta, ma vera cooperazione di classe  allo scopo di far trionfare il diritto. Perchè tale  è il profondo significato della nuova associa¬  zione operaia, sorta con tal nome in America.  Essa per la protezione degli interessi materiali e  morali delle classi lavoratrici, non adopera più  l'arma di lotta, per quanto legale, dello scio¬  pero o del boicottaggio contro la classe nemica ;  ma si rivolge alla naturale simpatia, che le abi¬  tudini consorziali vengono generalizzando ed in¬  tensificando tra gli uomini ; pel trionfo della giu-                44    giustizia    a- n V m C Ìtt0 dd Più deboli «sa fa   appello alla coscienza più squisita di quanti sen¬  tono p,u vivamente le offese fatte allo spirito di   ZZ PÌCC ° i0 Segn ° ^ ^ a!   prodotti industriali, ch'escono da opifici, in cui   sono aspettate le norme dell'equità economica e  umamtà Per ciò che riflette i salari, gli orari  e le condizioni generali del lavoro, è veramente  . suggello de"a solidarietà sociale, che segnala  uomo di qualunque classe un atto di giustizia  compiuta e lo invita a collaborare alla sua de¬  finitiva realizzazione (i).    (i) American Journal of Sociotogy. Sept. 100 , Lo  stesso programma dell 'Union label, à la Lega Sociale  ^«fondata nell, Srfcer, In „ na   .t II cons L f" na 1 Glde ne s P ie S a l’utilità pratica così:  U consumatore è un re nell’ordine economico - ma bi-   3ie C r^ Che è UnrC Pannubone - Non risponde  neanche alla definizione del re costituzionale, che -   cgna, ma non governa - imperocché il consumatore  ne regna, ne governa. Ora noi vogliamo dare a qu l  re senza corona, la coscienza dei propri diritti, come   3“g a uf. ei e Pr r PrI d ° VerÌ ’ C °’ me2ZÌ 3datti ““'esercizio  degh un e al compimento degli altri. Lo vogliamo non   cietà che SU ° TT 86 ’ qUant ° llell ’ intercsst biella so-  6 S1 confonde col suo La signora Bentzon   moni R ™ Ue ^ de ì UX ' Mondes scrive sullo stesso argo-   faccia'mo dfi n 'h qUa V ^' t i a n0 ' s P endiamou no scudo noi  tacciamo del bene o del male... chi compera un cattivo   murale do T de " a pÌÙ bassa lette-   atura, le donne che acquistano biancheria o vestiti a   troppo buon mercato, sono responsabili del sangue e   delle fibre umane, tessute per cosi dire in quelle stoffe   - Giovanni Brunhes, promotore del movimento per                CAP. II - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 45    Il problema della giustizia deve essere rias¬  sunto in questi termini; da secoli ci siamo abi¬  tuati a pensare un mondo ordinato e convergente  ad uno scopo: la volontà d'un Dio creatore. È  la favola semitica, che dal fondo dell’Oriente è  venuta fino a noi alle nostre orecchie attraverso  alla Bibbia, al Vangelo; i padri della Chiesa, i dot¬  tori del medioevo, i teologi riformatori e la filosofia  spiritualista, il neo-cattolicismo del Manzoni e i  romanzi di Tolstoi, ce Tanno trasmessa in succes¬  sive edizioni alquanto rimaneggiate. Questa favola,  che sorse forse nella vecchia Caldea sotto lo scettro  di Tlammurabi, mutata la musica, racconta sempre    la Lega sociale dei compratori , dice efficacemente agli  operai e ai padroni : * poiché voi lavorate per noi, poiché  senza di noi, consumatori d’ogni giorno e di tutto, voi  non avreste alcuna ragione né d’intridere il pane, nè  di condurre i tram, nè d’estrarre il carbone, nè di fab¬  bricare il cioccolatte, noi abbiamo pure qualche cosa  da dire e qualche cosa da fare nei vostri conflitti. Voi  vi sottomettete a tutte le nostre fantasie, quando noi  esigiamo la tale qualità di calda o il nastro del tale  altro colore. Voi subite da parte nostra la tirannia di¬  sastrosa del buon mercato a tutti i costi. Ora noi ricono¬  sciamo e proclamiamo che abbiamo il diritto e il dovere  di dir pure la nostra parola nell’organizzazione del la¬  voro. Noi non vogliamo più soltanto mobili di lusso o  pavimenti a disegni, non vogliamo più soltanto cappelli  di feltro, o camicie di cotone, cioccolatte assoluto o cioc¬  colatte al latte...; noi vogliamo altresì che tutti questi  oggetti sieno lavorati in condizioni igieniche, da uomini  liberi, liberi in diritto e di fatto, pagati come si deve, non  depressi, non sopraccarichi, viventi di ima vera vita fisica,  morale e civile, viventi, in una parola, di una vita piena,,.        46    GIUSTIZIA    lo stesso press a poco così : Dio, un essere in¬  finitamente buono e perfetto, potente e savio,  creò il cielo e la terra, le piante e gli animali,  e fece 1 uomo, gl'infuse nel petto il suo soffio  divino e lo mandò a passeggiare pel giardino del  mondo, perchè rispettasse la sua legge. C'è dunque  una legge che governa l'universo visibile ed in¬  visibile, e questa legge Dio stesso l'ha imposta  alle cose, ed ogni cosa obbedisce alla volontà e  all ordine del suo fattore, e l’uomo, che ha la ra¬  gione, ossia vede colla luce che Iddio gli ha  accordato creandolo, conosce questo ordine, sa  questa legge e deve obbedire a questa volontà.  Chi fa così è il giusto, chi fa il contrario è  l’empio. Il primo è l'uomo retto che cammina  sulle vie del Signore, conosce la verità ed adempie  alla sua legge di giustizia, egli gode la serenità  su questa terra, dorme tranquillamente i suoi  sonni e sarà ricompensato nella vita futura; il  secondo è 1 iniquo, è l’empio che opera contro la  legge del suo Signore, la sua coscienza è turbata  dai rimorso e la mano di Dio si stende minac¬  ciosa sul suo capo (i).    (i) Gass, Geschichte der christlichen Ethik. I B, Berlin,  1881, S. 23. “ Beato l’uomo che va per le vie del Si¬  gnore „ (Ps. 1, 1.75, 10-14). “ Initium sapientiae est timor  Domini „ [Ps. 111, io). Di qui come dalla radice d’ogni  giustizia sorgono tutte le virtù. - V. Cathrein, Maral-   philosophit.einewìssenschqftlicheDarlegungdersiMicktn,   emschhesslich der rechtlìchen Ordnung. IB, Freiburg in  Breisgau, 1904, S. 319-320.           CAP. Il - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 47    In faccia a questo racconto teologico sta nel mito  classico il pensiero ellenico, che è il fratello pri¬  mogenito del pensiero moderno e della scienza.  Pel filosofo ionico, come per l'eleate o il pita¬  gorico, per lo stoico e per l'epicureo il problema  è quello della genealogia e della metamorfosi,  in altre parole è un problema più di causalità  che di finalità. Oscure inesplicate forze domi¬  nano il mondo, un fato travolge le cose e gli  uomini nelle loro vicissitudini ; gli dei stessi chi¬  nano il capo in faccia al destino.   Democrito che il mondo a caso pone.   Non più una creazione disposta nella mente mi¬  rabile d’un architetto divino, ma un cosmo ch’esca  dal caos per una fortuita combinazione di atomi  dispersi. Abbiamo ancora la mente ingombra  della puerile teologia, che la favola semitica ci ha  appreso nella fanciullezza religiosa! Guardiamo  al mondo cogli occhi creduli ed in ogni aspetto  c’illudiamo di scoprire il significato d'un volere,  l'espressione d'uno scopo.   L’ingenua descrizione finalistica che Wolff ha  fatto della terra, questa dimora   fatta per propria dell’umana spece,  è il capolavoro del genere (i). Solamente oggi    (1) Ch. Wolff, Vernùnftige Gedanken voti der Ab-  sichten der naturlichen Dirige/ 1872, p. 74-84; dove tra  l’altro scrive sul sole: “ Vediamo che Dio ha creato il  sole per mantenere le variabili condizioni sulla Terra in        48    giustizia    usciamo da questo labirinto antropomorfico nel  nostro giudizio sulle cose naturali. Le scienze  non si preoccupano più di ordine fisico e di    tale ordine che le Creature Viventi, Uomini ed Animali,  possano abitarne la Superficie. Siccome gli Uomini sono  le più ragionevoli fra le Creature e sono capaci di in-  f? r 5, ^visibile di Dio dalla contemplazione   del Mondo, il Sole contribuisce pertanto a questo primo  proposito della Creazione: senza di esso l’Uomo non  potrebbe vivere nè riprodursi... Il Sole fa la Luce del  Giorno non solo sulla nostra Terra ma su tutti i Pia¬  neti; e la Luce del Giorno è una delle cose più utili  per noi, potendo noi per suo mezzo attendere a quelle  occupazioni che di notte sarebbero o del tutto impossi-  7,° almeno impossibili quando non ci provvedessimo  di luce artificiale. Gli Animali nei prati possono trovare  a loro cibo di giorno, mentre non potrebbero farlo di  notte. Dobbiamo essere grati alla Luce del Sole di ve¬  dere ogni cosa sulla superficie della Terra, vicina o  ontana che sia, e di riconoscere le cose vicine o lon¬  tane a seconda della loro specie, cosa che ci è neces-  sana non solo nel commercio della Vita comune o nei  laggi, ma altresì per la conoscenza scientifica della  Natura, conoscenza che dipende per la massima parte  da osservazioni fatte mediante la Vista, e che senza il  Sole sarebbero impossibili. Perchè uno possa raffigu¬  rarsi esattamente 1 grandi vantaggi che ripete dal Sole  immagini di vivere anche un solo mese nella Notte più  profonda, e osservi come si trarrebbe d’impiccio. Egli  si persuaderebbe abbastanza allora, per propria espe-  rienza, specie se fosse Persona con molti affari nelle  vie o ne. campi... Mercè il Sole noi sappiamo quando è  Mezzogiorno, e possiamo regolare bene i nostri orologi,  per cui 1 astronomia deve molto al Sole... Col Sole noi  troviamo il Meridiano... ma il Meridiano è la base di  quegli orologi solari che in italiano si chiamano appunto           CAP. Il - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 49    armonie prestabilite. I loro problemi sono uni¬  camente genealogici e metamorfici. Dalla geo¬  logia alla storia non c’è altro studio che quello  di ricomporre dinanzi ai nostri occhi la catena  dei fatti. Non il caso, ma la causa ha composto  il presente assetto cosmico (i). I nostri mezzi  d'indagine ci permettono fino ad un certo punto  almeno di scrivere i primi capitoli fisici e biologici.   Legge è la formula compendiatrice di questo    Meridiane, ed in generale non avremmo orari se non  avessimo il Sole... „. “ Gli usi, a cui l’acqua serve nella  vita umana, sono facili a vedersi e non richiedono una  lunga spiegazione. L’acqua è una bevanda universale  degli uomini e degli animali. Sebbene gli uomini si  siano fabbricate bevande che sono artificiali, essi non  avrebbero potuto far ciò senza l’acqua. La birra è fatta  di orzo e acqua, ed è l’acqua in essa quella che calma  la sete. Il vino è preparato dall’uva, che non potrebbe  mai crescere senza l’acqua; e lo stesso dicasi di quelle  bevande che in Inghilterra e altrove sono prodotte dalle  frutta... Poiché dunque Dio cosi ordinò il mondo che  gli uomini potessero abitarvi e trovarvi tutto ciò che è  richiesto per loro necessità o convenienza, egli fece pure  l'acqua come un mezzo per rendere la terra un cosi ec¬  cellente luogo di dimora. E questo è tanto più mani¬  festo quando consideriamo i vantaggi che otteniamo  dall’acqua stessa per la pulizia dei nostri utensili dome¬  stici, dei nostri vestiti e di altri oggetti... Entrando in  un mulino si vede che la macina deve essere sempre  mantenuta bagnata, e allora uno si fa un’idea anche  maggiore dell’utilità dell’ acqua „. Citato da James, Le  varie forme della coscienza religiosa, Torino, 1904,  p. 425-427 in nota.   (1) Cicero, De finibus, I, 6, 19: “ nihil turpius fisico  quam fieri quicquam sine causa dicere „.    Zino Zini, Giustizia.    7           50    giustizia    processo di trasformazione. Potrebbe anche darsi  che il nostro determinismo meccanico fosse un’il¬  lusione soggettiva. Ogni Weltansckauungè umana.  Ciò che chiamiamo « l’universo reale », il mondo  sensibile e le sue leggi, le serie dei fenomeni,  che compongono il nostro sapere sistematizzato  e formulato, hanno certamente un valore rela¬  tivo. James ha forse ragione nel suo bel para¬  gone : noi osserviamo le cose coi nostri spiriti  prevenuti a scoprirvi delle leggi, allo stesso modo  che, guardando più punti sulla lavagna, tracciamo  delle linee di congiungimento, circoscriviamo  degli spazi geometrici (i).    (i) W. James, Le vane forme della coscienza religiosa.  orino, 1904, pag. 378 in nota. “ Quando si osserva il  mondo senza nessuna tendenza teologica nell’un senso  o nell altro, si vede che l’ordine ed il disordine, quali  noi li riconosciamo, sono invenzioni puramente umane.  Noi siamo interessati a certe forme di accomodamento,  '-iti e, estetico o morale; — così interessati, che tutte le  volte che vediamo realizzate quelle forme la nostra  attenzione viene vivamente sedotta. Ne consegue che  noi operiamo selettivamente sugli elementi del mondo.  Esso e pieno di disposizioni disordinate dal nostro punto  1 vista, ma l’ordine è la sola cosa di cui ci occupiamo  e che guardiamo, e scegliendo bene si può trovare  sempre un certo ordine in mezzo a qualunque caos. La  atura è un ripieno, in cui la nostra attenzione traccia  linee capricciose in tutte le direzioni. Contiamo e nomi¬  niamo qualunque cosa giaccia sulle linee speciali che  tracciamo, mentre le altre cose e le linee non tracciate,  non sono mai nè nominate nè calcolate. Vi sono in realtà  infinitamente più cose “ mal adattate „ fra loro in questo  mondo, che non ve ne siano di “ adattate ,„ un numero           CAP. II • LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 51    Le leggi naturali sono queste coordinazioni  mentali in cui imprigioniamo arbitrariamente la  realtà soggiacente ai nostri sensi. L’architettura  cosmica può essere un arbitrio, anche nella fase  scientifica di cui siamo tanto orgogliosi, come fu  nella fase mitologica della mentalità antica.   Oggettivamente dunque la giustizia ò stata  concepita dagli uomini come un ordine dall’alto  o ab extra , ordine divino o naturale. La legge  è stata accettata come una superordinazione.  Voltaire, nonostante il suo scetticismo, alla do¬  manda donde venga all’uomo la nozione del  giusto risponde ; « Dio fa il giusto e l’ingiusto  ed imprime questa idea fondamentale nel cuore  dell’uomo » (i). Diderot, mette la natura legislatrice  suprema al posto di Dio ( 2 ); posto reso vacante  nello spirito materialista del secolo XVIII, ma  questa arbitraria personificazione della natura  giustifica l'arguta osservazione del De-Maistre :  « la nature? quelle est donc cette femme ? ».    infinitamente maggiore di cose con relazioni irregolari  che non con regolari. Ma noi cerchiamo soltanto le cose  regolari, e ingegnosamente le scopriamo e le rammen¬  tiamo. Esse si accumulano insieme alle altre cose rego¬  lari, finche la collezione loro riempie le nostre enciclopedie.  Eppure sempre, attorno e frammezzo ad esse si ritrova  un caos infinito ed anonimo di oggetti che nessuno ha  mai pensato riuniti, di relazioni che non attrassero mai  la nostra attenzione „.   (1) Voltaire, Dictionnaire philosophique. Du juste et  de Vit juste.   (2} Diderot, Encyclopédie, art. juste.          52    GIUSTIZIA    In realtà, noi stessi siamo la legge nel giusto,  come nel vero. Come la scienza così la morale  è solamente umana. Nella realtà esterna non c'è  che la causalità meccanica, un determinismo fe¬  nomenico, in mezzo al quale prima coi sensi e  poi col ragionamento gettiamo la rete delle nostre  categorie. Ogni legge è associazione mentale, cioè  uno stato del soggetto (ij. Tale è la risposta del  relativismo.   Però chi può negare l’importanza educativa  dell’assoluto ? La potenza pratica dell'idealismo  sta appunto qui : aver proclamato una legge  eterna di giustizia, una massima solenne scritta  a caratteri di fuoco nel cielo delle fedi coll'ar¬  dente parola dei profeti. Nell'arte della vita la  più grande missione è affidata a coloro che  sanno imporre all'uomo la fede e sanno mettergli  innanzi un principio inflessibile e sicuro, ch'egli  deve seguire. Kant aveva ragione ; tutto è ipo¬  tetico quaggiù : solo il dovere deve essere ca¬  tegorico ( 2 ).    (1) Karl Pearson, The grani mar of Science. London,  1900, pag 82 e seg.   (2) Menger, op. cit., pag. 72, in nota, muove alla nota  formula kantiana, che esprime l’imperativo categorico :  “ segui nelle tue azioni quella massima che puoi desi¬  derare vedere estesa a legge generale „ (Grund/egmtg  sur Methaphysik der Sitfcn (1785). Ed. Kirchmann, 1870,  pag. 20, 44, 53I, il rimprovero d’essere affatto priva di  contenuto, perchè non ostante la sua sonorità alta e se¬  vera, lascia, nella maggioranza dei casi, al filosofo pra¬  tico piena libertà di fare quello che vuole.          CAP. II - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 53    Ma che cosa può dare al dovere questa forza  imperati va ?   Dei doveri alcuni appaiono certi ed indiscuti¬  bili, mentre altri sono soltanto definiti dal co¬  stume e perciò paiono arbitrari alla riflessione.  Ora, finché persistono tali costumi, le aspettazioni  umane sorgenti da essi, sono in un certo senso  naturali, visto che un uomo giusto è in una specie  d’obbligo di adempierle con la sua azione ; ma  evidentemente questo obbligo non è nè chiaro  nè completo, sia per la naturale variazione del  costume, che rende dubbia la validità della  norma consuetudinaria, sia per la irrazionalità  del costume stesso, tanto che perfino appare più  morale infrangerlo, che osservarlo.   L’uomo agisce, partendo dal presupposto che  il futuro rassomigli al passato, nell’aspettazione  dell’evento simile. È naturale che nei rapporti  sociali noi ci aspettiamo che ogni individuo faccia  ciò che gli altri fanno in circostanze simili, e che  egli voglia continuare a fare ciò che in passato  ha avuto abitudine di fare; quindi i suoi simili  sono inclinati a pensare d’essere offesi, quando egli  improvvisamente ommette un atto abitudinario,  se tale ommissione causa loro perdita od incon¬  veniente. Che se invece un uomo non ha dato  pegno di mantenere una certa abitudine, è dif¬  ficile che egli possa sentirsi obbligato dalla aspet¬  tativa degli altri, che non è garantita dalla sua  precedente condotta.   Il carattere peculiare d’ogni legge, sia fisica,  sia sociale, è questo appunto di far nascere nel     54    GIUSTIZIA    nostro animo l’aspettazione fiduciosa in un certo  evento. Nell’ordine naturale come nelle relazioni  umane, questa aspettativa fondata sulla costanza dei  fatti, è 1 unica direzione della nostra condotta (i).   fi) Sidgwick, The methods of Ethics , pag. 269 e seg.  — Contrariamente E. Mach, Erkenntniss unii Irrlhuni,  Skizzen zur Phychologie der Forschung , Leipzig, 1905,  cercando di determinare il concetto di legge naturale,-  invece di vedere in essa l’aspetto positivo, ne considera  il lato negativo, e giunge a questa conclusione che le  leggi propriamente dette (nel senso giuridico o morale)  come anche le leggi naturali, esprimono delle limita¬  zioni quindi non sono, come pensa Sidgwick, sistemi  di previsioni o di aspettazioni di ciò che deve essere,  bensì sistemi di esclusioni di quello che non può essere,  con questa differenza che le prime ànno per ufficio di  mettere limiti alle nostre azioni, le seconde alle nostre  aspettazioni. Caratterizzare in tal modo le leggi naturali  come esprimenti non già delle aspettative, ma al con¬  trario delle limitazioni a ciò che ci possiamo aspettare  (Einschrankungen der Erwartungen ), serve a por bene  in luce che l’elemento essenziale del concetto di legge  non sta nella previsione dell’evento particolare, bensì  nell’indicazione della classe entro cui il fatto rientra, o  in cui avviene il suo ricongiungimento con altri. Con¬  segue da ciò la compatibilità tra l’idea di legge perfet¬  tamente determinata per un dato campo di fenomeni e  1 assenza di qualsiasi determinazione pei fenomeni stessi.  Così anche si spiega come la più parte delle leggi na¬  turali e non certo le meno importanti, si riferiscono a  condizioni ed ipotesi che nel fatto non sono mai com¬  piutamente realizzate. Conf Pearson, op. cit ., pag. 79  e seg.; pag. 93 e seg.   Sulla distinzione tra legge naturale e legge positiva  vedi Austin, Lectures oh Junsprudcnce. London, 1879  — O. Liebmann, Gedanken and Thatsachen. Strass-  burg, 1904,1. B, S. 64.          CAP. Il - LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 55    I prodigi della natura e gli arbitri nella so¬  cietà si equivalgono in ciò ch’essi ci separano  inaspettatamente dal criterio usuale nella con¬  dotta e ci espongono a tutta la pericolosa in¬  certezza del caso.   La giustizia è generalmente diretta a prescri¬  vere l’adempimento di tutte queste aspettative,  dice Sidgwick, che sorgono naturalmente e nor¬  malmente dalle relazioni volontarie ed involon¬  tarie, nelle quali ci troviamo verso gli altri es¬  seri umani.   Cosicché la legge è una sorgente di aspetta¬  zioni naturali, ma non dobbiamo su questa aspet¬  tazione fondare la concezione della giustizia,  poiché allora cadremmo nella erronea conclu¬  sione che le leggi vecchie non dovrebbero mai  diventare ingiuste, poiché le leggi che hanno  esistito da più tempo, hanno creato corrispon¬  dentemente le più forti aspettazioni, ciò che in  realtà é smentito dalla storia dell’incivilimento.  Ma forse potremmo dire, che a giustificare la  trasformazione legislativa in nome della giustizia,  sono sorte, da altri elementi della vita sociale,  nuove aspettazioni ed esigenze in conflitto colla  legge preesistente.   E così è veramente, ma dal punto di vista  della nostra indagine intorno al fondamento del  giusto, con questa spiegazione non è eliminata la  difficoltà, ma soltanto spostata, perchè ora si  tratta di sapere, che cosa giustifica le esigenze  nuove di fronte alle tradizionali aspettazioni, che  ii costume aveva fin qui consacrate, in altre pa-           56    GIUSTIZIA    role noi siamo pervenuti alla discussione della  divergenza tra il reale e l’ideale.   A molti sembrerà logico risolvere la questione  così : essendo mutate le condizioni dei rapporti  sociali ed i corrispondenti stati affettivi, è natu¬  rale che la condotta umana prenda ora questa  direzione, la quale corrisponde alla comune co¬  scienza ed al giudizio generale. A questo punto  però bisognerebbe domandare perchè un certo  modo d’agire sembra più naturale, ossia in altri  termini che cosa è naturale.   Che cosa è naturale f ciò che rientra nella  regola, per contrapposto all’eccezione ? Ma l’ec¬  cezione non è un fatto di natura anch’essa,  poiché è un dato della causalità ? Il naturale sa¬  rebbe allora il primitivo; l’originale di fronte al  derivato, per opposizione aH’artificiale ? Ma l’o¬  pera dell’uomo non è forse tanto naturale quanto  la stessa opera delle piante, degli animali, dei  cristalli ? Siamo noi stessi una parte della natura ;  la nostra azione è un tratto del suo corso, che  è determinata e determina avanti e dietro di sè,  come qualunque altra porzione dell’energia co¬  smica (i). Ogni hiatus tra Yhifmanum e l 'extraku-    (ij Hodgson, The tnetaphysic of cxperience, London, 1898,  rV, p. 5 : “ We ourselves, as self-conscious beings, are part  of thè course of Nature; and in adopting on alternative  action we deterinine thè course of Nature for thè future  (dating troni thè moviment of choice) so far as we,the  acting subjects, are concerned, and so far thè rest of  thè course of Nature is inodified by our action „.        CAP. n. • LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 57    manum è un atto di arbitrio. Dante ha detto  la natura figlia di Dio, e l’arte figlia della na¬  tura, e però a Dio quasi nepote. Ogni fatto ar¬  tificiale è una parte del fatto naturale. Rimane  il concetto di naturale, come ideale, espressione  di ciò che dovrebbe essere di fronte a ciò che è.  In questo ultimo senso, per parlare scientifica-  mente, dovremmo dire non ciò che dovrebbe  essere, ma ciò che verosimilmente dovrà essere.   Entriamo cioè in quella regione del sapere  scientifico che si esprime in termini d’approssi¬  mazione e in calcoli di probabilità. Sentiamo in  altre parole più naturale l’ideale in quanto rap¬  presenta la linea di direzione, la tendenza del  movimento, il limite della trasformazione. Che  più d’una volta gli uomini, per equivoco facile  a spiegarsi, si siano cacciati alle spalle questo  ideale, fabbricando arbitrariamente un passato  colle aspirazioni dell’avvenire, in contrasto colle  condizioni del presente, poco importa. È fuor  di dubbio, che il diritto naturale, se può essere  accolto, lo deve soltanto in questo senso.   Sulla base di questo contrasto tra i due fon¬  damentali significati di naturale, come ciò che è  e come ciò che dovrebbe essere, riposa la con¬  seguente divergenza tra i due elementi della co¬  mune nozione di giustizia ; poiché da un lato  siamo disposti a pensare che la consuetudinaria  distribuzione di diritti, beni e privilegi, come  anche di oneri e di pene, sia naturale e giusta,  e ch’essa debba essere mantenuta dalla legge,  come praticamente è ; ma dall’altro lato noi ri-    Zino Zini, Giustizia.    8       58    GIUSTIZIA    conosciamo pure un sistema ideale di norme di¬  stributive, il quale dovrebbe esistere, ma che  forse non è mai esistito, e consideriamo le leggi  come giuste in quanto sono conformi a questo  ideale. Tantoché Pollock scrive: * la giustizia  legale tende a realizzare la giustizia morale  nei propri ordinamenti, e la sua forza in ge¬  nere consiste nell’universale sentimento che ciò  sia » (i).   Il fondamentale problema della giustizia po¬  litica è la conciliazione tra questi due punti di  vista : il reale e l’ideale.   Cosicché concludendo sulle traccie delle spe¬  culazioni di Sidgwick e di Baldvvin, pur ammet¬  tendo che l’elemento preminente della giustizia  è una specie di parità di trattamento o un'im¬  parziale misura nell osservanza di certe norme  distributrici del bene e del male tra gli individui ;  riconosciamo che alla sua determinazione pos¬  sono essere assunti due criteri affatto diversi.  Infatti, o il criterio del diritto (final arbiter of  rights) è lo stato sociale attuale e le normali  esigenze che ne derivano, ovvero esso deve de¬  terminarsi riguardo ad un certo ideale. Nascono  quindi due giustizie : l'una conservatrice, l’altra  riformatrice. La prima è realizzata nell'osservanza  della legge e del contratto e nella forza coattiva  di certe penalità legalmente stabilite per la loro  violazione; e per essa sono rispettate le normali    (i) Pollock, Jurisprudence, eh. II, 31.         CAP. Il • LA GIUSTIZIA COME IDEA ED EMOZIONE 59    esigenze dell’ordine attuale nella società. La se¬  conda, la giustizia ideale, impone il rispetto di  quei diritti, che sono inclusi in un ideale d’uma¬  nità collettiva, in qualunque modo possa essere  questo determinato.   Due grandi concezioni morali incarnano poi  per opposte vie questo ideale di comunità poli¬  tica; l’una individualistica o della libertà, da Kant  a Spencer, press’a poco colla medesima formula  ripetuta; l’altra socialistica o dell’uguaglianza,  enunciata in termini pressoché identici da Platone  ai moderni riformatori sociali.   La prima pone la eguale libertà per tutti, come  ultimo scopo e misura delle giuste relazioni so¬  ciali ; ma non sarebbe difficile dimostrare che la  pura nozione di libertà è insufficiente come base  pratica ad una solida costruzione sociale, mentre  poi è sempre aperto il campo ad arbitraria de¬  finizione di essa e conseguenti limitazioni, rese  necessarie dal criterio di convenienza.   Ammessi anche quei limiti, e realizzata la  libertà nella misura del possibile, il nostro senso  di giustizia non sarebbe soddisfatto dinanzi ai  risultati fatali d’una concorrenza vitale, che con¬  cluderebbe coll'inesorabile sconfitta dei deboli e  dei diseredati. Il qual senso di giustizia affinato  dal consorzio, prima facie , sembrerebbe più sod¬  disfatto dall’ideale socialistico d’un'equa distri¬  buzione, fondata sul principio d’un integrale com¬  penso del merito in correlazione d’un servigio o  d’un lavoro prestato. Ma non possiamo nascon¬  derci che, quando cerchiamo di precisare questo            6o    GIUSTIZIA    principio, incontriamo nuove e non minori diffi¬  coltà (i).   Queste difficoltà appunto ci consigliano d’ab¬  bandonare la vana ricerca di un ideale di giu¬  stizia assoluta, e ci fanno ritornare, qui come  altrove, ad un criterio di relatività, di natura  essenzialmente utilitaria, nel senso cioè di affer¬  mare che l'ideale di giustizia, alla cui stregua  commisureremo gli atti individuali e collettivi,  sia la loro conformità alla generale legge del  progresso.   L’indice del progresso sociale è l’allungamento  della vita umana, in altre parole un più compiuto  adattamento a quel fascio d’energie che com¬  pongono il cosmo; nel cui ambito siamo obbli¬  gati a svolgerci. Tutte le forinole astratte sono  metafisicherie. Di positivo non sappiamo che  questo : l’abitatore della terra deve, per la legge  stessa della sua esistenza, vivere sopra di essa  quanto più a lungo è possibile. Tutte le tras¬  formazioni sociali dall'età paleolitica al giorno  d’oggi hanno camminato in questa direzione. Di¬  scutere della priorità del progresso economico  su quello morale ed intellettuale è un puerile  non senso. In realtà questa distinzione è un puro  arbitrio, poiché si tratta della stessa cosa, veduta  sotto diversi angoli visuali.   La nostra moralità è un equilibrio, nella grande  maggioranza dei casi assai instabile, tra le nostre    (i) Sidgwick, op. cit., pag. 292 e seg.                CAP. II - LA GIUSTIZLA COME IDEA ED EMOZIONE 6l    tendenze e la pressione che sopra di noi eser¬  cita la consuetudine sociale. Ogni turbamento,  sia che venga dall'interno come passione, sia che  sorga all'esterno come spostamento delle rela¬  zioni consorziali, produce quest’effetto : l'equi¬  librio è rotto e la vita morale abbassa più o  meno il suo livello sotto la media normale.   Nelle circostanze ordinarie della esistenza il  37° di temperatura morale si ottiene quasi auto¬  maticamente dalla mediocrità umana, un po’ per  quel tanto di rcstraint che l’educazione ha de¬  positato in noi, e un po’ per lo stesso stato di  pressione sociale, in cui si trova il mezzo am¬  biente, nel quale ci moviamo. Gli uomini moral¬  mente superiori sono quelli che hanno eccezio¬  nalmente elevata la potenza dei freni personali,  sottraendosi in pari tempo allo scarto derivante  dall’impulso emozionale ed a quello che nasce  dalla diminuita resistenza sociale.   Ed è ciò, che costituisce il carattere ossia la sta¬  bile unificazione della propria coscienza morale in  un sicuro equilibrio, capace di resistere agli urti,  sia interni dell’emozione, sia esterni della sug¬  gestione, subordinando la condotta ad una dire¬  zione costante. È fuori di dubbio che un tale stato  è più facilmente raggiunto dai temperamenti  semplici, che dai complessi, dai volontari più  che dagli intellettuali.   I grandi caratteri morali sono più frequenti  forse nelle società meno avanzate, accompagnano  piuttosto la vita degli individui, che sentono l’im¬  pero della fede o religiosa o politica, che non      62    GIUSTIZIA    gli uomini d'arte o di scienza troppo emotivi o  troppo scettici. Bisogna avere nel cervello poche  idee chiare, pochi principi saldi, e andare avanti  con quelli, facendo roteare la propria vita intorno  a quell’asse centrale solidamente 1 Le abitudini  critiche, il prò e il contra d'ogni cosa, disorien¬  tano il giudizio e sfibrano la risoluzione, ren¬  dendo 1 uomo colto più facile preda dell’azione  contradditoria. Il santo e il fanatico sono forse  in fondo i caratteri più temprati. Si può però  dubitare, che socialmente parlando, la loro con¬  dotta riesca in conclusione più profittevole di  quella di cento, di mille altre mediocrità, nè an¬  geli nè demoni, nè carne nè pesce.   La felicità collettiva più che dallo sforzo di  qualche volontà energica o dallo slancio di qualche  grande cuore, dipende da mille concessioni e  mille piccoli compromessi reciproci. Non è poi  improbabile che al tirar delle somme, abbiano  più contribuito al nostro reale e attuale benessere  le opere meschinissime di centomila anime vol¬  gari, che non gli eroismi sentimentali di qualche  dozzina d'apostoli della giustizia e della verità,  che compongono il libro d'oro dell'aristocrazia  morale.          ^-y^s-^VVVV» » rrr»TTfT : rr^V»»T ~-*-r »»-*-* Tr^rrTr. - , iTTTT»’    CAPITOLO III.   I frutti del lavoro e la loro distribuzione  secondo giustizia.    II problema della giustizia ha due faccie:  quella positiva della distribuzione, che forse è  più opportuno dire d ella retribuzion e; quella ne¬  gativa della repressione, anche questa forse meglio  indicata coll’espressione di giu stizia riparatrice .   Ora si tratterebbe di trovare per ciascuno  dei due aspetti della giustizia la sua forinola  adeguata.   Cominciamo dal primo quesito, che potrebbe  essere posto in questi termini: a chi debbono,  secondo ragione e giustizia, appartenere i frutti  delle cose utili, intorno alle quali si è ap plicato  il lavoro umano ? La società, in un momento qua-  lunque~ 3 ella sua esistenza, offre all’uso dei con¬  sociati una massa maggiore o minore di ricchezze,  ossia di utilità di diversa natura atte a soddisfare  una molteplicità di bisogni fisici e morali. Sotto              64    GIUSTIZIA    l’impulso del bisogno e dell’istinto d’imitazione,  tutti gli uomini, fatte pochissime eccezioni, ten¬  dono all'acquisto di queste utilità, di cui si può  molto presumibilmente ritenere che la quantità  totale è assai inferiore al bisogno complessivo  di tutti i concorrenti; e già questo fatto solo co¬  stituirebbe, come molte volte gli economisti dello  sfatte quo hanno avvertito, un ostacolo insor¬  montabile alla realizzazione della felicità di tutti,  fondata sovra un rapporto di pura eguaglianza.   Vero è, che però non si vede come ciò possa  giustificare l’accaparramento di porzioni ingen¬  tissime della fortuna complessiva, ben oltre ad  ogni concepibile bisogno, per parte di alcuni po¬  chissimi, mentre per ciò solo la grande maggio¬  ranza ne resta necessariamente privata.   Per ciò che riflette l’attuazione della giustizia  distributiva il problema, che si deve risolvere, è  quello d’una equa ripartizione de’ frutti. L’uomo  non è nel mondo, come il biblico Adamo nel¬  l’Eden, in un giardino lussureggiante di ricchezze,  per modo ch’egli non abbia che da stendere la sua  mano per prendere quanto più gli piaccia c sod¬  disfare la sete incalzante de’ suoi desideri. La  coincidenza tra il dono spontaneo della natura  e il bisogno umano è l’eccezione. La regola è  la dissociazione tra questi termini, e il lavoro  umano è quasi sempre il fattore che attua que¬  st'equazione.   L’utilità che le cose hanno, ossia la loro ap¬  plicabilità alla soddisfazione dei nostri bisogni,  è ciò che comunemente chiamiamo il valore         CAP. Ili • I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    65    degli oggetti ; ora questa qualità vantaggiosa è  quasi sempre il risultato d’un processo di mani¬  polazione, per cui si realizza il loro adattamento  alle nostre necessità fisiche e morali. Questa me¬  tamorfosi dal naturale all’artificiale è lavoro.   11 lavoro è adunque il maggior coefficente del  valore, sempre quando sia applicato a creare le  utilità, e queste sono indicate dal bisogno.   In una dottrina giuridica relativa ai frutti, bi¬  sogna abbandonare il punto di vista classico, che  li considera come prodotti organici (organiscke  Erzeugnisse) delle cose naturali, uniti quindi per  un vincolo di accessoria dipendenza a quegli  oggetti, che formano la materia precipua del di¬  ritto superiore di proprietà (accessori-uni sequitur  principalej, per accogliere il concetto nuovo di  giustizia che emerge da una più chiara coscienza  dei rapporti economici, e che fa capo all’idea  fondamentale di lavoro e considera la ricchezza  come un risultato sociale, e i frutti come pro¬  dotti superorganici (1).    (1) Sul concetto di frutto conf. Heimbach, Die Lehre  von der Frucht, 1843. — Janke, Dos Fruchtrecht des red-  lichen Besitzers und des P/andg/aubigers, 1862. —  Goppert, Ueber die organischen Erzeugnisse, 1869. —  Brinz, Lehrbuch der Pandekten, 1873 ,1 B, S. 546-554. —  Windscheid, Lehrbuch des Pandektenrechts, 1882 ,1 B, S.  591-598. — Leo von Petrazycki, Die Lehre vom Einkom-  men. Berlin, 1893, I B, S. 6-12; dove illustra molto bene il  passaggio dalla unilaterale ed oggettiva concezione del  frutto come un prodotto della natura a quella che lo consi¬  dera soggettivamente in relazione all’uomo come un ri¬  sultato del suo lavoro. La teoria naturalistica dei frutti è    Zrso Zini. Giughi».    U         66    GIUSTIZIA    Ricercare la causa della continuità nella tra¬  dizione giuridica di Roma e della sua persistente  azione nel sistema odierno di diritto è problema  storico, che non può qui occuparci. Constatiamo  soltanto il fatto. « Un biologo può da un solo  frammento fossile ricostrurre tutta la forma di  un animale primitivo. Analogamente può dirsi  degli istituti sociali. Ma nel caso nostro se do¬  mani si desse ad un sociologo l’incarico di de¬  terminare, partendo dal Codice come da un  documento storico, a qual grado dell’evoluzione  civile appartenga la società ivi descritta, e di ri¬  costruire su di esso tutto l’edificio del corrispon¬  dente corpo sociale, certo quel dotto e brav'uomo  andrebbe ad urtare in ostacoli insormontabili.  Da talune parti del Codice trarrebbe la conclu¬  sione, che al momento della sua compilazione,  quel popolo si occupasse quasi esclusivamente  d'agricoltura e che ad ogni modo la grande pro¬  duzione industriale dell'epoche posteriori non  esistesse, che le relazioni del credito fossero an¬  cora alla loro fase embrionale, che la cosidetta    in fondo provvidenziale e teologica, come appare dal  citato passo di Galvanus, De usufructu dissertationes  variae, 1788, pag. 327: “ Generari lapides e terra fri-  gefacta geluque conscricta docet Plutarchus. Notandum  igitur est lapides nasci, vivere, crescere, mori, renasci sic  providente creatore, qui voluit edam viscera terrae am¬  mani ud, vel abjecdssima mundi portio miraculis omnipo-  tentiae divinae superbiret,,. Il frutto è una sua creazione:  “ is tantum fructus naturalis est, qucm res aliqua natu-  raliter et se ipsa producit, cum a ferendo ipsum quoque  fructus nomen sit derivatum ...      CAP. Ili - 1 FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    67    questione sociale non fosse ancora sorta, che il  lavoro libero rappresentasse ancora una parte  insignificante dell'economia nazionale. È vero che  d’altra parte cercherebbe invano gli schiavi, e la  traccia della produzione servile, che stava a base  dell’antica società. Cosicché dovrebbe conchiu¬  dere che le disposizioni del Codice non offrono  per nulla il vero ritratto dello special grado di  civiltà, del quale pure è chiamato a regolare i  rapporti » (1). Ed è vero, poiché le relazioni sociali  dell’antica Roma prevalgono invece delle moderne.   Nessun dubbio che il mondo economico mo¬  derno non può essere contenuto in una veste  legislativa cavata fuori dal Corpi/s juris. Esso  domanda che gliene sia tagliata una più comoda  c nuova nella viva stoffa dei rapporti sociali, che  la società ha elaborato.   L’economia del mondo antico à per fulcro  la schiavitù. In un siffatto sistema i rapporti tra  capitale e lavoro sono profondamente spostati.  La questione sociale, almeno come l’intendiamo  oggi giorno, non esiste ancora. Ciò che con  quella si confonde dai più é il pauperismo, cosa  assai diversa. Giudicare le leggi agrarie o fru¬  mentarie, l'agitazione dei Gracchi o la complicata  legislazione sul panis gradilis (2) come prodromi  del movimento sociale contemporaneo, è indizio  di corta veduta, di mancanza di critica nell'ap-    (1) L. von Petrazicki, op. ci/., II B, 1895, S. 45 °-   (2) Hodgkin, ltaly and her invaders. Oxford, 1892,  voi. Il, pag. 565 e seg.              68    giustizia    prezzamelo dei fatti storici. Se fosse vera la de¬  filimene grossolana, che i Tedeschi hanno dato  della questione sociale nell’aforisma die soziale  rage ist eme Magenfrage , essa sarebbe dav¬  vero antica come il mondo. Ma in verità v’è qui   qualchecosa di più che una semplice questione  di stomaco.   Il pauperismo è un fenomeno patologico, che  accompagna la vita della società umana, più o  meno acuto, più o meno latente, secondo il grado  i civiltà o 1 intensità delle crisi economiche. Il  suo triste spettacolo si offre tuttora ai nostri  occhi tra i miracoli della nostra attività scientifica  e della nostra ricchezza industriale, tanto da far  esclamare al Brunetière, dinanzi alla miseria nera  d una grande città americana: * Quanti misera-  ih ci vogliono per fare una metropoli del  AlX secolo! » (i).   L oriente in tutte le sue legislazioni e in tutte  e sue religioni, da Buddha a Maometto, ha com¬  battuto questo flagello coll’elemosina. È questo  Io specifico somministrato per secoli di cura al  gran corpo malato, senza che l'attesa guarigione  sopraggiungesse. Forse si era confuso il veleno  coll’antidoto.   A Roma, il pauperismo, che finisce alla cerchia  de le mura, prende un aspetto essenzialmente  politico. La grande capitale dell'impero, che ha    (x) F. Brunetière, Dans l'Est America,,,.  des deux-Mondes i« nov. i8q 7 .    Revue          CAP. U 1 • I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    69    spogliato il mondo a suo profitto, sacrifica una  quota minima del bottino per saziare lo stomaco  della sua plebe oziosa e miserabile. Impossibile  confondere la famelica e sfaccendata plebe di  Roma col proletariato del tempo nostro.   Il lavoro libero era allora depresso dal lavoro  servile; il capitale comperava non il lavoro sol¬  tanto, ma lo stesso lavoratore, lo schiavo, acqui¬  stando sopra di esso un diritto pieno, assoluto,  duraturo. Il tipo di legislazione, che si dovette  formare allora per regolare i rapporti nascenti  da una siffatta condizione, non può adattarsi ad  una società, che ha per base della sua vita eco¬  nomica il contratto, e la legge dell’offerta e della  domanda.   La società classica non ha prodotto mai la  persona libera di sò, responsabile dei suoi atti e  padrona della sua attività, in altre parole l’uomo,  che sotto ogni aspetto della vita sua, e sopratutto  sotto quello economico, provveda a se stesso, e  governi se stesso, l’individuo del self-help e del  self-government ; il cui tipo energico spicca così  bene nella civiltà industriale e democratica d’In¬  ghilterra e d’America. Certo si parla spesso in  Roma della persona sui juris, ma essa è pura  astrazione, finzione giuridica. In realtà la vita ro¬  mana è rimasta alla fase della fatnilia e del-  \urbs. L’individuo non esiste, l’uomo è civis o  paterfamilias. Civitas e patria potestas , ecco i  due maggiori diritti che competono alla persona.  Insomma è l'uomo nel gruppo, civitas, gens , fa-  milia , è sempre il regime comunitario e corpo-     ?o    GIUSTIZIA    rativo proprio del mondo antico, esso si perpetua  trasformato nel medio-evo colla feudalità, col  convento, colla maestranza, col Comune.   Il diritto, che emerge da questo sistema di re¬  lazioni, è essenzialmente corporativo, e deriva  all'uomo più dalla sua posizione nel gruppo che  dal suo sforzo personale. Nè poteva essere di¬  versamente in una società, nella quale il lavoro  non crea il diritto.   L’opera servile produce la ricchezza a favore  di chi possiede lo schiavo, nell’agricoltura o nel¬  l'industria. Al di sopra di queste jumili forze  produttrici, stanno la professioni liberali con un  carattere prevalentemente gratuito, le cariche  ad honorem , le gestioni degli affari altrui e degli  altrui patrimoni (mandatimi e depositata), adem¬  piute come officium o amicitia , senza com¬  penso (i).   Ora non è chi non veda quanto i termini si  siano spostati. Mentre, nella società antica, di cui  il diritto romano è l’espressione formale, il la¬  voro personale non crea il diritto economico,  perciò appunto ch’essa è basata sul privilegio di  casta, di classe o di città, e quella civiltà non  perviene mai all'idea dell’uomo libero, lavora¬  tore e produttore, il mondo moderno ha consa¬  crato questo principio della libertà di lavoro ed  ha organizzato un sistema complesso di produ¬  zione che ha per fondamento la cooperazione.    (1) Petrazicki, op . cit ., II, 442.          CAP. Ili - I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    71    La terra è diventata sotto i nostri occhi una  vasta e maravigliosa officina di trasformazione e  specificazione industriale. L’intelligenza umana,  servita da una molteplicità di organi meccanici  ognor più differenziati ed adatti, plasma la ma¬  teria e crea la forma industriale, il manufatto,  l’oggetto d’uso, in altre parole attua l'utilizza¬  zione umana del mondo. Il problema della giu¬  stizia distributiva è il problema della equa ap¬  partenenza dei frutti del lavoro sociale. Invano  noi domandiamo la sua soluzione ai nostri sistemi  di diritto civile, infeudati all’idea tradizionale ro¬  mana d’un dominium ex iure quìritium , che va  fino a W'u tendi ed abutendi della cosa, che con¬  cepisce il diritto di proprietà come una terribile  forza d’attrazione, che come una legge di gravità  giuridica fa ripiombare sul proprietario, quanto  avendo avuto o potendo avere attinenza coll'og¬  getto da lui posseduto, rientra nel circolo magico  del suo dominio. Nè deve maravigliarci se il  mondo classico, Roma specialmente, abbia svolto  in tutta la sua forza il concetto del proprietario  (dominus) e della proprietà (dominium ex iure  quiritium). Questa astrazione giuridica è nata in  opposizione dello schiavo (servus) e dello straniero  (kosiis , peregrinile), e si è fortificata sotto l’impero  predominante della forza. Al contrario oggi si svi¬  luppa in più larga misura l’idea dell’usufrutto e  del godimento. Le proprietà perdono quel ca¬  rattere di esclusiva distribuzione e di rigida ap¬  partenenza ed adesione ad un uomo o ad un  consorzio, per assumere un valore di posizione       72    GIUSTIZIA    molto relativo, rispetto a chi ne ha il godimento.  Non è possibile valutare fino a qual punto il cri¬  stianesimo abbia contribuito a svolgere questa  coscienza della transitorietà e della fugacità dei  beni di questo mondo, dando al vincolo che  unisce la ricchezza all uomo un valore di relativa  dissolubilità e di fortuita adesione, cui l'uomo  non deve attribuire molta importanza. Ciò in  complesso ha dovuto indebolire il rude senso del  possesso creato dalla forza nei tempi classici.  L elasticità del rapporto economico moderno e  la larga sostituzione del simbolo sotto tutte le  forme (carta moneta , rendita , titoli industriali , ecc.)  alla proprietà reale, creano certo la condizione  più favorevole alla formazione della coscienza  dell’usufrutto.   Il grande proprietario moderno è più che altro  un amministratore; alla dissipazione lussuosa an¬  tica, che ha per base 1 egoismo, si sostituisce  progressivamente l’uso sociale della ricchezza  nell'incremento dell’industria, della coltura, della  beneficenza (i).   Le grandi fortune patrimoniali appartengono  oggi all’uomo più come mezzo di produzione e    ^ fi) Sono i concetti espressi dal miliardario Andrew  Carnegie sulla funzione della ricchezza. — Confr. Wundt,  Ethics (trad. ingl.), voi. Ili, London, 1901, pag. 129-200:   I roppo diffusa è l’insensata nozione che la proprietà  è un diritto, al quale non corrisponde un dovere „, “ la  pubblica coscienza è sempre più vigile verso le forme im¬  morali dell’acquisto, che verso quelle immorali dell’uso            CAP. Ili - I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    73    di potenza economica o politica, che non come  mezzo di consumo. Si è per così dire verificato  col progresso civile un livellamento nella poten¬  zialità della spesa individuale, per cui il ricco  oggi è tale più per quello che fa che per quello  che consuma. La ricchezza diventa nelle sue mani  una vera funzione sociale. Il palazzo favoloso di  un nabab, le vesti di seta e d’oro, il servitorame,  i banchetti, Xharem , ecc., in una parola il lusso  asiatico, il fasto del patrizio romano, la corte  bandita e le baldorie del castellano medioevale,  la mensa del canonico, ecc. (i), tutto a poco a poco  scompare dinanzi alla democratizzazione della  vita, e il denominatore comune d'uno standard  oj life medio, realizzato e generalizzato dal com¬  fort > dallo sport , dalla strada ferrata e dall 'hotel,  per modo che un individuo, che maneggia mi¬  lioni di affari vive, alloggia, veste, mangia e si  diverte press'a poco come il modesto impiegato  a poche migliaia di lire di stipendio.   L’uomo moderno è essenzialmente un produt¬  tore; ma non basta; questo concetto deve coni¬    li) Sul lusso della nobiltà francese nel secolo XVII  vedi G. Hanotaux, Histotre dii Cardinal de Richelieu.  Paris, 1896, tom. I, pag. 225. Un abito solo costava da  tre o quattro mila lire, e un gentiluomo ne cambiava  parecchi. “ Toute la noblesse du royaume étoit fondue  de luxe „ diceva Luigi XIII. Oggi questo sperpero pel  vestiario si è trasferito, benché in proporzioni minori,  nella donna. — Sul lusso femminile in Italia nel se¬  colo XIV vedi Ph. Monnier, Le Quattrocento. Lausanne,  1901, I, pag. 72.    Zino Zini, Giustizia.    10       74    GIUSTIZIA    pletarsi con quest'altro: l’uomo moderno è es¬  senzialmente un cooperatore ; produzione e  cooperazione sono i due cardini della vita eco¬  nomica moderna (]).   Quindi una dottrina giuridica del frutto e della  sua legittima appartenenza deve foggiarsi corre¬  lativamente a queste nuove condizioni di fatto,  realizzate dal consorzio umano nell’attuale fase  del suo sviluppo industriale. La giustizia esige  il rispetto della realtà storica. Le contraddizioni  tia il fatto e il diritto si traducono in iniquità.   Ora se noi ci domandiamo quale concetto si  fa la legge civile di frutto, e in base a tal con¬  cetto come ne fissi l’appartenenza, scorgiamo  subito quanto di inadeguato, e quindi di ingiusto,  sia nella costruzione giuridica, e perciò nella  forinola legislativa, che a quella s’informa.   Persiste infatti tuttora nella legge l’idea del  frutto come prodotto naturale, la quale si formò  nel diritto antico, per la convergenza di diversi  fattori d’indole taluno psicologico, tal altro so¬  ciale. I giureconsulti romani non vi hanno visto  che il risultato delle forze attive della natura,  ciò che dovette anche dipendere, oltre che dal    (i) L. Stein, La question sociale au point de vuc piti-  losop/iique, Paris, 1900, p. 349. - Albion W. Small,  General Sociology, Chicago, 1905, dimostra che la civiltà,  come organizzazione dei fini, è un alterno processo  d’emersione di interessi privati sotto la pressione del  bisogno personale, e di riduzione di questi stessi inte¬  ressi al denominatore comune dell’utilità sociale.          CAP. Ili - I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    75    carattere rudimentale della industria e della man¬  canza della coordinazione economica, dalla pre¬  valente concezione animistica e personale della  natura e delle sue forze (alma tellus). Come tutto  ciò è oggi profondamente mutato, e come balza  chiaro ai nostri occhi il significato profondamente  sociale del frutto, che ha il lavoro umano associato  per sua condizione assoluta ! Una teoria nuova,  coll’intervento deH’elemento sociale, si lascia già  intravedere feconda di larghissimi corollari per  l'attuazione della giustizia distributiva.   11 concetto abituale del frutto naturale, pro¬  dotto organico, perde terreno ed è sostituito da  quella del frutto prodotto supcrorganico nel  senso spenceriano, poiché è stato giustamente  osservato, che non valgono le leggi della biologia,  bensì quella dell’economia e della sociologia  nelle costruzioni giuridiche (i).   Tuttavia l’arresto di sviluppo e la cristallizza¬  zione conservatrice, che sono la caratteristica dei  sistemi legali, ci riconducono ancor oggi alla tradi¬  zionale concezione del frutto della dottrina ro¬  mana, quando leggiamo ancora nel nostro Codice :  « i frutti naturali e i frutti civili appartengono per  diritto d'accessione al proprietario delle cose che li  produce. Sono frutti naturali quelli che proven¬  gono direttamente dalla cosa, vi concorra o non vi  concorra l'industria dell’uomo. Sono frutti civili  quelli che si ottengono per occasione della cosa» (2).    (1) Petrazicki, op. a/., I B, S. 7.   (2) Cod. civ., art. 444.           76    giustizia    Con quanta ipocrita modestia questo umile  articolo di legge risolve in un batter d'occhio  uno dei problemi fondamentali dell’economia e  del diritto !   Parlare di (rutti naturali provenienti da cose,  senza che vi concorra il lavoro umano, supporre  in altri termini la spontaneità del frutto, il sem¬  plice dono della natura, è quanto meno una bella  ingenuità nel nostro mondo meccanico, dove tutto  è diventato industria, e dove ogni industria, spe¬  cializzandosi e corredandosi pel proprio esercizio  di mezzi tecnici sempre più complessi, suppone  una crescente applicazione di lavoro umano. Ma  non è ancora qui il nodo della questione. Poiché  si tratta dell’equa aggiudicazione dei frutti delle  cose, intorno alle quali si è applicata una somma  maggiore o minore di lavoro, sorge spontanea  la domanda: quali sono i diritti di questo lavoro?  quali i diritti di chi già detiene la cosa lavorata  come proprietà? Poiché questo è il fatto, che le  piesenti condizioni economiche realizzano quo¬  tidianamente e che il legislatore, che ha gli occhi  al passato, per sempre morto nella storia, non  sembra neppur sospettare; la dissociazione costante  tra materia prima, stromenti e mezzi di produ¬  zione, e lavoro trasformatore e creatore di ric¬  chezze! L insufficenza legislativa appare manifesta,  quando per troncare la questione si provoca l’in¬  tervento inaspettato d’un Deus ex mackina , sotto  forma di diritto d’accessione, per cui i frutti delle  cose sono fatalmente attratti verso il proprietario  di esse.           CAP. Ili - I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    77    Accessio cedit principali. Ecco un canone giu¬  ridico ereditato dalla romanità e formatosi nella  società classica, sotto l’azione di peculiari con¬  dizioni economiche, che oggi si sono profon¬  damente mutate. Infatti il concetto dell’acces¬  sione dei frutti al proprietario della cosa, è la  logica creazione d’una società a schiavi, in cui  il lavoro umano servile non era un elemento  attivo, ma esclusivamente passivo nella produzione  della ricchezza. Lo schiavo sul terreno del pa¬  drone lavora, il terreno produce, lo schiavo, il  terreno, i frutti sono del dominus del fondo.  Questo è il fatto reale, indipendente da ogni  speculazione filosofica o costruzione giuridica,  precedente ad ogni aforismo e ad ogni teoria.  Ex facto oritur jus. Più tardi, trattandosi di de¬  finire in un sistema di legge e di dottrina, in  base a qual principio giuridico il proprietario di  un fondo possa detenere le piantagioni, che altri  vi abbia seminate, ovvero come possa dichia¬  rarsi proprietario dell’edifizio, che altri vi abbia  innalzato, sorse il concetto d’accessione, che è  caratteristico per l’essenza del dominio, e sta a  rappresentare un elemento organico della pro¬  prietà romana, l'attrazione materialistica, che  questa esercita su tutto ciò, che rientra nel suo  chiuso recinto e indirettamente anche la repul¬  sione a tollerare entro la sua sfera diritti stra¬  nieri (i).    (i) Bonfante, Istituzioni di diritto romano. Milano,  1902, pag. 225 e seg.          78    GIUSTIZIA    Cosicché, se ben si guarda in fondo all’isti¬  tuto dell’accessione romana, v’è come un conflitto  tra due forze giuridiche, quella rappresentata dal  dominio, e quella rappresentata da un valore se¬  condario, che al primo si aggiunga, che in quello  s’incorpori per modo che il conflitto termina colla  vittoria del più forte (i).   Ma questo medesimo concetto di principale  ed accessorio, introdotto nei diritto odierno per  risolvere il problema della legittima appartenenza  dei frutti, è un assurdo, poiché o la loro acquisi¬  zione ò basata sopra un diritto sulla cosa che li  produce, ovvero è basata sopra un rapporto di  persona o quanto dire un contratto. Ad ogni  modo non c’è qui conflitto giuridico tra princi¬  pale od accessorio come nel concetto romano,  c'è anzi cooperazione, collaborazione per il pro¬  dotto nuovo, ogni qualvolta, come può dirsi nel  mondo economico moderno accade quasi sempre,  sia necessario alla creazione dell’ utilità il con¬  corso del lavoro umano. Ora il più elementare  senso di giustizia vuole, che là dove il fatto della  cooperazione produttiva si manifesta, al diritto  d’accessione, che è l’espressione del diritto del  più forte nella meccanica giuridica, si sostituisca  il concetto nuovo dell’equa partizione del fratto  ottenuto.   Si può veramente dire che il diritto antico  non abbia conosciuto questo problema, divenuto    (i) Bonfante, op. cil., pag. 234.         CAP. Ili - I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    79    oggi così comune della trasformazione della ma¬  teria prima per effetto del lavoro e la conseguente  creazione di un valore nuovo? feenza dubbio no;  soltanto che le condizioni particolari della pro¬  duzione economica ne fecero piuttosto un’ecce¬  zione che non la regola ordinaria, cosicché sotto  un prevalente sistema di lavoro servile, applicato  ad una proprietà assoluta ed esclusiva, non potè  sorgere di fronte a qualche sporadico caso di  opera industriale libera, altra preoccupazione  che quella di una curiosità giuridica, una eie-  gantia juris, qual’è veramente in diritto romano  la dottrina della specificazione, colla sua ben nota  disputa tra Proculeiani e Sabiniani (i).   11 pensiero di questi ultimi, dinanzi al quesito:  ex aliena materia speciem aliquam facere , de¬  sunto dalla nattiralis ratio , è che il proprie¬  tario della materia acquisti anche la proprietà  della nuova cosa prodotta, mentre i Proculeiani  propendevano per la soluzione opposta. Era il  concetto dei Sabiniani più antico e meglio ri¬  spondente alla classica concezione della proprietà  romana, per cui essa aderisce alla sostanza delle  cose, per modo che sia naturale conseguenza  dell'idea di dominio, che il proprietario della ma¬  teria rimanga anche proprietario dell’ oggetto  fabbricato con essa? Può essere; e in tal caso  questo principio corrisponderebbe anche alle con¬    fi) O. Karlowa, Romische Rechtsgeschichie. Leipzig,  1892, Il B, I Ab, S. 427, ff. — Bonfante, op. cit., pa¬  gina 230.           8 o    GIUSTIZIA    dizioni reali dei tempi antichi, quando ciascuno  doveva essere allora, rispetto ai suoi rapporti  economici, in condizioni d’isolamento, ciascuno  doveva produrre coll’aiuto degli schiavi e della  famiglia quello di cui abbisognava.   Che taluno poi qua e là abbia potuto lavorare  talvolta intorno a materia aliena, può essere ac¬  caduto, ma dovettero essere casi rari, che non  potevano dare sufficente motivo per creare un’ec¬  cezione al principio sostanziale del concetto di  proprietà. Come poi la divisione del lavoro si  formò, e le industrie di fabbricazione si organiz¬  zarono con una certa estensione, potè anche  esser fatto valere il pensiero, che dovesse appar¬  tenere al fabbricante la proprietà sul fabbricato  in ogni caso. Quindi dovrebbe essere il cangia¬  mento successivo nei rapporti reali, che ha pro¬  vocato l’opinione dei Proculeiani.   Questo non è però il pensiero di qualche ro¬  manista competentissimo, il quale dubita che ve¬  ramente così tardi sia l'industria diventata un  ramo della produzione per sè stante presso i Ro¬  mani (i). Forsechè soltanto verso la fine della Re¬  pubblica hanno i proprietari rurali romani comin¬  ciato a produrre vino ed olio anche per uso  altrui e a farne commercio? Hanno gli abitanti  delle città, specialmente di Roma, fatta eccezione  dei ricchi, i quali possedevano molti schiavi, po¬  tuto produrre da sè con proprio materiale tutto    (i) Karlowa, op . cit .         CAP. in - I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    8l    ciò che esige il bisogno della vita? Secondo il  suo pensiero anche i Sabiniani vedono in quel  ex aliena materia speciem aliquam facere la in¬  tenzionale creazione di cosa nuova per mezzo  d'un fatto umano e non soltanto un mutamento  della stessa cosa. Scompare il primitivo oggetto  e Gaio parla della cosa manipolata come d’una  extinta res, nuovo è l’oggetto del diritto, diversa  è la proprietà su di esso dalla proprietà sulla  materia. Certo la proprietà comprende anche la  sostanza contenuta nella forma della cosa, ma  la forma non è indifferente per l’identificazione  dell oggetto del diritto. Un completo rimaneg¬  giamento della cosa, come annientamento della  forma preesistente, è annientamento dell'oggetto  del diritto, ossia annientamento del diritto stesso.  Poiché la proprietà abbraccia anche la materia,  può anche, secondo la concezione dei Sabiniani,  produrre che il proprietario del primo oggetto  del diritto acquisti la proprietà del nuovo oggetto  del diritto. Che, secondo il concetto di Gaio, la  specificazione annienti l’antico oggetto e il cor¬  rispondente diritto di proprietà, risulta da ciò  ch’egli non pone a fondamento dell’opinione dei  Sabiniani : quia eadem res est, sed quia sine ma¬  teria nulla species effici potest. 11 proprietario  della materia acquista la proprietà del nuovo  oggetto del diritto, perchè questa, senza la preesi¬  stente contenutavi materia non avrebbe potuto  sorgere. E allora trattandosi di cosa nuova , sorta  intenzionalmente per fatto umano, la naturalis  ratio, sembra al Karlowa che, secondo il carat-    Zino Zini, Giustizici.    Il          82    GIUSTIZIA    tere morale e giuridico romano, che dà maggior  peso al fatto che alla materia, debba dichiararsi  in favore del trasformatore. L’impronta perso¬  nale imposta alla materia indica il dominus di  essa. Noi non vogliamo impegolarci di più in  queste sottili bisantinerie del diritto e della sua  interpretazione; ma è dubbio, che la personalità  di cui ragiona il Karlowa sia quella personalità  di lavoro e di produzione economica, che forma  oggi la base della più moderna rivendicazione  al prodotto integrale del lavoro (i). A Roma ha  prevalso il concetto pubblico sul privato. L’an¬  tichità, che dal più al meno è comunitaria e col¬  lettiva nell ’oikos o nella polis, non conosce nò  il lavoro, nè la coscienza personale. Ma nel tempo  nostro, la progressiva emancipazione dell’ indi¬  viduo gli ha fatto acquistare un valore personale,  che si esplica nell’ ordine economico, come in  quello morale.   Tutto oggi è lavoro; non si può più parlare  di frutti senza concorso di lavoro umano. Quindi  il criterio proporzionale del diritto riposa oggi  sul lavoro personale, in rapporto alle generali  condizioni della società, cioè apprezzato dal punto  di vista dell'utilità collettiva. Se specificazione è  la trasformazione della materia, tutto il processo  industriale è una continua specificazione, com¬  piuta sulla base d’un contratto, che non deve    (i) A. Menger, Le droit an prodiiit integrai da travati .  Paris, 1900.         CAP. in - I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    83    essere solo imposto come una necessità econo¬  mica, ma accettato come una giustizia sociale.   Se la questione sociale è, per la massima  parte, la questione della distribuzione dei frutti,  essa non si può risolvere senza prendere come  punto di partenza il lavoro, che è il precipuo  fattore della trasformazione specificatrice.   Il fondo dell’economia moderna è un vasto  sistema di collaborazione, che tende a farsi sempre  più cosciente e perciò ad affermarsi in correla¬  tivo sistema di diritti riconosciuti. La ricchezza  è il prodotto del lavoro intellettuale e tecnico  coordinato, e la grande industria ha centuplicato  la forza creatrice di questo lavoro, sussidiato  dalla macchina e diretto dalla scienza: i processi  di fabbricazione complicatissimi fanno passare  del tutto in subordine la materia prima, che il  più delle volte à un valor minimo. Convengono  verso questa ricchezza per la sua distribuzione  le forze produttrici : l’interesse del capitale, il  profitto dell’impresa, la rendita della terra, il sa¬  lario della mano d’opera, il premio dell’assicura¬  zione. L’equa determinazione di ciascuna di queste  proporzioni dovrebbe essere la forinola della giu¬  stizia distributiva. Ma possiamo sperare di trovarla  o dobbiamo lasciare che si determini da sè stessa,  secondo l’opportunità? L’equazione economica  ha troppe incognite, per poter esser risolta nello  stato attuale della società industriale; ma è ab¬  bastanza visibile la tendenza generale e per così  dire il limite, verso cui la formola della giustizia  distributiva si avvicina. La concorrenza crea essa          8 +    GIUSTIZIA    stessa l'accordo. Il capitale impersonale scende  progressivamente ed automaticamente al saggio  del minimum d'interesse, e ciò per l’affluenza  stessa dei capitali creati dal risparmio verso un  impiego industriale, che assicuri loro il tasso nor¬  male del mercato, quando un sistema d'assicura¬  zione li tuteli, oltre che dai soliti rischi, anche  da quelli più strettamente dipendenti dalle crisi  economiche. L’avvenire dell'assicurazione è la  formola pratica della solidarietà sociale, e rappre¬  senta un sistema d’equilibrio e di compensa¬  zione reciproca dei vari fattori della produzione  e del lavoro (x).   Anche l'elemento del profitto è soggetto ad  un processo di trasformazione regressiva : è in  questo senso che la speculazione deve far posto  alla cooperazione produttiva ; l'imprenditore sarà  sostituito dal direttore tecnico. Ualea, che ha  rappresentato e rappresenta tuttora tanta parte  della vita economica, tende ad eliminarsi grado  a grado per la regolarizzazione dei mercati. Ci  avviamo verso l’unità delle forze economiche,  l’equilibrio dell’atmosfera industriale. Si fissano  i tipi dei prodotti, si uniformano i processi  tecnici, si eguagliano i prezzi, si specificano i  centri di produzione. Ciò che oggi si ottiene col  protezionismo di Stato e coi trusts , si otterrà do¬  mani con una naturale legge di accentramento    (i) Novicow, Les gaspillages des sociétés moderna.  Paris, 1894, pag. 312-313.        CAP. IH • I FRUTTI DEL LAVORO, ECC.    85    e di distribuzione nella produzione; si delimite¬  ranno spontaneamente le zone economiche sulla  carta terrestre. Diminuendo il fattore casuale, la  speculazione perde del suo carattere di legitti¬  mità in favore della partecipazione agli utili. Ora,  il lavoro umano, massimo tra i fattori nella  creazione della ricchezza, non sarà ammesso a  questa partecipazione ai benefici d’ un’ impresa,  mentre vi è ammesso sotto forma di dividendo  il capitale d'un azionista qualunque, che non  prende personalmente parte all’opera comune, se  non versando una somma* di danaro ?(i).   Se il problema della giustizia è essenzialmente  quello della distribuzione dei beni, soltanto una  ulteriore evoluzione della società potrà risolverlo    (1) Sulla questione della partecipazione ai benefizi  industriali (profit-sharing — Gewinnbetheiìigung) confi  E. Waxweiler, La participation aux béncficcs. Paris,  1898. — Quarterly Review, January 1905. — Ch. Gide,  La partecipazione ai benefizi, nella Semaine littéraire, di  Ginevra, tradotta nell 'Idea Liberale, di Milano, 15 gen¬  naio 1905. Nell’evoluzione del salario, l’Inghilterra è  entrata in questa fase espressa dalla formula : " il sa¬  lario varia secondo la situazione degli affari „. Agli  argomenti di P. Leroy-Beaulieu e di Y. Guyot, che  negano alla partecipazione fondamento di giustizia e di  scienza, giungendo a definirla un unearned increment,  Gide risponde: " gli operai ànno un diritto su tutte le  ricchezze uscite dalle loro mani „. Progetti legislativi  in tal senso sono stati presentati alla Camera francese  c al Parlamento dello Stato più avanzato dal punto di  vista sociale, degli Stati Uniti, il Massachusetts. Confi  anche Pierson, Trattato d‘economia politica. Torino, 1905,             86    GIUSTIZIA    adeguatamente, che abbia per meta quello Stato  democratico del lavoro, il quale mira in modo  precipuo allo scopo di organizzare il lavoro in¬  tellettuale e materiale dei cittadini e la distri¬  buzione dei frutti prodotti da questo lavoro  nell’interesse'MeH’intera popolazione (i).    I, pag. 66, dove esclude che il salario faccia parte del  costo di produzione, ma bensì del reddito dell’impresa.  I collaboratori della produzione partecipano al suo be¬  nefizio. Salari, interessi e profitti non sono parte del  costo, ma frutti del lavoro di produzione, suoi risultati,  non sacrifizi, ma guadagni; — pag. 78: “ la totalità dei  prodotti dell’intera società forma come una grande co¬  munità, a cui ognuno che partecipa all’ industria for¬  nisce il suo contributo, e la disponibilità di tale comu¬  nità di beni si divide tra coloro stessi che contribuirono ;  la divisione si effettua, per quanto si riferisce alla gran¬  dezza delle quote, secondo il valore dei contributi di  ciascuno, e per ciò che si riferisce alla specie degli og¬  getti, secondo la libera scelta „.   (1) Menger, Lo Stalo socialista, p. 56-57, 125 e seg.          &&ÉÉÉÉÉÉÉ&ÉÉÉÉ    CAPITOLO IV.   Libertà od eguaglianza.    Quando ci poniamo innanzi il problema della  giustizia, bisognerebbe far precedere questa pre¬  giudiziale: la soluzione che intendiamo proporre  è destinata a rimanere in un ordine di relazioni  puramente astratte, oppure vuole tradursi in una  pratica attuazione più o meno approssimativa  dei nostri ideali? Perchè in realtà c’è ancora un  enorme cammino tra il dominio speculativo e il  campo pratico : — nel primo la ragione umana  gode d'una illimitata libertà di pensiero, nel se¬  condo la volontà non dispone che di scarsi mezzi  d’azione!   Gli è così che costruendo teoricamente l 'homo  rationalis, precipitato della speculazione, in cui  si distillano i caratteri essenziali della sua natura  fisica e spirituale, eliminando le scorie etero¬  genee che vi à fatto aderire il processo storico  della civiltà, possiamo facilmente pervenire al  postulato platonico dell’uguaglianza di fatto, ov-               88    GIUSTIZIA    vero a quello kantiano dell’uguaglianza di diritto :  possiamo affermare: la giustizia esige parità di  trattamento, e questa parità di trattamento si  raggiunge, sia ponendo gli uomini in condi¬  zione di Maturale uguaglianza, sia ponendoli in  quella di uguale libertà. E così si mettono di  fronte i due avversari tradizionali, l’apostolo delle  rivendicazioni sociali, che costruisce il piano pere-  quatore delle sorti umane, e il filosofo della libertà,  che domanda il rispetto della persona umana  e il conseguimento spontaneo della sua finalità.  E non si accorgono nè l’uno nè l’altro, che  mentre non vi può essere una reale uguaglianza  imposta, e che perciò essa suppone una parallela  libertà, nemmeno può l’uomo essere considerato  in condizioni di ugual libertà pratica coi suoi  simili, se non si trova con essi sopra un piede di  relativa uguaglianza di fatto. Cosicché in fondo  è sempre la medesima questione veduta da due  punti diversi: eguaglianza è stato, libertà è moto.  Ma in realtà statica e dinamica si riuniscono  nel mondo fisico come in quello morale; nella  meccanica sociale l'individuo è attualmente quello  che à potuto essere, e sarà in rapporto a quello  che è; la potenza e l’atto, il virtuale e il reale  non si scindono che nelle nostre astrazioni.   Dobbiamo accontentarci di riporre l’ideale della  giustizia sopra la base di una eguale condizione  di libertà, ovvero dobbiamo sforzarci di raggiun¬  gere una pratica equità nella distribuzione delle  condizioni di benessere ? A me pare che il con¬  cetto kantiano ripetuto dallo Spencer non rea-       CAP. IV - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA    89    lizzi nemmeno negativamente la giustizia — nel  senso cioè di impedire la iniquità — ma anzi la  consacri, accogliendo il fatto compiuto come  espressione del giusto. Infatti nell'ordine sociale,  come si è svolto storicamente, le eguali condi¬  zioni di libertà sono un'illusione teorica, ed una  feroce ironia praticai Sarebbe molto più logico  dire : l’uomo ha tanto diritto quanto ha potere ;  ma allora perchè protesteremmo così energica¬  mente contro la violenza fisica della schiavitù,  mentre accogliamo serenamente la violenza eco¬  nomica del salariato? Gli è che veramente l 'homo  rationalis è un fantasma filosofico; non c’è altra  realtà che l’uomo di carne e d’ossa, e questo è  sempre o un servo od un padrone, od anche un  po’ l’uno e un po’ l’altro secondo le circostanze  e in diversa misura. Tutta la costruzione cer-  vellottica della persona giuridica col suo fascio  inviolabile di diritti naturali precipita e sfuma!  Non vi sono in realtà che dei diritti acquisiti, e  nessuno vorrà certo affermare che la distribu¬  zione dei mezzi d’acquisizione sia fondata sopra  condizioni di parità. Qui veramente è il nodo  della questione. Il grande equivoco è nato dalla  teoria del diritto naturale: essa ha consentito  all’ingenuità dei filosofi speculatori la facile con¬  solazione di chiudere la bocca ai nove decimi  dell’umanità col falso dono dei diritti naturali,  mentre di fatto permetteva al decimo restante  dei privilegiati di godersi in pace le mal acqui¬  state ricchezze ! Tutti i diritti sono acquisiti dal  tenace sforzo della vita, divenuto cosciente e ca-    Zino Zini, Giustizia.    12        go    GIUSTIZIA    pace di farsi rispettare (i). Si tratta soltanto di  rifare da capo la tavola distributiva dei titoli di  acquisizione, per rivederne la legittimità. L'uomo,  che ha acquistato il diritto alla vita e quello  della sua libertà fisica e morale — l’uomo acqui¬  sterà anche il diritto all’integrale compenso della  sua cooperazione sociale. Se la giustizia consi¬  stesse soltanto nell’assicurare a ciascuno la libera  estrinsecazione delle sue forze, senza curarsi del  preventivo equilibrio nella posizione rispettiva  di vantaggio o di svantaggio, creato dal rapporto  sociale, che è di natura assolutamente imperso¬  nale, in che cosa sarebbe differente — di fronte  all’ideale giustizia kantiana — la prepotenza del  baione feudale, che domina dalla sua rocca forte,  come l’aquila dal suo nido, gl’inermi vassalli  appollaiati ai suoi piedi, da quella del moderno  re del cotone o del grano, del trustista nord-  americano, che nelle sue casse forti chiude il  destino economico d’una nazione ? (2).    (t) F. Lassalle, Thcorie systematique des droìts tic-  quis. Paris, 1904, (trad. frane.), Tom. I, Introduction,  pag. vili: “ il diritto è sociale, e nascendo da un fatto  è sempre acquisito, e perciò caduco „ — pag. xviii:  “ Una rivoluzione sociale è una modificazione dei di¬  ritti acquisiti „. — Conf. Savigny, System des romischen  Rec/ds, 1849, tom. Vili, pag. 388, dove giustifica l’espro¬  priazione, combattendo il principio classico della non  retroattività della legge. — V. pure E. Gans, Ueber die  Grmidlage des Besitzes.   (2) Stein, op. cit., “ i grandi sindacati danno ai moderni  capitalisti lettera di corsa per depredare la società       CAP. IV - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA    91    Cade quindi come una grande illusione spe¬  culativa tutto l'edificio, su cui poggia la bella  formola di Kant, che lo Spencer traduce e in¬  cide sul fronte del suo tempio etico, robusta  costruzione inalzata con stile positivista.   E possibile trovare un criterio che attui la giusta  distribuzione del bene e del male ? Se si risponde  di sì, bisogna far intervenire una forza superiore,  una intelligenza, e una volontà nello stesso tempo,  sovrannaturali ; ovvero ammettere che l’uomo  nelle condizioni naturali possa raggiungere la  giustizia; in altre parole possa comprendere e  possa attuare il giusto. Comprendere funzione  dell’intelletto, praticare funzione della volontà.   C’è stata, è vero, una risposta molto semplice  per sciogliere l’enigma: proclamare la persona  umana soggetto di diritti naturali, inalienabili e  sacri, dotarla essenzialmente della libertà, che  tutti li compendia; rispettare questi diritti, ricono¬  scere questa libertà, ecco la giustizia.   La filosofia, che fa il suo punto d’appoggio  nella libertà per fondare il regno della giustizia,  non si preoccupa per nulla di definire questa li¬  bertà, nè di determinarne il valore psicologico.  Ora la libertà in abstracto corre rischio d'essere  un’illusione. Mirabile vocabolo, parola unica, in  cui si sono certo riassunti e quasi integrati aspi¬  razioni, tendenze, desideri molteplici, sorti nella  coscienza umana come reazione a violenze, abusi,  tirannie materiali e morali. Chiesa e Stato colla  loro intollerante oppressione sui corpi e sulle  anime ànno fatto esplodere il sentimento della         92    GIUSTIZIA    libertà, l'acuta febbre delle rivendicazioni perso¬  nali e collettive, che forma 1' anima di tutte le  rivoluzioni tanto nel campo del pensiero che in  quello dell’ azione. Il contenuto psicologico di  quest’ idea è religioso e politico, e il momento  storico della sua apparizione è il secolo XVIII,  il grande crogiuolo delle forme libertarie attuate  nello Stato borghese (i).   In realtà se guardiamo alla pratica della vita,  se teniamo conto della sua regolarizzazione pro¬  gressiva, frutto d’una crescente subordinazione  professionale e sociale, se pensiamo alla forza della  tradizione, all'impero del costume, alla tendenza  così spiccata nell'uomo verso l’irresponsabilità,  presto ci persuadiamo che il sentimento di libertà à  un’azione assai scarsa sulla condotta, c la sua sod¬  disfazione è un fattore secondario della felicità (2).   L’uomo è troppo dominato dall’ abitudine in  ogni ordine della sua attività per essere vera¬  mente un soggetto attivo di libertà. Cosicché il  suo nome, scritto così solennemente nei nostri  Codici, è pei più una espressione verbale priva  di significato positivo; ideale insufficiente per la  grandissima maggioranza umana, che ignora il  suo valore spirituale, tanto elevato per un sì  stretto circolo di coscienze superiori, che sono  pervenute all'isolamento morale e intellettuale del  proprio io mediante la volontà e l’intelligenza.    (1) A. Sorel, L‘Europe et la Revolution. Paris, 1887-89,  I, pag. 106; II, pag. io.   (2) A. Menger, Lo Stato socialista, pag. 79-80.           r   CAP. rv - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA 93    La storia umana è molto più una lotta per il  diritto, che per la libertà. In fondo la filosofia  liberale è una pallida interpretazione dei bisogni  umani nella vita sociale, la sua efficacia alla so¬  luzione del grande dissidio degli interessi mi  pare molto limitata, e il novissimo individualismo  ultra, che conclude in un olimpico disprezzo per  ogni azione diretta dello Stato con una formola  nikilista di mussulmana apatia, ripetendo il solito  ritornello della libera concorrenza, non va al di  là, dopo tutto, di un puro e semplice riconosci¬  mento del fatto compiuto, inspirato dall’egoismo.  L’uomo che getta la corda al collo del suo si¬  mile, e lo sottopone alla violenza fisica o morale,  compie un atto di volontà ossia di libertà, che  non à altro limite che la sua potenza attuale. È  questo il diritto naturale, extra-sociale, secondo il  pensiero di Spinoza (i), il pesce grosso che mangia  il piccolo con diritto uguale a quello dell’uomo  forte, intelligente, attivo, che s'innalza sul suo  fiacco rivale, che gli strappa di mano la ricchezza,  accaparra le sorgenti della vita e del benessere,  e si apre nel mondo l’adito alla fortuna, a gomi¬  tate, tra la debole folla che ingombra il suo pas¬  saggio. Ma che cosa c’entra colla constatazione  di questa brutale realtà, il principio della giustizia  e la sua ideale approssimazione nell’umanità?  Tanto vale arrestarsi alla crudele apologia del    (i) Spinoza, Tractatus theoìògico-politici, Caput XVI;  Ed. van Vloten et Land, Opera II, pag. 121-127.                94    GIUSTIZIA    fatto, accettare la necessità dell'iniquo, e depo¬  nendo l’ipocrita maschera del moralista, mostrare  francamentè i pugni dello struggle-for-lifer.   Ma possiamo veramente accettare questa espli¬  cita rinuncia dell’ideale; in altre parole, l’uomo  può arbitrariamente abolire una parte della propria  coscienza, quella cioè che contiene le esigenze  del dovere (seinsollendcn) ? Ed in base a quali mo¬  tivi noi dovremo dare un’ incondizionata prefe¬  renza a ciò, di cui riconosciamo 1'esistenza mate¬  riale su ciò, di cui sentiamo la necessità morale ?   Osserva il Sidgwick giustamente, che il prin¬  cipio di libertà presenta necessariamente limiti  e restrizioni, non potendo essere in primo luogo  applicato, se non agli esseri umani sufficiente-  mente intelligenti per reggersi da sè, cosicché  ne rimangono esclusi gl’incapaci di guidarsi, per  difetto di età, di mente, come anche coloro, che  privi di educazione, permangono ne’ più bassi  gradi di civiltà ; e secondariamente, perchè alla  libertà impone limiti d’ordine utilitario il con¬  tratto, che può spingersi fino ad una reale vo¬  lontaria schiavitù, più o meno larvata (i).   Vediamo, ad esempio, a che si riduce la pre¬  tesa libertà umana rispetto alle cose esteriori,  che costituiscono la necessaria integrazione della  nostra vita. L’ esercizio di questo diritto chia¬  masi proprietà, e intorno ad essa, come a centro  di tutta la vita economica, si è combattuta e si    (i) Sidgwick, Mcthods of Ethics, pag. 275 e seg.                 CAP. IV - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA 95   combatte tuttora una terribile lotta d'interessi e  di idee. Non vedo, dice Sidgwick, che questa  forma di libertà implichi più che il diritto alla  non interferenza per parte d’altri, quando io uso  attualmente una cosa, che non può essere usata  che da una sola persona per volta. Il diritto di  escludere gli altri dall’ uso futuro di una cosa,  che un individuo à una volta preso, sarebbe a  questa stregua non un atto di libertà, bensì una  interferenza nella libera azione degli altri, oltre  ciò che è necessario per assicurare la libertà  deH’appropriatore.   Ma è evidente che a questo modo di vedere  contraddice tutto il sistema di leggi che garan¬  tisce l’uso perpetuo ed esclusivo dell’oggetto di  proprietà, e Io cinge d’ una insormontabile bar¬  riera. È facile supporre la risposta che l’uomo,  appropriandosi una cosa, non invade la libertà  altrui, perchè rimane aperto il resto degli oggetti  appropriabili nel mondo. Ma questa scappatoia  apre l’adito a una grande quantità di obbiezioni,  e non elimina le difficoltà della soluzione. Anzi¬  tutto può accadere che più uomini abbiano bi¬  sogno della medesima cosa, ovvero che l’appro¬  priazione d’una cosa renda troppo difficile o faticosa  la sua sostituzione, e poi, obbiezione più grave,  i mezzi materiali della vita sono forse illimitati ?  Ancora se nel sistema delle leggi fosse posto un  limite all'appropriazione individuale, ad esempio,  della terra, fonte precipua ed originaria d’ogni  ricchezza; ma come e dove fissare il criterio di  questo limite? Noi non ne conosciamo nessuno         96    GIUSTIZIA    che si sia imposto storicamente alla pratica so¬  ciale e giuridica, come forse non sapremmo nem¬  meno proporne uno derivato dalla logica.   Supponendo un paese che si apra nuovamente  alla civiltà, quanto può essere accordato ad un  uomo di appropriazione per prima occupazione ?  Forse la misura dell’ uso sembrerebbe la più  spontanea; ma come accettarla incondizionata¬  mente, mentre l’uso d’un individuo rispetto alla  terra varia indefinitamente crescendo, ad esempio,  in estensione di quanto diminuisce in intensione ?  Cosicché sarebbe una paradossale deduzione del  principio di libertà sostenere che un uomo à di¬  ritto d’escludere gli altri dal pascolo del bestiame  sopra una parte della terra, sulla quale debbono  estendersi le sue spedizioni di caccia.   Eppure ciò è anche accaduto; nel medio-evo il  signore feudale, affermando il sua diritto supremo  sulla terra, ne consacrò una porzione enorme  alla soddisfazione capricciosa del proprio piacere  della caccia, evincendo ed affamando il conta¬  dino, e nella campagna nuovamente spopolata  ed incolta esercitò le sue barbariche spedizioni  di caccia; ma allora l’uomo dei campi era servo  della gleba, le classi inferiori erano soggette al  tallone ferrato della feudalità. Supporremmo noi  oggi possibile la ripetizione di questo delitto di  lesa umanità per parte dei grandi proprietari  della terra, i quali volessero trasformare in parchi  e bandite i campi coltivati a grano o a riso,  mettendo per tal modo a razione migliaia e mi¬  lioni di esseri umani, che vivono di quei prò-       CAP. IV - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA    97    dotti, facendo rincarare il prezzo delle derrate  alimentari, limitando in tal modo la vita? Ipotesi  assurda questa, non soltanto perchè mostruosa¬  mente contraria ai senso morale, ma perchè anche  antagonista della moderna costituzione economica,  che è una solidarietà di lavoro e d’interessi, e  in cui la rovina di una classe trascinerebbe nel¬  l’abisso della miseria anche le altre. Piuttosto  noi abbiamo assistito al fatto opposto: cioè ab¬  biamo nei sistemi coloniali realizzato la sostitu¬  zione di un diritto superiore ad uno inferiore,  il dirittto della civiltà a quello della barbarie.  Almeno è con esso che si giustifica la progres¬  siva occupazione territoriale, che i popoli bianchi  ànno fatto nei paesi extraeuropei a danno delle  popolazioni indigene, ciò che à in molti casi equi¬  valso ad una vera eliminazione di quest’ultime.  Necessaria e quindi giusta soppressione dei meno  adatti a vantaggio dei più adatti, diranno molti  facendo una facile e grossolana applicazione  della selezione darwiniana ai rapporti umani. Noi  non ci arbitriamo di risolvere cosi alla spiccia  una questione tanto ardua e che implica forse  la maggiore antinomia etica: il contrasto tra la  convenienza e la giustizia. Poiché la ragione calco¬  latrice dei valori approva il fatto storico del più  grande adattamento dell’Ecumene al suo abita¬  tore, che è la condizione imprescindibile alla in¬  tensificazione della vita umana, ed accetta anche i  mezzi della sua attuazione; mentre d’altra parte  la coscienza ripugna a questa vittoriosa espan¬  sione dell’uomo civile o più forte fisicamente ed    Zino Zini, Giustizia.    13           98    GIUSTIZIA    intellettualmente, che elimina l’essere debole ed  ignorante, e lo esclude dalla partecipazione dei  mezzi di vita, per ciò solo ch'egli non sa ri¬  trarne tutte le possibili utilità, di cui essi sono  suscettibili.   E del resto come non sentire tutto il pericolo,  che è contenuto in una determinazione utilitaria  della giustizia, quando, per esempio, si acco¬  gliesse che il pastore può evincere il nomade,  che vive di caccia, e che quello a sua volta può  essere evinto dal contadino, e questo dall’indu-  striale, che volesse esplorare il sottosuolo?   L' insufficenza del criterio di libertà è resa  manifesta dalla difficoltà d’accordare questi tre  termini, libertà, appropriazione ed eguaglianza.   L’uomo senza proprietà è necessariamente  meno libero dell’uomo fornito di proprietà. Bastiat  dice, e con lui ripetono gli ottimisti di tutti i  tempi e paesi, che l’uomo, sprovvisto di proprietà,  possiede pur sempre una libertà di contratto,  che gli permette di offrire i propri servigi in  cambio dei mezzi atti alla soddisfazione de’ suoi  bisogni; e che questo cambio gli assicura una  maggior somma di benessere che se si trovasse  solo in un mondo deserto. Ciò che è perfetta¬  mente vero, poiché ogni consorzio umano rende  colla cooperazione industriale la parte della terra,  che abita, più adatta a procurare soddisfazione  dei desideri di ciascuno e di tutti i suoi membri,  compresi anche quelli che ultimi sono venuti ad  assidersi a ciò che Malthus chiama il banchetto  della vita. Intanto però l'esperienza dimostra che      CAP. IV - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA    99    molti uomini in una qualunque società civile,  non trovano modo di mettere a profitto i loro  servigi o se lo possono, non ne ottengono che  mezzi insufficenti alla vita. Che quando pure ciò  si supponesse evitato, resterebbe sempre che il  consorzio umano col fatto dell' appropriazione,  interferisce sulla naturale libertà dei suoi membri  poveri. Consentire che l’uomo lavorando, usando  cioè liberamente delle sue energie fisiche o spi¬  rituali, si procacci in proporzione più o meno  estesa quei vantaggi economici che il tipo di ci¬  viltà, di cui è parte, gli possa offrire, è in un  certo senso, rileva Sidgwick, riconoscere il di¬  ritto ad un compenso molte volte inadeguato  per quella partecipazione diretta della ricchezza,  dalla quale egli si trova escluso (i). In altre parole,  la sua ammissione mediante lavoro, al godimento  degli agi materiali, è compenso d'una libertà di  fatto che la sua fortuna gli à negato, perciò non  può essere la realizzazione della libertà lo scopo  finale della giustizia.   Ciò che la giustizia distribuisce nella relazione  sociale che stringe fra loro gli uomini, e forma  quasi l’inconsapevole fatto della loro unione mo¬  rale, non è dunque tanto la libertà, inafiferabile  astrazione, che si concreta nella potenza, quanto  piuttosto i benefici e i pesi, i vantaggi e gli oneri,  di qualsiasi natura, materiali ed immateriali, che  sorgono ed accompagnano il vivere collettivo.    (i) Sidgwick, op. al., pag. 277-78.          IOO    GIUSTIZIA    Ma la determinazione del criterio nella distri¬  buzione è il punctum saliens della questione,  poiché, come aveva già avvertito Aristotele, giu¬  stizia non è termine equivalente ad eguaglianza,  anzi l’esigenza della giustizia implica una relativa  disuguaglianza tra le sorti di coloro che sono ad  essa soggetti. Giustizia non è distribuzione egua¬  litaria, ma proporzionale; essa non mira ad una  parità di trattamento se non nel senso eh’essa  escluda ogni arbitraria parzialità.   Si potrebbe anche porre il problema in questa  altra forma: la giustizia, come distribuzione di  utilità e di carichi nella vita sociale non è iden¬  tica all’ eguaglianza, ma è soltanto esclusiva di  illegittima disuguaglianza; essa non aspira diret¬  tamente alla perequazione umana come a suo  scopo, ma indirettamente la realizza, in quanto  impone per la sua attuazione che cessino molte  cause d’ingiusta ineguaglianza.   Se noi ripassiamo nella nostra mente la storia  morale dell’ umanità, vediamo emergere chiara¬  mente la coscienza di questo problema della di¬  stribuzione, che è poi il problema stesso della  giustizia, ed assistiamo ad una catena di sforzi  per risolverlo; conati empirici nelle leggi, nelle  istituzioni di beneficenza e di protezione, conati  teorici nella filosofia e nell’apostolato riformatore.   La disuguaglianza sociale è il fatto sperimentale,  immanente e multiforme, e invano protesta contro  la realtà la coscienza sia come sentimento e sia  come ragione. Ma la sua constatazione non esclude  la sua interpretazione e spiegazione genealogica.      CAP. IV • LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA    IOI    La disuguaglianza umana può essere ridotta a  due forme: la naturale e la derivata. La prima  origina dalla legge di variazione spontanea che  domina ogni ordine di fatti in natura, per cui  non c'è nulla di assolutamente identico, tutto è  infinitamente diverso, anzi questa diversità cresce  in ragione diretta della complessità, e l’uomo,  essendo di tutte le manifestazioni naturali quella  che offre il più alto grado di complessità, così  egli è anche il soggetto di una più ricca combi¬  nazione di elementi, per modo che l'umanità è  veramente il maggior campo di variazioni spon¬  tanee, che la nostra esperienza possa e fisica-  mente e psichicamente controllare.   La categoria delle disuguaglianze derivate è  più strettamente sociale, e risulta da cause sto¬  riche, e perciò transitorie, mutevoli e fino ad  un certo punto riducibili. Sarebbe però erroneo  considerare queste secondarie cagioni della di¬  sparità umana quasi arbitrarie, illegittime e perciò  senz’altro inique, per cui si debba quasi fame  cadere una responsabilità suH’incivilimento, e la  storia di esso venga, come fecero gli scrittori  del secolo XVIII, chiamata a comparire dinanzi  al tribunale della Ragione, per sentirsi leggere  un terribile atto d’accusa riepilogante per sp^mi  capi i secolari arbitrii e le antiche iniquità, che  pesano sulle classi degli inferiori fa, degli op¬  pressi. La vita storica à le sue lèggi, come la  vita organica, per quanto più complesse e; meno  conoscibili, facendo parte di una espèrienzà im¬  personale e perciò poco accessibile alfe coscienza          102    GIUSTIZIA    individuale. Soltanto che essendo i fatti storici,  parte della contingenza (i), ed essendo conosciuti  come tali, l’uomo, pervenuto al senso storico della  vita di relazione coi propri simili, concepisce la  possibilità della reazione attiva del suo spirito  critico e della sua volontà sulle condizioni di  fatto della coesistenza sociale, e dalla giustizia  conservatrice della norma consuetudinaria con¬  cretata nel costume ovvero sancita dalla legge,  passa alla giustizia ri formatrice, opponendo al  reale 1’ ideale, a ciò che è ciò che dovrebbe  essere.   Ogni attuazione di diritto superiore è espres¬  sione di potenza. L’errore però del materialismo  economico è di credere tal potenza sempre e  necessariamente materiale, quasicchè legge fosse  concretamento di forza economica acquistata e  prevalente nei conflitti di classe e di gruppo,  mentre anche gli stati di coscienza generaliz¬  zati, che chiamiamo sentimenti di equità, di uma¬  nità, ecc., sono proprie energie ed imprimono  tendenze e provocano spostamenti.   Le disuguaglianze d’ordine sociale sono dunque  riducibili, almeno in quella misura in che sopra  di esse possa spiegarsi l’opera trasformatrice    (i) Dante (Par. XVII, 37-39) lo à espresso in modo  meraviglioso nella nota terzina:   La contingenza, che fuor del quaderno  Della vostra materia non si stende,   Tutta è dipinta nel cospetto eterno.      CAP. IV - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA    103    dell’uomo stesso — e la storia dei conflitti e  delle relazioni tra le classi umane ne è sicura  testimonianza. Ciò che ne risulta è la diminu¬  zione delle disuguaglianze, almeno di quelle più  manifeste e stridenti, che sembravano porre in¬  sormontabili barriere tra uomo e uomo, e fissa¬  vano rigidamente il posto di ognuno nella sua  classe, precludendogli l’accesso ai vantaggi con¬  cessi agli ordini superiori. Le caste sono abolite,  le aristocrazie tendono a scomparire, l’individuo  perde nella società il suo valore di posizione  ch’ebbe in passato, per acquistarne uno nuovo  di funzione, ossia di lavoro ( 1 ).   Ora 1 essenza della giustizia come distribuzione  consiste appunto nel proporzionarla a questa fun¬  zione, ciò che in altri termini si esprime dicendo,  che ognuno debba essere ricompensato secondo  i suoi meriti.   C'è in questa proposizione l’implicita convin¬  zione che la radice dell’atto giusto à una stretta  attinenza col sentimento della gratitudine. L’esi¬  genza di essa è la ricompensa del beneficio, non  solo come impulso naturale, ma come persuasione  che tale ricompensa è dovere. Universalizzando  questo concetto, perveniamo all’essenza stessa della  comune intuizione della Giustizia, cioè la Giustizia    (1) Small, op. cit., p. 345 e seg.: “ la forza elementare  dello Stato, in quanto è fattore di civiltà, è quella d’un  potere che riduce le ineguaglianze arbitrarie delle per¬  sone ad un’ineguaglianza risultante solamente da diverse  attitudini a partecipare a un processo d’evoluzione ge¬  nerale          104    GIUSTIZIA    come è sentita e come è veduta nella intima sua  penetrazione dai più comuni aforismi : « il bene  fatto ad un individuo deve essere restituito da  lui » od anche « le buone azioni devono essere  ricompensate »; « ogni uomo deve essere ricom¬  pensato secondo i suoi meriti ». Tali massime  coronate infine dalla salda associazione, che  stringe le coppie psicologiche « merito e premio »,   « demerito e castigo », rappresentano i punti di  passaggio d'un medesimo processo morale che  va dalla gratitudine, relazione personale, alla  giustizia, relazione sociale (i). La Giustizia è  praticamente una gratitudine generalizzata in  quanto vuole che ciascuno abbia quanto à vera¬  mente meritato, ed è sotto l’aspetto della pena  un risentimento o una vendetta pure generalizzata  in quanto restituisce il male a chi à male  operato ( 2 ).   Questo è il punto di partenza, unicuique siami  tribuere, inteso in un senso generalissimo, abbia  cioè ciascuno quello che gli spetta; cosicché,  indipendentemente d’ogni vincolo contrattuale e  senza precedenti accordi, è ammesso comunal¬  mente che i profitti d'un’ opera o d un intrapresa  debbano essere divisi tra quelli che anno con¬  tribuito al suo successo in proporzione del va¬  lore dei loro servigi. Ma affinchè possa attuarsi    (1) Sidgwick, op. cit., pag. 278 e seg. - J. Martineau,  Types of ethicaì Iheory. Oxford, 1891, voi. II, pag. 244-250.   (2) Ladd, Philosophy of conduci , p. 289.            CAP. IV - LIBERTÀ OD EGUAGLIANZA    105    una tal giusta distribuzione bisogna porre come  preesistente condizione, la garanzia accordata a  ciascuno della più grande libertà, e tale è appunto  l’aspirazione d’ogni ordinamento legale, poiché  se il merito deve essere ricompensato, deve essere  ogni uomo posto nella condizione di procacciarsi  questo merito colla propria condotta. Purtroppo  questa garanzia legale di libertà à un valore più  teorico che pratico nella vita sociale, poiché real¬  mente l’uomo può svolgere sé medesimo nel¬  l'azione solo subordinatamente alle sue condizioni  di fatto, cosicché alla formola integrale della giu¬  stizia, che a ciascuno fosse possibile guadagnare  la propria ricompensa in proporzione della propria  opera, si sostituisce praticamente un sistema di  ricompense distribuite in base a ciò che effettiva¬  mente l'uomo può fare in relazione coi propri simili.   Gli è perciò che se noi cerchiamo una giusti¬  ficazione morale al diritto di proprietà sulle cose,  non possiamo trovarla che nel lavoro, conside¬  rato appunto come un merito che importa una  ricompensa, mentre poi ci riesce impossibile di  considerare altrimenti che come un fatto, nel  quale non è possibile fare alcun apprezzamento  d’ordine etico, 1’ originario possesso delle cose  materiali sulle quali si è esplicata l’industre opera  umana trasformatrice e creatrice del valore eco¬  nomico, a meno che non volessimo ricorrere al  concetto di scoperta nella primitiva occupazione  delle cose, e quindi di premio alla maggiore abi-  ità o audacia o assiduità degli inventori o degli  appropriatori di esse.    Zino Zini. Giustizia .    14      GIUSTIZIA    106   Ma si sa troppo bene in quali scogli urtano  simili ipotesi di fronte alla brutale smentita del  fatto storico. Nè d'altra parte trova una piena  attuazione la foratola « ogni uomo deve avere  un’adeguata ricompensa del suo lavoro », poiché  molte volte le leggi tassataci di questa ricom¬  pensa sono estranee al mondo morale.   Nella sua aspirazione verso la giustizia l’uomo  à molte volte al disopra del suo mondo sensi¬  bile costrutto un mondo religioso, governato da  Dio, ponendone come fondamento il pensiero  che se l'umana esistenza fosse da noi conosciuta  nella sua totalità, troveremmo nella sua ulteriore  proiezione oltre i confini della vita terrena, che  la felicità vi è distribuita tra gli uomini secondo i  loro meriti con perfetta adeguatezza. La divina  giustizia è in questo senso pensata come un mo¬  dello della giustizia umana, e noi dobbiamo giu¬  dicare non il modello in sè, che pur troppo molte  volte si presenta stranamente difettoso, ma lo  sforzo etico che lo ispira e che solleva l'umanità  verso un supremo ideale di giustizia.       CAPITOLO V.   Analisi del merito.    Lo spirito umano persegue la giustizia e ne  stringe dappresso l’idea, ma capita a lui nella sua  assidua ricerca, quello che i racconti epici nar¬  rano dei cavalieri in lotta cogli incantesimi dei  maghi : essi non possono raggiungere mai il  nemico che sempre sfugge e si trasforma nelle  loro stesse mani. Ed anche alla nostra ragione  accade il medesimo, dopo un’ostinata caccia  quando, sviscerando l’intimo più riposto senso  della giustizia, crediamo toccarne il fondo, e ci  attacchiamo fidenti all’idea di merito, ci accor¬  giamo d’aver afferrato non più altro che un  fantasma. Questo merito, il cui rispetto esaurisce  l’ultimo contenuto della giustizia, è in fondo una  pallida e mobilissima larva, e tutti gli sforzi che  noi facciamo per darle corpo sembrano dover  rimanere sterili. Merito è una parola assai fre¬  quente nei più usuali discorsi; continuamente      io8    GIUSTIZIA    noi lo invochiamo nei nostri giudizi apprezzativi  e morali, e lo contrapponiamo volentieri alla  fortuna, gettando assai spesso sulle spalle del  caso la responsabilità del successo o dell'insuc¬  cesso individuale (i).   Ma quando volessimo esplorare il substratum  psicologico di questo comunissimo vocabolo,  quando volessimo determinarne la portata filo¬  sofica, vedremmo sorgere difficoltà e dubbi da  ogni parte. A che cosa infatti ragguagliare il  merito? al fatto o all'intenzione? dobbiamo nel  proporzionare la ricompensa partire dallo sforzo  compiuto e quindi dal sacrificio incontrato ovvero  dall’effetto conseguito? Nessun dubbio che la  risposta più ovvia sia quella che ricongiunge  l'idea di merito a quella di opera, e veramente  è questa anche la più facile misurazione della  ricompensa; sia giudicato ciascuno secondo ciò  che ha fatto. Cosicché, da questo punto di vista,  riconoscere il merito e contraccambiarlo, in quella  forma di debito socialmente accettato e pagato  che chiamiamo atto di giustizia, è accertamento  di vantaggi arrecati dall'opera personale e valu¬  tazione di essi.   Chi non vede però quanto sia arbitraria questa  bilancia dei meriti conguagliati alle utilità procac-    (i) Taire, Les origines de la Fraiice contemporaine.  Paris, 1895, Regime moderne, Tom. I, pag. 328 in nota,  à un aneddoto efficacissimo che dimostra la puerilità  di tanti nostri giudizi quando rinfacciamo ai vittoriosi  nella vita la loro fortuna.        CAP. V - ANALISI DEL MERITO    109    date, mentre il valore attuale d'un servigio umano  può dipendere dall’opportunità delle circostanze  favorevoli o da accidenti fortuiti, non dovuti al  merito dell’agente? Ma anche questo merito reale,  in quanto è il prodotto di poteri e di abilità  congeniti o svolti da favorevoli condizioni di  vita o buona educazione, è veramente suscettivo  di ricompensa? Il dono naturale o l’attitudine  acquisita sono vera fonte di merito, o non piut¬  tosto insorge vagamente nella nostra coscienza  una qualche protesta contro il privilegio della  forza o dell’ingegno, non altrimenti di ciò che  accade di fronte alla superiorità che dà la ric¬  chezza? Essere bello, sano, o robusto, possedere  intelligenza o danaro, avere buone disposizioni  per natura o averle acquistate per educazione,  non è ancor merito nel più profondo e sincero  significato morale.   Potremmo forse trovare la via d’uscita restrin¬  gendoci al dominio della volontà; è questo il  vero regno etico per eccellenza, come ha ben  intuito Kant. Il valore morale di un atto è dunque  nella buona volontà, e la ricompensa deve essere  proporzionata alla quantità di sforzo volontario  diretto ad un fine buono ( 1 ). Ma anche questa rocca  forte non può essere battuta e smantellata forse,  dall'assalto di un determinismo universale, che  estende al mondo dello spirito la legge di cau-    ( 1 ) G. Simmel, Einleitung in die Moralwissensc/ia/i.  Stuttgart, 1904, IB, S. 213 227.      IIO    GIUSTIZIA    salità? L'atto deliberativo, lo sforzo volontario,  d’onde deve sgorgare l’opera buona, pensata e  stabilita dall’agente, non è una risultante, un  prodotto di molteplici fattori, che possa essere  considerato come l’effetto di cause estranee  all’uomo? Se accettiamo questo modo di vedere  assolutamente determista, dobbiamo anche ac¬  cettarne le ultime conseguenze nel campo mo¬  rale, la cancellazione cioè del merito e del deme¬  rito, e quindi l’impossibilità di distribuire le  ricompense.   L’ideale della giustizia sembrerebbe dover  diventare allora quello d’una perfetta identità,  tutti gli uomini avendo diritto a godere di uguali  quote di felicità, essendo profondamente ingiusto  fare A più felice di B, soltanto perchè circo¬  stanze estranee al suo controllo lo hanno fatto  migliore (i).   È vero però che estendendo questo ragiona¬  mento dall’uomo alle creature inferiori, noi giun¬  geremmo a conclusioni paradossali, che il buon  senso rifiuta. Ma anche senza spingerci a queste  ultime conseguenze d’un determinismo che vuole  applicare al dominio delle forze psichiche quella  causalità meccanica che è il fondo del nostro  sapere circa i fatti fisici, possiamo sotto un altro  aspetto fare la critica di una teoria morale, che  voglia valutare il merito dal suo lato interiore,  intenzione e volontà, contrapponendo questa    (i) Sidgwick, op. cit., pag. 281.      CAP. V ■ ANALISI DEL MERITO    III    tavola di valori etici desunti dalla bontà intrin¬  seca dell’atto, in quanto è .voluto come inten¬  zionalmente buono, dottrina di Kant, senza ri¬  guardo alla sua bontà estrinseca, ovvero dalla  quantità di sacrificio che l’uomo, volendo l’atto  morale, s’impone spontaneamente, teoria ascetica  ed apologia del dolore, come elemento meritorio  dell’opera umana, alla valutazione estrinseca o  a posteriori del merito, la quale certamente, come  già vedemmo, non è meno irta di difficoltà o  manchevole di precisione.   Anzitutto pretendere di porre il valore morale  e quindi il merito dell’atto compiuto nella volontà  pura e semplice di far il bene, distaccandosi da  ogni considerazione finale, è ipotesi irrealizzabile,  perchè i nostri pensieri sono strettamente con¬  nessi con stati affettivi e ogni nostra volontà è  in intima relazione con qualche aspetto della  vita pratica, singola o collettiva (i). Creare un do¬  minio astratto di volontà buona senza riferimento  ai fini della vita, è formalismo etico, che finisce  per distruggere il concetto stesso di merito, poiché  la volontà, che dà il suo assenso al dovere, non  può farlo senza apprezzare il dovere stesso nelle  conseguenze, che il suo adempimento o la sua  violazione possa portare con sè. Kant, per spo¬  gliare il bene morale d’ogni scoria eudemonistica,  fa per così dire il vuoto pneumatico intorno alla  volontà, isola la coscienza umana e toglie le    (i) Hoffding, Morale, pag. 21, 37 e seg.          112    GIUSTIZIA    vie di comunicazione della facoltà attiva del¬  l'uomo col mondo dei fatti.   Ma, ammesso anche che la purezza dell’inten¬  zione possa in una sfera di morale assolutamente  superiore costituire il criterio perentorio e sicuro  del merito, come è mai possibile che la giustizia,  quale virtù eminentemente pratica e sociale, possa  assumerlo, mentre nulla più sfugge al suo con¬  trollo del recondito pensiero, che può avere  spinto altri ad agire, e il più delle volte per giudi¬  care del proposito non abbiamo altra guida che  il fatto, in cui esso si esteriorizza e concreta? (i).   Rimane l’altro aspetto della valutazione intrin¬  seca del merito, che ha trovato così caldo ap¬  poggio nelle dottrine morali che rivestono un  carattere di ascetismo. Qui il criterio misuratore    (i) La morale teologica può assumere questo criterio  del merito, perchè Dio conoscendo il cuore dell’uomo,  può giudicare non dell’opera, ma dell’intenzione. Si  vede quanto sia analogo a questo il concetto che do¬  mina nella storia del dogma della giustificazione. La  Chiesa cattolica, che è in fondo, a parte i suoi errori  di corruzione e di mondanità, anzi forse per questi ap¬  punto, dominata da uno spirito di praticità anche nella  dottrina, e va quasi sempre alleata del buon senso, am¬  mette la giustificazione per mezzo delle opere, che è  quanto dire, pone il merito in ciò che s’è fatto, nei sa¬  crifizi sostenuti, di fronte alla dottrina riformata, che  sostiene la giustificazione per mezzo della fede, aspetto  puramente interiore del merito cristiano; se questa fede  poi è un dono della grazia, si cade nell’abisso della  predestinazione, e la giustizia divina è seriamente com¬  promessa.       CAP. V • ANALISI DEL MERITO    113   è lo sforzo sostenuto, la difficoltà superata. Rico¬  nosciamo agevolmente che un tal modo di vedere  è abbastanza famigliare allo spirito umano, anche  al di fuori d'ogni impulso ascetico. La vita consi¬  derata come lotta e il successo come premio  della vittoria sono concetti correlativi, che fanno  parte di un comune modo di apprezzare il fatto  umano. Un'esistenza serena trascorsa senza tem¬  pesta, senza affanno e senza fatica, qualunque  possano essere i risultati pratici che vi siano  stati raggiunti, non ha generalmente ai nostri  occhi il valore morale d’una di quelle combattute  esistenze, che contrassegnano la missione d’un  novatore o d un apostolo. Non è possibile fare  astrazione, nell'apprezzamento dell’opera umana,  da questo sforzo della volontà perseverante, che  consegue la meta attraverso l'ostacolo ( 1 ). Il cam¬  mino sparso di triboli e d'inciampi, il mare insi¬  dioso di scogli e di gorghi, dànno pregio al  viaggio di colui che arriva. Anche nel giudizio    ( 1 ) Seneca, Opera. Lipsiae Teub. I, De Providentia,  IV, 4. 6 , 16, “ avida est periculi virtus et quo tendat,  non quid passura sit cogitat „, “ calaniitas virtutis  occasio est. illos merito quis dixerit miseros, qui nimia  felicitate torpescunt, quos velut in mari lento tranquil-  litas iners detinet „. " Non est arbor solida nec fortis,  nisi in quam frequens ventus incursat. ipsa enim vexa-  tione constringitur et radices certius figit. fragiles sunt  quae in aprica valle creverunt. prò ipsis ergo bonis  viris est, ut esse interriti possint, multum inter formi¬  dolosa versari et aequo animo ferre quae non sunt  mala nisi male sustinenti „.   Zino Zini, Giustizia.    15         GIUSTIZIA    H4   volgare dei nostri atti entra o tanto o poco  questo elemento apprezzativo. Siamo nella vita  come in un campo di corsa, dove il maggior  premio spetta a colui che ha fatto di più, che  ha superato barriere più ardue o fossati più  larghi ; e il fattore, che impresta il maggior inte¬  resse ad un'opera, è pur sempre questa nota di  ardimento e di rischio più grande. Anche nella  educazione, che è molte volte tirocinio speri¬  mentale delle energie nascenti, tendiamo a questo  rafforzamento della volontà con un aumento pro¬  gressivo della difficoltà, e chi entra nella gara  della vita, come in quella del giuoco, deve sotto¬  mettere il suo spirito come il suo corpo ad una  prova.   La deduzione ascetica è dunque fino ad un  certo punto naturale. Se il merito è nella diffi¬  coltà vinta, e se tanto maggiore è il pregio della  azione quanto più arduo è il compito al quale  l’uomo si sobbarca, può facilmente lo spirito  persuader sè medesimo che l’indefinito esercizio  della propria volontà nella resistenza alla fatica  o al dolore, astrazion fatta dallo scopo, costi¬  tuisca l’essenza stessa del merito (1). In fondo un  tale equivoco nasce da una dissociazione abba¬  stanza spontanea tra valore di una cosa e sforzo  che è costata. E sono veramente i due termini  sempre cosi congiunti od equivalenti, che deb¬  bano supporsi o possano convertirsi l’uno nel¬  l'altro ?    ( 1 ) Simmel, op. ci/., ib.       CAP. V - ANALISI DEL MERITO II5   Di qui quel donchisciottismo e quel virtuosismo,  che caratterizzano certi modi della condotta umana  nei più diversi campi, e che sono gli equivalenti  sociali moderni della ascesi religiosa nell’età  medioevale. Superare ad ogni costo una diffi¬  coltà, correre un'avventura pericolosa, esporsi  ad un rischio sono stati e sono tutt’ora prepo¬  tenti impulsi, che hanno spinto l’uomo alle più  pazze imprese e allo sperpero più capriccioso  delle sue energie; e che oggi noi vediamo rinno¬  varsi nelle forme temerarie dello sport alpino  od automobilistico ed in molte eccentricità pro¬  fessionali. Fino a che punto ci può essere qui  una vanità o verso gli altri o verso sè stesso?  L’uomo ha bisogno di darsi l’illusione dell’eroismo,  ma possiamo seriamente dubitare del valore reale  di quest’etica del salto mortale, come abbiamo  buon motivo di mettere in dubbio il valore este¬  tico di tutti quei prodotti dell’arte, che nascono  da una preoccupazione eccessiva di bellezza  tecnica e formale.   L’apologià del dolore, che è in fondo all'asce¬  tismo, nasce dalla stessa dissociazione tra uno  sforzo fatto, una sofferenza o una pena sostenuta  e un fine da conseguire. Non dobbiamo avvez¬  zarci a scherzare coll’eroismo. Nella pratica della  vita la virtù eroica è il biglietto da cento lire;  capita raramente di doverlo e saperlo spendere  con profitto, mentre tutti i momenti abbiamo  bisogno della moneta spicciola per le minute  esigenze della spesa giornaliera. Il dolore ha un  valore educativo, è un mezzo e non un fine.      GIUSTIZIA    Il6    L'errore dell’ascetismo è quello di essere una  palestra del dolore a vuoto. Soffrire per sè stante  non è nè un bene nè un male, è puramente  uno stato del corpo e dello spirito. La ginnastica  delle energie morali comporta sforzo e sofferenza  come quella delle energie fisiche.   Saper resistere, saper rinunciare, dominare  e vincere sè stesso, mortificarsi anche, tutto può  essere approvato, ma soltanto come preparazione  non come scopo in sè stesso; c'è qui appunto  la stessa differenza che tra ginnastica ed acro¬  batismo. L’asceta santifica il dolore e si fa un  merito delle sue sofferenze, come l’alpinista o  lo sportman del loro pericolo mortale. Battendo  questa strada si possono giustificare le peggiori  aberrazioni. Ma per rimanere nell’orbita della  attività pratica, volendo giungere ad una distribu¬  zione delle ricompense basata sopra una valuta¬  zione del merito intrinsecamente considerato,  cioè come sforzo volontario o come difficoltà  superata per giungere ad un particolare risultato,  dovremmo incominciare a porre questa equa¬  zione : lavoro = dolore. In questo caso la ricom¬  pensa è proporzionale al lavoro compiuto ossia  al dolore sopportato. Ma chi può darci il metro,   1 unità di misura, una specie di chilogrammetro  morale? E chi vorrebbe compensare il lavoro  a vuoto, cioè una fatica affrontata e un’opera  spesa sterilmente? Il buon senso ha già fatto  giustizia di tutte le vane eccentricità, che dissi¬  pano in un lavoro infecondo tanta parte della  attività umana. È impossibile nel giudicare questa       CAP. V - ANALISI DEL MERITO    117    complessa macchina fisiologica, che è l'uomo, non  tener conto del suo rendimento; e il giudizio  sul rendimento è di natura essenzialmente so¬  ciale. Sotto un altro aspetto il criterio dello sforzo  appare equivoco, in quanto cioè il medesimo  atto può costare fatica diversa secondo le condi¬  zioni personali dell agente. E allora dove trovare  un punto d’appoggio nella valutazione del merito  dal lato intrinseco, mentre ciò che chiamiamo  la difficoltà, il sacrificio fatto, il dolore accettato  per raggiungere un effetto determinato non hanno  un valore costante, ma anzi infinitamente varia¬  bile? Nello stesso individuo la legge d'adatta¬  mento, che chiamiamo abitudine, conduce insen¬  sibilmente ma necessariamente all’ attutimento  dello sforzo, all’eliminazione progressiva di questo  coefficiente d'ogni lavoro sia manuale sia intel¬  lettuale, che è la fatica o il dolore.   E nell’ordine morale avviene lo stesso : l’educa¬  zione ha per risultato l’acquisto di certe attitu¬  dini a compiere con maggiore spontaneità ciò,  che inizialmente poteva costarci pena od essere  addirittura repugnante. L’origine della virtù è in  questo automatismo etico, come aveva tanto  acutamente intuito Aristotele quando nel suo  felice paragone scriveva : « Si diventa citaristi col  suonare la cetra, architetti col fabbricar case,  medici esercitando la medicina e virtuosi facendo  azioni belle e buone. La virtù morale nasce, si  sviluppa e si compie colla pratica. L’azione è  creatrice, essa si traduce in un plus d’energia  per modo che col tempo ne risulta una disposi-             Il8 GIUSTIZIA   zione, che tende ad esercitarsi nella stessa dire¬  zione. L’inizio delle virtù è penoso, ma il com¬  pito si alleggerisce man mano che si va innanzi,  e si finisce per fare con amore ciò che si in¬  cominciò a fare con sforzo » (i).   Ma se noi potessimo supporre che ogni forma  di attività umana, essendo specializzata ed eser¬  citata secondo l’attitudine, diventasse piacevole  anziché dolorosa, scomparirebbe con ciò il merito  delle nostre azioni ? Scomparirebbe con ciò anche  ogni criterio di ricompensa ?   Noi possiamo augurarci che questo sia: che  per la legge dell’abitudine il lavoro possa diven¬  tare costituzionale e fisiologico. Fino ad un certo  punto questo è accaduto ; e attuandosi un più  largo sistema di specializzazioni e sostituendosi  sempre in maggior scala all’uso c all’abuso delle  energie umane l’impiego razionale delle energie  naturali, ciò sarà maggiormente. L’antica male¬  dizione biblica del lavoro, che pesa come una  condanna di obbrobriosa servitù sul genere umano,  può essere riscattata. Ma questa progressiva eman¬  cipazione dell’uomo dalla fatica, questa reden¬  zione della nostra vita dal dolore, che è come    (i) Mackenzie, Manna! of Ethìcs. London, 1901, p. 14:  " virtue exists only in activity * goodness is not a  capacity or potentiality, but an activity; in Aristotelian  language, it is not a bOvani;, but a èvépyeta „.   Aristotele, Ethic Nic., B, 1, 1103ab; ib., 2, 11048,  27-35, ii°4 b, 1-3; Eth. End., B, 2, 1220 a, 39; 1220 b,  1-6; Magna Moralia. A, 34, 1197 b, 37 e seg.   James, Principi di psicologia, Cap. IV, pag. 92 e seg.           CAP. V - ANALISI DEL MERITO    119    il termine ultimo di un’indefinita approssima¬  zione , dovrà essere giudicata insieme come la  scomparsa d’ogni giusta retribuzione basata sul  merito, per ciò soltanto che mancherà il criterio  del sacrificio compiuto e della pena sopportata ?  La sconfitta del dolore nel mondo sarebbe nello  stesso tempo quella della giustizia, o in altre  parole la vittoria dell’uomo sulla natura dovrebbe  avere per risultato il naufragio di una delle più  nobili idee, che si siano formate nella storia  psicologica deH’umanità?   Sentiamo di poter confutare questa tesi pessi¬  mista, che a fondare il regno della giustizia pone  come condizione la tirannica persistenza del  dolore.   Noi tocchiamo qui una delle più difficili analisi  del pensiero umano. E quando noi gettiamo nel  suo crogiuolo questo concetto del dolore come  prezzo del merito, ciò che vi troviamo in fondo  è una residuale idea religiosa, uno spirito di  sacrificio, di cui il primitivo nucleo d’attrazione  formativa sorge nei rapporti della subordinazione  umana verso Dio. Nel libro di Job c’è questo  pensiero : Dio è padrone di tutto, del bene come  del male e può distribuirlo come gli piace. Il  dolore ha questo valore morale, che non scuo¬  tendo in Job, non ostante la sua apparente in¬  giustizia, la fiducia in Dio, riafferma la potenza  di Dio sull’uomo e fortifica la fede di quest'ul¬  timo verso il suo Creatore. Questo piccolo poema  di Job è un meraviglioso riepilogo di pensiero  umano intorno all’eterno problema del male. Il      120    GIUSTIZIA    male viene da Dio, ma colpisce in pari tempo  l’empio ed il giusto. Che l’empio sia distrutto  dalla collera divina, è una cosa abbastanza com¬  prensibile per la mente dell'uomo. Anzi bisogna  confessare che il concetto della giustizia divina  è già qui molto elevato, e che Dio si trova vera¬  mente nella posizione di un giudice del tutto  imparziale, perchè la sua giustizia non è inte¬  ressata. Quando egli sentenzia, non de re sua  agitar, poiché nè l’offende il peccato dell’uomo  nè gli giova la sua virtù. L’onnipotenza divina  è al di fuori della sfera d’azione dell’opera  umana.   Job è l’uomo giusto, che si sente puro di pec¬  cato, eppur vede aggravarsi sopra di sè la mano  di Dio ; ond'egli dal fondo della più ineffabile  miseria osa levare la voce in faccia al suo Crea¬  tore, distributore del bene e del male sulla terra,  per giustificarsi al suo cospetto. Invano i suoi  compagni cercano di dissuaderlo e lo tacciano  d’empietà, perchè voglia erigersi a giudice del¬  l’opera divina, invece di piegarsi, penitente rasse¬  gnato, a implorare da Dio il perdono della sua  colpa e la remissione del castigo.   Job è veramente la coscienza morale dell’uomo,  fatta carne ed ossa, è la tormentata personifica¬  zione della sua mortale angoscia di fronte allo  spettacolo dell’ingiusta spartizione del bene e  del male. L’empio sazio di beni e di gioia chiude  serenamente il ciclo della sua esistenza terrena;  il giusto è oppresso e perseguitato. Questo tra¬  gico dissidio empie d’amara disperazione il cuore     CAP. V - ANALISI DEL MERITO    121    dell’uomo, e turba la sua ragione coll’inquietante  dubbio della divina provvidenza.   Job non è un ribelle, come il prigioniero del  Caucaso ; non è il vinto che impreca contro il  suo orgoglioso vincitore, è il servo che sotto la  verga d’un padrone dispotico domanda : perchè  mi colpisci ? pronto a gettarsi nella polvere e  baciare umilmente il piede che lo calpesta, ricono¬  scendo giusto nella imperscrutabile saggezza del  giudice, che lo detta, il decreto della sua punizione.  Job e Prometeo sono le due opposte concezioni  di due razze, di due civiltà e di due mondi,  l’uno che darà all’uomo la religione, l’altro che  gli farà dono della filosofia.   Noi possiamo domandarci : c'è veramente me¬  rito a soffrire? E a chi giova questa sofferenza?  a colui che la sostiene o agli altri che, vantag¬  giandone, la premiano? Giova a quello, che la  soffre, in quanto soffrendo eleva la propria perso¬  nalità morale, o agli altri in quanto il dolore  degli uni è parte dell’altrui felicità? Mors tua  vita mea ? Noi tendiamo a realizzare un mondo  senza dolore , ma non per questo un mondo privo  d’una scala di merito.   La strana illusione di giudizio, che ha portato  ad assegnare un valore etico alla sofferenza, ha  la sua radice nel senso di sudditanza dell’uomo  verso la divinità. La religione del dolore nasce  dalla coscienza della propria abbiezione, dal bi¬  sogno d’espiazione e di purificazione ; essa si  afferma nel merito d’una rassegnazione umile  alla volontà illimitata di un Essere supremo,    Zino Zini, Giustizia.    16        122    giustizia    che può disporre a suo talento de] nostro de¬  stino (i).   In questo caso soffrire può equivalere alla  testimonianza della propria fede in Dio. L’ar¬  dente sede di martirio, che sollecita gli apostoli  d ogni ideale, tradisce un'origine comune. L’av¬  versità sostenuta è indiretto segno dell’interesse  che la divinità porta a chi ella colpisce, perchè,  così operando, gli offre l’opportunità d'acquistare  meriti a suoi propri occhi. Ed è curioso osser¬  vare che un simile concetto, tanto caratteristico    (i) Th. Gomperz, Pcnseurs de la Grece, I, pag. 147-148,  riattacca la genesi di questa idea etico-religiosa nella  coscienza ellenica alla crisi sociale e alle concomitanti lotte  di classe avvenute nei secoli VI e VII, quando le dure  necessità dei tempi insegnarono, in questo vero medio¬  evo greco, agli uomini a pregare, come accade ai po¬  poli dell’Europa latina nell’età di mezzo. Sotto la dura  oppressione militaresca, che segue alle vittorie e con¬  quiste doriesi e all’ impianto d’un regime oligarchico  senza quartiere, le vittime gettano uno sguardo al di là,  domandano alla divinità un compenso ai mali terrestri.  Comincia l’antagonismo fra le due opposte tendenze  dell’anima umana, il senso del doloree l’impulso della  ppsione, comincia la lacerazione della personalità, la  distruzione dell’armonia interna, l’ostilità contro la na¬  tura, la rinuncia ascetica delle sue esigenze, anche inof¬  fensive o salutari. Gli Orfici, che sono i puritani della  antichità, trasmettono per il tramite di Pitagora questo  patrimonio d’idee e di sentimenti a Platone, e quindi  parte quella corrente di pensiero, che contiene in sè  il divorzio crescente tra l’anima e il corpo, il dualismo  tra il mondo e la divinità, e finisce per sfociare nel gran  mare del Cristianesimo.       CAP. V - ANALISI DEL MERITO    123    della morale cristiana, dove l'uomo pio e giusto  più caro alla divinità, è più visitato dalla scia¬  gura, non manca di precedenti nella stessa co¬  scienza classica : gli dei sono gelosi della felicità  dei mortali, essi invidiano loro gioie e fortuna,  e tengono continuamente la sventura sospesa,  come spada di Damocle, sulla testa dei più felici,  tanto che non di rado accade che taluno d’essi  a rompere questa specie di jettatura d’una vita  troppo avventurosa, cerchi procacciarsi volon¬  tariamente qualche causa di contrarietà.   La troppa fortuna sgomenta : tanto poco soliti  siamo a queste straordinarie e prolungate com¬  binazioni d eventi favorevoli. Wagner, leggendo il  Tintole onte di Plutarco, confessava di essere strana¬  mente maravigliato nell’apprendere che la vita del-  1 eroe potesse mai chiudersi tanto serenamente,  così poco 1 eterna tragedia del mondo ci ha abi¬  tuati a questo Leto fine, nella tempestosa atmosfera  di dolore e di battaglie, che avvolge lo spirito  dei grandi. La parabola della vita che discende  languidamente in un orizzonte di luce, è una  novità così insolita, è una così inaspettata sorpresa  che offende la nostra credulità.   È vero che Nietzsche oppone a questa pessi¬  mista concezione quella dell’eroe vittorioso e  giocondo, che in un largo palpito della sua orgo¬  gliosa volontà di potere afferma il suo diritto  ed espande nella pienezza delle energie vitali  il fiore della propria individualità. Ma è ovvio  osservare che una tale apologia della gioia di  vivere conduce fatalmente a professare un evan-       124    GIUSTIZIA    gelo edonistico, che sdrucciola sempre più o meno  nella sensualità. L’elevazione a potenza della  personalità umana ha il più delle volte l’egoismo  per esponente (i).   A nessuno certo verrà in mente di negare che  la difficoltà di un'opera costituisca il suo mag¬  gior valore, ma questo non nel senso che noi,  riconoscendone il merito, premiamo in certo qual  modo la quantità di dolore umano che è costata,  perchè ciò equivarrebbe a ritenere che la nostra  elevazione morale fosse a prezzo della sofferenza  soltanto, tesi ascetica questa, alla quale è ine¬  rente il gravissimo pericolo di proporre alluomo  il dolore come mezzo della sua moralizzazione,  e che ha purtroppo condotti molti a soffrire e  far soffrire crudelmente, o quanto meno a ren¬  derci meno pietosi alle sventure e meno indul¬  genti agli errori e alle debolezze altrui (2); bensì  noi, assegnando un più alto prezzo all’opera più  ardua, guardiamo essenzialmente al risultato rag¬  giunto, tanto più che non è poi detto che sempre  ad un lavoro difficile corrisponda una fatica real¬  mente sostenuta. E questo si verifica ogni qual  volta l’attitudine, le circostanze, il caso o l’eser¬  cizio ci abbiano abilitato ovvero ci abbiano  agevolato il compito di qualche cosa. Ciò che  nei rapporti sociali si suole apprezzare, non è    (1) Gomperz, op. cit., n, pag. 350-351.   (2) H. Lea, Histoire de l’inquisition au moyen-àge  (trad. frane.). Paris, 1900, Tom. I, pag. 270, 465 e seg.,  629 e seg.             CAP. V - ANALISI DEL MERITO    125    quindi la difficoltà soggettiva o intrinseca, ma  piuttosto quella oggettiva od estrinseca. Per la  mano abile d’un grande chirurgo o d’un celebre  violinista il colpo di bisturi o quello d'archetto  può rappresentare lo sforzo d’un secondo d’at¬  tenzione, o può anche diventare automatico, ciò  non ostante noi proclamiamo l’altissimo merito  dell'operazione o dell’esecuzione. Allo stesso  modo il cantante, che emette la sua più superba  nota tenorile e, mandando in visibilio la platea,  riempie la cassetta dell’impresa, può far ciò senza  la minima fatica, forse anche con piacere, eppure  quest’estrema facilità del suo lavoro vocale non  esclude la nostra ammirazione e non diminuisce i  suoi ingenti guadagni (1). Nè questo può restarci  inesplicato, quando pensiamo che ciò che noi  apprezziamo e ricompensiamo non è tanto l'opera  soggettivamente considerata, quanto il suo valore  oggettivo o sociale, che è in fondo un valore di  posizione rispetto alle altre opere dello stesso or¬  dine (2). Così si attua qui quella medesima dif¬    ri) Torni Dante, tre paoli; a te la paga  Di sei ministri.   Giusti.   (2) Pierson, Trattato d'economia politica. Torino, 1905,  I> P a S- 54 » 60, 63, sul concetto di valore e di utilità  marginale (final or marginai utility). H costo di produ¬  zione di una cosa è la somma di' sacrifizi ch’essa do¬  manda; il valore è ciò che ci fa conoscere in che mi¬  sura la cosa stessa è per noi un bene, in base ai van¬  taggi che ci procaccia — pag. 68: veramente le cose  non ànno valore perchè sono costate lavoro, ma per          126    GIUSTIZIA      ferenza, che gli economisti pongono rispetto al  valore di un oggetto sul mercato tra il costo  della produzione e quello della sua riproduzione.  Nella vita sociale il prezzo delle opere ascende  in ragion diretta della maggior difficoltà della  loro riproduzione, non tanto in quella della loro  produzione. È questo il segreto dell’alto, altis¬  simo, favoloso talvolta, prezzo d'ogni forma di  lavoro specializzato. Sono queste ultime specialità  tecniche o teoriche, nel campo dell’industria,  dell'amministrazione, della scienza, dell’arte, che  pongono in una situazione privilegiata i loro for¬  tunati possessori, e in cui lo specialista ossia il  monopolizzatore d’una utilità sociale, sottratto  totalmente o parzialmente alla concorrenza dei  suoi rivali, mette alla sua opera un prezzo arbi¬  trario.   Nelle società del passato questa stessa pro¬  porzione, in termini anche più evidenti e più  iniqui, era ottenuta colla fissazione a priori d'un  rango, una gerarchia di uffici e di persone di¬  stribuite per casta e in cui ad una maggiore re¬  tribuzione e a più alti vantaggi corrispondevano  generalmente le minori fatiche e i più facili la¬  vori (i). Non vediamo ancor noi pur troppo veri¬  ficarsi il medesimo inconveniente in quel curri-    Pottenimento di questa cosa si spende lavoro perchè  anno valore. Quindi non il sacrifizio della produzione,  ma piuttosto quello della privazione, fissa il valore delle  cose.   (i) Taine, op. ci/., AIncieli regime, pag. 82.   SlMMEL, Op, CÌ/., 1 , S. 417.       CAP. V - ANALISI DEL MERITO    127    colo che sono le pubbliche cariche o gli uffici  burocratici? Fattori estranei al inerito e al lavoro  veramente compiuto entrano assai spesso come  elementi accidentali della ricompensa.   Chi può veramente retribuire gli sforzi e i  sacrifici dell’inventore, e quanto spesso non ac¬  cade che i benefici della scoperta non siano  sfruttati da chi non vi ha preso parte?   Giustificare la sproporzione nella distribuzione  sociale della ricchezza, ossia della felicità, par¬  tendo dall’ipotesi che ogni società deve sottoporsi  al peso di mantenere una classe superiore, donde  vengano a lei gli elementi migliori della coltura  e del progresso anche col rischio di mettere sul  passivo in questo bilancio una grande zavorra  di inetti ed oziosi di fronte a pochi fecondi la¬  voratori dello spirito, è forse una strana illusione  ed un grave pericolo (1). I reali interessi della ci¬  viltà, come noi la intendiamo usualmente, sem¬  brano meglio affidati alla giustizia che al privi¬  legio; e le esperienze del passato testimoniano  contro ogni forma d’aristocrazia e di casta. Re¬  stiamo dunque attaccati a questo saldo concetto  di equità e non vogliamo leggermente sacrificarlo  ad una malintesa idolatria di progresso. Oggi la  scienza, nuovo idolo, domanda agli uomini i suoi  sacrifici come un tempo la religione, e come un  tempo di questa, così oggi potremmo doman¬  darci di quella che cosa effettivamente restituisca  in compenso. Le energie sottratte al nostro reale    (1) Simmel, op. cit., S. 421.               128    GIUSTIZIA    benessere sono un inutile sperpero. Un sapere,  che non contribuisca all'incremento e alla affer¬  mazione vittoriosa della vita, è immeritevole di  questo nome (i).   Fondamento della giustizia è il merito, ma la  sua determinazione manca di criterio esatto. Ve¬  demmo l’impossibilità di determinarlo dal lato  intrinseco, come intenzione, sforzo di volontà,  dolore sostenuto; rimane il lato esteriore, l'estrin¬  secazione cioè dell’opera umana, l’utilità creata,  la nuova ricchezza aggiunta al patrimonio col¬  lettivo. Non ci nascondiamo anche qui le diffi¬  coltà, ma ci lusinghiamo che esse siano più sor¬  montabili.   Qui infatti ci soccorre un dato positivo, qui  vi è il controllo dell’esperienza, qui vi è la legge  suprema dell’adattamento. Le opere umane di¬  versificano all’infinito per qualità e quantità, e il  loro apprezzamento comparativo è la conclusione  d’un sillogismo che ha l’utile sociale per premessa  maggiore. Quindi l’impossibilità manifesta del cri¬  terio d’equivalenza sia nella valutazione graduale  delle funzioni, sia nella loro retribuzione. Ma  eseguire qualunque forma di lavoro presuppone  attitudini e mezzi : le prime procedono da na¬  tura o da educazione, i secondi sono ripartiti se¬  condo l’ordine sociale. Nella concezione di una  società razionale questa idea duna conveniente  distribuzione degli stromenti e delle funzioni, che  sono la sorgente della felicità umana, non do-    (i) Pearson, The Gratnmar of Science , pag. 138.        CAP. V • AA'ALISI DEL MERITO 12g   vrebbe mancare. La convenienza è il concetto  socratico della competenza e dell’idoneità, se¬  condo il quale ad ogni specie di lavoro dovrebbe  esser chiamato il più adatto, thè rigktest man in  thc rigktest place (i). Se non che il principio tanto  ragionevole, che tale distribuzione dei vantaggi  sociali sia fatta per guisa, che vi concorrano ap¬  punto quelli e che più sono in grado d'usarne,  solleva una nuova questione. Ma è veramente il  più competente anche il più degno? Non può  anche assai spesso accadere, che esso appunto  non sia quello che abbia in precedenza reso mag¬  gior servizio d’un altro? La lotta tra l’anzianità  ed il merito si afferma in tutte le forme dell’at¬  tività umana, ed è certo che tra il servizio reso  e quello da rendere, la bilancia della giustizia  oscilla indecisa tra la gratitudine e l’interesse.   Potremmo spostare i termini del problema, e  presentarlo sotto un nuovo aspetto soggettivo,  ma di un soggettivismo pratico.   Dall’asceta, che valuta il merito negativamente  come dolore, passiamo all’edonista, che lo valuta  positivamente come piacere. Se poniamo ben-  thamianamente la massimazione della felicità  come fine, la perequazione deve subordinarsi al  godimento. Ora non si dà una cosa a chi non  sappia goderne. Questa capacità d’uso dovrebbe  diventare dunque «tetro della distribuzione. Ma  il pericolo contenuto in un criterio siffatto è evi¬  dente. L’artista, lo scienziato, l’uomo colto do¬    li) Gomi’erz, np . cit ., Il, pag. 80 e seg.  Zino Zini, Giustizia.    17         130    GIUSTIZIA    mandano subito una più larga porzione di beni  nella vita, ed invocano a giustificazione della  loro pretesa la più elevata capacità di goderne !  Senza contare che nessuna espressione è tanto  equivoca nella sua determinazione quanto questa.  Chi può fissare il bisogno umano? Shakespeare  ha detto con verità profonda : « i bisogni non si  ragionano — non c’è un mendicante che nella  sua stessa indigenza non abbia il superfluo. Ac¬  cordando alla natura solo quello che la natura  domanda, abbassi l’uomo al livello del bruto » (i).   Se il fine della giustizia è una perequazione di  felicità, indipendentemente da considerazione di  merito, come hanno proclamato molti apostoli  d’utopie sociali, sempre quando alla coscienza  d una responsabilità individuale si voglia sosti¬  tuire quella d una responsabilità collettiva, non  possiamo far a meno di ricadere nell’esame del  bisogno, singolarmente valutato, e per necessità  veniamo ad urtarci ad un nuovo ostacolo.   La giustizia, si dice, vuole che ciascuno abbia  un’eguale parte di felicità almeno in quanto ciò  possa dipendere dall’opera altrui. Ma una pari  felicità non si raggiunge con una esatta riparti¬  zione degli oggetti del desiderio comune, do¬  mandando alcuni più ed altri meno, per essere  egualmente soddisfatti.   La scappatoia suggerita di fissare un tipo  medio, uno standard of life umano, in cui, evi-    fi) Shakespeare, Lear, Atto II, scena IV.         CAP. V • ANALISI DEL MERITO I3I   tando gli eccessi della superfluità e della indi¬  genza, si normalizzi il massimo e il minimo dei  consumi, appare d’una evidente puerilità. Chi  infatti dovrebbe determinarlo?   È vero che entro certi limiti, teoricamente  parlando, data la progressiva conoscenza delle  generali condizioni di vita che una fase della  civiltà può realizzare, non sarebbe impossibile  fissare certi massimi e certi minimi — la storia  conosce questi tentativi — è vero però troppo  spesso inefficaci. Nessuno può veramente far a  meno d’un minimum , come nessuno può oltre¬  passare un maximum nel consumo personale  della ricchezza (i). Ma questi due estremi, quando  pure siano approssimativamente determinabili, ap¬  paiono evidentemente inadeguati alla valutazione  di una stabile normalità. Ricadremmo qui nella  stessa difficoltà accennata sopra rispetto al bi¬  sogno.   Del resto è facile scorgere come la nozione  elementare e comune del merito vada ad urtare  fatalmente contro questa utilitaria considerazione  di convenienza! È vero però che questo non  potrebbe essere ancora un ostacolo definitivo  di fronte ad una morale razionalistica, che sfata    (1) Wundt, Ethics (trad. ingl.), III, pag. 197: “il prin¬  cipio morale vuole che si eviti il duplice estremo: di  deficienza o di eccesso „. Nel paese stesso dell’enormi  fortune moderne, l’America, non mancano proposte  di limiti alla supercapitalizzazione. — Stein, op. cit.,  P- 341 - 343 -       132    GIUSTIZIA    il facile illusionismo della coscienza empirica,  accordando al fatto la precedenza sul sentimento.   Ora nessun dubbio che qui — nella vita so¬  ciale — il fatto continuo diretto ed immediato  è il bisogno dell’uomo. Dalla più umile alla più  superba affermazione di volontà, tutta l’infatica¬  bile opera dell'abitatore terrestre si risolve in  un’assidua caccia ad ogni forma di ricchezza,  che è quanto dire di mezzo alla soddisfazione  del bisogno. Proteo multiforme e sempre nuovo,  prontamente risorto dal suo stesso appagamento,  tenace dominator della vita, sia che rimanendo  latente ci stimoli colla impetuosità irrefrenabile  dell’istinto organico, sia che balzi colle più lu¬  singhiere parvenze del desiderio e si assida so¬  vrano della coscienza, il bisogno è il Re del  nostro mondo; suscitatore di ogni forza e guida  d'ogni energia, ciò che chiamiamo civiltà è la  sua creazione ; industria, arte e scienza sono il  suo prodotto.   L’uomo, servo dei suoi bisogni, può anche far¬  sene giudice chiamandoli dinanzi al tribunale della  Ragione a render conto della loro legittima po¬  destà o della loro capricciosa tirannide ! Qui come  altrove le correnti del pensiero che tentano in¬  terpretare il segreto senso della vita e del destino  umano si sono incanalate per vie divergenti.   Ridurre il bisogno umano, ovvero soddisfarlo  nel suo crescente sviluppo: queste due opposte  tesi, che hanno volta a volta avuto i loro apo¬  logisti , rappresentano le estreme polarizzazioni  dello spirito.        CAF. V - ANALISI DEL MERITO    133    Da Buddha a Diogene, da Cristo a San Fran¬  cesco, da Savonarola a Tolstoi, attraverso cento  religioni e cento filosofie sorte in climi geografici  e storici differentissimi, la felicità è stata stret¬  tamente associata alla limitazione dei desideri c  alla riduzione dei bisogni, sia che ciò si colle¬  gasse al concetto fondamentale di mortificazione  e quindi di merito acquistato col dolore, sia che  lo spirito umano affermasse la sua libertà, affran¬  candosi dalla servitù del bisogno e dalla tiran¬  nide convenzionale della civiltà.   Natura e civiltà apparvero allora quali termini  antinomici, e l’uomo naturale fu opposto all’uomo  artificiale. Vivere secondo natura, o secondo Dio,  si equivalsero, perchè tanto lo stoico che ha la  pretesa di richiamare l’uomo alla sua condizione  di vita vera e spontanea, quanto l’asceta che  sdegna le vanità del mondo nel miraggio d'una  perfezione e d’una felicità trascendenti, giungono  al risultato medesimo : rinnegare la secolare  opera dell’incivilimento, che accusano di ipocrisia  e di menzogna, e spezzare i vincoli artificiosi  della sua lunga servitù. Errore capitale e funesto,  che, tenacemente fitto nella mente dell’uomo,  riappare di tempo in tempo ed insorge come  reazione appunto nei momenti culminanti della  sua storia civile. In realtà niente separa l’uomo  dalla natura, in quanto quello è una parte di  questa, una particolare determinazione più com¬  plessa e più alta del suo stesso sviluppo.   Soltanto daH’illusorio dissidio tra natura ed  uomo prende origine l'ostilità antica verso il           134    GIUSTIZIA    crescente espandersi del bisogno umano, che è,  in altra parola, l’affermazione stessa di civiltà e  di progresso.   La lotta ascetica contro il desiderio e il pa¬  negirico dell’astensione è giustificato dall’equi¬  voco di credere che i bisogni siano fatti ar¬  tificiali, aggiunti all’uomo dalla civiltà. Si parte  dalla natura umana, come da un dato costante,  e si desumono quindi le sue necessità. Natural¬  mente con questo procedimento si possono eli¬  minare tutti i nostri bisogni, tranne quelli fonda-  mentali della conservazione, nutrizione, riprodu¬  zione, ecc. Ognuno di noi può rifare a ritroso  il cammino deH’incivilimento, può spogliare la  sua scorza d'educazione, di coltura, di refinement ,  e ripetendo il ragionamento di Diogene, può ri¬  durre ai minimi termini l 'kumanitas, che qua¬  ranta secoli di storia hanno faticosamente com¬  posto, e realizzare il sogno d’un ritorno alla  natura. Ma questo errore di giudizio riposa  sopra un equivoco capitale — un sofisma di  anfibologia — l’uomo naturale. Al suo posto non  c’è che l’uomo sociale, e il bisogno umano ha  essenzialmente questo carattere d’essere un pro¬  dotto o un acquisto progressivo della vita sociale.   Ogni uomo ha, per conseguenza, i bisogni della  sua condizione, poiché ogni uomo è l’unità d’un  gruppo, l’espressione personale d’un complesso di  relazioni. L'uomo in abstracto, che sottoponiamo  all'analisi filosofica, è un’illusione del nostro spi¬  rito , un precipitato logico, ciò che veramente  esiste è l’uomo in concreto, e questo è sempre un        CAP. V - ANALISI DEL MERITO      135   valore sociale. I bisogni (i), dai più umili ai più ele¬  vati, sono in fondo ciò che chiamiamo la nostra  stessa civiltà; la loro progressiva ascensione è  l'indice del progresso. La crescente partecipa¬  zione ad essi, alla quale la legge dell'imitazione  sociale chiama le classi inferiori, inalzando il loro  standard of living, è l’attuazione della giustizia,  mentre sotto un altro aspetto è anche la miglior  garanzia della pace pubblica e della stabilità  sociale, poiché esse crescono in ragione diretta  del maggior numero di persone, che vi trovano  il loro interesse, perchè vi cercano la soddisfa¬  zione dei loro desideri.   Se ci persuadiamo, che l’ingresso d’un'idea di  convenienza non fa precipitare la giustizia dagli  altari, su cui la ragione l’à posta, in quanto lo  spirito umano non fabbrichi i suoi ideali col¬  l'ombra del sogno, ma coi materiali della realtà;  ma che anzi ne integra la nozione più sincera,  noi vediamo svanire l’ordinaria nozione del merito.  Per poggiar il piede sopra un terreno più solido,  dobbiamo ritornare fatalmente all’interpretazione  utilitaria. « Quando si dice che un uomo merita  ricompensa per i servigi resi alla società, si vuol  dire in ultima analisi che è conveniente ricompen¬  sarlo in quanto cf^e egli e gli altri possono essere    (1) Dei bisogni si può ripetere quello che i psicologi  moderni dicono dei desideri, che cioè in una data per¬  sona non sono un fenomeno isolato, ma formano un ele¬  mento nella totalità, o, come suol dirsi, un universo del  suo carattere. Conf. Mackenzie, op. cit., pag. 47.      I    136 GIUSTIZIA   indotti a rendere simili servizi per ottenere simili  ricompense » (1). Ammettiamo che la convenienza  è un principio utilitario di distribuzione che neces¬  sariamente limita l’attuazione della giustizia in ab¬  stract0. Ma noi, che abbiamo tentato tutte ,le vie  per giungere all'identificazione del merito, ab¬  biamo dovuto confessare che la sua idea ultima  ci sfugge, o meglio, che in questa idea umana è  avvenuta come una convergenza di due correnti  di pensiero, molto diverse tra loro per significato  e per origine.   Per una parte si sono depositati qui alcuni  elementi psichici, che traggono la loro origine  dal mondo irreale e dai rapporti, che l’uomo  instituisce in questo mondo d'illusione e di mi¬  racolo. Sono persuaso, che tutto il valore di un  atto o il merito che ne consegue, guardato dal  lato intrinseco, come purezza d’intenzione, come  dolore, o sacrificio sostenuto, trovi la sua spie¬  gazione soltanto nell’ipotesi di una intelligenza,  che vede il pensiero e lo giudica, ovvero d’una  potenza, che può essere guadagnata alla nostra  causa mediante un olocausto.   Dall’altra parte entrano nella stessa composi¬  zione psicologica elementi di natura positiva,  dedotti dalle relazioni sociali, il cui carattere  fondamentale è l'estrinsecazione nell'opera e la  coordinazione coll’interesse comune, ossia l’utilità.    (1) Sidgwick, op. cit., pag. 284.         » M1 m f TTTTTTTTTTTTTTTT »      CAPITOLO VI.   La pena riparatrice.    La cooperazione sociale è il fatto più sagliente  della fenomenologia umana, e per quanto l'ideale  di giustizia, che ne emerge, non ci sia vicino,  nemmeno però ci appare tanto remoto da pro¬  clamarlo senz’altro irraggiungibile. Il diritto del¬  l'uomo, quale collaboratore grande o piccolo,  illustre od oscuro artefice nella grande continua  opera creativa della comune ricchezza, sia come  fatto, sia come idea, se è pur troppo ancora assai  lontano dall'essere riconosciuto, può tuttavia già  essere concepito ; comprendere ciò che dovrebbe  essere, è l’inizio della sua stessa attuazione ; nel  mondo della coscienza l'ideale è la sentinella  avanzata del reale.   Ma di fronte all’atto umano coordinato ai fini  sociali, è rappresentato disgraziatamente ancora  su troppo vasta scala, quello contrario a questi  fini. Vi è l’uomo cooperatore e vi è l'uomo di-    Zino Zini, Giustizia.    18            138    GIUSTIZIA    struttore, l’individuo antisociale accanto al sociale,  il valore negativo di fronte a quello positivo, la  cifra umana preceduta dal segno sottrattivo del¬  l’utilità collettiva, di fianco a quella, che possiede  il segno addizionale. La volontà convergente ed  armonica colla felicità comune ha il suo contrap¬  posto nella volontà nemica ed egoisticamente  dissociata. Il fondo d’ogni ingiustizia ò veramente  questo difetto d’orientamento nella bussola delle  nostre tendenze, questa declinazione magnetica  transitoria o permanente nell'ago della condotta  singola dal polo, che segna la felicità generale.  Egoismo è ogni forma d’ingiustizia che rimane  nell’àmbito morale, come cosciente diniego di  cooperazione positiva; delitto è ogni forma d’in¬  giustizia, che è estrinsecata nel campo delle re¬  lazioni sociali, come cosciente attentato agl’inte¬  ressi legittimamente costituiti. L’onesto e il de¬  linquente stanno fra di loro nel rapporto del  produttore e del distruttore. Il primo contribuisce,  il secondo sottrae al patrimonio dei valori umani,  che compongono la ricchezza materiale e spiri¬  tuale della civiltà. Al sentimento di gratitudine  universale, che impone, come debito, la ricom¬  pensa d’ogni servizio sociale, corrisponde il ri-  sentimento non meno generalizzato che esige  come soddisfazione la pena. Confessiamo però,  che qui più che nell’opposto campo, ed erano  pur già grandissime, si oppongono nuove diffi¬  coltà alla determinazione d'un giusto criterio.  Esploriamo un oceano pieno di scogli ed abissi.   Il progresso del sentimento umano è minimo       CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    139    di fronte all'offesa. La barbarie è sempre alla  porta della nostra vita civile, per non dire ch’essa  è tuttora domiciliata nel suo seno, ed urla con  grida di bassa vendetta e di crudele espiazione  nella nostra stessa coscienza. Contenuto e forma,  la giustizia penale è prevalentemente un empi¬  rismo, che corrisponde appena in modo grossolano  all’urgenza immediata dei bisogni cotidiani, ma  non appaga per nulla nè i diritti della ragione,  nè quelli del sentimento. Non è impossibile spie¬  gare questo relativo arresto di sviluppo, che di¬  mostra indirettamente quanto sia erronea quella  concezione semplicista del progresso, che Io iden¬  tifica ad un fatto di cresciuta o di svolgimento  organico, mentre in realtà esso appartiene ad un  ordine assai più complesso, ed è piuttosto una  risultante variabile, un rapporto di posizione, che  non una condizione statica. La giustizia che  chiamiamo civile, corrisponde alla parte sostan¬  ziale del fatto sociale, e il suo svolgimento, per  quanto ritardato dalla tradizione e dall’inerzia  conservatrice degl’interessi, tuttavia è correlativa,  almeno limitatamente, al progresso della coope¬  razione, questo esponente della storia, indice  della crescente complessità nei rapporti umani.   Che l’uomo non sia più schiavo, è il risultato  logico del fatto, che il tipo associativo, che forma  la base della schiavitù corrisponde ad un ordine  inferiore della collaborazione umana, tanto dal  punto di vista materiale, che da quello morale.  Che il servaggio della gleba sia stato disciolto  ciò dipende dal fatto, che il tipo di civiltà da noi      140    GIUSTIZIA    realizzato domanda imperiosamente il lavoro li¬  bero, e reclama il rapido spostamento delle unità  umane, attratte nel circolo della produzione indu¬  striale, ciò che si realizza nell’esodo continuo  degli elementi rurali verso i grandi centri eco¬  nomici; senza l’urbanismo la civiltà del XIX 0 e  del XX° secolo non sarebbe sorta. Che le classi  operaie abbiano raggiunto uno standard of life  più conforme alle elementari esigenze della giu¬  stizia, che i salari si siano elevati, che sia stato  riconosciuto il diritto delle consociazioni operaie  per la resistenza e per lo sciopero, che tutto un  sistema protettivo di legislazione sociale si sia  elaborato, anche questo ha dovuto trovarsi in  stretta dipendenza dai nuovi sistemi per la col¬  laborazione umana; una profittevole produzione  industriale non potendo essere ottenuta nella  moderna fase meccanica senza la intelligente col¬  laborazione d’una mano d’opera selezionata e  qualificata, e conseguentemente senza una pro¬  gressiva ascensione nelle condizioni di vita fisica  e morale del proletariato (i).    (i) Non è il caso di rifare qui quel capitolo d’eco¬  nomia politica, forse il più importante di tutti, in cui  sono tracciati i rapporti tra il salario e il profitto, nello  sviluppo della grande industria. Prendiamo soltanto in  esame il fatto della progressiva riduzione del tempo di  lavoro e l’aumento correlativo delle mercedi. In tutti  i paesi gli albori della nuova fase industriale sono con¬  trassegnati da enormi, crudeli giornate di lavoro con  paghe minime, malgrado lauti profitti. Al principio del  secolo XIX" in Inghilterra la durata del lavoro nell’ in-           CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE I4I   Non altrimenti rispetto alle modificazioni del  diritto della persona nella famiglia e nello stato,  ogni conquista civile è in rapporto colla trasfor¬  mazione della vita. Un atto di giustizia è in certo  qual modo il riconoscimento d’un fatto compiuto.  Che i figli siano stati emancipati, ed equiparati  in faccia al diritto successorio, che la donna abbia  preso posto di parità di fronte all’uomo, che il  debitore non risponda più colla sua persona,  che la forza del contratto non sia superiore  ai diritti dell'esistenza, tutta questa parte po¬  sitiva della nostra legge non è in fondo che  la concrezione giuridica più o meno adeguata  delle necessità stesse della vita di relazione.  Altre trasformazioni si disegnano già all’oriz¬  zonte e domanderanno più o men di tempo    dustria cotoniera era da 90 a ioo ore la settimana.  Presto però interviene il legislatore; già verso la metà  del secolo le ore settimanali sono ridotte a 60, poi a 56,  mentre correlativamente le paghe salivano. Nè questo  rovinò l’industria, anzi la sviluppò e l’arricchì maravi¬  gliosamente. La legge di ferro dei salari à ormai ce¬  duto il passo alla teoria degli alti salari. Oggi è asso¬  lutamente provato da constatazioni numerosissime, che  nel prodotto d’una nazione più evoluta, il costo della  mano d’opera, malgrado le più alte mercedi e la minor  durata del lavoro, rappresenta una percentuale più  bassa, che nel prodotto di nazioni meno evolute. Il la¬  voro meglio rimunerato finisce, pel suo maggior rendi¬  mento, col costare meno. È rimasta celebre, nella sua  veste paradossale, la frase d’un ministro inglese : " Sono  le lunghe ore di lavoro degli altri paesi, che ci salvano  dalla concorrenza „.        142    GIUSTIZIA    per ascendere vittoriose nel cielo luminoso della  giustizia (i).    (i) Il diritto che nasce dal contratto (obligatio) è stato  prima un diritto assoluto, d’un’intransigenza ferrea, che  avvince corpo ed anima dei contraenti. La legge sui  debiti, il ttexum, la feroce espressione decemvirale: si  plus minusve secueruul, il credito sanguinario di Shy-  lock, ecco la catena legale, che imprigiona il debitore  e lo fa schiavo nelle mani del suo creditore. Quello ri¬  sponde del suo debito con tutte le cose sue, con tutta  la sua persona: libertà e vita sono pegno della sua ob¬  bligazione. 11 diritto del creditore non à limite, e la sua  soddisfazione, capitale ed interessi, è l’imperativo ca¬  tegorico dei rapporti contrattuali. La mitigazione pro¬  gressiva del diritto contrattuale è il fatto più saglientc  nella storia dei rapporti giuridici. Che parte vi abbia  avuto la Chiesa, con la sua lotta canonica contro l’usura,  non è facile stabilire. Certo che oggi non solo la per¬  sona, ma fino ad un certo punto anche le proprietà del  debitore si sottraggono alla terribile confisca per parte  del creditore; la proprietà almeno nella misura che as¬  sicura il suo sostentamento e quello della sua famiglia  (insequestrabilità parziale degli stipendi, inalienabilità  dell ‘homestead. Confi P. Bureau, L’Homestcad ou l’in-  saisissabilité de la petite proprietà foncière. Paris, 1895).  Possiamo antivedere un ulteriore progresso dell’equità  in tutta questa legislazione estremamente feroce del  pignoramento, sequestro, sfratto, espropriazione e ven¬  dita forzata; vero armamentario di guerra giudiziaria,  che la legge mette nelle mani del forte per la dis¬  umana spogliazione del debole, summum jtts, che forse  scomparirà nella pratica morale, anche per considera¬  zioni d’un interesse meglio inteso, mentre mezzi legali  di assistenza economica saranno trovati per salvare gli  sfortunati o gli improvvidi dalle conseguenze di questa  estrema miseria, che si risolve dopo tutto in un danno            CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    143    Altrettanto non si può dire quando esaminiamo  il lato negativo dei rapporti sociali. L’uomo an¬  tisociale, appunto perchè tale, non è un collabo¬  ratore, e la sua azione non è un elemento attivo,  nè può essere coordinata coll’interesse generale.   La società si trae dietro questo pesante con¬  voglio delle sue passività, e non ha a sua dispo¬  sizione altro mezzo, che un sistema di elimina¬  zioni più o meno radicali, di repressioni più o  meno attenuate. Quella degli istituti penali è una  antichissima storia di violenza e di crudeltà ani¬  mata da un’unica passione prevalente, la ven¬  detta, la quale a sua volta evidentemente è su¬  scitata dalla paura. La reazione collettiva sostituita  a quella individuale non può avere altro carat¬  tere che questo. Con ciò non neghiamo l'efficace  concorso, che all’opera disciplinare delle energie  umane deve avere portato l'inflessibile violenza  della giustizia. Il tabu polinesiano e il sacer esto  della legge decemvirale hanno gettata la prima  interdizione in nome della divinità, hanno posto  la prima insormontabile barriera vigilata dalla  sentinella del terrore religioso. Anche gli orrori  delle leggi di Federico II o della costituzione  criminale di Carlo V, anche i fasti sanguinari  della giustizia nei secoli barbarici, e tutto lo    comune. Anche i contratti disastrosi frutto d’un bisogno  troppo urgente (lesione enorme. Conf. Sidgwick, op. cif.,  pag. 187) potranno essere evitati con istituti di credito  obbligatorio. La giustizia à qui un largo campo da col¬  tivare.         144    GIUSTIZIA    strazio della carne umana, inchiodata sulla croce  di mille torture spaventevoli ed ignominiose, pos¬  sono aver raggiunto qualche risultato utile, e la  violenta eliminazione degli elementi refrattari aver  contribuito alla maggiore stabilità dei rapporti  sociali.   Non ostante secoli d : esperienza noi continuiamo  a comprendere poco il significato della parola  delitto. Ciò dipende dal fatto che mentre la pa¬  rola è sempre la stessa, il suo contenuto è infi¬  nitamente variabile, e tale variabilità nasce dalla  diversa relazione, che l’atto umano può avere col  complesso della vita sociale. Noi stupiamo delle  aberrazioni della giustizia, che ha condannato come  delitti, fatti che ci sembrano assolutamente indif¬  ferenti, e magari anche meritori. In quella visione  retrospettiva delle opere umane, stampata nella  memoria,che chiamiamo il racconto storico, questi  strani spostamenti di visuale sono abbastanza  frequenti. E la spiegazione sta in ciò: il giudizio  morale è un giudizio di comparazione, e la con¬  clusione nei giudizi comparativi dipende dalla  natura dei termini di confronto. Accade negli  atti dell’intelligenza quello che si sperimenta nelle  sensazioni. Nessuna di esse è pura o semplice,  nè sempre uguale a sè stessa, variando all’infi¬  nito i risultati del processo sensorio per le mo¬  dificazioni che vi arreca la coesistenza o la suc¬  cessione dei dati apportati alla nostra coscienza.  Cosi, non essendo gli elementi di giudizio, donde  ricaviamo le nostre conclusioni, nè una quantità  fissa, nè una quantità costante, nulla di più na-     CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    145    turale che l’apprezzamento del fatto umano sia  rappresentato da una variazione continua. Va¬  riazione però, che non è nè capricciosa, nè  anomica, ma che si risolve in una tendenza, e  contiene un limite d’approssimazione ossia di  verità. La connotazione logica di colpa o di de¬  litto è sempre quella di opposizione o lesione  d’interessi socialmente generalizzati (1). La trasmu¬  tazione dei valori etici e giuridici segue gli spo¬  stamenti di criterio nella valutazione dell’interesse  collettivo, nè questi sono arbitrari, perchè a lor  volta corrispondono ad una più alta compren¬  sione del rapporto sociale, o in altri termini, alla  crescente coordinazione delle energie singole nella  sinergia totale. In questo senso si razionalizza  anche la reazione che chiamiamo pena, raffor¬    zi Lester F. Ward, Sociologie pure. Paris, 1906, II,  pag. 223, cita questo passo di R. Blatchford: “ ci fu  un tempo che si torturavano le donne per stregoneria,  e i prigionieri per far loro confessare delitti, di cui erano  innocenti: uomini e donne erano arsi vivi per non aver  creduto ai dogmi insegnati dalla religione degli altri:  gli scrittori avevano le orecchie tagliate per aver detto  la verità, ovvero i fanciulli inglesi erano condannati  nelle fabbriche ad un lavoro esiziale; operai morenti  di fame erano appiccati per aver rubato un pezzo di  pane; consigli o comitati di capitalisti e di proprietari  fissavano il salario degli operai, le Trade-Unions erano  considerate come focolai di cospirazione; e gli uomini  ricchi soltanto avevano diritto di voto. Quel tempo è  passato, quei delitti sono diventati impossibili, quegli  abusi sono cessati „.    Zino Zini, Giustizia.    19      146    GIUSTIZIA    zandosi o indebolendosi in confronto all’ atto  umano che chiamiamo delitto.   Il fine della giustizia repressiva è essenzial¬  mente quello d’una dichiarazione di responsa¬  bilità, secondo alcuni; quello invece d’un atto di  difesa e di riparazione, secondo altri.   Stanno di fronte due opposte dottrine : l’una  parte dall'elemento interiore, intenzione malvagia;  proposito nocivo ; fa il processo alla volontà e  mette un diretto nesso causale tra questa energia  psichica e uno stato di fatto esterno, costruisce  un giudizio d'imputazione e conclude, assegnando  una responsabilità. L’altra parte dall’elemento  estrinseco, studia il fatto, lo misura nella sua en¬  tità come danno, risale all'agente e ne determina  la temibilità, concludendo con un giudizio di  stima dell’uomo, nelle sue tendenze, e ponendolo  nel passivo del bilancio sociale, prende nel limite  del possibile le sue misure di garanzia e di risar¬  cimento.   L’edifizio del sistema penale, quando non sia  una semplice pratica, domanda, per essere ele¬  vato con significazione filosofica, il concorso d'en-  trambi i principi, responsabilità e difesa ; difesa  in quanto una dichiarazione di responsabilità è  soltanto giustificata da un danno reale o possi¬  bile, che la società ha legittimo interesse a re¬  spingere da sè ; responsabilità in quanto la difesa  penale è legittimamente messa in opera solamente  in confronto di coloro, che attentano ai diritti  altrui, accompagnando i loro atti criminosi con un  certo grado di coscienza di quello che fanno,      CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    147    per cui noi ci sentiamo autorizzati a punirli. Co¬  sicché si vede come le due concezioni di tutela  sociale e di responsabilità individuale non pos¬  sano andar disgiunte : ma tutte e due concorrano  alla connotazione della giustizia repressiva, inte¬  grandosi mutuamente.   Lo studio della difesa sociale è studio di fatti  e gli elementi della sua risoluzione rientrano nella  conoscenza dell’uomo e della sua opera. Esso  implica la prevenzione del danno e la sua ripa¬  razione, e a tal uopo si giova di quanto l’antro¬  pologia e la sociologia criminale possano aver  dimostrato sulla natura del delinquente e sulle  cause del delitto. Il problema della pena vi è  implicitamente contenuto, in quanto questa possa  avere un significato diverso da quello di sem¬  plice espiazione, ed agisca :   a) come strumento di tutela, sotto ogni forma  e in ogni grado, dal più tenue freno inibitivo fino  alla più radicale eliminazione ; per quanto però  dato il parallelo svolgimento dei nostri sentimenti  umanitari, molto probabilmente dovremo rinun¬  ciare nell'applicazione dei nostri sistemi penali a  queste estreme forme della difesa collettiva che  si attuano colla violenta selezione dei rei (1) ;    (1) Wladimir Solovieff (Revuc intern. de Sociologie,  Mars, 1898, pag. 183-84) sulla pena capitale, fa osservare  come il fatto costante sia la progressiva restrizione le¬  gislativa nell’applicazione, la diminuzione delle sentenze  di morte pronunciate, e la scarsità delle esecuzioni ef¬  fettive. Alcuni dati statistici confermano la sua tesi; nei  14 ultimi anni di regno di Enrico Vili si ebbero in In-         148    GIUSTIZIA    b) come mezzo di correzione o d’emenda ;  dappoiché non ostante tante vane esperienze del  passato non è poi legittimo abbandonare del tutto  questo concetto, almeno entro certi limiti, e in  certi campi d’esperienza. Più che d’una pena  emendatrice e molto meno esemplare, nell’antico  senso, possiamo parlare d’una pena riforma¬  trice (1), che estende la sua azione entro certi li¬  miti e ordini speciali, sempre subordinando questo  scopo al presupposto d’una specificazione penale,  che è il capo saldo d’una riforma, che voglia rag¬  giungere scopi praticamente utili;   c) infine come riparazione, e qui prende posto  il concetto simbionistico dell’adattamento. In altri  termini, qui il problema si pone cosi : è possibile    ghilterra 72.000 (5000 per anno) suppliziati, sotto Elisa-  betta 89.000 (2000 per anno); quindi non ostante l’au¬  mento di popolazione, il numero diminuisce da migliaia,  a centinaia, a decine per anno: nel periodo 1800-1825,  1615 esecuzioni, cioè 80 per anno ; durante il regno di  Vittoria, da 10 a 38 per anno. In Francia, dal 1820 al  1830, 72 per anno ; dal 1830 al '40, 30; dal '40 al '50, 39;  dal 1850 al '60,28; dal 1860 al '70, ix; i87o-’8o, 11, 1880-  9 °. 5 -   (1) Hòffding, op. ci/., pag. 521-522; pag. 524, dove si  accosta all’idea espressa da Tònnies, che cioè l’idea di  pena deve trasformarsi in un’idea più alta, quella cioè  di un conveniente trattamento del colpevole: "Se l’in¬  dividuo è stato costretto a riparare nella misura del pos¬  sibile il male causato agli altri, il resto di questo tratta¬  mento penale deve essere logicamente di natura tale che  concorra a guarirlo ed educarlo „. “ L’avvenire, non il  passato, rende la pena necessaria pag. 525.           CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    H9    sì o no, e ad ogni modo entro quali limiti, fare  del delinquente, dell’uomo antisociale e distrut¬  tore dei valori civili, un collaboratore e un pro¬  duttore di utilità sociali ? Si tratta di determinare  i mezzi opportuni a fine di cercare nei sistemi  penali le condizioni artificiali di questa simbiosi.  Nessuno si nasconde le difficoltà contenute in  queste premesse, ma in pari tempo nessuno può  negare ch’esse soltanto custodiscono in sè i germi  del progresso futuro, e la soluzione d’una delle  più inquietanti questioni che travaglino l’uma¬  nità. Nell’economia delle energie naturali nulla si  perde : tutto sta nel trovare il loro punto giusto  d’applicazione. « Se la scienza ora ci addita al¬  leanze di due ordini di piante inutili o dannose;  i funghi e le alghe, dar luogo ad un terzo ordine  utilissimo come il lichene, un tempo si avvicina  in cui la società troverà il modo di far vivere,  con opportuna coltura simbiotica, non il delin¬  quente nato, l'uomo assolutamente refrattario alle  relazioni sociali, che però tende a scomparire man  mano, che alla criminalità atavica si sostituisce la  criminalità evolutiva, ma il criminaloide in mezzo  al fiorire della civiltà progredita, non solo sop¬  portandolo, come si sopportano, immunizzando gii  organismi, veleni e tossine dei microbi e dei ba¬  cilli, ma anche utilizzandolo a suo vantaggio !» (1).  Isaia non ha scritto : < il lupo e l’agnello pascole¬  ranno insieme e il leone mangerà lo strame come    (1) Lombroso, L'uomo delinquente (cause e rimedi).  1897, pag. 621 e seg.     GIUSTIZIA    ISO   il bue, e queste bestie non faranno danno, nè  guasto ? » .   Rimane da prendere in esame il secondo  punto di vista : quello cioè della dichiarazione  di responsabilità. La prima domanda che si  presenta spontanea è se questa dichiarazione  sia necessaria. Per me la risposta è assolutamente  affermativa. Anche se noi volessimo giungere alla  negazione teorica del libero arbitrio, anche se ac¬  cettassimo la conclusione del più assoluto determi¬  nismo, formulando la massima che ogni delinquente  è un ammalato od un irresponsabile, tutto questo  conato logico non ci salverebbe dal bisogno pra¬  tico di determinare un criterio di responsabilità,  senza il quale nessuna attuazione della giustizia  sembra possibile. Il giudizio umano, in quanto è va¬  lutativo del nostro operare, cammina sopra questo  terreno, nessuno sforzo per trascendere i limiti  della coscienza può approdare a qualche risultato.   Impossibile oggi rinnovare le antiche dispute  sul problema della libertà, ardente logomachia,  che ha perduto per noi ogni reale significato. La  responsabilità, giudicata psicologicamente, che è  quanto dire scientificamente, è l'attuazione stessa  della coscienza. Essa coincide nel suo progressivo  sviluppo con ciò che possiamo chiamare la per¬  sonalità, e realizzandosi nei processi integrativi  dell 'io, è in un certo senso correlativa al potere  di sentire l'unità continuatrice della vita. L'e¬  lemento di coscienza che introduce nella con¬  dotta , facendone convergere gli sforzi verso  un fine, ch’è l’ideale di essa, fa conseguente-          CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE 151    mente emergere nella coscienza la visione di¬  stinta della nostra personalità, cui aderisce un sen¬  timento di responsabilità, per modo che ogni atto  nuovo viene giudicato alla stregua di ciò che già  abbiamo realizzato in noi. Ridurre le frazioni  aritmetiche di cui si compone la nostra vita allo  stesso denominatore d’un comune ideale, ò cer¬  care appunto quell’unità direttiva, e imprimere  quell’unico marchio di fabbrica agli elementi  molteplici della nostra attività volitiva, che li rende  coscienti prodotti nostri, parti integranti della  nostra vita.   L’uomo sente la sua personalità e la sua li¬  bertà ad un tempo, quando sfuggendo alle mille  suggestioni d'una condotta estemporanea, riesce  colla riflessione a coordinare gli atti che compie, e  a giudicare ognuno di essi in correlazione coi pre¬  cedenti, per modo da rendersi ragione di ciò che  fa. La volontà non è una facoltà, ma una funzione:  essa agisce coll’educazione in modo stabile sia  come freno sia come stimolo, è redine e frusta  degli impulsi e delle energie spirituali, e conduce  ora trattenendo, ora sollecitando, esperto coc¬  chiere, il carro degli affetti e dei desideri per la  difficile via della vita. Tutti i tipi mentali infe¬  riori, che per mancanza d’attività riflessiva non  sono pervenuti se non scarsamente ad un certo  dominio spirituale di sò stessi, può dirsi vivano  una vita più frammentaria che integrale, sentono  meno il proprio io come un’unità, e perciò più  facilmente soccombono preda all’impetuosa onda  dell’istante presente, ed ànno dei loro atti una        152    GIUSTIZIA    responsabilità corrispondentemente manchevole.  L'elemento collettivo della vita antica, preva¬  lente in tutte le condizioni sociali meno evolute,  contribuisce ad ostacolare l’emersione della per¬  sonalità singola dal gruppo, villaggio, tribù, chiesa,  setta o famiglia. E questo ci spiega quanto a lungo  l'uomo abbia ignorato il problema della respon¬  sabilità personale, e quanto spesso nella pratica  giudiziaria dei popoli barbarici il gruppo fu coin¬  volto in una responsabilità collettiva sia come  offeso sia come offensore (i). Il punto di vista  classico è assolutamente estrinseco, guarda all'a¬  zione compiuta e non fa ricerca della volontà,  anzi molte volte affoga questa volontà dell’agente  in una misteriosa e suprema volontà fatale, che  la travolge senza possibilità di resistenza !   Lo spirito animatore del Cristianesimo ha avuto  un'importanza decisiva nella formazione della co¬  scienza morale. Il suo più importante coefficiente  è la riflessione continuata sopra sè stesso, a cui  la Chiesa obbliga il suo seguace. L’uomo, curvo  sulla sua stessa coscienza, ne scruta l’abisso, ne  sorveglia i moti, ne vigila e spia ogni tendenza.  Questo eccessivo esercizio di controllo e di esame  può anche talvolta paralizzare l’azione, sfibrare  la volontà, recidere i nervi all’opera. Ma per la  prima volta forse l’uomo ha sentito acuto il morso  della responsabilità, sia come pentimento dopo il  fallo compiuto, sia come ammonimento e scru¬    ti) Hòffding, op . cit ., pag. 512.        CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    153    polo nel dubbioso momento della scelta. II Cri¬  stianesimo è eticamente individualista, in questo  senso che pur pareggiando in un comune destino  le anime umane, assegna ad ogni spirito un va¬  lore suo proprio ed un fine personale, la sal¬  vazione, e verso questa fa tendere in una con¬  vergenza massima tutti gli sforzi, tutte le energie  del volere. Per la prima volta nel mondo morale  si opera l'unità della vita interiore, e questo plinto  focale , in cui si riassume il fascio dei raggi psi¬  chici, è la fede (1).   I gradi della responsabilità sono dunque quelli  stessi di questa integrazione personale. Libero  de’ suoi atti, in un rigoroso senso psicologico, è  l’uomo che li riconduce a motivi, ch’egli ricava  dalla stessa costituzione logica del suo pensiero  e del suo sentimento. Sotto questo aspetto gli  stati emotivi contrastano coll’esplicazione della li¬  bertà morale, in quanto espongono la nostra con¬  dotta a tutti i dislivelli e alle capricciose saltua¬  rietà del momento attuale, non coordinato nè  subordinato a ciò, che possiamo chiamare l'espo¬  nente della nostra vita psichica. Wili representes  thè higkest coordination of thè ideas, feelings and  movements, dice con efficace concisione Maudsley.  Una vita guidata dal volere, è quella nella quale  man mano che si presenta un'idea impulsiva, è  confrontata e subordinata a un ideale più largo,  o al complesso valore e proposito, inerente al con¬    fi) Hòffding. Histoire de la phdosop/iie moderne. Paris,  1906, pag. 9-io.    Zino Zini, Giustizia.    20       154    GIUSTIZIA    cetto della vita ; nella quale all’azione del tipo  riflesso è sostituita un’azione, che è il risultato  di una scelta deliberata; nella quale in luogo  della guida coercitiva dell’idea immediatamente  dominante, noi abbiamo la guida, che deriva da  una riflessa considerazione delle rispettive esi¬  genze delle diverse idee, che appaiono nel campo  della coscienza e competono per la prevalenza.  Qui è l’unico e caratteristico elemento dell’atti¬  vità umana, in forza del quale noi attribuiamo il  volere all’uomo (i).   Tentando una psicologia della scelta bisogna  partire dalla concezione di sistemi psichici, che  sono risultato di processi associativi resi stabili dal¬  l’abitudine (2). Tutto il problema dell’educazione  nella famiglia, nella società, col concorso della  religione, della coltura e del costume, consiste  nel creare questi sistemi, quanto più numerosi,  quanto più ricchi d'associati, quanto più abituali  sia possibile. Arrestare l'impulso mediante l’ini¬  bizione, e promuovere la scelta mediante la de¬  liberazione, ciò equivale, in altre parole, a creare  il senso della personalità nei nostri atti ; in quanto  essi facendo più a lungo soggiorno nella coscienza,   (1) Maudsley, Physiology of Mimi, pag. 486. — Conf.  Ribot, Les maladies de la volanti. Paris, 1901, pag. 153.   — Seth, A Study of Ethical Principlcs. 1894, pag. 41.   — Wundt, Et/iics (trad. ingl.). London, 1901, III, pag. 37.   (2) Ladd, Philosophy of conduci, pag. 143 : “ la libertà  morale è un acquisto graduale che dipende dall’eser¬  cizio ripetuto di ciò che chiamiamo potere di scelta,  sotto il principio dell’abitudine „.         CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    155    prendono maggior contatto cogli elementi della  nostra vita anteriore, lasciano di sè un più dure¬  vole ricordo. La traduzione pura e semplice del  pensiero in azione, nella condotta impulsiva, ca¬  ratterizza l’incoscienza o quanto meno il minimum  di coscienza, l’azione irreflessiva del bambino,  del selvaggio, del primitivo e del delinquente.  Essa sorge improvvisa e scatta senza prepara¬  zione e senza motivi adeguati, eccessiva e peri¬  colosa. Così nel delitto d’impulso, il pensiero cri¬  minoso traversa come un lampo sinistro il cielo  della coscienza, non vi si sofferma, non vi si as¬  socia, non fa personalità. È la vita psichica ad  uno stato di coerenza embrionale e d’isolamento.  L’atto segue il pensiero con una continuità di¬  retta. La conseguenza è necessariamente lo scarso  senso di personalità e di responsabilità che lo  accompagna ; c’è qualcosa di non voluto e d’im-  posto, di cui l’autore serba come una vaga im¬  pressione : lo stupore d’aver potuto fare 1 L’in¬  coscienza, che rimproveriamo al delinquente, è in  certo qual modo la triste giustificazione del suo  stesso reato (1).   Anche gli stati passionali interessano il pro¬  blema della responsabilità. Sotto il loro impero,  parla, gesticola ed agisce il fantoccio dell’eterna  commedia umana, sul palcoscenico della vita,  quasi alienis nervis mobile lignum. Ma se i poeti  anno sentito la passione, questo massimo mo¬    li) Grasset (Revue des Deux Mondes, 15 fév. 1906),  Les demi-fous et les demi-responsables, pag. 835 e seg.           156    GIUSTIZIA    tore delle energie umane, e tanto frequentemente  ànno rappresentato e descritto nell’opera d’arte, ef¬  figiato nei quadri o nelle statue colla sua maschera  divina e repugnante di odio e d’amore, questo  fiore supremo dell’anima, carico di tutti i pro¬  fumi più inebrianti e di tutti i più letali veleni,  che personificato nei mille eroi del teatro, è, volta  a volta, la gelosia d’Otello, la follia amorosa di  Giulietta, l’avarizia di Shylock, la cupa ambizione  di Riccardo III ; la più parte dei filosofi a tutt’oggi  si sono accontentati di giudicarla, e quasi sempre  sfavorevolmente. Dagli Stoici, infatti, a Kant, la  passione fu considerata, come un disordine del¬  l’anima, una malattia dello spirito, che perturba  la retta ragione, per cui bisogna estirparla dal  cuore, incatenarne gli impulsi, liberarci dalla sua  ossessione, che dovette apparire assai spesso, agli  occhi del severo moralista cristiano, malefica  opera demoniaca.   Lo studio scientifico della passione deve ini¬  ziarsi con un’esatta determinazione del suo signi¬  ficato. Troppo a lungo, infatti, questi stati affet¬  tivi sono stati confusi con l’emozione in generale,  di cui non rappresenterebbero che un grado di  più alta intensità. Bisogna dissipare questo equi¬  voco. Un vero antagonismo sta anzi tra l'emo¬  zione e la passione ; « la prima, dice Kant, agisce  come l’acqua che rompe una diga, la seconda  come un torrente, che si sprofonda sempre più  nel suo letto ; la prima è un’ebbrezza che  passa, la seconda un delirio che cova un’idea, la  quale s'imprime con tenacia sempre crescente >.         CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    157    Cosicché il Malapert distingue nei caratteri af¬  fettivi i tipi emotivi e i tipi passionali, come  opposti tra loro ; e l’esperienza quotidiana dimo¬  stra, che i temperamenti più inclini all’emozione  sono alieni dall’abbandonarsi alla lenta e tiran¬  nica predominanza della passione, mentre l’a¬  more, l’odio, l'ambizione, e in generale ogni  forma di passione nobile o volgare, sorge in uo¬  mini di carattere saldo, schivi da facili e bruschi  impeti d’affetto, caratteri chiusi, come si dice,  e apparentemente tetragoni ai suoi assalti (1).  Del pari dove è più ricca la vita emotiva, come  nelle donne, fanciulli, primitivi, più rare sono le  vere passioni, sebbene non manchino del tutto  e se ne trovino alcune speciali c allo stato istin¬  tivo. Ma ciò che più caratterizza lo stato passio¬  nale e lo differenzia dall’emotivo, è l’elemento  di riflessione ch’esso contiene. Questa intellet¬  tualità della passione, per cui ha potuto essere  giustamente definita dal Ribot : « l’idea fissa del  cuore » e dall’Hood « otte sterri , tyrannic tougkt,  that made all otker toughts its slaves », dà al  fatto passionale quel carattere di lunga preme¬  ditazione, di scelta adeguata dei mezzi, che net¬  tamente lo distinguono dal semplice impulso  emotivo, improvviso, disordinato e sragionevole,  per cui a torto si confondono col nome di delitti  passionali quelli dovuti ad un’emozione, mentre  la responsabilità può risultare diversa. E infatti,   (1) A. Renda, Le passioni. Torino, 1906; — Ribot,  Quest-ce qti'utte passion? Commetti les passiotis finis-  seni (Revue philosophique, mai-juin 1906).         158    GIUSTIZIA    chi non intende che la criminalità emotiva, la  quale è un raptus senza preparazione cosciente,  sorge improvvisa e rapida, mentre la criminalità  passionale è l’esito di un processo lento di al¬  terazione della personalità, è un atto talvolta pre¬  parato con la parvenza di volizione libera, sempre  effetto di una accumulazione lenta ed incessante  di motivi subcoscienti e spesso illusori ? Illusori  perchè nella genesi e nello sviluppo di un fatto  passionale ha molta importanza l’immaginazione.  Il lavorio rappresentativo, che dissocia i ricordi  e li riduce ad un comune denominatore senti¬  mentale, è una gran parte dell’attività psichica  della passione. La fantasia l’alimenta col fascino  delle imagini rievocate, che hanno ora le carezze  d’un sogno attuato, ora i tormenti d’un incubo  molesto. È in questo senso che si può vera¬  mente dire che le passioni sono stati caratteri¬  stici della personalità, sono polarizzazioni parti¬  colari degli elementi formativi della coscienza.  Il problema complesso della personalità è tut-  t’altro che risolto: tuttavia gli studi così sugge¬  stivi di Myers, Binet, Ribot, Janet segnano il  cammino che deve condurre alla maggiore sco¬  perta della psicologia (i). L'io, questo summum    (i) Myers nel suo saggio sulla coscienza sublimare  (Proceedings of thè Society for Psychycal Research,  voi. VII, pag. 305). — Bidet, ics altérations de la person-  nalité. Paris, 1892. — Ribot, Les maladies de la persoti-  nali/é, Paris, 1899. - Jadet, L 1 automatisme psycholo-  gique. Paris, 1903.        h CAP. VI • LA PENA RIPARATRICE    *59   psyckicum, infinitamente vario e complesso, e pur  sempre uno ed identico, è oggi compreso come  l’epifenomeno di una lenta stratificazione delle  esperienze vitali raccolte, associate e strette nella  rete della memoria. Armonia musicale unifica¬  trice delle note molteplici della nostra vita,  invisibile filo conduttore tra i momenti dell'esi¬  stenza, l ’io si cristallizza secondo sistemi innu-  merevolmente diversi, e spesso accade, che il  suo processo d’elaborazione possa essere tur¬  bato, ovvero ch’esso, già formato, possa alte¬  rarsi in sèguito. Ogni malattia dello spirito in¬  tacca la personalità, altera ciò che di più delicato  ha prodotto la vita psichica, la fisionomia perso¬  nale deH’anima. Se l’emozione è l’oscillazione  grande o piccola, il fremito o la scossa dellVc,  sempre la rottura brusca dell’equilibrio, la pas¬  sione è la sua lenta disgregazione, è il suo nuovo  e permanente orientamento, la direzione costante  data alla corrente del pensiero e dell'affetto. Nello  spirito accade quello che possiamo avvertire nei  moti dell'oceano : le masse liquide del mare s’in¬  crespano, s'innalzano e si sconvolgono, sotto la  variabile pressione atmosferica, in onde e tem¬  peste ; questi spostamenti della superfice sono le  emozioni ; ma al disotto, per la differenza di tem¬  peratura e di densità, i profondi strati compon¬  gono una rete di correnti continue, e questa si¬  lenziosa circolazione di acque in direzione costante  è la passione. La sua morbosità può essere tanto  in sè stessa quanto negli effetti ; perchè lo stato  passionale è una forma di monoideismo e di au-        i6o    Gl USTIZIA    tomatismo associativo, conseguenza di un pro¬  cesso di riduzione psichica, che tende a far rien¬  trare tutta l’esperienza in un unico cerchio  d’attrazione intellettuale. Questa tirannica impo¬  sizione dell'*'0 passionale diminuisce per una parte  i freni inibitori, e per l’altra quel potere di se¬  lezione, che è il vero bilanciere nello spirito nor¬  male. Le passioni sono equivalenti psicopatici,  soggette perciò alla legge dell'ereditarietà, e con¬  corrono a formare quella zona grigia intermedia  tra la sanità e la follia, che, notata dai psichiatri  e battezzata con nomi diversi, raccoglie gran¬  dezze e miserie, e dalla quale sbocciano talvolta  i fiori del male e i fiori più belli dell'attività  umana, eroi, santi, criminali, geni (i).   Studi come questi non hanno un interesse sol¬  tanto teorico, ma implicano importanti problemi  di responsabilità morale e giuridica, così difficili  e complessi, che alla loro soluzione occorre l'a¬  nalisi e il giudizio dell’uomo di scienza. Pur  troppo, noi siamo nella pratica sociale ben lontani  da questo ideale di giustizia illuminata e co¬  sciente, e ci serviamo tuttora di un grossolano  empirismo tradizionale, e ciò che chiamiamo  giustizia non è il più delle volte, che l’espressione  attenuata e socializzata di quell’antico spirito di  vendetta formulato nella legge del taglione :  occhio per occhio, dente per dente. Il cuore del¬  l’uomo è pur sempre la cosa più difficile a mu¬  tarsi.    (i) Renda, op . cit ., pag. 105.      CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    161    Ma questo problema della responsabilità è  molto più complesso e più vasto di quello che  potremo a prima giunta sospettare, guardandone  soltanto gli aspetti più appariscenti e superficiali.  La psiche può avere in sè stessa le cause per¬  manenti o transitorie della sua propria debolezza  o della sua deformazione, sia come stati conge¬  niti, sia come forme acquisite nella malattia e  nei lenti processi di degenerazione. In tali casi  è facile constatare i disordini o le deficienze,  che distruggono l'armonia personale, e spengono  nell’azione coatta, nel delitto di bestiale ferocia  o di lussuria, ogni raggio d’intelletto umano.  Ma al disotto di questi tipi d’ irresponsabilità  evidente, che arrestano ogni nostro giudizio di  condanna, di fronte all’opera del pazzo, o del  degenerato o dell’ebbro, quante altre più miste¬  riose e nascoste forme di aberrazione della vo¬  lontà sfuggono alla comune attenzione, e do¬  mandano al loro riconoscimento maggior studio  e pili diligente analisi. Per intravedere tutta la  gravità del quesito, basti enunciare qui il fatto  della suggestione. Soltanto adesso la psicologia  comincia a penetrare i segreti di questi stati ge¬  neralissimi dell’anima, che dai più semplici gradi  della credulità, della docilità infantile, fino ai più  complessi fenomeni dell’ipnosi e del contagio psi¬  chico, lasciano supporre intorno ad ogni spirito  umano come una invisibile sfera d’induzioni re¬  ciproche, alla quale potremmo riferire la causa  di molte oscure e inesplicate manifestazioni del  volere.    Zino Zini, Giustizia.    21          IÓ2    GIUSTIZIA    Ogni moto della volontà è la risultante d'un  infinito numero di fattori ; e non è possibile  mettere sopra una bilancia l’atto, in cui il suo  dinamismo si concreta, per valutarne il giusto  peso. Chi potrà darci ragione della condotta ar¬  bitraria o contradditoria ? Bene e male sono pro¬  dotti morali, ma è ancor troppo puerile il giu¬  dizio di Taine, per cui virtù e vizio escono dal  laboratorio della coscienza non altrimenti, che  zucchero e vetriolo da quello della chimica.  Ma, come dal punto di vista dell’interesse fisio¬  logico non possiamo esimerci dal pronunciare  un giudizio apprezzativo intorno alle proprietà  utili o dannose del vetriolo e dello zucchero,  perchè pretenderemmo proibirci una correlativa  valutazione dell’opera umana buona o cattiva,  esprimendo intorno ad essa il biasimo o la lode ?  L’errore capitale, che ha traviato tanto pensiero  speculativo, è appunto in questa arbitraria disgiun¬  zione dei due atteggiamenti che può assumere   10 spirito nostro in faccia alle cose giudicandole,  in quanto cioè le conosce e in quanto le stima.  Nel primo caso le studia, le analizza e le ricon¬  duce alla causa e alla legge — giudizio teorico  — nel secondo le valuta, le apprezza nei loro  effetti, le accetta o le respinge — giudizio piratico.   L’astrazione può scindere i due momenti del¬  l'attività spirituale e può farne due entità a sè ;   11 filosofo può dire : io guardo all’atto umano in  sè, come qualcosa di distinto nel mondo, lo ri¬  conduco al suo agente personale, lo giudico buono  o cattivo secondo l’intenzione e il fine a cui è       CAP. VI • LA PENA RIPARATRICE 163   converso, lo approvo o lo condanno, e faccio una  astratta dichiarazione di responsabilità a carico  od in favore del suo autore ; il naturalista può  a sua volta affermare : per me non c’è nulla di  isolato nell’universo, nulla che debba essere giu¬  dicato in sè, ma sempre in relazione co’ suoi an¬  tecedenti e co’ suoi conseguenti, un atto eroico,  come una mostruosa scelleratezza, sono epifeno¬  meni, sono sintesi d’infiniti precedenti fisiologici  e psicologici ; io analizzo, io spiego, io non mi  entusiasmo, come non m’indigno, ma interpreto  soltanto e stabilisco la causalità. Andando per  la strada il mineralogo può raccattare colla stessa  sollecita curiosità un ciottolo od un diamante, e  l’uno e l’altro sono dati dalla realtà, e possono  diventare oggetto di scienza I Ciò non toglie che  quello stesso ciottolo e quello stesso diamante  possano, agli occhi d’uno spaccapietre e d’un  gioielliere, diventare oggetto d’un giudizio di  stima e di pratica valutazione assai differente.   L’uomo conosce ed opera; e il mondo è un  complesso di dati e di valori. Un atteggiamento  esclusivamente teoretico della morale è assurdo,  come sarebbe ugualmente assurdo un atteggia¬  mento esclusivamente prammatico. In fondo bi¬  sogna persuadersi di questo, che anche la stima  non meno che la scienza fanno parte della realtà.  Non esiste soltanto l’oggetto come parte del  reale, ma esistono anche in questo i suoi rapporti  col soggetto, rapporto teorico, che chiamiamo  rappresentazione, rapporto pratico, che chiamiamo  emozione. Anche questi sono elementi deil’uni-       164    GIUSTIZIA    verso, allo stesso modo, che è parte della realtà  non solo il sole e l’acqua, ma anche la rifra¬  zione del raggio solare nell’acqua, non solo il  ferro e l’aria, ma anche l’ossido di ferro, che si  forma col loro contatto. Così di fronte al fatto  umano è legittimo, anzi doveroso, domandare il  perchè di esso, interpretarlo nella sua genesi e  seguirlo nel suo svolgimento, ma è egualmente le¬  gittimo valutarlo in rapporto a noi, come utile o  come danno, accettandolo con piacere o respin¬  gendolo con repugnanza. E i due fatti procedendo  associati, l’elemento razionale illumina d’una co¬  scienza nuova i nostri affetti, e la reazione al-  l’offesa o al danno, che costituisce la giustizia  repressiva, perde del suo carattere di selvaggia  rappresaglia e di vendetta, per acquistare quella  di tutela e di riparazione.   Il bambino può battere la sedia contro la quale  ha urtato, il selvaggio, il primitivo possono rea¬  gire brutalmente sfogando l’ira e il dolore pro¬  vocato da un danno od un oltraggio ; ma l’uomo  colto e civile perviene ad un concetto nuovo di  colpa, e trasforma parallelamente i suoi mezzi  di reazione. Colpa non è più per lui il classico  stato d’animo, che si tratta di scrutare, e sorpren¬  dere ne’ suoi intrinseci fattori, facendo un rigo¬  roso processo all’intenzione, non è più il peccato  che si deve espiare; colpa è l’atto lesivo dell’in¬  teresse e del diritto umano, colpa è il danno  sociale, che deve essere riparato. Noi non pre¬  tendiamo più giudicare l’intimo valore dell’azione  — chi può osare tanto? — il mistero della coscienza       CAP. VI • LA PENA RIPARATRICE 165   operativa; questo complicato laboratorio della  chimica spirituale sfugge a tutti i nostri mezzi  d’indagine. Per quale labirinto la volontà giunga  all'esplosione dell'atto, noi stessi, che agiamo, non   10 sapremmo dire. L’unico criterio ragionevole  del nostro giudizio è fondato sull’esteriorità. La  responsabilità di cui oggi parliamo, è soltanto  quella che si rivela dai fatti. Noi non aspiriamo  al riscatto della colpa, considerata dal lato sog¬  gettivo ; noi miriamo alla riparazione. Ogni forma  di pena espiatrice tramonta, il dolore è per sè  stesso sterile, e l’uomo che si compiace del ri¬  morso, del pentimento e delle lacrime, che la  sofferenza fisica o morale strappa al colpevole,  persiste nella tradizionale attitudine, che ha fatto  del giudice umano un rappresentante di quello  divino sulla terra, e nella crudele domanda d'un  sacrificio, come la divinità irata domanda a pla¬  carsi una vittima.   Il concetto nuovo che noi abbiamo elaborato  della giustizia è la riparazione, senza inquinarne   11 significato con alcun elemento atavico di ven¬  detta o di rappresaglia. Ciò che domandiamo è,  che sia risparmiato il dolore d’ogni creatura  umana, o che sia mitigato quello, che l’opera  umana possa aver provocato. Siamo ritornati in  parte all’antica idea della fatalità della colpa,  alla comprensione del delitto come una mostruo¬  sità o un’infermità dello spirito ; correlativa alla  deformità e alla malattia del corpo. Salvo che,  abbiamo potuto fare un passo più in là del pen¬  siero socratico o della finzione allegorica dei tra-     i66    GIUSTIZIA    gici : la colpa non è soltanto ignoranza o maligna  volontà d’un agente esteriore, che grava la sua  mano implacabile sopra di noi ; Edipo, parricida  e incestuoso e pur innocente, che un destino  feroce conduce al delitto e al rimorso. Noi scio¬  gliamo nei suoi fattori il prodotto, noi chiamiamo  il fato degenerazione ed ereditarietà, noi facciamo  l’analisi della volontà, e decifriamo la misteriosa  scrittura delle tendenze malvagie, degli impulsi  e delle ossessioni criminose. E questa conoscenza  del fenomeno criminale e della natura del delin¬  quente dà nuovo fondamento al giudizio valuta¬  tivo, che facciamo di lui, e illumina di nuova  luce il problema della penalità.   Ogni atto delittuoso è lesivo della coopera¬  zione umana, che sta a fondamento della giustizia,  od in altre parole, è una negazione di questa  coordinazione di fatti e pensieri, che compendia  la società. In questo senso appunto il crimen è  antisociale. Il giudizio di questa antisocialità non  ha scopi d'espiazione, ma soltanto di prevenzione,  di difesa e di riparazione. In questo senso si  potrebbe quasi arrivare alla conclusione, che l’e¬  spressione di giustizia è impropria; perchè infatti  parlare di giustizia, mentre si tratta soltanto di  misure protettive, che garantiscano la continuità  della vita collettiva, e realizzino quei riadattamenti  della cooperazione umana, che il delitto ha tur¬  bato? La responsabilità valutata psicologicamente,  come espressione della volontà, accompagna sol¬  tanto la vita normale. Ogni reo è in un certo  senso un anomalo; noi non siamo quindi chiamati       CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    167    a compiere in suo confronto un vero atto di  giustizia, ma soltanto di intelligente previsione  dell’evento futuro probabile. Ciò, che oggi è un  giudizio penale, diventerà domani determinazione  di valori socialmente negativi, graduazione di  danni reali o presunti. Fuori di ciò, è sempre  nell'esercizio del potere punitivo più o meno ce¬  lato un bisogno di vendetta, un proposito di rap¬  presaglia, una crudele volontà di far scontare il  male commesso, quia peccatum (x).   La storia della pena è un interessante capitolo  della psicologia collettiva : essa parte da una ca¬  pricciosa collezione di supplizi, tormenti e ca¬  stighi, distribuiti secondo criteri personali; e poco  a poco, giusta una legge di riduzione, alla puni¬  zione arbitraria e soggettiva si sostituisce, o tende  sempre più a sostituirsi, una giustizia egualitaria.  Non discutiamo dove si realizzi meglio la san¬  zione penale : in un trattamento oggettivo di  tutte le colpe, ovvero in una applicazione della  pena con riguardo delle condizioni soggettive  del colpevole. La grande illusione, radice di tutti  questi sterili tentativi, è quella che la pena sia  un male da restituire al colpevole in proporzione  del male, che ha fatto. Realizzare questo concetto,    (1) Hòffding, Morale , pag. 525: “ la dottrina del ta¬  glione esercita ancora sulle idee ordinarie del delitto  e della pena un tale influsso, che si può considerarla  come uno dei principali ostacoli ad una sistemazione ra¬  zionale del diritto penale „. — Solovieff, La questiou  pénale au potiti de vite élhìque (Renne Interri, de Socio!.,  1897, P- 521*524)-         i68    GIUSTIZIA    trattando tutti alla stessa stregua, senza conside¬  razione personale, ovvero dando a ciascuno quella  pena, che sia il condegno castigo del suo fallo,  è questione affatto secondaria di fronte al pro¬  blema principale, che è quello di stabilire il signi¬  ficato della pena. Esso è nella nostra coscienza  cambiato radicalmente. Lo ripetiamo: la pena non  essendo nè espiazione etico-religiosa, nè vendetta  individuale o collettiva, non può avere altro fine  pratico che un sistema di ragionevole tutela o ap¬  prossimativa prevenzione, innestata sopra un pro¬  gramma minimo d'emenda, e fondata sopra legit¬  timi intenti di riparazione. Dato questo, cessa ogni  vana ricerca di proporzionalità colla colpa, che non  è in definitiva, se non un’astratta figura di reato  artificiosamente composto, e classificato in un  testo di legge, e molto meno colla capacità di  sentire il castigo per parte del soggetto, perchè  questo ci ripiomberebbe nei peggiori eccessi  della crudeltà penale, che abbiano disonorato il  nostro passato (i).    (i) Hóffding, Morale, pag. 525-526: “ Kant considera  come un imperativo categorico che ogni uomo debba  esser trattato com’egli tratta gli altri. Ma questo impera •  tivo non è che un ukase autoritario... Al contrario non si  ha diritto d’infliggere sofferenze ad un uomo, se non  deve risultarne sia per lui, sia per la società, sia per  entrambi, un bene di tanto maggiore „ ; pag. 527 : “ il  maggior progresso nello sviluppo morale dell’ uma¬  nità, fu fatto i^ giorno in cui si cominciò a mettere  in dubbio il principio : che bisogna rendere il male per  il male ...        CAP. VI • LA PENA RIPARATRICE    169    Se un criterio di specificazione nella pena deve  essere accolto, non può essere altro che quello  suggerito dalle qualità del delinquente, dalla sua  temibilità. L’unificazione e l’eguaglianza nel si¬  stema penale, che è una esigenza pratica nella  nostra fase civile e politica, subita come un’in¬  giusta necessità, è in fondo più fittizia, che reale.  Poiché non c’è mente umana che possa distri¬  buire il dolore della pena secondo una perequa¬  zione universale; e quando anche lo potesse non  so perchè lo vorrebbe, visto che il fine della  giustizia non può essere questa esatta ripartizione  del dolore secondo le colpe ; nessun sistema di  giustizia può evitare l’ingiustizia. Solo il nostro  grossolano senso di democrazia può appagarsi  della nota formola: la legge è uguale per tutti,  presa nel suo significato brutalmente realista. C’è  un certo crudele compiacimento in questa falce  livellatrice dei regimi penitenziari, come in quella  della morte.   Per un’altra via noi ritorniamo al criterio sog¬  gettivo della pena: il giudice dell’avvenire, spoglio  d'ogni ultima traccia di questo atavico risenti¬  mento verso il reo, attuerà il sogno d’una giu¬  stizia fondata sulla pietà. In tal caso un certo  potere arbitrario affidato al giudice, troverebbe  la sua giustificazione nel progressivo convinci¬  mento della coscienza umana, che ogni delitto,  essendo una mostruosità o permanente o transi¬  toria, nessun colpevole può suscitare nè disprezzo  nè rancore, ma soltanto suggerire caso per caso  cure e prevenzioni tutelatrici di lui, come di noi    Zino Zini, Giustizia.    22        170    GIUSTIZIA    stessi(i). È in questo senso che cade l’intero edi-  fizio delle sanzioni, così laboriosamente costrutto  nella mente dei teologi, dei filosofi e dei giu¬  risti (2). Si direbbe che l’uomo abbia diffidato a  lungo della sua attitudine a formare nel suo pro¬  prio mondo un ordine di giuste relazioni sia come  ricompense, sia come castighi, e quasi confessando  a sè stesso la sua impotenza, abbia creduto d'al¬  leggerirsi di questo carico increscioso, affidando  il compito d’attuario alla natura, a Dio, alla legge!  Sempre si è invocato e s invoca la Giustizia,  quasi una divina forza terribile, che è fuori di  noi, e di cui noi reclamiamo il miracoloso inter¬  vento sulla terra. Ma in realtà c’è tanta giustizia  nel mondo per l'uomo, quanto ce n’è nel suo stesso  cuore. Noi non dobbiamo domandare agli altri,  ma ricercare in noi stessi quello che è giusto.   Per conquistare la sua piena autonomia, la vita  morale deve perdere ogni carattere di coazione,  sia pur essa intrinseca, ed immedesimata nel fan¬  tasma kantiano d’un imperativo categorico, sia  essa invece estrinseca, come lode o biasimo, ven¬  detta degli uomini o vendetta della natura e di  Dio. Il dovere è parola ancor troppo ferrea per  esprimere l’elemento di spontaneità, che dovrà  raggiungere l’atto morale. Ed anche la giustizia,  che oggi è prevalentemente concretata nelle in¬  flessibili forinole della legge, che vieta o co-    fi) Hòi-'fding, op. cit., pag. 518.   (2) M. Guyau, Esquisse d’uite morales ans obligation,  ni sanclion. Paris, 1893.            CAP. VI - LA PENA RIPARATRICE    171    manda, minacciando a’ suoi trasgressori i rigori  delle sue dure sanzioni, viene trasformandosi sem¬  pre più nelle addolcite forme dell’equità. Dalla  giustizia coercitiva alla giustizia consensuale, è il  passaggio dalla violenza alla libertà, luminosa via  di progresso, al cui termine sta la ragionevole  adesione dell’uomo al giusto (1).    (1) Y. Guyot, Journal ties Economistes, 15 dee. 1899,  voi. XL, pag. 322: " il progresso è in ragione diretta  dell’azione dell’uomo sulle cose, ed in ragione inversa  dell’azione coercitiva dell’uomo sull’uomo „.           Epilogo.    Progresso è il nostro stesso adattamento : esso  si compie inconsciamente in una più lunga fase  della storia umana, e coscientemente soltanto  nei più brevi, ultimi periodi di essa. Il progresso  non ò una finalità della vita, è anzi piuttosto  il suo risultato definitivo, e s’attua come una  cosciente necessità.   Il suo cammino è lento e disuguale, e le sue  manifestazioni possono anche presentarsi al nostro  giudizio, contradditorie. Come la sua base è es¬  senzialmente biologica, consistendo in ultima  analisi in un prolungamento della vita singolar¬  mente considerata e in un aumento numerico  degli esseri umani chiamati a parteciparvi, così  ciò che lo caratterizza è lo sviluppo intellettuale  ed economico (i).    (i) Galton, Hereditary Genius. London, 1892, p. 327.  “ L’uomo era barbaro ancor ieri, non possiamo quindi  pretendere che le attitudini naturali della sua specie                EPILOGO    173    Intellettuale perchè il maggior adattamento  dell’uomo al suo ambiente terrestre è il risultato  duna vittoria dello spirito sulla natura. La do¬  minazione umana è mentale prima d'esser fisica;  perchè infatti non sono le forze materiali del¬  l'uomo che siansi sensibilmente accresciute per  dargli questa vittoria, bensì quelle dell’intelletto.  E qui dissipiamo un facile equivoco: progresso  intellettuale non vuol dire che 1 ’ intelligenza  umana sia individualmente aumentata, ciò che è  in reale aumento è il sapere, come sintesi sta¬  bile. La scienza è questo stromento o questo  metodo, questa mirabile e infrangibile arma della  nostra conquista sul mondo (1).   In aumento sono le condizioni materiali del  benessere, in conseguenza del perfezionamento  tecnico dell’industria umana. Ma accanto a ciò  quanta reale barbarie dentro e intorno a noi !  L’economia delle energie umane è ben lungi  dall’essere realizzata. Solo in ristrette oasi del    siansi già plasmate armonicamente nel suo progresso  troppo recente. La razza umana non era composta ab  initio che d’assoluti selvaggi, e dopo milioni di anni di  barbarie, l’uomo è solo da pochissimo tempo entrato  nella via della moralità e della civiltà,,.   (il Pearson, op. cit., p. 12 e seg. “ Il metodo appiana  le differenze tra gli spiriti. Quando occorra tracciare  un cerchio a mano libera, le differenze d’attitudini pos¬  sono aver la loro importanza, ma quando ci serviamo  d’un compasso, queste differenze scompaiono „. Hoff-  ding, Histoire de la philosophie moderne, Paris, 1906, 1 ,  p. 205.        174    GIUSTIZIA    lavoro si è parzialmente attuata la solidarietà e  l'armonia degli sforzi verso una più elevata uti¬  lità comune. In vastissime plaghe è tuttora pre¬  valente il deserto o la foresta impenetrabile.  Mille e mille sorgenti di vita, di ricchezza e di  felicità, o rimangono ignorate, o miseramente  esauste e isterilite senza frutto. Le funzioni ca¬  pitali della vita consorziale, guidate dall’empi¬  rismo più volgare o imprigionate nelle catene  dalle più servili tradizioni, smentiscono la legge  del progresso e formano intorno al corpo sociale  la fatale camicia di Nesso, destinata ad impri¬  gionare l’Èrcole umano nella tortura dell’impo¬  tenza (i). Ma l’eroe, memore delle sue imprese  gloriose e conscio della sua forza, si dibatte nel  laccio della sua stessa veste. I bisogni nuovi af¬  fermati dall’intelletto levano la loro voce potente  nella coscienza dell’umanità moderna, e lottano  contro la tenacia conservatrice e la resistenza  passiva del passato. I diritti del futuro saranno  salvati. Già le novelle forme della struttura so¬  ciale si lasciano intravedere, nei primi abbozzi  delle organizzazioni professionali (2). Il concetto  della società si trasforma sotto i nostri occhi ;  la coordinazione e l’aggruppamento libero fon¬  dato sulla scelta e sull’interesse prendono il    (1) Novicow, Les gaspi/lages des sociétés modernes.  Paris, 1894. — Id., La justice et l’expansion de la vie.  Paris, 1905. — Haeckel, Enigmes de l'Univers. Paris,  1905, P- 7 - 3 -   (2) Durkheim, Le suicide. Paris, 1897, p. 434, 444.         EPILOGO    175    posto delle coatte distribuzioni castali della  vecchia società, e dànno luogo ad un tipo nuovo  di vita collettiva e ad una colleganza spontanea  di interessi materiali e di simpatie morali (1).   11 nostro miglioramento etico non sta nella  evangelica redenzione di una colpa — come nella  grande crisi della civiltà antica s'illuse l’uomo  devoto alla sua fede messianica — e nemmeno  in un’ipotetica razionalizzazione della vita,seconda  grande illusione, nella quale si cullò l’umanità  per tre secoli uscendo fuori della notte medie¬  vale dalla Rinascita alla Rivoluzione.   La storia naturale dell’ uomo non conosce  questi miracoli: oggi sappiamo che non si rifà  la nostra natura. Noi non siamo affatto i vermi   nati a formar l’angelica farfalla,  che vola alla giustizia senza schermi.   Per dirla col poeta francese l’uomo morale  non merita   Ni cet excès d’honneur, ni cette indignité.    U) J.{Bryce, The American Commonwealth. New-York,  1906, voi II, p. 539-540, dove, notando lo sviluppo della  sensibilità morale e della simpatia filantropica os¬  serva “ che la vista del male che si potrebbe evitare  è per noi una pena ed un rimprovero, e colui che  predica la pazienza e la fiducia in un progresso naturale,  è considerato come un individuo sprovvisto di sensibilità.  Ogni uomo mette oggi più ardore a riconoscere la sua  responsabilità verso il prossimo e più sforzo a coope¬  rare alle riforme morali „.            176    GIUSTIZIA    Nessuna bacchetta magica, nè religiosa, nè  dottrinale, à fatto efficacemente sbocciare il nuovo  uomo dalla rude scorza del vecchio Adamo, col  suo tocco prodigioso. Mille volte i profeti hanno  parlato alla turba: ma i loro infiammati discorsi  di rinnovazione e di palingenesi morale sono ca¬  duti nel nulla, come l’acqua sulla sabbia, dove non  lascia alcuna traccia del suo passaggio. Anche  la voce della ragione, come quella del sen¬  timento, è vuoto movimento d’aria, nè desta  più che una eco fuggevole nella coscienza.  La vita saggia come la vita santa sono nobili  sogni, ma non altro, ove non preceda ad essi  l’opera deireducanone, cioè a dire l'adattamento  e il suo conseguente corteo di sane e forti abi¬  tudini. Il nostro progresso morale consiste nella  sistemazione della condotta, ciò che possiamo  indicare con una sola parola, carattere. Esso as¬  sicura nell’unificazione della coscienza l’equilibrio  stabile della vita.   Se la legge del progresso è l’adattamento,  questo impone la cooperazione : e ciò nel  senso di trarre da ogni energia umana il suo  massimo rendimento colla più esatta applicazione  al lavoro comune. Il senso di questo vincolo  solidale ai fini del progresso generale della vita  è un lento acquisto sperimentale, suggerito prima  e pur troppo ancor oggi prevalentemente e in  modo grossolanamente intuitivo, da un empirismo  quotidiano nell’angusta cerchia degli interessi  famigliari o professionali ; ma i lenti depositi  ch’esso lascia nella coscienza collettiva e che for-      EPILOGO    177    mano la parte migliore di ciò che chiamiamo  spirito sociale, saranno un giorno almeno nella  aristocrazia morale ed intellettuale dell’umanità  elaborati dal pensiero scientifico; e noi ricono¬  sceremo in questa solidarietà cosciente tradotta  in una pratica costante, la più alta legge della  vita consorziale; la forma più stabile dell’e¬  quilibrio tra l’uomo e l’universo sensibile che  lo circonda (1). Bisogna pensare alla genera¬  lizzazione ed alla stabile coordinazione di tutti  quei mezzi fisici e spirituali, che uniscono la  creatura umana al suo simile attraverso tutto lo  spazio abitabile, per sorprendere qui la suprema  manifestazione dell’ elemento cooperatore, che  sta a fondamento dell’universale energia! Il patto  d’alleanza che sembra esistere tra le forme infi¬  nitamente varie della forza, e il reciproco influsso  che al disopra degli incalcolabili abissi del tempo e  delle distanze, ogni frammento del cosmo esercita  e subisce sugli altri e dagli altri, può talvolta,  anzi spesso, essere stato infranto dall’ egoismo  cosciente dell’uomo durante il corso della sua    (1) Bryce, op. cit., II, loc. cit. “ La civiltà moderna  più complessa ed esigente, scopre altri profitti e van¬  taggi oltre quelli, che il potere organizzato del governo  le può garantire, e diventa bramosa di acquistarli. Gli  uomini vivono in fretta e sono impazienti della lentezza  d’azione della legge naturale. I progressi delle scienze  fisiche ànno accresciuti i desideri di benessere, e dimo¬  strato quante cose si possano fare coll’applicazione delle  abilità collettive e dei grandi capitali, cose che sono al  di là dello sforzo individuale „.   Zino Zini, Giustizia. 23       178    GIUSTIZIA    terribile e sanguinosa storia di guerra e di vio¬  lenza; ma il suo trionfo definitivo attraverso le  lotte più immani e le più sacrileghe iniquità,  è assicurata dalla necessità della nostra soprav¬  vivenza.   Vi sono, per così dire, due correnti nella storia  della società umana, l’una, la più visibile, quella  che à formato materia di racconti e di leggende,  l 'epos di tutte le genti e di tutte le età, convoglia  seco l'egoismo e la sopraffazione dell'individuo  o del gruppo gentilizio o etnico sopra l’inerme  e soggetto gregge dei vinti, degli umiliati, degli  offesi ; dall’antropofagia alla schiavitù, dalla corvée  al monopolio, qualunque sia l’arma adoperata,  l’ascia del guerriero selvaggio, il nexum del giu¬  reconsulto latino, il contratto dello speculatore  moderno, il risultato è sempre il medesimo:  vincere ed asservire il debole, prendere la sua  vita o il suo lavoro, fondare il proprio diritto  sulla negazione della solidarietà umana. L altra  tradizione è quella opposta del lavoro associato  e complementare, della mutua integrazione delle  classi, che sotto le forme più svariate emerge  dall’opera sociale : essa si afferma fin dai pri¬  missimi stadi della civiltà, e grado a grado  crescendo soverchia la tendenza egoistica e dis-  sociatrice per attuare l’alleanza organica di tutte  le parti nel corpo collettivo, e coll’armonica  cooperazione delle sue unità, concreta nel sim-  bionismo sociale la legge del progresso.           M v ■> #    INDICE    Preambolo    Pag. v    Cap. I. — Il reale e l’ideale . n   Cap. II. — La giustizia come idea ed emozione „  Cap. III. — I frutti del lavoro e la loro distribu¬  zione secondo giustizia . . „   Cap. IV. — Libertà od eguaglianza . „   Cap. V. — Analisi del merito . „   Cap. VI. — La pena riparatrice .... „   Epilogo .    i .<5   63   87   107   137   172  1 T OQHmxl    ZINO ZINI        LA    MORALE AL BIVIO    $3    TORINO   FRATELLI BOCCA   MILANO - ROMA - FIRENZE   1914         f    8 05 87 . / itb   l    PROrUIBTX LBTTEBAKI1     Torino — Tip. E. Schioppo, vicolo Benovello in via della Zecca         CAPfTOLO I.    II Problema morale.    § i- — Che la coscienza moderna sia teatro  d’un grandioso conflitto, che ha per oggetto la  nostra vita morale, non è affermazione che  possa sorprendere, tanto spesso fu posta in  luce 1’esistenza di questa crisi del pensiero,  come dell’azione. Ciò che piuttosto meriterebbe  d’essere chiarito, si è in che propriamente una  tal crisi consista, e quali ne possano essere le  cause profonde e remote. Nel campo del pen¬  siero il disorientamento si tradisce nell’aperto  dissidio dottrinale circa i principi posti a fon¬  damento dell’etica; nella vita esso si appa¬  lesa nella grande instabilità, varietà e fre¬  quente contraddizione dei giudizi valutativi  espressi sulle cose, sui fatti e sugli uomini. Ma  i tratti caratteristici di questo travaglio teorico  e pratico, che affligge la nostra costituzione  morale, possono forse tracciarsi così : in primo  luogo il forte conflitto tra le tendenze all’auto¬  nomia e le tradizioni eteronome della legge  morale, e conseguente scadimento della fede         4    La morale al bivio    nei principi autoritari sia di natura religiosa  che politica, per modo che ne rimangono in¬  vestite tanto le forme trascendenti quanto le  immanenti dell’etica; in secondo luogo il con¬  trasto non meno spiccato tra la coscienza pro¬  gressiva d’un relativismo morale, che può giun¬  gere fino allo scettismo radicale, e la convin¬  zione opposta d’un assoluto ordine etico qual è  quello, che fa capo alla indefettibile volontà  di Dio, o all’esigenza non meno incondizio¬  nata della ragione; in terzo luogo, opposizione  aperta tra le aspirazioni dell’individuo alla  espressione indipendente di se stesso e l’im¬  posizione del tutto, di cui fa parte, tra la li¬  bertà e la disciplina, tra l’arbitrio del singolo  e la legge del sistema.   Se ci accostiamo di più all’intima ragione  del dissidio non tardiamo a scoprire questo.  Ciò che caratterizza il momento filosofico mo¬  derno è il trasferimento del principio etico da  Dio all’uomo, nel passaggio da un ordine og¬  gettivo ad uno soggettivo, spostamento ana¬  logo a quello avvenuto nella gnoseologia col¬  l’avvento del criticismo. Il fondamento della  morale, divenendo umano, ha dato luogo ad  interpretazioni assai differenti, potendo l’uomo  essere o Duomo in astratto o quello della storia,  intendendo per l’uomo in astratto l’uomo della  ragione, l’idea dell’uomo, e per l’uomo della  storia l’individuo, il gruppo, la nazione, in  una parola il prodotto dell’ambiente geogra¬  fico, dello sviluppo storico. Ad accrescere il      1 — II Problema morale    5    già complicatissimo intrico non deve trascu¬  rarsi un altro importante atteggiamento dello  spirito moderno; esso può definirsi l’emersione  o l’affermazione possente dell’individualità,  e ciò in contrasto colla subordinazione e quasi  coll’assorbimento, che l’individuo fece di sè  nei sistemi politici, economici ed ecclesiastici  della civiltà passata.   Nella contemporanea vita sociale infatti per  una parte si manifesta l’isolamento del singolo  come coscienza e talvolta anche atto, per l’altra  invece si palesa la sua dipendenza, la sua cre¬  scente socializzazione teorica e pratica nella  scienza e nel lavoro. Date queste condizioni  antagoniste, è naturale che la vita etica d’oggi  non presenti quell’equilibrio, quella sicura ar¬  monia, che altre età di minor contrasto spiri¬  tuale e pratico hanno potuto raggiungere. La  morale quindi ha potuto essere volta a volta  considerata come l’espressione della fondamen¬  tale e primitiva esigenza dell’umana natura;  ovvero quella delle contingenti condizioni so¬  ciali e politiche. Inoltre ricondotto il principio  etico all’uomo, questo potè essere collegato  colla sua natura emotiva e volontaria (istinto,  tendenze, sentimenti, ecc.), ovvero con quella  conoscitiva (sensazione e ragione). Nè questo^  basta. La coscienza moderna, come l’antica Gio  casta del mito tebano, porta ne’ suoi fianchi 1  fatale coppia fratricida, che dilania le sue vi  scere, ed è destinata ai futuri conflitti, che de  vono riempire tutta la nostra vita di tragiche    » v    'in    A f'/TAG^NiH         6    La morale al bivio    antinomie. Realtà ed idealità, che è quanto dire  natura e spirilo, sono i nuovi nomi dei due fra¬  telli nemici, che il destino ha chiamato a vi¬  vere insieme ed a dividere il regno della co¬  scienza. Ciò che abbiamo detto crisi della mo¬  rale, avrebbe meglio potuto definirsi la morale  al bivio. Ed il bivio è appunto in queste due  strade, che ci si offrono per la soluzione del  problema etico.   Da una parte sta il realismo, che può essere  naturalistico o storico, ma è anche determini¬  stico, sia che faccia capo a leggi fisiche o a  leggi sociali, ed è anche necessariamente indi¬  vidualistico o almeno particolaristico, ma non  ha mai carattere di vera universalità ed uma¬  nità, perchè nella realtà naturale o storica vi  sono bensì individui o gruppi d’individui, fa¬  miglie, classi, popoli e nazioni, ma non vi è mai  l’uomo nella sua totalità razionale, che è idea.  Dall’altra parte sta appunto l’idealismo, con  tutte le opposte determinazioni di libertà e di  universalità- Cosicché sono qui implicite le tre  grandi contraddizioni, che dilacerano la co¬  scienza moderna : quella della natura e dello  spirito, quella della necessità e della libertà,  quella dell’individuo e dell’umanità.   § 2. — Le pagine, che seguono, dimostre¬  ranno che il naturalismo, l’individualismo ed  il determinismo sono i tre nemici mortali, che  l’etica ha incontrato sulla sua strada, e che  nessun sistema di morale può fondarsi senza     1 — II Problema morale    7    ch’essi siano vinti e sostituiti dai termini op¬  posti, ideale, uomo e libertà. Appunto per  questo noi dobbiamo riconoscere che uno degli  ostacoli, che maggiormente si oppongono nello  spirito moderno alla stabile fondazione di un  principio etico, è l’eccesso di realismo teorico  e pratico della nostra vita.   Nessuno può disconoscere l’importanza, che  hanno assunto la conoscenza e l’azione, tra  loro strettamente associate, in quanto si conosce  per operare, ed entrambi versanti nel mondo  del reale. Diverso in ciò il punto di vista degli  antichi. Anch’essi sacrificarono molto alla co¬  noscenza, ma non con fini pratici, chè il fine  supremo posero nel conoscere in rispondenza  alla natura razionale dell’uomo. Aristotele (1)  contrappone le virtù, ch’egli chiama etiche a  quelle, ch’egli chiama dianoetiche e dà la pre¬  valenza a quest’ultime. Caratteristica è la simi¬  litudine di un filosofo greco per screditare gli  scienziati studiosi della pratica di fronte ai  puri pensatori, ai veri filosofi (2). Disse po¬  tersi i primi paragonare a quei Proci, che,  pur aspirando alla mano di Penelope, non  disdegnavano di corteggiarne le ancelle. Pe¬  nelope è la filosofia, le ancelle le scienze  al servizio della pratica umana. L’uomo  dovrebbe aspirare alla filosofia, ed è fuor-    (1) Eth. Nic. I, 13, 1103a 5; vi, 2, 1139a 1; x, 7,  1177 a 12-27; ib. 1177 6, 26-31; 8,11786, 7-27.   (2) Zeller, Philosophie der Griechen, III, l 4 , 56.         8    La morale al bivio    viato dagli interessi d’una pratica volgare. La  similitudine risponde pienamente all’ ideale  antico della conoscenza, che si sovrappone al¬  l’azione e che è il punto a cui deve conver¬  gere lo sforzo della mente umana. Ma se vo¬  lessimo sviluppare questo paragone nella di¬  rettiva dello spirito moderno ci sarebbe facile  riuscire a conseguenze diametralmente oppo¬  ste, perchè potremmo osservare che nella storia  delle scienze è avvenuta quella medesima rivo¬  luzione democratica, che si è attuata nell’or¬  dine politico. Le ancelle d’un tempo sono di¬  ventate a loro volta regine di ricchissimi regni  spirituali, conquistati dall’audacia del pen¬  siero, mentre Penelope rimane tuttora ad at¬  tendere nella sua isola rocciosa ed infeconda,  dove nessun Ulisse vittorioso, reduce dagli av¬  venturosi viaggi traverso i mari della metafi¬  sica, potrà forse abordare. Solitaria e sterile  sembra ai nostri occhi rimanere la filosofia,  quando anch’essa non fa convergere i suoi  sforzi a qualche fine della vita. Questo pen¬  siero che la filosofia non possa isolarsi, ma  debba pur essa piegarsi alle supreme neces¬  sità pratiche del vivere, trovò il suo grande in¬  terprete in Bacone. L’opposizione di Bacone ad  Aristotele non è solo nel metodo della scienza,  ma anche e sopratutto ne’ suoi fini. Le sue di¬  chiarazioni sono esplicite : « homo , naturae   minister et interpres, tantum facit et intelligit  quantum de naturae ordine re vel mente obser-  vaverit : nec amplius scit , aut potest. Scientia     1 — Il Problema morale    9     et potentia Humana in idem coincidunt , quìa  ignoratio causae destituii effeclum- Natura  enim non nisi parendo vincitur : et quod in  contemplatione instar causae est, id in opera-  tione instar regnine est (1). La scienza insomma  è al servizio dell’azione; l’uomo in tanto può in  quanto sa ; il conoscere è lo strumento del po¬  tere, la natura non può essere utilizzata alla  soddisfazione delle necessità umane, se non  sono conosciute le leggi delle energie e delle  forze naturali. E’ una filosofìa che lo storico  inglese Macaulay dice pratica in opposizione  alla teorica (2).   § 3. — Qui non è inopportuno ricordare un  dibattito tra il Macaulay ed il grande storico  della filosofia moderna Kuno Fischer (3). Di¬  ceva Macaulay, che la filosofia è fatta per l’uo¬  mo, non l’uomo per la filosofia. Quando la filo¬  sofia sia veramente fatta per l’uomo, allora è  pratica, altrimenti è teoretica, ed affermava  la prima, negando invece la seconda : « della  prima non posso dire bene abbastanza, delia  seconda abbastanza male ». Ma il Fischer os¬  serva acutamente : c’è una filosofia esclusiva-  mente pratica? La sua stessa esistenza non pre¬    ti) Novum Organum. Aph. I, III (Ed. Fowler,  191-192).   (2) Macaulay, Lord F. Bacon, 1837 (Essays, III,  92 seg.).   (3) K. Fischer, G-eschichte der neueren Philosophie.  Bacon'' X, 323.         10    La morale al bivio    suppone interessi filosofici, ossia teorici? E  d’altra parte c’è una filosofia tanto teorica, che  non rappresenti e non sorga dietro l’impulso  d’interessi umani, e sia perciò in un certo senso  pratica? Esiste infatti anche una praxis dello  spirito, purché non s’intenda pratico nel senso  di un meschino utilitarismo ; anche una teoria  può essere una pratica. Il Macaulay sembrava  voler dire che tutto il valore d’una teoria sta  nella sua applicabilità, sta nell’azione ch’essa  avrà sulla vita dell'uomo, nell’utilità che ne  sapremo trarre. Sia pure: ma anche ammesso  questo punto di vista, che l’utilità decida del  valore, sorge il nuovo problema, chi decide  dell’utilità? Bacone forse risponde esser l’espe¬  rienza che decide se una cosa sia utile o no al¬  l’uomo e quindi abbia o no valore. Ma guar¬  diamo più dappresso ; è_utile tutto ciò che  giova all’appagamento d’un bisogno umano,  sia come oggetto immediato del bisogno, sia  come mezzo per arrivare alla soddisfazione del  bisogno; onde la questione si sposta nuova¬  mente e si formula così : chi è che decide dei  nostri bisogni? Si dica pure, conclude il Fi¬  scher, si dica collo storico inglese, che la filo¬  sofia deve essere pratica, deve aiutare l’uomo  nel conseguimento de’ suoi fini, sotto pena di  essere condannata come sterile e vana, ma se  entriamo nel campo de’ bisogni, è evidente che  a meno di chiudere gli occhi alla realtà, è gioco¬  forza ammettere dei bisogni d’ordine teorico ;  bisogni che sono, sì, avvertiti in modo diverso     1 — Il Problema morale    11    nei diversi individui, ma che nondimeno esis¬  tono e lasciano un sottile tormento spirituale,  se non sono appagati. Schopenhauer ha illus¬  trato in un ben noto capitolo della sua opera  il bisogno metafisico dell’uomo (1).   Dato ciò, una filosofia, che pur contenga le  teorie più astruse, le più lontane dall’ordinaria  pratica della vita, in quanto possa dare una  risposta a certi quesiti correlativi a' bisogni in¬  tellettuali, non deve essere inutile. Macaulay  aveva scritto: Se noi dovessimo scegliere tra  il primo calzolaio e Seneca, l’autore dei tre  libri intorno all’ira, noi ci dichiareremmo su¬  bito per il calzolaio, perchè certo l’ira è molto  più pericolosa per l’uomo che non un semplice  raffreddore, ma le scarpe hanno protetto mi¬  lioni di uomini contro l’umidità, mentre è dub¬  bio molto se il trattato De ira abbia mansue¬  fatto un solo collerico. Il Fischer osserva giu¬  stamente, che questo modo di risolvere la que¬  stione è come gettare la spada di Brenno sopra  quel piatto della bilancia, che si vuol far tra¬  boccare. E’ troncare colla brutalità di un fatto  un dibattito di valori spirituali. Mentre poi  chi oserebbe asserire che un trattato di filo¬  sofia, sia pure il De ira , non abbia potuto eser¬  citare una benefica azione, reprimendo certi  moti impulsivi, non abbia potuto fare calmo  uno spirito irrequieto, aiutato un uomo in un    (1) Schopenhauer, Le monde cornine volonté et re-  présentation (tràci, frane.) H> eh- 17.         13    La morale al bivio      momento difficile della vita, dandogli magari  fermezza innanzi alla morte vicina? Nelle pa¬  gine degli stoici i candidati alla morte sotto la  tirannide di Roma imperiale o di Parigi gia¬  cobina, trovarono quel riposo dell’animo, che  li avviava sereni al suicidio ed al patibolo. Il  mondo ha conosciuto un filosofo assai più pro¬  fondo di Seneca, e pure secondo il giudizio di  Maeaulay, un pensatore non pratico, in cui  però la forza della teoria fu assai maggiore di  quella della natura e della comune necessità-  Solo il pensiero fece ilare Socrate nel bere la  cicuta. Pensando che la filosofia è capace di  simili miracoli, dobbiamo riconoscere, che è  un vero pregiudizio accusarla di assoluta man¬  canza di rapporto colla vita. Come la religione,  la filosofia è, per altre strade, strettamente as¬  sociata ai destini dell’umanità.   L’errore di Maeaulay è di ridurre il bisogno  umano al terra terra della mediocrità, medio¬  crità ch’egli stesso ha smentito colla sua atti¬  vità spirituale di grande storico. Non si limita  la scienza, non si autorizza la ricerca entro  un certo ambito definito. Religione, arte,  scienza formano il mondo ideale, che sta ac¬  canto a quello materiale, e nessuno ha diritto  di negarlo o tracciarne a priori le frontiere.   § 4. — Ritorniamo al nostro punto di partenza.  Abbiamo detto che la vita moderna è caratteriz¬  zata da un eccessivo culto della conoscenza per  la pratica ; possiamo definire questo carattere     I — Jl Problema morale    13    come un realismo, perchè noi restiamo nella  realtà sia come conoscenza, sia come pratica.  Formuliamo le leggi, in quanto il progresso  delle scienze è appunto determinazione sempre  più precisa di leggi, ossia determiniamo l’es¬  sere, che è il loro oggetto, poi convertiamo in  pratica, nel limite del possibile, la conoscenza  acquistata. Succede così che noi diventiamo in  certo modo una parte delle cose, ci subordinia¬  mo ad esse. La nostra stessa vittoriosa conquista  del mondo materiale si risolve, dice Eucken,(i)  nella servitù del nostro spirito di fronte alle  cose, servitù come conoscenza e come azione.  Prendiamo queste quattro parole : essere, co-'l y  nascere , dovere, volere. Le due prime, essere •  e conoscere, contengono i limiti del realismo,  le due ultime, dovere e volere, abbracciano  tutta l’idealità. In esse, contrapponendole due  a due, abbiamo l’espressione del conflitto tra  la realtà e l’idealità, tra il regno della causalità  ed il regno della finalità : il primo è dominio  della necessità, il secondo della libertà. La  scienza del reale comprende tanto la natura,  quanto lo spirito, perchè c’è una realtà natu¬  rale ed una realtà spirituale, che possono es¬  sere studiate l’una e l’altra nel loro progres¬  sivo sviluppo. E appunto per questo il pen¬  siero moderno presenta ancora un’altra carat¬  teristica, che potrebbe definirsi in questi ter-    t   ijlli     (1) Euckev, La visione della vita nei grandi pensa¬  tori (trad. it.) 1, seg.          14    La morale al bivio    mini: la prevalenza del concetto di divenire  su quello di essere. Il pensiero antico conobbe  pure tale antagonismo, il quale si può personi¬  ficare nelle due grandi figure di Parmenide e  di Eraclito, ma la dottrina dell’identità finì per  trionfare su quella del divenire (1).   Ma se il pensiero antico è essenzialmente  statico, il pensiero moderno è essenzialmente  dinamico. Noi siamo cresciuti in un ambiente  di pensiero, a dir così, trasformistico. La con¬  cezione trasformista è l’espressione più ge¬  nuina dello spirito dei nostri tempi, sia che la  si confini nel mondo biologico o la si assuma  a legge universale. Le applicazioni quasi in¬  numerevoli fatte dell’idea di evoluzione ci per¬  suadono che in questa sta una caratteristica,  che differenzia i nostri tempi dai tempi anti¬  chi. Il nostro è realismo, non però dell'essere,  ma del divenire- Di qui discende, per quel che  si riferisce più specialmente all’uomo, quel¬  l’eccesso di storicità, che è una delle note più  spiccate della nostra costituzione mentale, ec¬  cesso combattuto con tanta efficacia dal Nietz¬  sche nella seconda delle sue Considerazioni  inattuali (2). Il pericolo, che nasce nel campo  etico, da questa preoccupazione storica del di¬  venire, consiste nel relativismo. I principi  etici, le leggi, i fatti morali vengono da noi  guardati con occhio di opportunità. Perchè,   (1) Eucken, Les grands courants de la pensée von-  temporaine (trad. frani;.) 251.   (2) Nietzsche, Werke , I, 283 seg.        I — Il Problema morale    15    quando si è profondamente persuasi che il di¬  venire è la sostanza delle cose, si è anche fa¬  cilmente condotti alla giustificazione del tran¬  sitorio, all’accettazione del fatto compiuto, a  quello che si può chiamare opportunismo pra¬  tico. Donde la necessità di opporsi al realismo,  a quello che si esprime sopratutto in una dot¬  trina del divenire.   § 5- — Consideriamo ora un altro aspetto della  morale moderna, che fu espressa nelle sue forme  più recenti, come dottrina dei valori. La filo¬  sofia dei valori studia essenzialmente la ge¬  nesi dei valori , poi fa la critica dei valori; co¬  struisce cioè una teoria sulla formazione dei  valori e dispone in ordine gerarchico i valori  stessi, e per ciò è necessario un termine di  confronto, che serva come valore fondamentale  assoluto per graduare tutti gli altri. Infine la  filosofia dei valori intende alla costruzione di  un’etica come scienza dei valori (1). Ma il mag¬  gior pericolo contenuto in questo nuovo atteg¬  giamento del pensiero filosofico è rappresen¬  tato dallo sforzo di ricondurre i valori morali  ai valori utilitari, tentativo naturale in un’età  come la nostra, cosi impregnata di spirito di  realismo e di praticità, e preoccupata prevalen¬  temente dei problemi riguardanti l’azione. Così  il valore veniva ricondotto alla sua fonte origi¬  naria, l’economia politica. Non si può negare  l’acutezza, con cui alcuni pensatori condussero    (t) F. Orestano, I valori umani.         16    Iai morale al bivio    tali tentativi di applicare all’etica le leggi eco¬  nomiche dell’offerta, della domanda, della ren¬  dita e della marginalità. Tali sforzi però do¬  tavano rimanere infruttuosi per le differenze  fondamentali, che intercedono tra la categoria  morale e la categoria economica. Se, contra¬  riamente alla tesi sostenuta da Kant, noi fos¬  simo indotti ad una restaurazione dell’eude¬  monismo, che fu il caposaldo dell’etica antica,  per modo da dover prendere in considerazione  le conseguenze dell’atto morale, allora sarebbe  interessante studiare il problema di ciò, che  potremmo chiamare la rendita morale, ossia  il risultato pratico de’ nostri atti considerati  nella loro capacità di felicitarci, confrontan¬  dola con quella economica; e nello stesso tempo  esaminare il rapporto dei produttori di mora¬  lità coi consumatori delle azioni morali. Que¬  sto studio della virtù considerata nel lato at¬  tivo e passivo del suo valore metterebbe in  luce il criterio assolutamente diverso che vale  nel rapporto morale ed in quello economico.   Ma non è questo il nostro compito; a noi  preme lumeggiare una ben più importante  questione. Del valore si possono osservare l’a¬  spetto qualitativo e l’aspetto quantitativo. Tra  questi due aspetti può sorgere e sorge real¬  mente un conflitto, ed il quantum può pren¬  dere il sopravvento sul quale (1).    (1) L’opposizione tra qualità e quantità è la veste  originale e suggestiva sotto la quale Guglielmo Fer¬  rerò presenta la questione del progresso.      I — II Problema morale    17    Come dimostra l’esperienza vi è oggi una  tendenza, che si potrebbe definire aritmetica,  per cui il numero trionfa. Per valutare, ad  esempio, un uomo diciamo: possiede, guada¬  gna, lavora, produce, sa tanto. Di una nazione  misuriamo i chilometri quadrati di territorio,  i milioni di abitanti, il bilancio, il consumo,  l'importazione o l’esportazione. I valori umani  tendono ad essere espressi in cifre: la stati¬  stica è appunto la scienza, che rappresenta il  quantum delle cose. Così la qualità è sopraf¬  fatta dalla quantità. Noi sappiamo che in eco¬  nomia valgono questi due principi : 1° la quanti¬  ficazione del prodotto lo svaluta, ossia è in ra¬  gione inversa della qualificazione, per modo  che la universalizzazione o la quantificazione  massima equivarrebbe ad una totale svaluta¬  zione; il valore economico non esiste là dove,  come accade per l’aria o l’acqua, il bene può  dirsi universale; 2° le utilità si equivalgono e  quindi si sostituiscono.   Per tutte le merci è possibile lo scambio;  esse non sono solo valori di uso, ma anche di  scambio, anzi sono valori economici appunto  per questo. La sostituzione di una merce ad  un’altra significa un’equazione potenziale di  tutti i valori materiali, perchè le qualità pos¬  sono essere neutralizzate per mezzo di quan¬  tità proporzionate. Così la qualità dell’oro può  essere neutralizzata da una quantità propor¬  zionata di piombo o di altra merce più vile.  Nell’etica si applicano principi contrari a         18    La morale al bivio    quelli, che governano l’economia. Nella valu¬  tazione morale si verifica l’opposto della valu¬  tazione economica, perchè, se in economia po¬  litica vale la legge della progressiva svaluta¬  zione nell’aumento progressivo della quantità  fino all’annullamento pratico d’ogni valore eco¬  nomico nell’universalità, nell’etica può dirsi  che la quantificazione qualifica, invece di squa¬  lificare. Perchè la virtù è tuttora quello, che  aveva intuito Aristotele, l’atto qualitativamente  preferibile, che la ripetizione ha trasformato in  abitudine, ha cioè generalizzato, mentre poi  kantianamente parlando, la capacità di univer-  salizzazione rimane il supremo criterio del va¬  lore morale della volontà. Il buono è la confor¬  mità ad una legge, mentre l’utile è la confor¬  mità ad uno scopo. Così il valore etico diventa  pienamente antagonista di quello economico.  Nel mondo economico tutti i valori sono so¬  stituibili, nel mondo etico tutti i valori sono  tipici ed insostituibili. Ogni’ valore morale è  un bene insostituibile, unico- Già da lungo  tempo Kant nel Fondamento della Metafisica  dei costumi (1) aveva affermata la distinzione  tra valore ed utilità, adeguando il termine di  valore a quello di dignità ( Wùrde ), risolvendo  così la questione da noi prospettata in veste  più moderna. Questo è dunque un punto ac-    (1) Kant, G-rundlegung sur Metaphysik der Sitten  ( Werke , ed. Cassirer, IV 293).       I — 11 Problema morale    lft    quisito : ogni tentativo di ridurre la moralità  alla economia politica è condannato alla ste¬  rilità.    § 6- — Un'altra corrente di pensiero tenta di  giungere ad un risultato analogo: il pramma-  tismo. Esso si presenta come una filosofia del  l’azione, della volontà, delle energie pratiche  Ma come ben dice il Croce, altro è promuovere  con la volontà l’opera del pensiero, e altro so-  stituire con la volontà l’opera del pensiero.  Pretendere di sostituire con la volontà l’opera  del pensiero equivale a negare quella forza,  che si dovrebbe promuovere ; è la più aperta  proclamazione di scetticismo, la sfiducia più  completa nel vero e nella possibilità di raggiun-  giungerlo. Questa pretesa si chiama ora il  prammatismo , o, almeno, è uno dei significati  di questa parola, della quale si fregia ai nostri  giorni la scuola più grossolanamente confusio¬  naria che sia mai sorta in filosofia. Scuola, che  mescola insieme le tesi più disparate ; quella  della virtù promotrice, che la volontà ha sul  pensiero ; l’altra del momento volitivo od arbi¬  trario, mediante cui le percezioni e i dati sto¬  rici sono ridotti a tipi astratti nelle scienze  naturali, o si pongono i postulati per costruire  gli schemi delle matematiche ; la terza, la  quale potrebbe dirsi il pregiudizio baconiano  dell’esclusiva utilità delle discipline naturali e  matematiche pel bene della vita ; la quarta  positivistica, che altro non è dato conoscere se       20    La morale al bivio    non ciò che arbitrariamente comprimiamo noi  stessi, nei tipi e negli schemi del naturalismo  e della matematica ; la quinta esagerazione ro¬  mantica del principio della potenza creativa  dell’uomo e sostituente in esso allo spirito  universale il capriccio dell’individuo ; la sesta,  tra sciocca e gesuitica, dell’utilità di foggiarsi  le illusioni e tenerle per vere ; la settima, su¬  perstiziosa e occultistica e spiritistica; e altre  ancora che ommettiamo- Se il prammatismo  ha avuto, o serba qualche attrattiva, deve ciò  alla verità della prima e seconda tesi ed alla  semiverità della quinta ; tutte tre, del resto,  eterogenee fra loro, e inconciliabili con le al¬  tre, fallacissime. Ma noi ripetiamo coi vecchi  filosofi, che chi nel pensare dice : «Voglio così »,  è perduto per la verità (1). La critica del Croce  è forse troppo aspra, ma certo acuta, perchè  coglie le debolezze del prammatismo, non ne¬  gando tuttavia, la parte di vero ch’esso con¬  tiene, la virtù creatrice dell’uomo, la forza  della volontà, le risorse contenute nella fede,  che l’uomo ha di se stesso come realtà auto¬  noma.   § 7. — Abbiamo così esaurita la critica delle  dottrine realiste, dottrine la cui esagerazione  condusse alla reazione idealista. Di fronte alla  categoria dell’essere sta quella del dovere.  Emanuele Kant fu benemerito nella storia del¬    ti) B. Croce, Filosofia della pratica , 25.      I — II Problema morale    21    l’etica per avere affermato il dovere come cate¬  gorico, assoluto, puro, incondizionato, pur pa¬  gando tale affermazione coH’alto prezzo del  formalismo morale. Consideriamo l’ordine mo¬  rale di fronte all’ordine fisico: il primo è il  vero regno dell’uomo, perchè formato dalla sua  volontà illuminata dalla ragione ; il secondo è  l’oggetto della conoscenza; in faccia a questo  l'uomo sta come spettatore e ne determina le  leggi ; invece dell’ordine morale è egli stesso  autore e legislatore. L’uomo quando esplora  tutto il vasto dominio del reale, che si apre a’  suoi mezzi di conoscenza, non incontra mai il  dovere, perchè questo non esiste in natura;  donde l’insufficienza d’ogni etica naturalistica.  La natura ignora il dovere; l’uomo scopre que¬  sto ripiegandosi sopra se stesso, nella propria  coscienza. Nel mondo esteriore noi troviamo  un ordine di leggi uniformi; è vero che, a rigor  di termini, anche tali leggi si potrebbero dire  creazione del nostro spirito, noi però le ob-  biettiviamo nella natura. Invece in noi stessi  troviamo, assai più mirabile scoperta, la legge  morale (1).   Ora sorge una questione : qual’è il rapporto  tra la categoria dell’essere e quella del dovere?  E’ l’essere, che determina il dovere, o inversa¬  mente? Si deve partire dal problema etico o da  quello gnoseologico per sapere quello che noi  siamo e insieme quello che è l’universo? Può   (1)Kant, Critique de la raison pratique (trad.  fran?.), 291 seg.          La morale al bivio    22    l’etica rispondere al problema del perchè fi¬  nale? Questo problema si rispecchia nella sto¬  ria della filosofia moderna in quel capitolo,  che s’intitola della dottrina della conoscenza.  La saggezza antica, considerando la natura as¬  solutamente al di fuori della volontà umana,  si limita ad insegnare all’uomo il dominio di  se stesso; la filosofia medioevale gli consigliò  il rispetto della volontà divina ; ma la filosofia  moderna ha posto il problema in questi ter¬  mini : l’accordo tra il pensare e l’essere. Baco¬  ne e Descartes per due opposte vie, l’induzione  e la deduzione, la fisica e la matematica, l’e¬  sperienza ed il ragionamento, l’occhio cioè ri¬  volto al mondo o ripiegato sulla coscienza, pre¬  tendono di giungere alla stessa conclusione :  fornire all’uomo mediante la conoscenza il do¬  minio delle cose. Il problema dei rapporti tra  l’essere e il pensare, sul quale si portò prima  la riflessione filosofica, fu soltanto un proble¬  ma provvisorio e condizionale, un mezzo ado¬  perato per questo fine; mettere il mondo del¬  l’essere al servizio della volontà umana. Per  Ijoter usare della natura, prima bisognava strap¬  parle il suo segreto, penetrarne l’essenza, de¬  terminarne le leggi. Questo problema provvi¬  sorio diventò invece il problema capitale, per¬  chè non si poteva affrontare l’altro senza prima  averlo risolto. Da Bacone a Kant molti furono i  tentativi per la soluzione del problema gnoseo¬  logico, problema che fu sciolto da Kant e dal  criticismo. Ma è certo che, mentre il problema       I — 11 Problema morale    23    gnoseologico occupava i pensatori, già il pro¬  blema etico si avanzava sulla scena della co¬  scienza filosofica e dimostrava che non alla  conoscenza, ma al dovere competeva il diritto  di rappresentare il termine ultimo di tali sforzi.  Nello Spinoza primieramente si afferma questo  grande bisogno morale ; già in lui appare l’ele¬  mento pratico della volontà ; la sua metafisica  si chiama Ethica , e chi legge l’altra opera, De  intellec/us emendatione, che la precede, si ac¬  corge che la coscienza dello Spinoza è tutta  piena del problema etico, la cui soluzione è la  base della sua filosofia. Il perchè della vita,  il principio che deve governare la condotta  umana, ecco lo scopo della filosofia spinoziana.  La risposta è data dalla soluzione del problema  gnoseologico, soluzione che si riassume nella  formula spinoziana, amor dei intellectualis;  trasfusione del finito nell’infinito, del relativo  nell’assoluto. Per il filosofo olandese il pen¬  siero si indentificava coll’essere, di cui è l’e¬  spressione. Una tale equazione non si realizza  però nel nostro pensiero limitato, ma in quello  assoluto di Dio. Perchè l’uomo possa superare  questa limitazione, deve identificare il proprio  pensiero col pensiero universale, elevarsi al¬  l’idea dell’assoluta sostanza. La dialettica, che  permette tale elevazione, è per lo Spinoza non  solo conoscenza, ma anche pratica. In questo  senso il problema gnoseologico diventa etico.          24    La morale al bivio    g 8. — Emanuele Kant in modo più accen¬  tuato ci presenta lo stesso problema, in quanto  l’assoluto, inaccessibile alla ragion pura, è nello  stesso tempo un postulato della ragion pratica,  in quanto la libertà, che il mondo dei fenomeni  rifiuta, si afferma noumenicamente nel regno  della volontà. Così il problema dell’essere di¬  venta quello del dovere essere. La filosofia  kantiana dimostra che solo il dovere può dare  l’ultima risposta ai supremi quesiti. Tale solu¬  zione si manifesta con tutta la sua forza in  Fichte, la cui filosofia è la dimostrazione della  tesi, che noi svolgiamo (1). La categorica affer¬  mazione del Fichte, che pone come pratica-  mente necessaria, come obbligatoria l'unità as¬  soluta dello spirito nell’atto, che ne costituisce  l’essenza nella sua pura libertà, è la formula  stessa del dovere. Il dovere esprime nella co¬  scienza la suprema decisione della ragion pra¬  tica, che pone la necessità per lo spirito di  liberare il suo atto da ogni limitazione partico¬  lare. Il dovere è in certo senso per Fichte, la  libertà virtuale, là dove manca ancora l’attuale.  La coscienza morale : ecco il punto fondamen¬  tale^ quindi quella formula -.puoi perché devi.   La moralità è per l’uomo l’espressione stessa  della spiritualità, che è la sua essenza, perchè  realizza sotto quella forma di esistenza, che    (1) X. Leon, La Philosophie de Fichte, 27 seg. —  Fichte, Grundlage der gesamten Wissenschaftlehre  (Vferke , ed. Mbdicus, I, 339).       I — 11 Problema morale    ìò    appartiene alla natura umana, cioè sotto la  forma della coscienza, la ragione assoluta, te¬  stimoniando la sua potenza pratica in noi e la  nostra autonomia spirituale (1). Il problema  filosofico per Fichte, il problema della scienza,  è un problema di morale. Per questo egli  scrive, che la filosofia che si ha, dipende dal¬  l’uomo che si è, e in fatto di spiegazione del  mondo non si possono abbracciare che due  punti di vista opposti, il dogmatismo e l’idea- •  lismo; il primo parte dalle cose, il secondo dallo  spirito. La scelta tra l’uno e l’altro non dipende  da motivi di ragione speculativa, ma soltanto  di ragione pratica, in quanto il dogmatismo  tende a negare la realtà propria dello spirito,  la sua autonomia, la sua libertà, riducendolo  ad un determinismo più o meno cosciente; l’i¬  dealismo invece a stabilire come centro di tutto  il reale lo spirito nella sua libertà. Lo spirito  sacrificato alle cose o le cose allo spirito, ecco  il dilemma. La coscienza morale, secondo  Fichte, lo tronca. Il dovere ci comanda di sa¬  crificare le cose allo spirito. L’idealismo è la  sola filosofia conforme alla nostra natura mo¬  rale. La coscienza della nostra spiritualità, il  genio morale, è l’anima d’ogni vera filosofia.  Non c’è scienza senza coscienza.   Nel rapporto tra essere e dovere sta dunque  il problema massimo della filosofia di fronte    0 [jv.w    Vl-t   i(W4   fi ..rft     (1) Fichte, Erst Einleitung in dieWissenschaftlehre  (III, 18).            26    La morale al bivio    al rapporto tra essere e pensare, nel senso che  esso segna il passaggio dalla supremazia della  conoscenza a quella della volontà. Da gnoseo¬  logico il problema è diventato etico. Da Spi¬  noza a Kant si è compiuta questa grande rivo¬  luzione. L affermazione del soggetto pensante,  la grande scoperta cartesiana è il punto di par¬  tenza, in quanto l’oggetto era subordinato al  soggetto nel dominio della conoscenza, ossia  della causalità; ma ciò non bastava; bisognava  fare un passo più innanzi, subordinare l’og¬  getto al soggetto nel dominio della pratica, la  natura allo spirito; alla necessità fisica, cau¬  salità, sostituire la necessità morale, libertà del  volere (1).   Kant ha fatto questo passo decisivo; chè, se  l’idea, espressione della spontaneità della ra¬  gione, non può realizzarsi nell’essere, perchè  l’essere le è eterogeneo, e tra l’idea e l’essere,  dal punto di vista teorico, vi è un abisso insu¬  perabile, quell’abisso che separa il fenomeno  dal noumeno, l’idea però si realizza nell’azione,   1 azione che compie il dovere, e la forma  intelliggibile dell’azione è la libertà. La libertà  è la causazione assoluta della ragione, ossia la  sua indipendenza in rapporto a tutto ciò che  non è la ragione stessa, ossia l’incondizionato.  In tal modo Kant fonda la superiorità della ra¬  gion pratica (volontà) sulla ragione teorica.   L assoluto , che tutta la speculazione antece-    (1) Léon, op. cit., 136 seg         I — II Problema morale    27    dente aveva cercato fuori del soggetto, nella  natura, in Dio, è dunque in noi stessi, non nel¬  l’intelligenza, ma nella volontà, nella volontà  in quanto deve e dovendo può, in quanto rea¬  lizza la libertà, pone il fine a se stessa, si fa  legislatrice universale e, sottraendosi alla cau¬  salità fisica, diventa essa stessa causa libera ed  indipendente.   § 9. — Ho detto che in questa direzione Kant  fu seguito specialmente da Fichte, superato  anzi. Mentre infatti Schopenhauer, ponendo la  volontà come la cosa in sè, la spersonalizza com¬  pletamente universalizzandola, facendone una  infinita cieca forza o anche la generale ten¬  denza all’essere, la quale, solo obbiettivandosi,  diventa mondo e soggettivandosi coscienza e  conoscenza, finché, resasi consapevole dell’illu¬  sione individuale come sterile sforzo e dolore,  rinnega se stessa nella rinuncia pratica del-  l’altruismo e nella contemplazione ascetica,   Fichte invece nel suo estremo soggettivismo  idealistico fa dell’/o tutto, perchè il non io non  esiste che come posizione dell7o, ossia in  quanto 17o lo pone. Di qui i tre fondamentali  principi della Dottrina della scienza : 1° l’io si  pone da se stesso; 2° l’io pone un non io; 3° l’io  pone un io limitato come opposto d’un non io  pure limitato- E questo terzo principio, rica¬  vato come sjntesi dalla tesi e dall’antitesi, è il  riflesso delle coscienza immediata, dove non  c’è un io assoluto, ma relativo, e un soggetto   T«A. -rru- I n. i/ M   V vlx <*** » trofie !’tw mmi         28    La morale al bivio    legato ad un oggetto, una limitazione reciproca  ed un’azione mutua dell’io e del non io. La na¬  tura diventa la materia stessa del nostro do¬  vere. In tanto vi è un mondo finito, in quanto  ll/o nel suo sforzo verso un ideale deve incon¬  trare un ostacolo. Senza resistenza non vi sa¬  rebbe sforzo, come senza mezzo non c’è fine.  Il progresso sta appunto in ciò, che il nostro  sforzo infinito supera resistenze finite. Il mondo  del non io, ossia degli oggetti acquista questo  valore etico di rendere possibile il lavoro e la  lotta. Scopo suppone oggetto da raggiungere,  oggetto resistenza. Non esiste etica dove non  ci siano limiti. Lo scopo supremo è la libertà  e l’autonomia, la conquista della completa li¬  bertà dello spirito. La filosofia teorica trova la  sua spiegazione in quella pratica.   Dice il Fichte : « L’intero sistema delle nostre  idee dipende dalle nostre tendenze e dalla no¬  stra volontà». Per il Fichte lo sforzo è una  forma di attività, in cui l’infinitudine è posta  non come uno stato attuale, ma come uno scopo,  cioè l’equazione tra il finito e l’infinito non è,  ma deve essere. L’identificazione di ciò che il  Fichte chiama l’io empirico coll’assoluto non è  posta come qualche cosa di reale perchè sarebbe  contraddetta dall’esperienza, ma come ideale.  L’ideale è un oggetto infinito, cioè continua-  niente trasformabile, suscettibile di progresso,  ed in ciò il Fichte arriva a conclusioni diame¬  tralmente opposte a quelle dello Schopenhauer.  Tale progresso manca negli oggetti finiti.     I — H Problema morale    29    Kant aveva dimostrato che resistenza nou-  menale, 1’esistenza assoluta, ha un carattere  morale. L’assoluto da questo momento cessa di  avere quel significato di intelligibilità, che il  Cartesianismo aveva concepito, perchè questo  in fondo non è che un carattere sensibile. Cessa  così l’illusione, per cui l’assoluto appariv a  come una sostanza fondamentalmente fisica,  ovvero una necessità fondamentalmente logica,  l’assoluto diventa la libertà morale. Cessa di  apparirci come essere per manifestarcisi come  atto. Descartes, trasferendo nell’azione stessa  del pensiero il principio conoscitivo degli og¬  getti, aveva affrancato il soggetto dall’oggetto-  Kant, scoprendo nella natura della volontà l’in¬  timo fondo dello spirito, il principio della vera  autonomia, la libertà, affranca il soggetto non  più dall’oggetto ma da se stesso, cioè da tutto  ciò che non è propriamente tale, ossia dalla sua  sensibilità, dalla sua immaginazione (1). Ma  con ciò Kant non evita un pericoloso dualismo;  quello della natura e della libertà, che è  quello stesso dell’intelligenza e della volontà,  imprigionando la prima nel mondo fenomenico,  e chiamando la seconda a partecipare come  adesione alla legge del dovere, ad un altro  mondo, il mondo dell’assoluto, il mondo nou-  menico, in cui regna sovrana la libertà. Cosi  lo spirito dell’uomo è vittima della più tragica  antinomia ; il dualismo tra la ragione teorica e    (1) Lkon, op. cit., 203 seg.             30    La morale al bivio    la ragione pratica si rispecchia in quella tra la  necessità e la libertà. Kant lo risolve in favore  della ragion pratica, dando a questa un primato  sulla teorica, in quanto quest’ultima ci dà solo  del mondo intelligibile uriAuschaming, mentre  la prima ce ne dà la legge stessa. La ragione  della separazione dei due mondi, quello del¬  l’Intelligenza e quello della Volontà, stava per  Kant nella supposta radicale eterogeneità tra il  mondo dei sensi ed il puro intelligibile. Per  questo la natura è la negazione della libertà.  E’ vero che nella sua terza critica (Crìtica del  giudizio) Kant sembra avvicinarsi alla solu¬  zione definitiva del problema, giustificando l’u¬  nione tra il Reale e l’Ideale.   L’analisi del giudizio estetico gli discopre,  nella considerazione della forma degli og¬  getti, l’esistenza di un’ armonia reale, per  quanto misteriosa, tra la sensibilità e l’intel¬  letto. Nella reale esistenza di questa finalità  formale, che il giudizio estetico constata nelle  cose, starebbe il principio stesso d’ogni altra  finalità da noi proiettata sulle cose medesime.  E non basta. Kant fa un passo più in là.  Dalla finalità formale Kant giunge alla consta¬  tazione d’una finalità reale , che la riflessione  scopre nella natura organizzata. E’ ben nota  di quali deduzioni possa essere suscettibile  questo nuovo principio della filosofia critica  nelle mani dei biologi vitalisti (1). Nell’assoluto    (1) Driesch, Il Vitalismo, 83-116.          I — 11 Problema morale    31    il meccanismo coincide colla finalità? La natura  anche nella sua parte materiale è orientata  verso lo spirilo? La natura diventerebbe uno  strumento della libertà? Tali sembravano es¬  sere stati almeno come direzione, gli ultimi  pensieri del Maestro, la cui eredità doveva pas¬  sare ai discepoli, ma variamente accolta e tras¬  formata.   Fichte distrugge il dualismo tra pensiero e  volontà; facendo della volontà la condizione  d’esistenza deirintelligenza, la volontà che pro¬  duce il mondo, che è l’oggetto dell’intelligenza,  subordina questa a quella. Il mondo della rap¬  presentazione è il teatro o meglio lo stromento  della realizzazione della libertà. L’intelligenza  rappresenta lo sforzo della libertà infinita per  elevarsi alla riflessione di se stessa e prendere  la forma del reale. Si precisa così il problema  ne’ suoi termini definitivi. Non più essere e  conoscere soltanto, come la prima fase della  filosofia nuova aveva posto, bensì conoscere e  volere. Dalla considerazione teorica si è pas¬  sati alla considerazione pratica dell’assoluto,  che non è più l’essere, ma il dover essere-   Non è più quindi una pratica del reale su¬  bordinata alla sua conoscenza, bensì una pra-  t ; ca dell’ideale subordinata alla sua volontà.  La volontà suppone l’intelligenza, che è per  così dire il suo organo ; mediante l’intelligenza  la volontà si subordina la realtà naturale e  spirituale, invece di essere subordinata come  nel pensiero antico, e, dicendo realtà, inten-          32    La morale al bivio    diamo sopratutto l’uomo come oggetto di essa,  l’uomo nelle sue attività fìsiche e spirituali, in  quanto queste siano collegate a quelle in una  inscindibile unità fisio-psichica. Mediante l’in¬  telligenza e la conoscenza dell’essere la volontà  sfugge alla causalità naturale, fonda la propria  libertà e penetra di questa libertà la natura  stessa, che subordina ai proprii fini. Attuando  dei fini, in conformità di un principio di do¬  vere, col concorso delle forze naturali, la vo¬  lontà non spiritualizza forse il mondo, facen¬  dolo progressivamente passare dalla categoria  della causa a quella dello scopo? L’intelligenza  non è dunque l’artefice della vana fantasma¬  goria di un mondo come rappresentazione alla  maniera di Schopenhauer, mediante la quale  la volontà allucina se stessa ed illude il suo  sterile doloroso sforzo, spiegando dinanzi a se  medesima l’ingannevole velo della Maia.   L’intelligenza è il vivo stromento dell’attua¬  zione della volontà. Col dominio intellettuale  l’uomo affranca se medesimo, si realizza nella  propria idea, moralizza sè e la natura, che  subordina all’idea. Ma non si tratta della vo¬  lontà nietzschiana della potenza, bensì della  volontà di dovere , perchè non si tratta della  volontà dell'individuo, bensì dell’womo. La vo¬  lontà che è appunto nella realtà psicologica la  massima individualità, che è l’arbitrio mas¬  simo, anzi è perfino il capriccio volubile e  dispotico ; questa volontà deve diventare la  massima universalità, l’ordine, la legge. Questo     I — Il Problema morale    33    modo di vedere la volontà nega ed afferma nello  stesso tempo la tesi di Schopenhauer, perchè  Schopenhauer parte da una volontà universale,  che, attraverso l’illusione intellettuale d’un  princìpium individuationis , restituisce se stessa  alla sua vera natura, rinnega l’egoismo in  una compassione universale, in cui ogni io  s’identifica con tutti gli altri. *' Ev xat tiócv. Noi  invece partiamo dalla realtà individuale  per giungere all’idealità universale. Ed è l’in¬  telligenza, che ci permette di superare il prin-  cipium individualìonis e raggiungere l’idea, il  concetto unitario di uomo.   La nostra tesi concorda e si oppone a quella  di Nietzsche perchè in entrambi la volontà  insieme si afferma ; ma Nietzsche vuole l’este¬  riorizzazione della volontà nel mondo, noi vo¬  gliamo l’interiorizzazione del mondo nella vo¬  lontà; la sua volontà si afferma nel potere, la  nostra nel dovere. Non il potere dunque ma il  dovere è, per usare un’espressione di Hermann  Cohen, l’essere della volontà (i). Il Cohen,  raccogliendo la distinzione kantiana dell’es¬  sere e del dover essere , ed opponendo il dover  essere a tutte le forme dell’essere, lo identifica  coll’essere della volontà.   (t) H. Cohen, Ethik des reinen WiHens , 12; egli  nell’opposizione kantiana dell’essere e del dovere  (•setti «mrf sollen) non separa dall’Etica soltanto l’es¬  sere del senso (che trova la sua espressione nel-  l’eudomonismo) ma tutto quanto l’essere della nty«  tura, anche nella sua comprensione spirituale.  questo senso, dice, l'oggetto dell’Etica, che è il         34    La morale al bivio    § 10. — Possibilità, realtà e necessità formano  il triplice regno logico aperto al nostro sapere,  le tre categorie kantiane, che distribuiscono le  modalità del giudizio. Se dalle forme del  conoscere passiamo a quelle dell’essere, noi  possiamo raccogliere qui tutte le più opposte  tesi della filosofia. L’essere può venir negato  sotto tutte tre le forme, possibilità, realtà,  necessità. Dal lato della conoscenza, come da  quello ontologico, questa è la risposta dello  scetticismo assoluto. L’essere può ridursi tutto  alla categoria del possibile. Dal lato soggettivo  questo è il probabilismo, da quello oggettivo  l’indeterminismo od anche la dottrina della  contingenza.. L’essere può venire richiamato  alla necessità- Ed ecco il determinismo o il  fatalismo, o l’occasionalismo per quel che  riflette o la natura o lo spirito. Tutto il reale  è fatto necessario, ed anche il possibile in  quanto sia un reale in potenza (Diodoro di  Megara, Averroe) (1).   Esclusa la soluzione puramente negativa  dello scetticismo, tra le due tesi estreme della    vere, è in opposizione con quello di tutta la filosofia,  che ha appunto l’essere, per suo oggetto [13]. Ma  anche il dovere è un essere 'dovere è volere con¬  forme a legge) [26] e può letteralmente definirsi [168]:  l’essere del dovere è l’essere del volere, l’essere della  volontà. Questa dà esistenza al dovere riconoscendolo.   (1) Aristotele, Metaphys. IX. 3, 1046 6,29 seg. —  Cicero, De fato , IX, 17 « Placet igitur Diodoro id  soium fieri posse, quod aut verum sit, aut veruni  futurum sit... Nihil fieri quod non necesse fuerit. »      I — 11 Problema morale    35    possibilità estesa alla natura, che ne abbandona  il corso al caso capriccioso, (esempio caratteri¬  stico quello della fisica epicurea), e della neces¬  sità, che fa dell’universo un cieco sistema di  forze strette da invincibile catena causale, la  risposta più ragionevole sembra questa: al¬  l’essere in quanto è dato dalla nostra esperienza  non spetta altro predicato che quello della sua  propria realtà. Che cosa può infatti affermarsi  dell’essere se non appunto questo, che è? Nel¬  l’attualità del mondo non c’è posto nè per la  possibilità nè per la necessità. Queste non ap¬  partengono ad esso, che è il regno del reale,  bensì all’ordine ideale.   La possibilità è una categoria del nostro  pensiero; essa nasce dalla constatazione che  nella realtà è presente solo una parte delle  condizioni necessarie perchè qualche cosa sia,  ovvero dal fatto che la presenza di tutte le  condizioni è complicata accidentalmente con  una o più condizioni contrarie ed eliminative.  Il nostro pensiero può integrare le condizioni  positive mancanti od eliminare le negative  presenti, cioè può pensare come possibilità le  condizioni incomplete o impedite in rapporto  al condizionato. Questa integrazione mentale  può farsi tanto nel senso positivo quanto nel  negativo ; appunto per questo le possibilità  contrarie sono ugualmente concepibili (i).   (1) Sul concetto di possibile, conf. Trendelen-   burg, T.ogische Untersuchungen, II 1 2 167 — Lewes, Pro-  blems of life and mitid I, 397 — Simmkl, Einleitnng  in der Moralrvissenschaft II, 220.        36    La morale al bivio    Ma i giudizii problematici, che esprimono la  possibilità, hanno un fondamento puramente  psicologico, indicano uno stato della nostra  conoscenza e non più. La possibilità non è  adunque una proprietà della cosa, ma solo  un’espressione per indicare il rapporto tra il  pensiero e i suoi oggetti, ossia l’aspettazione  d’un evento fondata su conoscenze antecedenti.  In questo senso c’è un sapere, che si esprime  in termini di possibilità, ed esiste una logica  della possibilità in quanto esiste una gradua¬  zione del possibile.   Anche della necessità può dirsi lo stesso ;  essa esprime un rapporto di pensieri, per cui  riconduciamo le conseguenze ai loro principii,  gli effetti alle cause, i fatti alle leggi. E’ dunque  un equivoco dire che la natura è il dominio  della necessità, come sarebbe un equivoco dire  che essa è il regno della contingenza. (1).  L’una cosa e l’altra sono categorie ideali. La  legge non è della natura, ma dello spirito.  Possibilità e necessità sono in noi come intel¬  ligenza e come volontà. Pensiamo il possibile  ed il necessario, ma nell’esperienza non con¬  statiamo che il reale. La legge esprime sempre  un’esigenza mentale d’ordine logico o d’ordine  morale. Anche l’ordine fisico è creazione dello  spirito, è un’imposizione ideale, che l’intelletto  fa sulla natura, allo stesso modo che l’ordine    (1) E. Boutroux, La contingence des lois naturelles,  49, 83 — Bergson, L'Evnlution créatrice , passim.       I — II Problema morale    37    morale è imposizione della ragione alla vo¬  lontà. Il primo è il prodotto della necessità  logica, espressa nella causalità ; e il secondo è  il prodotto della volontà, ossia è anch’esso una  necessità non tanto imposta quanto proposta.  In questo senso ciò che si chiama il deter¬  minismo fisico è un nostro postulato, ben lungi  dall’essere un dato empirico esterno a noi, è  una condizione interna allo spirito, non un  fatto, ma un’idea. Nell’esperienza ci sono sol¬  tanto elementi singoli; empiricamente conside¬  rata la realtà è una collezione di fatti disciolti,  dentro alla quale, lo spirito mette un ordine  fisso mediante le sue leggi, in cui si esprime un  ideale di unità. La causalità diventa così una  categoria dell’intelletto, come il tempo e lo spa¬  zio. In fondo l’unico criterio della necessità nel  reale è la sua stessa realtà, e sperimentalmente  parlando una cosa deve essere, quale effetto di  una data causa, soltanto quando sia realmente  avvenuta. Del reale preso in sè sia della na¬  tura come dell’uomo non può scriversi che la  storia. Ogni qual volta si voglia oltrepassare  questa considerazione puramente narrativa o  descrittiva, intervengono i principi logici, in¬  terviene il concetto ideale d’ordine, di legge.  Ogni necessità esprime un ideale, un dover  essere. Il giudizio apodittico, che scaturisce da  una dimostrazione matematica, esprime questa  necessità logica. Allo stesso modo il devi del¬  l’ordine morale esprime una necessità, un  ideale, una conformità ad un principio. Cosi           38    La morale al bivio    sarebbe forse possibile un riaccostamento del  formalismo etico a quello logico e la sua giu¬  stificazione.   La volontà è potenza, che impone a se stessa  la propria legge (1). Essa suppone la possibi¬  lità, ma impone la necessità. Non sarebbe pos¬  sibile parlare di volontà, se non si sottinten¬  desse potenza. La volontà accoglie appunto in  sè tutte le possibilità di bene e di male, è li¬  bera, ma riconoscendo ed affermando il dover  essere, l’ideale, si necessita. Libertà e neces¬  sità s’incontrano, perchè la libertà consiste nel  riconoscere e nel rispettare la necessità ideale  in conflitto colla causalità fisica o fisiologica  o colle nostre tendenze e passioni. In questo  senso il necessario, che è il dovere, è anche  categorico, non conosce condizioni, nè limi¬  tazioni, nè restrizioni. La necessità, che al  suo punto d’inizio è stata pensata dall’uomo  come un oscuro sistema di coazioni religiosa-  mente o naturalisticamente concepite (fatali¬  smo, predestinazione, determinismo), si con¬    ti) Geulincx dice: ubi non vales , ibi non velis ,  dove non c’è potenza non ci può essere volontà,  ma dà poi una risposta affatto negativa al problema,  perchè nel suo occasionalismo dove tutto il movi¬  mento è miracolo, è opera di Dio, non c’è posto per  una volontà di potenza orgogliosamente affermata,  ma anzi per un’umile dichiarazione di impotenza,  noi siamo strumenti nelle mani di Dio. Dall’twspecfto  sui l’uomo è condotto alla despectio sui ed anche al-  Vincuria sui. Conf. K. Fischer, op. cit. II 4 , 3W0.         1 — II Problema morale    39    verte in legge morale e conseguentemente pre¬  suppone la libertà ossia la possibilità di com¬  pierla. Se la volontà è dunque possibilità di  attuazioni infinitamente varie, e nello stesso  tempo necessità di dovere, le due proposizioni,  puoi perchè devi, devi perchè puoi, s’identifi¬  cano, o per meglio dire esprimono la stessa  cosa sotto un diverso punto di vista; sono le  due faccie dello stesso problema.   § il. — Se il dover essere è il regno della  volontà, necessariamente falliscono tutti gli  sforzi fatti per desumere la legge morale dalle  condizioni della realtà naturale e storica. Ciò  equivale a dichiarare insufficienti i tentativi di  costruzione dell’etica coi metodi delle scienze  naturali o sociali. La morale non sarà dunque  una scienza dei costumi, intesa come loro de¬  scrizione o loro storia, e nemmeno come studio  delle leggi del loro sviluppo. I suoi sosteni¬  tori così ragionano (i). Il fatto etico deve  essere considerato come una parte della  realtà sociale e studiato oggettivamente,  descritto ed interpretato indipendentemente  dalla valutazione, che ne costituisce l’elemento  soggettivo. Ecco il compito di un’etica vera¬  mente scientifica. Bisogna distinguere la teoria  dalla pratica in morale, se si vuole arrivare  alla concezione di scienza. Tra teoria e pra¬    ti) Levy-Bkdhl, La morale et la Science <ìes mceurs*  8 seg.    N a f-ttarU.  l'Ureo |Tr         40    La morale al bivio    tica c’è naturalmente uno stretto rapporto; in  questo senso che storicamente parlando ogni  scienza è nata da una forma di pratica, cioè  da un'arte. Ma a sua volta l’arte si rifà me¬  diante la scienza, cui essa stessa ha dato ori¬  gine. I principi consolidati dalla scienza diven¬  tano la norma della pratica attuazione. Si  distinguerebbero così nella pratica umana due  momenti; un momento spontaneo , nel quale  chi opera non ha suggerimenti teorici al pro¬  prio operare, ed un momento riflesso come  quello, a cui siamo pervenuti nella nostra pra¬  tica, che è risultato di inspirazioni teoriche.  Dunque si hanno : i° un’arte empirica, spon¬  tanea ; 2° una scienza costituita sui suoi risul¬  tati ; 3° un’arte applicata, ossia un operare  riflesso. Nella scienza dei costumi quindi si  deve avere la stessa serie.   Invece che cosa è avvenuto quasi sempre?  Che si è voluta l’immediata subordinazione  della pratica, ossia l’umana condotta, alla  teoria, senza che questa, secondo ogni razionale  metodologia, fosse stata preventivamente rica¬  vata da una pratica, cioè senza che il dato  dell’esperienza morale, come era accaduto in¬  vece del dato dell’esperienza fisica, fosse prima  sottoposto all’analisi descrittiva ed alla teorica  interpretazione, donde nascono le leggi. Allora  soltanto queste leggi, che lo studio scientifico,  oggeltivo della pratica, cioè del fatto morale,  può darci, avrebbero potuto essere ripiegate  sulla pratica riflessa, diventando norme del-      I — II Problema morale    41    l’operare. Non essendosi voluto seguire questo  procedimento, non ci fu mai una scienza mo¬  rale, nè applicazione di essa, ma solo teoria a  priori speculativamente costrutta, donde poi  una applicazione dedotta razionalmente, che  alla prova dell’esperienza si mostra inefficace  od inadeguata. Tale la sorte di tutti i sistemi  morali 11 loro errore, la loro deficienza è que¬  stione di metodo. Qui come altrove si dimostre¬  rebbe che il metodo è la scienza. Si dovrebbe  rifare il cammino cominciando con una revi¬  sione della parola teoria. Scientificamente par¬  lando non è teoria porre un qualsiasi a priori  (intuizionismo, spiritualismo, senso morale,  imperativo categorico), e nemmeno un a poste¬  riori (guardare cioè ai risultati dell’azione  umana, e fissare fini come accade nell’edo¬  nismo, nell’utilitarismo, eugenismo, siano fini  personali, siano fini collettivi o fini specifici,  felicità terrena o celeste e costruire una scala  di beni o di valori) perchè sempre nell’uno  come nell’altro caso, sia nelle morali, che guar¬  dano al lato interno, sentimento puro o retta  ragione, intuito o volontà buona, sia in quelle  che guardano all’effetto, l’utile, il bene proprio  od altrui, la selezione della stirpe, il perfezio¬  namento, il progresso, la felicità; non c’è vera  scienza, anzi il suo contrario, se scienza è de¬  terminazione di leggi, leggi che, ricavate dal-  l’esperienza del fatto, regolano il corso dei fatti  medesimi, se scienza è ricondurre l’effetto alla  causa. La morale soltanto, invece di essere si-          42    La morale al bivio    stema di leggi nel senso di portarci alla cono¬  scenza delle leggi, che regolano i fatti, che  sono il suo oggetto, diventerebbe legislatrice,  cioè prescriverebbe le leggi ai fatti- Di qui  quel nome di scienza normativa, che le assegna  Wundt, senza accorgersi dell’intima contraddi¬  zione, che c’è tra il soggetto scienza ed il pre¬  dicato norma. Concludendo, il pensiero di  questa scuola è che non si parli di una scienza  etica nel senso che vi sia una scienza, che dia  norma per ben condursi, allo stesso modo che  sarebbe puerile pensare la logica come una  scienza, che fa ben ragionare. Come non  si parla d’economia politica, come d’una  scienza, che insegni agli uomini di una  data società ad arricchirsi, od a distribuire  bene le prodotte ricchezze, ovvero di un’este¬  tica che insegni a creare il bello, così vi ha  soltanto una scienza di costumi come fatti  (psicologia e sociologia) e di leggi ossia rela¬  zioni costanti tra questi fatti. Logica, etica,  economia, estetica, politica però oltre che stu¬  diare i fatti e le leggi di quell’ordine particolare  della realtà, che loro compete, possono ancora  emendare, criticare, controllare.   Il lato debole di questa critica, pur così  penetrante, sta in ciò: voi dite che la morale  deve essere definita la scienza del costume , ed  intesa così è tutta da rifarsi; bisogna racco¬  gliere i fatti, che formano il suo oggetto, bi¬  sogna da quelli ricavare le leggi, che governano  la realtà morale. E sia pure. Quest’opera è in       I — Il Problema morale    43    qualche parte fatta, in massima parte da  fare (1). Ma non vi ha a priori nulla che si  opponga a che un lavoro di tal genere si possa  pensare compiuto ; è pienamente ammissibile  un’indagine psicologica e sociologica, applicata  alla materia dell’esperienza morale. Ma questo  contenuto è stabile? No, anzi mutevole o per  meglio dire esso è una consolidazione progres¬  siva di acquisti ed una correlativa eliminazione  di perdite. Ora bisognerebbe stabilire anche le  leggi di queste trasformazioni; e anche questo  si può fare: ma non basta ancora. Di questo  processo evolutivo si determinerà la tendenza?  Non si vorrà dare una giustificazione? Ed ecco  che riappare il problema della valutazione, che  suppone un termine di paragone, un criterio.   Questo forma l’ideale di fronte al reale. Si  tratti pure di un ideale non trascendente, ma  immanente, esso segna una direzione. E qui  rientra lo studio della finalità. Cosi è dimo¬  strata l’impossibilità di evitare il problema  finale, sia pure una finalità eterogenetica alla  maniera di Wundt. Dunque non basterebbe  in nessun caso, anche nell’ipotesi che si acco¬  gliesse il concetto di morale, come scienza di  costumi, non basterebbe il semplice studio  causale, come dinanzi ai fatti della realtà fi¬  sica. Sempre o direttamente o no, farebbe ir-    (11 Per esempio nella poderosa opera di E. Wester-  mabck , Oriniti and development of thè moral ideas,  2 voi. (1906-1908).           44    La morale al bivio    nazione nella nostra coscienza il concetto di un  fine, sia pure sotto l’aspetto di tendenza, la  forma più attenuata di un dover essere, al  quale non potremmo in nessun modo sfuggire.   Non si tratta dunque di spiegare il fatto  morale causalmente ricollocandolo dentro al¬  l’ambiente naturale o storico, o ricercarne la  genesi psicologicamente nella coscienza indivi¬  duale o collettiva. Si tratta piuttosto di deter¬  minare il fine, ossia di costruire l’ordine delle  esigenze ideali, cui l’umana condotta deve su¬  bordinarsi.   § 12■ — Non si può dunque fondare una  morale, come osserva Brunetière (1), senza  presupporre una concezione determinata della  vita e dell’uomo. In altri termini una qualsiasi  massima di vivere è già una maniera di filoso¬  fare, sia pure senza volerlo, sia pure senza sa¬  perlo. Ma una volta fatto qui il primo passo,  che in questo caso sarebbe quello di subordi¬  nare un atto qualsiasi della vita volontaria e  cosciente ad un principio, ad una norma, che  è supposta governare l’insieme, una volta co¬  minciato questo processo di unificazione e di  concentrazione del nostro io personale, nella  totalità de’ suoi momenti, chi può dirci quando  dobbiamo arrestarci?   Lo so, c’è stato pure nella storia dell’etica un    (1) Brunetière, Études critiques sur l'histoire de  la littérature frangaise, V 150 seg.       I — 11 Problema morale    46    tentativo d’escludere dalla coscienza ogni idea  di fine, che è quanto dire, allontanare da essa  ogni preoccupazione di un ultra , che trascenda  il momento presente (1). E’ la dottrina edoni¬  stica fondata da Aristippo di Cirene. Egli so¬  stiene il principio della sovranità dell’istante.  L’attimo fuggente, verso cui si rivolge l’appello  disperato di Faust, è il monarca assoluto della  nostra vita. Il cirenaico guarda al momento,  all’attualità immediata, dalla quale vuole  estrarre il massimo rendimento di felicità.  Perchè infatti in un’assidua caccia verso  qualche bene futuro, che è al di là della por¬  tata della nostra mano, un istante, ossia un  sicuro e diretto tesoro di vita, sarebbe sacrifi¬  cato o subordinato ad un altro, tuttora incerto  e malfido ? In questo punto di vista, ma solo  in questo, con una logica assoluta, il bene si  confonderebbe pienamente col piacere, quello  della soddisfazione del desiderio, il male con  il dolore, quello dell’insoddisfazione. Apparen¬  temente è questa una filosofia spontanea, pri¬  mitiva, naturale e quasi fanciullesca. Essa ha  l’aria di essere incurante ed irriflessiva come  il pensiero d’un bambino ; ma al contrario è  il frutto d’una civiltà raffinata, è il risultato di  una lunga esperienza ; è la artificiosa conquista  ottenuta mediante lo sforzo di dominazione  sopra se stesso, allo scopo di inibirci la ten¬  denza involontaria, che sollecita l'essere vivente   (1) Hopfding, Morale (trad. franQ.), 27 seg. Jodl,   Qeschichte der Ethik 1 2 , I, 28.       46    ha morate al bivio    alle spalle sulla via del futuro, mediante l’an¬  ticipazione, la previsione, temuta o sperata de¬  gli eventi, che ancora non sono. Certo che nella  vita inferiore della coscienza i momenti parti¬  colari sono più isolati e più indipendenti reci¬  procamente, ma anche in questa fase superia¬  mo 1’istante per mettere tra il presente e l’av¬  venire un legame, come si vede nella forma  stessa della condotta animale sotto l’impero  della legge di conservazione individuale o spe¬  cifica, coll’ utilizzazione della esperienza pas¬  sata, colla subordinazione del momento pre¬  sente in vista dall’avvenire.   Gl’istinti dunque realizzano un legame pu¬  ramente meccanico nell’essere e nei momenti  della sua vita, e contraddicono al valore natu¬  rale e spontaneo che si vorrebbe forse asse¬  gnare alla dottrina del trionfo del momento,  mentre nello stesso tempo costituiscono un  grande ostacolo al suo valore pratico. La sua  giustificazione teorica era riserbata ad un pe¬  riodo molto avanzato di civiltà, come quello  della società classica dell’Ellenismo, o dell’im¬  pero di Roma, ovvero della Rinascita italiana.  Il carpe dìnn oraziano della Roma augustea  riejfcheggia nel canto carnascialesco della Fi¬  renze medicea. E’ del resto profondamente vera  la riflessione che Rosmini fa intorno alla dot¬  trina edonistica (i) : « questa scuola del filosofo   (1) Rosmini, Storia comparata e critica de' sistemi  intorno al principio della morale — Opere, XII,  174-175.        I — II Problema morale    47    di Cirene con un breve circolo venne a distrug¬  gere se medesima. Perocché non era difficile  accorgersi, che in questa vita niun piacere at¬  tuale massimamente di sensi, accontenta pie¬  namente l’uomo, quanto piuttosto lo fa misero  ad infelice. Conosciuta per mezzo dell’espe¬  rienza questa verità, la setta cirenaica, che  finiva tutti i destini dell’uomo nella voluttà,  doveva necessariamente indurre i suoi seguaci  alla disperazione, e così perire ella stessa, to¬  gliendosi, quasi direi, la vita colle sue mani,  perocché una filosofia di disperati è anch’essa  disperata. Una delle forme, che prese la filo¬  sofia del piacere, quando giunse a questa sua  fase, nella quale riconoscevasi impotente ed  inutile, fu quella che diede origine alla setta  degli Elpistici, filosofi che, come suona la pa¬  rola, ponevano la felicità nella speranza e  doveva essere quella una speranza veramente  suicida. (E’ inutile osservare che gli Elpistici  rinnegano la dottrina del maestro, perchè ap¬  punto ricacciano nel futuro quel bene, che  Aristippo aveva solidamente legato al mo¬  mento attuale.) Una forma anche più strana  prese questa dottrina nelle mani di Egesias, il  quale dal non trovarsi il perfetto piacere in  questa vita, conchiuse che la vita non era  buona, ma la morte. Ed ebbe il soprannome di  suasore di morte (weiatSava-roi;), come quello  che persuadeva gli uomini al suicidio- Così  la dottrina del piacere attuale pose fine breve¬  mente a se stessa nell’antichità. » Ed è vera-       48    La morale al bivio    mente notevole Questo che nulla è più vicino  ad un edonismo che l’ascetismo, tanto nella  storia della dottrina, quanto in quella del  costume. La più parte dei santi sono dei gau¬  denti convertiti.   § 13 . — Ci è dunque necessario superare il  momento attuale, gettare un ponte tra le parti  della vita, ricostituire l’unità sua in un ideale.  Ma se l’uomo prende l’abitudine di crearsi un  fine non più immediato e prossimo, ma remoto  ed ulteriore, se la nostra vita abbracciata nella  sua totalità viene subordinata ad un fine ultimo  e supremo, ed ogni momento adoperato come  mezzo a conseguirlo, è aperta la strada non  soltanto ad ogni metafisica, ma anche ad ogni  religione.   Non c’è altra via d’uscita; o l’uomo vive  giorno per giorno, minuto per minuto sotto  l’impero dei fatti, ricercando il proprio adat¬  tamento alle mutevoli condizioni del suo am¬  biente fisico e sociale, ovvero l’uomo trascende  l’impero del fatto, oltrepassa la realtà coti-  diana, che è sempre un momento singolare  della sua, come della storia del mondo, e si  subordina ad un’idea. Tra l’opportunismo e  l’idealismo non c’è un terzo termine, non c’è  una posizione intermedia. Non si tratta di dire,  come Brunetière, che la legge morale, quando  non sia riattaccata ad un principio religioso,  rimane come in sospeso, quasi catena senza un  anello fissato ad un punto ; perchè se l’istitu-      I — 11 Problema morale    49        zione sociale non è che una compagine di  mutue assicurazioni, la morale deve seguirvi  le fluttuazioni dell’interesse umano, interesse  che varia di età in età, e forse di generazione  in generazione, ed in tal caso la legge della  condotta non evita la schiavitù della religione  e della filosofìa, che per cadere sotto una tiran¬  nide più terribile e degradante, quella del fatto.  Essendo questo per sua natura mutevole, la  morale perde ogni carattere di oggettività e di    stabilità.   Il problema deve essere posto sotto ben altro  punto di vista; la progressiva coordinazione  che l’uomo fa intorno a sè dei vari avvenimenti  della propria come dell’altrui vita, la centri-  flcazéone della coscienza, that is thè questioni  processo analogo a quello, che ci guida nel¬  l’acquisto del sapere. L’attività teorica come  quella applicata, la ragion pura e quella pra¬  tica, in una parola l’intelligenza e la volontà  sono dominate dalla stessa fondamentale esi¬  genza, il bisogno d’unità. Il mondo dello spi¬  rito ha la sua legge di gravitazione universale  come quello della materia. La logica e l’etica  coincidono; una sintesi trascendentale dei dati  empirici, che riflettono l’oggetto ed il soggetto,  il mondo e la coscienza, il conoscere e l’ope¬  rare, ci riconduce all’affermazione dell’ordine  fisico e di quello morale. In questo senso c’è  una metafisica del costume come c’è una meta¬  fisica della conoscenza.   La storia dell’etica, dai più semplici aforismi  al sistema di Kant, segue appunto questo pas-    "LfW/yiV •— |, j -, %   t» Ititeli   tJX 'Ifór i o} 'he   i   i    Loiy<t- i 1 J-n   • fatui»  U«a k tx * - fife-»*    I    4.      50    La morale al bivio    saggio dal fatto all’idea, dal caso singolo ad  una legge. La morale non potrebbe definirsi  un sistema di logica pratica induttiva e dedut¬  tiva per la determinazione dei principii della  nostra condotta? L’uomo arriva a ciò dipa¬  nando, sotto l’impulso del sentimento e al lume  della ragione, l’intricata matassa dei fini, che  compongono la sua vita. Dobbiamo raccogliere  questi fili della condotta ad unità, se vogliamo  averne un possesso sicuro e cosciente, se vo¬  gliamo cessare di essere Yalienis nervis mobile  lìgnum , il fantoccio stiracchiato dal capriccio  del caso, schiavo dell’impulso momentaneo,  l’automa caricato dall’istinto. Solo un princi¬  pio, una legge può formare il gomitolo ideale,  che sia il nostro filo d’Arianna attraverso le  fallacie e le insidie del labirinto. Ma in tal  caso come sarebbe possibile che in questa lenta  opera di idealizzazione della vita il nostro spi¬  rito si arrestasse ad un punto piuttosto che  ad un altro? ponesse un termine arbitrario, un  nec plus ultra morale, isolando la propria vita  e il proprio fine da quello altrui e dal comune  destino, ovvero sequestrasse se stesso nell’effl-  mero ciclo dell’esistenza personale, rifiutan¬  dosi l’accesso ai regni fatali di un al di là, che  la speranza apre al suo desiderio di immorta¬  lità e di sopravvivenza?   Ogni legge morale ha in sè i germi di una  legislazione universale- E’ un editto perpetuo,  che parla ad una posterità senza limiti tempo¬  rali, in nome di Dio o della ragione, della       I II Problema morale    51    natura o dell’umanità. Per questo Wents-  cher (i) dice: il problema dell’etica non è quello  di spiegare i nostri atti, nel senso cioè di sapere  unde o quia essi esistano o sorgano, bensì di  giustificarli rispetto ad un ut od anche un quo,  uno scopo, un fine, verso cui tendano.   Considerando la natura specifica dell’uomo  come quella dell’essere volontario per eccel¬  lenza, tanto che si possa definirlo come l’essere  capace di volere ; conformemente a questa ca¬  pacità egli contiene in sè tutte le possibilità  morali. Ma tra queste vie aperte alla sua po¬  tenza, una sola è la via del dovere, essa sola è  riconosciuta come necessaria dalla nostra ra¬  gione (2).   E questo riconoscimento di necessità, diven¬  tando la legge della volontà, ci costringe  all’atto. Un giudizio di finalità è implicito in  questo riconoscimento di necessità ; appunto  perchè a differenza della necessità, che po¬  trebbe supporsi nella natura, la quale non  avrebbe altro valore che quello di causa,    (1) Wbntscher, Ethik, 3-5.   (2) Se devo posso, è il pensiero di Kant, per esso  l’ideale rappresentato dal dovere in quanto è cono¬  sciuto diventa potenza, l’idea è forza, cioè ci abilita  ad operare. Non è giusto quindi dire come fa Rauh,  L'Expérience morale, 33, che la conoscenza del potere  dovrebbe precedere quella del dovere, mentre questa  coscienza di dovere è forse la maggiore rivelazione  di forza e di potenza, che possa realizzarsi sull’anima  dell’uomo.       52    La morale al bivio    questa, che è una necessità non imposta, ma  proposta, ha valore di fine. La scelta del fine  quindi diventa il problema fondamentale del¬  l’etica. Il fatto morale è una preferenza  ideale (1); ma questa preferenza ideale non  può essere un atto arbitrario, soggettivamente  od individualisticamente creato, come potrebbe  avvenire del gusto o del bisogno, o di tante  altre manifestazioni del potere elettivo rispetto  ai valori della vita, in cui si rivelano altrettanti  indici della personalità, dell’originalità e per¬  fino dell’eccentricità. La scelta morale deve  anzi avere i caratteri opposti : oggettività, uni¬  versalità. Appare chiaro che in questo ordine  di pensieri è impossibile accettare il concetto  wundtiano di etica, come scienza normativa o  precettistica. Perchè un precetto suppone un  fine, cui tendere, e che giustifica il precetto  medesimo. Il vero compito è dunque nella  determinazione del fine (2). Le scienze pro¬  priamente normative sono ad esempio l’igiene,  l’agronomia, la stilistica; in campi diversis¬  simi esse si propongono rispettivi fini di sa¬  lute, ricchezza, bellezza letteraria.   Questi fini hanno manifestamente un carat¬  tere specifico, arbitrario (3). I precetti corri¬  spondenti sono ipotetici. Ma nell’etica non c’è  che un fine, un fine non arbitrario, ma neces-   (1) Rauh, Études de morale, 31.   (2) Vidahi, I concetti di fine e di norma in Etica  (Riv. di Filos. Ili, 2).   (3) Landry, Morale rationelle, 38.       I — Il Problema morale    53    sario, il bene. La norma è un imperativo cate¬  gorico. Il vero, il buono, forse anche il bello  non si possono rifiutare. Per usare il linguaggio  di Nietzsche, io non posso dire no a questi  valori, mentre posso rifiutare quei valori, che  sono soltanto utilitari o stromentali, e soggia-  ciono perciò all’esistenza di condizioni partico¬  lari. E’ però vero che quando fosse dimostrato  che tali valori sono mezzi necessari alla conqui¬  sta di quegli ulteriori valori, in cui poniamo lo  scopo e la ragione della vita e quando si rifletta  al carattere di ideale unità, che tra gli aspetti  della vita umana esiste, sarà difficile mantenere  questa distinzione. Chi vuole il fine, deve vo¬  lere anche i mezzi atti a conseguirlo.   Con la quale frase non si approva affatto il  machiavellico aforisma del fine, che giustifica  i mezzi. Mentre è evidente che la disonestà del  mezzo disonesta anche il fine, anzi non lo con¬  segue nel vero senso della parola, quindi gli  rimane inadeguato nella realtà, perchè il fine  non è qui da ricercarsi nell’utilità o vantaggio  conseguito, bensì nell’attuazione di un neces¬  sario ideale.   Dinanzi a noi stanno due ordini, quello fisico  e quello morale, il primo interessa la nostra  teoria, il secondo anche la pratica (1). Tutti i  tentativi fatti per avvincerli o relazionarli nel  senso di fare dell’uno la base dell’altro, si  mostrano insostenibili di fronte alla profonda  differenza, che li separa. E l’uno e l’altro sono    (1) Seth, Ethical principles 3 , 5-6; 25-26.         54 La morale al bivio — I - Il Problema morale    creazioni dello spirito, ma corre tra loro questo  profondo divario : che il primo si obbiettiva e  diventa natura; il suo principio è la causa, il  perchè inteso come quia; il secondo invece  rimane nel soggetto, che lo giudica come va¬  lore. Il fallo , perchè diventi morale deve essere  dalla realtà assunto nell’idealità, ricondotto in  un ordine ideale, giudicato perciò non per le  sue relazioni esterne, ma per le sue relazioni  interne. Per se stesso od esteriormente consi¬  derato un fatto è indifferente alla morale.  Anzi staccato dalle sue relazioni con un ordine  ideale, lo stesso fatto, oggetto di lode o bia¬  simo, è insignificante moralmente parlando,  ovvero posto in un sistema di valori diversi  cambia segno, da positivo diventa negativo, o  inversamente.   Cosicché ciò che fu compreso ad un’osserva¬  zione superficiale come relativismo morale, e  quindi diventò argomento sofistico contro la  legge morale, diventa precisamente segno ca¬  ratteristico del valore ideale del fatto etico.   Qui la considerazione è esclusivamente fina¬  listica ; è il perchè finale, l 'ut, che solo la  volontà ponel Mentre il fatto fisico rimane  quale è, esulando dalla sua comprensione ogni  presupposto finale, perchè come la storia delle  scienze dimostra, l’introduzione del finalismo  nella fisica è stato l’errore più funesto e la  causa dei maggiori pregiudizi nella formazione  del nostro sapere circa la realtà esternai          Capitolo IL        ''r    ZrUv*iZi    La natura e la legge morale.    § i. — L’insufficienza del naturalismo etico  deve risultare dall’esame del concetto stesso di  natura. Non c’è però concetto, che abbia subito  maggi^i trasformazioni nella sua lunga storia  spirituale dai fisiologi greci agli scienziati mo¬  derni. Che più? La parola stessa è suscettibile  di interpretazione e significati diversi, tanto da  giustificare la frase di Stuart Mill: nature is  . an ambiguous term. (1) Talvolta infatti noi  oppoi.’amo natura ad arte o a coltura, per  modo che natura sarebbe ciò che si sottrae  all’estranea opera dell’uomo, cioè il primitivo,  permanente, originario e stabile stato delle  cose, il loro ordine fisso, il loro operare spon¬  taneo. Natura è anche l’intimo principio, l’es¬  senza costitutiva d’una cosa, ciò, donde la sua  attività scaturisce, e quindi ciò che ne possiamo    (1) J. Clay, Die Natur (Ardi, fiir System. Phil. xvn,  357-367). — St. Mill, Nature , 6-8. Conf. Lewes, Pro¬  blema of life and Mind, li, 124.    izì            56    La morale al bivio    concepire. In opposizione a spirito, e questo è  forse il più comune significato, abbracciamo  sotto questo nome ciò che è fuori di noi, ciò  che sta al di là della nostra coscienza e che è  quanto dire, il sensibile, l’oggettivo, il regno  della materia, che soggiace all’impero della  causalità, ciò che è ordinato ed opera secondo  le leggi fisiche. Natura è anche il creato di  fronte al creatore, il mondo di fronte a Dio.  Ed indipendentemente da questo rapporto, na¬  tura è, il gran tutto, l’insieme, la totalità delle  cose, specialmente dei corpi, ridotta ad unità  ed ipostatizzata, anzi spesso personificata (1).  Di qui è nata nel passato e risorge nel presente  l’attitudine di riverente ammirazione o addirit¬  tura di culto sommesso ed entusiastico, che  ravvicina in un bizzarro anacronismo le abi¬  tudini spirituali di molti scienziati moderni  alla mentalità degli uomini primitivi. Nè ba¬  sterebbe certo dire che natura è ciò che sta in  faccia a noi, l’oggetto della nostra attuale per¬  cezione, perchè oltre a questo dato diretto del¬  l’esperienza presente, è anche natura tutto ciò  che noi possiamo rievocare nella memoria delle  nostre analoghe esperienze passate, ciò che  ricordiamo d’aver percepito, ed è anche na¬    ti) Holbach, Sy stèrne de la nature. Londres, 1770,  1,10: « la nature est le grand tout qui résulte de l’as-  semblage des différentes matières, des leurs diffé-  rentes combinaisons et des différents mouvemeDts  que nous voyons dans l’univers ».        II — La natura e la legge morale    57    tura quanto ci rappresentiamo di poter perce¬  pire.   Come d’altra parte non basta che noi com¬  prendiamo sotto il nome di natura le fenome¬  nalità singole, da noi percepite e rievocate  o rappresentate, bisogna che noi v’includiamo  anche, anzi sopratutto, un principio generale  o meglio quel complesso di elementi comuni,  di cui quelle individualità fenomeniche si  compongono, e che appunto della nostra cono¬  scenza della natura sono destinati a diventare  la parte essenziale.   § 2. — Può essere di qualche interesse riepilo¬  gare le grandi fasi, che lo spirito filosofico ha  percorso nell’elaborazione di questo concetto  capitale, perchè una tale esplorazione ci deve  dimostrare che il punto di partenza e quello  d’arrivo, separati da tanto intervallo di pensiero  e di tempo, erano destinati ad incontrarsi in ciò,  che potremo chiamare la spiritualizzazione  della natura, spiritualizzazione però radical¬  mente diversa, perchè quella antica è di carat¬  tere oggettivo, quella moderna soggettivo. Di  fronte al complesso spettacolo di cose e di  fatti, che si offrono ai proprii sensi, l’uomo  fa subito una distinzione, che si mantiene co¬  stante, per quanto destinata a raffinarsi, ed è  questo il dato, donde si parte per ogni filosofia  della natura. Essa si può compendiare in due  frasi : natura naturata e natura naturans , de¬  stinate ad un così largo uso nella filosofia del       58    La morale al bivio    medio-evo (1), che è quanto dire la natura, in  quanto è un prodotto o meglio un complesso  di prodotti, e la natura in quanto è una forza  o un principio di produzione, il lato passivo e  quello attivo. Nella natura infatti non sono  soltanto comprese le cose singole nella loro  totalità di oggetti, che esistono, e di fatti, che  accadono e che sono le cause della nostra sen¬  sazione, il che però non è, a vero dire, se non  un doppio modo di esprimere la stessa cosa,  perchè è evidente che lo sdoppiamento tra il  soggetto che sente e l’oggetto che è sentito, è  puramente arbitrario, fenomeno e sensazione  sono la stessa cosa : in una dottrina critica  dell’esperienza soggetto ed oggetto si identifi¬  cano e si possono soltanto distinguere in uno  sforzo d’analisi guardando l’esperienza ab in¬  tra o ab ertra (2). Ma nella stessa natura c’è  anche per ogni fase del nostro spirito conosci¬  tivo oltre il dato singolo, il principio generale,  assoluto o formale, compreso naturalmente in  modo diverso.   Un corpo si muove in un momento e in un  punto determinato. Questo è il dato diretto  della nostra esperienza. Però il carattere del  moto, la sua regolarità e la sua legge hanno  un’esistenza puramente ideale, ed acquistano    (1) Questa distinzione da Avbrhoe passò nella  Scolastica e anche nella Mistica cristiana.   (2) Tale è la posizione dell’ empirio-criticismo.  Conf. Mach, Analisi delle sensazioni (trad. it.) 35 seg.  62 seg.                  XI _ La natura e la legge morale    59    realtà solo por una coscienza dotata di perce¬  zione e di ricordo. Così il principio della con¬  servazione dell’energia ; questo rapporto esclu¬  sivamente quantitativo, è un legame immate¬  riale entro cui imprigioniamo, nella loro  presentazione, fenomeni fisici diversii per qua¬  lità. Gli istinti di riproduzione e di conserva¬  zione, che governano gli esseri viventi sono  anch’essi forze inafferrabili ed invisibili, che  sollecitano alla vita e permettono 1 ’esistenza  d’individui specificatamente diversi.    § 3 _ Nell’unità naturale quale ci si presenta,  il pensiero scientifico incide questa distinzione  radicale : il prodotto naturale, a sua volta sud¬  diviso in cose e fatti, ciò che esiste, e la forza  produttrice ed immateriale, ciò che opera  o crea, che è nello stesso tempo la legge o  l'ordine di questa operazione o creazione, in  una parola l’elemento ideale di fronte a quello  sensibile. La natura naturata , che è il dato  empirico, il relativo, diventa l’oggetto proprio  della fisica ; la natura naturans, che è il dato  metempirico o ideale, è un assoluto che, pen¬  sato in modo differente, diventerà l’oggetto  della metafisica e prima ancora della metafi¬  sica, sarà oggetto della religione. Gli sforzi per  superare questo dualismo possono essere di¬  retti verso il materialismo meccanico, che tutto  riduce alla natura naturata , e ne esprime il  comune denominatore in termini di materia o  in quelli di forza, come è accaduto nell’ato-              60    La morule al bivio    mismo degli antichi o nel materialismo del  secolo XVIII, che elaborò sotto l’influsso degli  studi fisico-matematici una concezione statica,  e dell’evoluzionismo moderno, che si elevò alla  comprensione dinamica della natura. Al con¬  trario può questo stesso sforzo convergere  verso l’idealismo oggettivo o soggettivo e ma¬  gari anche verso il misticismo, sopprimendo  di fatto la natura naturata a profitto di quella  nalurans, intesa come idea, spirito assoluto,  volontà, o Dio..., con una manifesta tendenza  talvolta al deprezzamento morale della natura  stessa, facendone il regno del male.   Ma è anche possibile invece il tentativo di  trasfondere le due nature l’una nell’altra, rea¬  lizzando quel monismo panteistico (Deus sive  natura), che ha sedotto tanti spiriti antichi e  nuovi. Se però noi vogliamo restare sopra un  terreno critico, la natura, pensata come inter¬  dipendenza di tutta la fenomenalità, collegata  secondo leggi, e delle sue determinazioni con¬  cettualmente fissate, diventa l’ordine o la rego¬  larità, che noi poniamo nei fenomeni-  in questo senso la natura è un modo di con¬  siderare la realtà, che ha valore eminentemente  spirituale. Kant, il quale distingue l’aspetto  formale e quello materiale della natura, così  si esprime (1) : in senso formale la natura è  il primo intimo principio di tutto ciò, che   (1) Kant, Metaphysische Aufangsgrùnde der Natur-  ivissenschaft. Vorredeed. Cassirer. Werfee, IV, 369 —  Critique de la raison pure (trad. frani;.) 163-165 ; 384.         Il — La natura e la legge inorale 61    appartiene all’esistenza d’una cosa, mentre in  senso materiale è il riassunto di tutte le cose,  che possono essere oggetto dei nostri sensi, e  perciò dell’esperienza, quindi l’insieme di tutti  i fenomeni, o il mondo sensibile con esclusione  di tutto ciò, che non è sensibile.   § 4. — Quale rapporto possiamo porre tra que¬  sti due aspetti della natura; le cose o i fatti e il  principio o la legge? Spiegare un tal rapporto  suppone che ci eleviamo al concetto superiore  di realtà, che abbraccia natura e spirito. In  tal caso chiamiamo natura quella parte della  realtà, in cui prepale il lato fìsico. Il che non  toglie che anche in essa vi sia una parte imma¬  teriale od ideale, come per converso vi è anche  un aspetto naturale nello spirito.   Rickert dice: il concetto di natura è appli¬  cabile a tutto ciò, che cade nell’esperienza ;  ora in essa cadono processi fìsici e processi  psichici. Dipende dunque dal punto di vista,  da cui guardiamo il reale, la distinzione tra  natura e spirito. A tutta la realtà competerebbe  l’attributo di naturale, ma questo modo di es¬  sere diventa il carattere distinto d’una parte  del mondo, cui, negando l’altro lato, diamo il  nome di natura. Ma come è possibile affermare  il momento ideale della natura, allo stesso  modo può affermarsi il momento naturale  dello spirito (1). La natura è veramente, per    (1) Rickert, Die Grenzen der naturwissenscha-  fliche Begriffsbildung, 211. La natura è : « die Wir-              62    La morale al bivio    usare l’espressione di Hartmann k cinc Einhcit  Entgegengesetzter » (1), l’unità degli opposti.  Cosicché se il punto di vista del realismo posi¬  tivistico le dà un significato esclusivamente  oggettivo, per il pensiero critico ed idealistico  essa diventa un ordine soggettivo, che impera  sulle cose. Non può dirsi forse che l’esterna  distinzione tra natura naturata e natura natu-  rans è la medesima, che noi possiamo fare  dentro di noi tra sensazione e pensiero? Unendo  i due aspetti di questa realtà noi abbiamo un  principio ideale, una forza costante e ordina¬  ci trice, che si manifesta in una serie infinita di  singolarità fenomenali.   Solo il pensiero può, sovrapponendosi al dato  empirico, scoprire questo principio unificatore  del reale esterno alla nostra coscienza, l’ordine  naturale, che è per così dire l’ordito o lo sta¬  bile sfondo, su cui si compie e si intreccia in  un continuo rinnovamento il complesso mu¬  tevole e capriccioso ricamo della realtà mate¬  riale.   Per se stesso il mondo naturale è un caos  di elementi caduchi, monchi, irregolari, di  forme mostruose e quasi di caricature dell’es¬  sere, che la vita intima dell’universo trae dai  suoi abissi profondi. Che se, attraverso questo  bizzarro, caotico spettacolo, la mente riesce a   klickeil mit Rilcksicht auf ihren gesetzmassigen Zu-  sammenhang », 267.   (1) Hartmann, Die Weltunschauung der modernen  Physik, 216.        II — La natura e la legge morale    63    trarre un disegno, un piano, una severa linea  architettonica, che riempie il nostro animo di  ammirazione, ciò vuol dire che il bello ed il  sublime nella natura è appunto questo suo  lato ideale, è questo prodotto dello spirito.  Sopra questa base è possibile un ravvicina¬  mento tra natura e spirito, sia nel senso heghe-  liano di farne due forme dello stesso essere o  dello stesso comune principio, dello stesso sog¬  giacente assoluto, l’idea, sia nel senso espresso  da Hartmann, per cui la natura è scala allo  spirito, è la forma incosciente di ciò che sarà  cosciente; la natura è, dal punto di vista teleo¬  logico, il gradino o la base dello spirito, come il  processo materiale è solo un mezzo al processo  vitale (1). E l’uomo, che è natura e spirito,  unifica in sè le due regioni dell’essere.   § 5 . — Mai l’uomo però trova il principio della  propria condotta nella natura; non in quella  naturata , che è pura collezione di oggetti, non  in quella naturarvi , che è un’assoluto, Dio,  idea, ragione, pensato dall’uomo, ma trascen¬  dente la sua volontà, ed estraneo alla sua valu¬  tazione. Rimane quindi dimostrata l’inaccet-  tabilità di ogni forma di naturalismo etico.  Solo lo spirito crea valori di verità, di bel¬  lezza, di giustizia. Solo lo spirito pone dei fini.  Il naturalismo ha potuto talvolta sostenersi,    (1) Hartmann, Philosophische Fragen der Ge-  genivart, 29.            M    La morule al bivio    ma solo in apparenza, mediante la divinizza¬  zione, o la razionalizzazione della natura, nel  senso cioè che lo spirito sia andato ad abitare  nella natura. Ma in. realtà neppure in questo  caso la natura pone la legge morale. Non la  natura pervasa da uno spirito divino (pan¬  teismo) o da un principio di ragione (pan¬  logismo), non la natura fatta essa stessa vo¬  lontà suprema ed universale (pantelismo). Non  una natura intelligente e conscia, che sia essa  stessa una legge, un ordine (cosmo), un di¬  segno provvidenziale e vada verso un fine sol¬  lecitata da una vis a fronte e nemmeno una  natura cieca, meccanica, sospinta da una vis  a tergo , travolta, incalzata da una ferrea legge  di causalità d’una in altra fase di sviluppo.  Non nel primo caso, poiché l’uomo starebbe  col suo intelletto di fronte a quella divina e  razionale natura, spettatore di un’ordine, che  non ha concorso a creare, più passivo che at¬  tivo, più contemplativo che pratico, in un at¬  teggiamento di rispetto rassegnato e deferente,  od anche di devota ammirazione. C’è qui una  condizione analoga a quella, che si realizza  nel teismo: ciò che si potrebbe chiamare il  conformismo morale; ecco quanto si trova in  fondo a tutti questi sistemi. Il principio, la  legge, che è quanto dire l’universalità, che ol¬  trepassa il dato singolare e soggettivo mute¬  vole, il contingente variabile, sono pensati og¬  gettivi fissi, stabilmente realizzati fuori di noi.  La mente o forse anche solo il cuore (per                  65    *    IJ — La natura e la legge morale    esempio nel naturalismo di Rousseau) ricono¬  scono quel principio, ma non lo creano. Il  bene è in un ordine imposto, accettato. Etero¬  nomia, non autonomia morale, direbbe Kant.  Rimaniamo nel dominio dell’essere.    § 6. — Il tentativo più importante compiuto  dagli antichi in questo senso è quello degli  Stoici. Il richiamo alla <pùcri<; nella morale  greca ha un grande significato, in quanto im¬  plica una deviazione radicale da quell’etica  tradizionale, che faceva capo al concetto della  7 toXi? ed è nello stesso tempo sotto un certo  aspetto un’affermazione dell’uomo, dell’indivi¬  duo di fronte al cittadino e allo stato. E’ però  importante notare che per mezzo appunto di  questo individualismo lo spirito ellenico va ad  un certo universalismo, opponendo la cosmo¬  polis alla polis, la legge ed il diritto della na¬  tura a quelli della città, in un pareggiamento  di ogni uomo di fronte ad un comune prin¬  cipio, che è poi quello della ragione. Intanto  però il primo effetto di questo appello alla na¬  tura è l’emancipazione del singolo dal legame  famigliare e politico, un certo suo isolamento  egoistico, che, sollecitando l’uomo verso la sua  propria felicità, lo conduce ad un panegirico  della saggezza, in cui quella viene riposta, non  senza un’ostentazione di orgoglio e fredda su¬  perbia, sopra il gregge volgare degli insensati  e degli stolti.    5 .                 66    La morale al bivio    Può dubitarsi quindi se veramente questo  naturalismo riesca a stringere l’uomo all’uomo,  o non piuttosto ad isolarlo entro la torre  d’avorio delle sue austere virtù. Solo, dinanzi  alla natura, alla cui scuola egli dichiara di  mettersi, l’uomo può credere di apprendervi  le più opposte lezioni, quella della più larga  soddisfazione de’ proprii istinti o quella op¬  posta della più rigida rinunzia ; però nell’uno  come nell’altro caso è evidente l’arbitraria in¬  terpretazione di una pretesa legge naturale,  che il saggio crede di scoprire entro i limiti  di questa esperienza, e nella cui scoperta pensa  di risolvere il problema della vita interiore. Il  naturalismo greco ebbe due espressioni princi¬  pali, quella empirica dei cinici e quella me¬  tafìsica degli stoici. Con una austerità, che non  è priva di qualche dignità morale, il cinico  fa professione di semplicità e di rinunzia,  presentandosi nella vita antica con caratteri in  apparenza non dissimili da quelli, che più  tardi avrà l’asceta cristiano. Per vero i Cinici,  questi bizzarri vagabondi, provvisti d'un ba¬  stone, d’una bisaccia e d’un logoro mantello,  che circolano attraverso alla società ricca e fa¬  stosa di quei tempi, ostentando la loro povertà,  e professano l’astensione dal godimento, perchè  pensano che l’uomo, quanto più è libero dai  bisogni, tanto più è indipendente e felice, pos¬  sono offrire una certa qual’aria di parentela con  quei monaci mendicanti, che il medio-evo co¬  nobbe, e che traevano vita randagia, avendo     II — La natura e la legge morale    67    rinunziato a tutto ciò che agli occhi degli uo¬  mini comuni costituisce pregio e piacere. Però,  come già osservava Schopenhauer (1), che fu  forse il primo a stabilire tal paragone, la po¬  sizione psicologica di questi due tipi umani è  assai differente, perchè, contrariamente al¬  l’asceta cristiano, il cinico non ha speranza in  un’oltre tomba, non fa una rinunzia attuale  in vista d’un eterno godimento, non mette, per  così dire a profitto la mortificazione presente  per una larga ricompensa futura, ma anzi non  conosce altra vita che quella di questo mondo,  e pensa di essere perfettamente felice in questo,  ed afferma la sua felicità, frutto della propria  saggezza di fronte all’insensatezza degli altri  uomini, i quali, assillati dai bisogni continua-  mente moltiplicantisi, imprigionano il loro spi¬  rito in un’infinità di vincoli, fonte di perenne  infelicità. Nasce di qui la profonda differenza  dei due tipi: mentre l’asceta ha un atteggia¬  mento di umiltà, il cinico ha un atteggiamento  d’orgoglio, essendo persuaso di esser nel vero  e di trovarsi quindi in condizione di superio¬  rità di fronte a tutti: a lui si potrebbe appli¬  care il motto di Orazio :   Sapiens uno minor est Jove, dives  Liber, honoratus, pulcher, rex denique regum (2)   (1) Schopenhauer, op. cit., il, 288.   (2) L'importanza storica del cinismo, come espres¬  sione d’una larga coscienza di riforma democratica  e sociale, che dal mondo orientale e specialmente  semitico penetra per la prima volta nell’ occidente        68    La morale al bivio    § 7. — Lo stoicismo non è solo una pratica  come il cinismo. Qui il precetto morale è la  conclusione d’un sistema. E questo sistema è  un panteismo, in cui Natura, Dio e ragione si  identificano (1). La natura fatta divina e ra¬  gionevole s’impone al rispetto dell’uomo, il  quale deve vivere secondo la sua legge (ógoXo-  yoogévw? £9jv od anche ógoXoYoogévtix; zfi tpóaei).  11 ragionamento dello Stoico è questo : per ogni  essere il valore ( dc£ta ) sta nella conformità  colla propria natura. Ma per ogni singolo non  può essere conforme a natura che ciò che con¬  corda col corso o colla legge dell’intero uni¬  verso, ossia col principio generale di ragione,  e per la creatura ragionevole e cosciente solo  ha valore ciò che sorge dalla conoscenza di  questa legge generale, appresa appunto me¬  diante la ragione. La virtù è la razionalità  della vita, ossia la conformità all’ordine gene¬  rale del mondo. La ragione è immanente al  mondo, e la legge naturale è pensata quale  eterna, antecedente anche al consorzio umano.  Però si potrebbe domandare: ciò che dicesi  morale sorge alla fenomenalità soltanto nel¬  l’uomo e per mezzo dell’uomo, che è dotalo di   classico, è stata messa in luce da Joel, Ber echte und  fler Xennpkontische Sokrates, dove l’A. vuol dimo¬  strare che i Memorabili espongono sotto il nome di  Socrate, la dottrina di Antistene.   (1) Zkller, op. cit. Ili 4 , 1,210 seg. — Diog. Laf.pt,  VII, 88, 89 — Seneca, Epist. CXX1, 14 — Jodl, op.  cit. I, 82 seg. — M. Wundt, Geschichte der griechi-  schen Ethik II, 224 seg. — Sidgwick, Outlines of thè  history of ethics , 70-82.       11 — La natura e la legge morale    69    ragione, per modo che possa dirsi che, sebbene  contenuta nel disegno generale del mondo, la  moralità non sia posta explicite prima e al di  sopra dell’uomo come legge e norma eterna?  Altra difficoltà è questa: come sorga la mora¬  lità in ogni singolo spirito. E se la legge mo¬  rale è identica alla legge naturale, essa non  può mai essere estranea o repugnante al¬  l’umana natura, ma anzi in essa deve aver  fondamento ; e quella conformità alla natura,  che gli Stoici esigono come contenuto della  moralità, non può esprimere altro che il risul¬  tato e l’effetto logico della stessa legge naturale.  Gli Stoici infatti riconoscono i diversi gradi  nella motivazione, dal movimento meccanico  ed inconscio del vegetale, all’istinto che guida  la vita animale sempre conforme a natura, e  finalmente all’azione dell’uomo, in cui la ra¬  gione s’aggiunge a fine di dominare l’impulso,  per modo che presso di lui il conforme a na¬  tura diventa il conforme a ragione. La ragione  quindi agisce qui come una forza naturale,  certo in un modo particolare, non però specifi¬  catamente distinto dal modo delle altre forze.   La moralità non è altro che un caso specifico  dell’efficienza della legge naturale, che penetra  il mondo, ordinandolo, signoreggiandolo, gui¬  dandolo. Quindi quel concetto di fato e quella  sua identificazione col concetto di una generale  legislazione della natura. E’ evidente la con¬  traddizione che scaturisce da queste premesse :  da una parte la moralità dovrebbe trovarsi      70    ha morale al bivio    realmente in ogni uomo, tutti gli uomini es¬  sendo creature ragionevoli: dall’altra parte  gli Stoici sono costretti a riconoscere il male  morale. Donde nasce questo male morale? Chi  lo pone nel mondo e nell’uomo? E’ una fatalità  anch’esso, una legge di natura ossia di Dio?   Come si vede sono gli stessi problemi, che  si presenteranno nell’etica cristiana di fronte  al concetto di creazione, di predestinazione e  di grazia, e formeranno il contenuto delle fu¬  ture teodicee. Per sciogliere questa difficoltà  può forse dirsi che gli Stoici abbiano fatto ap¬  pello alla libertà del volere o meglio all’intima  causalità dell’umana natura? Crisippo distin¬  gue due forme di motivi, che ci spingono ad  agire : gli eccitanti e gli efficienti, i primi  dipendono dalla necessità naturale, i secondi  dalla libera volontà. Tutto ciò che accade al  mondo, accade secondo leggi. Ma nell’umana  condotta entra l’umana personalità come anello  della catena causale. L’esito non può ascriversi  quindi solo all’esterne condizioni, ad esse si  aggiunge qui la collaborazione delle forze dello  spirito. E’ vero però che questa personalità  umana è essa stessa un prodotto delle forze e  del processo naturale. E allora? Nel monismo,  che riduce la legge naturale a quella morale  non ci sarebbe a rigor di logica che questa  soluzione possibile : togliere dall’intima natura  del mondo il male come il bene, e ricondurne  le differenze aH’apprezzamento dettato dal¬  l’umano bisogno. Certamente, gli Stoici non     II — La natura e la legge morale    71    hanno trascurato questo elemento della vo¬  lontà, an/i qui sopratutto sotto un certo aspetto  sta uno dei lati più originali e profondi della  loro dottrina. Cercando nell’individuo stesso  un principio di libertà, che potesse sottrarlo  ai colpi della fortuna e alla malvagità degli  uomini, lo trovano nella volontà, che lotta e  soffre, nello sforzo, nel potere sopra se stesso,  che è indipendente da ogni potere esterno.  L’opposizione tra ciò, che dipende da noi e  ciò, che non dipende da noi, è l’opposizione  fondamentale, su cui poggia tutto l’insegna¬  mento, per esempio, di Epitteto : la volontà in  faccia a tutto il resto, nella sua inflessibile  libertà, che va fino al diritto al suicidio. E’ la  più ampia dichiarazione d’indipendenza, che  mai sia stata fatta a favore dell’ individuo  dall’umana ragione. Il bene, che prima era  oggetto dell’intelligenza, l’intelligibile supremo  e il supremo desiderabile, è ricondotto al sog¬  getto, è posto nella volontà, la volontà buona.  Ma che cosa è poi questa ideale volontà  degli Stoici ? E’ forse la volontà che si de¬  termina essa stessa ? No certamente : 1’ uomo  non può nulla cambiare nel corso delle cose.  Il destino è una legge universale ; che cosa  resta dunque alla volontà per sfuggire alla ne¬  cessità delle cose, se non identificarsi con  essa? Amor fati.   Ecco come il saggio risolve il problema.  Finché la necessità è esterna alla ragione, che  non l’accetta, è un giogo: ma sì tosto la ra-      72    ha morale al bivio    gione comprende la necessità delle cose e la  volontà ad essa si conforma, l’uomo diventa  libero come Dio stesso, che è questa ragione  o necessità dell’universo. La necessità com¬  presa e voluta è la libertà. Quindi la necessità  sta prima della volontà, che la segue. L’ideale  stoico è dunque l’indipendenza di se stesso e  nello stesso tempo la conformità alla natura, è  l’affermazione della propria autonomia e in¬  sieme la piena adesione al sistema di ragione,  che domina il mondo : loti mundo te insere. In  una specie di doppia morale, che offre ana¬  logia colla etica cristiana, la teoria va fino al  più eccessivo rigorismo ; ma la pratica può  anche essere corriva e rilassata. Non è neces¬  saria la rinuncia, basta considerare i beni ed  i piaceri come superflui e dipendenti dalla  fortuna. Mediante questo compromesso lo  Stoico mette in salvo la sua teoria e può parte¬  cipare dei godimenti, perchè li dichiara vanità.  Bisogna aver presente allo spirito che questi  beni sono incerti e dipendono dal caso, bisogna  tenerli per nulla ed essere sempre pronti a  distaccarsene. C’è quindi anche un’affettata  ostentazione di superiorità nel giudizio dei va¬  lori umani. La rinuncia pura e semplice vor¬  rebbe dire che in fondo in fondo si tengono  per preziosi, e ci si allontana da essi per non  esserne tentati, in un atteggiamento simile a  quello dell’asceta, che teme le lusinghe del  peccato e cerca di sfuggire alle sue pericolose  occasioni. Ma lo Stoico si tiene per più forte      II — La natura e la legge morale    73    delle cose esterne; delle prospere come delle  avverse, dei beni come dei mali, ed è sicuro  di sè, della sua costanza sia in una reggia che  nel toro di Falaride. Dei beni egli sa ohe  sono sempre falsi, perchè indifferenti (à8ià<popa)  od accessori (rcpoijyjtéva ). Se si presentano non li  respinge, ma se si allontanano non se ne turba.  Il saggio è quasi un pellegrino, un ospite mo¬  mentaneo, un viaggiatore che, sbarcato a terra,  vi fa una breve sosta. Siede al banchetto della  vita, assapora ogni cibo, ma fa tutto ciò  di un’aria solenne come di uomo, che conosce  il segreto del mondo e giudica la suprema  vanità d’ogni cosa. Egli può concedersi magari  tutti i vantaggi della vita, ma salva la sua  virtù, che consiste in uno state/ soggettivo.  Questa virtù è l’apatia. Dovendo la sua vita  essere conforme a natura, ossia conforme alla  retta ragione, questa sola ha diritto a regnare  in lui.   Anche Aristotele vuole la razionalizzazione  della vita, ma solo nel senso di regolare gli  affetti. La ragione intesa come mezzo, diventa  fine presso gli Stoici, anzi l’unico fine. Si adora  la forza della ragione, non si pregia ciò che  con essa si opera o si ottiene. Ma lo Stoico, che  per questo freddo dominio di se medesimo  aspira a sopprimere ogni affetto, non giunge  invece ad una mutilazione volontaria della  propria vita spirituale? Contro il pregiudizio  delle scuole filosofiche, che considerano le pas¬  sioni come malattie dell’animo, non avrebbe       74    La morale al bivio    forse ragione la protesta di Vauvenargues,  quando scriveva: «< bisogna amare le proprie  passioni, questi nobili inquilini dell’animo  umano. Coloro, che li vogliono sfrattati in  nome della morale, sembrano quei tiranni,  che per preparare lo stato alla servitù, cac¬  ciano in esilio i migliori cittadini »?   Un’educazione apatica induce nello Stoico,  non ostante le sue dichiarazioni di filantropia  e di simpatica comunione coll’universo, un  certo atteggiamento egoistico di reale isola¬  mento. Egli, che ha affidato la direzione del  mondo alla provvidenza ed al caso le vicende  della vita esteriore, può anche affermare un  ottimistico convincimento di perfezione del  tutto. Rimanendo entro le frontiere del reale,  che è ragionevole nella sua totalità, questa  adesione, che la mente umana fa alla sua esi¬  stenza, conclude alla positiva soppressione del  problema del male e del dolore, così tragico e  così fecondo per l’umana coscienza. I mali av¬  viano al bene e sono necessari alla perfezione  dell’insieme. Il Cristiano dirà qualche cosa di  simile con maggiore e più sincero senso di  umiliata rassegnazione di fronte a Dio; non  à il male:     preparatori, che nell’abisso   del tuo consiglio fai, per alcun bene   in tutto dall'accorger nostro scisso ?    Lo Stoico invece, orgoglioso della sua sag¬  gezza e della sua apatia, ripete Vimpavidum       11 — La natura e la legge morale    75    ferient ruinae d’Orazio. E, separando in un  atto supremo di volontà il suo destino singolo,  si accorda tutta la virtù, tutta la felicità e tutta  la libertà, anche quella di uscire volontaria¬  mente dalla vita, come uno si parte da uno  spettacolo molesto, prima ancora che sia calato  il sipario.   g 8. — A questo punto possiamo fare una  riflessione. La morale antica in fondo ignora  il concetto di dovere, e perchè? Brochard (1)  ha molto bene osservato : essa è essenzialmente  una dottrina della felicità, una ricerca eude¬  monistica compiuta per diverse vie, ma di¬  retta allo stesso fine. Ora, una volta determi¬  nato in che cosa la felicità consista, il suo  compito è finito. Forsechè la felicità è oggetto  di comando? Si può fare un imperativo cate¬  gorico della felicità? Avrebbe un senso al  mondo, dire all’uomo : Tu devi essere felice?  Evidentemente no! Tutto l’officio della morale  consiste invece nello spiegare all’uomo la sua  vera felicità, fargli conoscere il proprio bene  (che è in fondo molto prossimo parente del¬  l’utile), insegnargli la via per cui più sicuri  e maggiori beni si conseguono. E tutto ciò è  molto vero ; ma non basta. Un appello al do¬  vere, un imperativo si rivolgono alla libera  volontà dell’uomo, la presuppongono quindi   (t) Brochard, Ètudes de Philosophie ancienne et  de Philosophie moderne, 510. Il xaflijxov degli Stoici  (officium), non è propriamente dovere, bensì cosa  acconcia e convenevole. Conf. Sidgwick, op. cit., 77.       76    La morale al bivio    intera, piena, certissima. Bisogna che l’uomo  sia pensato come una libera intelligenza, una  volontà indipendente in faccia alle forze cieche  e necessitate della natura. Ora tutta la conce¬  zione della vita antica è dominata in modo più  o meno chiaro da una coscienza di fatalità, che  esclude la volontà della colpa.   Nessuno pecca volontariamente: è il leit¬  motiv dell’etica antica, come il delitto fatale è  quello della poesia tragica. Nessuna dottrina  del dovere può prender posto in questo sistema  morale. Ma c’è infine un'altra ragione, e  questa è per me la capitale. La morale antica  è l’espressione d’una classe dominatrice: essa  pone per sè la legge, non la riceve. Non è  debitrice, ma creditrice verso la vita, verso la  natura, verso gli Dei e sopratutto verso gli  altri uomini, che le sono soggetti come infe¬  riori. Qui è veramente la soluzione del¬  l’enigma.   Dalla morale della felicità a quella del do¬  vere è tutta una rivoluzione nella coscienza.   E per questo passaggio era necessaria all’uomo  la lunga e dolorosa esperienza della morale  teologica. Prima che il dovere diventasse quello  ■imposto dalla ragione dell’uomo alla sua vo¬  lontà, bisognava che fosse espresso nella parola  di comando divino; bisognava che l’uomo si  rendesse conto della propria inferiorità e della  propria servitù, perchè sorgesse chiara nella  sua coscienza questa idea di dovere. Dovere  verso chi? verso colui, che, superiore a tutti,     II — La natura e la legge morale    77    ha tutto sommesso nel cielo e nella terra al  proprio volere e alla propria legge, dovere  verso chi giudica tutto e tutti, e al cui tribu¬  nale tutti sono chiamati a rispondere.   Sotto un certo aspetto in questa concezione  di dovere è anche contenuta la concezione de¬  mocratica della vita orientale, che il cristiane¬  simo impone alle aristocrazie classiche dell’oc¬  cidente. Tutti diventano uguali dinanzi a Dio,  tutti sono dichiarati suoi debitori, come tutti  son fatti d’un sol colpo partecipi di uno stesso  riscatto alla condizione di una comune obbe¬  dienza. L’uomo nuovo, il Cristiano, ha disertata  la natura, ha cercato e trovato Dio, esplorando  l’abisso di peccato contenuto nella propria  coscienza, ha sentito il rimorso ed ha promesso  il proprio ravvedimento. Egli pagherà il suo  debito, compirà il proprio dovere, rispetterà  la legge del suo creditore e redentore. Il grande  vantaggio, conseguito a questa scuola di fede,  fu lo sviluppo interiore della vita morale,  l’esplorazione dell’animo ; il sicuro possesso  d’un io immortale. Anche gli antichi conobbero  il carattere ; Aristotele, Teofrasto, i comici ed  i tragici ne hanno tracciati parecchi con mano  maestra. Però essi vedono l’uomo più dal di  fuori, in quanto si esprime in gesti, agisce o  parla, entra in relazione cogli altri. Ma col  cristianesimo si scopre l’anima profonda, la  persona intima ; la psicologia, in quanto è in-  spectio sui, è una scienza ignota al pensiero  classico. Agostino è il suo inventore. Le sue          78    La morale al bivio     Kouvvr    i< foOw vlJX    Confessioni sono la prima storia di un’anima  umana. Plutarco ed Agostino stanno tra di  loro nel massimo contrasto. Il primo narra  le gesta dell’eroe, il secondo le passioni del  santo. E’, per così dire, il passaggio dalla  biografia dei corpi a quella degli spiriti. Ora  la biografia d’uno spirito non poteva essere  che un’autobiografia. Nessuno ha mai fatto  questa riflessione : non vi sono autobiografie  nel mondo classico, a meno che non si vogliano  citare i Commentari di Cesare; ma questi sa¬  rebbero anzi la miglior conferma di quello  che ho detto : in essi il fatto esteriore è l’unico  che vi si racconti, e l’io è talmente assente  che sente il bisogno di trasformarsi in egli.   § 9. — Ma nemmeno la concezione teologica di  un dover essere può appagare l’esigenze morali  dell’umana coscienza. Perchè ancora questo  dovere è al di fuori di noi. Dalla città terrena  si era passati alla città di Dio. Alla legge degli  uomini si era sostituito il decalogo mosaico e  il precetto evangelico. Ma l’uomo aspira a di¬  ventare legislatore di se stesso. Qui sta l’alta  originalità del pensiero di Kant. Porre il fon¬  damento della vita morale in un’esigenza inte¬  riore di indiscutibile ed universale evidenza-  Per raggiungere un tal fine Kant si appiglia  al partito di appellarsi a quella scienza, che  ci dà il criterio supremo della certezza.   Il suo formalismo è in fondo una soluzione  puramente logica del problema. E’ infatti fa-   eti’jiftW.. 1 -»t   al<n(d      II — La natura e la legge morale    79    cile dimostrare che tutta la sua ricostruzione  etica, sia nella massima generale, imperativo  categorico, sia nella precettistica particolare,  non è che un’applicazione del principio di con¬  traddizione. Il ragionamento centrale di Kant  è questo : l’uomo o per meglio dire la ragione  stessa, non può essere in contraddizione con  se medesima ; non si può dunque volere e non  volere nello stesso tempo la stessa cosa. Dun¬  que la volontà buona non può essere che quella  che si determina in vista d’un universale.  Agisci in modo che tu possa volere che la  massima, secondo cui tu agisci, diventi legge  per tutti gli essere ragionevoli.   Bisogna dare alla volontà un principio di  valore universale e solo la ragione può far  questo. Ma è possibile superare il formalismo?  Kant ha trasformato il problema etico in uno  logico, dicendo che è contradditorio volere un  principio per noi e non volerlo poi per altri.  Si tratta di oltrepassare noi e gli altri, ricavare  la validità del principio medesimo dall’esi-  genze razionali del concetto di uomo, non sol¬  tanto quindi da una forma logica, ma da un  contenuto ideale.   Concetto di uomo non è natura dell’uomo:  quello esprime l’idea, questa la realtà. Re¬  stando nella realtà, sia pure nell’assoluta  realtà, non ci può essere che conformità etica,  accettazione come conseguenza della compren¬  sione. Una certa fredda, serena apatia è l’ap¬  pannaggio di questa saggezza. Nec lugere, nee         80    La morale al bivio    YaX» *r   ,U   « ^ w -    ridere, nec delestari , sed intelligerc è la divisa  di Spinoza. Ma basta comprendere? Giusta¬  mente Cohen (1) ricorda l’avversione di Kant  per Spinoza. La sua Etilica ordine geometrico  demonstrata mette le passioni e le azioni degli  uomini al livello delle figure matematiche. Ma  se le azioni umane si dovessero considerare  come linee, superfici o corpi, per diventare  oggetti della pura ragione, come si potrebbe  valutarle? Altra cosa è l’esattezza, altro è il  valore; la pnima è rapporto da principio a con¬  clusione, il secondo da mezzo a fine. Ad un  circolo io non posso domandare quello che deve  essere, bensì quello che è. Nel suo stesso essere  è implicita la sua legge. Ma la legge dell’uomo  non è nel suo essere, nella sua natura, bensì  nel suo dover essere, che è ciò, che appunto  supera la sua natura.   Non oltrepassando le frontiene dell’essere,  riconoscendo l’ordine ontologico, e questo av¬  viene a tutte le filosofie teistiche e panteistiche,  noi non siamo i fondatori dell’ordine mo¬  rale, ma lo prendiamo bell’ e fatto dalle mani  di Dio, in un decalogo, o da quelle della na¬  tura nelle sue leggi. Ora se questa natura la  spogliamo d’ogni elemento, che lo spirito reli¬  gioso o filosofico dell’uomo voglia imprestarle,  che cosa è, che cosa rimane se non una colle¬  zione di singoli, cose e fatti?   E sotto questo aspetto anche l’uomo come    (1) Cohen, op. cit., 14-15.      II — La natura e la legge morale    81    corpo e come spirito è natura, ed anche la  psicologia come l’antropologia, quale studio  della realtà spirituale è scienza naturale, in  questo senso che studia i fatti, i singoli. Ed  il singolo, l’individuo umano, in sè conside¬  rato come un’esistenza effimera, che sorge, tra¬  scorre e scompare, ripiombando nell’incessante  fiumana della trasformazione onde fu tratta al  valore della vita conscia in un momento del  tempo, in un punto dello spazio, non ha  nessun significato morale, non fa parte d’un  ordine ideale, di un sistema, non è soggetto,  nè oggetto d’una legge, ma solo è un anello  della serie causale, è un elemento dell’essere,  condizionato dalle condizioni stesse della sua  fenomenalità, è come una pietra, una pianta,  un animale. Non entra in un tutto ideale, non  ha nessun dovere e nessun diritto. E’ in questo  senso che il moderno naturalismo etico (biolo¬  gico, psicologico, sociologico) non fonda nes¬  suna morale, spiega, narra il costume, fa la  genesi del sentimento e del giudizio morale,  ma rimane sempre nella sfera del fatto. Non  giustifica nulla. Possiamo scrivere la storia  naturale del fatto etico, possiamo fare la psico¬  logia della coscienza morale. Tutto ciò può  anche essere utilissimo a conoscersi, ammet¬  tendo che la storia sia esatta, che la spiega¬  zione psicologica o sociologica sia persuasiva.  Restiamo nel dominio della realtà storica, co¬  nosciamo la moralità. Ma quando veniamo alla  domanda, ciò è giusto o ingiusto, buono o cat-    6.         82    La morale al bivio    tivo? Come dovrebbero gli uomini comportarsi  in questa e quest’altra circostanza, non per  riuscire fortunati, ma per essere stimati  onesti? Quando debbo giudicare me e gli altri,  il presente od il passato, dov è il criterio,  dov’è il principo dell’approvazione e della di¬  sapprovazione?   La storia è storia, il fatto è fatto, ma io sono  il giudice della storia e del fatto. E dare un  giudizio sopra un processo naturale o storico  è possibile solo in quanto se ne possa cogliere  il rapporto con un ordine ideale, in quanto  cioè il reale, che è l’oggetto del giudizio, si  accordi o contrasti con quell’ordine. Il fatto  non può essere la materia ed il criterio nello  stesso tempo del suo proprio giudizio.   § }0. — La tesi del naturalismo etico potrebbe  anche formularsi cosi (1) : non c’è valore se  non nel possesso di proprietà naturali ovvero  nel piacere, in quanto in esso sii esprimano le  fondamentali esigenze della vita. Il buono di¬  venta una qualità delle cose, o una proprietà  degli oggetti o aspetti della natura, in quanto,  entrando in relazione con noi, soddisfano i no¬  stri bisogni, giovano, recano piacere, accrescono  o producono vitalità, aiutano il nostro svolgi¬  mento. L’etica in un certo senso viene sostituita  da una delle scienze della natura, che con¬  cernono l’uomo singolo o collettivo, la fisica    (1) G. E. Moorb, Principia et-hica, 39 seg.          II — La natura e la legge morale    83    in generale, la biologia, la psicologia, la so¬  ciologia.   Natura abbraccia qui quanto ha avuto od  ha od avrà esistenza nel tempo. Qualsiasi og¬  getto sia di tal fatta, che di esso possa dirsi  che è o fu o sarà, è oggetto naturale. E tra  questi oggetti della natura si possono collo¬  care anche i nostri spiriti, i nostri pensieri, le  nostre volizioni, che esistono oggi, esistettero  ieri, esisteranno in un futuro più o meno lon¬  tano, o che, più non esistendo, però fanno  sentire i loro effetti, ad esempio, nelle opere  compiute. In ognuno di questi oggetti noi rico¬  nosciamo delle proprietà: alcune di queste si  possono dire naturali, come il giallo, il verde,  il sonoro, il dolce : le qualità visive, acustiche,  chimiche, ecc.... ; ma altre, come l’utile, il  bello, ed anche in fine il buono, poiché è di  comune esperienza che alcuni oggetti della na¬  tura (quali sarebbero i pensieri, i discorsi, le  opere umane) sono riconosciuti come buoni,  noi non le possiamo dire proprietà naturali. E  perchè questa distinzione? Fondamentalmente  per questo ; chiamiamo proprietà naturali  quelle, che hanno per così dire un’esistenza  temporale, sono parte del divenire e possono  quindi pensarsi indipendentemente dall’esi¬  stenza dell’oggetto stesso. E questo accade del  più grande numero delle proprietà degli og¬  getti, quelle che appunto io chiamo proprietà  naturali. Esse infatti sono piuttosto parti di  cui l’oggetto si compone, che non meri predi-      84    La morale al bivio    cati ad esso inerenti. Se ne le staccassimo, non  rimarrebbe altro oggetto che una nuda so¬  stanza, chè anzi esse stesse sono sostanziali e  danno all’oggetto tutta la sostanza, ch’esso pos¬  siede. E in ciò sta la loro realtà. Dico il sole  splendente, ardente, il fiore rosso, odoroso ;  l’erba verde, tenera. Ma che sarebbe il sole  se non fosse appunto splendido, ardente, ecc.,  se il fiore non fosse rosso, odoroso, se l’erba  non fosse verde?... Ma del buono non accade  lo stesso. Il bene non è realtà, nè parte, nè  modo della realtà. Il bene ad esempio non è  una sensazione ; il bene è 'predicato puro , pura  qualità, come il vero, come il bello. Perchè  esista deve necessariamente aderire ad un og¬  getto della natura, al pensiero, alla volontà,  o all’opera dell’uomo. Questo elemento, che  non fa parte della realtà, ma che ad essa si  aggiunge per opera dello spirito, questa addi¬  zione ideale fatta alle cose, è ciò che noi chia¬  miamo il loro valore.   Discende di qui l’evidente equivoco d’ogni  massima, in cui sia espresso il principio d’una  vita morale secondo natura, non nel senso  stoico, perchè questo presuppone una conce¬  zione metafisica, in cui soltanto potrebbe af¬  fermarsi che ogni cosa naturale è in pari  tempo ragionevole e buona. Ma, restando nei  limiti empirici della natura, è evidente che  se anche può affermarsi che il buono è natu¬  rale, non è ammissibile il giudizio inverso: il  naturale è buono, chè altrimenti l’etica non        II — La natura e la legge morale    85    esisterebbe più. Vi è infatti dal punto di vista  etico la cosa buona e la cosa cattiva, la prima  da ricercare, la seconda da evitare, e poiché  tanto l’una quanto l’altra sono in natura, si  tratterebbe allora di stabilire il verace senso,  in cui debba intendersi il predicato naturale,  mentre è evidente che il precetto xarà <puaiv  £ìjv non può applicarsi a qualunque cosa; che  sia naturale.   Conosciamo l’insufflcienza dei diversi tenta¬  tivi fatti per giungere a questo scopo, come  l’identiflcazione del naturale al normale, e con¬  seguentemente l’assunzione del normale a cri¬  terio etico, poiché è evidente che la questione  se il normale sia il buono rimane tuttora aperta,  mentre l’eccellente coincide troppo spesso col¬  l’anormale. Nè d’altra parte meno difettosa ap¬  pare la riduzione del naturale al necessario,  che è il fondamento di molte dottrine antiche  e nuove, dirette alla semplificazione della vita  e alla condanna dell’artificioso, che è tutt’uno  con il contro natura. Noi non possiamo correg¬  gere la natura, ma anzi dobbiamo rispettarla,  imitandola ne’ suoi prodotti spontanei, met¬  tendoci alla sua scuola, seguendo gli ammoni¬  menti ch’essa ci dà nelle spontanee forme della  condotta animale o primitiva. Ma è troppo  manifesto il carattere arbitrario, che può assu¬  mere qui la limitazione del naturale. Certo la  natura è un limite imposto alle nostre possibi¬  lità, e in un certo senso un controllo dei mezzi,  che sono a nostra disposizione per ottenere il       I    La morale al bivio    bene. Ma il minimo naturale, ossia lo stretto  necessario, quale risulta dalle condizioni della  vita, non può mai diventare legge al nostro  operare. La preferenza, che noi accorderem¬  mo al necessario, solo perchè è tale, lo trasfor¬  merebbe senz’altro in sommo bene. Ma chi ci  autorizza a presupporre che ciò che è stretta-  mente necessario alla vita, sia ipso facto mi¬  gliore di ciò che è necessario, per esempio, allo  studio della metafìsica, per quanto inutile pos¬  sa sembrare questo studio? Non potrebbe in¬  vece darsi che la vita fosse solo degna d esser  vissuta in quanto ci abilita, ossia è un mezzo  necessario a quello studio? Del resto il carat¬  tere sofìstico di questi ragionamenti è già stato  da gran tempo messo in luce. « Tutte le cose,  che si fanno come un di più per abbellimento,  sono in più onore di quelle che si fanno per  necessità: il bello è più pregiato del necessa¬  rio. Finché il mondo era ignorante, e senza  agio di fare esperienza del meglio, se ne stava  contento al puro necessario : chè il ben vi¬  vere per la pochezza del tempo non veniva an¬  cora fuori. Ma poiché gli stringenti bisogni  cessarono, gl’ingegni che vennero appresso,  liberati dalla necessità, ebbero agio di pen¬  sare a qualcosa di meglio : e così in breve  crebbero le scienze, e possiamo pensare che  crebbero le arti più perfette. Le antiche disci¬  pline reputiamole necessarie: quelle poi che  gli uomini ritrovarono con l’ingegno, sono da  onorare come migliori delle altre. Perciò sono       Il — La natura e la legge morale    87    ridicoli quelli che lodano i muti animali e i  solitari! Sciti. Ciò che l’uomo fa per buona ra¬  gione, i leoni, gli orsi, i cinghiali, che sono  irragionevoli, non possono farlo. Se Prometeo  o qualche altro iddio avesse loro appiccato il  giudizio umano, non vivrebbero solitarii su  pei monti, non si divorerebbero l’un l’altro,  ma come noi fabbricherebbero templi, avrebbe  ciascuno il suo focolare, starebbero con leggi  comuni nelle città » (1).   § 11 . — Nemmeno l’aspetto più recente e si¬  stematico di questo naturalismo etico, che ci ai è  presentato nella veste evoluzionista, si sottrae a  questa inevitabile demolizione. Qui dal fatto  naturale si è passati alla legge, e dalla conside¬  razione statica a quella dinamica della na¬  tura. Queste dottrine pretendono che il corso  dell’evoluzione, mentre ci mostra la direzione,  nella quale ci siamo sviluppati, insieme e per¬  ciò appunto ci mostra anche la direzione nella  quale dobbiamo svilupparci. L’identificazione  sottintesa della causa e del fine fa parte della  loro premessa deterministica. L’essere ed il  dovere, il reale e l’ideale sono pareggiati. Ma  è evidente l’errore che si commette, quando,  assumendo per criterio dell’evoluzione la so¬  pravvivenza del più adatto, pretendiamo poi  di trasformare questo criterio biologico in cri¬  terio morale. Sopravvivenza del più adatto    (1) Luciano, Opere (trad. Settembrini) II, 240-242.        88    La morale al bivio    non vuol dire, come alcuni potrebbero sup¬  porre, sopravvivenza del più adatto a com¬  piere un proposito buono, ossia del più adatto  ad un fine buono, bensì solo sopravvivenza  del più adatto a vivere. Questa teoria scien¬  tifica può solo mostrare, quali siano le cause  che producono certi effetti biologici. Che siano  buoni o cattivi è tal giudizio ch’essa non può  pretendere di formulare. Lo Spencer invece  dichiara che « guidati da questa verità che  la condotta, di cui la morale si occupa, è una  parte della condotta in generale, e che ci ab¬  bisogna renderci conto esatto di ciò, che sia  la condotta in generale per comprendere poi  nel caso speciale che cosa ne sia quella parte,  che diciamo morale; e guidati poi da quest’altra  verità che per comprendere la condotta in ge¬  nerale, noi dobbiamo comprendere l’evoluzione  della condotta ; abbiamo infine riconosciuto,  che l’etica ha per oggetto proprio la forma,  che riveste la condotta universale negli ultimi  stadi della sua evoluzione, che sono poi quelli  dei tipi più evoluti della vita. Dunque le con¬  clusioni riconosciute dalla ipotesi evoluzio¬  nista contengono l’espressione della legge mo¬  rale » (1). Ora in realtà tutto ciò che può dirci  la dottrina evoluzionista è che certe specie di  condotta sono più evolute di certe altre. Ma  una tale condotta acquista per ciò solo diritto    (1) Spencer , Les bases de la morale evolutioniste  (trad. franQ.) 15; Conf. Moore, op. cit., 48 seg.        II — La natura e la legge morale    89    al riconoscimento morale? Più evoluto equi¬  varrebbe ad eticamente migliore? Dov’è la pro¬  va di ciò? Lo Spencer dice che questa con¬  clusione: la condotta è migliore in proporzio¬  ne della sua evoluzione, presuppone il prin¬  cipio edonistico che la vita sia in generale  accompagnata dal piacere e che una vita è  detta buona o cattiva, secondochè ci apporta  o no un sopprapiù di sensazioni piacévoli.  Cosicché in ultima istanza chi decide è il cri¬  terio del piacere. Non è che la condotta sia  migliore perchè in sé più evoluta, ma perché  essa ci reca maggior piacere. Soltanto dunque  il grado di evoluzione può diventare criterio  morale, se sia provato che l’essere più evoluto  è nello stesso tempo l’essere più felicitato. Dal¬  l’equazione più evoluto = più morale, si è pas¬  sati all’equazione, piacere = bene. Posto il noto  rapporto del bene e del male colla vita e col  suo contrario, lo Spencer, pur sollevando la  questione, se veramente la vita sia degna di  esser vissuta, non la risolve, ma dice soltanto :  in che si accordano pessimismo ed ottimismo  nell’apprezzamento o deprezzamento della  vita? evidentemente in questo che il loro giu¬  dizio axiologico è desunto dal presupposto, che  la vita è da dirsi buona o cattiva secondo che  vi sia o no un sovrappiù di piacere sul dolore.   Ma con ciò non si chiarisce la relazione tra  piacere ed evoluzione. Piacere è l’oggetto es¬  senziale del desiderio, e gli altri beni sono  tali soltanto in quanto mezzi all’esistenza del       90    La morale al bivio    piacere. La condotta più evoluta è detta mi¬  gliore solo perchè fonte di maggior piacere.  E a dimostrazione di ciò sono dichiarate suffi¬  cienti due condizioni : a) la condotta più evo¬  luta è produttrice d’una maggior quantità di  vita; b ) la vita è degna d’esser vissuta, perchè  contiene un sovrappiù di piacere sul dolore.   Ma appunto, dice Moore (1), se queste due  condizioni sono sufficienti, il piacere non è il  solo bene. Perchè se la maggior quantità di  vita conduce ad un aumento di piacere (come  vuole a), non è però la sola. E’ cioè una condi¬  zione sufficiente, ma non necessaria. Anche  una minor vita, se più intensa, ed uniforme-  mente gradevole, può dare maggior quantità  di piacere che non la più grande quantità di  vita, che dovrebbe essere solo degna d’esser  vissuta. Ma in tal caso, dato il principio edo¬  nistico, che il più alto bene, anzi il solo è il  piacere, noi dovremmo preferire la più pic¬  cola quantità di vita massimamente piacevole,  e quindi la meno evoluta. E qui appunto pren¬  de radice il contrasto stridente tra l’evoluzio¬  nismo, che guarda sopratutto alla specie, e  può quindi anche imporre il sacrifizio indivi¬  duale, il dolore, e l’edonismo, che è sempre  individualistico, egoistico e disposto perciò a  sacrificare al piacere del singolo l’interesse  della specie. In altre parole qui è il latente  conflitto tra l’individualismo e l’universalismo,    (1) Moore, op. cit., 52.          II — La natura e la legge morale    91    che sta in fondo alla morale spenceriana, l'in¬  dividualismo, che nasce dal suo edonismo,  l’universalismo, che nasce dal suo evoluzioni¬  smo, la tragica lotta tra il singolo, che vuol  massimare il suo piacere, e la specie, che esige  la massima evoluzione ed espansione della  vita (i).   Ma d’altra parte il fatto, che la vita porta  con sè un sopravvanzo di piacere sul dolore,  non è ancora sufficiente a provare che la vita  più evoluta è la migliore, o quanto meno non  si può in un tal punto di vista conservare la  posizione edonistica, che fa del piacere il solo  bene o il fine ultimo. Perchè di due diverse  quantità di vita, che rendano la stessa quan¬  tità di piacere, dovremmo preferire senz’altro  la più grande? In tal caso la condizione del  valore non starebbe nel piacere, ma bensì nel  grado di evoluzione espresso nella quantità di  vita.   § 12 . — Ci stanno qui dinanzi due opposti cri-  terii di valore, quello puramente evoluzionistico  della quantità della vita, sia individuale che  specifica, ma prevalentemente specifica, e quello  edonistico della quantità di piacere, anche  questo individuale e specifico, ma prevalente¬  mente individuale. E tra questi due criterii  sorgono infinite possibilità di conflitto, perchè  la quantificazione della vita in larghezza, e    (14) W. R. Sorley, Ethics of Naturalismi 256 seg.        La morale al bivio    92    lunghezza, la sua capacità espansiva in esten¬  sione e profondità (1) può ed è molto spesso at¬  tuata sotto la condizione di sacrifizi, di rinun-  cie, di dolori imposti all’individuo, come d’al¬  tra parte il piacere del singolo, la sua egoistica  affermazione non può il più delle volte realiz¬  zarsi se non a detrimento del gruppo. Nessuna  armonia prestabilita governa questi rapporti.  Ma il punto più pericoloso di quest’etica evo¬  luzionista sta in questa affermazione, che la  tendenza del processo evolutivo esprima la di¬  rezione di ciò, che deve essere. Ma chi ci au¬  torizza a ritenere che noi dobbiamo nella dire¬  zione dell’ evoluzione affermare senz’ altro  quella del progresso? Più evoluto è sempre  uguale a migliore? Non è un giudizio di fatto,  che prende il posto di uno di valore? Certa¬  mente questa superiorità in una concezione  realistica sarebbe affermata dal suo stesso  fatto di esistenza. Ciò non toglie che essa non  possa trovarsi nel più stridente conflitto colle  nostre aspirazioni, col nostro desiderio di me¬  glio, col nostro conato medesimo verso altre  ideali forme di esistenza. Il futuro non può  essere impegnato fatalmente dallo stato pre¬  sente, tiranneggiato dall’ attuale, dal fatto,  senza un’implicita rinuncia ad ogni sistema  morale. Ciò che noi dobbiamo fare non è e non  può essere la pura e semplice conseguenza di    (1) Guyau, Esquisse d'une morale sans obligation  ni sanction, Liv. I, eh. 1 e 2 , 83-103.    t>->u *45 le flit* < (fé ty-Ay tic t tvt tetri* 4?            jl _ /jo natura e la legge morale    03    Ciò che abbiamo fatto ,o che altri ha fatto  prima di noi. Del resto la superiorità di ciò,  che diciamo più evoluto, in che propriamente  consiste? E’ una superiorità assoluta? Niente  affatto. Noi, per esempio, potremo forse anche  accettare il processo evolutivo nel suo insie¬  me, e giustificarlo anche, ma con questo non  approviamo punto ogni singola sua parte, per  cui il Più evoluto differisca dal meno. Vi sono  evidentemente qui guadagni e perdite. Ed è  riserbato a noi il giudizio dei diversi risultati  dell’evoluzione. E questo solo basterebbe a  farci rifiutare il principio che più evoluto sia  ipso facto migliore. Anche dei prodotti evolu¬  tivi si fa una scala di valori e forse si segnano  anche i non valori, gli effetti considerati peg¬  giori delle cause. Non dunque l’etica si subor¬  dina all’ evoluzione, ma inversamente, in  quanto vi è un giudizio etico sopra di essa, il  giudizio del meglio.   Se io, ad esempio, approvo la selezione na¬  turale ottenuta mediante la legge d’adatta¬  mento, la sopravvivenza dei migliori nella  lotta per la vita, se questa teoria, gladiatoria, ,  dell’esistenza, come fu definita, diventa il mio  '"'criterio di valutazione, gli è soltanto perchè io  ne considero i risultati come un ideale degno  d’essere stimato. Sarà molto difficile che io  possa dare questa dimostrazione, che cioè .i l £i ù _  forte non solo abbia vinto, ma anche abbia  ragione di vincere, ragione nel senso ideale,  nel senso di giusto, di esigenza etica; diffidi-                  94    La morale al bivio    mente una tal giustizia persuaderà tutti, il  vinto in ispecial modo. Che il lupo divori l’a¬  gnello è legge di natura, ma che cosa c'entra  colla constatazione di questa brutale realtà, il  principio della giustizia e la sua ideale appros¬  simazione nell’umanità? Tanto vale arrestarci  alla crudele apologia del fatto, accettare la  necessità dell’iniquo e, deponendo l’ipocrita  maschera del moralista, mostrare francamente i  pugni dello struggle-for-lifer. La cosidetta giu¬  stizia della natura è ad ogni modo la giustizia  pensata dall’uomo e realizzata dalla natura.  Nella natura non c’è nessun ordine, perchè in  essa non ci sono che individui; ora l’ordine è  del generale, non dei singoli, allo stesso modo  che nella natura non c’è alcuna finalità, fuor¬  ché quella che v’imprime l’uomo. Con ciò non  si escludono i molti servigi che la dottrina  evoluzionista può aver reso alla scienza mo¬  rale; mettendola in contatto colla realtà e col  suo divenire, determinando i limiti del possi¬  bile etico e de’ suoi mezzi. Quello che bisogna  evitare è il facile sofisma, contenuto in espres¬  sioni di questo genere : poiché le forze della  natura lavorano in questo senso, questo deve  essere il giusto, questa è la strada al bene. Pri¬  ma di tutto i processi storici, che cadono nella  nostra esperienza, hanno un valore tempora¬  neo, e quindi relativo, e non possono mai  esprimere un’assoluta necessità. E poi nulla  è più pericoloso che queste abitudini d’osse¬  quente ammirazione per quest’ordine naturale,        Il — La natura e la legge morale    1)5    che molte volte non è che l’espressione del no¬  stro stesso desiderio e del nostro vantaggio.  La solenne maestà, che imprestiamo alle au¬  guste leggi di natura, trae tutta la sua forza  dal nostro desiderio di giustificare certi aspetti  opportuni del reale, che noi stessi abbiamo  concorso a creare, e alla cui stabile conserva¬  zione siamo fortemente interessati. La legge  di natura si deve rispettare, affermiamo, per¬  chè abbiamo anteriormente fatto legge di na¬  tura ciò di cui vogliamo proclamare il ri¬  spetto!    L      - Merv.    vnk            Capitolo III.    Il concetto di uomo.    § 1. — Dell’etica può darsi questa definizione  di schietto sapore socratico : L'elica è la dottrina  del concetto dell'uomo (1). Determinare ed  attuare il concetto dell’uomo, tale è appunto  il suo còmpito. Questo concetto è la massima  universalità e nello stesso tempo la massima  comprensione che ci sia dato toccare; in esso  si compendiano tutti i nostri interessi pratici  e teorici. L’uomo nel suo concetto abbraccia  anche la natura, in quanto è un mezzo per  l’attuazione del suo proprio ideale. E qui  l’uomo è inteso come atto e potenza, come es¬  sere fisico ed essere spirituale, come indi¬  viduo e come società. L’oggetto dell’etica non  può essere che l’uomo; e per tal modo l’etica  come dottrina dell’uomo è il centro della filo¬  sofia. Si può ripetere il verso del Pope: « The  proper study of mankind is man (2). Socrate   (1) Cohen, op. cit. 3.   (2) Lo stesso pensiero esprime Goethp, Wilhelm  Meisters Lehrjahre (Werfce, I. Abth. 21, 158).       IH — Il concetto di uomo    97    diceva: « Gli alberi non mii possono istruire,  bensì m’istruiscono gli uomini nella città ».  L’importanza grandissima di Socrate nella sto¬  ria della filosofia in genere e dell’etica in ispe-  cie, consiste appunto nell’avere scoperto il  concetto dell’uomo. Che cos’era infatti la mo¬  rale presso i Greci prima che lo spirito filo¬  sofico si fosse proposto questo problema? (i).  Era un comando, una prescrizione di carattere  religioso ovvero politico, e il costume, imposto  da Dio e dallo Stato, incorporato nella tradi¬  zione religiosa e politica, veniva accettato e  praticato. Uomo virtuoso è chi vi obbedisce,  come rileviamo dai più antichi documenti del  pensiero morale greco, cui è cara la forma  aforistica. Chè, mentre il pensiero ellenico nel  campo della filosofia s’era già proposto auda¬  cemente i grandi problemi dell’essere e del  divenire, rispetto alla pratica rimaneva chiuso  nell’ambito molto angusto della tradizione, e,  senza mostrare nessun spirito critico, accettava  il dato di fatto, la legge, il costume posto sotto  l’egida della divinità o sotto l’autorità della  legge civile. Ma anche per l’etica venne il  momento di risveglio dello spirito critico e  anch’essa venne creata scienza. Il suo avvento  come scienza è dato da questa grande sco¬  perta, che il pensiero greco fece riflettendo  sul costume: è l’uomo stesso che pone la    (1) W. Wundt. Sinleitung in der Philosophie*, 425  seguenti.    7.       68    La morale al bivio    norma, la legge e non più l’autorità o l’arbitrio  d’una divinità o d’un legislatore. Cosi si spiega  nella storia della filosofia l’importanza del  soggettivismo etico rappresentato dalla Sofi¬  stica, a parte il valore della sua risposta, a  parte il pericolo manifesto, che c’è nella S”~»  critica del costume e nel suo soggettivismo,  che può diventare arbitrio o scetticismo od  opportunismo (i).   § 2. — Perchè si fondasse la scienza morale,  come qualsiasi altra scienza, era necessaria  questa affermazione della ragione umana. Era  necessario che qui, come altrove, l’uomo dichia¬  rasse di essere la sola misura delle cose ; qui  la misura del bene e del male. La Sofistica at¬  tacca il principio antico dell’oggettività dei  valori religiosi, morali e politici. E’ dimostrato  per la prima volta che l’uomo è il creatore di  questi valori, che Stato, religione e costume  sono le sue creazioni (2). Ma c’era il pericolo  dell’arbitrario. A questo ovviò Socrate colla  scoperta del concetto di uomo, ma non del¬  l’uomo individuo , bensì dell’uomo in generale.  Conosci te stesso, deve socraticamente inten¬  dersi in questo senso, conosci o meglio ancora  riconosci l’uomo in te stesso. Sii uomo. Il buono  in tal caso, come prodotto umano, non è più    (t) Zuccante, Socrate, 73 seg.   (2) M. W undt. Geschichte der griechischen Ethik. I,  256 seg.; Gomperz, Les penseurs de la Grèce I, 412 seg.           Ili — Il concetto di uomo    99    arbitrario, soggettivo, egoistico, mutevole, con¬  venzionale, contradditorio come nella Sofistica,  è bensì normale, e la norma è nella natura  umana, ossia nella ragione. In un certo senso  il passo, che compie Socrate, è all’indietro  verso la norma tradizionale degli antichi buoni  costumi, contro le tendenze distruggitrici e de¬  negatrici della Sofistica. Il suo riferimento alla  norma scritta dello Stato ed a quella non  scritta degli Dei, è o meglio pare appunto un  ritorno alle due fonti eteronome della morale  antica, diritto e religione.   Ma qui è soltanto la parte vecchia, la re¬  staurazione per così dire socratica. Il nuovo,  la rivoluzione è altrove, cioè è nel fatto ch’egli  riconduce la virtù al sapere, e il sapere alla  conoscenza di se stesso, cioè alla conoscenza  dell’uomo (ma non nel senso sofistico, l’uomo  particolare, l’individuo), bensì all’uomo, cioè  ad un essere, che pensa secondo una generale  legge del pensiero. In altre parole ciò che  fonda Socrate è una morale, che ha per suo  centro l’idea dell’uomo. Il sapere è concettuale;  di qui l’importanza per Socrate della defini¬  zione (1). E’ quest’essere logico l'uomo così in¬  teso, che pone la virtù. Quindi non le conse¬  guenze esterne dei comandi morali, ma la  conoscenza della loro interna logica necessità  è per lui il fondamento della morale. Quella  di Socrate può definirsi dunque una pratica    <1) Zuccante, op. cit. 206 seg.         100    La inorale al bivio    dei concetti. In questo senso la virtù è sapere ;  l’intellettualismo etico dei Greci, che ha la sua  ragione nelle doti eccezionalmente elevate del  loro spirito, è fondato con tutti i vantaggi e  gli inconvenienti che vi si ricollegano.   Eccessiva è forse la fiducia nei poteri dell’in¬  telligenza per la pratica della vita. L’esperien¬  za dimostra i pericoli d’una dottrina morale  fondata esclusivamente sulla logica. Si insegna  veramente la virtù? Virtuoso è chi opera bene,  sapendolo, ossia opera per iscienza. La carat¬  teristica socratica è appunto questa unione tra  l’elemento teorico ed il pratico, tra la verità e  l’azione.   In Socrate il bene è immanente nell’uomo:  per Platone invece diventerà trascendente. Il  passaggio dal Maestro al discepolo potrebbe  riassumersi così: il primo avendo condotto  l’uomo al concetto, glie ne impone la pratica  e razionalizza così la vita dell’esperienza, il  secondo stacca addirittura questo dal mondo  empirico, ed introduce la ragione ad abitare  nel mondo intelligibile. In una parola Socrate  aveva immesso i concetti nella mente dell’uomo  o meglio ve li aveva risvegliati, poiché in  ogni intelletto umano essi sono in nuce. Pla¬  tone fa l’operazione inversa, conduce l’uomo  nel regno dei concetti. Una volta che i con¬  cetti di Socrate sono diventati le idee di Pla¬  tone, ossia si sono oggettivati, formando la  gerarchia delle essenze di fronte a quella delle  apparenze, è naturalissimo che la morale si       Ili — Il concetto di uomo    101    trasformi da una pratica dei concetti ad una  teoria di essi, o ad un loro mentale possesso.  La morale da operativa diventa contemplativa  e lo spirito dell’uomo, che aspira a conoscere,  trova nel termine ultimo di questa catena di  essenze il suo bene supremo, il bene dell'in¬  telletto.   Tra Socrate e Platone, Aristotele tiene una  via di mezzo colla sua dottrina dei fini e  della virtù, come abitudine del bene, frutto  dell’esercizio. La morale, fondata da Socrate,  è propriamente autonoma, nel senso che la vo¬  lontà dell’uomo pone la legge, ed è propria¬  mente idealistica, nel senso che supera la sfera  della realtà? Guardiamo al concetto socratico  di legge : Socrate dice 1 : la legge è la scoperta  dell’essere : conoscere come le cose siano è  porre nello stesso tempo la norma del nostro  operare a lor riguardo, tanto per quel che ri¬  flette l’uso delle piante o degli animali od altri  oggetti della natura (come accade nell’agricol¬  tura o pastorizia o qualsivoglia forma d’arte  od industria umana), quanto per quello che  riguarda il nostro corpo, la sua conservatone  in sanità e lo sviluppo delle sue forze ed ener¬  gie (medicina, ginnastica...). E lo stesso dicasi  dell’educazione intellettuale e morale, della  vita economica e politica. Sempre il conoscere  conduce alla legge. Non sempre però gli uo¬  mini riescono a scoprire ciò che la legge vuole,  l'essere : di qui gli errori e le colpe : 8? àv ótpa  toò 8vto? àgaprivy), tou voji([aou àfiapravst ; chi       102    La morale al bivio    manchi all’essere, manca alla legge. Questa è  una condizione universale dell’essere (1). Se  l’uomo vuole essere nel corpo come nello spi¬  rito: essere forte, sano, ricco, potente, ecc...,  se parimenti queste cose vuol essere la città,  bisogna rispettare la legge, bisogna rispettare  la loro entità, quella dell’uomo, quella della  città, l’entità umana, l’entità politica, ecc...  Ecco come il problema pratico diventa sovra-  tutto e prima di tutto un problema teorico:  bisogna conoscere l’essere per rispettarlo. La  legge è la scoperta stessa dell’essere, che è poi  insieme il suo pratico rispetto. E’ evidente che  così esposto il pensiero socratico si muove nel¬  l’ambito di un puro e semplice realismo. Ciò  che è, deve essere e non ciò che deve essere, è.  In altre parole non l’uomo, non la sua volontà  pongono la legge del bene, di quello che deve  essere. La legge del bene che è quanto dire  la sua condizione e il bene stesso preesistono  alla scoperta che l’intelletto dell’uomo ne po¬    ti) Nel Minos, II, 313 ®; III, 314 B C; 314®;  IV, 314®; 315.4®; VI, 316®; Vili, 316®; IX, 317®C.  La massima parte dei critici considerano”come non  platonico il Minos; forse è un abbozzo come crede  Grote, Plato and thè other companions of Socraies,  I, 337, n. 1. Comunque il contenutoèsocratico. Boeckl  ne fa un dialogo di Simone il calzolaio cui apparter¬  rebbe un dialogo rapi oc può sotto il titolo di Minos  (Diogenh Laerzio, II, 122), ma anche in tal caso  rispecchierebbe il pensiero di Socrate. Zeccante,  op. cit. 336 in nota.       Ili — Il concetto di uomo    103    Irà fare, e stanno al di fuori. All’uomo è dato  mediante la ragione conoscerli e, conosciutili,  operarli. Chi sa può, anzi vuole.   Esula ogni idealismo da questo sistema di  pensieri, che deve aprire la strada a ciò che si  chiama il realismo concettuale di Platone ( He-  griffrealismus). Noi potremmo accettare il  punto di vista socratico e la sua definizione di  legge come scoperta dell’essere, soltanto quan¬  do l’essere comprendesse tanto il reale quanto  l’ideale, cioè a dire tanto l’essere della natura  quanto quello della volontà, ossia il dover  essere. E infatti anche questo già vedemmo, è  una forma dell’essere ; ciò che deve essere anzi  è in un certo senso anche più di ciò che è. E’  una forma dell’essere più certa e profonda,  perchè è quella, cui compete una necessità mo¬  rale che a sua volta è una necessità imposta  alla nostra volontà dalla nostra ragione. Che  se il dover essere è in quanto è conosciuto, ciò  cui lo spirito dell’uomo dà il proprio assenti¬  mento, ciò che s’impone alla volontà, perchè si  è imposto alla ragione, esso acquista il mas¬  simo valore di esistenza, 1’esistenza ideale.   § 3. — Ritorniamo ora, dopo averne notato  gl’importanti precedenti, alla definizione del¬  l’etica come dottrina del concetto di uomo. Da  secoli l’uomo va brancolando e non trova se non  lentamente per gradi e attraverso infiniti dolori  la via, che lo conduce alla legge della sua vita.  I filosofi hanno naturalmente il diritto di mo-          104    La morale al bivio    strare ciò che l’uomo abbia saputo fare di se  stesso. E prendendo le mosse dai risultati otte¬  nuti, possono anche tentare, opera più difficile,  di mettere in luce il termine ideale, verso cui  lo sforzo umano tende, ed il processo interiore  della ricerca, che l’uomo fa del proprio ideale,  giacché l’uomo vive per realizzare se stesso,  per tradurre le molteplici potenze, di cui è  dotato, nelle forme di attività più elevate. Ma  che cosa è l’uomo? (1) La nozione dell’uomo è  estremamente complessa : come individuo è un  aggregato di sentimenti, d’emozioni, di ener¬  gie ; senza parlare del suo organismo animale  e di tutti i processi, che Vi sono implicati. Ma  l’idea di uomo al contrario è massimamente  semplice. L’uomo è il centro della filosofia teo¬  rica e pratica. Ma quale uomo? questo termine  equivoco può essere preso in due significati  almeno. Vi è la nozione empirica dell’uomo,  vi è la sua idea.   Io posso fermarmi all’individuo, ad una plu¬  ralità di individui (gruppo, famiglia, tribù,  classe, società) : questo singolo o queste comu¬  nità sono la realtà, compongono la storia , ma  appunto per ciò dati mutevoli dell’esperienza,  che hanno un valore infinitamente vario e ca¬  duco. Posso invece salire all’idea e questa ò  universale, permanente, identica, come ogni  concetto. L’individuo stesso, il singolo non è  mai un quid stabile : come coscienza imme-    (1) S. Lacrie, Etilica (trad. frani;.), 13, 23 seg.   /•m.» ty f*    y-tr t   Mmi*      l- U      bWv ti tV"      Ili — Il concetto di uomo    105    diata, come io empirico l’uomo è lo schiavo  d’una varietà, d’una serie infinita di stati psi¬  chici, che hanno sopratutto valore come sog¬  gettività ossia sentimento. Questo aggregato  sempre in via dii mutarsi e rifarsi nella cor¬  rente del pensiero è il reale dell’uomo, e sotto  quest’aspetto la coscienza individua è un pro¬  dotto della natura, che agisce colle sue forze  estrinseche e fisiologiche sopra di lui, trasci¬  nandolo qua e là capricciosamente nella irre¬  quieta instabilità della vita, l’uomo è un vero  suddito suo, protetto solamente dalle forze  coercitive dell’amore e della repulsione (pia¬  cere e dolore), che reggono le redini della sua  esistenza. Questo è l’uomo nella piena acce¬  zione realistica della parola, l’uomo il soggetto  dell’esperienza. La realtà immediata, quella  della nostra stessa coscienza, è il sentimento  più ancora che la rappresentazione, è l’attua¬  lità che può definirsi, il pensiero emozionale.  Ma questa realtà del pathos è un valore sin¬  golo, un dato storico, un effimero assoluta-  mente soggettivo, inaccessibile ed incomunica¬  bile agli altri. Sopra di esso non è possibile  fondare nessuna unità nè dentro, nè fuori  di noi.   Noi potremmo chiamare, come propone  H. Gomperz, patempirismo questo punto di vi¬  sta filosofico, per cui la realtà nella sua ultima  irriducibile espressione è il nostro stesso modo  di sentire, è l’esperienza infinitamente varia e  pienamente personale di un pathos. Il mondo        106    La morale al bivio    non sarebbe più, come dice Schopenhauer, la  mia rappresentazione espressa in termini di  idea, bensì la mia valutazione espressa in ter¬  mini di sentimento (i). Non esse est percipi,  bensì esse est pati. Quel principium individua -  lionis, che è in quasi tutta la tradizione filo¬  sofica dell’oriente e dell’occidente, mera illu¬  sione ed inganno, e che si tenta di superare  colla dottrina dell’essere, dell’assoluto, del-  l’unitutto non sarebbe invece la sola, l’unica  verità? La scoperta dell’/o, questa realtà su¬  prema, ma anche massima individualità, è  forse il fatto capitale nella storia del pensiero  filosofico. E' molto singolare questo enorme  paradosso : l’ultima cosa che l’uomo scopre è  appunto se stesso. Si direbbe che per arrivarvi   10 spirito abbia dovuto compiere per così dire  un lungo giro di esplorazione attraverso tutto   11 mondo esteriore. In fondo questo può na¬  scere da ciò che il mondo e l’io sono la stessa  cosa, lo stesso circolo, come direbbe Fechner,  soltanto che si tratta di abbracciare la figura  o standovi dentro od uscendone fuori.   §*• — Le cose sono le frontiere dello spirito,  ma non è men vero che lo spirito è il recipiente    (1) H. Gomperz, Weltanschauungslehre , I, 393 seg.,  305: « il patempirismo è un punto di vista che come  l’empirismo ideologico riconduce tutti i concetti al¬  l’esperienza, ma non riconosce in questa nuda espe¬  rienza soltanto rappresentazione, ma anche, come  sua forma, sentimento ».       Ili — Il concetto di uomo    107    delle cose. Agli inizi della speculazione filo¬  sofica ruomo, ch’era ancor fanciullo come spi¬  rilo, è saltato senz’altro fuori del circolo della  propria coscienza, e in un’affermazione di rea¬  lismo oggettivo, ha fatto il viaggio sensibile e  razionale dell’universo, credendo in piena fi¬  ducia ch’esso fosse qualche cosa di assoluta-  mente distinto da se stesso. L’esterno attrae :  il processo d’oggettivazione è stato così spinto  fino al punto di fare mondo anche del proprio   10 (mondo intelligibile). La fase religiosa, che  sta all’inizio della nostra vita mentale, è carat¬  terizzata da questa completa dedizione, che  l’uomo fa di se stesso al mondo esterno, oltre  i confini fisici, oltre il naturale. Versando nella  realtà esterna tutto il contenuto della propria  coscienza, riempie di divinità le cose e vive in  Dio. Nessuno meglio di S. Agostino esprime  questo esse in Dio, di tutto il passato, il pre¬  sente, e l’avvenire, l’universo e noi stessi come  sua parte (1). E’ semplicemente mirabile che  l’uomo abbia potuto attingere questo grado  sommo d’idealismo oggettivo. Platone ne aveva  già dato un esempio fecondo di imitazioni suc¬  cessive.   I realisti del medio-evo battono la stessa  strada. Ma il punto massimo fu toccato dal  neoplatonismo ; il misticismo è l’annullamento  totale deirio. Per gradi lo spirito ha percorso   11 cammino inverso ; ritraendosi poco a poco    (1) Agostino, Confessioni, I, 2, 6.              108    La morale al bivio    dalle cose, per riassumere il mondo nella pro¬  pria coscienza, nella costruzione progressiva  dell’idealismo soggettivo. Ed anche qui non ha  evitato gli eccessi pericolosi, tentando di abo¬  lire il mondo a profitto dell’io, l’esterno a fa¬  vore dell’interno, l’oggetto per il soggetto:  giungendo fino al solipsismo, forse anche più  in là fino all’affermazione di un io puramente  momentaneo.   Cartesio dice cogito ergo sum ; Berkeley esse  est percipi; Hume scioglie l’io nei suoi mo¬  menti : esso non è più che bundle or collection  di percezioni diverse che si susseguono l’una  l’altra con inconcepibile velocità e sono costan¬  temente in flusso e movimento (1). Per que¬  sta via si fondò l’individualismo gnoseologico  e anche quello morale fino all’anarchia del¬  l’unico stirneriano, alla volontà di potenza del-  YVbermensch nietzschiano , od alla verità pas¬  sionale di Sòren Kierkegaard (2). Non solo  non vi sarebbe allora più l’unità nel tutto,    (t) Hume, Treatise on human nature, IV sect. 6.  Lichtenberg, Yermischten Schriften, I, 99, dichiara:  si dovrebbe dire: si pensa in me come si dice tuona  nel cielo. Affermando il cartesiano cogito, io penso, si  afferma già troppo. Però ammettere, postulare un t'o,  è un bisogno pratico.   (2) La verità è soggettiva, e perciò invertendo i  termini, la soggettività è verace. Ma la passione è  d’ogni cosa la più soggettiva, dunque la passione è  la verità stessa, e l’uomo deve vivere nella passione,  se vuol vivere nella verità.        Ili — Il concetto di uomo    109    fuori di noi, con cui noi potessimo entrare  nella relazione stabile del pensiero razionale,  ma nemmeno l’unità del soggetto. Affidandoci  a questa suprema realtà, che è il nostro stato  passionale, corriamo rischio di smarrire ogni  unità, ogni legge, di volatilizzare, per così dire  .il mondo e noi stessi. Ma l’individuo fonda la  propria unità non nella sua reale vita patem-  pirica, bensì nell’idealità della conoscenza e  della ragione. Allo stesso modo che l’unità  esterna, l’unità della natura noi non la pos¬  siamo fondare nella sensazione, nel dato em¬  pirico, bensì nel concetto, nell’idea della legge.    § 5 Nell’individuo umano, nel reale che  appartiene alla storia, nell’io che è la espe¬  rienza immediata e mutevole, non posso fon¬  dare mai una legge nè del mondo, nè di me  stesso, in altri termini non posso fondare nè  scienza nè morale. Mi si consenta una breve  digressione d’ordine metafisico. I due proble¬  mi fondamentali della filosofìa, quello della co¬  noscenza e quello della volontà, il problema  logico e il problema morale sono strettamente  connessi e si risolvono per la stessa via. Da una  parte vogliamo evitare l’individualismo gno¬  seologico con le sue necessarie conseguenze dello  scetticismo e del solipsismo; dall’altra voglia¬  mo evitare l’individualismo etico, che è egoismo  edonismo, o dispotismo. Non c’è scienza se non  dell’universale, non c’è morale se non nella  legge. E per giungere a questi due risultati,    ' Chbkt   h Jk. ^   I « Q. > J   U*   « d   kìtrtóie jé hì   mjSejii    <u:4Hk    Ut    _ « m      110    La inorale al bivio    che completano ogni filosofia come teoria e  come pratica, bisogna ch’io fondi la conoscenza  e la volontà nella ragione, oltrepassando il  dato immediato della sensazione e del senti¬  mento, il soggettivismo patempirico, bisogna  ch’io giunga all’oggettivo come vero e come  buono, o per lo meno all’onnisoggettivo, in altre  parole bisogna ch’io esca dalla realtà per en¬  trare nell’idealità. Il mondo come rappresen¬  tazione è, per usare l’espressione cliffor-  diana (1), composto di soggetti, oggetti ed  eietti, cioè a dire chi sente, pensa, o rciorda,  la cosa sentita, pensata, o ricordata, e un ler-  tìura quid , dal quale non possiamo mai fare  astrazione, e che anzi, come vedremo, ha nella  costruzione mentale del mondo, che è il nostro  teatro ed il nostro dramma, una parte decisiva,  quella del testimonio della sua realtà il quale  ci dice che il mondo veduto, toccato, sen¬  tito, conosciuto, pensato, rievocato, nell’infi¬  nita varietà de’ suoi stati e dei suoi momenti,  il mondo, che diciamo reale, non è quello per  esempio del sogno o dell’allucinazione febbrile,  o pazzesca. Bisogna intendere l’eietto perchè  l'individuo cessi di trovarsi dinanai al mondo  come allo spettacolo del puro sogno. L’eietto è  la coscienza del nostro simile, pensata da noi,  come qualche cosa di assolutamente diverso  dagli oggetti del nostro senso, ed ipostatizzata,  fatta spirito come siamo noi stessi, è l'io altrui.    (1) Clifford, Lectures and Essays, II, 52 eeg.                   Ili — Il concetto di uomo    ili    Questa esistenza di condizioni psichiche appar¬  tenenti ad altri esseri è il frutto d’una ipotetica  trasposizione delle nostre proprie a quelle  parti della realtà, che noi chiamiamo gli altri  uomini.   Quali prove abbiamo a nostra dispostone  per il rispettivo accertamento del soggetto, del¬  l'oggetto e deireietto? Il soggetto può ancora  invocare a suo favore la dimostrazione carte¬  siana cogito ergo sum. A nessuno verrà in  mente di negare il soggetto, l'io almeno nella  sua realtà attuale, momentanea se non nella  sua continuità personale e nella sua identità  sostanziale. Il soggetto esiste per esperienza  immediata, è la nostra stessa coscienza nella  serie dei suoi infiniti momenti tenuti insieme  dal filo della memoria. Quanto all’oggetto, la  sua realtà interiore, come stato di coscienza,  non può essere dubbia. Poiché dopo tutto sola¬  mente in quanto nella coscienza prendono  posto gruppi di sensazioni e di percezioni (e  questi sono i veri oggetti della coscienza), vi  sono stati soggettivi. La cosa cambia, quando  volessimo stabilire l’esteriorità reale degli og¬  getti, ossia quando dall’oggetto della coscienza  volessimo passare all’oggetto del mondo ester¬  no. Allora per giungere all’affermazione del  valore reale o dell’esteriorità degli oggetti, ab¬  biamo bisogno d’introdurre questo tertium  quid, l’eietto, che è quanto dire affermare fuori  della nostra coscienza, stati di coscienza (al¬  trui), che equivalgono come produttori di og-            112    La inorale al bivio    getti ai nostri. E tanto più quando si pensi  che la nostra produzione d’oggetti della co¬  scienza, non è mai individuale, ma collettiva.  L’oggetto da noi pensato ha un’origine consog¬  gettiva, meglio ancora è sociale, è dato dal¬  l’esperienza tradizionale, consegnata nel lin¬  guaggio comune o scientifico. Pensiamo la cosa  intersoggettivamente. Rimane pur sempre que¬  sto quesito: la dimostrazione dell’eietto o me¬  glio la sua conoscenza, la sua introduzione  nella nostra coscienza, mentre esso ne è fuori.  Perchè il problema non è tanto di affermare o  negare la sua esistenza, quanto piuttosto la  sua conoscibilità, la sua trasformazione in og¬  getto per noi.   L’eietto, che in certo qual modo è l’unica  prova dell’esistenza reale dell’oggetto, non può  a sua volta diventare un oggetto per noi. Noi  lo conosciamo soltanto sulla base appunto di  quegli oggetti, che egli concorre a rendere reali  per la nostra coscienza. La conoscenza degli  spiriti, delle coscienze altrui, dei soggetti, non  avviene mai direttamente, ma solo indiretta¬  mente sulla base dei loro prodotti, gli oggetti  espressi, corporizzati per noi nel simbolo ver¬  bale. Il Mitmensch d’Avenarius ci è necessa¬  rio per dare al mondo degli oggetti una valida  conferma, esso funge da testimonio della sua  realtà. Non solo egli è una parte dell'Umge-  bung deU’ambiente, come dato quindi dell’e¬  sperienza, ma è la garanzia della sua oggettiva  validità, il complemento della nostra espe¬  rienza.      Ili — Il concetto di uomo    113    § 6._Il mondo rispecchiato nella coscienza   del nostro simile e da esso riflesso acquista per  noi mediante la sua testimonianza ( Aussagwng ) —   realtà e diventa oggetto di scienza. « Ogni 'in¬  dividuo umano, in presenza di date circostanze  ambienti e de’ loro svariati fattori, ammette  come un dato originario di trovarsi insieme ad  altri umani individui, donde gli provengono  molteplici testimonianze d’espressioni, e am¬  mette pure che ciò ch’esse testimoniano debba  essere in qualche rapporto di dipendenza col¬  l’ambiente medesimo, che li circonda. Qual¬  sivoglia contenuto conoscitivo appartenente  alle concezioni filosofiche del mondo critiche o  non critiche non è se non una variante di que¬  sta ipotesi iniziale ».   Il concetto naturale del mondo risulta perciò  composto di due parti : l’empirica e l’ipotetica;  l’empirica si forma mediante la mia esperien¬  za, l’ipotetica consiste nel significato, ch’io do  ai movimenti del mio simile (inclusivi anche  quelli dell’organo vocale e quindi pure i suoni  ed i rumori che ne restano prodotti), per modo  ch’io li interpreti non come fossero puri moti  meccanici, ma ch’essi divengano per me testi¬  monianze di altri fatti, che è quanto dire si  riferiscano appunto a suoni e a rumori emessi  ovvero ad un gusto provato, o ad un atto di  volontà o ad un sentimento, come è delle mie  stesse parole e de’ miei fatti. E come le mie  parole ed i miei fatti acquistano un senso in  relazione colla mia volontà, così rispetto al mio    8.       114    La morale ai bivio    simile, i predetti suoni e movimenti acquistano  un significato mediante la relazione con un  quid ipotetico che è l’intimo contenuto delle  loro estrinseche testimonianze. La distinzione  tra la parte empirica e la parte ipotetica del  mondo, come è concepito naturalmente, si  fonda sulla distinzione tra esperienza propria  ed esperienza altrui, benché certo la esperienza  altrui non sia mai per parte mia verificabile.  L’ammissione di questa parte ipotetica dà cer¬  tamente una maggior consonanza di conte¬  nuto coll’esperienza, che non darebbe la sua  reiezione (i).   Si possono collegare i due problemi : il gno¬  seologico e quello etico, e dimostrare che tanto    (1) Avenarids, Kritik der reinen Erfahrung , I, xv  — Id. Der menschliche Weltbegriff, 6 seg. « Questo  non vuol dire accettare l’introiezione, che consiste  nel fatto d’introdurre nel proprio simile rappresenta¬  zioni degli elementi compositori dell’ambiente, come  stati psichici, donde uascerebbe il tradizionale smem¬  bramento del mondo empirico, la perdita della sua  naturale unità, la sua distinzione in mondo interno  ed esterno, oggetto e soggetto e conseguente suo  sdoppiamento falsificatore della realtà. La scienza,  eliminando questa introiezione, restituisce alla conce¬  zione del mondo il suo valore unitario. Nell’empirio¬  criticismo non vi sono due modi d’essere, l’interno  e l’esterno, non esiste l’opposizione tra fisico e psi¬  chico, ma soltanto un contenuto dell’esperienza ora  trattato come assoluto ed ora come relativo, questo  ultimo caratterizzato dal punto di vista della rela¬  zione dell’ambiente coll’individuo che conosce,  mentre il primo ne astrae. » Ibid. u 2ò seg.       Ili — 11 concetto di uomo    115    l'uno quanto l’altro non si risolvono mai nei  limiti dell’individualismo. Non il primo perchè  a fondare la conoscenza mi è necessaria non  solo l’esperienza (reale), ma anche un elemento  ipotetico (ideale) il mio simile, il Mitmensch  d’Avenarius. L’oggetto ha la sua prova nel-  l’eietto. Nessun sapere senza linguaggio, e il  linguaggio, questo sistema di simboli, è come  fu ben detto l’oggetto sociale per eccellenza.  L’oggettività del mondo è nella parola, e  quindi, per così dire, verbale. Il mio simile,  non individuato, ma generalizzato nel pensiero  umano è il mio collaboratore nell’ordine gno¬  seologico, anzi è qualche cosa di più, ne è il  mallevadore.   Nell’ordine morale questo simile diventa il  prossimo (Mitmensch e Nebenmensch). Esso  compie rispetto alla volontà quel medesimo of¬  ficio che il primo compie rispetto alla cono¬  scenza. Esso soltanto sopraeleva la mia co¬  scienza empirica a quella metempirica, la con¬  duce ad una stabile unità. Esso forma il mio io  quello dell'io penso , io voglio , distinto dal puro  si pensa, si vuole in me. Se è un’esigenza pra¬  tica che vi sia un io, questa si forma soltanto  di fronte a Walter.   § 7. — Il nostro punto di partenza è che la  coscienza dell’altro, del prossimo, forma la  prima propria coscienza umana. Non dunque  il superuomo, bensì l’uomo nella sua integrità  ideale è l’oggetto del problema etico. Ma donde    IfW      J u      116    La morale al bivio    questo Nebenmensch, questo secondo uomo che  l’io colloca accanto a se stesso, e che, ciò che è  più importante, deve divenire se stesso, deve  cioè fondersi con se medesimo, nel concetto  totale ed unitario di uomo? E se uso questa  espressione tedesca Nebenmensch , gli è perchè  voglio contrapporla a quella, cui siamo abba¬  stanza famigliarizzati nella letteratura mo¬  derna del VUbermensch, il superuomo. Il vero  problema non è, come lo pensava Nietzsche,  l’avvento d eìVVbermensch, ma del Nebenmen¬  sch, poiché in questo è implicitamente con¬  tenuto tutto il Mensch. tutto l’uomo puro e  semplice, ossia l’ideale nostro lintcgrale. Poiché  in fondo tutta la fondazione della morale, come  dottrina del concetto di uomo, si ottiene per  questa via. Prima il nostro simile, Valter è  1 opposto e fino ad un certo segno la negazione  dell’io, poi è il suo eguale, la sua equazione,  infine è egli stesso un io, perchè è l’uomo.   La grande dicotomia, che la riflessione sopra  la propria coscienza opera, è quella fictiana  dell’io e del non io. L'io esprime la coscienza,  e il non io il suo oggetto, la cosa, che le si  contrappone. Qui non è il caso di giudicare  della teorica validità di questa proposizione, se  cioè possa veramente l’oggetto considerarsi  come il correlato del soggetto. Quello che cìin-  teressa è piuttosto la domanda : che significato  ha nella dottrina morale l’opposizione tra io  e non io? Essenzialmente questo che, mentre  nell’ordine gnoseologico all’t'o, al soggetto, alla       Ili — Il concetto di uomo    117    coscienza si oppongono il non io, l'oggetto, la  natura, la cosa, nell’ordine morale all’io si op¬  pone l’altro, cioè un altro essere di pari grado,  un uomo, una persona, non un oggetto, ma  un soggetto anch’esso. E questa differenza è di  capitale importanza. Ma non basta. Non sol¬  tanto in questo ordine morale nell’atto stesso  ch’io distinguo l’io dal non io, assegno a que¬  st’ultimo un valore personale, eguale al mio, in  quanto qui nel rapporto etico il non io è un  non io nel senso di un altro io, ossia è Valter  pensato per analogia albero; ma ciò che più  conta è che appunto il non io ( Valter ) è quello  che in certo qual modo crea, dà origine all’io,  all’eco (1). La mia coscienza di persona, ossia  l’elevazione della mia coscienza all’autoco¬  scienza è fatta per mezzo della coscienza, che  acquisto di un altro, il non io, nel rapporto  etico di questi due termini del giudizio: l’io  pone o riconosce il non io. Qui il non io è pre¬  dicato di un giudizio, che Kant chiama infi¬  nito, il cui schema è S è non P, dove il sog¬  getto è pensato nell’estensione di un concetto  indeterminato, che ha la sola determinazione  negativa di essere al di fuori dell’estensione di  un concetto positivo e determinato. Per di più  oltre che di un giudizio infinito, si tratta di un  giudizio genealogico. Quando dico che l’io rico¬  nosce, pone il non io, esprimo anche un’ori¬  gine.    (1) Cohen, op. cit., 198 seg.        118    La morale al bivio    Ora di quale dei due concetti, io e non io,  viene qui posta l’origine? Guardando superfi¬  cialmente sembrerebbe che l’io creasse il non  io, ma nel campo etico una tale affermazione  sarebbe oltremodo pericolosa. Il prossimo,  poiché il non io questo appunto denota, sa¬  rebbe in tal modo posto da noi, sarebbe quasi  lasciato al nostro arbitrio il suo riconoscimento.  Ma a chi guardù più attentamente appare l’op¬  posto. Non del non io qui si esprime l’origine,  bensì dell’io. Perchè infatti il nuovo qualche  cosa, che qui si pone, deve ritrovarsi nell’am¬  bito della negazione. Ora in quest’ambito ossia  nel predicato non io al di là del non si trova  appunto l 'io. Dunque in verità in questo giu¬  dizio infinito, che implica una genealogia, si  tratta dell’origine stessa dell’io. Contraddi¬  rebbe all’uso scientifico del giudizio‘infinito e  alla sua logica costruzione, fatta mediante la  particella negativa, che è il ^ dei Greci, che  la formula non io venisse usata in altro senso,  ossia si usasse per determinare e produrre una  cosa fosse anche del più alto valore. Non io  deve fungere qui esclusivamente come quel  concetto donde l’io origina, e non come equi¬  valente a cosa, che appartenga ad un ordine  loto coelo distinto dall’io e dalla persona. Non  certo dall’opposizione dell’io inteso come sui  conscientia con la cosa, può nascere il suo  pieno ed integro contenuto. Non io deve rife¬  rirsi quindi solo al concetto di uomo, come in  questo solo concetto l’io può trovare la sua  origine.        Ili — il concetto di uomo    119    Ed è notevole che la risposta psicologica  sulla formazione della coscienza personale è  perfettamente conforme all’analisi logica. La  psicologia infatti dimostra questa specie di dia¬  lettica nello sviluppo della coscienza personale :  tesi - 1° stadio, quello della proiezione, estrin¬  secazione immediata ed egoistica, che la co¬  scienza fa di sè sopra l’oggetto, la cosa, inclu¬  sivi anche gli altri; antitesi - 2° stadio, quello  della subbiezione di sè all 'alter, che è stato co¬  strutto per via imitativa ed elettiva ; sintesi -  3° stadio, l’*o sociale nella bipolarità deH’e^o  e dell 'alter (1).   § 8. — Il concetto di uomo non è il prodotto  puro e semplice d’una induzione composta per  processo astrattivo da una pluralità umana,  entro l’ambito della nostra esperienza. Una tale  astrazione non condurrebbe la logica e molto  meno l’etica alla scoperta di un tale concetto.  Il concetto, l’idea di uomo, hanno un valore  essenzialmente unitario, poggiano sull’unifica¬  zione di tutto quanto l’umano individuale e  storico, nella sua varia molteplicità e specifi¬  cazione. L’idea umana è ad un tempo una  semplificazione ed una generalizzazione, che ha  per fondamento non la pura sintesi empirica,  bensì qualche cosa, che va al di là dell’espe¬  rienza e della realtà, che non ne attende la    (1) Baldwin, Interprétation morale et sociale du  developenient meritai (trad. frane;.), 7-10.               120    La morate al bivio    conferma per affermarsi ; ma anzi l’anticipa,  la precorre. L’unificazione dell’io e del non io,  inteso come alter nel superiore concetto di  uomo, di persona, è sopratutto un prodotto,  una creazione della ragione. Ogni uomo è una  persona, è un giudizio che Kant chiamerebbe  sintetico a priori. Certo a sollecitare la mente  a questo supremo riconoscimento dell’umano,  devono aver concorso potentemente i senti¬  menti sviluppatisi nel consorzio, sul terreno  dell’esperienza sociale ; devono avere ancora  agito in modo precipuo gli slanci del pensiero  emozionale religioso, perchè è facile dimo¬  strare che le prime larghe affermazioni d uma¬  nità sono appunto entro questo campo. La lo¬  gica razionale ha avuto qui collaboratrice la  logica dei sentimenti. Senza dubbio questo  ideale dell’uomo noi non lo vogliamo comporre  sul terreno della pura fantasia ; nella trascen¬  denza assoluta non si possono collocare altri  prodotti che quelli della nostra immaginazione,  arbitrio, cioè utopia e sogni nebulosi.   Il vero idealismo, dice Cohen (1), non si  asserve, ma anzi si emancipa dalla realtà e  dall’esperienza : ma appunto per questo si  sente energicamente tenuto a non sopprimere  mentalmente la totalità stessa dell’esperienza,  se il filosofo idealista non vuol speculare per  l’aristofanesca Nefelococcigia, ma al contrario,  penetrato dal senso stesso della realtà, che gli    (1) Cohen, op. cit., 370.          Ili — Il concetto di uomo    121    è propria, vuol serrarla da vicino per legarla  alla sua idea, per dominarla, per trasformarla  Non diciamo dunque che il concetto di uomo  è per così dire un estratto d’una pluralità sto¬  rica di uomini, quelli individualizzati nella  nostra esperienza, sebbene inevitabilmente ab¬  bia in qualche esperienza la sua derivazione  reale. Perchè lo sforzo idealistico, che compie  la nostra mente per elevarsi a quel concetto,  supera quel qualunque complesso di fatti,  sempre limitato, che condiziona in ogni mo¬  mento la nostra esperienza. Trascendenza  questa ottenuta mediante un doppio processo  di eliminazione per un lato e di addizione dal¬  l’altro. Eliminazione di elementi puramente  transitivi della realtà, il caduco della storia,  ciò che, pur realizzandosi nell’individuo o nel  gruppo, non ha valore per l’idea. E addizione  di quanto non è ancora, ma che la ragione ci  persuade sarà come esigenza morale. Ed in ciò  appunto sta l’idealizzazione delle cose, che è  ancora la loro generalizzazione. Idee sono il  suo prodotto, quasi vorremmo dire nel senso  platonico, unità cioè che è universalità ed eter¬  nità, il vero reale sotto un certo aspetto, l’iden¬  tico a se stesso, di fronte al vario, al transi¬  torio, al particolare. Intanto il problema fon¬  damentale dell’etica è questo. Solo 1 uomo è  soggetto di dovere, non l’individuo : solo nel  concetto di uomo, che è poi ragione e volontà,  posso fondare una legge della condotta, e per  arrivare al concetto dell’uomo debbo passare         122    La morale al bivio    per quello di prossimo ( Nebenmensch ). Debbo  riconoscere Valter e questo alter deve pareg¬  giarsi all’eco, perchè io mi faccia veramente  tale in lui ; ed il punto culminante di questa  metamorfosi spirituale è rappresentato dal  termine tu, io e tu formando tra loro una equa¬  zione perfetta. Ma donde nasce l’affermazione  di questo secondo uomo che si colloca cosi  accanto a me in una condizione di parità mo¬  rale? E’ esso posto a priori dalla ragione, ov¬  vero a posteriori sul nudo terreno dell espe¬  rienza? Vedemmo che l 'io suppone il non io  e che il non io è l’altro, ch’esso è il termine  correlativo stesso dell’io, anzi è per così dire  coll’io in relazione di continuità tale, che que-  st 'alter, Valter-ego è l’origine stessa dell’io.  Non si costruisce, non si definisce logicamente  l’io se non sub conditione dell’ alter, se non  deducendolo da esso. La coscienza di se stesso  condiziona la coscienza di un altro. Questo è  il motivo fondamentale dell'etica e della vo¬  lontà che le sta a base (1).   §9.-11 pensiero greco è arrivato a liberare  dalla sua ganga empirica il genuino concetto di  uomo? Certo gli antichi hanno battuto questa  via, ma non sono pervenuti alla meta. Il loro  errore capitale da Socrate in poi è di cercare  non tanto l’unità umana nell’idea, quanto  piuttosto in ogni uomo nella sua ragione, nella    (1) Cohen, 200-202.                Ili — 11 concetto di uomo    m    sua anima. Il problema posto da Socrate è,  come vedemmo, il problema logico, che implica  anche quello etico. Davanti al suo occhio sta¬  vano gli uomini colle loro molteplici voca¬  zioni ed espressioni di vita ; per lui la que¬  stione non è di superare questa molteplicità e  di giungere all’unificazione ideale dell’ uma¬  nità. Per lui gli uomini rimangono gli uomini;  quelli del suo tempo e della sua città, gli Ate¬  niesi, gli Ellen'i. Nella determinazione del con¬  cetto di uomo egli si subordina alla condizione  transitoria, limitata e svariata della polis. Ciò  che egli vuole è la ragionevolezza di ciascuna  forma pratica nel vivere cittadino, l’unità in¬  teriore e logica d’ogni spirito in dipendenza  delle specifiche condizioni di vita e di condotta  che ciascuno persegue. Il suo ideale è una  praxis conforme a ragione. Questa particola¬  rità che è nello stesso tempo esteriorità, in  quanto il concetto si subordina alle condizioni  reali e specifiche dell’esistenza, finisce per  prendere il sopravvento presso i Greci. Fu  quindi una specie di dediaione che in nome  della saggezza l’uomo fece di se stesso prima  alla città terrena, e poi alla cosmopolis, alla  città dei saggi, o alla stessa natura in quanto  è un divino tempio della ragtione. Una piccola  minoranza seppe crearsi un hortulus conclusus  di solitarie virtù. I più nella ricerca della fe¬  licità sdrucciolano sulla china fiorita del¬  l'egoismo e del piacere. Il Nebenmensch non  era ancora raggiunto. Nello stesso Platone la                     124    La inorale al bivio    pluralità è presupposta e mantenuta nella tri¬  plice distinzione degli ordini che formano lo  Stato, che rispecchiano la gerarchia delle anime  nell’individuo. Il problema dell’unità umana  non sorge, allo stesso modo che manca quello  dell’unità dell’anima: è noto infatti che Pla¬  tone proietta nella Repubblica, nel corpo  sociale la triplice anima che suppone nell’in¬  dividuo.   Dove vediamo formarsi non propriamente  l’idea di uomo, ma piuttosto il suo sentimento  è sul terreno religioso negli scrittori ebraici.  Dire che la religione obbiettivizza la legge mo¬  rale, come sostengono molti, sostantivandola  in Dio, ossia in un ordine fuori di noi, invece  che nell’arbitrio d’un re, dii un legislatore, ecc.,  non può accogliersi che con molta cautela,  perchè Dio è prodotto dello spirito umano e  de’ suoi bisogni. Col trasferire il comando dal¬  l’uomo a Dio non si mette la legge al coperto  dall’egoismo, nè si esclude l’arbitrio poiché  Dio è troppo spesso il Dio di qualcuno; unser  Goti , come dicono i Tedeschi, il Dio d’un po¬  polo, d’una classe, d’una famiglia, d’una setta,  magari d’una sola persona. Dio diventa oggetto  d’una appropriazione egoistica e ciascuno cerca  convergerne il potere a’ suoi fini, per farne  arma e stromento de’ proprii interessi e delle  proprie passioni. Uno studio storico della pre¬  ghiera basterebbe a provarlo. Però la religione,  pur non fondando la morale, ha dato il primo  schema d’un universalismo, quello di Dio, e                  Ili — Il concetto di uomo    125    di un relativo oggettivismo, quello della sua  volontà. Dio è il bene. In fondo però la reli¬  giosità, essendo sempre un rapporto sentimen¬  tale tra una data creatura umana ed il suo  Dio, questo universalismo è più apparente che    reale. Ma indipendentemente da ciò vi è in ;   ogni religione un particfolarismo, che nasce    dal suo contenuto dogmatico (1). Infatti una  religione è anche una credenza in certi prin¬  cipi, riferentisé alle più urgenti e vitali que¬  stioni, che preoccupano l’umana intelligenza,  e formanti una cosmologia ed un’antropologia,  cioè una spiegazione del mondo e dell’uomo in  rapporto a Dio.   Il contenuto dogmatico costituisce appunto  il particolarismo della religione, perchè tutti  quelli che non lo accolgono, sono per ciò stesso,  messi al di fuori della comunità religiosa. Non  essendo concepibile che vi siano due saperi,  i credenti d’una fede sono necessariamente  indotti a considerare i miscredenti come ver¬  santi in errore : di qui lo spirito caratteristico  d’intolleranza, di qui la distinzione tra orto¬  dossi ed eretici. L’esperienza storica dimostra  che le religioni, sopratutto quelle che hanno  avuto le maggiori aspirazioni all'universalità,  sono quelle, che hanno esercitato maggior spi¬  rito d’intolleranza e di persecuzione, ed hanno  provocato le maggiori lotte, i piti sanguinosi  conflitti. Il cristianesimo stesso, che, mediante    (1) Cohen, 57-58.    r               126    La morale al bivio    c>    l’umanità di Cristo, realizza nella fede un vero  prinoipio di universalità, non ostante la sua  affermazione di carità, che si estende fino alle  ultime frontiere del genere umano, anzi ap¬  punto in quanto forse aspira ad essere la reli¬  gione di tutti gli uomini, non st è sottratta al  comune destino d’intolleranza e di persecu¬  zione. Ad ogni modo, pur dovendo ammettere  che la religione non possa toccare veramente  1 estremo ideale dell’umanità, anzi implicita¬  mente debba ricadere nel particolarismo e  quindi nel conflitto tra gli umani interessi,  dobbiamo riconoscere che quella del pensiero  religioso fu una fase necessaria per fondare  un vero ordine morale, che consista nel rico¬  noscimento dell’idea dell’uomo. A questo rico¬  noscimento era indispensabile far precedere un  sentimento morale, a fondare il quale contri¬  buì di molto la coscienza religiosa.   § 10- — In Dio, per così dire, l’uomo ha sco¬  perto se medesimo ed ha riconosciuto il suo  prossimo. Cosicché l’identificazione dell’uomo  per parte di se stesso, potrebbe dirsi abbia  avuto tre grandi momenti. E questo in corri¬  spondenza del pensiero profondamente ed elo¬  quentemente espresso dal Renan : non vi sono  in sostanza che tre grandi storie nel mondo:  la storia del popolo d’Israel, la storia dei Greci  e quella di Roma (1). Ognuno di questi tre    (1) Renan, Histoire du peuple d’Israel, I, Préface.        127    HI — lì concetto di uomo    grandi popoli ha dato un contributo spirituale,  secondo la sua propria natura; dalla sintesi  loro è scaturita la civiltà dell’occidente e la  coscienza tutta dell’umanità moderna. Il po¬  polo d’Israel ha affermato il momento religioso  dell’umanità: per mezzo della coscienza del-  l’uomo in Dio, dai Profeti a Cristo si è formata  la coscienza del prossimo (i). C’è poi il mo¬  mento logico, rappresentato dai filosofi Greci,  da Socrate agli Stoici, i quali si sforzarono di  attuare l’unità interna dell’uomo razionale, li¬  berandolo dall’irrazionale. C’è infine il mo¬  mento giuridico coll’elaborazione del concetto  di persona compiuto dal diritto romano.   I tre valori spirituali dell’anima davanti a  Dio, dell’intelligenza umana davanti alla ra¬  gione, della volontà dinanzi alla legge si com¬  pongono ad unità per formare il patrimonio  dell’umanità. Noi riconosciamo dunque una  grande importanza al pensiero religioso. Il  quale, in qualsiasi forma sia stato espresso, si  propose sempre lo scopo di liberare l’individuo  dall’angusto carcere del proprio egoismo. So¬  pratutto ciò è vero delle religioni che hanno  unificato Dio, perchè le politeistiche favolarono  poco l’eliminazione dell’egoismo, ma anzi, di¬  sperdendosi in una molteplicità di manifesta-    ! / ’utoh* •'     /cUW    ieri    (1) Sull’evoluzione del concetto di Dio presso gli  Ebrei, con f. Id. op. cit., I, 173 seg. ; 235 seg. ; Chan-  tepie dé Saossàye, Manuel d'histoire dea Religione,  193 seg.; 201 seg.; 215 seg.                >    128 La morale al bivio    aioni personali, si metterebbero piuttosto al  servizio degli interessi egoistici, mentre il mo¬  noteismo, unificando Dio, unificò anche gli uo¬  mini. Il monoteismo perderebbe ogni signifi¬  cato storico, se il suo concetto d’un Dio unico  non implicasse appunto questa conclusione:  l’unità umana, per modo che si possa dire che  il Dio unico non tanto si contrapponga ai molti  Dei, quanto piuttosto ai molti uomini e ai  molti popoli adoratori di questi de 1 . Il messia¬  nismo, questa anima del monoteismo giudaico,  implica l’avvento dell’umanità, nel trionfo ap¬  punto del Dio unico.   I profeti scoprono questo D o, e lo scoprono  nella loro messianica idea di una unificazione  del mondo umano, ossia nell’unità umana.  L’unità di Dio non ha altro originario signi¬  ficato che l’unità umana. Ma per qual via il  profeta ebreo giunge a questa unificazione?  L’altro è lo straniero : ma lo straniero offende  quell’unità, che il Dio unico rappresenta per  l’uomo. Bisogna quindi far scomparire questa  apparente contraddizione, bisogna far scompa¬  rire lo straniero. Il principio etnico di separare  lo straniero dal popolo eletto, che contraddi¬  ceva offendendolo all’unità del suo Dio, deve  scomparire. « Lo straniero sia per voi come  colui che è nato nel paese ». La pietà verso il  povero è espressa nella formula: lo straniero,  l’orfano e la vedova. Una sola legge è comune  allo straniero e all’indigeno! Lo straniero è  stato dunque il termine mediano per giungere al         XXI — Il concetto di uomo    129    concetto d’umanità (1). Del resto anche per  altra via il monoteismo giudaico affermava 1 u-  nità del genere umano nel concetto creazio-  nistico. In Filone ebreo, confluendo la tradi¬  zione mosaica ed il profetismo messianico col¬  l’idealismo platonico, si opera il sincretismo  religioso filosofico di due civiltà, di due mondi,  l’oriente e l’occidente. Ciò che Mosè insegna,  insegna per lui anche Platone. Ciò che Mosè  rivela, Platone dimostra. L’unità del genere  umano esige l’unità nella sua idea. Ma si può  dire che per questa via si raggiunga la solu¬  zione della questione? Dio ha creato un sol  uomo, il primo, o la prima coppia. La diver¬  sità delle stirpi, la diversità delle lingue hanno  la loro ragione storica nel peccato, nella ca¬  duta. Razionalmente parlando, il problema re¬  ligioso non va più in là, non si trasforma in  problema morale. Certamente questi prece¬  denti religiosi del concetto di uomo sono della  massima importanza. Il momento culminante  è quello del cristianesimo. L’amor di Dio (pa¬  dre celeste) fonda quello dell’uomo.   Amare e riconoscere il prossimo : ecco i due  punti di vista, il religioso ed il morale, sotto i  quali lo stesso problema dell’identificazione  dell’eco e dell’aZ/er è stato posto. Nella lingua  ebraica la stessa espressione vale riconoscere  ed amare, essendo il sentimento come un in¬  tuito del cuore, il pathos diventa la più alta    filoncju**    (1) Levitico, XIX, 34; Cohen, op. cit., 203 seg.   9.         130    La morale al bivio    forma della conoscenza, e quindi a più forte  ragione, amare sarebbe anche riconoscere.  L’amore ha creato il prossimo, e questa è tale  opera che l’etica come storia non può impic¬  ciolire, ma deve affermare e pregiare. Ma l’etica  come dottrina deve andare per la sua strada:  essa non può lasciarsi vincolare dalla lingua  e dal precetto religioso, che non è mai con¬  cetto. Amore è affetto, anche nel significato  ordinario. Ma la coscienza di se stesso che im¬  pone quella dell’altro, non può fondarsi sul¬  l’affetto, bensì sulla ragione, che la esige dalla  volontà. Il riconoscimento dell’altro è per sua  parte un diritto, per parte nostra un dovere,  e per ottenerlo l'altro non ha bisogno di affi¬  darsi all’affetto, all’amore, poiché il suo rico¬  noscimento è affidato ad un valore più alt'» e  più sicuro, esso fa parte del nostro sapere  concettuale.   § fi. — Nella graduale formazione del con¬  cetto di uomo noi siamo storicamente passati  attraverso ad una serie di comunità umane,  che essenzialmente potrebbero essere raccolte  sotto tre tipi : la comunità del sangue o la fa¬  miglia, che si compendia nella casa; la comu¬  nità della schiatta o la nazione espressa nella  polis, nel suo più ampio significato; la comu¬  nità della fede, creata dalla Chiesa. Ma nono¬  stante l’alta importanza storica di tutte queste  forme di comunità, noi sentiamo che ci oc¬  corre salire, per raggiungere veramente l’ideale     Ili — Tl concetto di uomo    131    dell’uomo, ad un’altra forma più elevata, per¬  chè tutte queste tradiscono la loro origine par¬  ticolare. Essa non può essere rappresentata  che dalla comunità degli esseri morali, ossia  delle persone. Se guardiamo qual’è il con¬  cetto, che starebbe a base d’una siffatta comu¬  nità, vediamo che esso, anche se non esplici¬  tamente dichiarato, è quello d’un contratto.  Non si tratta certo di ricadere nella dottrina  contrattuale esposta a più riprese nella Storia  della filosofia, sopratutto nella forma datale  dall’Hobbes, che parte da una considerazione  atomistica dell’umanità ed egoistica insieme;  e ponendo tra gli egoismi umani in conflitto  un contratto, allo scopo di mantenere la pace,  fa appello alla forza, confondendo la storia  col diritto.   Il contratto, che sta tacitamente a base della  comunità tra le persone, riposa sopra la volontà,  che riconosce aìYalter un diritto. Ogni mem¬  bro di questa comunità è un soggetto pari in  diritto. L 'alter è diventato in forza di questo  legame contrattuale la persona, cui io mi ri¬  volgo in un avvicinamento spirituale, che ha  il mutuo rispetto per base, e diventa così il tu.  Tu è più che egli. Egli è ancor fuori della mia  coscienza. Tu ne fa parte integrante, lo e tu  si suppongono a vicenda. Non posso dire tu  senza riferire il tu all’io senza unirmi con esso.  Così Valter si muta nella coscienza duale dell’io.  Le volontà, che stanno a base d’ogni rapporto  contrattuale si unificano. Il dialogo verbale            132    La morale al bivio    è il presupposto di quello morale. Il pro¬  gresso nell’idea di persona è questo ravvici¬  namento d elì'aller fino al tu. Ogni altro deve  diventare un tu, deve cioè essere elevato a quel  massimo grado di famigliarità morale e d’in¬  timità che si esprime nel tu, per cui si attinge  quel supremo consenso spirituale, a cui si rife¬  risce il verso dantesco   « S’io m’intuassi, come tu t’immii » (1)   Qui starebbe il significato di quel decreto reso  dalla Convenzione nazionale, che imponeva il  tutoìement obligatorio tra i nuovi cittadini  francesi. I più che guardano soltanto alla su¬  perficialità della cosa sorridono e non ne scor¬  gono il profndo significato morale e civile. Non  fu quello l’effetto di grossolana e bassa pas¬  sione d’invidia, nè d’uno sciocco egualitarismo,  bensì fu la forma sensibile, forse ingenua, d'un  nobile ideale fraterno, che partì dall’alto, quasi  un segno immaginato dagli spiriti più colti e  delicati per indicare il carattere profondamente  democratico della nuova città degli uomini (2).   Nel campo puramente teorico sarebbe forse  anche possibile che il soggetto ponesse l’og¬  getto senza correlazione. Così nell’idealismo  assoluto. Ma nel campo etico ciò è impossibile.  Qui l’oggetto è il stimile, la sua esistenza non    (1) Dante, Par. IX, 81.   (2) Aulard, Études et lepons sur la Révolution  franpuise, 3» serie, 25-35.          Ili — Il concetto di uomo    133    è una posizione pura e semplice del soggetto,  dell’io, perchè è esso stesso un soggetto. Qui  ogni io suppone alla sua stessa affermazione  un alter , non è mai il primo di una serie. La  preesistenza e la coesistenza di altri io s im¬  pone. Nella pratica nessuno di noi è senza  precedenti, senza modelli e senza collabora¬  tori. Nel rapporto etico, anche il più semplice,  è implicito, sia pure tacitamente un contratto.  L’altruismo quindi, che noi affermiamo, non  è un prodotto psicologico o sociologico, come  nel positivismo o nel sociologismo, non è una  trasformazione graduale dell’egoismo, frutto  di adattamento, selezione, ereditarietà, od altro  processo trasformativo o complicativo. Il no¬  stro altruismo è una necessità logica, un’idea.  Allo stesso modo che la nostra affermazione  dell’umanità non è nè l’umanesimo letterario,  nè l’umanitarismo comtiano, la coscienza pro¬  gressivamente realizzata nell’individuo del  grande essere, di cui è parte, nè il più mo¬  derno umanismo pragmatistico. Non è la reli¬  gione dell’umanità, quella che vogliamo fon¬  dare, ma puramente e semplicemente la mo¬  rale, come la dottrina del concetto di uomo.    ^niCf>vu r JK  Ut ) >t>   /\vrlu{óuUH    /l (L ft.1        0 t* pMRWal  ft tf (o NTi-rsXl           Capitolo IV.    L’individualismo etico.    § 1- — Il sentimento non basta a darci ragione  dell’ordine morale, e lo dimostrano gli infrut¬  tuosi tentativi compiuti in questo senso, e più  particolarmente quelli, che hanno cercato di  ricondurre l’intero sistema delle relazioni mo¬  rali a quell’unico universale e primitivo senti¬  mento, che dicesi dell’umana simpatia. Prima  di saggiarne criticamente il valore etico, ac¬  cenniamo rapidamente allo sviluppo storico di  questo principio. Già Aristotele studia la com¬  passione, specialmente in rapporto alla teoria  del tragico (1) ; però sono forse gli Stoici quelli  che parlano per i primi di simpatia (oufXTriéOeia)  nel nostro significato (2). Il noto verso di Te¬  renzio : homo sum et nihil humani alienimi a  me pitto, è d ispirazione stoica. Marco Aurelio  parla di au[i.7ta0eia tmv óXtov , condizionata  dall’unità dell’insieme delle cose nel   (1) Artis Rhetoricae, li, 8, 13856, 13 seg.• id 8  13866 9 seg.; Eth. Nic., IX, 4, 1166 a 1 seg.;   (2) Brochard, op. cit., 519.             XV — L’individualismo etico    135    divino (1). Cosi gli Stoici estendono questo con¬  cetto per modo da comprendere cogli uomini  la totalità delle cose. Anche per Plotino le  anime individuali, emananti dall’anima uni¬  versale, sono collegate simpaticamente tra loro.  Il Tutto è un organismo simpatico (2). Questo  motivo sarà più tardi ripreso da Spinoza, il  quale ritorna alla concezione stoica: l’indivi¬  duo, che acquista la consapevolezza di essere  compreso nella divinità ed identico ad essa,  raggiunge per tal via Yamor Dei intellectualis.  Vediamo noi e tutte le cose sub specie aeterni-  talis, ma con ciò non si realizza ancora la vera  simpatia, poiché è soppressa ogni passione (3).  Che anzi una vera teoria etica, che abbia il  concetto di simpatia a suo fondamento, si ebbe  solo in una fase moderna della filosofìa. Con¬  tro il selfish System la filosofia inglese fondò  la morale della simpatia. In Shaftesbury, in  cui rivive l’antica concezione della vita, se¬  condo la quale la morale coincide collo svi¬  luppo pieno della vera e naturale essenza del¬  l’uomo, e perciò anche con la sua vera felicità,  l’elemento morale appare come il vero umano,    (1) Gommen. VII, 9. IX, 9. — Egli dice pure : tu  non sei pépos ma |iéXos, non mente ma membro, non  come la pietra in un mucchio ma come un organo nel  corpo. (VII, 13). — Però l’apatia stoica combatte l'e¬  mozione simpatica « gemi con gli altri, ma guardati  dal gemere in te stesso », dice Epitteto.   (2) Ennead, IV, 3, 8.   (3) Eth., IV, 24-46.                136    La morale al bivio    come il fiore della vita, come lo svolgimento  perfetto delle naturali disposizioni.   Di fronte all'Hobbes, che aveva affermato il  puro egoismo, e di fronte al Cumberland, che  faceva teologicamente risalire a Dio l’armo¬  nia tra l’egoismo e l’altruismo, il bene proprio  e quello collettivo, Shaftesbury afferma che  la moralità è il complemento di tutto l’uomo,  che vive per sè quanto per gli altri. Onde Pope  dirà che l’uomo nella sua vita può essere con¬  siderato simile ad un pianeta, dotato del dop¬  pio movimento di rotazione sopra il proprio  asse e di rivoluzione intorno al sole, perchè  c’è in lui un naturale riferimento agli interessi  propri , ma anche qualche cosa, che lo spinge  verso gli altri. Mediante lo svolgimento della  sua individualità, e soltanto mediante esso,  l’uomo può lusingarsi di far parte dell’uni¬  verso. Ma questa filosofia, che ha una con¬  clusione essenzialmente ottimistica, ha nello  stesso tempo un carattere aristocratico, perchè,  secondo lo Shaftesbury, solo nell’uomo com¬  pletamente evoluto si riesce a comporre questo  ben equilibrato sistema delle tendenze egoisti¬  che e delle altruistiche, ed a far quindi cessare  il tradizionale conflitto tra sè e gli altri, che si  rispecchia quotidianamente nei gradi inferiori  dell’umanità.   Così nonostante l’elemento della simpatia,  tale dottrina non diventa veramente umana,  con valore universale, ma permane in una fase  individualistica. La morale non consisterebbe       IV — L'individualismo etico    137    nel predominio di certe massime generali, nel¬  l’assoggettamento della propria volontà a norme  determinate, bensì nel vivere nella pienezza  d’una personalità completa. Di qui il carat¬  tere di virtuosità, che ebbe poi tanta parte  nel pensiero di questi tempi, virtuosità intesa  non tanto nel senso di virtù, quanto di capa¬  cità. Tutte le tendenze dell’individuo si svol¬  gono, armonizzandosi in una perfetta condotta  di vita, procurando la sua e l’altrui felicità.  Risorge l’ideale greco della calocagalia. Questa  morale diventa sentimentale, desumendo il suo  ideale dall’intimità della vita individuale. I  giudizi morali di approvazione e di repulsione  si fondano, è vero, sulla facoltà dell’uomo  di farsi come oggetto le proprie funzioni, vale  a dire sulla riflessione, ma non sono semplice-  mente una conoscenza di proprii stati, bensì  affetti della riflessione, e come tali costituiscono  il senso morale (1). La radice psicologica del¬  l’elemento etico si trasporta dal campo della  conoscenza intellettuale a quello del sentimento  ed è in immediato rapporto con la vita este¬  tica. Il buono si accosta al bello nel mondo  del volere e dell’agire. Come il bello, consiste  in un’armonica unità del vario, in un perfetto  sviluppo delle naturali disposizioni, esso sod¬  disfa e vivifica ed è del pari l’oggetto di un  intimo consenso, insito nella profonda natura   (1) Windelbland, Storia della filosofia (trad. it.), II,  114, 203. — Sidgwick, Oulines of thè History of Ethics,  184 seg.              138    La morale al bivio    dell’uomo. Il gusto è la facoltà dominante sì  estetica che etica. Particolarmente l’Hutcheson  nella filosofìa inglese ha sviluppato il concetto  del senso morale quasi sesto senso, come fa¬  coltà originariamente comune a tutti gli uo¬  mini, nel distinguere il bene dal male. La  simpatia è il senso, cuius vi super aliorum  conditione commoventur homines, idque in¬  nato quodam impetu.   § 2._Anche Hume riferisce i giudizi morali   alla forma fondamentale e semplice della sim¬  patia, come capacità di consentire il bene e il  male altrui magari in una forma più debole  del proprio (1). Smith dall oggettivismo sim¬  patetico passa al soggettivismo, perchè l’es¬  senza della simpatia per lui non è soltanto  nella capacità di sentire le conseguenze del  piacere e del dolore dal punto di vista del¬  l’interessato, ma anche nella facoltà di trasfe¬  rirsi nello stato d’animo dell’agente e di sen¬  tire con lui i suoi motivi. Nel meccanismo dei  rapporti simpatetici vede la stessa compene¬  trazione degli interessi individuali, eh egli cre¬  deva d’aver trovato nel campo dello scambio  dei beni esteriori, nel meccanismo dell’offerta  e della domanda rispetto al movimento dei  prodotti e all’esercizio del lavoro. Continuano  questa filosofia anche i più recenti pensatori    (1) Windblbland, op. cit., II, 214-215. Laviosa, La  filosofia scientifica del diritto in Inghilterra , 804 seg.                IV — L’individualismo etico    139    dell’Inghilterra, specialmente lo Spencer che,  servendosi del substrato evoluzionistico, riesce  a spiegare la trasformazione dei sentimenti  egoistici in sentimenti altruistici attraverso alla  fase intermedia dei sentimenti ego-altruistici,  mediante le leggi dell’adattamento, della sele¬  zione, dell’ereditarietà, concludendo ad un in¬  definito aumento della simpatia nelle relazioni  degli uomini tra loro. Il positivismo francese,  partendo da altre considerazioni, è giunto con  Comte press’a poco allo stesso risultato, perchè  anche per Comte il progresso è il passaggio  dall’egoismo all’altruismo, onde la sua conclu¬  sione: « l’amore per principio, l’ordine per  base, il progresso per fine ». Per una via total¬  mente diversa Schopenhauer perviene ad  uguale conclusione. Esclusa l’origine empirica  e la spiegazione psicologica, la simpatia acqui¬  sta nel suo sistema un valore metafisico, è  VVrphànomen, in cui si rivela 1’ h xal 7tàv  della volontà. Per essa ogni io vede se stesso  in ogni altro e gli si accomuna nel dolore uni¬  versale (1).   § 3 . — Prima di domandarci quale valore  etico si possa assegnare alla simpatia, dob¬  biamo riconoscerne 1’esistenza, come un dato  diretto ed originario allo stesso titolo del¬  l’egoismo. Le potenze, che si possono chia-    (1) Schopenhauer, G-rundlage der inorai , § 22 (IV,  264 seg.)    pY/5fjrM-to  a vive vi                     140    La morale al bivio    mare centrifughe e le centripete sono ugual¬  mente legittime e primitive nell’uomo. « La  vita non si contrae nel centro oscuro di sè,  ma si dilata verso la periferia; è centrifuga e  non soltanto centripeta. Ogni essere, forse, è  un frammento di vita, in cui freme una sorda  sensazione di manchevolezza ed un oscuro  desiderio verso l’altro » (1). Anche il Paulsen  pone i sentimenti, ch’egli chiama idiopatici ed  i simpatici, come egualmente naturali e ori¬  ginar! (2), e Simmel considera come un vero  pregiudizio psicologico quello di ritenere l’uo¬  mo primitivo quale un essere essenzialmente  egoista (3) : piuttosto l’egoismo, la coscienza  di sè e dei proprii fini è un acquisto successivo  nello sviluppo mentale e sociale dell’umanità,  un punto d’arrivo più che di partenza. Il sel¬  vaggio ha scarso senso della propria persona¬  lità, e quindi non è, a parlar propriamente,  egoista, chè anzi si dimostra capace di sim¬  patizzare vivamente co’ proprii simili. E’ cu¬  rioso poi che nell’affermare questa natura es¬  senzialmente egoista dell’uomo si siano accor¬  dati pensatori di tendenze opposte, teologi,  razionalisti e scettici. Vediamo infatti un filo¬  sofo come l’Hobbes dedurre dalle sue premesse  dottrinarie con logica spietata le note formule    (1) Petrone, Problemi del mondo morale, 219.   (2) Paulsen, System der Ethik 5 , I, 231, 359 seg.,  II, 121 seg.   (3) Simmel, Einleitung «» die Moralrvissenschaft,  I, 86 seg.          141    IV - L’individualismo etico    pessimistiche dell 'homo homini lupus e del  bellum omnium conira omnes, e accanto ad  esso, scrittori di massime ed arguti aforismi  come La Rochefoucauld e Chamfort, il primo  dei quali affermava, che l’amor proprio non si  posa mai fuori di sè, e non si ferma sui sog¬  getti estranei, se non come l’ape sui fiori per  cavarne quel 1 che le conviene, e il secondo  che è difficile trovare la felicità in noi, impos¬  sibile poi trovarla al di fuori. Ma d’altra parte,  abbiamo anche un teologo come Harnack, che  pensa pur egli essere l’amore di sè nell’or¬  dine naturale delle cose, mentre l’amore per  gli altri apparterrebbe già a qualcosa di so¬  vrannaturale, quasi fosse un dono di Dio.  L’uomo, abbandonato alle semplici forze della  sua natura, sarebbe incapace di avvicinarsi  simpaticamente al suo simile, vi perviene sol¬  tanto, se illuminato dalla grazia divina (1).  Però un’opinione di tal genere difficilmente  potrebbe dimostrarsi sulla base dello schietto  evangelismo. Comunque, è certo che i tenta¬  tivi fatti per far derivare il sentimento morale  dal puro egoismo mediante una riflessione ar¬  tificiosa e complicata sopra i proprii interessi,  non sembrano aver raggiunto il loro scopo.  L’aritmetica morale di un Bentham, come l’as¬  sociazionismo utilitaristico di un Mill sono in¬  sufficienti a spiegare il sentimento dell’obbli-  gazione morale. D’altra parte però nemmeno    (1) Hòffding, Morale, 35.                      143    La morale al bivio    la simpatia per se stessa, non ostante il suo  alto valore etico, può dare ragione del senti¬  mento morale, e molto meno del giudizio, che  implica il concetto di un dovere, di un’esi¬  genza, o di una legge, il cui presupposto è  l’universalità e la costanza. La simpatia ci  appare sempre come qualche cosa di ristretto,  d’individuale e perciò anche d’arbitrario. Non  possiamo affidare ad essa la direzione della  vita morale; per quanto essa vi trovi il suo  alimento, ma non la garanzia della sua stabi¬  lità. Guardando le relazioni simpatiche, che  l’uomo stringe co’ proprii simili, esse ci si ri¬  velano come altrettanti circoli o zone concen¬  triche all’t'o, dai rapporti di famiglia a quelli  di classe, via via fino ai più larghi rapporti  umani. Ma questo sviluppo normale de’ nostri  sentimenti può subire molte eccezioni. Abbia¬  mo esperienza di frequentissime inversioni nel  campo delle relazioni simpatiche, che dànno  loro un carattere di capricciosa idiosincrasia,  in aperta contraddizione con quella stabile  universalità, che deve essere posta a fonda¬  mento di un sistema etico. Le nostre simpatie  peccano talvolta di eccessiva unilateralità, co¬  me accade nelle forme concentrate della pas¬  sione, ovvero d’una eccessiva espansione, co¬  me avviene nelle forme diffuse del sentimen¬  talismo umanitario. Nè sempre le simpatie  sono giustificate e ragionevoli o rivelano vera  elevatezza morale, per non parlare poi degli  aspetti morbosi, ch’esse possono assumere.             IV — L'individualismo etico    143    Nella formazione dei sentimenti simpatici non  basterebbe, secondo Hòffding, 1 evoluzione in¬  dividuale a darcene ragione, occorre rifarci a  qualche cosa di più ampio, com’è l’evoluzione  specifica (i). I sentimenti originari si colle¬  gano alle condizioni stesse della vita, alle sue  funzioni fondamentali. Alle radici di queste  tendenze simpatiche sta forse l’oscuro pro¬  blema fisiologico dell’ereditarietà e della con¬  tinuità specifica. I rapporti della generazione,  sopratutto nell’immediata dipendenza tra la  madre ed il figlio, dovrebbero considerarsi co¬  me gli antecedenti biologici della simpatia. La  famiglia è poi per la specie umana l’officina  meravigliosa, ove tuttora si vengano elabo¬  rando quelle emozioni tenere, di cui la sim  patia è l’espressione specifica. Agiranno in se¬  guito i rapporti sociali in circoli sempre più  allargati. Eticamente parlando passiamo da  forme inferiori, che sono quelle rappresen¬  tate da un interesse immediato, in quanto ci  prendiamo cura di quello che ci serve, a for¬  me intermedie, rappresentate da un interesse  mediato, come quello che si attua nell’azione  benefica. Aristotele aveva già osservato che i  benefattori sembrano amare quelli ch’essi ob¬  bligano, assai più che coloro i quali ricevono  i benefizi non amino i loro benefattori (2).    (1) Hoffdino, Esquisse d'une psychologie, 330 seg.  — Westermarck, op. cit., II, 195 seg.   (2) Eth. Nic. IX, 7, 11676, 17-19.              141    La morale al bivio    L’azione è una parte del nostro essere, e perciò  l’artista ama la sua opera, e il maestro si com¬  piace del proprio alunno. In fondo siamo un  po’ noi stessi quelli, che amiamo nel nostro  atto e ne’ suoi effetti. Lo sviluppo del senti¬  mento di simpatia dall’attuale all’ideale è cor¬  relativo allo sviluppo dell’intelligenza dal con¬  creto all’astratto. Così si raggiunge la forma  superiore, la simpatia disinteressata; non già  assolutamente s’intende, che sarebbe contra-  dictio in adiecto. L’ideale, anche il più elevato,  è una parte di noi stessi. Piacere o dolore che  noi prendiamo ad una cosa, che è di interesse  altrui, è sempre nostro piacere o nostro do¬  lore. Nessuno può uscire da se stesso. Anche  il mistico nella sua estasi, trasfonde il proprio  io, ma non cessa dal sentirsi, pur trasuma¬  nato, forse anzi si sente in un più alto grado,  perchè non è detto che l’egoista puro, il quale  chiude porte e finestre della sua anima ad  ogni comunicazione cogli altri, e, disinteres¬  sandosi da tutto ciò che non è se stesso, si  vanta del suo proprio splendido isolamento,  accresca con ciò il senso della propria vita,  che anzi certamente lo impoverisce e lo scema.  Ma ad ogni modo noi possiamo oltrepassare  noi stessi, in questo senso che non ci diamo  altrui per trarne soltanto un maggior godi¬  mento personale. Il disinteresse significa in  tal caso che dividiamo immediatamente il pia¬  cere e il dolore altrui, e riposiamo in questo  sentimento senza domandare nulla in proprio.     IV — L'individualismo etico    145    Tutte le emozioni esercitate fortemente sono  forme di vita, e però di attività e di piacere.  Anche il dolore in questo senso è attività, è  sovreccitazione, aumento d’energia; e può così  intendersi il suo fascino misterioso. Di qui la  spiegazione, già ricercata da S. Agostino (1),  della rappresentazione del dolore e della cru¬  deltà nell'arte. Assistiamo con piacere a vio¬  lenti spettacoli di dolore e anche di crudeltà  nelle finzioni sceniche, non per morboso eser¬  cizio di istintiva malvagità, ma per poterci  commuovere, per trovarvi occasione all’espan¬  sione dei sentimenti della simpatia, della pietà. ; ‘ ,  In queste esercitazioni sentimentali sta però  spesso il germe pericoloso d’un egoistico alle¬  namento dello spirito. L’educazione alla sen¬  timentalità non è senza pericoli, il maggiore  tra tutti la segreta compiacenza romantica di  diventare gli eroi del dolore (Werther, Ortis,  Obermann ), e i correlativi atteggiamenti pes¬  simisti più retorici che sinceri, che ci persua¬  dono di prendere sulle nostre spalle la gran  croce del mondo. In fondo si ricerca qui assai  spesso una fonte di godimento speciale, non  altrimenti di quello che potrebbe accadere sul  terreno del più schietto istinto di conserva¬  zione. L’uomo può giungere fino al compiaci¬  mento riflessivo della sua propria pietà. L’in¬  dice d’una simpatia veramente disinteressata  è la possibilità dell’abbandono; una simpatia    (1) Confess. Ili, 2.    10 .        146    La morale al bivio    pura e forte deve giungere fino all’abdicazione  di se stesso. L’individuo riconosce altre esi¬  stenze al di là della sua e sente l’unità sua col  tutto di cui è parte, subordinando la valuta¬  zione del piacere e del dolore al vantaggio o  allo svantaggio dell’oggetto delle nostre sim¬  patie.   § 4. — Arrivata a questo grado è la simpatia  l’espressione stessa della moralità? E’ nota la  tesi di Schopenhauer (i): l’essenza dell’atto  morale sta in ciò ch’esso è motivato dal dolore  o dal piacere altrui, ossia non è egoista. Non  c’è valore etico là dove la condotta ha una  motivazione soggettiva, che implichi l’inte¬  resse dell’agente, si tratti d’interesse materiale  o spirituale, sia in gioco la sua felicità o la sua  dignità o il suo proprio perfezionamento. Sotto  questo aspetto Schopenhauer è nemico dichia¬  rato di ogni etica individualistica. La volontà  è morale quando è mossa dal bene o dal male  non dall’agente, ma del paziente, ossia dalla  simpatia come compassione e come compiaci¬  mento, sotto la duplice forma del rispetto e del  soccorso, giustizia e carità. Schopenhauer com¬  batte nello stesso tempo ogni forma di morale  deontologica come ogni forma di morale utili¬  taria. Nietzsche, che si colloca al polo opposto  di Schopenhauer, mentre combatte egli pure  la morale del dovere ed anche l’empirismo    (1) Schopenhauer, od. cit., § 15-16 (IV, 203 seg.             IV — L’individualismo etico    147    utilitario degli inglesi, fonda invece una mo¬  rale della personalità e della volontà di po¬  tenza. Mentre per Schopenhauer la valutazione  del bene e del male, fatta dal lato del paziente,  ha un carattere passivo, per lui questa valu¬  tazione, fatta dal lato dell’agente, ha un carat¬  tere eminentemente attivo. Ma l’uno e l’altro  sono in errore : l’etica deve superare questa an¬  tinomia, essa deve collocarsi al di là dell’eco e  dell’affcr, deve subordinare la volontà ad un  principio che oltrepassi tanto l’egoismo quanto  la simpatia, un principio non ricavato dalla  realtà, ma dalla idealità, ossia dal concetto  stesso di uomo.   Anche se rifiutassimo il punto di vista kan¬  tiano d’un imperativo categorico e dell’univer¬  salismo etico che ne discende, anche conve¬  nendo, ad es., con Schleiermacher nella ne¬  cessità per ciascun uomo di realizzare un suo  fine personale, ovvero con Moore (1) nella  convenienza d’introdurre nel prodotto etico  quel principio di divisione del lavoro, che go¬  verna il mondo economico e vi crea i mag¬  giori valori, non è possibile negare la conver¬  genza finalistica della condotta umana, la sua  unificazione ideale. L’atto singolo mosso da  simpatia, non costituisce legge, rimane estem¬  poraneo, isolato. Nè si dimentichi ciò che  James chiama il pregiudizio ego-centrico nel¬  l’apprezzamento che facciamo dell’altro e della    (1) MoonE, op. cit., 147, 166.                 148    La morale al bivio    sua vita, mediante l’arbitraria sostituzione di  noi a lui, delle nostre abitudini mentali, delle  nostre valutazioni personali (i). Che valore  ha allora l’atteggiamento simpatico od antipa¬  tico verso gli altri? Noi giudichiamo; ma, dice  James, gettiamo pur uno sguardo fuori di noi;  tutto lo schema abituale dei nostri valori si  sconvolge: il nostro io si decompone, gli in¬  teressi limitati, che formano la nostra vita,  vanno in frantumi. Perchè la simpatia fosse  un vero valore bisognerebbe che noi fossimo  capaci d’uscire dal carcere ego-centrico for¬  mato dalle nostre abitudini, sentimenti e pen¬  sieri; bisognerebbe che noi potessimo ripetere  per nostro conto quello che con sublime li¬  rismo esclama Josias Royce (2) : « tu hai negato  al tuo vicino l’identità e la comunione del  pensiero e del sentimento, della gioia e del do¬  lore. L’hai fatto quasi una cosa, non un io  come tu sei; alza gli occhi, guarda la vita in  faccia, e se avrai riconosciuto ciò, avrai co¬  minciato a conoscere il tuo dovere ».   La simpatia è compassione o compiacimento,  e più quella che questo. Il dolore e la sofferenza  sono dinamici, stimolano alla liberazione; il  piacere è statico e tende alla conservazione.  Per questo gli uomini tendono a mettere in  comune i loro mali, e a difendere gelosamente  i loro beni. Prodighiamo il dolore, ma rispar¬    mi James, Gli ideali della vita , 34, 42.  (2) Cit. da James, op. cit., ibid.          IV — L’individualismo etico    149    miamo la gioia; è la legge stessa della vita.  La capacità quindi di godere del bene altrui  è la pietra di paragone dell’elevatezza morale,  la vera testimonianza di una natura schietta e  disinteressata, mentre la pietà può andare,  come scrive Paulsen, congiunta coi sette pec¬  cati capitali (1).   Trattando la simpatia come un valore stro-  mentale, non finale, terremo gran conto del suo  sviluppo dalle forme più semplici alle più  complesse, da quelle saltuarie e capricciose a  quelle più durature e sistematizzate, da quel  senso di pietà a fior di pelle, che ci sorprende  alla vista di uno storpio o d’un mendico, allo  slancio di devozione, di sacrifizio che fa l’eroe.  C’è una genialità del cuore come dell’intel-  letto. Un atto d’infinita simpatia umana, come  quella che Tolstoi ha descritto stupendamente  nelle pagine della novella Padrone e servo ,  redime d’un colpo secoli di violenza e d'ini¬  quità. C’è nel Corano una frase espressiva:  « A qual segno, domandò il Profeta, si rico¬  noscerà la fine del mondo? Quando un’anima  umana non potrà più nulla per un’ altra  anima » (2).   § 5. — La ricerca che noi facciamo d’un prin¬  cipio etico ci ha indotto a scartare la tesi del  sentimentalismo e della simpatia, come c’in-    (1) Paulsen, op. cit., II, 124.   (2) Corano, LXXXII, 18-19.              150    La morale al bivio    duce anche id evitare le conclusioni dell indi -  vidualismo. Restando sul puro terreno del sen¬  timento e dell’individualità si resta nell’espe¬  rienza e nel reale, ma non si fonda un ordine  morale, non si costruisce un ideale umano.  L’individuo della realtà, l’to empirico, che  può a sua volta suddividersi all'infinito nella  successione dei momenti della sua propria co¬  scienza, se aspira ad uscire da questo tragico  isolamento, se vuole fondare qualche unità,  sia in quel mondo della natura che gli è este¬  riore, sia in quello dello spirito a lui interiore,  bisogna che superi se stesso, bisogna che in  qualche modo esca dal proprio soggettivismo  la cui massima realtà coincide colla massima  attualità d’emozione, e si faccia oggetto, og¬  getto nella rappresentazione ideale del mondo,  nella legge fisica, nell’ordine esterno delle cose,  come oggetto nella volontà di dovere, nel fine  proposto alla sua come alle altrui azioni. Ora  la logica da un lato come conoscenza pura, e  l’etica dall’altro come pura volontà, per usare  la terminologia di Cohen, e soltanto queste  due forme della vita universale dello spirito,  possono assicurare all’uomo quel dominio del¬  l’universalità come teoria e come pratica, al  quale egli anela. Non la religione e non l’arte,  non la scienza e molto meno la ricchezza eco¬  nomica fonderanno il vero regno dell'uomo,  ma realizzeranno soltanto più o meno impor¬  tanti manifestazioni ed espressioni dell'indivi¬  dualità. Il santo, il poeta, l’inventore, lo scien-                IV — L’individualismo etico    151    ziato ed anche lo stesso eroe, come il conqui¬  statore, il profeta, l’apostolo sono senza dub¬  bio magnifiche affermazioni nella storia dello  spirito, espressioni geniali del pensiero, del¬  l'azione, deU’intelletto e del cuore. Ma con  esse non si oltrepassa il momento individuale.   La preghiera, l’estasi, l’ispirazione, il lavoro  il sacrifizio sono atti, parole e gesti staccati  nel grande dramma del mondo, sempre essi  hanno per centro l’anima dell’individuo, non  formano legge, non si sovrappongono al tempo,  non fondano un ordine costante. Solo il dover  essere, che si esprime nella legge etica affer- " j.. "  mata dalla volontà, ha questa suprema virtù  di dominazione ideale e di vittoria sul tempo,  impegnando per così dire il futuro in questa  anticipazione di eventi dichiarati necessari  dalla ragione. S’impone quindi per noi questa  conclusione : quanto più dovessimo persua¬  derci che la realtà tutta è nel nostro breve mo¬  mento spirituale, nel palpito luminoso della  nostra coscienza, spento il quale tutto rimar¬  rebbe annichilito per noi, tanto da giustificare  la parola di quell’antico che definì la vita una  piccola fiaccola accesa per un istante tra due  eternità di tenebre, tanto più ci sarebbe ne¬  cessario trasferirci nell’idealità del pensiero e  della volontà, che soli potrebbero darci quella  garanzia di durata e di universalità, che in¬  vano cercheremmo altrove.   Ogni tentativo di fondare una filosofia della  vita sull’esperienza personale, sia quella del           152    La morale al bivio    mistico o quella del gaudente, ogni individua¬  lismo etico a base religiosa come quello di  Schleiermacher o di Tolstoi, od estetica come  quello di Schiller o di Humboldt, ovvero  razionalistica o scettica come in Renouvier o  Renan, od energetica come in Nietzsche, o sen¬  sistica come in Bentham e Mill, o biologica  come in Spencer, è implicitamente votato al¬  l’insuccesso (1).   § 6. — Per esaurire la critica di queste dot¬  trine, che deve sconsigliarci ogni adesione ad  esse sotto qualsiasi veste vengano presentate,  prima di tutto bisognerebbe determinare che  cosa sotto il nome d’individualismo etico s’in¬  tende, e quali aspetti esso possa assumere,  nonché collegarne l’apparizione con altri gene¬  rali fatti della vita dello spirito e in generale  della civiltà. Individualismo è affermazione di  interessi teorici o pratici del soggetto che sente,  pensa e vuole, è l’io che nel campo gnoseolo¬  gico pone il criterio di verità nell’opinione  ( 86 £a ),potendo per un lato raggiungere le  squallide spiaggie del più radicale scetticismo,  ovvero passando al polo opposto, sostituendo  alla ragione la fiducia, toccare l’isola fortunata  della fede assoluta e scandere le serene vette  d’un Olimpo religioso od estetico. Nel dominio    (1) Per l’esame delle dottrine individualistiche vedi  la bella e definitiva esposizione del Vidari: L’indi¬  vidualismo nelle dottrine morali del secolo XIX, 1909.        IV — L'individualismo etico    153    axiologico e pratico l’individualismo afferma  passionatamente la legge del piacere, proclama  il diritto alla conquista della felicità, all’espres¬  sione del valore personale, e alla volontà di  potenza fino all’arbitrio. Le ragioni che spie¬  gano lo scarso individualismo nel mondo clas¬  sico sono da ricercarsi nell’impero della tra¬  dizione, nel carattere religioso e politico della  legge morale, nella prevalenza del cittadino  sull’uomo. Le eccezioni sono: il sofista, il ci¬  renaico, il cinico, l’epicureo e lo stoico; cioè  tutte le correnti etiche in cui la natura, che è  ragione, tende a prendere il sopravvento sulla  polis. Limiti interiori all’individualismo antico  si possono anche trovare nello scarso sviluppo  della personalità. Al contrario la religione cri¬  stiana afferma il destino individuale, accorda  un valore infinito ad ogni singolo spirito di¬  nanzi a Dio. Il contrasto tra l’eletto ed il re¬  probo sulla base d’una predestinazione divina,  fortifica questo valore individuale. Del resto  la volontà sta alla radice della prima colpa,  come d’ogni altro peccato, e ha una ripercus¬  sione all’infinito ne’ suoi effetti. Ed è sotto  quest’aspetto di capitale importanza il con¬  flitto teologico tra la giustificazione per mezzo  delle opere, dove c’è d’individuale il propo¬  sito dell’atto, e quella per mezzo della fede,  dove d’individuale c’è la distribuzione elet¬  tiva della grazia di Dio. Nel misticismo c’è la  medesima opposizione : l’io è tutto ed è nulla :  « ich weiss, das ohne mich Golt nicht ein Nu         154    La morale al bivio    kann lebcn ; werd'ich zunicht, er muss von  Noth den Geist aufgeben », esclama Angelus Si-  lesius (1) ; e questa è la più alta e radicale  delle dichiarazioni individualiste. Del resto  non si dimentichi che l’intellettualismo reli¬  gioso è conformismo nel dogma, il misticismo  eresia nel sentimento. L’eretico non è soltanto,  come dice Bossuet, colui che ha un’opinione,  ma sopratutto colui che ha una sua propria  fede.   Infine possiamo fare quest’osservazione ge¬  nerale : le dottrine ottimistiche della vita hanno  maggior tendenza all’ individualismo, il pia¬  cere isola. Le religioni antiche, che sono in  prevalenza ottimistiche e serene, sono anche  eminentemente egoistiche, ipotecano la divi¬  nità per il piacere del singolo od anche per il  singolo momento della sua esistenza, e così  dicasi delle filosofie eudemonistiche, l’edoni¬  smo, l’utilitarismo, il volontarismo. Dovunque  insomma si affermino valori finiti, materiali o  spirituali della vita, si afferma particolarità di  possesso ed egoismo: Dante ha mirabilmente  espresso questa tragica necessità:   0 gente umana, perchè poni il core  là ’v’è mestier di consorto divieto?   Perchè s’appuntan li vostri disiri  dove per compagnia parte si scema,  invidia move il mantaco ai sospiri (2).    (1) Schopenhauher, Parerga und Paralipomena, 2  (VI, 237).   (2) Purg. XIV, 86-87, ib. XV, 49-51.      I     IV — L'individualismo etico 155    Al contrario le dottrine pessimistiche univer¬  salizzano, nella cupa associazione del dolore,  come avviene nel buddismo, nel cristianesimo,  che sono religioni del dolore, della crocifissio¬  ne della vita, e nella filosofia di Schopenhauer  e di Hartmann, che sono gli assertori della  pietà e della universale redenzione.   § 7 . — Le tendenze individualiste dell’età mo¬  derna sono ben note; meno osservate sono le  forze che le contrastano ; esse si possono enu¬  merare così : l’organizzazione nel lavoro, nel¬  l’industria capitalistica e nel proletariato, l’eco¬  nomia creditizia ed internazionale, la collabo¬  razione scientifica dovuta alla specificazione  stessa del sapere, la legislazione cresente, e la  cresente meccanicazione della vita pratica. Im¬  portantissimo è poi il carattere del moderno  spirito scientifico che è fisico-biologico ; la cau¬  salità che predomina sulla finalità, svaluta 1 in¬  dividuo nel tutto. L’individuo ricade nella spe¬  cie, l’uomo nello Stato, come il fenomeno nella  legge. Noi abbiamo la religione della legge,  nella natura come nella società. Basta questo  per annichilire praticamente l’individuo.   Nel grande dibattito sollevato tra l’individuo  e il tutto di cui fa parte, che è il sottinteso  delle più aspre controversie moderne tanto nel  campo della pura teoria quanto in quello della  pratica, s’impone quest’osservazione prelimi¬  nare : l’individuo è vera realtà, la società è  mera astrazione, è un ens rationis, pura       tX              156    La morale al bioio    idea (1). Nè vale il facile paragone che tra il  tutto sociale e le sue unità fanno i sostenitori  della teoria organica, osservando che queste  stanno al corpo sociale come le cellule all’or¬  ganismo individuale. In questo, l’elemento cel¬  lulare od anche ultracellulare è ipotetico; la  dottrina cellulare può essere vera o falsa, i  nove decimi dell’umanità vivente possono igno¬  rarla, come difatti l’ignorano, l'individuo però  è e continua ad essere, a sentire, a voler vi¬  vere. Se le cellule hanno un’individualità bio¬  logica, essa la perdono nell’individualità in¬  tegrale del tutto di cui fanno parte. La cellula  quindi non ha praticamente valore per la co¬  scienza del singolo; mentre accade precisa-  mente l’opposto nel corpo sociale, dove la  parte, l'individuo umano è reale, ed il tutto,  la società, se pure è una realtà, il che è dub¬  bio, è il mezzo per l’espressione del primo e  non ha altro valore che quello, che la parte le  impresta. Non è dunque su questo terreno  strettamente realistico, in cui si tengono la  biologia, la psicologia e la sociologia, che  potremo superare l’individualismo. Queste  scienze anzi concorrono a fondarlo. Solo l’e¬  tica, come dottrina dell’ideale, può raggiun¬  gere un tal scopo, e dirimere il conflitto delle  moderne dottrine sociali e politiche. Ciò che  mettono in luce le teorie individualistiche è  l'aspetto dinamico, ossia l’attività della vita    (1) Fournièhe, Essai sur Vindividualismo, 13 aeg.       IV — L’individualistno etico    157    morale, che è produzione di valori, espressio¬  ne della volontà e presuppone la forza viva,  l’energia motrice del soggetto ; chi vuole ed  agisce, chi opera il bene od il male, chi si de¬  termina spinto da ragionamenti, da sentimenti,  in modo riflessivo o in un modo impulsivo, è  l’individuo umano, quello che vive, pensa e  sente, gode o soffre in particolari condizioni di  vita. E questa determinazione o motivazione  della volontà è il lato individuale, infinita¬  mente ricco e vario di combinazioni, del fatto  morale; esso rappresenta la forza produttrice  dei valori etici (1). Ma di fronte all individua¬  lità del motivo dell’azione sta l’aspetto univer¬  salistico o sociale dello scopo, del fine verso  cui l’azione converge. Solo 1 essere reale, 1 in¬  dividuo vuole ed opera e produce il bene od il  male, ma anche solo l'uomo inteso nella sua  universalità, l’universalità della ragione, os¬  sia l'essere ideale pone il fine, stabilisce il prin¬  cipio, fissa la norma, determina la legge, onde  l’azione singola sarà buona o cattiva, giusta  od ingiusta a seconda della sua conformità  o disformità rispetto a quella. La distinzione  tra motivo e fine in Etica corrisponde a quella  tra realtà ed idea, tra fatto e legge. Nella mora¬  lità si appalesa la causa finale, ossia la moti¬  vazione, ma questa non deve equipararsi al¬  l’idea del fine, nel senso cioè che questo pre¬    ti) Questi pensieri esprime il Vidari, op. cit.,  342 seg.               158    La morale al bivio    sente allo spirito, si trasformi ipso facto in mo¬  tivo, che in tal caso l’azione causante starebbe  nel fine in quanto è conosciuto. Psichicamente  ciò non è, perchè il fine come idea (per es. la  beneficienza o la giustizia) è e rimane pura  notitia quae non movel. Ciò che ci muove ve¬  ramente è il modo personale ed affettivo in  cui questo fine è sentito da noi, è trasformato  in sentimento di carità, in interesse morale.  Senza questo non basterebbe conoscere il bene  per operarlo. Bisogna in altre parole che il  fine, che è una norma ideale ed oggettiva, si  soggettivi, diventi il fine nostro, in quanto vi  siano in noi motivi per accettarlo, volerlo, tra¬  sformarlo in azione. Tanto è vero che lo stesso  fine può esser voluto da più individui per mo¬  tivi affatto diversi, morali gli uni ed immo¬  rali gli altri. La bontà del fine e quella del  motivo debbono coincidere. La generalità del  fine e l’individualità del motivo completano  l’atto morale. Il motivo è nello spirito indivi¬  duale, il fine in quello universale. Nella cre¬  scente socializzazione della vita, accompagnata  della coscienza che l’uomo acquista del mondo  e di sò, si compongono e si chiariscono per  lui i fini ideali della vita verso cui tende lo  sforzo delle energie individuali produttrici di  valori, fini che acquistano sempre più un ca¬  rattere di universalità. Si può quindi parlare  d’una volontà generale, che si sovrappone come  legislatrice della vita alle volontà singole.    I# hltfLsì fa   5° le itici ioj fi p \j 1'ucruuc tHJut'ii# W >'Lt-a         Capitolo V.    La volontà e Io Stato.    Definendo l’Etica, come dottrina dell’uomo,  dichiariamo ch’essa ne pone il concetto e ne  propone l’attuazione. In questi prolegomeni  alla scienza morale non possiamo occuparci  della determinazione del concetto di uomo ne¬  gli elementi che lo compongono. Rimandiamo  ad un’altra parte delle nostre ricerche questo  studio analitico dell’ideale umano, considerato  tanto sotto l’aspetto delle necessità fisiche,  quanto sotto quello delle esigenze spirituali,  l’attuazione cioè dell’uomo come corpo e come  spirito, dell’uomo come essere vivente, pro¬  duttore, conservatore e promotore di vita e  dei mezzi atti a mantenerla ed espanderla,  nonché dell’uomo come essere spirituale, co¬  noscitivo e affettivo, e creatore dei valori che  chiamiamo scienza, arte, religione, costume...  ossia in altri termini l’intero problema della  coltura materiale e della coltura spirituale e  dei loro rapporti.   \ il       160    La morale al bivio    Qui noi vogliamo soltanto fermare la nostra  attenzione su quel lato dello spirito, che è po¬  tenza, e perciò proprio stromento dell’attua¬  zione dell’umano ideale — cioè sulla volontà  intesa come ragione pratica, la cui legisla¬  zione investe l’uomo nella sua totalità e ne  deve esaurire il concetto. In tal senso il pro¬  blema della volontà è il problema centrale del¬  l’Etica. Ciò che chiamiamo tendenza , nella  realtà si spezza e determina in molteplici for¬  me : entro queste è compresa la vita degli ani¬  mali, che vanno, vengono, si posano, si levano,  fuggono, inseguono, aggrediscono e si difen¬  dono cedendo agli impulsi del momento, alle  tendenze ereditarie o alle abitudini acquisite,  che costituiscono il prodotto dell’istinto o del-  l’addestramento. Per questo l’attività loro,  contenuta entro un ambito assai angusto di  scelte, appare quasi coatta e facilita la previ¬  sione delle loro reazioni per parte nostra. L’op¬  posto accade dell’uomo, che ha larghissimo  campo elettivo a propria disposizione e perciò  accresce la contingenza e l’imprevedibilità dei  propri atti. Però eticamente parlando anche  per l’uomo deve formarsi, attraverso il ricco  e intricato dominio delle possibilità, che sono  offerte al suo impulso capriccioso, una co¬  stante, per modo ch’egli passi dalle possibi¬  lità e dalle velleità alla necessità e alla voli¬  zione propriamente detta. Con questa diffe¬  renza, che ciò che per gli animali è a tergo  (istinto, tendenza), nell’uomo deve essere a       V — La volontà e lo Stato    161    fronte , ossia deve diventare proposito. Biso¬  gna mutare gli impulsi in propositi, meglio  ancora unificare le tendenze, che sono varie, in  un solo proposito, che abbia carattere di unità,  costruire il fine totale della vita, che è quanto  dire il suo ideale o la sua legge. Così facendo  l’uomo rientra nella necessità, non più fisica,  bensì morale, quella che si compie nel dovere.   § 2. — La scoperta della volontà, questo fatto  capitale della storia spirituale avviene nel mo¬  mento critico che è segnato nell’arte dal pas¬  saggio dall’epos al drama (1). Nella coscienza  greca essa coincide coH’avvento della tragedia.  L’uomo omerico, l’eroe, agisce e nient’altro.  Egli non ha ancora creato la grande dicotomia  tra sè e la natura, tra la sua ragione ed il  proprio istinto, che è quanto dire tra la sua  anima ed il suo corpo. Unità ed armonia sono  tuttora dentro come fuori di sè. Gli Dei pas¬  seggiano sulla terra e collaborano con lui in  una comune opera di lotta e di violenza. Egli  è puramente una parte della natura, una forza  come l’uragano del cielo o il torrente della  montagna, come il leone della foresta o il toro  della prateria. Il mondo non contiene nessun  mistero, e non c’è nessun conflitto tra l’uomo  e le cose, che sia diverso da quello tra uomo  e uomo. Un comune destino grava sulla comu¬  nità degli essere umani e divini.   (1) Cohen, op. cit., 105. — M. Wundt, op. cit. I,  163-164.            102    La morale al bivio    Sai ** 1    f-   ii    T>»'^    /    r*wu   1    Nonostante qualche fugace sprazzo di pessi¬  mismo, si sente che lo spirito omerico riposa  in questa sublime solennità fisica. L’azione,  che è poi tutt’uno colla narrazione, esaurisce  totalmente l’eroe. In fondo questa è anche la  nota fondamentale della saga germanica,  Siegfried ed Achille formano un’ equazione  perfetta, fiori dell’eroismo ellenico e germa¬  nico, votati nello splendore stesso della loro  forza e della loro bellezza ad una morte pre¬  coce e fatale, non sono per questo meno alteri  e sorridenti.   Perchè l’uomo giunga alla conquista della  sua volontà come coscienza, bisogna ch’egli,  affrontando la lotta col fato tragico, si renda  consapevole del suo doloroso destino. La vo¬  lontà si rivela alla coscienza dell'uomo non  nell’ azione, ma piuttosto nella passione, e  perciò appunto nella tragedia non nel poema.  Prometeo, l’uomo come volontà, prende il po¬  sto d’Achille o di Ulisse, gli uomini di vio¬  lenza e di frode. Bisogna lottare contro un  invisibile nemico, ed essere nella lotta scon¬  fitti, bisogna soccombere sotto il peso d’un  destino avverso, bisogna soffrire per sentire  ed affermare il proprio io, in conflitto colla  natura, con Dio, con tutte le forze fatali che  reggono il mondo. L’eroe tragico, nella stessa  impotenza del suo volere, sopraffatto da un  avversario tanto maggiore di lui, travolto nel¬  l’onda d’una fatalità inesorabile, fa la prima  grande esperienza della sua volontà nel dolore.         V — La volontà e lo Stato    163    Per la prima volta sorge chiaro nella sua  coscienza il conflitto tra la libertà e la neces¬  sità. Il pathos crea la volontà, quand’anche  questa altro non fosse che l’urto della coscien¬  za dolorante contro la fiera avversità d’un  fato indeprecabile. Questa è l’origine del volere  nel mondo umano. Schopenhauer avrebbe ra¬  gione: il pessimismo è giustificato, nel senso  che il volere essere divenuto cosciente del suo  proprio infinito conato contiene la ragione  stessa del tragico come legge del mondo. Per  la seconda volta questo stesso crudele enigma  pesò sulla coscienza umana, nel momento cri¬  stiano, con uguale angosciosa preoccupazione,  sotto le forme del peccato originale e del de¬  stino dell’anima dopo la morte.   § 3. — Però vale questa osservazione comune,  che la considerazione del destino singolo è estra¬  nea all’Etica (i). Essa ben può far parte della co¬  scienza estetica e religiosa, in quanto l’arte nel  mito e la religione nella fede sono attinenti  all’individuo, alla sua storia, come dramma,  come passione, come dipendenza personale da  Dio in un rapporto di colpa o di grazia, di dan¬  nazione o di salvezza. Ma il destino, la felicità  o la sventura di un uomo o di un altro, il mio  stesso destino, non sono che episodi temporali,  e festuche travolte nella grande fiumana del  tutto. Certo per ogni uomo il mistero della sua    (1) Cohen, od. cit., 44 seg.        164    La morale al bivio    vita, il dramma della sua coscienza, nel con¬  flitto tra il volere e il patire, è tutto il proble¬  ma del mondo. Il prima e il dopo sono sop¬  pressi per il suo dolore o per la sua gioia; e  le domande del perchè e del donde hanno ne¬  cessariamente un valore centripeto. L’egoismo  impone questa interpretazione soggettiva del¬  l’universo. Ma l’Etica, come ogni altra maniera  di sapere filosofico, deve, se non vuol negare  se stessa, trascendere questo individualismo.  Se essa è, come Socrate ha posto, la dottrina  dell’uomo o meglio la scienza del suo concetto,  trasforma la preoccupazione d’un destino, che  è sempre qualche cosa di casuale e di partico¬  lare, nella determinazione del fine che ha ca¬  rattere di generalità. Non il destino dell’indi¬  viduo, ma il fine dell’uomo, fine da dedursi  dal concetto stesso dell’umano, non destino da  divinarsi, scongiurarsi o deprecarsi, come av¬  viene nella coscienza religiosa della vita. La  volontà dell’uomo pone il suo proprio fine,  non lo subisce dalla meccanica dell’universo,  non lo accetta da Dio o dalla ragione naturale.  Ogni forma di naturalismo, come di teismo,  e perciò di materialismo, come di idealismo  panteistico, falliscono al proposito di fondare  la morale. L’uomo, dice Cohen, ha un ròle suo  proprio nel mondo, anzi un doppio ròle , quello  di fare e quello di sapere, e quest’ultimo per  attuare il primo, perchè bisogna sapere quello  che si deve fare. Tutte le dottrine puramente  realistiche, cioè dell’essere sia materiale e sia       V — La volontà e lo Stato    16!S    ideale, rimangono al di qua dell’Etica, ossia  del dovere. Ma il dovere è subordinato al sa¬  pere, al conoscere, non nel senso che gli interessi  pratici vengano dopo i teorici, ma nel senso  che per attuare i primi, bisogna che i secondi  facciano il servizio di avanguardia; la logica di¬  venta così la necessaria introduzione alla mo¬  rale e nello stesso tempo il suo stromento.   § 4. — La storia dell’Etica, sopratutto conside¬  rando le sue applicazioni ed i suoi rapporti, non¬  ché le collisioni eventuali colla religione e col  diritto, ha collocato nel bel mezzo di questa  scienza il problema della volontà. Ciascuna  delle tre grandi età della filosofia, la classica,  la cristiana, la moderna, ha avuto qui il pro¬  prio orientamento e proposto la sua solu¬  zione (1). L’antichità pensa la libertà in oppo¬  sizione alla legge del piacere, in quanto que¬  sta non possa essere o non debba essere l’es¬  senza stessa della creatura umana, il principio  delle sue azioni, ma anzi la ragione dell’ope-  rare morale debba cercarsi nell'essenza del¬  l'uomo, ossia in ciò che gli è proprio ( aùv6 ),  parola di cui Platone si serve per opporre  l’idea, il vero essere al relativismo dei sofisti.  Gli elementi sensibili dell’anima che si riassu¬  mono nel piacere, che è la risonanza nella no¬  stra coscienza di tutte le forze del senso, ven¬  gono fatti indietreggiare. La libertà è la libe-        a J y  r(Ì >V   fu.    (1) Cohen, op, cit., 270 seg.        166    La morale ni bivio    razione dalla dispotia del piacere. La libertà  del volere equivale alla libertà dello spirito di  fronte al senso, la libertà della ragione da ciò  che è irrazionale. In noi, nel pensiero è la pos- '  sibilità dell’idea, e su questa possibilità riposa  anche la libertà; questo corrisponde a quanto  Socrate afferma della virtù che è sapienza. La  libertà è la forza e la possibilità del pensiero  e della scienza della virtù. E come la virtù è  sapienza, così nella libertà come forza di sa¬  pienza è da pensarsi anche la forza della po¬  tenza. La libertà esprime quindi l’affermazione  del pensiero e della conoscenza, la vittoria del¬  l’elemento razionale sul sensibile. Per essa si  scopre la virtù e la si afferma, e si proclama  l’indipendenza dalla costrizione del male e la  forza trionfatrice del bene.   Mentre nella filosofia greca tutti i problemi  si unificano nel concetto d’uomo, e 1 idea stessa  di bene sorge in dipendenza di quello, l’idea  di Dio è il concetto centrale dell’etica cristiana.  L'uomo non è più il principio ma l’oggetto pre¬  cipuo del problema morale. La libertà è un  correlato di Dio, un suo attributo, compreso  nella sua onnipotenza ed onniscienza, ma an¬  che perciò nella sua grazia e nella sua predesti¬  nazione. Il concetto di uomo porta a quello  di peccato. La redenzione presuppone colpa e  debito. Solo essa può renderlo libero.   Nel tempo nostro i problemi economici po¬  litici e giuridici primeggiano. La questione  della libertà è stata spostata in questo senso :        V — La volontà e lo Stato    167    stabilire il rapporto dell’individuo dol com¬  plesso di condizioni che lo determinano, po¬  polo, stato, coltura, ambiente, studiarlo nella  massa di cui è parte, quale soggetto alle forze  che agiscono sopra di lui, forze fisiche e forze  sociali. Sotto questo aspetto l’uomo moderno  tende a diventare una quantità, un numero e  formare l’oggetto d’una scienza di cifre, la Sta¬  tistica. La causalità è il pensiero dominante  del presente. Essa è stata estesa dal dominio  materiale a quello spirituale.    § 5. — Lasciando qui insoluta la questione  della libertà metafisica, nel senso cioè di deci¬  dere se l’uomo, come spirito, sia anch’esso una  parte dell’universo, un elemento del suo sistema  di forze, ovvero una quantità indipendente, per  modo che la volontà sarebbe appunto la ca¬    pacità d’iniziare una serie di condizionati, ri¬  conducendoci al pensiero kantiano, per cui  l’autodeterminazione della volontà razionale  è il requisito e la condizione più alta di tutta  la moralità, affermiamo che se la morale deve  essere possibile, la libertà è necessariamente  reale, libertà che non è indifferenza causale,  ma determinazione del volere mediante la pura  legge della ragione. Come senti in te la legge  morale, come credi alla possibilità di seguirla,  devi credere alla condizione per raggiungerla,  e questa condizione è l’autonomia del volere,  la tua libertà. Questa non è oggetto di scienza,  bensì di fede. A questa stessa fede, a questo     A*    r t I »    ' fi \V.U-«k r     f ; ..* t ih* *uv i■itiè «4 ik*.   ■w, f-lKC ìfit Iua V f-t Off li»-*   I !.. — * _ 1 iJ |I       168    La morale al bivio    postulato, che non è prova, fa appello James  quando scrive : « Vi è un postulato morale  circa l’universo, il postulato cioè che ciò che  deve essere può essere, e cne gli atti cattivi non  possono essere predestinali, ma possono venir  sempre sostituiti da atti buoni » (1).   Restiamo nei limiti dell’esperienza; per essa  l’uomo ha coscienza del proprio potere che si  attualizza non solo, ma anche della sua scelta  tra le forme dell’attualizzazione, accompa¬  gnando tal scelta collo sforzo della delibera¬  zione, ed in questo sforzo anzi culmina e si  identifica la sua personalità. Psicologicamente  parlando la questione della libertà morale si  è spostata dall’attualità della scelta alla sua  virtualità. La libertà che fu concepita come  una serie di atti singoli, di libere scelte tra  il bene ed il male, deve invece essere concepita  come un’attitudine a scegliere, cioè a dire a  tener viva l’attenzione su quel fine che deve  essere la norma o il principio unificatore del  nostro operare. L’etica come dottrina della  volontà, non lo è però della volontà momen¬  tanea e per così dire frammentaria, ancor le¬  gata alla varietà dell’impulso, bensì della vo¬  lontà unificata, normalizzata nel proposito. E  questa volontà morale è tale quando cessa di  essere individuale per diventare universale.   A fare della volontà un oggetto dell’etica non  basta ancora ch’essa si unifichi nel carattere  dell’individuo, affermandosi nelle forme più    (1) James, Principi di psicologia (trad. it.), 826.        V — La volontà e lo Stato    169    alte e forse anche più nobili della passione  o della ragione, individualismo del sentimento  o dell’intelletto. La legge della propria vo¬  lontà non possiamo trarla da noi stessi, dal  nostro gusto, dal nostro interesse ragionato.  E allora a chi subordineremo il nostro volere?  Dove unificheremo la volontà? In Dio, cioè in  un’altra superiore volontà o legge o principio  fuori e al di sopra di noi stessi, trascendente  e rivelata a noi per mezzo della fede, in un  qualunque sistema religioso? Questa sarebbe  eteronomia e trascendenza. Ovvero, pur fuori  di noi, della nostra coscienza, ma quasi sotto  di essa, non ponendo la legge sopra le nostre  teste, come sotto un’egida tutelare, un segna¬  colo, un vessillo di fede, bensì sotto i nostri  piedi, come un sostegno, un appoggio, un so¬  lido terreno d'esperienza, cioè a dire in un or¬  dine naturale di cui saremmo una parte, sta¬  ticamente compreso, ovvero in un processo  evolutivo-storico, di cui saremmo un momento,  dinamicamente concepito, natura e storia in¬  tuite o conosciute, per mezzo del senso o del¬  l’intelletto, in una intuizione estetica o in una  conoscenza scientifica.   Natura panteisticamente rivelata a noi, ov¬  vero oggettivamente determinata nelle sue  leggi?   Ma questa sarebbe pure eteronomia, benché  non trascendente, ma immanente, che di fatto  non meno che la morale fondata nella volontà  di Dio, annulla veramente la nostra libertà, ci      lU-ri»    jk'Mu.           170    La morale al bivio    fa stromenti o prodotti, non creatori del valore  morale. Dunque non rimane che una via. Porre  la legge della volontà in noi, la legge che la  volontà dà a se medesima, in quanto di sé è  legislatrice; ma non nell’io empirico, nel sog¬  getto reale, bensì nell’universale umano, nel¬  l’idea di uomo. La volontà deve essere quella  dell’uomo, ossia la volontà di attuare l’uomo,  quale la ragione lo concepisce. Libertà, univer¬  salità ed idealità formano una perfetta equa¬  zione.   § 0. — Le persone che la ragione riconosce e  proclama negli individui, si unificano nella più  alta persona giuridica dello Stato, per mezzo  del diritto. Lo Stato è Yumano per eccellenza.    r ~Jo   r IAm» llrw»    li* r *          Già in ogni più semplice ed elementare forma  associativa si annuncia l’umano, ciò che carat¬  terizza la nostra natura. Ma tutte le altre forme  di associazione debbono rientrare nello Stato  e a lui chiedere la tutela giuridica. La volontà  umana universalizzata, od anche la sua idea,  è la legge. « Lo Stato, dice Hegel (i), è la  realtà dell’idea etica, lo spirito etico in quanto  volontà manifesta, evidente a se stessa, sostan¬  ziale, che si pensa e si conosce e compie ciò  che sa e in quanto lo sa. Lo Stato è il razio¬  nale in sè e per sè — esso è la totalità etica,  la realizzazione della libertà, ed è fine asso¬  luto della ragione che la libertà sia ».    (1) Hegel, Grundlinien der Philosophie des Rechts,  257-258.    "VX 5 Lay*    le t* il T*»* 11 • Uv* >«•   !,wu SJ'.' cv> IL        V — La volantà e In Stato    171    Lo Stato, come ordine giuridico, è l’espres¬  sione stessa della moralità. Cohen pone questo  rapporto: la logica sta alla matematica come  l’etica sta alla scienza del diritto (1). Ed è  vero. La logica, come idealizzazione del vero,  si esprime nel rapporto matematico, che ha  il carattere più spiccato dell’unità e dell’uni¬  versalità. In esso si attua la conoscenza pura  nella forma più generale. Tutta la fisica è  espressa in rapporti quantitativi e in sistemi  di equazioni meccaniche (la fìsica antica, della  materia) od elettro-magnetiche (la fìsica nuova,  dell’etere). Queste equazioni sono proporzioni  ideali tra i reali esterni al nostro spirito. Al¬  trettanto avviene nell’etica per rispetto al di¬  ritto. Nel diritto infatti e nello Stato, come  sistema di diritti, l’uomo naturale, sia indi¬  viduo, sia collettività o gruppo, ossia ogni  forma di particolarità umana scompare, e ri¬  mane soltanto ciò che di universale ed astratto  si realizza nell’umana natura singola o plu¬  rima, rimane l’umanità, come unità che è nello  stesso tempo totalità. Il diritto, la legge, il  giusto (che è espressione eminentemente ma¬  tematica) è per così dire 1 analogo del numero.  Elevare l’individuale alla sfera del diritto è  appunto farlo entrare con gli altri individui  in un rapporto di generalità costante. L’espres¬  sione giuridica del rapporto umano ha quella  stessa precisione e quello stesso valore formale    (1) Cohen, op. cit., 63.            172    La morale al bivio    che possiede l’espressione matematica del rap¬  porto fisico. Anche Kant dice che gli individui  entrano in contatto fra di loro mediante il di¬  ritto; « il più alto problema che sta in faccia  alla specie umana, e che la natura la obbliga  a risolvere, è la realizzazione di una società  universale di carattere civile, amministratrice  del diritto » (1). E questo diritto si estende dal¬  l’uomo alla natura, che l’uomo razionalizza,  mediante l’uso legale delle cose.   f [ •* 1 11 . •   Se la società universale è utopia, lo Stato è  storia e realtà, ed è nello stesso tempo idea.  L’etica come dottrina della volontà può trovare  qui la sua espressione sicura. Non c’è nessuna  altra moralità possibile, che quella attuata  entro lo Stato, per mezzo del diritto. Per tal  via mentre sfuggiamo al naturalismo, sconfig¬  giamo anche l’individualismo. L’uomo natu¬  rale diventando cittadino d’uno Stato, ed espri¬  mendo la sua volontà entro le forme del diritto,  in conformità alla legge, tende idealmente ad  uscire dai limiti della sua effimera individua¬  lità, per entrare in un ordine costante, quello  etico.   Lo Stato è quindi in un certo senso l’umanità  stessa nella sua spiritualità. Nella formazione  progressiva dello Stato (come diritto, come per¬  sona giuridica) si attua l’unità degli uomini    (1) Kant, Idee zu einer allgemeinen Ge/snhichte in  tveUbiirgerlicher Absicht. — Werke, Ed. Cassirer,   IV, 156.   L 1 a vu > aCI tfvuVfuA*» ( t   * CiA)ÌA m-a'Ii ©.V v *ua Sv i*t'ft.   • •«jin-uif IMUbLU^         V — La volontà e lo Stato    173    non solo, ma l’unità dell’uomo stesso, la per¬  sona. Lo Stato è la proiezione ideale dell’u¬  mano. Questa è in fondo una restaurazione  della dottrina dello Stato che Platone espresse  nell’immortale dialogo della Repubblica. Velata  ancora di nebbie allegoriche è pur sempre una  grande e nobile concézione, quella del mag¬  giore dei Socratici, per cui lo Stato, quasi uomo  moltiplicato e ingigantito, risulta dall’armo¬  nica unione delle tre anime, onde è retto il  corpo dell’individuo. In questo rinnovellato  platonismo fatto dal Cohen (1), c’è senza dub¬  bio una verità profonda. Solo in essa può sicu¬  ramente fondarsi una giustificazione filosofica  del socialismo.   La sua formola è : la socializzazione delle  volontà mediante il diritto. La persona più alta  e totale è lo Stato, termine ultimo di questa  spiritualizzazione della vita umana. Gli indi¬  vidui come membri dello Stato e soggetti di  diritto, ossia come persone, cessano di rappre¬  sentare interessi singoli e momentanei, speci¬  ficati nel tempo e nello spazio, per realizzare,  s’intende nei limiti dell’approssimazione sto¬  rica, il concetto di uomo.   Riprendiamo adunque la tradizione plato¬  nica, interrotta dal cristianesimo, allorché alla  morale nello Stato si contrappose la morale  nella Chiesa (corpus myslicum Christi), al di¬  ritto la religione. Dalla Rivoluzione francese      Vi   • f x    (1) Cohen, op. cit., 70-76.    t~ t |vuoi À.»   | *Uva« u» I* . tn*vi (»• in r t*   iti Oc» Ve V j 1 , 0 3   \l w»Tve>v) « Wt^ìv*   ■ ■— ■■■ - —* . , 1   * \_ I - MA . W . 1 *                    174 La morale al bivio — V -La volontà e lo Stato    in poi lo Stato ritorna ad essere la più alta  idealità etica, lo Stato come diritto, non lo  Stato come il sistema degli interessi sociali.  Verso questo si appuntano le obbiezioni degli  individualisti inglesi. Essi sembrano ignorare   10 Stato come diritto. Vedono il conflitto o  l’armonia degli interessi e la legge come cu¬  stodia, tutt’al più si elevano al concetto di Stato  come propulsore di felicità e di progresso.  Tutto ciò non basta. Storicamente parlando lo  Stato può essere questo ed anche meno. Lo  Stato fu ed è tuttora in molta parte arbitrio,  violenza, egoismo d’individui e di classi. Ma   11 suo valore non è nella realtà che attua, bensì  nell’idea che esprime. E la sua progressiva  spiritualizzazione, che è la sua moralizzazione,  è un fatto innegabile. Anche del resto nelle peg¬  giori età di prepotenza politica, nel dispotismo  e perfino nella tirannide, c’è nella sovranità  statale e maestà d eìì'imperium un riflesso di  legge, d’ordine, d’universalità che comanda il  rispetto. Lo Stato sono io, fu una frase storica,  un momento della sua realtà; lo Stato è il  diritto, sarà il trionfo della sua idea.          Capitolo I - Il P.-oblema morale . . . Pag. 3   « II - La natura e la legge morale » 55   » III - Il concetto di uomo ...» 96   » IV - L’individualismo etico . . » 134   » V - La volontà e lo Stato . . » 159 Zino Zini. Zini. Keywords: ius, iustum quia iussum. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Zini”; H. P. Grice, “Justice from Plato to Zini: the history of an idea, alla Berlin,” Luigi Speranza, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia, The Grice Papers, BANC MSS 90/135c, The Bancroft Library, The University of California, Berkeley.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zolla: la ragione conversazionale e la discesa d’Enea all’Ade – la scuola di Venezia – filosofia veneziana – filosofia veneta -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Venezia). Keywords: Enea. Filosofo veneziano. Filosofo veneto. Filosofo italiano. Venezia, Veneto.  Essential Italian philosopher. Saggi: Etica e estetica, Spaziani, Torino, L’eclissi dell'intellettuale, Bompiani, Milano, Volgarità e dolore, Bompiani, Milano, Le origini del trascendentalismo, Storia e letteratura, Roma, Storia del fantasticare, Bompiani, Milano, Le potenze dell'anima: morfologia dello spirito nella storia della cultura, anatomia dell'uomo spirituale-- cf. Grice, “the power structure of the soul” -- Bompiani, Milano; Il letterato e lo sciamano, Bompiani, Milano, Che cos'è la tradizione romana? Bompiani, Milano, Le meraviglie della natura: introduzione all'alchimia, Bompiani, Milano, Archetipi, Marsilio, Venezia; L'androg-gino: l'umana nostalgia dell'interezza, Red, Como – GIOVE ANDROGINO; Incontro con l'andro-gino: l'esperienza della completezza sessuale, GIOVE ANDROGINO, Como Aure: i luoghi e i riti, Marsilio, Venezia, L'amante invisibile: l'erotica sciamanica nelle religioni, nella letteratura e nella legittimazione politica, Marsilio, Venezia, Sincretismo, Guida, Napoli; Verità segrete esposte in evidenza: sincretismo e fantasia, contemplazione e l’esoterico, Marsilio, Venezia; Discorsi metafisici, Guida, Napoli; Uscite dal mondo, Adelphi, Milano; La luce; La ricerca del sacro, Tallone, Alpignano Ioan Petru Culianu, Tallone, Alpignano, Lo stupore infantile, Adelphi, Milano; Le tre vie, Adelphi, Milan; Un destino itinerante: conversazioni tra oriente ed occidente, Marsilio, Venezia; La nube del telaio: RAZIONALITA e irrazionalità tra oriente ed occidente, Mondadori, Milano; La filosofia perenne: incontro fra oriente ed occidente, Mondadori, Milano; Catabasi e anastasi, Tallone, Alpignano; La discesa d’ENEA all'Ade – VIRGILIO (si veda) Adelphi, Milano; La ri-surrezione di BACCO; Minuetto all'inferno, Einaudi, Torino; Cecilia o la disattenzione, Garzanti, Milano; Il moralista, Garzanti, Milano; Saggi Bompiani, Milano; La psicanalisi, Garzanti, Milano; Dickinson: selected poems and letters, Mursia, Milano; Il marchese de Sade, Longanesi, Milano; Il mistico Vitters, Garzanti, Milano; Melville, Clarel, Einaudi, Torino; Adelphi, Milano; Hawthorne, Felton o l'elisir della vita, Neri Pozza, Vicenza; Garzanti, Milano; Il super-uomo e i suoi simboli, Nuova Italia, Firenze; Florenskij, Le porte regali; Saggio sull'icona, Adelphi, Milano; “Novecento” Lucarini, Roma; L'esotismo nella letteratura, Nuova Italia, Liguori, Napoli; Il dio dell'ebbrezza: antologia dei dionisiaci, Einaudi, Torino; Conoscenza religiosa, Storia e Letteratura, Roma; Gl’arcani del potere: elzeviri, Rizzoli, Milano; Gli usi dell'immaginazione e il declino dell’occidente, A. I. R. E. Z., Montepulciano; Filosofia perenne e mente naturale, Venezia; Il serpente di bronzo: scritti ante-signani di critica sociale, Venezia, Civiltà indigene dell’Italia, Storia e Letteratura, Roma; Archetipi. Aure. Verità segrete. Dioniso errante. Tutto ciò che conosciamo ignorandolo, Marsilio, Venezia. Contiene Archetipi, aure e verità segrete esposte in evidenza e l'introduzione all'antologia Il dio dell'ebbrezza, Le tre vie. Soluzioni sovrumane, Marchianò, Marsilio, Venezia, La catabasis d’ENEA – VIRGILIO (si veda). Arrivo a Cuma. Enea cerca la Sibilla. Racconto sulla fondazione del tempio da parte di Dedalo e descrizione di esso. Acate conduce la Sibilla Deifobe d’Enea. La Sibilla prescrive sacrifici. L’antro della Sibilla. La sibilla invoca Apollo. Apollo esorta Enea a non indugiare. Responsi della Sibilla sui futuri contingenti. Enea chiede alla Sibilla di fargli da guida per l’oltre-tomba. Deifobe allora gli dice di trovare un ramo d’oro nel bosco come offerta a Proserpina e di trovare e seppellire un compagno. Acate ed Enea ritornano dall’antro e trovano Miseno morto. Enea e i suoi compagni vanno nel bosco per preparare la pira. Appaiono alcune colombe ad Enea e lo guidano al ramo d’oro. Esequie per Miseno. Sacrifici di fronte all’antro dell'Ade. Al sorgere del sole Enea e la sibilla s’introducono nella grotta. Invocazione di VIRGILIO agli dei inferi. Inizia il viaggio agl’inferi. Descrizione del vestibolo, dove sono raggruppate le personificazioni dei mali e tanti mostri bivaccano: la chimera, l'idra, i centauri, le scille, le arpie, il centimano Briareo, le gorgoni e Gerione. Arrivo fino a Caronte. La sibilla dà spiegazioni sulla sorte degli’insepolti. Enea tra questi scorge Leucaspi e Oronte, i lici periti nella tempesta marina. Enea scorge Palinuro e chiede della sua fine. Palinuro chiede di essere sepolto. La Sibilla gli dice che ci penseranno gl’abitanti di quei luoghi sollecitati da prodigi celesti. I due proseguono. Caronte li rampogna e attacca Enea perché ANIMA VIVA. La Sibilla lo fa tacere e gli mostra il ramo d’oro. Appare Cerbero, ma la Sibilla la addormenta con una focaccia. Appaiono i primi morti nell'Ade vero e proprio, ovvero i bambini e i condannati a morte ingiustamente. Poi i suicidi, i morti per amore, tra cui Didone. Enea le parla, ma questa se ne va senza rispondere. Incontro coi morti in guerra, tra cui i compagni d’Enea. Dialogo con Deifobo, il quale racconta la sua fine, causata dall’inganno di Elena. La Sibilla tronca la conversazione esortando Enea a raggiungere in fretta i campi elisi. I due proseguono e vedono il Tartaro, dove sono i giganti, i titani, l’idra, e gli spiriti di coloro che furono malvagi in vita, tra cui Issione, Piritoo, Teseo, Flegias, tutti puniti per le loro nefandezze. Ingresso nei campi elisi dove sono i beati. Museo accompagna Enea da Anchise. Anchise spiega al figlio la sorte delle anime. Anchise illustra la progenie ROMANA. SILVIO, successore di ASCANIO, figlio di Enea e Lavinia, Proca, Capys, Numitore, Silvio Enea, ROMOLO, OTTAVIANO, Numa Pompilio, Tullo Ostilio, Anco Marzio, Tarquinio il Superbo, Bruto, i Deci, i Drusi, Manlio Torquato, Furio Camillo, GIULIO CESARE, Pompeo, Lucio Mummio, Lucio Emilio Paolo, Catone -- Censore o Uticense -- Aulo Cornelio Cosso, i Gracchi, gli Scipioni, Caio Fabrizio Luscino, Serrano, i Fabi, Quinto Fabio Massimo Verrucoso. Cenni di Anchise su Marco Claudio Marcello, figlio adottivo e genero d’OTTAVIANO. Anchise profetizza ad Enea le guerre che duove sostenere e lo accompagna all'uscita dell'Ade. Enea torna dai compagni, coi quali si imbarca verso Gaeta La guerra latina. Enea alla corte del re Latino, olio su tela di Bol, Amsterdam, Rijksmuseum. ENEA e i suoi compagni salpano da Cuma e giungono in un porto della Campania situato a Nord. Qui muore Caieta, la nutrice di Enea, nell'Esperia. Stanchissimi e affamati -- tanto da mangiare le mense, piatti di focaccia dura, proprio come avevano previsto le arpie -- sbarcano alla foce del Tevere. Enea decide quindi di inviare Ilioneo come ambasciatore al re del luogo, Latino. Questi accoglie con favore l'emissario di Enea, e gli dice di essere a conoscenza che Dardano, il capostipite del gruppo d’Enea, e nato nella città etrusca di Corito, ab sede Tyrrena Corythi. Ilioneo risponde: Da qui ebbe origine Dardano. Qui Apollo ci spinge con ordini continui. In ogni caso Latino si mostra favorevole ad accogliere Enea e i suoi compagni perché suo padre, il dio italico Fauno, gli ha pre-annunciato che l'unione di uno straniero con sua figlia Lavinia genera una stirpe eroica e gloriosa. Per questo motivo, il re ha in precedenza rifiutato di concedere Lavinia in moglie al re dei Rutuli, Turno, anche lui semidio in quanto figlio della ninfa Venilia. La volontà degli dei si manifesta anche attraverso prodigi. La piega che gl’eventi stanno prendendo non piace a Giunone che con l'aiuto di Aletto, una delle furie, rende geloso Turno e spinge la moglie del re, Amata, a fuggire nei boschi con la figlia e a fomentare l'odio verso gli stranieri nella popolazione locale. L'uccisione d’Almone, colpito alla gola da una freccia durante una rissa fra gl’italici e Enea e i suoi compagni, provocata dalla furia, scatena la guerra. Turno, nonostante il parere contrario di Latino, raduna un esercito da inviare contro Enea i suoi compagni. Il suo alleato principale è Mezenzio, il re etrusco di Cere, cacciato dai sudditi per la sua crudeltà. Vi sono poi, tra gl’altri, Clauso, principe dei Sabini, alla testa di un corpo militare particolarmente imponente. I due semi-dei italici Ceculo e Messapo, figli rispettivamente di Vulcano e Nettuno, Ufente, capo deg’equi, Umbrone, condottiero dei marsi e noto serparo, Virbio, re di Aricia e nipote di Teseo, la vergine guerriera Camilla, regina dei volsci. Sepoltura di Caieta. Enea riparte. Enea e i suoi compagni passano vicino all’isola di Circe. Enea e i suoi compagni avvistano la foce del Tevere all’alba, e si fermano. Invocazione di Virgilio a Erato. Racconto sulle origini del re Latino. Turno vuole in sposa Lavinia, ma i presagi divini fanno esitare Latino. Qquest’ultimo chiede auspici all’oracolo di Fauno, il quale gli dice di dare in sposa la figlia a un genero straniero che sta per arrivare. Magro banchetto di Enea e i suoi compagni, e quindi avverarsi della profezia di Celeno. Preghiere di Enea cui rispondono tre lampi di Giove. Ambasciata per la pace inviata a Latino mentre Enea costruisce una cittadella fortificata. Latino accoglie Enea e i suoi compagni e chiede cosa lo spinga a lui. Ilioneo risponde che il volere degli dei li ha condotti in quei luoghi. Latino pensa agl’oracoli di Fauno, li accoglie benevolmente e chiede di far venire Enea esponendo a loro il vaticinio. Il re ricambia i doni. Giunone scorge le sorgenti case di Enea e i suoi compagni, se ne duole e promette come dote a Lavinia una guerra; poi si dirige d’Aletto e la esorta a portare discordia. La Furia si dirige nel LAZIO e corrompe Amata, moglie di Latino, la quale si lamenta col marito per aver privato Turno della mano di Lavinia, ma il re non si fa convincere. Amata impazzisce per la città e porta sua figlia nella foresta. Le altre donne sono colpite dalla medesima furia e la raggiungono in una specie di baccanale. Aletto va da Turno prendendo le sembianze della sacerdotessa di Giunone, esortandolo a guerreggiare con Enea e i suoi compagni, ma Turno la deride. Aletto s’infuria e lo corrompe, facendo sì che dichiari guerra. Aletto si dirige su Enea e i suoi compagni. Ascanio sta cacciando, e la furia fa in modo che egli ferisca a morte UN CERVO SACRO. I contadini allora si armano ed Enea e i suoi compagni accorrono d’Ascanio. Combattimento tra le due parti. Aletto va trionfante da Giunone e torna agl’inferi su suo ordine. Giunone fa scoppiare definitivamente la guerra, mentre Latino si dispera e scaglia una maledizione su Turno. Apertura delle porte del tempio di Giano da parte di Giunone, poiché Latino non vuole farlo. Preparativi della guerra. Invocazione alle Muse. Presentazione dei condottieri italici: Mezenzio col figlio Lauso, Aventino, Catillo, Cora, Ceculo, Messapo, Clauso, Aleso, Ebalo, Ufente, Umbrone, Virbio, Turno, Camilla.   Elémire  Zolla  Doriano  » Un destino  itinerante    Conversazioni tra occidente e oriente    I grilli Marsilio    LAI    Elémire Zolla ha mai parlato o scritto di sé? Ha mai parlato fr i Hi Dì  o scritto dei suoi affetti, della sua vira privata, delle sue opinioni? | HI  Ha mai «giudicato» i personaggi della letteratura, della cultura, Lf  dell’arte, della politica? na  L'intervista-dialogo-racconto si svolge in un'atmosfera quasi onirica ali:  - come la definisce Fasoli —, ma confortevole è néi domini di un. |  «possibile» dai contorni misteriosamente chiari, dove l’esoterismo  si nutre di segni nostrani e l'Oriente si mescola agli incontri di ogni  giorno.   Emergono così i personaggi che fanno parte dell'universo   di relazioni di Zolla: Cristina Campo, Mario Praz, l'allievo  mitografo mitopoietico Roberto Calasso, e poi Macchia, Grazia  Marchianò, Debenedetti, Brandi. Ma anche Borges, Dante, Kerényi, |  Yeats, Jiinger, Adorno, Lévi-Strauss...   E nell’«aura» inconfondibile di Zolla, i «siti» della sua vita: la Torino  della «molesta» giovinezza, il silenzio e la melodia perpetua   di Montepulciano, il reliquiario tibetano, un tempio buddhista   e paesi iranici, balinesi, indù, giapponesi, cinesi, birmani, thai.   Non mancano infine le argute provocazioni e le sue personalissime  e geniali considerazioni sull’etica, l’arte, la cultura, la volgarità,   la bellezza, il cinema, la rv,    n li    ELÉMIRE ZOLLA, già professore presso l'Università «La Sapienza» di Roma,  per Marsilio ha pubblicato: Aure (1988*), L'amante invisibile (1988°), +   I letterati e lo sciamano (1989), Archetipi (1990*), Verità segrete esposte în  evidenza (1990°), Le meraviglie della natura. Introduzione all'alchimia  (1991). Recentemente! ha pubblicato con Adelphi Userte dal mondo (1992)  e Lo stupore infantile (1994).    DORIANÒ FASOLI, giornalista, si occupa di psicoanalisi e di letteratura.  Collabora al «Manifesto» e all'«Unità», a riviste («Flash Ar, «Linea  d'Ombra», «Praz») e a trasmissioni radiofoniche. Ha pubblicato, tra l’altro,  in collaborazione con Maria Luzi, Spazio Stelle Vace. Il colore della poesia  (Milano, Leonardo, 1992), A partire da Freud (Castrovillari, Teda edizioni,  1993) e Etica e psicoanalisi (a cura, Roma, Borla, 1994),    open  access    Elémire Zolla  Doriano Fasoli    Un destino  itinerante    Conversazioni tra  occidente e oriente    Marsilio    © 1995 BY MARSILIO EDITORI ® S.P.A. IN VENEZIA Presentazione  di Doriano Fasoli    UN DESTINO ITINERANTE   TORINO, CITTÀ NATALE   Addio, molesta giovinezza torinese  INCONTRI    Maestri inaccessibili   Prime letture   L'insegnamento universitario   Fine di un’amicizia   Roberto Calasso, mitografo mitopoietico   Una vita all’altezza delle lacrime   In attesa di nuove (improbabili) rivelazioni italiane   I grandi precettori dell’Italia   Critici italiani del Novecento   «La parte maledetta»   Maîtres à penser   In bilico tra scrittura e azione: Victor Segalen   Claude Lévi-Strauss, Theodor W. Adorno e Max  Horkheimer   Da Sade a Klossowski ai mistici d'Occidente   Louise du Néant, aristocratica di provincia, mistica e    folle  Uomini di Dublino   Una signora newyorkese   Dante, Shakespeare e la letteratura nordamericana  Un solitario e sprezzante poeta argentino   Antipatie   Psicoanalisti e sciamani   Sacerdotessine giapponesi e danzatori pueblo  Murasaki Shikibu   Passeggiando con Marius Schneider   Wagner, pensatore sincretista   Couliano, cacciatore di miti sulle orme di Mircea Eliade  Studiosi del pensiero islamico e della Cabbala ebraica  Gurdjieff e dintorni    MIGRAZIONI INTERIORI    Prove narrative   Da Che cos'è la tradizione a Verità segrete esposte in  evidenza   Evasioni accessibili e stupore infantile    CONSIDERAZIONI    Esperienze artistiche e musicali  Stile e scrittori   L’uso giocoso, trasognato e libero della parola  L’arte della traduzione   Bellezza e volgarità, virtù e sapienza  Rigoroso isolamento   Etica, cultura, creatività  Inquinamento psichico   Libri, giornali, cinema e televisione  Droghe   Idee del paradiso   La scomparsa dell’aura    Bibliografia essenziale    a Cesare Mazzonis, Franco Battiato,   Raffaele Torella   e in memoria di Carlo Di Leo, prematuramente  strappato al mare della conoscenza    O io m’inganno, o rara è nel nostro secolo quella per-  sona lodata generalmente, le cui lodi non sieno cominciate  dalla sua propria bocca. Tanto è l'egoismo, e tanta l’invidia  e l’odio che gli uomini portano gli uni agli altri, che volen-  do acquistar nome, non basta far cose lodevoli, ma bisogna  lodarle, o trovare, che torna lo stesso, alcuno che in tua  vece le predichi e le magnifichi di continuo, intonandole  con gran voce negli orecchi del pubblico, per costringere  le persone sì mediante l’esempio, e sì coll’ardire e colla  perseveranza, a ripetere parti di quelle lodi. Spontanea-  mente non isperare che facciano motto per grandezza di  valore che tu dimostri, per bellezza d’opere che tu facci.  Mirano e tacciono eternamente; e, potendo, impediscono  che altri non vegga. Chi vuole innalzarsi, quantunque per  virtù vera, dia bando alla modestia.    GIACOMO LEOPARDI    E gli uomini vanno a mirare le altezze de’ monti e i  grossi flutti del mare e le larghe correnti de’ fiumi e la  distesa dell’oceano e i giri delle stelle; e abbandonano se  stessi.    SANT'AGOSTINO    Presentazione    di Doriano Fasoli    Può capitare, quando s’incontri un personaggio  con il fine poco innocente di ottenere un'intervista, di  sentire un disagio: quasi che le domande fossero inop-  portune sottrazioni di tempo o, peggio, altrettanti  tentativi d’effrazione.   Al contrario, gli incontri con Elémire Zolla non  lasciano modo al congegno domanda-risposta di af-  fermare separazioni e ruoli, bensì trasportano entro  un rituale altro, del quale egli è un officiante molto  particolare: che lascia spazio all’interlocutore di sen-  tirsi parimenti iniziato.   La sensazione è di trovarsi in un’atmosfera quasi  onirica, confortevole, nei domini del possibile. Di un  possibile tuttavia dai contorni misteriosamente chiari,  ove l’esotismo torni a nutrirsi di segni nostrani e la  cultura orientale si mescoli agli incontri di casa.   Così, mentre il discorso percorre le strade familiari  della nostra letteratura del Novecento, persiste il suo-  no di canti monodici lontanissimi e mille immagini  s’affacciano alla mente: un tempio buddhista, un reli-  quiario tibetano, un solitario y4k al pascolo e monta-  gne innevate sullo sfondo, il volto di un bimbo sherpa  o quello di un giovane monaco di Rumtek (Sikkim)  assorto nei volteggi della «Danza dei Cappelli Neri»...    1l    Il mondo dei suoi studi, delle sue passioni s'impone e  pare materializzarsi.   Incontrare Zolla è prepararsi a un viaggio inces-  sante, un poco avventuroso: tuttavia con la protezione  d’una guida fidata che al momento giusto ti sappia  riportare, arricchito di immagini, di sensazioni, di  intelligenze, alla concretezza dello stare di fronte a  lui, nella sua casa di Montepulciano dove si è trasfe-  rito già da alcuni anni (e dove ha deciso di stabilirsi  definitivamente) perché «Roma da tempo non mi  dava nulla da esplorare, le lunghe passeggiate d’un  tempo sono pressoché inibite. O è forse soltanto la  lunga permanenza, dal 1957, ad avermela stemprata?  Non c’è pietra che non abbia soppesato, accarezzato,  meditato nelle varie città che si sono affastellate l’una  sull’altra e adesso desidero silenzio, distensione e uno  spazio più vasto in casa, cose a Roma difficili e più  facili in Toscana. Inoltre, amo la lingua del Senese  meridionale. Per me: un insegnamento ininterrotto,  una melodia perpetua, una scoperta ubriacante. La-  scio che mi parlino, questi popolani, e li ascolto tra-  sognato; a Roma sarebbe inimmaginabile».    Per una esauriente bibliografia di Elémire Zolla rimando al vo-  lume intitolato La religione della Terra. Vie sciamaniche, universi  immaginali, iperspazi virtuali nell'esperienza sacrale della vita (Red,  1991), a cura di Grazia Marchianò. Il libro è stato scritto per Zolla  da tredici studiosi che ne hanno voluto festeggiare il sessantacinque-  simo compleanno.   Voglio inoltre ringraziare Martine, Giorgio Pellegrini, Jean-Pier-  re Floquet, Franca Avvisati e Giuseppe Ponzio che mi hanno aiutato  (direttamente e indirettamente) in differenti stadi del lavoro.    12    Un destino itinerante    Torino, città natale    I viaggiatori non han mai detto una sola  bugia, per quanto gli sciocchi che se ne restano  a casa rifiutino di prestar loro fede.    WILLIAM SHAKESPEARE    Conversare con uomini d’altri secoli è quasi  lo stesso che viaggiare.    RENÉ DESCARTES    Addio, molesta giovinezza torinese    Torino è ancora oggi la città più intensamente e  frequentemente iniziatica; ogni tanto verità o voci di  sette più o meno sataniche trovano spazio nelle crona-  che. La Torino della Sua infanzia, della Sua giovinezza,  quella Torino degli anni trenta (eppoi quaranta) in cui  ancora forse risuonano i passi della Signorina Felicita,  quali segni Le ha lasciato? Vorrei mi raccontasse...   Nel 1934 via Po è un fiume maestoso, lungo i suoi  portici scorrono tutti i fantasmi della città.   Come nei bazar, alla loro ora vi transitano i de-  menti, il «conte» che si dà gli schiaffoni e la Cricrì, la  vecchia signorina ripicchiata che fa l’occhiolino e poi  sbatte nei muri.   Venendo da piazza Castello a destra c’è il Dilei,  caffè dei grandi borghesi; ha specchiere d’oro e tenui  velluti; nell’ultima sala siede sempre Bistolfi e ammo-  nisce chi mai osi contraddirlo: «Non mi parli d’arte lei  che non ha ancora sofferto abbastanza». Più in basso,  per il medio borghese, il Florio e di fronte a sinistra  l’austero Caffè dell’Università: specchi, felpe, ebani  luccicanti, giornali e riviste del mondo intero come  vessilli sulla rastrelliera, ed un soffice nobile silenzio.    17    Poi caffeucci popolari, col cliente fisso che gioca a  dama (cartomante, medium, maestro di sci, ma nessu-  no sa di che cosa viva; «Fa le caricature, non basta  mica», dice la losca libraia che fuma: gran vergogna  per una donna).   Il salumiere innalza trofei, lui ha tutti i formag-  gi del Piemonte; venti tipi di pane ha il fornaio;  nella pasticceria i cristalli sprizzano scintille su sti-  gli rococò. Pellicceria. Ferramenteria. La farmacia  tutta di marmo. E dei foschi orinatoi di ghisa s’al-  zano truci alle traverse, scoppi e rulli vengono dal  cine.   L'esistenza sfila, tenebra e sfarzo lungo i portici in  doppia fila, nobiltà e miseria distinte e alterne, adia-  centi ma senza confusioni, su questa strada dove c’è  di tutto. Si guardano, gli opposti. Il Caffè degli Arti-  sti, dietro l'Accademia, rutilante come una reggia,  dove va la bella gente e rotea la mantella nera l’uffi-  ciale per farne splendere il raso azzurro; dall’altro lato  dei portici invece torve sdentate megere esclamano  Pitò, fasàn, va là a quel passeggio, sedute alla Latteria  Quaranta, tutta lucide mattonelle bianche e segatura  sul pavimento.    Su quel mondo cadde il telone del destino; fiamme  purificatrici invocava il futurista al Florio e piovvero  le bombe al fosforo sui filari di soffitte. Ma anche  senza il finale dilacerato, era tempo comunque che  chiudesse il povero teatrino provinciale. Sempre fu  freddo, mesto, subalpino questo borgo, poi la guerra  dissipò i resti della vecchia capitale d’un piccolo rea-  me e rimasero:   l’aria spenta dei rioni eleganti   l’aria torva dei sobborghi operai  nient'altro.    18    Già Torino apparve quadrettata di caserme a Mel-  ville, occhio di profeta.   Attesta Ruskin, nel 1858: una domenica a Torino  basta perché l’anima urli disperata: di già, a quel mite  dolce tempo senza industrie.   Era dunque una domenica e Ruskin prese per  corso Umberto, ascoltò un truce sermone da quel  pulpito valdese, tornando quindi indietro a dove un  sole malato cadeva sulla banda militare. Fu dentro  alla Galleria Sabauda che scattò la molla troppo com-  pressa, la disperazione si capovolse: oh, che tenero,  granito colore il manto della regina di Saba del Vero-  nese, che festa selvaggia imbattersi in quel fuoco lagu-  nare, quando Torino ti ha agghiacciato!   Ruskin fece la grande scoperta: l’arte è la sensua-  lità che ti salva dallo scoramento che è Torino, da  ciò che nella vita è Torino ed il vecchio puritano si  redense.    Qual è il succo di questi discorsi divaganti, vaga-  mente storici?   Così pedestre è la città, che puoi decidere di sta-  re dalla parte della sua mestizia desolata, provarci  gusto e mortificare tutto, te stesso per incominciare.  Il popolo di qui lancia bieco, contro chiunque mo-  stri dell'entusiasmo, gute la nata, che vuol dire: sol-  tanto un turacciolo dentro lo sfintere giustifichereb-  be un po’ di fuoco. Qualunque tinta sia spenta, deve  essere prevedibile ogni sentimento, bello è il son-  nambulo, l’automa.   Alternativamente, ti ritiri in te stesso, coltivi l’ec-  centricità.   E inaudito esultare a Torino? E tu tanto più ti  allucini. Scopri allora che nessuna città è più propizia  al delirante: nessuna altrettanto irreale. Ancora un    19    passo: da nessun’altra parte si squarcia così facilmente  il velo dell’Inganno, la realtà.   Come fai, qui, a credere a quel che vedi?   C'è nebbia, aspetti alla fermata, accanto sta una  madre col bambino. Si sente uno schiocco improvvi-  so, la madre ha mollato un ceffone. Passa del tempo.  La vocetta roca grida «Perché» con due e belle lar-  ghe. Passa del tempo. La madre spiffera «Per /on che  t faràs».   O sarà un sogno?   Andavo a lezione all’Università in via Sant’Ottavio.   Nascevano piccole amicizie improvvise, nemmeno  si sapeva il nome l’un dell’altro. C'era un giovanotto  istitutore in un collegio, che spesso m’accompagnava  a piedi fino a casa ed in una di queste passeggiate,  lungo via San Francesco d'Assisi, con la solita voce  senza tono disse: «Entriamo, voglio salutare un’amica  che abita quassopra».   Era un androne fra due botteghe, che mi rimasero  bene impresse. Per un budello nero, umidiccio, si  giunse in cima.   Venne ad aprirci una donna ravvolta in uno scial-  le. Fece un gridolino piemontese: «Ob i mè car ma-  snà! Sarà contenta la bambina! Avanti, fate in tem-  po!». E guidò per un buio corridoio al salotto col  pianoforte, zeppo di ninnoli, centrini, ventagli sotto-  vetro.   Ci davano le spalle due nerovestiti in poltrona; sui  braccioli brillavano gli anelli. Le teste impomatate  biascicarono: «Còmodi». La donna ripeteva ancora  mè car masnà, versando anche per noi il liquorino,  affannata.   Finalmente apparve sulla porta una ragazza grassa,  indossava un camicione giallo, aveva le guance impor-  porate, le tremavano le mani.    20    Si mise con la schiena schiacciata contro il muro,  pigiò forte con le mani sulla pancia e così rimase,  ferma e trepida, gli occhioni sbarrati e lacrimosi. Pi-  giava la pancia, ancora pigiava.   La donna (la madre?) sedette quindi al pianoforte,  percosse gli accordi dai quali emerse una romanza.   Più di così pigiare non poteva, la ragazza in pianto,  ed i due nelle poltrone stavano ghignando. Finalmen-  te dal gran pigiare sorse tremulo, affranto, un fil di  voce. Di poi prese lena, ma la voce sembrava quella  d’un’altra.   Una volta avviata, la romanza durò un tempo in-  terminabile. Via via ricominciava da capo. Finché non  ressi più a quelle dita che sui braccioli battevano il  tempo facendo scintillare i diamantini. Diedi uno  strattone al compagno. Allora si riscosse la pianista,  con quattro accordi chiuse.   La ragazza tacque. Ci congedammo di gran furia.  I due salutarono a occhi chiusi. La donna sulla porta  ci continuava a dire «Che tornino».   Non si fecero commenti. Si parlò d’altro.   ‘Da allora quel compagno scomparve, pensai che  facesse altri turni al collegio. Ma spesso mi risovvenne  la scena.   Quei due. Dovevano offrire un ingaggio?   Il compagno. Perché mai m’aveva portato lassù? A  che cosa mirava?   Finché a mesi di distanza volli ripassare davanti  all'edificio. Scrutai in alto a quali finestre potesse  corrispondere quella stanza, ma mi smarrii. Cercai  quindi le botteghe, che ben mi rammentavo e le vidi,  ma non la porta dov’ero entrato: erano adiacenti, le  botteghe; non c’era spazio per un androne.   Rimasi a fissare. Non esisteva l’ingresso che avevo  valicato.    21    Ma per me non era poi tanto strano. Facevo da  ragazzo passeggiate di chilometri per rassicurarmi che  la città non esistesse: viene il momento di certezza  allorché scende il crepuscolo sulla Dora o Pellerina  dopo che si è fatta una lunga marcia. Si scorge chia-  ramente: non sono che fondali le muraglie e sono  gracili palchi gli asfalti. Si prova un'isterica gioia: il  puzzo di zuccherificio, i rettifili interminabili, la scar-  sa gente che rade i muri, sono allucinazioni.   Ricordo quando lessi Montale: «un giorno andan-  do in un’aria di vetro» — poteva arrivare in un lampo  alla certezza che, voltandosi, avrebbe visto il nulla. A  me venne subito di pensare: Montale se lo annota  come un fatto eccezionale? Guardasse la Pellerina,  brodaglia in corsa, con sopra la bambagia velenosa  che vi ballonzola al chiar di luna!    M’aiutava a rafforzare quel senso d’irrealtà andare  al manicomio. Che lezioni!   «Tremendo il cardiozol! Lo farò sulla schizofreni-  ca, così vedrete voi stessi!».   Ed i dialoghi soavi: «Tu dunque ti credi incinta?».  La pazza mostra un foglio e dice: «Lo sono, lo prova  questa poesia, dettata dal bambino che porto».   I compagni di studi stavano sempre a parlare d’un  Maestro capace di farti firmare una carta da gioco che  poi ritrovavi, firmata, dentro ad un mazzo che com-  pravi a caso, dal primo tabaccaio.   O ti lanciava dal terrazzo una fragile coppa che  ritrovavi intatta.   In bisca, come puntava vinceva. A patto che i soldi  servissero «a opere di Bene».   La pazza aveva fede d’essere incinta. Essi credeva-  no al Maestro.   Chiunque li ascoltasse, finiva che chiedeva di far-    22    selo presentare e allora cominciava la commedia dei  rinvii. Facevano conoscere un tale che del Maestro  era stato l'apprendista. Ad una condizione, non far  parola dell’orrenda esperienza, la notte che dormì col  Maestro a Parigi e i mobili cozzavano fra loro: s'era  dovuto curare per anni.   Mostravano materializzazioni, futilissime carabat-  tole, apporti di spiriti al Maestro, timbri, pietruzze,  scarabei, calamai. Ricordini di sue bilocazioni. E si  doveva sospirare a lungo per vederle. Facevano infine  ascoltare musica registrata, da Lui composta in transe.   I giochi delle voci: è atteso al castello... no, è ripar-  tito all’improvviso.   Anni dopo: suonò il campanello, aprii e subito  l’ebbi alle spalle; un vecchio calvo, stava in salotto,  m°era sgusciato dentro come un topo. Chiedeva un  favoruccio spiegando che i suoi poteri gli servivano  soltanto per gli altri, «per il Bene».   Vidi il suo segreto, stava tutto nella lestezza da  soldato, da bracconiere, da zingarella: fra la gente  pomposa e intronata (da queste parti non ne manca  certo) vinceva con la mossa del barbiere ed io gli fac-  cio tanto di cappello.    Finì che conobbi tutti i maestri e maghi sulla piaz-  za. Questo è il ripostiglio, la soffitta degli occultismi,  trovi gentuccia con mandati di signorie del Tibet, con  licenza dei guaritori di Lione, dissidenti dell’antropo-  sofia e messi di popolane esperte in «fisica». Manca-  vano i molti che adesso vantano la trasmissione del  manto di sè:ik con «valida» barakà.   Il più furbo tra di loro, che cosa può offrire oltre  alla sua povera persona, alle patetiche dittongazioni?  Ma studiandoli si coglie l’izizzo di ogni autorità che  regga l’uomo, in questo senso si è insziati.    23    Non mi pento dei Maestri che mi studiai. Volli  censirli con un po’ d'impegno, perché chi contempla  dei prestigi, sopporta meglio l’irreale città. C'era l’il-  lustre precedente: Don Bosco studiava cerretani e  giocolieri da una fiera all’altra; lui faceva tutto «a fin  di Bene», io allestivo un museo di mostri che chiun-  que lo voglia visitare, guarisce dall’illusione del reale.  Se proprio ad un marchio ci tenete, questa è una  carità buddhista.    «Storie di larve marginali!», dite. Dite che irreale  non fu la storia civile che qui si svolse.   Dipende. Dipende da chi la narra.   Riodo la voce d’un audace ragioniere, nel 1943:  «Per anni il partito non ha fatto altro che far fuori  spie, adesso si è imparato a filar dritto, quanti siamo».   Sugli anni paurosi raccontava romanzi neri. Ora  lavoravano con flemma.   Cominciò che gli fu comandato di entrare in una  ditta. Si trovò assunto. Per ben due mesi ebbe ordine  di osservare tutto, di sondare stando sempre zitto.   Poi un compito: elencare eventuali amici. Passò un  mese. Da quel suo elenco selezionarono per lui coloro  cui doveva reiterare tre frasi. Accostava ai mercati e  giardini le loro donne una compagna e ripeteva le tre  frasi.   Bastò. Quand’egli propose loro di entrare, già era-  no d’accordo.    Fece il giro di sette industrie. Sette cellule.   Mi mostrava congegni perfetti, d’una macchina  fatale. Giocassi pure con strambe idee perché, se era  soltanto per questo, anche lui aveva un vezzo, le pipe  antiche. Come facevo a non capire? Era già fatta, alla  macchina nessuno poteva reggere. Ecco la realtà.    24    Calmo, malinconico, segreto: in giro nella vita ho  di rado trovato della migliore stoffetta. Ma che cosa  c'è di meno vivente d’un uomo dai nervi recisi, scial-  bo, che muova la storia fra Pellerina e Dora?   Passare, in senso traslato, da un’azienda all’altra  per una vita, appartenere ad un impeccabile apparato,  sì che è un sogno. Precipitare gli altri in questo sogno,  con giochi insulsi e magistrali: non mi dite che è  questa la realtà vera, più della larvale cerca d’un  Maestro che ci dia l’inissiassione.   Addio addio, ch'io ti possa scordare, o molesta  giovinezza torinese!    Incontri    Il viaggio è una specie di porta attraverso la  quale si esce dalla realtà come per penetrare in  una realtà inesplorata che sembra un sogno.    GUY DE MAUPASSANT    L’uomo che viaggia solo può partire oggi;  ma chi viaggia con un compagno deve aspettare  che l’altro sia pronto.    HENRY THOREAU    Apprendere, creare, osservare, viaggiare.  HERMANN HESSE    Maestri inaccessibili    Innanzitutto: quali sono stati fondamentalmente i  Suoi Maestri?   Maestri nel senso ordinario, diciamo universitario,  non ne ebbi. Studiai a Torino subito dopo la guerra  e non riconobbi nessuno come Maestro. Ammiravo  alcuni scrittori, Eliot o Mann, ma non come Maestri,  bensì come esempi di libertà e di ispirazione. Più  tardi nella vita, quando i più si staccano dall’ossequio  per i loro Maestri, ebbi la fortuna d’incontrarne, vi-  ceversa, alle soglie di tradizioni che sono quasi inac-  cessibili. Così incontrai Yasusaburo Sugi, professore  di fisiologia a Tokyo, che era, senza che lo sapessero  i suoi colleghi, a capo d’una setta za-zen. Per una  settimana fra Firenze e Roma e poi per lettera, mi  offrì con commovente larghezza le nozioni che custo-  diva. Incontrai, ma di questo ho già discusso altrove  a lungo, il discendente di una grande famiglia hassidi-  ca, Abraham Heschel e a lui dovetti per un decennio  una lezione orale prodigiosa sulla Kabbalah e sul  hassidismo. Non avrei mai potuto estrarre dai libri ciò  che Heschel mi impartì, con la danza delle mani du-  rante i rituali, con la densità della voce durante le    29    enunciazioni sacrali. Così incontrai un alchimista scii-  ta a Isfahan e ne narro in Le meraviglie della natura.  Così un vecchio professore islamico cinese di filologia  a Taipei e d’incanto, quasi all'improvviso, una conver-  sazione sui toni del taiwanese si aprì su una dimostra-  zione del respiro taoista con una introduzione ai se-  greti del taoismo. Così incontrai un giorno a Houston  un maestro di advaita Vedanta che rividi qualche  anno dopo a Madras e la nostra conversazione rimase  sul piano tedioso d’un rapporto accademico, quando  di colpo mi sorrise e mi dischiuse il suo mondo, mi  fece accogliere nei templi di Kancipuram.    Prime letture    Quali libri Le piacevano particolarmente in gio-  ventù?   Due fra tutti, già sui sei o sette anni: i romanzi di  Lewis Carroll, che mi suscitavano le risate più convul-  se e mi facevano meditare sulle tante dimensioni dove  si può immaginare l’esistenza e sull’assurdità d’ogni  incontro fra civiltà o costumanze, m’insegnavano infi-  ne i significati dello specchio: dell’interpretazione o  rispecchiamento. Il Tao-té-ching, provvisto d’una tra-  scrizione del testo cinese, che mandai a memoria.    L'insegnamento universitario    Qual era l’aria del tempo in cui cominciò a frequen-  tare l’Università? Rispetto ad oggi si respirava una  maggiore intimità con la cultura?   Non credo che ci fosse una maggiore intimità con  la cultura. Di fatto l’Università non ha un compito    30    così sottile e indefinibile, come sarebbe rendere inti-  ma una cultura. L'Università dovrebbe insegnare no-  zioni e fornire esempi di applicazione. Esigenze più  alate sono stolide ed eversive.   In genere le Università assolvevano al loro dovere  fino al ’68, dopo di che non rimane quasi più traccia  di ciò che dovrebbero essere. Quella svolta tolse di  mezzo l’asse sul quale era fondato il funzionamento  delle società civili: soltanto un’istituzione capace di  trasmettere le conoscenze necessarie all’amministra-  zione statale permette, da Bisanzio in poi, una vita  pubblica ordinata. Il retto funzionamento dell’Uni-  versità esigeva un’indipendenza del docente pari a  quella del magistrato e una gerarchia esclusivamente  fondata sulla cooptazione fra i docenti. Introdurre  l’idea di democrazia nell'Università significò smantel-  larla e scavare un abisso incolmabile nella vita statale.  Non vedo come si possa rimediare: la trasmissione  accertata del sapere è stata spezzata; ristabilirla esige-  rebbe un’opera paziente di generazioni capaci d’in-  tendere i significati che nel ’68 furono spenti.    Frequentata da ragazzo, dopo la laurea non pensò  più di tornare all’Università. Ma un giorno del 1959  Mario Praz La invitò a far domanda per l’incarico di  letteratura angloamericana alla Sapienza di Roma e così  si trovò accanto a lui ad insegnare. Fu favorevolmente  impressionato dall'ambiente accademico? E ancora  adesso si trova ad insegnarvi agevolmente?   Era un'esperienza nuova e, scoprii, abbastanza pia-  cevole. Un gruppetto d’allievi, c'erano anche Calasso  e D'Amico, ascoltava con divertimento, credo, le mie  conversazioni di lettore devoto a Melville, a Hawthor-  ne, ai puritani. Mi fu consigliato di far domanda per  il concorso a ordinario ed entrai nella terna, fui chia-    31    mato a Catania nel 1967. Non tutti erano stati favore-  voli, il professor Lombardo s’era opposto invano. Da  Catania andai a Genova nel 1969 e vi insegnai fino al  1974, anche filologia germanica, divertendomi con gli  scritti cosmogonici norreni e incontrando una ragazza  ingegnosa, la Chiesa Isnardi. Infine tornai a Roma,  con molta difficoltà, che non mi turbò, anzi mi divertì  poter sconfiggere. Da allora sono andato ad insegnare  a pochi passi da casa. Racconto ai presenti ciò che via  via mi impegna della letteratura americana, qualche  volta trovo gente geniale che si laurea. Non saprei  dire di più.    Fine di un’amicizia    A un certo punto la Sua amicizia con Mario Praz, il  grande anglista, finì coll’interrompersi: quale ne fu il  motivo?   Raccontai in Uscite dal mondo come avvenne che  Praz rifiutasse con ira e smarrimento l’idea tibetana  che i sogni vadano guidati e curati. Preferii non rive-  derlo. L’amicizia fra noi era stata fino a quel momen-  to molto amabile. L’avevo conosciuto quando dimo-  rava nel palazzo della marchesa Ricci in via Giulia, in  un museo piuttosto che in una casa; vi aveva raccolto  i mobili, i libri, i ninnoli di una vita: uno Stato nor-  male avrebbe fermato quella creazione meravigliosa,  imponendo di non scalfirla. Quando dovette traslo-  care, tutto fu rimesso in sesto, a un dipresso, nel  palazzetto dove si trova il Museo napoleonico, ma per  poco tempo. Ormai quel suo capolavoro sopravvive  soltanto nella memoria di chi lo conobbe. Era un fio-  rentino, Praz, con le qualità e le malvagità che vanno  di conserva. Fu un momento straordinario per la fa-    32    coltà di Lettere a Roma quello in cui uno studente  poteva studiare inglese con Praz, francese con Mac-  chia, storia delle religioni con Brelich, sanscrito e ti-  betano con Tucci: non credo che ci fosse uno scialo  di competenze analogo altrove nel mondo.    Roberto Calasso, mitografo mitopoietico    «Una sola cosa è veramente necessaria» suggeriva  Praz. «Bisogna conoscere moltissimi libri. Tutta la let-  teratura inglese, francese, russa, italiana, spagnola e  tedesca, in primo luogo: anche quei minori, senza i  quali non si apprezza il profumo di un'epoca. Ma  come si possono ignorare i greci e i latini? Senza  Omero e Pindaro, Virgilio e Ovidio, Apuleio e Ago-  stino, non si capisce assolutamente nulla della lettera-  tura occidentale. E la Bibbia? E il “Corano” e le “Mil-  le e una notte” e gli storici arabi? E la letteratura per-  siana, che insegna a ciascuno di not l’arte della misti-  ca e quella della metafora? E il Tao, i romanzi taoisti  e la Murasaki, che ci apprendono il dono supremo,  quello del Vuoto?   "I libri banno una strana amicizia l’uno per l’altro. Se  li chiudiamo nella mente di una persona bene educata  (un critico è soltanto questo), lì al chiuso, al caldo,  serrati, provano un’allegria, una felicità come noi, esse-  ri umani, non abbiamo mai conosciuto. Scoprono di  assomigliarsi l'uno l’altro. E ognuno di loro lancia frec-  ce, bagliori di gioia verso gli altri libri che sembrano (e  sono e non sono) simili. Così la mente che li raccoglie  è gremita di lampi, di analogie, di rapporti, di corti  circuiti, che finiscono per traboccare. La buona critica  letteraria non è altro che questo: la scoperta della gioia  dei libri che si assomigliano».    33    Dopo aver ricordato queste parole, Pietro Citati scri-  veva (nel novembre 1991) che Roberto Calasso «cono-  sce tutte le letterature raccomandate da Praz: ma anche  quella indiana e africana e mongola, e i testi precolom-  biani raccolti da “Sabagùn”. Se penso a lui, immagino  uno di quei polieruditi e poligrafi secenteschi, che radu-  navano ogni sorta di libri e notizie e quadri e opere  d’arte e bizzarrie naturali in un tenebroso palazzo nel  cuore di Roma, del quale erano gli unici abitanti e  custodi: salvo a correre per tutta l’Europa, ogni volta  che qualcuno annunciava la scoperta di un codice di  Lucrezio o del dente di un animale preistorico».   Nietzsche, Robert Walser, Karl Kraus, Walter  Benjamin, Adorno: sono i maestri dichiarati di Calasso  (come ci svela la sua raccolta di saggi intitolata «I qua-  rantanove gradini») ai quali egli è fedelissimo: «prova  verso di essi — proseguiva Citati — una gratitudine che  non si estinguerà mai; eppure la sua opera matura deve  poco ai numi che ho appena ricordato. Non è uno scrit-  tore dionisiaco né un commediante, come era o preten-  deva di essere Nietzsche: non sente il {lusso e l’immen-  sa ironia del vuoto, come Robert Walser: non è un  critico dell’opinione, come Karl Kraus: né un talmudi-  sta mascherato da marxista, come Walter Benjamin; né  un critico della cultura come Adorno. In apparenza  fedele ai suoi maestri, Calasso è stato loro profonda-  mente infedele — come ogni buon allievo. Ha attraver-  sato la loro opera, se ne è nutrito fino nelle minime  cadenze dello stile e nella punteggiatura, solo per di-  menticarli».   Franco Marcoaldi ha parlato di questo eccezionale  saggista filosofico come di un intellettuale «estraneo  per formazione alla canonica e irrigidita triangolazione  italica, cultura laica, marxista e cattolica; direttore di  quell’Adelphi che i maligni potrebbero pure ritenere    34    sponda culturale ideale di una certa nuova e indistinta  religiosità (anche se ovviamente il diretto interessato  non sarebbe affatto d'accordo). E infine saggista suffi-  cientemente spregiudicato da avere occhi appassionati  tanto per Talleyrand, cerimoniere perfetto e cinico della  Storia (“l'unico che abbia saputo tradire tutto e tutti,  ma non lo stile”) quanto per i suadenti miti greci».   Quale peso ritiene di aver avuto, con il Suo proprio  insegnamento, nella formazione di questo ex allievo (da  Lei già menzionato), «mitografo mitopotetico», coltissi-  mo autore di «Le nozze di Cadmo e Armonia» e, come  è considerato unanimemente, raffinato e brillante edi-  tore italiano?   Credo che si debba rammentare che non avevo  molto da insegnare: la letteratura angloamericana ha  poeti e narratori eccelsi, ma non è una materia capi-  tale, insegnandola si resta fatalmente ai margini delle  questioni più profonde. Credo che Calasso ascoltasse  con gentile assiduità i corsi su Melville, su Emily  Dickinson e forse sui trascendentalisti. Ma un giorno  ebbe la cortesia di accompagnarmi a casa e cominciò  una frequentazione assai fitta fra lui, Cristina Campo  e me; allora già si viveva insieme, Cristina ed io. Le  stesse letture, spesso le stesse passioni intellettuali,  talvolta le stesse visite a luoghi ricchi di aura, le stesse  scoperte di uomini straordinari o curiosi ci rallegraro-  no. Fra le persone che si frequentò: Marius Schnei-  der, Abraham Heschel. Si fu insieme quando compar-  ve silenzioso Ezra Pound. Arrivò infine anche Adorno  e un giorno presentai a Calasso colui che gli avrebbe  consegnato un tesoretto, Boby Bazlen. In breve, sei  anni di vita furono condivisi. Ci si accompagnò in  un'allegra esplorazione, non ci fu un rapporto d’inse-  gnamento. Le nostre erano sequele di risate o di stu-  pefazioni, non lezioni.    35    Una vita all’altezza delle lacrime    Lei trovò nella poetessa e saggista Cristina Campo  (della quale solo in tempi recenti sono state pubblicate  in due volumi le «Opere complete») una profonda in-  tesa, culturale e affettiva. Quando e dove conobbe la  Campo e che tipo di rapporto si stabilì precisamente tra  di voi?   La conobbi a Roma, nel 1958; si stabilì uno strano  rapporto. In realtà ci si sentì perfettamente uniti, ma  si finse di non esserlo. Le nostre letture erano diverse,  in certo modo contrastanti, si diede per scontato che  ci dividessero spazi mentali vastissimi. Poi ci si guar-  dò con serietà maggiore, si lasciarono cadere le sugge-  stioni che ci separavano, e fu quasi istantanea la deci-  sione di convivere. Dal 1959, l’anno in cui cominciai  a insegnare all’Università di Roma, in cui uscì L’eclissi  dell'’intellettuale, avevo trentatrè anni e mi separai da  tutti coloro che avevo fino a quel giorno frequentato  e per un periodo straordinario Cristina ed io si visse  rivelando l’uno all’altro tutto ciò che nella vita si era  scoperto.    Quale era la peculiarità della scrittura di Cristina  Campo?   L’immersione in un mondo diverso o se preferisce  in una dimensione ulteriore. Che cosa capita a porsi  entro una dimensione ulteriore, nella quarta? Tutto  muta radicalmente, il dentro ed il fuori si evidenziano  in pari grado, la destra e la sinistra si possono com-  mutare. Così quando Vittoria o se vuole Cristina en-  trava nel suo regno, percepiva la realtà con una com-  piutezza radicale di questo genere, che se desidera  può anche chiamare magica. Si trattava di cogliere  questa compiutezza in uno stile, anzi essa era in fondo    36    uno stile: limpido e fremente, rivoluzionario. La pagi-  na che risultava appariva d’una novità sconcertante,  come una dichiarazione di verità inoppugnabile, priva  di ogni rapporto con il mondo che ci sembra di cono-  scere ordinariamente.   A Vittoria questa calata nell’iper-realtà e nello stile  inesorabile poteva riuscire terrificante e rasserenante  insieme. Come che sia, non era volontaria, avveniva  perché avveniva.    Quali culture entravano in gioco nella sua educazio-  ne intellettuale?   Le letture di Vittoria furono incalcolabili, e molte  l'avevano plasmata, segnatamente Simone Weil e  Hoffmansthal, i due maggiori fra i suoi maestri, ma  tanti altri contribuirono, come il colonnello Lawren-  ce. C'erano poi la Bibbia e le Uparishad.    Il suo primo libro, «Passo d’addio», un libro di  versi, uscì nel 1956: come giudica la sua produzione  poetica?   La poesia era forse una preparazione alla prosa,  salvo l’ultima, pubblicata dopo la morte, sulla Messa  bizantina, che non preparava se non alla morte stessa.  Quando dico che la poesia preparava non affermo  che fosse di rango o qualità minore, ma che aveva di  fatto questa funzione.    Si può forse dire che solamente negli ultimi anni è  avvenuta una certa «riscoperta» di questo personaggio  così singolare, ma guardando al passato si direbbe che  la sua figura è stata piuttosto emarginata dalla scena  culturale italiana. Lei come lo spiega?   Durante la vita Vittoria non fu menzionata da nes-  suno di coloro che oggi si sentono liberi di parlarne.    37    Non desidero valutare i loro criteri di silenzio e mai  volessi dichiararli, sarei portato molto lontano, dove  non desidero andare. Fino al 1980 c’era comunque un  sistema di divieti, instaurati nel 1968, e rientrava in  essi la proibizione di menzionare Vittoria. Fece ecce-  zione Calasso, che osò scriverne un necrologio per il  «Corriere della Sera».    Può accennare all'esperienza della rivista «Cono-  scenza religiosa», da Lei diretta e alla quale Cristina  Campo diede la sua collaborazione?   La rivista nacque da una proposta di Federico  Codignola, dell’editrice La Nuova Italia, nel 1969;  era deciso che si sarebbe tenuta su un piano del tut-  to staccato da quello che era allora dato per acquisi-  to. Naturalmente Vittoria ed io si fece insieme, non  esistevano motivi di possibile dissenso e ciò che lei  scriveva comparve via via negli anni fino alla morte.  Non so dire quale fosse il contributo specifico di  Vittoria, via via si conobbero insieme i vari amici che  collaborarono.    Perché Vittoria Guerrini scelse di adottare proprio  questo pseudonimo, Cristina Campo?   Cristina Campo era uno degli pseudonimi di Vit-  toria Guerrini. Un poco per il fastidio d’essere asso-  ciata al padre, un poco per il gusto in lei ubriacante  del camuffamento e della mascherata meticolosa.  Non ci fu nessun motivo particolare nella scelta del  nome e cognome, una diade tra tante. Quando vole-  va sfiorettare allegramente (sul «Mondo») si chiamò  Puccio Quaratesi, quando volle scrivere saggi brevi e  intensi, assunse lo pseudonimo col quale io colla-  boravo al «Giornale d’Italia», Bernardo Trevisano  (specie sotto questa firma ricordo un ritratto esem-    38    plare di D'Annunzio). Tre modi di far festa, di vi-  sitare i quartieri della città sotto la bautta di Harun  ar Rashid.    «Lessi una splendida poesia di Cristina sulla rivista  “Conoscenza religiosa” di Elémire Zolla, poco dopo  la sua morte. S’intitolava: All'altezza delle lacrime. Era  veramente degna di lei, alla sua altezza» (Mario Luzi,  in Spazio Stelle Voce. Il colore della poesia).    In attesa di nuove (improbabili) rivelazioni italiane    I libri deliziosi sono rari; e rari i libri vera-  mente importanti. La combinazione dei due  valori, poi, non si vede quasi mai. Eppure, im-  probabile non vuol dire impossibile.    PAUL VALÉRY    È al passo con la letteratura italiana odierna? E tra  gli autori del nostro paese ce n'è stato, 0 ce n'è, qual-  cuno ad incuriosirLa particolarmente?   Nel 1957 venni ad abitare a Roma, su invito di  Nicola Chiaromonte, che desiderava la mia presenza  a «Tempo Presente». Egli volle che m’occupassi an-  che di letteratura italiana, oltre che dell’angloamerica-  na. Ne avevo una conoscenza abbastanza integrale e  per qualche anno mi intestardii a seguirla minutamen-  te. Me ne venne un certo disgusto, fui ben felice di  staccarmene e da allora aspetto senza speranza che mi  giunga un’improbabile rivelazione italiana.   Certo ho letto qualche opera memorabile ma,  vedi caso, di gente che frequentavo. Ceronetti fin  dall’inizio ottenne la concentrazione più aspra e biz-  zarra, Citati (l'avevo conosciuto a Torino che faceva  il liceo) andò perfezionandosi fino alla liberazione    39    dai vizi della giovinezza, fondendo uno studio minu-  zioso con l'impulso al canto. La severità che minac-  ciava di tarpare lo slancio di Calasso quale lo conob-  bi all’Università, si adattò alle necessità dell’esposi-  zione, generando un secco stile, epigrafico e tuttavia  progressivo, mentre Cristina Campo, l’unica che ab-  bia saputo imitare nel ritmo e nei timbri certe com-  posizioni di Chopin, spiccò sempre ogni frase con  una sorveglianza feroce; quando la conobbi, nel  1958, già aveva scritto alcune liriche, ma fu durante  la nostra convivenza che compose la massima parte  delle poesie improntate all’ascolto del gregoriano ol-  tre alle prose perfette del libro di saggi. I suoi mae-  stri d'italiano furono anche italiani (va da sé, i classi-  ci), ma soprattutto — come ho già detto - Simone  Weil e Hoffmansthal.   Infine ho seguito la paziente emersione della scrit-  tura cantabile di Grazia Marchianò, che ora si leva  chiara e vibratile, affiorando dalla lunga permanenza  in India, dallo studio della civiltà cinese e giapponese.   Non so se queste costruzioni d’uno stile a me con-  temporanee siano le uniche, ma in genere non osservo  in Italia molte vite dedite esclusivamente a raffinare  l’eloquio fino a farlo coincidere col cuore. Non avrei  però voglia di redigere una storia della letteratura  contemporanea, perciò nemmeno mi preoccupo di  accertare quante siano quelle vite: dal lontano 1959  ho cessato di sorvegliare con attenzione. Ho scartato,  va da sé, gli scritti in qualche modo toccati da passio-  ne o finzione politica.    40    I grandi precettori dell’Italia    Da una certa età, dai quarant'anni in pot, ha vo-  luto distogliere il pensiero da quelli che Lei chiama «i  grandi precettori dell’Italia»: ovvero Croce, Gentile e  Gramsci.   Vuole spiegarmene i motivi?   Perché non hanno informazioni da darmi, non mi  offrono suggerimenti per affrontare un’epoca. Inoltre  essi mi bloccherebbero completamente l’accesso a  tutto il mondo - senza il quale non ci si può orientare  nell’era nostra: vale a dire il mondo sciamanico, che  ignorano totalmente, anche se operavano quando già  in Russia il concetto era diventato chiaro. Quindi  escludono ogni atteggiamento serio verso la religione,  che manipolano a loro piacere ma che non approfon-  discono mai, per cui nessuno dei tre affronterebbe  mai un testo mistico secondo le categorie che sono  necessarie escludendo i loro interessi politici.   Nell’era nostra è puerile imprigionarsi nel mondo  nato dalla Grecia e da Roma. Prima di tutto quel  mondo era molto più complesso di quanto la Grecia  e Roma da sole possano illustrare, ma occorre esten-  dere a tutto il mondo indo-europeo l’attenzione e  contemporaneamente tenerla fissa a quello semitico.  Quindi bisogna integrare questo grande complesso  con la Cina e il Giappone. E infine con tutta la pleia-  de di popoli che non si possono buttare in un ango-  lino come primitivi, anche perché studiandoli si per-  viene ai concetti più importanti, ad esempio l’uso  della transe come via di conoscenza, l’uso delle dro-  ghe e via dicendo.   Perciò restringersi oggi a questo piccolo spazio che  fu tutto il mondo fino a qualche tempo fa, ossia Gre-  cia e Roma, è insensato, e i precettori dell’Italia sono    41    del tutto ignari di qualungue tema che soverchi que-  sto regime di restrizione.    Critici italiani del Novecento    Emilio Cecchi, Sergio Solmi, Giacomo Debenedetti,  Cesare Brandi e Giovanni Macchia: sono ormai consi-  derati all'unanimità caposaldi della critica italiana  (d’arte e letteraria) del Novecento. Quali di questi au-  torevoli saggisti ha conosciuto personalmente e con chi,  tra di essi, ha stabilito un rapporto, diciamo, più con-  fidenziale?   Le risponderò che di Emilio Cecchi stimo i tagli  aspri ed efficaci, ma non scorgo in lui una serietà  filosofica che lo faccia durare; Solmi mi annoia; Debe-  nedetti sapeva sviscerare a fondo un autore, ma igno-  rava il gusto: la capacità di scartare; Brandi era tutto  affidato al suo scatenato toscaneggiare, ma aveva vo-  luto strapparsi di dosso ogni volontà di giudizio;  Macchia viceversa disegna con cura paziente i suoi  soggetti. L'esempio più straordinario l’ho letto sul  «Corriere della Sera» (il 4 giugno 1994) nel saggio su  Voltaire.   Li ho conosciuti tutti quanti, ma senza che si ac-  cendesse un barlume di confidenza, salvo forse, spe-  ro, con Macchia, del quale scoprii la segreta cortesia.  Le confido: all'Italia non mi sento legato.    Di Brandi apprezza almeno i libri di viaggi («Città  del deserto», «Viaggio nella Grecia antica», «Verde  Nilo», «Budda sorride», «Persia mirabile») da qualcu-  no considerati dei «moderni baedeker per viaggiatori  non disposti a sorvolare»?   Brandi, ripeto, non mi interessa: non viaggio alla  sua maniera.    42    «La parte maledetta»    Artaud e Bataille sono tra gli autori francesi che  L'hanno sempre appassionato e ad essi dedica alcune  pagine nei Suoi due ultimi volumi...   Artaud seppe assimilare Guénon e questo lo tra-  smutò, ne fece un uomo quasi inintelligibile dai suoi  contemporanei. Mi disse Giacomo Debenedetti che  quando andò negli anni trenta a Parigi e domandò a  Malraux quale fosse la novità più significativa ebbe la  risposta: «Guénon». Con l’avvertimento: «Però non  bisogna parlarne». Il candido e infuocato Artaud ne  parlò viceversa esplicitamente nel famoso saggio che  per miracolo fu accolto nel 1932 sulla «Nouvelle  Revue Frangaise». E per lui fu un proclama di sincre-  tismo sistematico. Soltanto alle orecchie di Artaud  risuonarono nella loro purezza i timbri balinesi, sol-  tanto ai suoi occhi fervidi si mostrò la transe, ancor  più che a quelli di Leiris o di Paul Roux.   Poi mi seduce Bataille: la sua analisi del villaggio  medievale, la sua scomposizione del processo magico,  la sua teoria dell’estasi, infine la sua contemplazione  dell’origine degli astri.    Maîtres à penser    Maurice Blanchot, Roland Barthes, Michel Foucault,  Gilles Deleuze, Jacques Derrida... Ha seguito via via  con attenzione le proposte teoriche di questi «maîtres à  penser»?   Da ragazzo seguivo con letture millimetriche e  commentanti; via via che la vita s'è dipanata, renden-  domi più avvisato forse, ho letto di corsa i maestri che  l’organizzazione editoriale parigina ha divulgato alla    43    sua maniera, così efficiente. Da ragazzo il fascismo  aveva disseminato l’ordine di spregiare tutto ciò che  originasse da Parigi. Perciò mi gettavo con devozione  su qualunque cenno ne provenisse; i miei maestri era-  no Gide e Valéry, ne raccoglievo le più lievi prefazion-  cine. Da Valéry imparai a stimare soprattutto gli esenti  da ideologie, la gente priva di contrassegni politici.  Blanchot mi sembrò che assiepasse vaniloqui, Bar-  thes mi annotò, perfino la sua opera sul Giappone mi  apparve futile. Foucault lessi con cura, poiché me lo  propose ammirativamente De Santillana. Ma confesso  che gli ultimi suoi libri non li ho nemmeno accostati.  Era capace di organizzare un materiale spesso pere-  grino in maniera specchiata, ma la sua filosofia era  penosa. Deleuze mi ha interessato poco, ma men che  niente Derrida, personaggio ormai accolto dappertut-  to. Perfino le vecchie Università inglesi hanno supera-  to le esitazioni e l’hanno festeggiato, in America c’è  un coretto di Università che si sforzano di tradurlo e  studiarlo. Noto che quando se ne parla si ripetono  dappertutto, ossessivamente due o tre banalità e    null’altro. In Italia i filosofi ufficiali bramano di invi-  tarlo, credo che avvenga altrettanto in Africa.    In bilico tra scrittura e azione: Victor Segalen    «... non volle mai scegliere tra la scrittura e l’azio-  ne», scrive di lui il suo biografo Gilles Manceron. Sto  parlando del medico e romanziere, marinaio, sinologo e  critico d’arte Victor Segalen (1878-1919), questo Mel-  ville «decadente», che, viaggiatore instancabile, cercò  attraverso differenti universi culturali — quelli della  Polinesia e della Cina — di dare un respiro nuovo alle  sue opere. Se ne è mai interessato?    44    Segalen mi interessa, la sua ricostituzione della  mente d’uno sciamano oceanico è certamente una  delle avventure più audaci e tormentose e infine glo-  riose del Novecento. Le sue annotazioni sparse, in  punta di penna, sulla Cina possono cullare. Ma non  ebbe la severità, la sistematicità, il ritegno per farne  un grande autore. O forse sbaglio?    Claude Lévi-Strauss, Theodor W. Adorno  e Max Horkheimer    «Tristi Tropici» (uscito nel 1955, oggi un classico  dell’antropologia) di Claude Lévi-Strauss; e «Dialetti  ca dell'illuminismo» (del 1947) frutto della collabora-  zione tra i due filosofi tedeschi Adorno e Horkhei-  mer: che cosa ha imparato soprattutto da queste due  opere?   Da Tristi Tropici ho imparato a guardare con di-  stacco e venerazione i «primitivi»; è raro uno spec-  chio limpido come lo sguardo di Lévi-Strauss. Dal-  l’opera di Adorno e Horkheimer ho imparato a stabi-  lire un certo tipo di nessi: fra la prosa di Sade e la  prassi totalitaria, fra diagnosi illuministiche e furie  naziste. Ne trassi l’antologia dell’opera di Sade che  uscì negli anni sessanta.    Da Sade a Klossowski ai mistici d'Occidente    L'interesse per Sade (sulla cui figura vorrei si soffer-  masse) Le divampò dunque alla lettura della «Dialektik  der Aufklarung», all’inizio degli anni cinquanta. Anche  la lettura esegetica che ne offrì Pierre Klossowski Le  sembrò altrettanto convincente?    45    Klossowski lo conobbi assai più tardi e mi incu-  riosì soltanto il suo stile tornito. L’antologia che cu-  rai nel 1961 (I/ Marchese di Sade. Le opere) era stata  preparata parecchi anni prima, fra il 1958 ed il 1959.  Era tutta imperniata sul «Dialogo di un prete e di un  moribondo», sull'idea generale del romanzo, sulla  confutazione dell’idea di utopia, sulla nuova antro-  pologia illuministica proposta da Sade. La filosofia  del boudoîr associavo al «saggio sulla morte» di Al-  berto Radicati di Passerano. Fornivo anche passi da  Justine e Juliette e una serie di profili femminili tra  delicatissimi e torvi. L’antologia destò un certo stu-  pore: non ne risultava un Sade pornografo, ma un  filosofo di straordinaria coerenza o almeno un giuri-  sta serrato e allucinante, massimo pensatore dell’Illu-  minismo. Non facevo che illustrare in tutti i modi le  tesi di Horkheimer e Adorno. Sade trae alle sue con-  clusioni necessarie l’Illuminismo e accerta a che cosa  possa condurre una rivoluzione comunista logica-  mente coerente. In certi attimi terrificanti dell’Ar-  mata a cavallo di Bàbel’ ci si accosta allo stesso esito  di Sade*. Beninteso in Bàbel’ non c’è traccia di por-  nografia: sto parlando della disposizione d’animo  inerme dinanzi alla più feroce applicazione del sogno  comunista a cui deve condurre un'impostazione illu-  minista che si sia liberata della copertura kantiana, la  legge morale assoluta. Sade infatti poteva soltanto  nascere in Francia, dove la gherminella kantiana non  poteva attecchire. Capire a fondo Sade toglie per  sempre alla tentazione, Dio sa quanto forte, dell’illu-  minismo europeo (da non confondere con quello ci-    * In seguito questa tesi è stata convalidata dall’articolo di  Jarkevic: Bàbel” kak Markiz de Sad Russkoj Revoljucti su «Nevizimaja  Gazeta», 15 marzo 1994, p. 7.    46    nese o giapponese). Non per adorare la storia, que-  sto velo dipinto cui si può credere soltanto lascian-  dosi sedurre da Hegel, dai suoi Zauberworte, dal suo  linguaggio artificioso e stravolto, diretto a eliminare  dall’orizzonte ogni traccia di natura, di volta celeste  e pertanto di pace, per confinare con furia sadica nel  Lavoro.   Con Sade si conclude davvero il pensiero moder-  no europeo ed è perciò d’importanza capitale e si  presta alla redenzione di chi sia stato incantato dalla  modernità.   Dopo l’antologia di Sade non potevo che appro-  dare all’antologia dei mistici d'Occidente (uscita nel  1963): quale radicalità effettiva incontravo nel-  l’esperienza dei mistici! L’orrore gelido di Sade di-  venta un misero delirio, riassume la sua forma au-  tentica, gelatinosa, informe, a cospetto delle premes-  se davvero sconvolgenti e metafisiche di uno Pseu-  do-Dionigi là dove rivolge a Dio l’allocuzione: «Tu  sei al di là dell’essere, del divino, del bene», come  cito nel saggio sulla luce in Lo stupore infantile. Lo  Pseudo-Dionigi soggiunge: «Precisiamo infine que-  st'ultima cosa: né affermazione né negazione sono  degne di Lui, che anzi, sia che si possa affermare,  sia che si possa negare, noi nulla affermiamo o ne-  ghiamo di Lui».   Nell’esperienza dei mistici vado al di là delle fan-  tasie o fantasticherie di Sade. Sade fra l’altro nasce e  non può che nascere in Occidente e soltanto qui può  scandalizzare, deve per forza ambientarsi in una con-  venticola giacobina.    47    Louise du Néant, aristocratica di provincia,  mistica e folle    A proposito di misticismo, come suggerirebbe di  accostarsi, ad esempio, all’epistolario di Louise de Bel-  lère du Tronchay, l’aristocratica di provincia che, inter-  nata alla Salpétrière presumibilmente all’età di 38 anni,  è stata ritenuta dal compianto studioso Mino Bergamo  «una delle figure più inquietanti e suggestive della  mistica francese del Seicento»?   Su Louise du Néant scrissi una recensione. Se  vuole gliela leggo:   «Nel Gran Secolo il regime monarchico francese  decise di drenare dalla società ogni fermento impro-  prio: mendicità, ozio, follia. E volle procedere in  grande, edificando l’Hopital Général dove la Pitié  raccoglieva i bambini, la Sa/pétrière le femmine e  Bicétre i maschi: 500 mila persone. In quel secolo  lentamente si sta diradando la mistica cattolica, anche  se era difficile rendersene chiaramente conto. Qualco-  sa del genere accadde nel Novecento, quando il Li-  berty gettò un breve bagliore prima che si estingues-  sero le arti plastiche. Gli ultimi casi di rapimento fa-  talmente sarebbero finiti accanto al grande rifugio  delle forze aliene, all’Hòpital; la vita mistica si sarebbe  estinta nel secolo successivo, con lo splendore dell’ul-  timo maestro, Pierre de Caussade S.].   Capitò che una mistica, la nobile Louise de Bellère  du Tronchay, si accostò alla follia religiosa, cadendo  in frenesie e in scenate di urla nel 1677, e fu internata  alla Sa/pétrière. Non fu esclusa dall’assistenza religio-  sa, anzi ebbe il soccorso di padri educati sul Lalle-  mant, Jean Briarc S.J. dapprima e in seguito Frangois  Guilloré e infine Jean Maillard, al quale dobbiamo la    conservazione di 52 lettere della penitente. Furono    48    stampate nel 1736 col titolo di Le triomphe de la  pauvreté et des bumiliations. Ne parla il Bremond,  nella sua meravigliosa storia della sensibilità religiosa  in Francia. Una scelta esce ora a cura di Mino Berga-  mo. Egli mostra lo sdoppiarsi furibondo di Louise,  che si distacca dal suo corpo umiliato e torturato,  chiamandolo carogna, asino, impedendogli il sonno,  portandolo costantemente in prossimità del vomito,  costringendo con violenza la lingua a lambire le sup-  purazioni più fetide, le carni marce, gli escrementi e  i vomiti. Ma che cos’è che si spicca dal corpo, dal  fascio di muscoli, nervi, sensazioni? Un istinto sevizia-  tore, che si vota a un’opera di interminabile ferocia.  Eppure di quando in quando questo “spirito” sadico  ha momenti di gioia purissima. Louise parla a Dio  Padre e riceve lo sposo Gesù che l’accarezza spiritual-  mente. Sono i momenti di trasalimento che ubbidi-  scono alle leggi eterne della mistica. Cessa il trascor-  rere del tempo: “passano ore come istanti”. Affiorano  affinità con diverse, remote tradizioni. Così avviene  che si sviluppi un calore avvampante, per cui Louise  giace infuocata in una Sa/pétrière dove tutte tremano  di freddo. Lo stesso accade anche ai praticanti tibeta-  ni e, come loro, Louise decide di servirsi come bic-  chiere d’un teschio.   Il risultato è talvolta la prostrazione beata sotto le  carezze di Dio, durante le quali “non potevo parlare,  ma l’ascoltavo e consentivo alle sue operazioni”. Alla  fine urla “Quelle folie” e per scaricare quell’intensi-  tà di paradiso corre invasata a lodare Dio al primo  che incontri. Altre volte si attua il fine supremo, la  trasmutazione in Dio. Lei parla di diventare quasi  tutt'uno col Padre, che la lambisce così teneramente  da farla andare in deliquio, facendole promettere, du-  rante il trasporto, piena fedeltà al Figlio».    49    Uomini di Dublino    In «Storia del fantasticare» Lei ha preso in esame il  saggio di Carl Gustav Jung su Joyce. Qual è stato e qual  è il Suo rapporto con lo scrittore irlandese?   Joyce fu tentato dall’epifania come soluzione  d’ogni problema poetico, come apertura sulla realtà  più remota attraverso un'illuminazione, un raggiare  del presente più elementare, come momento in cui  l'essere si libera dal velo delle apparenze mentre l’ani-  ma d’un oggetto comune sfolgora al nostro occhio e  ci inebria. Cito due epifanie di Dedalus: «I gridi erano  acuti, limpidi e sottili e cadevano come fili di serica  luce dipanati da rocchetti turbinosi». Oppure: «La  livida mano accartocciata e bruciante sussultava come  una foglia staccata dall’aria». È presso questi istanti  così fragili e così nitidamente descritti che vale la  pena di soffermarsi? Così ha fatto una giovane studio-  sa che si addottorò da noi anni fa, Palmira De Ange-  lis. Il suo bel libro apparso da Bulzoni è un esame  molto diligente, che determina a fondo il concetto di  epifania e ne scopre alla fine la fonte più eminente e  anche l’elaborazione più riuscita e accurata in D’An-  nunzio. Credo che alla fine le apparve assai meno  cospicua di quanto credesse, l’opera epifanica joycia-  na. Infatti le epifanie furono un interesse ben presto  congedato da Joyce. Egli aveva una chiara consapevo-  lezza dello stile che praticava, consapevolezza che in  seguito finì col raggelarlo, diventando un greve com-  piacimento; ma all’inizio essa gli imponeva una parsi-  monia di parole che rastremava al minimo le frasi,  liberando fregi trepidi e sottili, istantanei, come quelli  citati. Se ci fermiamo a questa fase epifanica, sbaglia-  mo, spezziamo la prospettiva entro la quale l’opera di  Joyce di fatto si situa, la prospettiva che giustifica le    50    parole con le quali la condannò Virginia Woolf, in A  Writers Diary: «underbred, not only in the obvious  sense, but in the literary sense», ovvero maleducata,  screanzata, non soltanto nel senso ovvio, ma in quello  letterario.   Se mi guardo indietro alle pagine di Storia del  fantasticare, esse mi paiono assai remote da come  sono e come scrivo, ma nondimeno del tutto corrette:  rispondono a ciò che posso pensare di Joyce. Preferi-  sco permanere accanto a Virginia Woolf, la più lim-  pida critica del Novecento inglese, alla quale bastò  l’aggettivo più semplice, il primo che affiora alla men-  te, per congedare Joyce e dimettere il suo esercito di  borbottii, borborigmi, trepestii, bisticci, gu: pro quo.  Mi sembra che non mi prenderei oggi la briga d’alle-  stire un raffronto, come quello che ragionai nel 1964,  tra l’esoterico Rabelais o l’alchimista Fulcanelli da un  lato e le trivialità joyciane dall’altro.    Nel suo saggio Jung suole paragonare i percorsi  joyciani a quelli della sapienza orientale: «L’Io del crea-  tore di quelle figure non si ritrova più ed è come se esso  si fosse disciolto nelle innumerevoli figure dell'“Ulisse”.  Ogni qualvolta io leggo l’“Ulisse” mi viene agli occhi  l'immagine cinese di un “yogin” dalla cui testa escono  le 25 figure. Quell’immagine rappresenta lo stato spi-  rituale dello “yogin” che sta per liberarsi dal suo Io per  passare nello stato più pieno ed obiettivo del Sé, nello  stato del “solitario riposante disco lunare”, del “sat-  chitananda”, concetto dell’essere-non-essere, ultima  meta della via orientale della redenzione, perla più  preziosa della sapienza indiana e cinese, cercata ed esal-  tata nei millenni». Riconosce quest’affinità?   Amabile, duttile, astuto è Jung per lo più. Qui  purtroppo è come fosse nei vortici di un’ubriacatura.    51    È gli si sovrapponessero uomini e concetti. Quello  pogin è difficile capire se sia un discepolo di Patafijali  ‘o di Lao-Tsu. L’idea di liberazione è molto complessa  e differisce nelle varie scuole, imporla a tutto l’Orien-  te come fosse univoca e unitaria dall’India alla Cina  significa disintegrarla. Questo è il residuo di un disor-  line mentale nel trattare le cose d’Oriente che spero  ia già sparito nel mondo della cultura, anche se rima-   e imperterrito nella chiacchiera salottiera dell’Occi-  dente. Su una base del genere non è dato di rilevare  inessun discorso. Capita almeno questa volta, perfino  icon Jung.    Dopo Joyce, un commento sulla poesia di William  Butler Yeats...   Non saprei aggiungere molto a ciò che di Yeats  scrissi in Lo stupore infantile.    Una signora newyorkese    Ecco come Lei riassunse la trama di «Nightwood»  (pubblicato in italiano, nel 1968, con il titolo di «Bosco  di notte» e successivamente riproposto in una nuova  versione: «La foresta della notte»): «Una giovane ebete  con possibile sospetto di possessione diabolica viene  contesa fra donne allucinate che paiono tutte guidate  insensibilmente da un orrido, obeso, cinguettante, sag-  gio, ermafroditico medico irlandese il quale annega  ogni avvenimento nella sua eloquenza da personaggio  shakespeariano, nel suo appello costante a entrare nella  foresta della notte...».   Thomas Stearns Eliot che lesse «Nightwood» parec-  chie volte, «in manoscritto, in bozze, e dopo la pubbli-  cazione» scrisse nel 1937: «Una prosa veramente viva    52    esige dal lettore qualcosa che il lettore ordinario di  romanzi non è pronto a dare. Dire che “Nightwood”  attirerà soprattutto i lettori di poesia non significa che  non sia un romanzo, ma che è un romanzo così buono  che lo potranno apprezzare appieno solo le sensibilità  allenate alla poesia. La prosa di Miss Barnes ha un  ritmo di prosa che è uno stile di prosa, e un andamento  musicale che non è quello della poesia. Questo ritmo di  prosa può essere più o meno complesso, più o meno  elaborato, a seconda delle intenzioni dello scrittore, ma  per semplice o complesso che sia, è quello che porta alla  massima intensità la materia da comunicare». Eliot  concluse la sua prefazione con le seguenti parole: «Co-  munque non vorrei lasciare il lettore senza averlo pre-  parato a trovare in “Nightwood” la perfetta riuscita  dello stile, la bellezza dell'espressione, la vivacità dei  caratteri, lo spirito delle osservazioni, e un senso del-  l'orrore e del fato ch'è molto vicino a quello della tra-  gedia elisabettiana».   Amerei ascoltare una Sua qualche osservazione su  Djuna Barnes (1892-1980), considerata figura di primo  piano dell'avanguardia newyorkese e parigina...   Cominciò da giornalista, tentando di scheggiare e  costringere in forme nuovissime l’inglese. A poco a  poco questa intenzione si trovò soddisfatta nel capo-  lavoro, Bosco di notte, sul quale poco avrei da ag-  giungere alle parole piane e conclusive di Eliot.   Di mio ho da aggiungere qualche considerazione  sulla funzione metafisica della bambola nel romanzo.  La bambola non è soltanto un residuo della raffigura-  zione di spiriti e nemmeno è la figurina che anticipa  la prole futura; in Djuna essa ha la stessa funzione  terrificante che ebbe l’orsacchiotto nella biografia di  Graham Greene. La bambola di Djuna ha qualcosa in  comune con quella di cui tratta Rilke in un suo qua-    53    dernino. Un incontro fatto dallo psichiatra William  Sargent nello Zambia può offrirci lo spunto per inten-  dere la funzione magica delle pupattole; nel suo libro  The Mind Possessed del 1973, ci presenta uno strego-  ne che usa come strumento terapeutico una pupattola  nera con vulva e seni accentuati. Suggeriva al malato  di portarsela a letto e di osservarla intensamente per  un certo tempo a lume di candela, per quindi chiude-  re gli occhi e sforzarsi di rammentare l’immagine ri-  flessa che ne aveva ricevuto oltre a richiamare alla  mente i sogni fatti durante la notte. Su quei sogni si  impernia la diagnosi dello stregone. È come se Djuna,  Greene (e anche Betjeman) si protendessero inconsa-  pevolmente verso questi usi delle bambole.   Già esposi quanto avevo da dire sul romanzo  principale in un vecchio saggio che stampai su «Stu-  di americani» in un tempo in cui l’autrice era, in Ita-  lia, pressoché ignorata, e vi accenno anche nell’anali-  si, per ora da pubblicare, dell’eccelso dramma The  Antiphon.   Di recente di quest'opera intraducibile, aggrovi-  gliata, per molta parte pura esplosione del subconscio  e nello stesso tempo frutto di una tensione stilistica  esasperata, ho tentato una versione. Non so quando si  stamperà.    Dante, Shakespeare e la letteratura nordamericana    Due osservazioni di Borges, sulle quali Le chiedo di  esprimersi. La prima riguarda Dante: «Credo che la  “Divina Commedia” sia il massimo di tutte le letteratu-  re. E penso di aver ragione perché non ci sono altri  motivi che me la potrebbero far amare. Per esempio,  non ho ascendenti italiani, a quanto mi risulta. Non    54    sono cattolico. Non accetto la mitologia del poema.  Non riesco a concepîre l'inferno, il purgatorio e il para-  diso. Eppure so che Dante ba ragione sempre. In Shake-  speare si viene continuamente traditi. Dante, invece, vi  dà completa fiducia. Non vi abbandonerà mai. Sa quel-  lo che sta facendo».   Borges è un maestro che venero, ma ne scorgo le  piccole storture mondane rioplatensi. Quel «non sono  italiano» si legge con le appoggiature che vanno di  conserva in un salotto di Buenos Aires. Comunque,  non credo che quel tanto di italiano che io sia, mi  faccia amare Dante; la sua forza quasi divina mi get-  terebbe nell’ammirazione a qualunque tribù potessi  mai appartenere. Debbo dire che quando incontrai  nel mondo Italiani espatriati che sapevano a memoria  la Commedia, mi comunicavano esclusivamente l’ap-  propriazione indebita del poeta da parte dei truffatori  risorgimentali, irredentisti e patriottici in genere. In-  debita perché Dante riteneva sacrosanto l'impero di  Bisanzio e in subordine l’impero di Barbarossa. Nem-  meno sono cattolico né credo alla mitologia del poe-  ma, ma so che Dante ha una forza espressiva che mi  toglie il fiato, una facoltà miracolosa di determinazio-  ne («giuso è la tomba in ciel d’auro»! È esatto al  punto che non mi riesce di continuare la lettura, mi  paralizza). Borges può dire che Dante ha sempre ra-  gione, esprime questa stupefazione.   Ma non riesco a capire perché Shakespeare «tradi-  sca» e «sempre» per giunta. La reazione di sgomento  e di esaltazione per me è identica, leggendo sia lui che  Dante. In breve, non credo che sia il più brillante dei  responsi borgesiani.    Vediamo l’altro pensiero, che dice: «Credo che la  letteratura nordamericana abbia influenzato il mondo    55    intero, tutte le letterature. La letteratura non sarebbe  oggi quello che è se non fosse stato per due uomini,  Edgar Allan Poe e Walt Whitman. E possiamo aggiun-  gere Mark Twain, Emerson, Thoreau, Melville, Emily  Dickinson, Hawthorne, e si può continuare ancora. E  non dimentichiamo Robert Frost. Ha influenzato il  mondo intero, per lo meno il mondo della letteratura.  Non li si può dimenticare. Loro resistono sempre».   L’ammirazione mia per la letteratura e anche la  pittura americana dell'Ottocento è immensa, ma an-  golerei diversamente i riferimenti. E la robustezza sti-  listica e profetica di Melville che mi seduce innanzi-  tutto. Ne parlai nella prefazione all'ultima edizione  dei passi da Clarel. Allo stesso grado di intensità vibra  Emily Dickinson. Ne raccolsi poesie e lettere in un  volumetto da Mursia, con laboriose note che ne illu-  strano verso per verso i nessi con i metafisici del Sei-  cento e con Emerson. Hawthorne mi seduce con le  sue penombre, il suo sistema di allegorie, la sua vena  scettica; ne tradussi e commentai un romanzo postu-  mo di somma sapienza, Septimzius Felton. Fu stu-  diando le fonti di questo testo che mi capitò di sco-  prire la storia dell’alchimia in America: si parte dalla  seconda generazione americana, quando il figlio di  uno dei capi dell'emigrazione puritana, Winthrop,  raccolse buona parte dei libri alchemici e quando  furono registrati incontri con indigeni che procurava-  no di formare la medicina universale raccogliendo  tutti gli elementi possibili, pietre, erbe, metalli. De-  dussi che Ireneo Filalete aveva operato, col nome di  Starkey, intorno a Boston. Hawthorne aveva capito,  forse intuito più che esplorato questa sequenza secen-  tesca. In seguito, da quel che leggo, in un convegno  sulla storia alchemica tenuto in Olanda altri hanno  ulteriormente confermato la tesi.    56    Emerson, ammirato da Nietzsche, era alla scaturi-  gine della metafisica vertiginosa di Emily; Thoreau fu  l’inizio di una Naturphilosophie americana tuttora  fiorente, come accennai nella prefazione all'opera di  Gary Snyder Nel mondo selvaggio, edita recentemen-  te. Come non stupire di Thoreau quando egli osserva  estatico la sabbia mista ad argilla che di primavera  esce dal gelo e cola in una lava retta dalla legge delle  correnti, per poi assumere forme vegetali: foglie, pam-  pini, talli di lichene e infine tracciare disegni del mon-  do vitale, zampe di leopardo, cervella, polmoni e in-  fine escrementi?   Poe indubbiamente fu grande, specie in Eureka,  che Valéry doveva riprendere, ma non quanto i pre-  cedenti. Whitman non lo amo. Frost talvolta è saggio.  Twain viceversa è d’una volgarità penosa, ma almeno  una volta arriva accosto a Melville, cot suo capolavo-  ro, degno dei grandi madbyamaka del n secolo indù,  The Mysterious Stranger.   Come vede, non concordo con Borges, ma diciamo  quasi la stessa cosa.    Un solitario e sprezzante poeta argentino    Nel 1959 Lei propose a Italo Calvino, allora dirigen-  te presso la casa editrice Einaudi, di tradurre lo scrittore  argentino Héctor Murena (scomparso nel 1975); sei  liriche, presentate nel ’61 sull’«Approdo Letterario», ne  tradusse splendidamente Cristina Campo (ora in «La  Tigre Assenza», 1991, che comprende tutte le poesie e  le traduzioni poetiche, edite e inedite, della Campo).   Come e quando entrò in contatto con Héctor Mure-  na? Lo considera un grande autore?   Nel lontano 1958 ricevetti una breve lettera da  Buenos Aires, scritta da Héctor Murena. Dichiarava il    57    suo consenso e offriva di farmi tradurre su «Sum.  Allora ero narratore oltre che saggista, e uscirono in  Argentina, tramite Murena, sia i miei saggi che un  mio romanzo. Mi fece collaborare alla «Naci6n» e  quando verso il 1968 crollò il sistema economico ar-  gentino, mi aprì il Venezuela, fece uscire cose mie  anche in Uruguay e in Colombia.   Chi era? Dapprima me ne parlarono le lettere; una  scrittura nitida, stringata fino a un sospetto di maso-  chismo. Seguirono i suoi romanzi, pieni di intelligen-  za, ma quasi mai organizzati in modo sufficiente. In-  fine i saggi, spesso di straordinaria profondità. E le  delicate poesie. Come persona lo conobbi di lì a qual-  che anno; minuto, attento fino a un certo quale tre-  more, rapidissimo, sprezzante verso quasi tutti. Solita-  rio, ad un grado che appariva penoso; sposò una  donna ma vissero separati.   All’origine della sua personalità c’era stato un ap-  prendistato da ufficiale nell'esercito argentino; ne era  rimasto marchiato e ferito, ma procurava di nascon-  derlo dietro una mostra di sufficienza. Aveva momen-  ti di dedizione commoventi; quando venne a Roma mi  portò con esitazione un enorme mantello rosso da  gaucho. Dopo varie esplorazioni, alla fine della vita  s'era installato nella mistica islamica, ma aveva anche  cominciato a scrivere romanzi onirici e osceni, che  non mi mandò. Morì giovane, appena toccati i qua-  rant’anni; credo fosse vittima dei liquori, che gli con-  sentirono l'atteggiamento duro e scontroso per due  decenni. La sua cosa più preziosa tratta l’audizione  d’una recita coranica, uscì su «Conoscenza religiosa».   A dieci anni dalla morte di Murena, incontrai  Borges e gliene feci menzione. Benché l’avesse cono-  sciuto bene, disse di ignorarlo. In Argentina nessuno  pare occuparsi di lui.    58    Antipatie    Borges non provava simpatia per Heidegger («scrive  in un tedesco abominevole, direi»), né per Sartre («non  mi è mai piaciuto»), né per Freud (che riteneva «una  specie di pazzo. Ossessionato dal sesso. Ma forse non si  prendeva nemmeno troppo sul serio; forse considerava  tutto una specie di gioco... Beninteso tutto questo lo  dico nella mia ignoranza e secondo i miei pregiudizi»).  Affermava invece di essere «sempre stato un gran letto-  re di Jung. Ho letto Jung come si può leggere Plinio o  “Il ramo d'oro” di Frazer: l'ho letto come una specie di  mitologia, o una specie di museo o enciclopedia di  notizie curiose».   E d'accordo con queste dichiarazioni dello scrittore  argentino?   Simpatia per Heidegger ne provo poca: il suo stile  dilatorio mi annoia senza prestarmi nessun vantag-  gio. Tuttavia l’esegesi straordinaria di Nietzsche resta  forse il vertice del pensiero speculativo dell’Occiden-  te contemporaneo. Sartre poi mi sembra, a partire  dal 1945, un inutile ingombro. Su Jung sono d’accor-  do con Borges, ma per me Freud resta uno scrittore  straordinario.    Psicoanalisti e sciamani    Qual è la Sua posizione nei confronti della psico-  analisi?   Qual è la psicoanalisi? Ce ne sono tante, di teorie  psicoterapeutiche, da riempire biblioteche. Ricordo  d’aver compilato un’antologia di psicoanalisti anch’io  in tempi remoti, credo nel 1962. Ricordo anche che  mi fu rimproverato d’averci messo gente allora ignota,    D3    come Marcuse. A pensar bene, non credo che avrei  da fare aggiunte capitali oggi: gli innovatori sono stati  pochini e più apparenti che reali.    In quale occasione ha conosciuto e lavorato con lo  psicoanalista e psichiatra Salomon Resnik che, autore di  numerose opere, si è occupato eminentemente di auti-  smo infantile e di psicosi dell'adulto (ma volgendo i  suoi interessi anche allo studio delle dinamiche di grup-  po e delle applicazioni delle stesse)?   Non ho mai lavorato. Men che mai con Resnik, col  quale ebbi un delizioso periodo di incontri, insieme a  Grazia Marchianò, intorno al 1980. Lo si incontrava  quando veniva a Roma, ma ricordo anche conversa-  zioni in un palazzetto della campagna toscana, per le  vie di Parigi o negli studi parigini di lui e di sua  moglie. Un giorno si fu invitati entrambi alla Cini di  Venezia e mi parve che egli fosse mutato. Da allora  non ci si è più veduti.    Riguardo alle pratiche terapeutiche... qual è precisa-  mente il ruolo di uno sciamano?   Modifica con il rito che inscena i sentimenti del  malato. Può una infermità albergare in un mondo  sentimentale radicalmente diverso da quello dove  nacque e attecchì?    Sacerdotessine giapponesi e danzatori pueblo    Lei ha inteso il viaggio non solo come professione e  studio ma anche — credo — come divertimento o curio-  sità: ce n'è uno che ama ricordare più volentieri?   Il viaggio che più mi ha affascinato? Non saprei  estrarlo dal fascio di ricordi ugualmente incantevoli:    60    siti iranici, balinesi, indù, giapponesi, cinesi, birmani,  thai. Il primo luogo che mi legò in modo misterioso  fu forse Pompei, nella prima gioventù. La scossa più  consapevole la ebbi nel deserto del Nuovo Messico,  udendo il rimbombo delle giare sepolte calpestate  ritmicamente dai danzatori pueblo, mentre i profumi  del deserto avvolgevano. Il cielo di cobalto si estende-  va all’infinito aldisopra e nello stesso tempo mi pigia-  va con una forza inebriante.    Ha mai affrontato un viaggio in compagnia di Tucci?   Tucci, che ammiro, non lo conobbi. Amavo viag-  giare solo; girai gli Stati Uniti in lungo e in largo nel  "68 con una cartellina sottobraccio dove ero riuscito a  ficcare tutto l'occorrente, comprando via via gl’indu-  menti di cui avevo bisogno; mi servii di aerei, di pas-  saggi su automobili incontrate a caso e di greybounds,  le tipiche corriere. Sempre solo. Con mia moglie nel  1978 imparai l'opposto diletto del viaggio in due;  varie volte ci si recò in India spartendo le scoperte e  gl’incontri, i concerti e le discussioni, perfino le con-  templazioni.    Il Giappone, dove spesso si è recato, è un paese che  ama e in cui volentieri vivrebbe?   Non so se amo un paese come tale; nel Giappone  ho vagheggiato di abitare: certi villaggetti offrono,  insieme al meglio del mondo tecnico, un profumo  arcaico e una stupenda gentilezza. Nel tempio scinto  a cento giorni dalla loro nascita si portano i bambini  e in un saloncino i sacerdoti scrivono la lettera della  vitalità sulla loro fronte eseguendo una musica cinese  arcaica, con inserzioni di suoni striduli, come strappi  di metallo, che tuttavia sono accolti nella linea melo-  dica e recano come un avviso di mondi paralleli, di-    61    stinti.. Assistono sacerdotessine in vesti arcaiche,  d’una struggente bellezza.   Ma non potrei abitare in un paese di cui non pa-  droneggio la lingua.    Murasaki Shikibu    «Quando mi chiedono qual è la romanziera che  ammiro di più, mi viene subito in mente, con profondo  rispetto e considerazione, il nome di Murasaki Shikibu.  E davvero il grande autore, la grandissima romanziera  giapponese dell’x1 secolo, di un’epoca cioè in cui la ci-  viltà giapponese era all’apogeo. Insomma, è il Marcel  Proust del Medioevo nipponico: una donna che ha il  genio, il senso dei mutamenti sociali, dell'amore, del  dramma umano, del modo in cui gli esseri umani si  scontrano con l'impossibile. Non c’è stato niente di  meglio, in nessuna letteratura»: sono parole della scrit-  trice francese Marguerite Yourcenar per la quale la  «Storia di Genji Monogatari» è un’opera «di incredibi-  le finezza, non solo nella psicologia dei rapporti fra  uomini e donne, ma nel senso molto profondo del flut-  tuare delle cose, del passare del tempo, del fatto che gli  eventi di quegli amori sono al tempo stesso tragici,  deliziosi e fugaci».   Anche secondo Lei questo romanzo non potrebbe  avvicinarsi «assolutamente a niente» nella letteratura  occidentale?   Murasaki è tutto ciò che ne dice la Yourcenar:  quando la lessi mi avvolse l’identica emozione di  quando incominciai la lettura di Proust. Scriveva at-  torno all’anno Mille e in seguito nessuno ha mai sapu-  to varcare i suoi limiti: l’analisi psicologica non po-  trebbe spingersi d’un palmo al di là, la sensibilità ai    62    démoni che dimostra non saprebbe comprendere  meglio in nessun’altra epoca l’ombra dove si agitano  gli spettri.    Passeggiando con Marius Schneider    Leggendo i saggi di Marius Schneider raccolti nel  volume «Il significato della musica» (pubblicato in Ita-  lia nel 1970) «la piana storia della musica e dell’uma-  nità su cui si è abituati a riposare la mente dileguerà»  — avverti nella Sua Introduzione; «molte certezze stori-  che — proseguì — ci sembreranno una fila di cartoni da  teatro, svaniranno per lasciarci a tutta prima in un gran  buio. Occorrerà rinunciare a molti giudizi che si crede-  vano solidi, assuefarsi a venerare primitivi clamori che  si credevano spregevoli, riconoscere come fragili e peno-  se musiche che sembravano acquisiti per sempre, capo-  lavori indiscutibili». E aggiunse: «E abbastanza natura-  le che l’opera di Schneider generi uno sgomento. La  gran parte di noi chiede alla storia di disporsi in un  aggraziato balletto, ed egli ce lo farà apparire una fila  di sfingi e di grifoni, di enimmi figurati destinati a non  sciogliersi mai in facili concetti».   Poi nel °76, in Italia, fu edito «Pietre che cantano.  Studi sul ritmo di tre chiostri catalani di stile romani-  co». Lei, successivamente, ne parlò in questi termini:  «Rari sono î libri che possano cambiare la vita di chi li  legge: questo è uno di essi. Chi sappia cavarne tutte le  deduzioni, vede in modo nuovo la storia, ascolta altri-  menti i suoni della natura e la musica, guarda diversa-  mente le cose. Intanto le guarda con l'orecchio: impara  a coglierne il ritmo, la vibrazione essenziale. A dire di  che tratta, si fa presto: Schneider osservò i chiostri ro-  manici di San Cugat, di Gerona e di Ripoll, annotò le  figure fantastiche effigiate sui capitelli assegnando a    63    ciascuna un valore musicale, quindi le lesse come sim-  boli di note basandosi sulle corrispondenze tramandate  dalla tradizione indù e scoprì infine che la serie corri-  spondeva alla esatta notazione degli inni gregoriani  dedicati ai santi di quei chiostri. Le pietre cantavano, a  saperle leggere, melodie precise».   Perché, come ha più volte sostenuto, l’incontro con  questo grande etno-musicologo alsaziano fu così decisi-  vo per Lei?   Soprattutto fu un insegnamento molto intimo che  egli mi fornì. Cioè fino a quel momento non avevo  conosciuto uomini magistrali, capaci di incarnare visi-  bilmente una sapienza. C'erano autori che mi appas-  sionavano, come Kafka. Però non avevo mai incontra-  to la persona che incarnasse la sapienza in genere,  cioè una capacità di rinnovare costantemente l’univer-  so dattorno. Schneider provvedeva a un insegnamen-  to con ogni battito di ciglio. Le conversazioni con lui  durante una passeggiata erano pari alla lettura di  un'infinità di testi. Anzi il silenzio era ciò che prefe-  riva ma di quando in quando poteva additare una  pietra, un colore, una traccia di animale sul terreno o,  se calava la sera, poteva indicare le costellazioni, par-  lare dei loro incontri, delle loro traversate del cielo e,  in breve, poteva animare con cenni tutto ciò che si  profilava. Insomma, dopo una conversazione con lui  la mente si dilatava, un tipo di attenzione nuova si  instaurava. Ed è ciò che mi ricordo nel modo più  stringente. Era d’altra parte un uomo che aveva avuto  degli incontri straordinari con i negri Duala che l’ave-  vano fatto accedere alle loro iniziazioni; aveva avuto  contatto con tamburini del Marocco dai quali aveva  anche imparato l’arte di rullare il tamburo. Qualun-  que ripiano gli bastava per battere il ritmo delle varie  verità che voleva comunicare.    Wagner, pensatore sincretista    È d'accordo con l'affermazione di Walter Benjamin  che definiva Wagner un grande pensatore sincretista?   Sì, l'ho anche citata ne Lo stupore infantile, perché  mi sembra che vada al cuore del personaggio. Nel  mio libro tratto il Parsifal: non è che sia l’opera di  Wagner che più mi incanta, ci sono altre che sono  ancora forse più importanti. Però è l’opera nella quale  si definisce più chiaramente l’atteggiamento se voglia-  mo morboso di Wagner verso l'erotismo, dove era  penetrato fino alla massima profondità, come forse  nessun altro nella storia dell’arte europea. Però era  anche rimasto abbarbicato a certe difficoltà, a certe  esitazioni malate che hanno allignato nell’Occidente.  E questo nel Parsifal, appunto, si manifesta nella sua  pienezza.   Il famoso bacio di Kundry a Parsifal è un evento  drammatico, orribile, sconvolgente e anche capace di  avviare sulla via della redenzione, della conoscenza.  Questa è una situazione che implica un generale at-  teggiamento di paura, di odio, di insicurezza verso il  mondo erotico. Quindi ho trattato di quest'opera  che fra l’altro è anche un esempio di filosofia sincre-  tista perché è nato come reazione a un progetto an-  teriore che era di scrivere un’opera buddhista, avva-  lendosi di una leggenda buddhista di cui aveva parla-  to a lungo con Mathilde Wesendonck. E questo pro-  getto s'era quasi quasi incarnato. È poi di colpo era  stato sostituito dal Parsifal. E Wagner era convinto  di aver trasferito nel Parsifal i motivi principali di  quest'opera buddhista. Quindi fu un tentativo di vi-  vere con una sensibilità modellata dall’incontro col  Buddha un evento puramente europeo e derivante  dai miti del Graal.    65    Couliano, cacciatore di miti sulle orme  di Mircea Eliade    Le chiedo di tracciarmi un brevé profilo di Ioan  Petru Couliano, professore di storia delle religioni al-  l’Università di Chicago (dove quarantenne scomparve)  e — secondo il titolo di un Suo intervento sul «Corriere  della Sera» (24 maggio 1991) — «cacciatore di miti sulle  orme di Mircea Eliade».   È il tema d’un mio libro, di recente stampato da  Tallone. In poche copie: è il ricordo di una lettura  fondamentale, l’opera di questo giovane rumeno e di  un incontro esilarante con lui, dopo che ebbi letto la  migliore recensione che mi sia capitata ad un mio  libro, quella che fece su Archetipi. È anche uno  sforzo per adattarmi ad un orrido evento: il suo as-  sassinio nella latrina dell’Università di Chicago me-  diante una pistolina mai usata per i frequenti eccidi  di quella città.   Quanto al suo carattere, confesso di non averlo  conosciuto. Fu una frequentazione esemplare, ci di-  vertimmo senza quelle spinte della curiosità e dell’in-  quietudine che possono svelare l’uno all’altro.    E il grande studioso Mircea Eliade, anche lui rome-  no, lo ha mai incontrato personalmente?   Sì, lo incontrai a Roma, credo nel 1967 e lo invitai  a fare una conferenza all'Istituto Accademico di  Roma, di cui avevo per un anno assunto (un errore) la  segreteria. Era cortese in maniera ottocentesca; un  sorriso gli rallegrava il volto e cancellava l’avidità di  conoscenze e l’audacia segnate su di lui. Ma fu una  breve conoscenza; la conferenza non fu brillante. Ave-  vo letto tutte le sue opere e seguii con cura tutto ciò  che scrisse in seguito. Ho appreso recentemente da    66    quali infami giochi politici fu accompagnata l'edizione  della sua prima opera nella collana viola di Einaudi. E  pensare che chi arzigogolava contro di lui era De Mar-  tino, che lo andava a visitare a Parigi e si professava  suo ammiratore, perfino pubblicando dialoghi con lui  su La Tour Saint-Jacques! Poteva star sicuro, De Mar-  tino, che la gente che lavorava da Einaudi non avreb-  be certo mai letto La Tour Saint-Jacques.    Quali le sue opere fondamentali?   Sullo yoga; sullo sciamanesimo, anche se omise  alcuni sciamanesimi fra i più importanti, il coreano e  il birmano; il saggio sulle confraternite rumene: ne  parlo a lungo nel capitolo su di lui in Uscite dal  mondo.    Studiosi del pensiero islamico e della Cabbala ebraica    Henry Corbin — ha scritto Guido Ceronetti — «si  muove in mezzo ai tempi sconvolti della storia sacra  eterna, del groviglio trascendente degli eventi sacri, con  grande familiarità: sa che altri piani esistono». Per chi  voglia conoscere la vicenda del pensiero islamico, Le  sembra possa essere ben guidato dalla lettura del volu-  me «Storia della filosofia islamica» di questo studioso  scomparso nel 1978?   Corbin è una guida indispensabile. Lo conobbi  bene in Iran e ascoltare la sua parlata commossa con-  ciliava con la sua scrittura pesante, iterativa, frutto  della giovanile dedizione a Heidegger. Non è sicura-  mente l’unico conoscitore e sarebbe spunto di grevi  errori seguirlo ciecamente. Per chi volesse ascoltare  una voce ai suoi antipodi, c’è l’opera di Julian Baldick  sulla mistica sufi.    67    Conosce «La Passion d’al-Hallàj» di Louis Massi-  gnon?   Certo, ho letto tutto ciò che di Massignon è repe-  ribile. Fu un ossesso, credeva che alla radice d’ogni  mistica fosse il movimento con cui ci si addossano le  colpe altrui. L’idea è storta: il mistico va al di là delle  differenze morali; può anche scegliere come avvio  l’addossamento delle colpe e delle malattie, che con  autoallucinazione riproduce in sé, ma non è una via  frequente. A parte questa convinzione chiave, Massi-  gnon fu un conoscitore esemplare delle sottigliezze  grammaticali e della mistica islamiche. Scrutò a fondo  al-Hallàj, esplorò il vocabolario mistico di derivazione  coranica. Alla fine della vita si buttò in una battaglia  politica contro Israele reo di non volersi adattare al  suo modello mistico.    E tra i tanti libri scritti sulla Cabbala, «Le grandi  correnti della mistica ebraica» di Gershom Scholem  non sembra anche a Lei decisamente la migliore come  introduzione all'argomento?   Scholem è un ottimo maestro di Cabbala, ma ora-  mai sopravanza tutto ciò che egli aveva da insegnare  un giovane ebreo rumeno amico di Couliano, Moshe  Idel. C’è stata una campagna di stampa in Israele sulla  sovversione che Idel ha provocato rispetto a Scholem.  Inoltre va rammentato a Parigi Mopsick, che non  soltanto ha fornito la miglior traduzione finora dello  Zohar, ma ha raccolto un materiale inedito sul pensie-  ro filosofico mistico ebraico, che rinnovella ogni siste-  ma che si fosse seguito finora.    «Il Re del Mondo»: sa di quale simbolo si tratta?    Il «Re del Mondo» è un’idea che Guénon seppe  illustrare in modo mirabile; ma non a me deve chie-    68    dere un commento. Non ho mai approfondito la  questione.    A proposito di René Guénon ricordo che in tempi  recenti Lei ne recensì (per il «Corriere della Sera») gli  «Scritti sull’esoterismo islamico e il Taoismo»... Quali  sono le principali prerogative intellettuali di questo  esoterista francese (scomparso nel 1951) che nell'ultima  fase della vita si ritirò al Cairo, «dove visse sposato a  una fanciulla islamica, ricolmo di pace e sapienza»?   Le qualità di Guénon sono straordinarie perché  riuscì a evitare il pensiero successivo a Leibniz, chiu-  dendosi nella specola delle metafisiche antiche. Di qui  la sua fascinazione imperiosa.   Tuttavia egli per molti versi era inadeguato al suo  compito sublime, basti dire che non aveva cognizioni  quasi nemmeno elementari sul buddhismo, e gli  mancavano le conoscenze elementari di linguistica,  come quando sostiene addirittura che Woden e Bud-  dha provengono da una stessa radice (fonte di que-  sto abbaglio era addirittura un effato di Madame  Blavatsky). Segnalare queste manchevolezze, addizio-  nare ad esse le stravaganze dell’epistolario tuttavia  non è segno d’un animo aperto e generoso: il suo  apporto è talmente eccezionale che tutto ciò si igno-  ra con vantaggio.   Purtroppo, proprio per l’effetto magnetico del suo  sistema, Guénon ha attratto torme di persone ignare,  malate e candide, gente oberata da un fantasma insa-  ziato del padre. Di qui una sua intellezione deviata, di  tipo ecclesiastico, per cui diventa il Maestro nel senso  più grottesco, con un’analisi dei suoi detti limitata alla  lettera.    Nello scritto «In memoria di Frances A. Yates» (au-    69    trice, tra l’altro, di «Cabbala e occultismo nell'età elisa-  bettiana») Ernst H. Gombrich dice che i «folli e scon-  certanti scritti di Giordano Bruno sfidavano [...] la sua  comprensione ed esigevano, da parte sua, uno sforzo  per intendere il sogno bruniano di conquista di poteri  soprannaturali per mezzo di tecniche spirituali. Ancora  una volta l'interesse di Frances per le immagini visive  dette i suoi frutti: l’arte della memoria insegnata da  Bruno in Inghilterra risultò legata al trattamento di tali  immagini, sulla scorta di una tradizione che Frances  illustrò in quello che è forse il più originale dei suoi  originalissimi libri. Essa trovò che quell’arte era legata,  nella concezione teorica e nella pratica di Bruno alla  Grande Arte, all’«ars magna» del filosofo e mistico  catalano del xm secolo Raimondo Lullo, con il quale  Frances si misurò in anni e anni di studio veramente  eroico. Ma la vera svolta avvenne quando, come lei  stessa scrive, intuî all'improvviso che la chiave, così a  lungo cercata, dell’enigma di Bruno doveva trovarsi  negli scritti esoterici attribuiti a Ermete Trismegisto. A  questi testi pseudoegizi, ai quali il Rinascimento guardò  con reverenziale timore, essa aggiunse come fonte di  conoscenza gli scritti di un’altra corrente mistica, la  Cabbala ebraica.   Nello studio di queste tendenze ciò che la attrasse  fu, ancora una volta, l'elemento della speranza, alla  quale indulsero alcune delle migliori menti dell’epoca:  la speranza di alleviare i tormenti di un'Europa divisa  sollevandosi, al di là dei dogmi, verso una verità più  alta; quella speranza che fece scrivere a Bruno che la  vera religione dovrebbe essere senza controversie e sen-  za dispute. La visione bruniana del prossimo avvento di  un'età del sole si fondeva con gli antichi sogni di un  benefico reggitore del mondo. Frances Yates si immerse  sempre più a fondo nello studio delle varie manifesta-    70    zioni di questa corrente di pensiero, ma senza alcuna  concessione all’occultismo. Secondo la sua interpreta-  zione, esposta in un libro molto attraente, “L’Illumini-  smo dei Rosacroce”, i frutti di questi sogni fantastici  furono raccolti dalla razionalistica rivoluzione scienti-  fica del Seicento».   Per Lei, qual è la portata delle ricerche yatesiane?   Frances Yates ebbe una funzione liberatoria per-  ché con il metodo accademico più inattaccabile, con  una cura quasi esemplare dei dati (trascuro certe af-  fermazioni infondate, come quella sulle fonti di Lullo,  che oramai si sa essere anche ebraiche) riuscì a scio-  gliere la maledizione che pesava sugli studi non sol-  tanto inglesi intorno alla Rosacroce. Nel periodo an-  teriore allo scoppio della guerra dei Trent'anni si rac-  chiuse un nocciolo di forza che si espresse soprattutto  nel Palatinato e in Inghilterra. Si progettò la conqui-  sta dell'impero d’Occidente da parte di un principe  protestante inglese. La morte di colui che sarebbe  dovuto diventare Enrico rx, spezzò il progetto. Ep-  pure il mondo successivo sarà permeato da questo  sogno infranto.   Lode alla Yates che ci ha reso visibile questo ango-  lo di Storia.    Gurdjieff e dintorni    Franco Battiato ha pubblicato per la sua casa editrice  opere di Gurdjieff che, greco di nascita, era in realtà  «un po’ armeno e un po’ russo. Ha vissuto in Armenia,  è stato in Russia per molto tempo e infine è emigrato  a Parigi». Il libro più bello per comprendere la sua  scuola — suggerisce ancora il musicista siciliano (in  «Tecnica mista sul tappeto. Conversazioni autobiografi-    71    che con Franco Pulcini», del 1992, da cui ho preso  spunto per qualche altra domanda che Le farò nel corso  dei nostri prossimi incontri) — «è, secondo me, quello  intitolato “Frammenti di un insegnamento sconosciuto”  e scritto da Piotr Demianovich Uspensky. Lui definisce  il sistema gurdjieffiano “frammenti”; perché si tratta di  sistema difficilissimo. E un grande libro, in cui si af-  frontano tutte le questioni in maniera sistematica».   Lei è dello stesso avviso? Consiglierebbe questo  testo?   Forse, ma rammentando che Gurdjieff non era  compreso a fondo da Uspensky, il quale credeva,  pateticamente, assolutamente nel metodo di medita-  zione proposto da Gurdjieff soltanto per la prima fase  dell’insegnamento, l’Enneade.    In che cosa si differenzia il sistema gurdiieffiano da  quello di Aurobindo e Yogananda? E l’idea che Raj-  neesh, l’indiano della famosa scuola degli «arancioni»,  fosse una specie di imbroglione che non ha fatto altro  che arricchirsi alle spalle dei suoi discepoli, idea che c'è  sempre stata in Occidente, Le sembra condivisibile?  (Sono due domande rivolte a Battiato da Franco Pulcini  e che, a mia volta, Le presento).   Credo che in Gurdjieff si trovino elementi di tra-  dizioni zoroastriane oltre che sufi, dunque di ambien-  ti che nulla hanno a vedere con il sistema aurobindia-  no, spesso corretto dal punto di vista indù, ma talvol-  ta corrotto da una concezione evoluzionistica assai  scipita, di derivazione inglese.   Di Yogananda non avrei molto da dire: il suo lin-  guaggio non mi convince.   Su Rajneesh posso capire che si sia tramata una  congiura per scartarne l’influsso, ma debbo avvertire  che la sua concezione sincretista è perfettamente into-    72    nata alla tradizione tantrica. Tentai di chiarirlo nel  saggio che gli dedicai in Uscite dal mondo.   Nella gran folla di maestri indù che hanno sedotto  le folle occidentali non vedo perché si debba sprecare  il proprio tempo; esistono pochi nomi sicuri di mae-  stri impeccabili: Ramana Maharshi, Mahadevan, Ni-  sargadatta Maharaj, oltre ai sommi Coomaraswamy e  Agrawala. Infine uno studioso di letteratura inglese  che, nei termini di questa letteratura, esprime alla  perfezione l’advaita vedanta: Som Sraj Gùpta.    Migrazioni interiori    Ho fatto viaggi innumerevoli, esposto ai  pericoli nelle città, ai pericoli nel deserto, ai  pericoli sul mare, ai pericoli da parte dei falsi  fratelli. Ho sopportato fatica e travaglio, veglie  senza numero, fame e sete, frequenti digiuni,  freddo e nudità. Ciò nonostante non ho smesso  di viaggiare.   SAN PAOLO    Oggi non è colui che parte a doversi giu-  stificare davanti agli amici, ma colui che rimane.    KARL AMADEUS HARTMANN    Prove narrative    «Minuetto all'inferno» (pubblicato nel 1956, che  ottenne il Premio Strega come opera prima), questo  romanzo «satanico», ricordava a Elio Vittorini (che lo  presentò al pubblico) «da un lato il Pavese più torbido,  e da un altro la narrativa “mitteleuropea” del patriota  triestino Silvio Benco (il quale operò, come romanziere,  intorno al 1914). Ma è solo cervellotico e libresco? O  ha, in qualche modo, una sua validità realistica, una  sua storicità, per oggi?».   Cinque anni dopo uscì «Cecilia o La disattenzione».  In una lettera del 24 marzo 1961 (ora în «I libri degli  altri», del 1991) Italo Calvino Le scrisse d'aver letto  «“Cecilia” con gran piacere e divertimento e profitto, e  sebbene non approvi questo tipo di struttura di roman-  zo (storia d'amore borghese con protagonista maschile  portatore di valori e superiore all'ambiente generale,  come nei romanzi di D'Annunzio) le singole parti sono  belle in sé, e alcune benissimo scritte, talora con una  specie di vertigine lirica, e potrebbero essere esempi  d'una narrativa lirico-saggistica di prim'ordine se non  fossero appunto ordinate in quella struttura che dicevo.  [...] Comunque questo libro è un ottimo risultato, sin-    tesi della tua saggistica e narrativa precedenti, sul livel-  lo più alto».   Perché si è limitato soltanto a queste due prove  narrative?   Ci sono anche alcuni racconti, apparsi su riviste  come «Tempo Presente» o «Il Mondo». In seguito ho  soltanto praticato prose allegoriche, come il finale di  Che cos'è la tradizione, o racconti di viaggio.    Da «Che cos'è la tradizione»  a «Verità segrete esposte in evidenza»    «Ascendiamo il monte Ventoso della storia e guar-  diamo il disegno che si rivela da quella grande altez-  za». Così inizia «Che cos'è la tradizione» (del 1971),  uno dei Suoi libri fondamentali, in cui — scrisse nell’88  Valerio Meattini (in «Nuova Civiltà delle macchine»)  — «l’autore prende decisamente distacco dal senso (per  lui dalla mancanza di senso e di centro) e dal cammi-  no della civiltà occidentale moderna. A quel libro han-  no fatto seguito, come per naturale germinazione, fra  altri, “Archetypes” e “Aure”. In effetti le opere di Zolla  sono cammini, itinerari che l’autore ha spesso compiu-  to anche fisicamente in culture diverse perché in lui  quell’ascesa si compisse e lo sguardo si liberasse da  prospettive troppo anguste. E dove ha portato questo  andare?».   Ecco: perché «Aure» (dell'85) ha segnato una svolta  decisiva — lo ha affermato Lei stesso in alcune occasioni  — nella Sua attività?   La svolta di Aure fu decisiva perché mi portò fuori  di una falsità cui avevo in parte aderito per debolezza  o confusione, non so: la sudditanza al pensiero euro-  peo. Tutta la storia che da Kant porta a Hegel e si    78    dirama quindi nelle tante scuole europee o americane  scoprii che si poteva semplicemente rigettare, in un  esodo che metteva in libero rapporto con le tradizioni  dell’India, della Cina, del Giappone o anche con la  tradizione universale dello sciamanesimo che già Her-  der aveva nitidamente individuata. C’erano alcune  opere capitali che aprivano questa via, quella di  Griaule in primo luogo. Opere che non dipendevano  da quella trafila criticista o idealista che aveva adug-  giato e falsificato il pensiero moderno e alterava col  suo linguaggio artificioso il mondo moderno.    Qual è l’obiettivo centrale di «Archetipi» (uscito in  Italia nell'88)?   Archetipi nacque in modo curioso, mi pare d’aver  già accennato in altra occasione a come fui presente  ad un convegno di psicologia attorno al 1979 e venni  per la prima volta a contatto con le scuole che aveva-  no adottato, mettiamo, le dottrine dzog-chen o altre  scuole esoteriche orientali e l'insieme dell’intreccio  fra pratica terapeutica occidentale e teorie orientali  mi si dischiuse. Fui rallegrato, vidi che un’atmosfera  nuova si offriva, che un ascolto diverso mi si porgeva  e quindi per una settimana fui in casa, senza uscire, a  scrivere di getto un riassunto rapido dei concetti prin-  cipali che da sempre erano miei, ma forse mai avevo  esposto in modo così precipitoso e pieno. Lo scrissi in  inglese, la lingua prevalente del Convegno. Lo mandai  ad un amico a Londra e fu subito preso da Allen &  Unwin e subito lo rilevò Harcourt Brace Jovanovich  a New York. Uscì col titolo Archetypes nel 1981.    Lo stesso tragitto fece, l’anno seguente, «The An-  drogyne» (prima di essere tradotto in italiano nel    1989).    79    «Archetipi» e «L’Androgino» staccavano dalle opere  precedenti, erano compendi e abbrivi. Nacquero infatti  da essi i successivi, «Aure», che era nuovamente scritto  in italiano... a proposito, perché?   Perché quando uscì l’Italia stava evolvendosi dalla  sua parentesi più sanguinaria, che m’aveva inorridito  e allontanato.    Quindi «L'amante invisibile» (1986) e «Verità se-  grete esposte in evidenza» (1990), dove decise di enun-  ciare i principi più occulti, che fino ad allora aveva  ritenuto impronunciabili. Quest'ultimo libro ha per  sottotitolo «Sincretismo e fantasia. Contemplazione ed  esotericità».   Le chiedo di illustrarmi proprio questo concetto che  è stato finora vilipeso o negato o trascurato: il sincreti-  smo, appunto.   È un concetto svolto fino ai suoi ultimi punti nella  scuola di Careggi, ad opera di Marsilio Ficino, esteso  quindi da Pico della Mirandola. Il Bruno ne partiva,  lo illustrava. La diffusione delle opere del Ficino in  Europa segna l’estensione del concetto, Leibniz ne è  un corifeo. Stranamente nel secolo x1x si tace di  questa certezza, non si osa svilupparla. Sarà un even-  to che taluno ha stoltamente disprezzato a riafferma-  re l'antica verità di Careggi, l'esposizione colombiana  di Chicago nel 1893, dove fu convocato il Parlamento  delle religioni. Lì espose la filosofia sincretista cinese  l'inviato imperiale, in una prosa che mi commuove. Il  discepolo maggiore del sublime sincretista bengalese,  Ramakrishna, Vivekananda, espose il Vedanta in  modi che scossero l'Occidente: mosse il primo passo  nella conversione all’induismo dei conquistatori del-  l'India. Per la prima volta un abate zen lanciò un  messaggio agli Stati Uniti. In breve, fu seminato un    80    futuro degli Stati Uniti che soltanto oggi ci si dispiega  interamente.   Aggiungo: parteciparono a quel Parlamento i rap-  presentanti della Chiesa cattolica romana. Soltanto  con l’ecumenismo dell’ultimo concilio quel seme si  sarebbe espanso. Il nocciolo più duro della ferrea  identità religiosa, il cattolicesimo accettava di fatto  con l’ecumenismo l’unico suo significato possibile, il  sincretismo, che già aveva pervaso l’arte rinascimenta-  le e le stesse decorazioni del Vaticano.    Evasioni accessibili e stupore infantile    Poi, del ’92, è «Uscite dal mondo», che si direbbe  un’esortazione. Ma per andare dove?   Non è un'esortazione. Non mi andrebbe di farla;  per convincere ci sono modi più avveduti. É un so-  stantivo quieto quieto: uscite, cui non si può applicare  un articolo perché non va determinato. Ha valore  esemplificativo. Indica di che tratta il libro: le possi-  bilità che ho annotato di come si possa uscire dal  mondo consueto e comune che ci circonda per entra-  re in quella che posso chiamare la quarta dimensione.   C'è un passo nel libro dedicato a questo concetto,  che ebbe tanta fortuna nella prima parte di questo  secolo. Un concetto in mille modi frainteso, che  ebbe un trattatista geniale in Borges. Egli giocò da  ragazzino col sistema di ottantuno palle inventato da  Hinton, che dava accesso alla quarta dimensione: ne  dava la sensazione. Della quarta dimensione parlò, in  uno dei suoi ultimi saggi, Couliano. Le conversazioni  con lui echeggiano in questo libro, che per me ne  prolunga in qualche maniera la sua vita così spaven-  tosamente stroncata.    81    Risale al ’94 il Suo ultimo libro: «Lo stupore infan-  tile». Di fronte a che cosa?   Di fronte a tutto. Lo stupore infantile è la condi-  zione di perfetto agio, di riposo su se medesimi, che  consente di guardare con uno sguardo rinnovatore  tutto ciò che abbiamo attorno. Lo sguardo del bam-  bino, che riatteggia tutto, impegnato costantemente a  rifare è a distruggere. C'è un impegno radicale in  questo sguardo che è difficile da definire, in quanto  una definizione presuppone una tassonomia per ciò  che si definisce, mentre lo sguardo infantile, appunto,  è tutto Ciò che si libra al di sopra delle classificazioni.  Di qui il suo empito straordinario.    Perché ha voluto occuparsene?   Me Ne sono occupato perché mi dava modo di  cogliere un atteggiamento altrimenti indefinibile. C'è  questa tendenza poi alla radice di quasi tutte le reli-  gioni: lo stato di Balya per l’induismo, il ritorno all’in-  fanzia del cristianesimo... In genere quasi tutte le re-  ligioni fanno risplendere l’idea del ritorno allo stato  infantile che quindi forma un archetipo costante.  Jung e Kerényi lo chiamarono: il fanciullo eterno.  Probabilmente è il fondamento attorno al quale tutte  le idee Primordiali ruotano, perché vi si concentrano  ogni sapienza, ogni perfezione possibile.    Verso quale direzione muove ora la Sua ricerca?   Questo momento penso che la filosofia giappo-  nese degli anni trenta fosse la più importante di tutte.  Soltanto pochi brandellini ne sono noti in Italia, in  Germania la conoscenza è più fitta. In questo mo-  mento il Giappone offre uno stuolo di pensatori; con  alcuni di loro ho potuto intrattenermi un paio di anni  fa, quando vi potetti dimorare a lungo. La trattazione    82    giapponese di Simone Weil è la più interessante nel  mondo, grazie alla Mimiko Shibata. Il tenore generale  è rimasto in parte all’altezza dei tempi di Nishida  Kitarò. La filosofia esoterica è sviluppata dallo scin-  toista Nobutaka Inoue. Morì giusto due anni fa il  grande Toshihiko Izutzu.    È mai capitato che una qualche Sua opera ricevesse  un'accoglienza, da parte dei lettori o della critica, a Lei  parsa un po’ inspiegabile?   Non ho mai prestato troppa attenzione ai responsi  critici, ma rimasi stupito alle reazioni americane, così  ingenue e nello stesso tempo profonde, così bislacche  eppure esperte.    Considerazioni    I viaggi, magici cofanetti pieni di promesse  di sogni, non ci concederanno mai più i loro  tesori incontaminati, poiché la prima cosa che  vediamo viaggiando per il mondo, è la nostra  sporcizia, gettata in faccia all'umanità.    CLAUDE LÉVI-STRAUSS    Esperienze artistiche e musicali    Sua madre, Blanche Smith (nativa di Maidstone, nel  Kent) che dava lezioni di pianoforte e suonava anche  l'organo, Le insegnò a suonare quando ancora era  bambino; Suo padre, il pittore Venanzio Zolla (nato a  Colchester in Inghilterra da padre vigevanese e madre  alsaziana) — che tenne una scuola di pittura a Torino -  Le insegnò a dipingere.   Ha mai continuato da allora a esercitare, magari per  diletto, queste due attività? E poi, conoscendo bene la  Sua completa padronanza anche della storia della musi-  ca e della pittura europea, ne approfitto per chiederLe:  segue a tutt'oggi molto da vicino il mondo dell’arte? E,  in quello musicale, un Benedetti Michelangeli — che, fra  i massimi interpreti del nostro secolo, si contraddistin-  gue per la perfezione della tecnica, il tocco adamantino  e per la «misantropia celeste» (come poeticamente è  stato definito un certo suo atteggiamento) — può, ad  esempio, destarLe interesse?   Smisi di suonare sui vent'anni, sentendo un’inca-  pacità di approfondire certe qualità dell’esecuzione.  Smisi di dipingere alla fine degli anni di giovinezza,  per analoghi motivi. In seguito ho tracciato qualche    87    disegno a cospetto di spettacoli memorabili e mi sono  accorto che soltanto mercè l’uso della mano intenta a  un tracciato preciso riesco a ottenere una percezione  piena, intensa e corretta.   Se desidera una dichiarazione franca, spavalda, le  confesso di non conoscere pittura d’oggigiorno che  non saprei eseguire. Né musica che non saprei com-  porre. Ritengo infatti che dopo la seconda guerra  mondiale sia scomparsa la capacità di dipingere o di  comporre. Avvenne una perdita analoga quando alla  fine del Settecento scomparve in Europa la vita misti-  ca. I documenti dei mistici ottocenteschi o novecen-  teschi sono di un tenore ben misero, a cospetto dei  sommi mistici anteriori.   Beninteso posso apprezzare alcuni esecutori di  musica, ma essi non si sprecano a eseguire musiche  recenti.    In un'intervista per «Flash Art» rilasciata alcuni  anni fa a Patrizia Ferri, critico d’arte, dichiarò che  Kandinsky «come si sa aveva delle sue idee teosofiche  che mi paiono molto vaghe e imprecise, mediante le  quali si illudeva probabilmente di rappresentare espe-  rienze spirituali, ma era un tipo di pensiero così peno-  s0...»; dichiarò anche, tra l’altro, che Malevich, Pollock,  Picasso sono «personaggi che non destano il mio inte-  resse..., non significano nulla per me»; e che «l’idea  della storia è una nozione molto recente e non credo  che giovi agli artisti richiamarvisi. Non giova al pittore,  allo scultore, al poeta immaginarsi di essere responsabi-  le e osservante al cospetto di questa astrazione che ri-  tengo non necessaria: infatti durante vasti periodi non  si fa nessun riferimento a questo modo di vedere il  reale, molto recente, appunto, e assolutamente non  necessario [...] Non vedo l'utilità di interpretare l’arte    88    in senso puramente storicistico, perché una volta, per  ipotesi, determinata esattamente la posizione di un'ope-  ra entro un certo svolgimento di mode, ancora non si  tocca il nucleo della questione che è quello dell’au-  tenticità».   È la capacità di far uscire dal mondo dell'esperienza  storica che — secondo Lei — deve avere l’arte in quanto  tale?   Direi di sì, perché se fosse soltanto una riflessione,  una manipolazione di dati storici, rimanesse cioè  chiusa nella sfera dell’esperienza storica, l’arte non si  potrebbe definire tale. L’arte sussiste in quanto porta  a termine un’evasione ed è un procedimento molto  delicato, che commuove e aumenta la capacità d’at-  tenzione. L’arte ci comprova che la storia nel suo iso-  lamento non è abbracciabile e comprensibile. Essa  deve fondarsi sul suo opposto. Il transitorio implica il  permanente. Occorre intuire il nucleo inamovibile,  certo, perenne, al centro della storia. Cioè nulla si  può muovere se non in rapporto a ciò che non si  muove. Così d'altra parte non c’è un’esperienza del  dato extra storico che non si fondi su un momento  storico. Non penso che sia concepibile una storia che  non sia basata sul suo contrario. Non è concepibile  un contrario della storia che non abbia la storia come  premessa.    Parliamo adesso di un'arte «tanto nota quanto male  apprezzata»: quella dei tappeti. Franco Battiato (appena  citato) dice di amare «i tappeti d'epoca colorati non  artificialmente, ma con colori naturali», di prediligere  «quello da preghiera, quello con una nicchia centrale, il  “merbab”» e racconta poi d'aver visto un tappeto Ladik  tribale «che trovo bellissimo anche se legato con nodi  larghi. Quelli che se ne intendono veramente non stan-    89    no a valutare il numero dei nodi al decimetro quadrato.  Ciò che conta è la bellezza. Non è giusto neanche il  termine tribale. È fatto da una tribù di Berberi con  punti molto larghi: si vede la trama. È meraviglioso.  Spesso da un accampamento all’altro cambiano la lana.  Il tappeto per loro è la vita. È un genere di arte che è  stata fraintesa».   Lei s'intende di tappeti? Ha letto qualcosa in loro  riguardo?   Ho letto qualche trattato sulla simbologia dei tap-  peti iranici o cinesi, ma non credo di potermi propor-  re come esperto. La mia preferenza va agli esemplari  più canonici di ogni genere. Il lavoro di tessitura  dovrebbe avvenire al suono d’uno strumento, per  mani guidate dalla meditazione. Qualcosa traspare di  questa estasi soltanto se il prodotto è rigorosamente  conforme ai modelli ereditari.    «Non so se i sensi tendano ad anestetizzarsi. Forse  sè, per certi versi. Soprattutto sono stati deviati. Spesso  i nostri sensi e le nostre passioni stanno sotto il segno  della stupidità, e, quel che è peggio, di una stupidità  talvolta feroce... Il fatto è che ciò che chiamiamo “arte”,  come qualcosa di unitario, ha avuto una stagione breve  e forse irrecuperabile. Non è più portatrice esemplare di  senso, e perfino di non-senso, come în certi aspetti  dell’arte e della letteratura più significativa del nostro  secolo, e tende piuttosto mediamente a ridiventare arte  di consumo o d'’intrattenimento, perfino a livelli pre-  suntivamente medio-alti»: si può dar ragione al filosofo  Emilio Garroni quando fa queste dichiarazioni?   Mi pare il linguaggio di chi abbia rinunciato a sco-  prire oggi la voce del passato, a verificare l’insussi-  stenza del tempo cronologico.    90    Stile e scrittori    Diceva Leopardi che tanta parte dello stile è quasi  tutt'uno con la lingua. Oggi? Quale lingua?   Leopardi disse una semplice, evidente verità: vale  comunque e sempre.    Quando si dice «oggi» s'intende quasi sempre il  «peggio» (e questo anche nel passato). Provocatoria-  mente: «oggi» cosa dovrebbe essere uno scrittore: un  pedagogo, un non-scrittore?   Uno scrittore non può che essere tale, allorché  diventi pedagogo o non-scrittore, non c’è motivo di  leggerlo. Lo scrittore per definizione è sceso nelle  proprie catacombe, celate a tutti, luminose o oscure  che siano. Se non l’ha mai fatto, che cosa avrà da  raccontarci?    Le è mai capitato d’incontrare uno scrittore che cor-  rispondesse pienamente all'immagine che se ne era fat-  to precedentemente?   Non credo. Non mi faccio mai un’immagine del-  l’autore d’un libro, so bene quali forze entrano in  gioco nella redazione d’un testo e soprattutto quale  parte spetti all’inconscio, all’indefinibile, all’estraneo:  il testo è sciolto dalla vita che l’ha prodotto.    Secondo qualcuno, succede, abbastanza frequente-  mente, di leggere autori «eccessivamente profondi» che  dicono meno di quel che scrivono; ce ne sono altri,  «apparentemente più superficiali», e quasi svagati, che  dicono molto di più. Concorda con questa opinione?   Non credo che si possa essere eccessivamente pro-  fondi, è una qualificazione insensata. La profondità si  accresce nella misura in cui si scava e deve avanzare    91    oltre ogni grado «giusto e moderato», invenzione di  menti mediocri.    L’uso giocoso, trasognato e libero della parola    Sovente la parola è usata per non dire, copre con  rimandi infiniti e significati, che si perdono come ponti  sul nulla, modi di dire per non dire. Oppure ci si appog-  gia alle parole dette, a quelle scritte, ai tanti autori, alle  idee, alle varie scienze o per imitazione o per analogia,  per allusione o per opposizione: sono parole di altri. Ma  noi usiamo mai parole nostre? Meglio: quand'è che la  parola diventa nostra? La nostra unica parola è forse la  sofferenza?   ‘Non credo che si adoperino mai parole tutte no-  stre. Un'opera classica è sempre un intreccio di cita-  zioni. Le grandi edizioni tedesche dell’inizio di questo  secolo ne fornirono la prova. Strack e Billerbeck riu-  scirono a compiere un’opera analoga per i Vangeli. Di  nostro può esserci il ritmo, ma anche i ritmi sono  tradizionali, recepiti.   Si riverisce in certe civiltà un testo remoto del  quale non è dimostrabile la fonte. Si procede quindi  a sviscerarlo, fino alla più scatenata eversione. L’inter-  pretazione ebraica della Bibbia, basata sulle «misure»  o middot, regole che allargano e rafforzano la logica  di stampo greco, può essere sufficiente ad assorbire  tutta una vita e sicuramente squaderna una possibilità  di bizzarria, di pieghevolezza, di elasticità che nessuna  improvvisazione, neanche la più autonoma e scatena-  ta, può immaginarsi.   Ma il fatto che la parola sia così imprendibile,  ambigua, che il linguaggio sia composto di citazioni,  ci apre ad un soave scetticismo, ci toglie alla soggezio-    92    ne dinanzi alla parola. Credo che la civiltà giapponese  offra l'esempio capitale. Le parole vi sono molteplici,  come indicavo nel saggio su Kuki Shùzo, sfumate,  sfuggenti, ricchissime; l’opera di infiniti scrittori le ha  sviscerate. Eppure si dà per scontato che mai la paro-  la raggiunga la realtà. Il suo uso sia dunque giocoso,  libero, trasognato, rigoroso.   La nostra parola più vera sarebbe la sofferenza?  Non credo. Le anestesie isteriche basterebbero a  smentirlo. Sono tra i fenomeni più ricchi di significa-  to; lo Schleich, che cito nel saggio sulla Naturphilo-  sophie contenuto in Lo stupore infantile, su di esse  fondava la sua teoria della immaginazione come prin-  cipio costitutivo dell’universo. La sofferenza è vinta  dai santi mercé l’entusiasmo e l’ispirazione. Di rado  essa insegna qualcosa. L’anestesia è tra i soccorsi più  nobili all’esistenza. C'è una perversa opposizione nel-  l'inconscio europeo al progredire dell’anestesia e al  perfezionamento degli esilaranti.    L’arte della traduzione    Nel bellissimo volume di Jean-Baptiste Pontalis,  «Perdere di vista» (proposto al pubblico italiano nel ’93  e ormai celebre nell'ambiente psicoanalitico) c’è un sag-  gio dedicato alla traduzione (un'arte in cui Lei si è  provato abilmente). S'intitola: «Ancora una professione  impossibile».   Scrive Pontalis: «Tradurre è [...] un'operazione che  modifica, taglia, mutila e altresì aggiunge, inserisce,  compensa, e che per sua natura altera il tessuto vivente.  Un traduttore opera. Per quanto sappia e voglia: la  “restitutio ad integrum” non è alla sua portata. Si dice  che la qualità principale del chirurgo è, ad ogni istante,    9    la decisione. Decidere, il traduttore non fa altro: la scel-  ta delle parole, l'ordine delle parole, la strutturazione  della frase, il ritmo, l'accento posto su tale congiunzio-  ne, tale aggettivo... Non confondere una traduzione  “curata”, medicalmente prudente (“primum non noce-  re”...) e una traduzione operata, l’unica a poter essere  operante».   Cos'è dunque tradurre? «Emigrare, sì, questo è sicu-  ro» — conclude Pontalis — «ma emigrare nella “propria”  lingua. Vivere di nuovo l’esilio in essa, rinunciare all'il-  lusione, che ha potuto essere la nostra, di esserne i  proprietari e padroni, di poterne disporre, come di un  bene, a piacimento. Attraversare questa prova di ap-  prendere una lingua che già conosciamo — la nostra — e,  nello stesso movimento, lasciarsi spossessare di questo  sapere, di questo uso, di questo tranquillo commercio.   Tradurre (trasferire): più che cambiare lingua, cam-  biare la propria lingua e, in essa, ritrovare lo straniero  del linguaggio. Emigrando, permettere in fin dei conti  la migrazione delle parole.   Tutte le lingue sono straniere. Tutte volano da un  mondo all'altro».   Proprio questo testo, riletto poco tempo fa, mi ha  spinto a chiederLe di entrare in merito al problema  della traduzione...   Sulla traduzione disse il dicibile, assai poco, Benja-  min. C'è un solo modo di creare una teorica nuova  della traduzione, abbracciare la tesi così ovviamente  falsa di Galvano Della Volpe, sulla possibilità del tra-  durre. Ogni comunicare implica un tradurre, dal testo  interiore a quello espresso e da questo all’esperienza  interiore del destinatario. A questo tradurre quotidia-  no e incessante si può aggiungere l’alterazione o tra-  duzione fra una e altra lingua.   Ho tradotto parecchio, di poesia e di prosa, ma    94    per istinto, senza frapporre idee. Per gusto, non per  dottrina.    Borges, fonte infinita di osservazioni, pensava all’in-  glese come a una «lingua fisica, molto più dello spagno-  lo, come si vede da espressioni come “pick yourself up”,  tirati SU».   Anche per Lei vale questa impressione?   Pick yourself up è un ottimo esempio: la presa  dell’inglese su ogni aspetto del reale è sottile e ferma;  spesso lo slang riproduce la stessa penetrazione della  lingua madre. Rispetto allo spagnolo, al portoghese e  all'italiano (non al francese o al rumeno) l’inglese è  tanto più aereo e ferreo, plastico e arguto.    Bellezza e volgarità, virtù e sapienza    «Se la bellezza è intesa come mezzo per una chiara  e potente espressione artistica, di fatto è una qualità  etica, e Platone aveva ragione a non distinguerla, in  linea di principio, dal bene morale» — scriveva Rudolf  Arnbeim in «Parables of Sun Light». Mi piacerebbe  sapere con che cosa, per Lei, coincide (0 vorrebbe coin-  cidesse) la bellezza...   È ben facile definire la bellezza, s'è fatto quante  volte si vuole, nella storia dell’estetica. Com'è apparsa  diversa, variopinta, l’idea di bellezza, nel transito del-  le culture dall’antichità a oggi!   Esistono tribù brasiliane dove ancora è bello into-  nare il flauto alle voci della natura, per allungarle,  evolverle, rifarle fedelmente via via. Esistono tuttora  popoli per i quali il canto, la pittura, la scultura, il  tatuaggio sono preparazioni alla transe o ricordi delle  visioni ottenute. Osserviamo con rapimento le pitture    95    huichole: rivelazioni ottenute durante i riti del peyot/.  Taluni cacciatori profondono il loro estro nell’imita-  zione dei canti animali. Si tratta di forme diverse della  bellezza, che si dovrebbe estendere a tutti i sensi, non  soltanto all’udito o alla vista, come presso di noi, ma  al palato, il quale in certi piatti percepisce un irradiar-  si di sapori che si alternano, cancellano, accrescono  via via; al fiuto, acceso al profumo molteplice di certi  fiori che lentamente si rivela. I nostri linguaggi non  sono in grado di descrivere con lo scialo di vocaboli  che sarebbe necessario le bellezze gustabili o odorabi-  li; questa mancanza ci appesantisce e smorza. Infine la  bellezza comprende una proliferazione quasi inesauri-  bile di sfumature, ed è questo il tema del saggio su  Kuki Shùzo nel mio ultimo libro Lo stupore infantile.   Ma è soprattutto la varietà straordinaria di bellezze  accese nella ricerca, nel culto, nel ricordo di stati vi-  sionari, che noi si tende a non calcolare. Come che  sia, un elemento abbraccia tutte queste bellezze, l’ap-  profondimento della vita intima di chi le confronti.   Dalle opere d’arte che comprendono e intrecciano  sapori, profumi, note, figure visibili, ridonda un arric-  chimento della consapevolezza interiore, che racco-  glie di colpo in un unico messaggio tutte le comuni-  cazioni provenienti dai vari piani della sensibilità.  Soprattutto le arti che fiancheggiano la visione in  transe fanno sprofondare nei segreti dell’interiorità.  Questa consapevolezza, così viva in Marsilio Ficino,  sopravvisse in Yeats.    Qual è invece il Suo concetto di volgarità?   Procurai di illustrare e usare questo concetto nel  vecchio volume Volgarità e dolore. Non sono sicuro  di volerlo riprendere, essendo scancellata oramai  ogni traccia di una differenza nella qualità interiore    96    tra i ceti. Ne resta l’eco lontana in Proust. Se voglia-  mo risentire questo aspetto dell'umanità trapassata,  possiamo indugiare sulla letteratura giapponese me-    dievale.    E la virtà, come la intende?   Non so che cosa sia la virtù, nel mondo attuale:  forse sarà la condizione in cui ci si pone alienandoci  dal mondo circostante. Soltanto stando in una specola  remota possono crescere una disposizione virtuosa e  un intelletto puro.    Nel corso della Sua vita, ha compiuto ovunque nu-  merosissimi viaggi (intellettualmente e fisicamente).  Ritiene ci sia una differenza tra osservazione intelligen-  te e saggezza?   Non vedrei nessuna differenza. L'osservazione in-  telligente è il risultato della saggezza, la saggezza è  l'esercizio costante dell’osservazione intelligente. Cioè  l'osservazione intelligente è quella che legge dentro,  che esplora interamente il suo oggetto. E la sapienza  altro non è che questa capacità costante di indagare  fino alle radici tutto ciò che si profila all’attenzione.    Rigoroso isolamento    Francis Bacon diceva d’aver sempre sperato «di in-  contrare un altro pittore con cui parlare sul serio. Qual-  cuno della cui qualità e sensibilità potermi fidare che  veramente facesse a pezzi il mio lavoro, ma nel cui  giudizio poter credere». Diceva inoltre d’invidiare  «molto ad esempio la relazione tra Pound, Eliot e  Yeats, quando lavoravano insieme. Di fatto Pound ha  praticato una specie di taglio cesareo sulla “Terra deso-    97    lata”. Ed ha avuto una grande influenza su Yeats —  anche se Yeats ed Eliot erano poeti molto più bravi di  lui. Penso che sarebbe meraviglioso avere qualcuno che  mi dicesse: “Fa’ questo, fa’ quello, non fare questo, non  fare quello” e me ne desse le ragioni. Mi servirebbe  molto».   Si è mai sentito isolato per certe posizioni da Lei  assunte? E ha accettato di buon grado consigli altrui?   Pound rifece e combinò la Terra desolata, il ri-  sultato non è certo di Eliot soltanto! Yeats seguì un  cammino che ha poco a vedere con Eliot o Pound;  non si accostò mai al taglio brutale e spericolato di  questo, non riverì mai cantilene e iterazioni come  quello.   Sentirmi isolato? Credo di esserlo stato in modo  rigoroso sempre e non m'è certo mai venuto in mente  di mostrare a qualcuno la mia opera per ottenere  consigli. Ho provato fastidio e disprezzo verso coloro  che mi si sono avvicinati nell'intento di offrire sugge-  rimenti o addirittura con la volontà di intervenire sui  miei testi. Di fatto quando taluno ha tentato di por-  tare emendamenti, ha mostrato soltanto di non capire  le mie intenzioni, di non sospettare l’esistenza dei  miei maestri più amati e ricalcati.    Perché di politica non parla mai volentieri?   Di politica non parlo volentieri, perché di fatto  sono indifferente alle lotte per il potere. Certo oggi mi  sento finalmente libero e perfino esultante, perché  sono scomparse le due forze che mi avrebbero volen-  tieri chiuso in un campo di concentramento, nel 1945  ebbi la gioia di veder crollare il fascismo e negli anni  attuali di veder svanire l’urss e il comunismo. Ma una  volta sciolto non mi butto a lottare, ho in pieno la  libertà che sempre ho pur custodito e posso dedicar-    98    mi allo studio, alle piccole delizie d’ogni giorno. La-  scio ai vecchi istituti politici di arruffarsi nel combat-  timento e ne distolgo lo sguardo.    Etica, cultura, creatività    Che può dire sulla questione dell'etica?   Ciò che è etico di qua dei Pirenei non lo è al di là.   Se mi desidera sincero, le dirò che detesto l’idea  stessa di etica, mi attengo ai principi taoisti, ma so  come dipanare dai principi metafisici un’etica, alla  maniera che descrivo in Archetipi.    Secondo Lei tutto è culturalmente modificabile? E  pensa che potrebbero essere cambiati — come sosteneva  Heinz Kohut — anche quelli che sono i tabù più forte-  mente radicati, come ad esempio quello relativo all’uc-  cidere?   Uccidere è un'attività che lo Stato non può non  comandare ai suoi guerrieri o poliziotti. Nessuno  Stato reggerebbe un solo minuto se si inibisse l’omi-  cidio. Così ogni uomo è disposto a uccidere per so-  pravvivere.   Che tutto sia culturalmente modificabile dimostrai  nel saggetto che scrissi sulle malattie psichiche cinesi  in Lo stupore infantile.    Lo psicoanalista argentino Mauricio Abadi (autore,  tra l’altro, del volume «Renacimiento de Edipo. La  vida del bombre en la dialéctica del adentro y del afue-  ra») ha avuto occasione di dire che la cultura è senza  dubbio un canale che ci mette in comunicazione con la  realtà ma è anche una barriera che ci impedisce di ve-  derla: «a vedere la realtà attraverso gli occhi della cul-    99    tura si rischia molte volte di vedere solamente la cul-  tura». E d'accordo?   Immagino che a vivere nei linguaggi prevalenti, a  lasciarsi esprimere e scrivere da quei linguaggi, la vita  smarrisca ogni colore, si appiattisca e diventi friabile.  Immagino con orrore l’esperienza di coloro che sono  stati risucchiati nei gerghi che dominano tutt’attorno.   Ma chi costringe a questa miseria?   Se si adopera una nobile, ricca, sensuale lingua  come l’italiana dei classici, si è sollevati e inebriati, si  è resi esatti e plastici.    Considera la creatività un'esigenza fondamentale  per l’uomo?   Non è una parola che uso, non credo che sia giu-  sta, perché parte dal nulla per suscitare qualcosa, e  questo è un atto divino! L'uomo di norma dà figure  nuove a una materia che ha sottomano.    Freud ha affermato: «Mi rifiuto di distinguere tra  civiltà e civilizzazione». Lei accetta o rifiuta questa di-  stinzione?   Non ho voglia di esaminare la proposizione; si  possono inventare le più varie definizioni, ma se il  linguaggio comune non le suffraga, si persegue un  ghiribizzo.    Nella nostra epoca, che si caratterizza per ogni tipo  di eccesso, può ancora trovar posto la semplicità?   Taluni sono portati alla semplicità, altri baroccheg-  giano; oggi vigono le regole degli altri millenni, senza  ombra di diversità.    100    Inquinamento psichico    Poco fa, parlando di malattie psichiche cinesi, mi ha  fatto balenare questa domanda: cos'è precisamente che  sta annientando l'uomo occidentale? E quali alternati-  ve gli si offrono, quali possibilità egli ha di ridurre il  proprio inquinamento psichico o magari di uscirne?   L'inquinamento psichico si guarisce di colpo, facil-  mente, rinunciando all'eredità dell'Occidente, o me-  glio rifiutando di concedergli il primato. A tante cose  si è rinunciato, nel corso della storia. Pensi a ciò che  si dava per scontato nella cultura laica italiana prima  dell'adozione, da parte dello Spaventa, di Hegel. Si  credeva in maniera straordinariamente concorde al  primato dell’Italia e del suo pensiero. Questa premi-  nenza reggeva non soltanto la filosofia, dal Cuoco al  Gioberti, ma anche la pittura neoclassica italiana, la  poesia, dal Monti al Foscolo.   Che cosa resta di quell’infatuazione sghemba ed  enfatica?   Che ci volle, per scrollarsela dalle spalle? Quasi  nulla, bastò guardare alla straordinaria Germania ro-  mantica.   Oggi, che ci vuole a spingere lo sguardo alla cultu-  ra cosmopolita che ci circonda e ci può abbracciare?    Libri, giornali, cinema e televisione  Che rapporto ha con i libri?  Non c’è quasi consapevolezza del libro come og-    getto, i libri mi accompagnano come l’aria.    Quanto ai giornali, Marguerite Yourcenar concluse  una delle sue risposte date a Mathieu Galey (nel volume    101    «Ad occhi aperti») affermando che «la stampa è troppo  spesso uno specchio deformante in cui gli uomini e gli  avvenimenti ci appaiono ingranditi o rimpiccioliti a se-  conda dei casi. E poi, [...] tutto quello che c’è sotto quasi  sempre ci sfugge...». Ne è convinto anche Lei?   La stampa affastella a caso «notizie», perciò fatal-  mente le degrada, assiepandole senza motivo; tuttavia  può anche intrattenere, se non si fa stravolgere dal  calcolo dei profitti, può ospitare perfino liriche o sag-  gi. La stampa indiana spesso riporta discorsi filosofici  incantevoli.    Parliamo di tv, il cui ruolo è divenuto ormai centra-  le. «Nella pratica più o meno quotidiana — ha osservato  Mario Luzi — mi sembra prevalga il lato dell'’ingombro  su quello della proposta o della comunicazione utile».  Per Emilio Garroni, «c'è, e basta. Ha avuto perfino i  suoi meriti, per esempio linguistici, come ha sostenuto  con ragione De Mauro. Però che, soprattutto negli ul-  timi anni, abbia contribuito in modo massiccio alla  qualunquizzazione, non solo politica, ma anche antro-  pologica, dei miei connazionali, è sicuro... Anche per  questo da tempo guardo sempre meno la Tv. Mi de-  prime e mi annoia. Qualche buon film, qualche tra-  smissione politico-giornalistica, e nient'altro».   Lei è di quelli che demonizzano la televisione?   La televisione è un bazar dove sfila un banco dopo  l’altro: e quasi mai se ne presenta uno degno d’osser-  vazione. Averne bisogno è segno di una caduta al  fondo dell’esistenza, è segno che la volontà di vivere  si è ristretta al minimo e si posa l’occhio sullo scher-  mo in attesa della morte.   Altra differente questione è se si accetta di figurare  nella sfilata. Non c’è motivo di sottrarsi, se c'è un  qualche profitto.    102    Nutre un qualche interesse per il cinema attuale?   Il cinema è un’arte sempliciotta di additamenti, ciò  che ne dissi tanto tempo fa in Vo/garità e dolore vige  oggi come ieri.   Il cinema giapponese può servire per avviare  gl'ignari a incominciare lo studio di quella somma  civiltà, ma perché occuparci di pedagogia?    Si è arrivati a proporre il buddhismo nella forma di  divulgazione più popolare che esista: a dispense setti-  manali. Cosa ne pensa?   Non penso nulla: il cristianesimo è divulgato alla  stessa maniera e in genere ogni religione scende a  parlate elementari.   Che cosa c’è di più popolaresco dei raccontini  buddhisti, i Jàtaka? Che cosa c’è di più tedioso e  divulgativo dei testi theravada?    Droghe    Come vede il problema della droga? Ritiene possa  stimolare la creatività, aiutare un pittore a dipingere un  bel quadro, un musicista a comporre buona musica o un  poeta a scrivere bei versi? E come può spiegarsi il fatto  che tanti geniali uomini dell’Otto-Novecento abbiano  assunto droga?   La droga è un problema molto moderno. Chi si  sognò mai di intervenire con leggi repressive nel pas-  sato? A parte soma e haoma tutta la tradizione della  stregoneria fu fondata su semiavvelenamenti o usi di  droghe e non fu questo il punto condannato dal  codice canonico. Un uso di droghe nel pane eucaristi-  co è stato comprovato da Padre Bagatti dei France-  scani di Gerusalemme, che cito nell’Androgino e Al-    103    legro ne ha compilata la storia nel Medio Oriente. Del  resto il sacerdote digiuno come di dovere, era inebria-  to dal vino della Messa. Nella consuetudine ortodossa  il vino è distribuito a tutti. Noi si distingue il vino o  i liquori dalle droghe, distinzione irragionevole.   Quando si estese il consumo dell’oppio e del-  l’hashish nel primo Ottocento, ne incominciò un esa-  me accurato: Coleridge e la composizione di Kubla  Kban è il caso fondamentale, il suo sgorgo di imma-  gini accavallate si presta ad un'analisi serrata e infles-  sibile, che ne denuda il razionale discorso sottostante.   Le riflessioni di De Quincey sono inoltre quasi  esaurienti, basterebbero i suoi saggi per ricavare un  trattato sufficiente intorno alla droga ed ai suoi effetti.  Senza la droga De Quincey sarebbe un raccoglitore di  notizie curiose.   In Francia fu Baudelaire a pronunciare le parole  definitive intorno alla transe da ingestione o da fumo  di droghe: i suoi aggettivi, i suoi sostantivi sono ado-  perati da Kerényi per delineare lo stato mistico dei  Micenei dediti all’oppio.   La questione della cocaina nella vita di Freud è tra  le più cruciali, ma non ho mai letto nulla di adeguato  in proposito. Freud si trovò al momento cruciale in  cui la legislazione europea prese a inibire l’uso delle  droghe.   Siamo oramai a un secolo di distanza; a dispetto  del divieto, si sono accumulate le stupende pagine di  Matgioi, di Cocteau, di Michaux e infine di Ernst  Jinger. E quest’ultimo che ha portato al culmine la  lenta edificazione d’una trattazione europea e a lui  dovrà rifarsi ogni discussione futura. Profuse il suo  ingegno nobile e rigoroso nelle analisi di Annébe-  rungen, uscite nel 1980. Si rifece al saggio di Eliade  sulla mandragora come pianta della vita e della morte    104    e definì ambivalente ogni droga, capace di influire sia  sulla volontà che sulla facoltà contemplativa. Dioniso  significa, egli insegnò, droga e capovolgimento. Ma  alla droga si associa il gelo, la solitudine, l’alterazione  radicale del tempo: il decorso delle ore si allunga o si  sfrena, inoltre la droga è un euforizzante e le solana-  cee offrono un solamen. Verrà in seguito, egli mostra,  la mescalina, che ci immette nella vita psichica delle  civiltà messicane, ma a metà secolo la scoperta del-  l’Lsp introdusse un capitolo del tutto nuovo, ancora  da esplorare.   Distogliamo lo sguardo dall’Europa, storniamo il  ricordo raccapricciante della guerra inglese per im-  porre l’oppio indiano al mercato cinese: volgiamoci  all'India, rimasta allo stato di natura nei confronti  della droga. Lì l’hashish è Sciva. A Benares anche i  gelati contengono hashish e ogni scivaita ne appare di  norma inebriato. Quale danno ne è mai emerso?   Chi abbia una consuetudine con l’India o il Nepal  sa che il pericolo dell’hashish non può esistere, come  non esiste un pericolo del vino in Israele e in Grecia.  Sono le droghe sintetiche che ci minacciano, sia pure  non più dell’alcool. Per un decennio gli Stati Uniti  tentarono ragionevolmente di imporre il divieto dei  liquori, il risultato è noto, ma nessuno ha riflettuto  sull’evento.   Il divieto della droga nacque ragionevolmente con  la fabbricazione industriale della cocaina e dell’oppio  e non vedo come si possa oggi ovviare alla situazione  in cui si è caduti. Credo che con la realtà virtuale si  uscirà dai dilemmi dove l'Europeo non riesce a orien-  tarsi, dove lo scivaita però è adagiato beatamente da  millenni.    105    Idee del paradiso    «... la religione è sempre stata vista, e questo l’ho  sottolineato tante volte, come una scienza non vera.  Questo è l'errore e insieme l’idea giusta di Freud. È  scienza non vera. Ma se è buona, può essere un’eccel-  lente psicologia. Nella sua parte centrale e migliore, la  religione traduce in parole una consapevolezza di ciò  che è nella gente» diceva Heinz Kohut (uno dei più  importanti pensatori psicoanalitici del xx secolo). Egli  aggiungeva che «quando si parla del paradiso, l’idea è  che ci sia qualcosa di più grande dell’esistenza indivi-  duale. Alcune idee vengono svilite, volgarizzate e popo-  larizzate nei termini di specifiche immagini concretisti-  che, come gli angeli che intonano inni, ma io credo che  agli occhi di un profondo studioso delle verità religiose  queste cose siano del tutto marginali». Anche Lei la  vede in tal modo?   Kohut dice una verità molto chiara e amabile. Ma il  Paradiso di Dante non è slavato, Croce non capì mol-  to di quelle estasi e contemplazioni. Era hegeliano.    La scomparsa dell’aura    Ed ecco l’ultima domanda... per ora: ha affermato di  sentirsi oggi finalmente libero e perfino esultante per-  ché «le due dottrine più atroci imposte nel secolo, co-  munismo e fascismo», sono scomparse «e c'è qualche  speranza — ha aggiunto — che non riemergano».   Davvero nulla del presente La inquieta? nulla La  rattrista?   L’enormità delle devastazioni che alle due forze si  debbono far risalire ha tolto al momento attuale quasi  tutte le aure poveramente sopravviventi all’inizio del    106    secolo. Ha inoltre dissolto intere civiltà, come quella  tibetana, ridotto al lumicino l'immensa parte del  mondo racchiusa nell'impero russo e in quello cinese.  Leggo con tristezza le opere che parlano dei pochi  romìti tornati fra le montagne cinesi, taoisti e buddhi-  sti; osservo la resurrezione delle Chiese russa e serba,  e tuttavia sono realtà malcerte, esitanti, miracolosa-  mente sopravviventi. Perfino nel Tibet pare che la  religione popolare sia vissuta con forza, a Shaolin  ancora si pratica il pugilato con l'ombra, uno dei doni  straordinari dello zen.   Eppure non accorro a vedere, a partecipare a que-  ste resurrezioni, tanto sono segnate dalle vicende ter-  rificanti degli anni trascorsi. L’aura è stata estirpata  con efficienza, scrissi un libro sulla sua morte. Chissà  se in futuro qualcuno potrà scorgerne qualche traccia.  Tuttavia è un futuro dove nessuna arma è puntata  contro chi conosce l’importanza dell’aura, in questo  senso è un’apertura commovente.    Non posso riposarmi dal viaggio:  voglio bere la vita fino alla feccia...    ALFRED TENNYSON    107    Bibliografia essenziale    Adorno, Theodor W.-Horkheimer, Max, Dialettica del-  l’illuminismo, Torino, Einaudi, 1966.   Arnheim, Rudolf, Parabole della luce solare, Roma,  Editori Riuniti, 1992.   Babel’, Isaak, L'Armata a cavallo. Diario 1920, a cura di  Costantino Di Paola, Venezia, Marsilio, 1990.   Barnes, Djuna, Bosco di notte, Milano, Bompiani, 1968;  riproposto da Adelphi, nel 1983, in una nuova versione: La  foresta della notte.   Battiato, Franco, Tecnica mista sul tappeto. Conversa-  zioni autobiografiche con Franco Pulcini, Torino, EDT, 1992.   Benjamin, Walter, Angelus Novus. Saggi e frammenti,  Torino, Einaudi, 1962.   Brandi, Cesare, Viaggio nella Grecia antica, Firenze,  Vallecchi, 1954 (Roma, Editori Riuniti, 1990); Città del  deserto, Milano, Arnoldo Mondadori, 1958 (Roma, Editori  Riuniti, 1991); Verde Nilo, Leonardo da Vinci, Bari, 1963  (Roma, Editori Riuniti, 1991); Budda sorride, Torino, Ei-  naudi, 1973, e Persia mirabile, Torino, Einaudi, 1978, sono  stati raccolti nel 1993, dagli Editori Riuniti, in un unico  volume con il titolo: Viaggi in Oriente.   Calasso, Roberto, Le nozze di Cadmo e Armonia, Mi-  lano, Adelphi, 1988; I quarantanove gradini, Milano,  Adelphi, 1991.   Calvino, Italo, I libri degli altri, Torino, Einaudi, 1991.   Campo, Cristina, le sue Opere Complete sono pubbli-    109    cate da Adelphi in due volumi: Gl imperdonabili, del 1987  (che raccoglie le prose); La Tigre Assenza, del 1991 (che  comprende tutte le poesie e le traduzioni poetiche, edite e  inedite, della Campo).   Corbin, Henry, Storia della filosofia islamica, Milano,  Adelphi, 1973.   Eliade, Mircea, Trattato di storia delle religioni, Torino,  Bollati Boringhieri, 1976; Lo sciamanismo e le tecniche  dell’estasi, Roma, Ed. Mediterranee, 1951; Lo Yoga. Im-  mortalità e libertà, Milano, Rizzoli, 1973; I/ sacro e il pro-  fano, Torino, Bollati Boringhieri, 1973?.   Frazer, James G., Il ramo d'oro. Studio della magia e  della religione, Torino, Bollati Boringhieri, 1965.   Guénon, René, I! Re del Mondo, Milano, Adelphi,  1977; Introduzione generale allo studio delle dottrine indù,  Milano, Adelphi, 1989; Scritti sull’esoterismo islamico e il  Taoismo, Milano, Adelphi, 1993.   Gurdjieff, Georges I., Incontri con uomini straordinari,  Milano, Adelphi, 1977; Vedute sul mondo reale e Racconti  di Belzebù al suo piccolo nipote, 2 voll., sono pubblicati da  L’Ottava (di Franco Battiato), Giarre (ct).   Heidegger, Martin, Nietzsche, Milano, Adelphi, 1994.   Kohut, Heinz, Potere, Coraggio e Narcisismo, Roma,  Astrolabio, 1986.   Lévi-Strauss, Claude, Tristî Tropici, Milano, Il Saggia-  tore, 1982.   Luzi, Mario-Fasoli, Doriano, Spazio Stelle Voce. Il colo-  re della poesia, Milano, Leonardo, 1992.   Massignon, Louis, La Passion d’al-Hallàj, Paris 1922  (nuova ed. in 4 voll., Paris, Gallimard, 1975).   Murasaki, Shikibu, Storia di Genji, il principe splenden-  te, Torino, Einaudi, 1957.   Néant, Louise du, I/ trionfo delle umiliazioni. Lettere, a  cura di Mino Bergamo, Venezia, Marsilio, 1994.   Pontalis, Jean-Baptiste, Perdere di vista, Roma, Borla,  1993.   Resnik, Salomon, Persona e psicosi. Il linguaggio del  corpo, Torino, Einaudi, 1976; I/ teatro del sogno, Torino,    110    Bollati Boringhieri, 1982; Sul fantastico. Tra l'immaginario  e l’onirico, Torino, Bollati Boringhieri, 1993; Spazio men-  tale. Sette lezioni alla Sorbona, Torino, Bollati Boringhieri,  1990.   Schneider, Marius, I/ significato della musica, Milano,  Rusconi, 1970; Pietre che cantano, Milano, Archè, 1976.   Scholem, Gershom G., Le origini della Kabbalà, Bolo-  gna, il Mulino, 1973; Le grandi correnti della mistica ebrai-  ca, Milano, Il Saggiatore, 1965.   Tao té ching. Il Libro della Via e della Virtà, a cura di  J.J.L. Duyvendak, Milano, Adelphi, 1973. Zolla fa però  riferimento, nel presente volume (in «Prime letture»), al-  l'edizione Sansoni.   Uspensky, Petr Dam'’janovit, Frammenti di un insegna-  mento sconosciuto, Roma, Astrolabio, 1976.   Yates, Frances A., L'arte della memoria, Torino, Ei-  naudi, 1972 (lo scritto di Ernst H. Gombrich, In memoria  di Frances A. Yates, che ne accompagna la ristampa del  1993 è tratto da Custodi della memoria, pubblicato da  Feltrinelli nell’85); L'Illuminismo dei Rosa-Croce, Torino,  Einaudi, 1976; Astrea. L'idea di impero nel Cinquecento,  Torino, Einaudi, 1978; Giordano Bruno e la tradizione er-  metica, Roma-Bari, Laterza, 1969.   Yourcenar, Marguerite, Conversazioni con Matthieu  Galey, Milano, Bompiani, 1982.    Opere di Elémire Zolla citate nel volume    Minuetto all'inferno, Torino, Einaudi, 1956 (premio  Strega opera prima); Cecilia o La disattenzione, Milano,  Garzanti, 1961; Il Marchese di Sade. Le opere (a cura di),  Milano, Longanesi, 1961; I mistici dell'Occidente (a cura  di), Milano, Garzanti, 1963. L’opera fu ripubblicata in  sette volumi nella Biblioteca Universale Rizzoli, Milano,  1976-1980; Eclissi dell’intellettuale, Milano, Bompiani,  1959; Volgarità e dolore, Milano, Bompiani, 1961; Che  cos'è la tradizione, Milano, Bompiani, 1971; Le meraviglie    111    della natura. Introduzione all’alchimia, Milano, Bompiani,  1975, Venezia, Marsilio, 1991 (nuova edizione con l’ag-  giunta di una parte su «Pensieri alchemici fra 1975 e  1990»); Storia del fantasticare, Milano, Bompiani, 1963;  Aure, i luoghi, i riti, Venezia, Marsilio, 1985, 19884; L’a-  mante invisibile. L’erotica sciamanica nelle religioni, nella  letteratura, nella legittimazione politica, Venezia, Marsilio,  1986, 1988? (premio Ascoli Piceno, 1987); Archetipi, Ve-  nezia, Marsilio, 1988, 19904 (premio Isola d’Elba, premio  Mircea Eliade, premio Roma 1989); L’Androgino, Como,  Red, 1989; Verità segrete esposte in evidenza, Venezia,  Marsilio, 1990? (premio Montesilvano); Uscite dal mondo,  Milano, Adelphi, 1992; Lo stupore infantile, Milano,  Adelphi, 1994.    Finito di stampare nel mese di febbraio 1995  per conto di Marsilio Editori ® in Venezia  da La Grafica & Stampa editrice srl, Vicenza  STORIA  DEL FANTASTICARE    Elémire Zolla    PORTICO  CRITICA E SAGGI    BOMPIANI    © 1964 Casa Ed. Valentino Bompiani, Milano    “The poet and the dreamer are distinct,  Diverse, sheer opposite, antipodes.   The one pours out a balm upon the world,  The other vexes it.”    Joun Keats, The Fall of Hyperion    “Tutte le forze del sogno gonfiavano il cuore dei Terrestri rivolti  all’Assunzione dell'Uomo. L’anima immensa aveva valicato il secolo,  accelerato il tempo, profondato la vista nel futuro, inaugurato la no-  vissima età. Il cielo era diventato il suo terzo regno, non conquiso col  travaglio dei macigni titanici ma col fulmine schiavo.”    GaBrIELE D’AnnunzZIO, Forse che si forse che no    PARTE I    LA FANTASTICHERIA    Esistono luoghi dove si è condannati a fantasticare:  la catena di montaggio, il colombario burocratico, la sala  d’attesa, la prigione, ogni radunanza dove manchi la pas-  sione spirituale o l’esercizio dei muscoli se non della  mente.   Allorché comparvero le catene di montaggio si osò  congetturare che gli operai addetti (o, che è lo stesso,  coloro che sorvegliano i quadranti delle fabbriche auto-  matiche o i guidatori al volante su un’autostrada), una  volta perfettamente allenati alle loro manovre meccani-  che, avrebbero avuto la mente del tutto sgombra per pen-  sare. In verità alla catena di montaggio e in altrettali fran-  genti l’uomo può soltanto fantasticare.   La differenza tra fantasticheria e pensiero, sia pure un  pensiero riccamente nutrito di fantasia, è manifesta; ba-  sta il colpo d'occhio su due opposte figure: l’uomo che  fantastica seduto in un’anticamera con il piede o la mano  che tradiscono nei loro movimenti automatici e nervosi  il lavorio dell’immaginazione, e, di contro, l’uomo che  medita o contempla, assorto senza alcun gesto o contra-  zione.   Nella lingua italiana la condanna della fantasticheria  era implicita: fantasticamente voleva dire nel buon se-  colo: con modo rincrescevole, molesto ed in latino l’uo-  mo fantastico si diceva r0rosus, che significa altresi stra-  vagante, morboso.   Opera fantastica equivaleva per la Crusca a “senza  fondamento” e uomo fantastico era come dire intrattabi-  le dall’aver sempre la fantasia occupata. Dunque non si    8 ELEMIRE ZOLLA    distinguevano il réveur e l’uomo molesto, stranito che an-  dasse producendo fantasime, incubi. L’atto del fantasti-  care dicevasi altresî stillare il cervello, mulinare, ghiribizza-  re, girandolare, grillare. Con curiosi giochi d'immagini, il  repertorio delle locuzioni popolari esortava a “non aver  grilli per la testa” e tanto più, a “non mettere in vali-  gia”, cioè nella pancia, il grillare o ribollire della fanta-  sia. L’uomo fantastico veniva posto sotto l’egida del gril-  lo, suo animale totemico, cui egli si condannava a rasso-  migliare. Il grillo è inquieto e capriccioso, l’opposto del-  l’ape operosa e sapiente; quello ha voce stridula, eccita-  ta e monotona, questa, viceversa, grave, maestosa e mo-  dulata. L’ape è un animale sacro talché porge insegna-  menti a chi la osservi e simboleggia il pensiero; il grillo  sta agli antipodi, sa modulare il suo canto solamente  quando gli si accosta la femmina; quando poi è della  specie affine alle talpe, si scava cunicoli sotterranei e rie-  sce disastroso alle piante poiché divora le tenere radici.   La fantasticheria, come il grillotalpa ai coltivi, è esiziale  alla cultura dei sentimenti.   Il genio della lingua ordina in varie specie il fantasti-  care: l’arzigogolo è quello del truffatore, simile all’alma-  naccare che però è più futile, come stabili il Tommaseo;  il cincischiare è del linfatico e l’armeggiare del nervoso,  l’immaginarsi cose infondate è poi altra cosa dall’immagi-  narle, essendo più morboso. In latino fantastico si diceva  anche cerebrosus, che in italiano si traduce lambiccato, ed  è aggettivo pertinente a chi si stilla, si rompe la testa in-  vece di abbandonarsi e che perciò smarrisce i doni della  prontezza naturale. Il fantastico non ha coscienza pura, ma  ha coscienza di aver coscienza: è compiaciuto.   Questo è un punto non facile da afferrare per men-  ti moderne: “L’attenzione estrema somiglia a un’inco-  scienza... quando si fa moltissima attenzione ad una cosa  non si ha tempo di saperlo... Si dice che si è agito mac-  chinalmente per designare atti mancati; di aver agito per  abitudine per designare atti che si sanno compiere. Si ha  coscienza del controllo che si esercita soltanto quanda    LA FANTASTICHERIA 9    qualcosa non va...”; tali sono i principi posti da Simone  Weil per distinguere fra i due ordini dell’attività mentale,  il luminoso pensiero e il grigio arrovellarsi o rimuginare  o trastullarsi con immagini mentali, ossia fra attenzione  e immaginazione.   Il fantasticare si presenta come cosa innocua, ma la lin-  gua italiana annovera il proverbio: “immaginazione fis-  sa fa talora caso”, a rammentarci che nessuno può fanta-  sticare impunemente, poiché presto o tatdi le fantastiche-  rie pigliano corpo, e se ne palesa la deformità, come  di meduse tratte a riva, ridotte a gelatina.   “È un uomo tutto d’un pezzo”, “non ha grilli per il  capo” sono lodi che raffigurano la sanità mentale non in-  sidiata dai piaceri segreti e aridi dell’immaginazione;  chi è coperto dal velo delle fantasticherie non può delibe-  rate prontamente, né pensare ordipatamente, né concede-  re il gioco spontaneo ai muscoli. Tànt'è: ottima medicina  dell’immaginazione disordinata è l’esercizio armonioso del  corpo in paraggi e compagnie armoniose e lo sguardo  placido dell’atleta esercitato proviene dall’avere una men-  te sgombra di ubbie, fisime, fantasmi, al pari del pen-  satore.   L’uomo risentito e vizioso respira scorrettamente, ha  gesti privi di agio, è incapace di deporre nell’oblio gli av-  venimenti ma anzi li cincischia, allestisce castelli in aria,  ordisce “bei sogni”, ha volto contraffatto o imbronciato o  vacuamente sorridente aux ages. ; 1   La fantasticheria può essere di tre specie: se si trastul-  la con il passato è il compiacimento, se gioca col futuro  è il desiderio, futile e obbrobriosa occupazione che sradi-  ca la forza della volontà; se tenta di impegnare altri  nel suo vizio è la bugia disinteressata, la chiacchiera fanta-  stica.   Sano è chi non conosce nessuna di queste tre facce  della dissipazione, come il contadino che, finita l’opera, af-  fonda di colpo nel sonno, e non necessariamente per spos-  satezza; come l’attento lavoratore e buon pensatore che  non si permettono sogni a occhi aperti. L’autorevolezza    10 ELEMIRE ZOLLA    è incompatibile con la fantasticheria, poiché d'istinto tutti  diffidano dell’uomo trasognato e tutti disprezzano d’acchi-  to come schiavo chi covi i torti patiti e tutti sanno senza  bisogno di venire ai fatti che chiunque stia nel glutine  delle sue immaginazioni è incapace di carità e di genero-  sità, essendo tutto perso a confezionarsi le sue bolle iri-  descenti di fandonie e desideri. I dannati dei quadri di  Bosch sono chiusi in globi di vetro. I fantastici sono timi-  di, e si reputano sfortunati perché non riescono mai a  dire nella realtà la battuta che arride loro nel rimuginio  e non sanno che proprio per aver abituato la mente a  escogitare battute durante i sogni a occhi aperti, l'hanno  altresi disabituata a pronunciarle tempestivamente.   L’uomo di mente disciplinata è spedito senza enfasi, e  quanto al parlare, pronto e mordace, capace di silenzio  e di severi piaceri, laddove, come dice Santa Teresa d’A-  vila “la malinconia fabbrica le sue chimere nell’immagina-  zione”. Guai all’artista che si immagini le scene dei suoi  racconti o quadri invece di scoprirle seguendo docilmente  l’idea narrativa, la macchia figurativa; guai a chi ascol-  tando una musica campisca delle scene o guardando un  quadro si figuri che cosa sta per avvenirvi; l’educazione  estetica insegna proprio a svellere queste gramigne. E guai  anche all'uomo di azione che si dipinga nella mente quel  che gli deve accadere: il prigioniero del racconto di Bor-  ges immagina tutte le sevizie che gli possano mai inflig-  gere i carcerieri perché sa che nessuna immaginazione  può corrispondere al reale e spera perciò di esaurire men-  talmente tutte le possibilità di tortura. Un paradosso che  dovrebbe argutamente guarire dall’illusione che serva a  prepararsi alle prove della vita il lugubre esercizio d’im-  maginarsela.   L’immaginazione deturpa la capacità fantastica dell’ar-  tista, toglie energia a chi agisce, intorpida il pensiero di  chi riflette, e vera reminiscenza è l’involontaria, che non  sta a rovistare nella pattumiera della memoria. Come  dicono i versi danteschi: “tu stesso ti fai grosso / col falso  imaginar, sf che non vedi / ciò che vedresti, se l’avessi    LA FANTASTICHERIA 11  scosso”. Ogni educazione è allenamento a non fantasti-  care; a svegliarsi con nettezza, tagliandosi fuori dal son-  no, senza starsene a nutrire le chimere della notte, im-  parando a correre incontro alla luce; a non lasciare nella  giornata lacune in cui il presente possa essere sopraffat-  to dal passato o dal futuro. Soltanto col romanticismo co-  minciò a essere elogiato il sognatore, Fantasio o Pierrot,  ma tuttavia la ripugnanza naturale verso l’uomo sognan-  te continuò a esprimersi nella stima per l’uomo “deciso”,  “che conclude”.   Oramai i sogni a occhi aperti non sono più soltanto il  vizio della solitudine e dell’ignavia, ma una merce che  senza pudore viene prodotta e spacciata sotto specie di  vicende cinematografiche o televisive o di canzonette o di  irreali romanzi. A tutti è concesso di essere viziosi, nella  civiltà moderna, cosi longanime; purché i vizi sieno pre-  fabbricati. La longanimità verso i vizi si paga con la de-  gradazione dei vizi stessi, da privati a collettivi.    Come vincere la tendenza al fantasticare?   Rispondono varii simboli: il sistro che usava agitare  alle feste isiache, il rombo o raganella che si faceva fre-  mere durante le iniziazioni tribali, e che ancora oggi i fan-  ciulli inglesi fanno girare durante le partite di pallone,  la trottola che era oggetto sacro dei pitagorici, il rosario  che in quasi ogni religione si insegna a snocciolate rapi-  damente, le corse e i giochi con la palla che mirano a  tenerla costantemente in volo. Bisogna imprimere alle  immagini, alle parole che affiorino nella mente (o checi  si vengano a imprimere attraverso i sensi) un movimen-  to celere, impedire che mai possano fermarsi. Mai ci de-  v’essere ristagno, tutto ci deve scorrere nella mente come  da una fonte, senza assembramenti o incanti: nulla può  accadere di male se col cuore della mente spingeremo  in vortice la massa delle immagini. Le acque stagnanti,  i rettili che strisciano sono emblema del male; il ser-  pente diventa sacro allorché è alato oppure allorché l’a-    12 ELEÉMIRE ZOLLA    quila lo solleva in alto: il miracolo è che s’innalzi ciò  che per natura striscia. si   Una volta che si sia impressa la corsa alle immagini  mentali, si sarà sempre alla loro testa, imprendibili, ©  al loro centro, immobili nell'occhio del tifone, come si  preferisce. Ciò che ostacola questa salvezza, che consiste  nel dare continuamente, virilmente, colpi alle immagini af-  finché passino in fretta, si chiama pietrificazione, incanta-  mento, legatura, ristagno. Cancellando le fantasticherie si  purifica la fonte della vita: “Poiché di dentro, cioè, dal  cuore degli uomini, procedano pensieri malvagi, adulterii,  fornicazioni, omicidii. Furti, cupidigie, malizie, frodi, la-  scivie, occhio maligno, bestemmia, alterezza, stoltizia. Tut-  te queste cose malvagie escon di dentro l’uomo, e lo con-  taminano” (Sarx Marco, VII, 21-23).    LA CARITÀ FANTASTICA OVVERO IL  CRISTIANESIMO DI MASSA    Si libera la pianta dalle foglie vizze, si appoggia l’arbo-  scello al piolo, si raddrizza ogni cosa storta badando a evi-  tare le simmetrie visibili, s'intonano le tinte, si offre risto-  ro alle bestie, si aiuta il malato a ritrovare l’armoniosa e  incurante salute oppure ad approfittare della malattia, il  povero a rifocillarsi, l’oppresso di animo augusto a fuggi-  te o a colpire: sono, tutti questi, atti dello stesso ordine  perché tutti mossi dal bisogno di perfezionare ciò che è  manchevole, di far giungere a destino ciò che si va sper-  dendo. Chi li compie, sostituendosi al tempo che porta ogni  cosa a maturazione, diventa simile al tempo stesso in-  vece di esserne il servo, acquista qualcosa della sublime  natura delle tessitrici eterne che aiutano i fili delle vite  a emergere, ‘li umettano, li troncano al momento giusto  seguendo l’istinto della giusta forma.   Chi invece si “mette al posto degli altri” conduce una  farsa, si traveste “negli altrui panni”, staccandosi dall’og-  gettiva carità e degradandola ad abietta resa dinanzi alle  persone che il caso accozzi insieme. Si impartisce allora  un inconsulto perdono il quale tollera gli esseri manche-  voli che tichiederebbero invece il beneficio della correzio-  ne oppure andrebbero abbandonati a Dio. Si trasforma co-  si un’idea sacra e paurosa in atto suicida.   Angelo Sikelianos, in Via sacra racconta d’un iniziato  di Eleusi che, seduto su una pietta in mezzo ai campi,  vede avvicinarsi uno zingaro con due orsi; lo zingaro gli  fa ballare la bestia più grande, un’orsa    14 ELEMIRE ZOLLA    formidabile come un idolo antico  della Gran Dea, della Madre Eterna,  che soffre la pena sacrosanta,   e quando acquista nel tempo   figura umana, si chiama Demetra,   se piange la figlia   e quando il figlio, Alemena,   o la Vergine Maria.    Una moneta allo zingaro e lo spettacolo crudele è termi-  nato, il poeta dice fra sé:    “Verrà la volta, il giorno,  in cui l’anima dell’orso e dello zingaro,  e la mia anima, iniziata a quel che credo,  si rallegreranno insieme?”   La notte  cadeva. Sentivo a mano a mano che progrediva  come per la stessa ferita del destino  l'ombra si precipitava sul cuore  come per una falla i flutti  nella nave che a poco a poco affonda.  E frattanto, quasi assetato  di questo fluire il mio cuore oscuro  annegandosi nelle ombre,  Si sparse attorno a me un mormorio  che pareva dire:   — Giungerà —.    Il gioco delle metafore, indipendente dalla volontà sen-  timentale del poeta, fa sf che il sogno della conciliazione  sia abbinato all’immagine del naufragio e della tenebra,  proscritto.   Infatti, il consorzio col torturatore dell’Orsa è proibi-  to, in questa vita non ci si deve mescolare ai peccatoti,  ammoni San Paolo (Ep. agli Efesi, 5, 7, che ha riscontro  nel detto di Rabbi Agiba, che addirittura commina le pe-  ne dei prevaricatori ai loro compagni, e concede il com-    LA CARITÀ FANTASTICA 15    penso del bene compiuto dai buoni a chi si associa a loto).   La contraffazione della carità, che parifica virtù e pec-  cato, nasce dalla fantasticheria che indora il male, con  qualche lezio. Ci s'immagina colmi di un fuoco di cari-  tà che avvampa, trasfigura e purifica ogni più laida cosa;  ci si rappresentano con viziosa simpatia gli altrui peccati  per accollarseli in nome della comunità dei peccatori e  quindi farli perdonare in nome della comunità degli  aventi diritto al perdono in quanto “molto umani”. La  letteratura moderna ha preceduto il costume in questa  turpitudine fantastica, gabellando ogni peggior magagna  pet cosa squisitamente umana, a saperla compenetra-  re, il che sarebbe fra l’altro perfino giusto qualora  non seguisse l’apodosi tacita: “Se nulla di umano repu-  to da me alieno, altresî nulla di ciò che celo in me di-  sprezzerò.” La fornicazione fino alla promiscuità è il  peccato che pit è stato oggetto di fantasticaggini assoluto-  rie. Subito nel catalogo dei perdoni seguono la ribalde-  ria plebea o addirittura la meschinità piccolo-borghese;  quanto al malgarbo, viene assunto a prova di schiettezza.  Terzo oggetto d’assoluzione: l’assenza di studio o di cura  della forma. Ogni movimento di vera carità educativa vie-  ne cosî represso, poiché si offre in cambio il piacere di  codesto francescanesimo contraffatto, si rappresenta se  stessi a se stessi come Redentori sullo schermo dell’imma-  ginazione; da tale tolleranza automatica non può na-  scere alcuna azione che non sia complicità, o nel caso  meno grave, curiosità.   Ovviamente della loro antica fede codesti cristiani di  massa trascelgono una parte occultandone un’altra. Cri-  sto che perdona l’adultera campeggia nel loro Vangelo,  ma essi preferiscono lasciare in ombra Cristo che caccia  a nerbate i mercanti o insegna parabole sui talenti (s'è  udita la scusa: “Cristo può permetterselo, una persona  della mia ammirevole umiltà, no”); eppure soltanto iden-  tificandosi coi mercanti percossi costoro potrebbero spera-  re di trarre qualche frutto dalla lettura del testo. La spie-  gazione di questa nuovissima eresia è facile: per i cristia-    16 ELÉMIRE ZOLLA    ni la visione del malfattore era stimolo non già a giudi-  carlo (non in male e tanto meno in bene), essendo un  tal giudizio operazione superflua e di nessuna utilità, e  propriamente fantastica; ma sf a cavare un beneficio  per se stessi da quel male, riconoscendo di poterne restar  vittime e di esserne, semmai, esenti per grazia e non per  merito; temendo quindi, provando vergogna per l’em-  brione di quel vizio che indubbiamente alligna nella pat-  tumiera del cuore, sia pure sotto specie di mera curiosi-  tà. Quanto al peccatore, è caritatevole regalargli il bene  della pena medicinale, secondo la possibilità e perciò il  dovere del momento, e se non c’è speranza giovertà fug-  girlo affinché non contagi. E dovendolo tuttavia soppor-  tare per sorte dolorosa, il cristiano è nondimeno soccorso  dalla nozione che il diavolo è la scimmia di Dio e l’in-  ferno rappresentazione rovesciata del cielo; questa è la  chiave per trasformare subito, traendone vantaggi, i bassi  spettacoli: la ferocia dell’iracondo mostra, salvo per la  sua errata direzione, la furia che gioverebbe scatenare  contro il vizio; la smania dell’uomo erotico, capace di  profondere ogni sforzo e incurante d’ogni rischio, presen-  ta, salvo per il suo incongruo fine, il volto della tenacia  serafica di chi nulla risparmi pur di giungere al bene della  pace interiore; l'indifferenza verso la società che mostrano  gli ossessi indica l'animo indipendente che occorre avere.   Sulla scorta di quest'arte antichissima della corrispon-  denza fra cielo e inferno si scioglie la difficoltà in cui  s'impiglia tutta l’arte d’avanguardia: “come da sempre  si è tramutata la natura in sublime simbologia della  vita spirituale, perché altrettanto non si potrebbe fare  con il mondo artificiale delle macchine?” Si può, a patto  di riconoscere il vero: che il mondo dell’artificio mac-  chinale corrisponde soltanto all’artificioso inferno e non  alla natura o al soprannaturale, onde uno schermo su  cui si profilino figure è la rappresentazione plastica del  peccato d’immaginazione, una trasmissione di voci è raf-  figurazione della schiavitù e del gelo, e tutte le macchine  sono emblemi di bestie ridotte a schiavità cosî assoluta    LA CARITÀ FANTASTICA 17    da perpetuarsi al di là dalla loro morte. E la possibilità  di rappresentare l’assoluto orrore si spegne dopo un  grido. L’impossibilità di trarre partiti d’arte dalle macchi-  ne è causata dall’assenza di distanza fra il simbolo e  l’oggetto simboleggiato, tra la raffigurazione e la cosa raf-  figurata: mentre gli animali e gli uomini grotteschi dei  quadri di Bosch sono analoghi o simili al vizio assoluto  che designano, le macchine sono uguali al vizio assoluto.  Nessuna scienza, salvo segreta e usata da una casta sacer-  dotale che la riconosca pericolosa quanto il fuoco, e cono-  sca l’arte della rinunzia, può cessare di proliferare ordi-  gni che consumano le facoltà dell’uomo, e ben presto  le macchine diagnostiche assorbiranno quel poco che  avanza della capacità clinica, le cibernetiche per fare rias-  sunti o per descrivere situazioni elimineranno la potenza  sintetica della mente umana. Chi oggi predica il buon  uso d’ogni congegno esistente è persona per eccellenza  incapace di prescriverlo, poiché mostra, con la sua sete  di luoghi comuni e di programmi o sfumatissimi o irreali,  d’essere già essa stessa ridotta a macchina.   Questo del buon uso possibile delle macchine a patto  soltanto che ci si consegni in mano a questa o quella  fazione o ‘addirittura individuo è un tratto abbastanza  costante del cristianesimo di massa, anche se non ne for-  ma un dogma. Ma è tacito per la massa che la Scienza  in se stessa sia buona.   La scienza viceversa è il Male allorché si volga a cosa  diversa dalla salute spirituale, di questa certezza il co-  mune cristiano è andato via via perdendo coscienza, ep-  pure essa fu viva fino a Galileo, anzi, ancora per Haw-  thorne e Melville il peccato imperdonabile è la scienza  mossa da mera curiosità.   Ancora il 5 agosto 1702 Bartholomeu Lourengo de  Gusmio venne incarcerato dall’Inquisizione per aver in-  ventato un apparecchio mosso da un combustibile segreto,  con cui aveva volato per l’aria a Lisbona, sopra gli occhi  del re e d’una vasta folla. L'apparecchio fu distrutto. An-  cora suonavano in Portogallo le parole del grande Antonio    2. - Storia del fantasticare.    18 ELÉMIRE ZOLLA    Vieira, il predicatore che aveva dedicato il suo apostolato  ai negri delle fabbriche di zucchero in Brasile e che nella  sua Historia do Futuro (Lisbona, 1718) scriveva: “Il mi-  glior servizio che può recare un vassallo al re è di rive-  largli le cose future; e se non c'è fra noi vivi chi le ma-  nifesti, si cerchi fra i sepolti e si troverà. Saul trovò Sa-  muele morto e Baldassarre Daniele vivo, perché uno uc-  cideva i profeti e l’altro premiava le profezie. Daniele di-  chiarò intrepidamente a Baldassarre la scrittura fatale sul-  la parete, annunciandogli che avrebbe perduto quella stes-  sa notte la vita e l'impero. E che importò a Daniele que-  sta triste interpretazione? Subito, dice il testo, Baldassarre  comandò che egli fosse rivestito di porpora e gli si desse  l'anello regale e che fosse riconosciuto per Tetrarca di  tutto l’impero degli Assiri... Se tanto vale la conoscenza  d’un futuro, benché tanto triste... io, o Portogallo, cui ora  parlo, non spero la tua gratitudine né temo la tua ingra-  titudine. Infatti se non mi annoveri con Daniele fra i vivi,  mi annovero con Samuele fra i morti.”   Era ufficio proprio di buon vassallo proscrivere il futile  e funesto volo. Ma proscrivere senza spargere sangue,  mediante la sola forza della profezia, poiché la violenza  della proscrizione può (forse) essere pari alla violenza sca-  tenata dall’appello al proprio uso che ogni ordigno im-  periosamente, irresistibilmente emana. Il conflitto d’una  coscienza messa a tal bivio è atroce, secondo l’archetipo  del sacrificio di Isacco o di Ifigenia; tuttavia soltanto il de-  monio può consigliare di rinunciare alla verità a causa del  terrore che coglie dinanzi ad una scelta umanamente im-  possibile, e la verità ripete che la conoscenza non è un fine  in sé.   Il cristianesimo ereditava dal mondo antico la nozione  che plus scire velle quam sit satis genus intemperantiae est  secondo l’avvedimento di Seneca, e se Ockham avvertiva  che intellectus vix sufficit ad illa quae sunt necessaria ad  salutem, egli era ispirato insieme dalla tradizione greca,  che vietava l’uso tecnologico delle conoscenze matematiche  superiori, e dall’ebraica. È in questa che il divieto della    LA CARITA FANTASTICA 19    curiosità veniva posto all’inizio dell’antropologia teologi-  ca, e la Legge mosaica era una bilancia, “che preservava  dalla frenesia del lavoro e dall’avidità di conoscere” come  scrisse in un memorabile saggio André Amar': quell’equi-  librio è stato rotto; allorché la ragione e la conoscenza si  trasformano da mezzi in fini “si vedono trasposti al tem-  porale tutti i miti spirituali. A quello della salvezza si so-  stituisce il progresso, a quello della città di Dio la repub-  blica degli spiriti. Il razionalismo trasforma il fervore re-  ligioso in fervore scientifico, come muta il castigo divino  in lavoro economico... Le crisi scoppiano quando i granai  sono pieni, non già quando sono vuoti... Da duecento anni  l’uomo europeo vive per suo conto il mito di Faust, ha  sacrificato la sua vita eterna ad una terrestre, fatta di co-  noscenza e potenza. Il Diavolo col quale ha fitmato un pat-  to ha approfittato di tutto il fervore religioso che era volto  a Dio... Ma ancora non abbiamo toccato il fondo della pau-  ra, lo spavento assoluto.” Anche la saggezza ellenica for-  niva una bilancia, e anche la tradizione della Chiesa sep-  pe come la mosaica correggere le conseguenze del pec-  cato, che fu colpa di conoscenza.   Ed oggi sembra impossibile evocare la parola di equili-  brio e saggezza che ripeta ancora intellectus vix sufficit...,  che distrugga le applicazioni della scienza; eppure che al-  tro mai vale la pena di evocare? La Nuova Atlantide di  Bacone è una fantasia peccaminosa quanto quella d’un  lupanare sereno.   Oltre al dogma del perdono universale senza pe-  nitenza, il cristianesimo di massa, ne ha solo altri  quattro. La forma, cioè la bellezza che è la luce d’o-  gni carità, viene ritenuta un’ostentazione, un’umiliazione  degli afflitti da respingere anziché da coltivare. La giusti-  zia, che dovrebbe essere estinzione del proprio interesse al  fine di ravvisare quale sia in realtà la distribuzione più ar-  moniosa dei beni, diventa per il cristianesimo di massa at-  tribuzione in patti uguali d’ogni bene, pareggiamento    ! Evidences, Parigi, aprile 1952 — Science et péché.    20 ELÉMIRE ZOLLA    dell'errore e della verità in nome dell’incertezza d’ogni  giudizio umano. Terzo dogma è la necessità della spe-  ranza, ma non già della virti antica, che dava la sicu-  rezza d’una liberazione possibile dai vizi, e restava salda  nei peggiori frangenti della tentazione, stimolando il pec-  catore a riformarsi: nel cristianesimo di massa vige come  virti l’opposto di quella speranza santa, cioè la rassicura-  zione sulla buona sorte mondana, la sicurezza d’una cre-  scente prosperità geologica ed economica, d’una salute fio-  rente, d’un’evoluzione favorevole della materia secondo  gli schemi di Teilhard de Chardin'. Quarto dogma è l’esal-  tazione della semplicità; non più l’antica virtà che consiste-  va nell’unificazione della mente, cioè nell’eliminazione  d’ogni sdoppiamento o fantasticheria, bensi lo stato di  ebetudine e di trivialità che si ritroverebbe nell’esercizio  delle incombenze più tetre, nell’esclusione della riflessione  e dello studio, nell’appartenenza alla cattiva società. Co-  me molte altre cose, questa nuova religione senza nerbo    né scheletro fu individuata in germe da Herman Mel-  ville’:    “... c'è un cortese congedo nell’aria   e Gest è il Dio indulgente.   Questo mutamento, questo mutamento offuscante  [che scivola   (come penombra sul sole),    1 A codesto maestro del cristianesimo di massa, non farebbe bi-  sogno di contrappotre se non una sensibilità stilistica. Al più si può  opporgli una pagina del Libro delle fonti di Sejestàni (Henry Cor-  bin, Trilogie ismaelienne, Parigi, 1961, p. 74): “Chi dichiara che il  Demiurgo ha creato prima un uomo unico e quindi, attraverso genera-  zioni successive, molte creature, lo mette al rango d’un pastore guar-  diano di cammelli, buoi e montoni il quale risolva di comprare una  cammella, una vacca o una pecora per ottenerne, dopo il debito nu-  mero d’anni, molti individui della stessa specie. Cosî si degrada la po-  tenza del Demiurgo al rango di tale impotenza. In verità il Demiurgo  ha potestà di instaurare di colpo le molte creature, come produce di  colpo la Manifestazione grandiosa che comprende Cieli, Astri, ele-  menti.”    ? Clarel, III, V.    LA CARITÀ FANTASTICA 21    sopra la fede trasmessa,  ne adombra dunque l’eclissi completa?”    Domanda che non chiede una risposta, ma un’elusione:  basta rifugiarsi dietro il velo delle lacrime, che, al dire di  Claude de Saint-Martin, filtrano la verità come l’acqua del  cristallino la luce.    LA RECITAZIONE FANTASTICA    Chi può recitare in un’epoca fantastica? Si può fare  il caratterista ma non l’attore, allorché da ogni patte si  osservino soltanto volti impietriti a furia di esprimere un  timuginio o un’ossessione (o l’assimilazione di rimuginii  e ossessioni altrui proiettati su schermi). Le facce quo-  tidiane suggeriscono interpretazioni di personaggi di Be-  ckett, non già di drammi antichi. E perché mai dovrebbe  esserci un volto clemente o riverente tra gli spettatori di  televisione o sorveglianti di fabbriche automatiche? Quali  occasioni avrebbero costoro di manifestare simili senti-  menti? Si può provare devozione per un ente di assicu-  razioni sociali, se ne può forse ammirare la magnanimi-  tà o lpnganimità? Come potrebbe un burocrate essere ag-  graziato e maestoso? Un capufficio augusto? Soltanto at-  traverso i quadri conservati nelle pinacoteche potrebbe  un attore imparare l’arte dell’espressione, e cosî tentare  un’archeologica imitazione dell’imitazione. Una disanima  accurata gl’insegnerebbe la misura dell’attuale disordine  fisiognomico, la mancanza di distensione e mobilità dei  muscoli facciali, il carattere di maschera che tutti hanno  assunto, senza rapporto con le circostanze o gl’interni af-  fetti. Gli uomini sono modellati sugli esempi cinemato-  grafici o televisivi, su fantastici caratteristi i quali non vo-  gliono veramente parlare con i loro tratti ma soltanto  presentare una certa maschera imponendone la moda:  se li si dovesse leggere secondo le norme naturali della  fisiognomia si coglierebbe un incongruo assieme di segni,  frantumi di linguaggio: i dittatori esprimevano il panico,  James Dean la cefalea. È cosî che si palesa la fantastiche-    24 ELÉMIRE ZOLLA    ria generale, la quale spezza la corrispondenza immedia-  ta fra l’animo e il viso, disturba con le sue interferenze  il gioco dei muscoli, fino a provocare i tic. Un tratto del-  la psicologia dell’uomo massa è la sua “simpatia” per co-  loro che portano con ostentazione i loro tic o altre maga-  gne fisiognomiche: i caratteristi sono oggetto d’imitazione.   È raro oggi chi abbia occhio per il linguaggio del volto  o delle mani, anzi, viene spesso tributata ammirazione a  gente manifestamente tarata, come i guitti dal volto stu-  poroso e ammiccante di drogati; infine, l’uomo massa non  saprebbe neanche determinare le varietà dell’espressione,  essendo sfornito di vocaboli che vadano al di là della di-  cotomia “bello-brutto” o “simpatico-antipatico”. I popo-  lani d’un tempo sapevano descrivere le persone con esat-  tezza mediante paragoni con bestie, che era un modo argu-  tamente totemico di giudicare le fisionomie ed il proba-  bile destino che esse manifestavano.   L’attore non deve immaginarsi nel suo ruolo, non deve  domandarsi: “Come sarei se fossi re, capitano, mercante.”   Il vero attore non fantastica: senza aggiungere nulla  al testo ne ricava razionalmente i gesti impliciti, altrimenti  è un prevedibile caratterista e non un interprete; Garrick  componeva in quiete perfetta il suo volto e quindi lascia-  va affiorare la passione che il testo chiedeva. Al contra.  rio procede il metodo moderno dell’Actor's Studio, dove  s'impara a seguire la strada opposta e diabolica, di evo-  care un proprio trauma passato per individuare la smorfia  più forsennatamente appropriata al proprio fantasticare,  che viene poi applicato alle circostanze da interpretare.  D'altronde oggi non si saprebbe purificare i volti dalle  espressioni spurie. Le parti di personaggi eccelsi o dignito-  si sono le più inaccessibili all’attore moderno; quelle di  gente prava, più agevoli, perché le fisionomie di dannati  quali si vedono nella pittura o statuaria antiche sono domi-  nanti nella massa. Questo estremo disintegrarsi del linguag-  gio del viso è stato percepito senza chiara coscienza verso  la fine del secolo XIX, allorché non a caso, avverten-  do che qualcosa si andava mutando, cominciò l’uso di    LA RECITAZIONE FANTASTICA 25    indicare i tratti delle persone amabili attraverso somi-  glianze con figure di quadri antichi, come a nobilitatli,  a proclamarne la grazia superiore, la distinzione rispetto  alla massa. In Proust un innamoramento spesso avviene  in virtù di tali corrispondenze. Il messaggio segreto di  codesti passi proustiani è: “Esistono ancora, benché rari  da individuare, volti di antica leggiadria ed espressi-  vità.” Non a caso, nello stesso momento storico l’arte  d’avanguardia propose, invece di volti, maschere negtroi-  di o di teatro Kabuki (impossibili a decifrare dunque  insulse per chi non conosca a fondo le convenzioni tea-  trali giapponesi o le consuetudini rituali negre) come ad  abituare all’incongrua fissità, all’espressione lemurica che  sono propri della massa. L’arte del ritratto moriva appunto  in quegli anni in cui Gordon Craig voleva trasformare  gli attori in fantocci, e non solo perché la fotografia ne  aveva usurpato la parte più materiale, e perché è difficile  per un’anima vivere senza il suo corpo, ma anche per-  ché non è dato di trascrivere un linguaggio che cominci a  non essere più parlato con coerenza sintattica, ed appunto  allora i tratti cominciavano a non rispondere più a chia-  re passioni cosi come la mancanza di drappeggio negli  abiti vietava l’espressività artistica dei panni. Già da seco-  li del resto si era andata estinguendo la capacità plastica  del corpo intero, che vien coltivata dalla danza tradizionale;  i pittori dipingeranno gli ultimi nudi tentando ancora di  farli “parlare” nel secolo XIX.   Questa morte del linguaggio muto dei muscoli s’accot-  da con la crescente preponderanza del fantasticare, che  prima immalinconisce i tratti e poi li rende caotici.   Basta osservare un bambino che sia allevato accanto  alla televisione, imbevuto di fantasticherie nemmeno sue:  non lo distingui da un pupazzo. Sarebbe incongruo ve-  derlo, fatto uomo, nella penombra, fra i velluti d’un  palco, piangente su un’Ofelia che deliri sul proscenio cosf  come egli delira costantemente fra sé e sé o fra sé e gli  schermi che antepone alla realtà.    FANTASTICHERIA E STREGONERIA    Nelle civiltà tradizionali la fantasticheria eta sconosciuta  o condannata, la mente veniva ammutolita dal lavoro fi-  sico o disciplinata dalla preghiera; il pensiero si avvaleva  di immagini sf ma non ne era mai vittima. La perfezione  aboliva perfino il sogno: “I saggi dell’antichità veglian-  do si scordavano di se stessi. Quando dormivano non so-  gnavano. Perché mai avrebbero parlato a vuoto?” scrisse  Lie-tseu (k3). Ogni fiaba insegna a non trastullarsi con  le facoltà immaginative; “di fiaba in fiaba impariamo  come il desiderare sia un surrogato dell’azione; ma i de-  sideri, volti al bene o al male che sieno, sono tremenda-  mente reali e tali che non li si può intrattenere impu-  nemente” scrisse W. H. Auden nella sua prefazione alla  raccolta dai fratelli Grimm. Fino dai primordi vennero  suggeriti dai testi religiosi gl’incantesimi contro il vizio;  nell’Arbarva Veda è fornita la preghiera: “O tu che  sciogli, slégaci i ceppi più alti e più bassi, quelli di Varu-  na; allontana da noi il cattivo sognare e la difficoltà”; è  consigliato anche lo scongiuro: “Il cattivo sognare che è in  noi, quello che è nei nostri familiari, quello che è nel no-  stro cavallo, che se lo metta come collana colui che non è  dei nostri, colui che spregia Iddio, il motteggiatore” (XIX,  57,3).   Pitagora dava come massimo precetto: Fa’ ciò che fai,  cioè: attendi al presente, tronca le divagazioni. Non solo,  ma egli insegnava a purificarsi in modo da regolare  altresi i sogni, ottenendo un’immaginativa simile ad uno  specchio grazie a certi canti ed a certi suffumigi serali  che sciolgono da ogni preoccupazione senza dare euforia    28 ELÉMIRE ZOLLA    (ci è tramandata la composizione del profumo: miele,  vino, zibibbo, resina, mirra, legno di rosa, seseli, len-  tisco, bitume, giunco, ginepro, cardamone, calamo). E  ogni religione ripete l’ammonimento: disciplina la tua men-  te, impedisci che divaghi da una ad altra immagine, che  ordisca discorsi fra sé e sé: unificala. Chi fantastica si  sdoppia, è in sé ma è per l’altro se stesso, che vive nel-  le fantasticaggini; chi si osserva sarà inetto cosî all’a-  zione che non tollera divisioni interiori, come al pensie-  ro che vuole intensità ed un fondo vuoto. E ogni reli-  gione, ad una fase più alta, insegna che il peccato non  è del senso ma del consenso, non già delle azioni, ma  del pensiero, ché soltanto dei propri pensieri si è respon-  sabili. Soltanto dai pensieri nascono conseguenze: pesi  che si è costretti in seguito a portare; le azioni sono meri  sintomi che consentono di sapere a qual punto si è nella  purificazione o nell’intorbidamento della mente; se in  questa trascorrono immagini disordinate, analoghe azioni  seguiranno.   Nella tragedia The Borderers Wordsworth mise sulle  labbra di Oswald i versi:    “L’azione è transitoria — un passo, un colpo,   Il moto di un muscolo — da questa o quella parte —  È fatta, e nel vuoto che poi segue   Stupiamo di noi come uomini traditi.   La sofferenza è permanente, oscura e tenebrosa   E percepita all’infinito.”    Ma l’azione è di nessun momento, un’ombra che su-  bito trascorre, anche in un altro senso; è inutile che la  si renda immacolata se i pensieri non lo sono, e se que-  sti lo saranno lo sarà anch’essa ineluttabilmente, e perciò  si dice: guai ai farisei impeccabili. Il motto latino assai  enigmatico: affrettati adagio, fu rettamente interpretato  dagli umanisti italiani: medita a lungo e agisci senza in-  dugio di riflessione. Ma questa è una saggezza riposta e  difficile, che è anche male inculcare in chi non abbia pri-  ma cominciato l’opera di purificazione della mente e per-    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 29    tanto non sappia ancora il valore né della lunga medita-  zione né dell’azione scattante. I sacerdoti celti insegna-  vano che il salmone della conoscenza brucia le mani (gli  strumenti dell’azione) a toccarlo, ma in bocca conferisce  sapienza.   Quando una liturgia titma tutta l’esistenza della comu-  nità è consentita all’uomo l’impersonalità, egli è tutto as-  sorto nell’opera che la sua condizione gl’impone e nelle  immagini che la tradizione gli offre. Quando la comuni-  tà si decompone, allora viceversa l’abbandono dell’in-  dividuo al suo ambiente sociale provoca cecità e corrut-  tela, nella misura della decomposizione generale; ma può  avvenite che nella monade della sua persona si salvi  assai più della tradizione di quanto non se ne preservi  nell’agglomerato: cosî nella casa di certi borghesi ottocen-  teschi o nell’anarchia di certi refrattari viene conservato  il ricordo delle norme naturali che nella società è o del  tutto estinto oppure oggettivamente dileggiato essendo le  superstiti tracce ridotte a parodie. Proprio l'opposizione al  costume sociale diventa allora il primo passo per riacqui-  stare il beneficio della tradizione. Proprio allora il segno  dell’elezione è il non far parte di nessuna forza sociale.   In'società non del tutto disfatte, la famiglia era l’associa-  zione dedita al culto degli antenati e delle divinità del fo-  colare (delle ceneri, delle soglie, e d’ogni tratto della casa)  e non già il nido dove si può sognare insieme, e sanciva il  contegno, la dignità relativa di ciascuno, nel comando  o nell’obbedienza; fuor d’essa la confraternita o ghilda o  fratria insegnava la liturgia d’un mestiere; all’intorno era la  comunità intera che raccoglieva ognuno nelle feste co-  muni. Il lavoro, il gioco, la cerimonia, la preghiera chiu-  devano ai quattro punti cardinali l’accesso alle forze ma-  .ligne della personalità e della fantasticheria che nella per-  sonalità può allignare, poiché l'immaginazione veniva edu-  cata nel modo più diligente.   In varie civiltà esiste un momento dell’anno in cui pare  che si lasci campo alla fantasia di mostrarsi nella sua tur-  pe autonomia, come a esorcizzarla per tutto un ciclo: il    30 ELÉMIRE ZOLLA    carnevale; ed esiste anche una classe di persone destina-  te ad assumersi la parte dell’uomo fantastico: i buffo-  ni segnati da qualche deformità o i ragazzi. Il car-  nevale e la buffoneria sono salutari perché servono come  un apostema provocato a trarre i succhi maligni dal corpo  sociale, e ostentare i mali alla luce della società è put  sempre meno pericoloso che covarli in segreto, perché,  palesati in certe circostanze, vengono altresi arginati: il  pensiero è potente, ma l’azione è circoscritta: solo il pen-  siero si propaga fuor dall’attimo. Infine il contatto con  oggetti licenziosi e buffoneschi è degradante ma non alie-  nante come il fantasticarne.   Il buffone d'altronde non è semplicemente un uomo  fantastico, egli compare alle feste in cui un ciclo si chiu-  de e se ne apre uno nuovo, quando tocca mutare consue-  tudine. Allora è possibile che restino residui delle cose da  abbandonare, dell’inverno ozioso quando sopraggiunga la  primavera, dell’estate laboriosa allorché tocchi richiudersi  nelle case, e questo potrebbe distrarre, togliere attenzione  al presente. Si devono uccidere le abitudini contratte, i  rimpianti: il fomite delle distrazioni. Allora il buffone le  incarna e suscita la risata liberatrice o l’allegra persecu-  zione. Perciò il buffone è insieme goffo, come ciò che vor-  rebbe sussistere fuor del suo ciclo, e astuto, pieno di risor-  se, spesso frustrate, talvolta fortunate. Egli è un esotci-  sta, perché tiene lontani i miasmi spirituali delle cose morte,  le malignità dell’invidia o le depressioni della nostalgia,  ed è protetto dal dio dei mutamenti che presiede anche  agli scambi ed al commercio. Spesso è diviso in due, for-  ma una coppia di gemelli uguali oppure opposti, essendo  all'incrocio di due stagioni, di due condizioni, del vec-  chio e del nuovo, di ciò che può soltanto sussistere per  opera di fantasia e di ciò che dev'essere vissuto nel modo  più sveglio possibile. Perciò potrà essere mezzo uomo e  mezzo animale, mezzo maschio e mezza donna, mezzo  bambino e mezzo adulto; e la sua duplicità fa ridere,  perché egli si comporta con la spudoratezza della bestia  pur essendo un uomo, con la maestà del comando pur es-    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 31  sendo passivo, e cosî insegna che si diventa come lui a  immaginare cose bestiali o a pargoleggiare o a scimmiot-  tare l’età grave o a confondere il morto ed il vivo o  a sdoppiarsi formando una coppia di buffi gemelli, ma-  gari l’uno saggio e fattivo (Prometeo) e l’altro stolto  (Epimeteo).   Il buffone antico aveva un carattere schiettamente esor-  cistico: il suo costume a tinte stridenti era un’uniforme,  il suo comportamento, ora jattante ora vigliacco, il suo  stile ad antitesi, onde pronunciava con grazia le cose aspre  e viceversa, le sue stotpiature di parole, le sue metafo-  re incongrue, erano modi di mettere in burla i dolci ri-  cordi, le impuntature altere, le distrazioni sognanti. Poi-  ché scioglieva e capovolgeva ogni cosa, era chiamato a cu-  rate i malati, affinché dissolvesse ciò che negava la salu-  te: nella negazione della negazione diventava medicina-  le. Il male del male fa bene.   Il buffone insegnava ad accogliere l'elemento della sor-  te o fortuna che poteva deviare ogni tanto il corso del  destino; mediante la risata si evitava di somigliargli. In-  fatti quando ci si avvede di essergli affini ci si libera del-  l’affinità ridendone, ed egli provvede a che ciò avvenga  commettendo stravaganze: grazie a lui ci si scioglie dal con-  tegno tracotante oppure floscio, dalle distrazioni, dalle bu-  gie e dalle locuzioni stereotipe che egli beffeggia con le sue  storpiature, dalla ghiottoneria che egli spinge alla demenza,  dalla lussuria e dissolutezza che egli dimostra buffe.   Suoi animali sono l’asino o il porco. Durante le fe-  ste carnevalesche venivano accesi falò e torce, che doveva-  no bruciare ogni residuo del passato, o si buttavano nel.  l’acqua esseri simbolici. La vecchia Beffana o il Corvo nero  erano: emblemi del passato da cui ci si doveva liberare  con ebbrezza.   In epoche già decadute tutta la plebe e la parte più  corrotta dei signori si assume il ruolo del buffone: duran-  te i carnevali i bambini vengono mascherati da adulti, gli  adulti da bestie o da morti o da pazzi, si fanno capriole,  si agisce con licenziosità e crudeltà, si adopra un linguag-    32 ELÉMIRE ZOLLA    gio assurdo, osceno e divertono le cose ripugnanti; in-  tanto il clero usa paramenti cupi e si ritira dalla comuni-  tà dove ciò che si è osato concepire nella mente viene  compiuto all’aperto sotto la maschera, da parte dei debo-  li, immaturi, larvali.   In febbraio, alla fine dell'inverno, avvenivano tali pu-  rificazioni febbrili mediante feste carnevalesche; al ca  lendimaggio quando si riportano nei prati rinverditi i greg-  gi, nel culmine del calore canicolare quando sono in peri-  colo i pascoli, e alle calende di novembre quando i  greggi tornano negli stazzi, si sfrenano gli elementi, e di  nuovo si accendono i falò e ci si concilia coi morti. Ol-  tre che a queste date, che saranno quelle dei Sabba, il  buffone era chiamato a prestare la sua opera ai funerali,  quando doveva equilibrare con la sua scurrilità il cordo-  glio: il lutto ed il buffone sono congiunti, associazione sa-  lutare non solo pet il motivo ovvio che il cordoglio fune-  bre non può non essere interrotto ma altresi per  un’altra causa: la butla, la licenza, la storpiatura, la  mimesi, venivano associati all'idea del rischio e della  morte, e cosîf servivano soltanto da vaccini contro il  pericolo di cadere nel fantastico, senza diventare sugge-  stioni o incitamenti alla prevaricazione’. L'armonia era rag-  giunta, e soltanto coloro che sfidassero il pericolo di morte,  e facessero della buffoneria luttuosa una cosa seria, della  mostruosità una norma, restavano fuori dell’ordine. Ac-  canto al buffone esorcista, forse soltanto in comunità già  intaccate dove il gioco minuzioso dei contrappesi posti dal-  la tradizione non riesce più a svolgersi, compare il cultore  della magia nera, non esorcista ma untore e non si provve-  de più a cacciare le ossessioni in figure come il porco o  l’asino o il corvo o gli uccelli notturni, ma anzi si coltivano.    Oggi i movimenti dell'anima vengono denominati im-  pulsi, istinti, scariche emotive (o addirittura, emzozionali).    ! Il Gregorovius cita la saggia osservazione del tempo di Teodori-    co: “Expedit interdum desipere, ut populi possimus desiderata gaudia  continere”; questa è una delle serviti dell’imperio, la più greve.    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 33    Metafore che riconducono l’anima ad un impianto idrau-  lico o a una stazione di smistamento di fili elettrici o ad  una macchina elettronica, e vengono scambiate per rappre-  sentazioni razionali, neutre, oggettive, laddove appare ir-  reale l'antico metaforeggiare che parlava di ispirazioni di  démoni o altri spiriti. Il fantasticare era opera, secondo i  traslati antichi, di uno spirito di tenebra: chi si favoleggia-  va potente e satrapico era detto in preda al demonio del-  la superbia, chi si ammanniva scene erotiche era conside-  rato vittima del démone della lussuria, chi comunque si  attediava con frasi e figure vacue eta reputato sofferen-  te di accidia, cioè colpito dal démone meridiano. L’attribu-  zione ai démoni di queste tentazioni interiori consentiva  almeno di alienarle, di strapparle al buio tepore dell’in-  timità.   Con la caduta delle divinità pagane spesso si attribuiro-  no a loro questi misfatti interiori, e Apollo divenne Lu-  cifero, demone d’orgoglio, Diana divenne strega, condot-  tiera di fantasmi notturni. Il padre assiro Taziano (110-  172), nella sua Allocuzione ai greci scrisse:   “I démoni, mossi da frenesia contro gli uomini a causa  della loto cattiveria, ne pervertono le menti, che già di  pet se stesse declinano verso il basso, con varie inganne-  voli rappresentazioni sceniche, per impedire che si solle-  vino verso il sentiero che mena al cielo... Ci sono malat-  tie e turbamenti della materia che sta in noi, ma quando  essi si producono, ecco i démoni che se ne attribuiscono  la causa e s’avvicinano all’uomo, non appena egli s’amma-  li... Ci sono visitazioni demoniache e chi sta male e chi  dice d’essere innamorato e chi odia e chi desidera d’essere  vendicato, tutti costoro accettano i démoni come loro aiu-  tanti. Ed il modo di procedere di questi è il seguente:  come le forme delle lettere e le loro linee da sole non  significano niente, però gli uomini hanno inventato dei se-  gni che esprimono i pensieri, imparando dalle combina-  zioni delle lettere ciò che queste erano destinate a espri-  mere, cosî le varie specie di radici e il rapporto fra ten-  dini e ossa non possono niente di per se stessi, ma sono    3. - Storia del fantasticare.    34 ELÉMIRE ZOLLA    la materia elementare su cui opera la cattiveria dei dé-  moni, i quali hanno determinato il fine che possono ser-  vire a raggiungere. E quando essi s’accorgono che gli  uomini consentono a farsi servire, li sorprendono e se ne  fanno degli schiavi. Ma come sarà mai onorevole essere  d’aiuto in adulterii? Come sarà mai nobile sollecitare de-  gli uomini a odiarsi fra loro? Come sarà mai giusto at-  tribuire alla materia e non a Dio la guarigione d’un mala-  to? I démoni con le loro arti persuadono gli uomini a di-  stogliersi dal pio riconoscimento di Dio, inducendoli a por-  re la loro fiducia in erbe e radici.”   Atenagora, l’altro padre della scuola alessandrina (mor-  to nel 177), è ancora più esplicito nella sua Supplica per  i cristiani:   “I moti irrazionali e fantastici dell'anima intorno alle  opinioni producono una quantità di immagini, talune ri-  cavate dalla materia e talaltre formate e prodotte auto-  nomamente; questo accade nell'anima specie quando es-  sa partecipa dello spirito materiale e si confonde con  esso senza più guardare alle cose celesti ed al loro Fat-  tore, ma anzi bada alla terra, riducendosi a carne e sangue  senza uno spitito. Tali movimenti irrazionali e fantastici  dell'anima fanno sorgere vuote visioni nella mente, tal-  ché essa si fissa follemente sulle immagini... I démoni  che aleggiano sulla materia, ingordi di esalazioni sacrifi-  cali e sempre pronti a indurre gli uomini in errore, si  avvantaggiano degl’ingannevoli moti delle anime sparse  nella moltitudine, e, impossessandosi dei loro pensieri,  fanno fluire nelle menti vuote visioni che paiono pro-  venire dagl’idoli e dalle statue e perfino quando un’ani-  ma, spontaneamente, immortale com'è, si dirige verso la  ragione, sanando il presente e prevedendo il futuro, i dé-  moni se ne attribuiscono il merito.”   Clemente d'Alessandria, il primo dei grandi teologi, chia-  ramente studia il rapporto tra la fantasticheria e la demo-  nologia nel capitolo XVIII del IV libro delle sue Mi-  scellanee o Stromzata.   Egli invita a non dar peso ai sogni, e narra l’aneddoto    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 35    di Beccoride: a costui una cortigiana si tivolse pet ottene-  re giustizia da un cliente il quale, dopo averla ingag-  giata, l'aveva respinta senza pagare dicendo d’averla già  avuta in sogno; Beccoride ordinò al cliente di mettersi  controluce e di tendere con la mano una botsa d’oro e  invitò la cortigiana a pigliarsi l’ombra della borsa. Ma, re-  spinti cosî i sogni, Clemente soggiunge: “Sogna però da  sveglio chi guarda per poi desiderare, e non solo, come  disse uno gnostico, allorché guardando una donna im-  magini nella sua mente un amplesso, perché questa è  già patente lussuria, ma quando guardi alla bellezza della  persona e, come afferma il Verbo (Matteo V, 28), la  carne gli paia bella a fini di lussuria; se l’ha rimirata  carnalmente e peccaminosamente, egli sarà giudicato per  aver ammirato. D'altra parte colui che guarda alla bel-  lezza con casto amore, non pensa che la carne è vez-  zosa, ma che lo sia lo spirito e ammira il corpo quale im-  magine la cui bellezza lo trasporta al Creatore e alla vera  bellezza e mostra il sacro simbolo, l'impronta chiara del-  la giustizia agli angeli che attendono all’ascesa, voglio  dire, l’unzione dell’accettazione, la qualità dell’atteggia-  mento dell’anima che si rallegra per la comunicazione del-  lo Spirito Santo.”   La visione di questo schieramento di opposte presenze  ai due lati dell’uomo aiuta ad acquistare una completa pa-  dronanza dell’immaginazione, a fermare la ruminazione in-  teriore, rigettando su enti estranei i movimenti che ven-  gono dichiarandosi nell’animo.   Nel suo trattato sulla perfezione il secentesco gesuita  Alfonso Rodriguez (III, IV, VII) compendiò cosî la dot-  trina dei Padri:   «La tentazione carnale non nasce dalla carne allorché  si combatte più con i pensieri e con le sozze immagina-  ‘zioni che con i sozzi sentimenti e movimenti del corpo,  ‘ovvero quando questi ci sono, sî, ma la tentazione non  piglia inizio da essi; allorché, cominciando dai pensieri,  risultano sentimenti e movimenti nella carne, la quale  essendo a volte debolissima e come morta, i pensieri cat-    36 ELÉMIRE ZOLLA    tivi sono tuttavia vivissimi, come avveniva a San Giro-  lamo, secondo egli stesso racconta, che essendo il corpo  debole e consumato e quasi morto dalle penitenze e gran-  di asprezze che faceva, gli pareva di trovarsi tra i balli  e festini delle ragazze di Roma. E alle volte i pensieri sono  tanti e tali che la persona non ha mai saputo né udito  né immaginato cose simili a quelle che le si presentano.  E nella forza e nell’impeto con cui esse gli giungono ad-  dosso e in ciò che ode interiormente, l’uomo sente che es-  se non nascono da lui, ma un altro le dice e le fa. Tutti  questi sono segni manifesti che quella persecuzione pro-  viene dal Demonio, e non nasce dalla carne, benché si pati-  sca nella carne.”   Il Rodriguez elenca gli accorgimenti toi quali i Padri  fugavano queste fantasticaggini, raccomandando anzitut-  to di burlarsi del Demonio, “ed alcune volte lo si può  fare fischiandogli dietro, senza dire cosa e senza entrare  in ragioni con lui”. Fischiare, crollare il capo, schioccat  le dita, sono tutti mezzi per cacciar le fantasticherie  (c. VIII).   Il maggior maestro, la cui opera venne travolta ahimè  dalla condanna inflitta alle dottrine origeniane durante il  quinto concilio ecumenico, fu l’abate Evagrio, del IV se-  colo. Egli spiegò tutta la vita monastica come spegnimento  durevole dell’immaginazione:   “Le divagazioni mentali sono placate dalla lettura dei  libri sacri, dal non indulgere alla sonnolenza fisica, dalla  preghiera...   “L’agitata inquietudine è calmata dal canto dei salmi,  dalla magnanimità e dal cuore misericordioso.   “Ciascun rimedio produce il suo effetto se usato tempe-  stivamente e con discrezione. Il rimedio inopportuno e  indiscreto è di breve durata; ciò che dura poco è dan-  noso, non utile.   “Ogni pensiero che viene dai démoni, porta nell’ani-  ma delle immagini di oggetti sensibili; la mente, una vol-  ta ricevutele, le rumina. Cosî dall'oggetto predomi-  nante nei pensieri possiamo sapere se il démone si è in-    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 37    trodotto in noi. Per esempio, il ripetersi dell’immagine  di qualcuno che mi ha amareggiato o offeso indica che  il démone del risentimento mi ha sfiorato; se il pensiero  del denaro o di qualche ghiottonetia torna frequente,  subito so chi è che mi importuna. Non voglio dire con  questo che ogni ricordo di tali cose venga dal demonio,  la mente stessa riproduce a volontà le immagini di eventi  passati. La chiarità della mente, ferma nel pensiero costan-  te di Dio, appare quando, nella preghiera, i pensieri che  nascono dalle realtà esteriori sono aboliti'.”   Ma Evagrio avverte altresi che “talvolta avviene che i  démoni ti suggeriscano pensieri e nello stesso tempo ti  stimolino a pregare contro di loro o a rispondere loro,  e poi, spontaneamente, si ritirano. Questo fanno affinché  tu ne tragga fierezza e t'immagini di aver cominciato a  vincere i pensieri ed a mettere in fuga i démoni.” (Trat-  tato dell’Orazione, 134)   Perciò occorre: “che tu sia il portinaio del tuo cuore,  e che non lasci entrare alcun pensiero senza interrogarlo.  Interrogali a uno a uno, ed a ciascuno di’: — sei dei nostti  o della fazione dei nostri avversari? — E se ti è dome-  stico ti colmerà di pace e se invece dell’Avversario, ti  agiterà di collera o ti turberà con desideri. Devi ad ogni  istante scrutare dunque lo stato della tua anima” (let-  tera XI).   In tal modo il perfetto cristiano è costantemente  sveglio, non permette l’accesso ad alcun démone, ad al-  cuna immaginazione. Beninteso la sua fantasia non viene  da ciò indebolita, anzi cresce grazie alla flagellazione diu-  turna, facendosi sempre più obbediente e insieme robu-  sta. Essa accompagna il pensiero, del tutto priva di autono-  mia, adusata a seguire le leggi stesse della speculazio-  ne e della crescita organica. Eccola tutta rinnovata, addo-  mesticata, in questa setie di immagini che sempre titor-  nano negli scritti patristici:   Una Torre si alza su uno sperone di Roccia, — Una    ! Traduzione di Giovanni Vannucci, in La Filocalia, Firenze, 1963.    38 ELÉMIRE ZOLLA    Coppia d'Uomo e Donna, — Una Testa sopra un Cor-  po, — Cristo e la Chiesa, — l’Intelletto e la Sensibilità  pura —   Potrebbe essere un accavallarsi e imbrogliarsi di rappre-  sentazioni fortuite simili alle trascrizioni surrealiste di fan-  tasticherie automatiche, se i singoli momenti non costituis-  sero Invece un seguito strettamente vincolato, se essi non  rispondessero di sé davanti ad un intelletto che se ne è  fatto responsabile asservendoli: essi sono l’uno all’altro  equivalenti e rappresentano una serie di figure le quali du-  rante la contemplazione dei primi cristiani tornavano rit-  micamente, aprendosi come in cerchi concentrici. La me-  ditazione consisteva nel trasferire le qualità di ciascuna  immagine alla prossima, ottenendo arricchimenti memora-  bili e arguti. In quella serie di coppie di figure equivalen-  ti non gioca dunque la fantasticheria, ma l’ingegno fanta-  stico, il raziocinio immaginoso; l’uomo che vi si esercita  non versa in uno stato di inerzia, di passività e confusione,  anzi, è raccolto e vigile: pensa'.   Ma la dottrina e pratica cristiana intorno alla fantasia  è tutta compendiata nell’interpretazione che Agostino die-  de del racconto della caduta (nella Erarratio in Psalm.  CXLIII, XC, e nel De Trin. XII). Il serpente tentatore è  l'immaginazione, che si presenta a Eva (la concupiscenza  o sensibilità) la quale corrompe Adamo (la volontà).   I tre personaggi della caduta sono tre parti dell’uomo:  la sua immaginazione, che va castigata; la concupiscenza,  cioè la sua parte femminile, la quale viene impersonata    ! Lo stesso risultato era raggiunto dai pagani nei loro misteri, co-  me attesta Proclo: “Nelle iniziazioni e nei misteri gli dèi spesso osten-  tano molte forme di se medesimi e si mostrano mutando molte parven-  ze. E si proietta da loro una luce ora informe e ora conformata ad  aspetto umano e ora tramutantesi in altra forma... Detta l’invocazione,  vedrai o un fuoco simile a un fanciullo che allargherà il suo fiotto nel-  l’aria come uno sprazzo o anche un fuoco informe da cui vettà una  voce, o una ricca luce che si volverà stridendo sul suolo, o anche ve-  drai lampeggiare un cavallo pieno di luce o anche un fanciullo ardente  cavalcante il veloce dorso di un cavallo, sia tutto coperto d’oro, sia  invece nudo, o anche dardeggiante, oppure stante sul dorso” (cit. in  V. Macchioro, Orfiswo e paolinismo, Montevarchi, 1922, p. 147-148).    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 39    da Eva ed è peccaminosa, ma potrebbe anche per grazia  trasformarsi in Saggezza fatta carne, e infine la sua parte  virile, che sola è responsabile di vero peccato, allorché  acconsenta ai diletti che la parte femminile si piglia con  il serpente.   Il rapporto fra serpente e fantasticheria è archetipico,  ritorna spontaneamente nel metaforeggiare dei poeti,  come in Dejection (VII) di Coleridge:   “Via, pensieri, vipere chi vi avvolgete attorno alla mia   mente,  fosco sogno della realtà!”   Coloro che firmano il patto col serpente entrano in un  universo dove tutto viene rovesciato, la fantasticheria inve-  ce che messa in fuga vien coltivata, ornata, ci si offre in pa-  sto ad essa, anzi la si aiuta con istituzioni, con culti che  sono lo stravolgimento dei riti sacri. Le fantasie di ven-  detta, di fornicazione, di dominio vengono sfrenate, se ne  seguono i dettami senza badare ai limiti imposti dalla real-  tà. La parte virile dell’uomo viene sottomessa alla femmi-  nile, che adora il serpente e lo interroga come oracolo.   Plutarco narra (De Is. 46) le cerimonie con cui, secondo  i precetti di Zoroastro, si doveva prestare culto ad Arima-  ne, il dio della tenebra. Come il sacerdote del Dio Buono  doveva essere attirante, quest’altro occorreva che fosse al-  l’incontrario allontanante e luttuoso, e usava pestare in un  mortaio un agliaceo (gli agliacei contengono un volatile  composto dello zolfo, refrattario ad una digestione ordi-  nata; ancora in Isidoro di Siviglia l’aglio è emblema di  peccato), invocando Ade e la Tenebra; usava anche sgoz-  zare un lupo (la lupa è libidinosa, donde lupanare, il  lupo è feroce) e mischiarne il sangue alla schiacciata  d’agliaceo e bisognava celare l’immondo intruglio in un  luogo dove il sole mai risplendesse. Questa cerimonia  scongiurante poteva anche essere rovesciata, diventare im-  petrante, ed allora si entrava nella magia nera, di cui  sono preservati tratti in Stazio, Lucano e Apuleio.   Le streghe tessaliche erano assai simili a sciamani: cele-  bravano il culto di notte in solitudine o con pochissimi    40 ELÉMIRE ZOLLA    astanti; si spalmavano di unguenti lievemente velenosi che  davano senso di volo; spesso irroravano di sangue sactifi-  cale e caldo un cadavere, per costringerlo a parlare e  per conto loro contorcevano la faccia, scarmigliavano i  capelli e forse lasciavano che fra le ciocche si ergessero  serpentelli, come a diventare di casa nell’orrore, a entrare  nei panni di quanto v'è di ripugnante e terrificante; poi  cominciavano un brontolio cupo che si modulava a poco a  poco: guaivano come ulule, bubbolavano come il gufo  reale, lattavano come il gufo di palude in foia, rideva-  no e abbaiavano come civette. Diventavano streghe, cioè  strigidi: uccelli notturni avidi di carne cruda, dallo sguar-  do fisso, dalle gesticolazioni bizzarre, dagli strani ritor-  nelli.   Ma la civetta è anche l’animale di Atena e il grido propi-  zio alla dea della saggezza è un ululato (ololu, ololu:  Iliade, VI, 297 sgg.): Atena è colei che sa maneggiare le  forze tenebrose.   Ecco una traccia di spiegazione dei miti che si formarono,  attorno al totem della civetta o del barbagianni: Atena  è forte perché ha un’egida, un sacco, suppose Robert Gra-  ves, di pelle caprina difeso dalla testa della Gorgone, con  dentro racchiuso un serpente. Ora se si vuole accetta-  re l’identità di serpente e immaginazione, cioè se si am-  mette che Agostino traesse dalla tradizione comune la sua  interpretazione del serpente biblico, il significato dell’egida  di Atena diventa leggibile: Atena è forte perché tiene  l'immaginazione chiusa e ne volge all’esterno la faccia pie-  trificante. Inoltre Atena insegna a congiungere l’orrido  e terrificante, il gorgonico, al sibilante e strisciante imma-  ginare che serpeggia nella testa. Cosî Atena è la saggez-  za che sa potre nel giusto orientamento la parte sinistra,  cioè femminile, bubbolante e civettuola dell’uomo. Uno  studioso di strigidi, il Newton, suppose, osservando gli at-  tuzzi, le moine della carina noctua che è l'uccello di Mi.  nerva inciso sulle medaglie ateniesi, che essa fosse at-  tribuita ad Atena sotto l’egida della figura rettorica del.  l'ironia, ex contrario. E infatti Atena adopra la civetta,    FANTASTICHERIA E STREGONERIA Al    mentre la maga tessalica di cui parla Apuleio diventa,  dopo le sue operazioni solitarie, dopo aver assorbito il suo  stupefacente, uno strigide (2450). Atena inoltre è figlia di  Metis, figura titanica (corrispondente al dio della metamor-  fosi, Mercurio) venerata alle feste della vigilia di calendi-  maggio, rimaste nel calendario stregonesco come data d’un  convegno del Sabba. Ma Atena è figlia e non figlia, per-  ché suo padre, la saggezza virile che contempera giovial-  mente le varie disposizioni, Zeus, ingoiò e fece sparire  Metis, e dopo partori la figlia dal proprio cranio. Escula-  pio, informa Apollodoro (III, X, 3), risuscitava perfino i  morti “avendo ricevuto da Atena il sangue sparso dalle  vene della Gorgone, e mentre egli usava il sangue uscito  dalle vene della parte sinistra a jattura dell’umanità, quel-  lo uscito dalla parte destra l’adoprava a salvamento”.   È qui accennato il valore della fantasia completamente  trasformata dall’ascesi, da successive trasmutazioni e morti,  e capace ormai di bene, pur restando ambigua. Il motivo  del sacco o cesta di Atena che contiene il serpente e non  si deve aprire torna nel mito delle figlie di Cecrope, le  quali osano tuttavia schiuderlo e vengono divorate dal ser-  pente, Erittonio. Lo stesso significato ha la favola di Lu-  cio in Apuleio: egli vuole fare come la strega, abbando-  narsi all’immaginazione notturna, usare gli stupefacenti, e  allora si converte in asino: l’animale più lamentevolmente  schiavo; tale la sorte della volontà virile che si lasci ir-  retire per curiosità dalle bubbole della Gorgone. Non  a caso egli si è lasciato invescare, fino a diventare marci-  dus, negli amplessi della servetta della strega, e la lussu-  ria provoca la curiosità inane, il desiderio di sperimentare  fantasticamente.   In India il popolo crede che la carne di strigidi sia un  afrodisiaco e che renda stupidi. Un avvedimento simile a  quello racchiuso nel mito delle figlie di Cecrope è contenu-  to nella leggenda della figlia della fornaia mutata in civetta  per aver voluto assaggiare il pane preparato per Gesù  dalla madre.   Fra gl’indiani dell'America settentrionale è preservato    42 ELEMIRE ZOLLA    il culto delle strigidi in forma molto più completa che non  presso gli altri popoli o di quanto possa insegnarci la let-  teratura antica.   Fra tutti è di grande profondità il mito dei Kiowa:  dopo morto lo stregone diventa uno strigide e lo strigi-  de dopo morto diventa un grillo. La sequenza si può  leggere nei due sensi, e indica che morendo alla saggez-  za si diventa streghe e morendo alla stregoneria si resta  fantastici: l’innocuità dell’aver grilli per la testa può mo-  rire e allora si diventa notturni e sinistri con bubbole da  allocchi, morendo a questa notte sinistra si diventa saggi.  Il gufo impagliato è usato fra altre tribi come figura  propizia alla preparazione delle medicine; ma in tutti  i popoli gli strigidi sono associati alle macchinazioni stre-  gonesche, ai rapporti con l’immaginazione e la morte, e  talvolta li si riverisce come potenze pericolose mediante  danze che esprimono almeno due concetti: lo strigide vede  nelle tenebre, è di malaugurio e perciò può essere medi-  cinale se volto contro cose malaugurate, come le malattie!.   Gli stessi concetti sono propri dei Padri della Chiesa;  San Massimo di Torino (Migre, P. L. LVII, 458) parago-  na gli eretici e increduli a gufi: “Sono acuti nella super-  stizione, tardi nelle cose divine e mentre credono di vola-  re nell’empito del discorso, vengono accecati come gufi  dallo splendore della vera luce.” Ma al rovescio, come  osservò Paolino da Nola (P. L. LXI, 371): “la civetta  della muraglia (Salzzo 101,7), cioè della casa del Signo-  re, può spingere nelle tenebre di questo mondo lo sguar-  do acutissimo della sua anima purificata, si da poter dire,  secondo la parola del profeta, chiaroveggente com'è — A    ! Vd. Funk & Wagnall's, Standard Dict. of Folklore etc., New  York, 1950. Come le strigidi cosi la pianta sulfurea, l’aglio, viene ap-  pesa affinché attiri su di sé le malattie aleggianti in un luogo, cioè di-  venti un capro espiatorio (C. M. Skinner, Myths and Legends of Flo-  wers etc., Filadelfia e Londra, 1911). Già nella caverna preistorica di  Ariège il mago con palchi di corna ha faccia di civetta. Diversi sono  i misteri di Ecate, che hanno pet totem il cane, per luogo sacro i trivi,  per manifestazioni gl’incubi, il sonnambulismo. Esiste anche un’Ecate    Afrodisia.    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 43    me la tenebra non è tale, la notte è chiara come il  giorno —.”   La facoltà fantastica e buffonesca può diventare del tut-  to sottomessa, illuminante nella notte del peccato, purché  ogni figura notturna diventi per essa spunto di richiami  celesti.    La coltivazione del male fantastico nel mondo antico era  condannata; anche Augusto decretò la persecuzione del  reato e Apuleio dovette difendersi dall’accusa di esservi  incorso.   Presso talune sette gnostiche una forma del culto per-  verso dovette esserci, poiché Ireneo da Lione ed Epifanio  danno contezza di riti assai sordidi. Anche se mancava  il culto del totem degli strigidi, le sette propugnava-  no l’ideologia stregonesca: soltanto attraversando ogni  male si giunge a liberarsene; certo, si possono anche  esaurire i mali rappresentandoli in tutta la loro estensione  desertica e notturna con meticolosa fantasia: le pitture  dell'inferno nelle chiese avevano tale ufficio; ma que-  sta è una strada pericolosa, poiché si può guardare per cu-  riosità e non per istruzione, si può essere attratti dall’orro-  re, dall’effeminatezza lubrica e informe, dal totem della  civetta.   ‘ Il cristianesimo rafforza le barriere contro l’obbrobrio  magico satanico, ma non le fonda. Avvenne semplicemen-  te che con il cristianesimo passarono alla parte tenebro-  sa forze che prima erano state solari, come Apollo o Ve-  nere, ma nemmeno questo è del tutto vero.   Apollo può, allorché il suo culto viene abbattuto, la-  sciare qualche residuo di venerazione non del tutto assi-  milato nell'immagine del Cristo come Sol invictus e nuo-  vo Apollo, e allora, diventando fonte d’inquietudine, si  trasforma in fantastico e stregonesco.   Cosî San Benedetto a Monte Cassino, secondo narra  San Gregorio, “trovando un tempio dove da’ stolti villani  si adorava il dio Apollo, commosso dal gran zelo d’Id-  dio, ruppe l’idolo... Di ciò molto turbandosi il Nemico,    44 ELEMIRE ZOLLA    non per sogno né per modo occulto, ma per visione ma-  nifesta lo molestava e venivagli infino agli occhi... visi-  bilmente gli appariva molto nero e ardente”. Sono meta-  fore assai efficaci per dire il turbamento rimasto in San  Benedetto dopo aver estirpato il culto: il residuo fan-  tastico lo tormentava tanto più quanto meno era smal-  tito. Cosî Ennodio nell’Epitalazzio mostra come Vene-  re, disprezzata nei chiostri, si vendichi: “dopo gli ozi con-  viene che divampi maggior fiamma: imparino i popoli che  proprio allora cresce la divina allorché giace negletta”. Es-  sa è però una forza visibile nella primavera:    “Quando il nuovo anno forma le tenere spighe  La natura siede nei talami ed è calda la terra.  Il mondo è dipinto da varietà di fiori:   Una sola faccia al sole: grazia, culto, amore.  Gli arboscelli umidi radunano il vapore,   Il succo alimenta gl’ignei semi.   Al demone marito si erge la terra rigonfia,   La turgida selva verdeggia di spoglie voluttuose.  L’erba adescante è spinta al nodo dei cespi,   Le braccia della vite danno dita gemmate.   Sul volto delle cose la pronuba norma congiunge    [le faci,  Come uno sposo il vento del polo fa tutto ger-    1%    minare .    L’amore universale, Venere, non è qui il démone fan-  tastico, ma un’idea servita dalla fantasia. Il cristiano En-  nodio non relega l’amore fra i démoni, e ancora gli dà  l’antico nome di Venere; grazie ai matrimoni di coloro che  non sono chiamati allo stato clericale o monastico, si pla-  ca la divinità, che alttimenti imperverserebbe come strega,  al modo stesso dell’Apollo stroncato da San Benedetto e  però convertito in demonio.   La magia nera è già insita in germe in ogni tentazio-  ne maligna, il Sabba non è che l’espressione più nefasta  della fantasticheria in sé nefanda. Scrisse Origene (Omelia    ! M. F. Ennodii Opera Omnia, rec. G. Hartel, Vindobonae, 1882.    FANTASTICHERIA E STREGONERIA 45    XX su Numeri): “se t’accorgi che uno spirito maligno  parla nel tuo cuore, volendo indurti in un’opera di pec-  cato, comprendi bene che vuole iniziarti al culto d’un de-  monio”. Cosî si spiega il passo di San Paolo (II Tessaloni-  cesi, 2,7): “Già si compie il mistero d’iniquità.” I démoni  vanno errando, le fantasie aleggiano attorno a ogni crea-  tura, a vedere se qualcuno voglia essere iniziato ai loto  misteri, ai loro rituali; nelle Ozzelie Clemzentine li si de-  scrive imboscati nell’anima, intenti a suggetire i cattivi  pensieri che gli uomini scambiano talvolta per impulsi,  non sapendo chi li stia ispitando.   Satana, come più tardi lo Spirito della massa, sceglierà  sempre gli esseri più deboli e stolti come leve per aprirsi  un varco nelle comunità. Il Malleus maleficarum dirà che  egli trasceglie vecchierelle rapaci, maliziose, ridotte a far  lavorare indefessamente l’immaginazione, e fa loro bale-  nare visioni d’abbondanza e di potenza, finché il loro in-  telletto cede e adorano quelle visioni. Le vicende del Sabba  erano immaginate, come riconoscevano i migliori demono-  loghi, e ben di raro torme di pervertiti si radunavano a  commettere le azioni assaporate con l’immaginazione esa-  sperata. Ma bastava aver fantasticato, magari facendosi  suggestionare da un animale bizzarro, drogandosi con  aconito fino al punto in cui appaiano scene di volo e  di promiscuità collettiva, per incorrere nel reato, il quale  talvolta era considerato una specie dell’eresia, in quanto  implicava il patto con il Demonio (secondo l’apoctifo ca-  none del concilio di Ancira del 314), talaltra era ritenuto  un delitto d’intenzione (basta la credenza delle streghe di  poter arrecare danni reali per mezzo dei fantasmi evocati,  per concretare il delitto, affermava George Gifford in A  Dialogue Concerning Witches and Witchcraftes, nel 1593).    ! Un teologo cattolico d’oggi, il Truchlat in Anfinomiae vitae    spiritualis (Roma, 1961) dice: “le tentazioni procedono o sono accom-  pagnate dall’attività del diavolo... si può petvertire l’interiorità e di-  rigersi non già verso Dio ma egoisticamente verso il proprio io;  una pit intensa riflessione su se stessi si può mutare in analisi mor-  bose della propria coscienza: una pit intensa solitudine interiore può  tralignare nella vita delle fantasticherie e dei sogni.”    L’ESASPERAZIONE TERAPEUTICA DEL  FANTASTICARE    Ma esiste anche un modo di esaurire la fantasticheria  esasperandola: togliendole l’occultezza. Indubbiamente è  una strada pericolosa, adatta a persone di indole specula-  tiva, una via della mano sinistra. Si petseguano fino in  fondo le immagini che i démoni suscitano, vien suggerito,  le si costringano a scomporsi nei loro elementi concettuali,  a svelare anticipatamente tutto il Sabba cui vorrebbero  condurre, ed ecco che si convertirà il falso oro in cenere,  si mostrerà la tristezza ed il fastidio che seguirà alla lus-  suria, l’inanità d’ogni appagamento dell’orgoglio o del-  l’ambizione, la goffaggine della vendetta, la compensazione  che annulla tutti gli acquisti che l'immaginazione propone.  William Blake pose tra i proverbi d’inferno: “la strada  dell’eccesso porta al palazzo della saggezza” e “se lo sciocco  persistesse nella sciocchezza diventerebbe saggio” e “chi  desidera ma non agisce produce pestilenza”.   Via della mano sinistra, via pericolosa, ma anche via  da principianti o da malati gravi, perché meglio sarebbe  non costringere il serpente a esaurire le sue lusinghe  ma semplicemente ignorarlo. Via della mano sinistra per-  ché via del ripiego, questo interrogare la fantasticheria,  questo maneggiarla e spingerla al suicidio per mezzo della  determinazione minuziosa delle sue offerte. Taluni dot-  tori accennano all'uso di questo mezzo, che non va scam-  biato comunque con una attraversata reale di tutti i vizi al  fine di liberarsene, come vollero farlo sembrare certi  eretici’, precursori di Hegel, il quale dirà che ottimo modo    ! Gli gnostici infami, ai quali Sant'Ireneo da Lione replicava    48 ELÉMIRE ZOLLA    di liberarsi da un desiderio è l’appagarlo, frase d’una volga-  rità heiniana, assai poco cinica, poiché l’esecuzione com-  porta inevitabilmente la sua ideologia giustificativa, e di-  venta ben presto assuefazione e cecità. La traversata dei  vizi si faccia, ma in immaginazione, per mezzo d’una di-  sciplinata esplorazione delle possibilità d’ogni maligno sug-  gerimento, esercizio di determinazione e specificazione che  sbaraglia la fantasticheria sul suo terreno, poiché nulla è  più contrario alla sua natura aerea e vaga della rappresen-  tazione meticolosa e particolareggiata.    L’abate Evagrio consiglia la mano sinistra con questo  metodo: “Analizza la suggestione diabolica domandan-  doti cosa è in se stessa, quali le sue componenti, in che  cosa influisce sulla tua mente.   “Supponi che ti abbia suggestionato col pensiero dell’o-  ro, nella mente separa il pensiero dell’oro, l’oro in se  stesso, dalla passione che propende verso l’oro. Doman-  dati ora: Quale di queste cose è peccato? La mente for-  se? Ma come può essere, se essa è l’immagine di Dio? Il  pensiero dell’oro? Chi essendo sano di mente può asseri-  re ciò? È l’oro in se stesso peccato? Allora perché fu  creato? Non resta che la quarta possibilità: la passione  avida dell’oro. Essa non è né una cosa concreta a se stan-  te, né l’apprensione di un dato oggetto, ma un’avidità in-  degna dell’uomo, nata dal libero arbitrio e che urge la  tua mente ad abusare della creazione di Dio. Se la tua  discriminazione sarà del tutto perfetta, il pensiero malefico,  scomposto nelle sue parti, si dileguerà; e il demone fug-  già via non appena il tuo pensiero volerà alto sulle ali  di questa conoscenza'.”   Nel De diligendo Deo San Bernardo giustifica la via  della mano sinistra:   “Ciascuno potrebbe pervenire all’ottimo, se prima po-    che, se volevano davvero attraversare tutte le esperienze, cominciassero  coll’imparare tutte le lingue e coll’impratichirsi di tutte le arti.    Traduzione di Giovanni Vannucci, Op. cit., p. 75-76.    L'ESASPERAZIONE DEL FANTASTICARE 49    tesse possedere tutto ciò che desidera fuori del vero otti-  mo, Dio.   “Ma siccome questo non è possibile per la brevità della  vita, per l'insufficienza delle forze e per il numero trop-  po grande di uomini, coloro che vorrebbero raggiungere  tutti gli oggetti dei loro desideri perdono inutilmente tem-  po e fatica, mentre non potranno mai finire di passare  tutte le cose desiderabili. E volesse il cielo che costoro si  accontentassero di voler raggiungere tutte queste cose  solo con il desiderio e non con l’esperimento! Almeno po-  trebbero farlo facilmente e non invano.   “Difatti il desiderio è tanto più veloce del senso carna-  le, quanto è più perspicace, dal momento che ci fu dato  perché prevenga in tutto il senso, e perché il senso non  vada cercando nulla che la mente prima non abbia pro-  vato essere utile.   “Credo che sia stata scritta a questo proposito quella pa-  rola: — Esaminate tutto, tenete ciò che è buono, — e cioè  che la mente provveda, ed il senso non raggiunga il  suo desiderio se non a giudizio di quella'.”   Può illustrare questo metodo la favola di Sindbad sul-  le cui spalle si era issato il Vecchio del mare, e che riusci  a scrollarselo di dosso soltanto dandogli da bere fino a ubria-  carlo, e una volta avutolo ebbro ai suoi piedi lo uccise.   Non è lontano da questa saggezza della mano sinistra  Montaigne, che ripete in forma laica le norme della tra-  dizione (L. I. c. VIII): “come le donne da sole possono  anche buttar fuori ammassi informi di carne, ma per creare  un figlio hanno bisogno di seme diverso dal loro, cosî gli  spiriti fantastici privi d'una disciplina producono fantasti-  cherie; l’anima senza scopo si perde, poiché non essere in  un luogo è come essere per ogni dove. L’ozio genera chi-  mere e mostri senz’ordine né proposito, e per contem-  plarne a mio agio l’insulsaggine e la stranezza, ho comin-  ciato a disporli in schiera, sperando col tempo di fare che  si vergognino di se stessi.”    ! Traduzione di Luigi Ajme.    A. - Storia del fantasticare.    IMMAGINAZIONE E OPINIONE    Nell’uso antico immaginazione e sogno sono spesso si-  nonimi di opinione e di apparenza, cioè di giudizio sog-  gettivo; è su questo traslato che s’imperniano Don Chi-  sciotte o La vita è sogno, opere che inducono a meditare  lo scambio del reale con l'immaginario, cioè col puramen-  te opinabile, onde il re sogna d’essere re, finché la morte  non muti in cenere e vento l'applauso che lo illuse d’es-  ser tale. Nell’Orlando Furioso il mondo della luna è il  luogo dove stanno accatastati le preghiere vacue, le la-  crime e i sospiti degli amanti, l’inutil tempo che si per-  de a gioco e l’ozio lungo d’uomini ignoranti, vani disegni  che non han mai loco, biche di vani desideri, le fame in-  vecchiate, le adulazioni come cicale scoppiate e via enu-  merando le fantasticherie e, per traslato, le apparenze e le  opinioni; la mondanità appare simile ad un sogno, se  messa a paragone con l’oltremondano e spirituale. In  questa accezione usa il termine Pascal allorché annota  come l’immaginazione fabbrichi, su immagini presti-  giose, opinioni di verità, ammantando di toghe i magi-  strati, vestendo di sottana e pantofole i medici, sicché  l’ingenuità rimane sedotta dalla prosopopea e si resta in-  capaci di sceverare la sostanza dalla veste che la copre.  L’immaginazione, dice Shakespeare (Midsummer Night's  Dream, IV, I), muove il lunatico che si figura attorniato  da démoni, l'amante che vede Elena in un volto fosco, il  poeta rapito nel suo estro. Ma il poeta plasma e forma co-  se dianzi sconosciute: la sua fantasia, per incarnarsi in  forme esatte, cessa d'esser tale. La fantasticheria in senso  stretto era, prima del Romanticismo, semplicemente    52 ELÉMIRE ZOLLA    il più vistoso e condannato sintomo della malattia men-  tale detta malinconia. Amleto confessa d’avere una fan-  tasia laida come l’antro di Vulcano (III, II: “And my  imaginations are as foul as Vulcan’s stithy”), e che altro  è Macbeth se non la tragedia della resa alla fantastiche-  ria? Le streghe fanno ribollire con il loro ritmo sincopato,  derisione degl’inni sacri, tutte le sozzure dell’ambizione:  Macbeth viene sedotto dal loro culto, la moglie gli rinfo-  cola il male, e tutto in lui avviene quindi in pieno sogno,  è fatto da lui ed egli rimane tuttavia estraneo. Robert Bur-  ton nella sua Anatomy of Melancholy (1621) configura il  carattere melanconico ovvero fantastico sulla falsariga  allora comune, che Shakespeare aveva disegnato al vivo  in Macbeth o Amleto, e secondo il suo più bell’emblema,  la Melancholia di Duerer, “triste femmina con lo sguardo  fisso, gli abiti negletti”. I malinconici, dice Burton, com-  pendiando le diagnosi della medicina antica, “quand’an-  che essi parlino con voi, e appaiano intenti a ciò che voi  dite, rimuginano tuttavia i loto pensieri nelle loro menti,  quei timori, quei sospetti, quelle gelosie, quelle angoscie,  quei soprusi che immaginano di aver subiti, quei castelli  in aria, quei loto sogni da desti, spiacevoli o piacevoli  che sieno”.   Quali che fossero i significati, che per immaginazione  s’intendesse l’opinione, oppure l’impressione in contrasto  col maturato giudizio, oppure la vena fantastica dei po-  veri melanconici, non si nutritono mai dubbi sulla sua na-  tura perniciosa, e l'educazione mirava a scalzarla. Ben si  sapeva che negl’interstizi offerti dall’immaginazione s’insi-  nuano debolezza e corruttela. Il male colpisce nell’attimo  di tempo che gli è concesso, ma è la fantasia che lo di-  stende, gli conferisce durata, echi, paragoni, fa soffrire  commemorandolo o paventandolo; la saggezza vicever-  sa lo delimita al suo istante inevitabile e fatale, si burla  degl’inutili timori, si fa beffe dei ricordi, col sarcasmo con  cui si butta in acqua o si sega o si brucia la Vecchia  del Carnevale, Anna Perenna, Perchta, Befana.    LE NORME E LA FANTASIA    Il mondo interiore si denominava foro interno, meta-  foricamente rappresentandolo come piazza d’affari e di  scambi, con templi e botteghe; si chiamò anche forum  poli, cioè foro del cielo o della tramontana; la preghie-  ra diuturna invoca l’adempimento della volontà paterna,  originaria, tanto in terra quanto in questo cielo.   Nessun ordinamento giuridico trascura l’interiorità,  anzi, chiedendo ai giudici di appurare dolo o premedita-  zione, i motivi oltre che le cause dei contratti, il diritto  mostra di considerarla il cielo da cui proviene ogni effetto  in terra.   Nell'ordinamento canonico della Chiesa cattolica un  atto di volontà meramente interiore contrario alla vali-  dità di un matrimonio lo rende senz’altro invalido, e a  ben guardare tra una fantasticheria intensa fomentata da  chi la vive ed una risoluzione nitidamente formata ma  del tutto interiore la differenza è di grado, pii che di qua-  lità. Il suddiacono deve prestar voto di castità perfetta,  e incorre in sacrilegio allorché si diletti liberamente, sia  pure senza cadere in desideri, di immagini contrarie al  voto; del pari sono ordinati ai chierici atti di meditazione  o esami di coscienza, del tutto interiori. Il detto di Inno-  cenzo III, che non si possa giudicare degli atti interioti,  è smentito dalla condanna della proposizione moderni.  sta secondo la quale la Chiesa non potrebbe esigere dal  fedele l’interiore assenso ai suoi giudizi. E anche il detto  di San Tommaso, che il giudizio umano non possa ri-  guardare gli atti inappurabili (S. T., 1,2, g. 91, a. 4c) si  suole restringere all’applicazione di leggi d’otigine uma-    54 ELEMIRE ZOLLA    na e non divina. Già la distinzione assoluta fra atti in-  terni ed esterni è irreligiosa; mentre l’applicazione del  diritto è costretta a separare gli atti occulti dai palesi, non  c'è motivo di porre limiti alla potestà di giudicare il foro  interiore. Nel Talzzud è detto: “La fantasticheria licen-  ziosa è più nociva dello stesso peccato”, al pari del sole  che è più dannoso se l’aria è spessa di vapori, cosi come  un vaso d’aceto non aperto bensi appena socchiuso dà un  odore più acuto (Yozmza, 29a).   Concedere franchigia all'uomo nel suo foro interiore è  un invito al fariseismo o addirittura alla doppiezza.   E quali vantaggi possono mai artridere ad un uomo che  abbia licenza di fare ciò che vuole fra le mura del suo  corpo? Egli perderà se stesso proprio per essersi voluto  sciolto dalle norme divine e naturali grazie alle quali egli  è uomo.   Ancora in ciò tradizionali, Hegel e Kierkegaard, tal-  mente diversi per mille aspetti, sono concordi, in pieno  secolo XIX, nel negare all'uomo il dono avvelenato del-  la franchigia interiore. Hegel tratta con disprezzo tutto  ciò che non si sa attuare, e invita a soddisfare l’istinto o  ad assopirlo nell’abitudine pur di non lasciarlo fermenta-  re; “lo spirito è il destarsi”, è la pietra angolare della  sua filosofia. Kierkegaard condanna il sentimento fanta-  stico come ciò che trasporta l’uomo nell’infinito e gl’im-  pedisce di tornare in se stesso; quando il sentimento di-  venta fantastico, l’uomo si volatilizza, proprio per aver  voluto sigillare la sfera dell’assolutamente individuale,  incoercibile, interiore. Un tal sentimento non appartie-  ne ad alcun singolo, ma “disumanamente partecipa col  sentimento al destino di una qualunque astrazione, per  esempio dell’umanità in astratto”; come chi soffra di reu-  matismi è alla mercè del tempo che fa, cosî chi nutra il  sentimento fantastico.   La tolleranza per ciò che non si vede, per ciò che av-  viene nel foro interiore, è l’arma della dissipazione.   Nel secolo XVIII si smarri la nozione della custodia  del cuore, cioè del principio d’ogni sanità morale e da que-    sto crollo consegue poi la caduta degli altri argini, minori,  che non reggono dopo che il bastione è scomparso. Nel  libro dei Proverbi era indicato quel centro d’ogni ordi-  nata condotta: “Conserva con ogni guardia il tuo cuore  perché da esso procede la vita.” Dice uno degli innume-  revoli trattati che insegnavano quest'arte cordiale, Il Prix-  cipe virtuoso di Ottavio Durante (stampato a Viterbo nel  1614), che quando il diavolo ingerisce nel cuore di conti-  nuo cattivi pensieri, essi restano tuttavia senza quel frut-  to che i démoni si ripromettono di cavarne, quando non  si dia alcun consenso e allorché non ci tornino graditi,  perché allora svaniscono, come suole il vento o il fumo.   Durante rammenta il detto riferito nelle Collezioni  dei Padri, che la mente umana è simile ad una mola, mos-  sa in giro dal concorso dell’acqua e che rivolta grano o  loglio o quel che sia, e che del pari l’uomo si volge se-  condo i buoni o cattivi pensieri che gli si somministrano;  “e nella Vita dei Santi Padri, un certo vecchio rispose a  uno che ricercava la causa delle proprie passioni, dicen-  do; — i tuoi pensieri, e le immaginazioni carnali tratte-  nendosi quivi, mentre non le discacci virilmente e con  prontezza; che però dice San Bernardo: Praeteritae cogi-  tationes, dum in animo ludunt, illudunt ed in Geremia  si dice: Lava a malitia cor tuum, usque quo morabuntur  in te cogitationes noxiae."   Dio, che altro è se non la Presenza alle nostre imma-  ginazioni ed ai nostri più occulti pensieri? Egli discaccia tut-  to quanto non sia contemplazione o meditazione, simile  ad un Padre che tiene a freno un figlio o ad un Pa-  store che non lascia disperdersi il suo gregge. Raccogli  il tuo cuore ed espellerai da te la tristezza, era il precetto  che si traeva dalla secolare esperienza di disciplina inte-  riore. Ogni cosa procede dalla buona o cattiva custodia del  cuore, dalla vigilanza ferma o fiacca dei movimenti di pen-  sieri e immagini, tant'è vero che: “Quale ciascuno è e  quali cose va ruminando e pensando nel segreto del suo    56 ELEMIRE ZOLLA  cuore, tale sarà il più frequente discorso della sua bocca”  e anche il più frequente comportamento del suo corpo.   I monaci badavano a fugate i fantasmi della mente  mediante le veglie notturne, durante le quali, se si sa cu-  stodire il cuore, la mente diventa lucidissima; tanto è pro-  ficuo alla felicità il superamento del sonno quanto quello  della carne, rispettivamente nella disciplina della mente  e del corpo. Coloro che non sappiano vegliare sono inetti  alla vita monastica; vigilia est phantasmatum fuga, la ve-  glia è fuga dei fantasmi, disse l’abate Tritemio; dove si  allenti la regola sulle veglie notturne, si concederà alla sua  mente di divagare in modo scandaloso.   Questa illuminazione profondissima, questa quiete asso-  luta che s’ottiene coi vari regimi notturni delle varie regole  monastiche (o nelle veglie che precedono ogni gran festa,  quasi a creare nella mente il vuoto, la cassa di risonanza  per la solennità), è un punto fondamentale nella depura-  zione della mente; ma tali benefici, se anche non del  tutto sostituiti, possono essere attinti in piccola parte da  una vita altrimenti disciplinata, da parte di coloro che si  adoprano con tanta forza nella giornata da dormire quin-  di un sonno puro, senza immagini di veglia.   Le metafore che designano questa conquista della pace  ben custodita sono improntate sovente alla guerra; e un  intelletto moderno è tratto a immaginarsi la milizia con-  tro le divagazioni come uno stringere di denti: affare di  volontà; ben difficile è fargli capire che la custodia del  cuore può non essere affine alle pene della disciplina  bellica o agli altri modi di piegarsi a compiere ciò che non  alletta il cuore. Non è per niente una rinuncia alla cu-  stodia dei pensieri quella, per esempio, compiuta nell’atto  d’abbandono di padre Claude de la Colombière: “Ri  solvo d’abbandonarmi talmente a Dio, il quale si trova  sempre presente in me, e nel quale ho esistenza e vita,  da non darmi più pensiero della mia condotta esterna e    ! Joannis Tritemii, Ad monachos debortationes, Vaticano, 1898,  p. 72.    LE NORME E LA FANTASIA 57    interna, riposando fra le sue braccia; senza temere né  tentazione né illusione; né prosperità né avversità, né le  mie cattive inclinazioni, né gli stessi miei difetti; spe-  rando che la somma bontà e infinita sapienza di Dio con-  durranno e dirigeranno tutto per la maggior gloria'.”    ! G. Languet, Vita di Santa Margherita Alacoque, Firenze, 1920,  p. 184.    PARTE II  L'INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO    Ludovico Antonio Muratori nel suo trattatello Della  forza dell’immaginazione (1740) comprende ancora nitida-  mente il nesso della fantasticheria con la stregoneria:   “non hanno saputo alcune sciocche femmine coprire la  sregolata loro incontinenza che col fingere l’accesso a  quegli Spiriti dipinti per sé libidinosi, e l’han persuaso a  chi specialmente è portato a credere tutto quel che porta  livrea di meraviglioso e soprannaturale... Che nondimeno  esse non abbiano da andare esenti da qualche gastigo,  si reputa ben giusto, se non per altro, perché il palesare la  lor vita bestiale basta per invogliar altre lor pari a imi-  tarle. La conclusione si è che la sola forte fantasia ca-  gione si è dei lor creduti viaggi per aria e de’ brutali sfo-  ghi della loro lussuria. Hanno esse inteso da perversi uo-  mini o da iniquissime femmine le feste che si fanno al  diabolico fine sabato; ed avendo piena l’immaginazione  di queste false adunanze, sognando pet loro d'essere  trasportate colà e di trattenervisi in allegria con gl’imma-  ginari spiriti amanti. In una parola, va a finire tutta la  loro avventura in uno sporchissimo sogno, figlio della loro  laida fantasia. Donne melanconiche, dotate di vigorosa im-  maginazione e di feroci spiriti animali oppur vecchie  consumate in tutte le sozzure della libidine, che si ajuta-  no ancora con generosi liquori...”    ! Martino del Rio (Disquisitiones magicae, Lovanio, 1599, p. 200),  afferma che il consenso sulle circostanze sabbatiche in testimoni di-  versissimi nel tempo smentisce il loro carattere immaginario essendo pe-  culiare a ciascuno l’azione della mente e ciascuno immaginando in modo  diverso. Ma la fantasticheria è uniforme, nella segretezza più privata    60 ELÉMIRE ZOLLA    Ma questo nesso si andava oscurando, i pensatori in-  glesi, più moderni, cominciavano a non afferrare pit  né l’orrore della stregoneria né la peccaminosità della de-  lectatio morosa; John Hobbes nel Leviatano (1651) ave-  va esteso la sua meramente sperimentale modernità an-  che su questo reame impalpabile, trattandolo come cosa  neutra, da esaminare senza alcun orientamento morale:   “Per treno di pensieri intendo quella successione da un  pensiero all’altro che viene detta Discorso Mentale. Quan-  do un uomo pensa ad una cosa qualsiasi, il pensiero se-    DS    guente non è affatto casuale come può sembrare. I pen-  sieri non si seguono indifferentemente: è certo anzi che  saranno gli stessi in un’altra occasione. Questo treno di  pensieri o discorso mentale è di due specie: la prima non    si diventa pubblici. Ribatterà a del Rio, Girolamo Tattarotti nel Con-  gresso notturno delle Lamie (in F. Bolzoni, Le streghe in Italia, Bo-  logna, 1963, p. 66): “Segue di notte il congresso, e non di giorno,  perché la notte si dorme e si sogna. Ma, anche senza questo, la notte  con la sua quiete, col coprire le cose agli occhi, dà gran campo alla  fantasia di lavorare. Chi è dominato da questa potenza, facilmente so-  gna anche vegliando e racconta a una giovane, che le è vicina o nipote,  d'aver partecipato al congresso. Il racconto di una cosa cosf nuova e  mirabile eccita lo stupore di chi ascolta. La fiducia che la giovane ha  per l'amica o congiunta, persona vecchia, affettuosa, d’autorità, che  parla di cose a lei stessa accadute, fa si ch’ella tutto creda. L’ombra  del dubbio non le passa per la mente. L'idea di una potenza invi-  sibile, e superiore a noi, qual è il demonio, s'imprime con forti e ga-  gliarde vestigia nell’avida immaginazione dell’ascoltante. La giovane,  ripiena di un'insolita meraviglia, resta alterata da tal racconto, e in  certo modo pervettita, e torna a pensare a quanto ha sentito, e va  ravvivando le confidenze avute nella memoria. Lo stimolo che ella pro-  va di tentare l'esperimento, è grandissimo. La curiosità e la propen-  sione alle cose del senso la combattono. Le persuasioni continue della  zia, o vicina, che più volte le va ripetendo da capo tutta la storia,  fanno in modo che, rotto ogni ritegno e riguardo di religione, si ri-  solva finalmente a fare l’esperimento. Le viene spiegato come non si  possa ottenere il fine desiderato se non servendosi di un unguento.  La confidente le dà l’unguento, che è un narcotico che seppellisce i  sensi in un profondo sonno. La giovane si unge, con quella disposi-  zione si mette a letto e dorme. La fantasia, presa dai racconti uditi,  incomincia con la maggiore attività del mondo a riscaldarsi, a bollire  e va al vivo rappresentando alla dormiente la magica avventura. Risve-  gliatasi, trovato che essa corrisponde a ,puntino alla relazione avuta,  resta cosî persuasa e convinta che non c'è più via di farla ricredere e  sospettare che possa essere stato un sogno”.    L’INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 61    guidata, senza disegno di sorta e incostante, nel qual caso  si dice che i pensieri vagano, sembrano poco pertinenti  l’uno all’altro come in un sogno, eppure questo spazio  selvaggio della mente può essere interpretato da un uomo  che ne discerna l’indirizzo nonché la dipendenza di un  pensiero dall’altro.”   John Locke dette al treno di pensieri il nome di associa-  zione d’idee e Dugald Stewart tentò di determinare le  leggi che regolano il flusso delle associazioni, riducendo-  le alla somiglianza, contrarietà, vicinanza nel tempo o  nello spazio, ed alle coincidenze accidentali dovute al suo-  no dei vocaboli. In momenti di attenzione vigono vicever-  sa le leggi di causa ed effetto, mezzo e fine, premessa e  conclusione. Hume proclamò (Human Nature, I, I, 4) la  parificazione del mondo interiore e dell’esteriore, essen-  dosi scoperte le leggi dell’associazione in quello e della  gravitazione terrestre in questo.   Fu Laurence Sterne a mostrare le conseguenze della  nuova scienza psicologica puramente sperimentale, separa-  ta da ogni giudizio di valore, nel Tristram Shandy, usci-  to dal 1759 al 1767. Non a caso egli parla del suo mo-  struoso libro come di una macchina (VII,I), di fatto i tre-  ni di idee (#rairs of ideas) di cui è ordito seguono le re-  gole della meccanica psichica della specie più passiva e di-  sattenta; egli si compiace di fantasticare senza vergogna  di sorta, come mai nessuno aveva osato prima salvo con  professa intenzione di ridursi a giullare. In Sterne c'è una  differenza capitale rispetto alle buffonate precedenti: egli  presenta le sue divagazioni con il sottinteso: “Non esi-  ste altro, non c’è differenza fondamentale tra queste mie  esibizioni di scurrilità, fra questi bisticci, queste insisten-  ze e le associazioni da causa ed effetto, da premessa e  conclusione, perché tutto ciò che in me avviene, poiché  avviene a me, ha una consacrazione, e i valori diversi dal-  la mia persona sono buffonate peggiori di questa.” Il  valore fondamentale è il linguaggio, Sterne gli si accani-  sce contto per tutti i volumi di Tristram Shandy, ma  con mezzi del tutto nuovi, inauditi proprio per la loro    62 ELÉMIRE ZOLLA    infantile goffaggine. Confucio voleva promuovere la mo-  ralità riformando il vocabolario, attribuendo significati esat-  ti ai vocaboli, sapendo che nessun peccato riesce a guar-  darsi in faccia cinicamente, ma anzi cetca un’ideologia  che lo giustifichi e perciò stravolge il senso delle parole.  Sterne nega che una parola abbia un senso, poiché la  fantasticaggine le tesse attorno cotone di associazioni,  talché essa si liquefà e diventa allusiva. Nel III libro  (XXXI) di Tristram egli espone con greve giocosità que-  sta sua teoria della parola liquescente e mobile, piglian-  do a partito chiunque protesti:   “definire — è mostrare sfiducia — Cosî trionfai di Eu-  genio; ma, come sempre, trionfai come uno stolto. —  Mi conforta comunque di non essere uno stolto ostinato,  perciò — Definisco un naso come segue — ma prima  prego e supplico i miei lettori, maschi e femmine, di qual-  sivoglia età e condizione, per amor di Dio e delle loro  anime, di stare in guardia contro le tentazioni e suggestio-  ni del diavolo, impedendogli di mettere loro in testa  con arti o astuzie idee diverse da quelle che pongo nella  mia definizione.”   Sterne usa il ricatto: chi non fantastica affatto, chi  non si sottomette alle arti del demonio, lui stia alle defi-  nizioni. Il tratto da teppista ridacchiante, sicuro che nous  sommes tous frères et cochons, diventa addirittura sarca-  smo (ibid.): “lascio adito a tante critiche equivoche per-  ché mi affido, come sempre ho fatto, alla pulitezza del-  l'immaginazione dei miei lettori”.   Regine e monache in preda ad associazioni verbali  oscene sono lo spettacolo che più esalta l’anima plebea  di Sterne; è sicuro che certe parole debbano destare pen-  sieri turpi e sorprende golosamente i segni con cui inav-  vertitamente si comunicano fra le persone queste aure  di fantasticheria che circondano i discorsi più seri (VIII):  “Ci sono certi treni di idee che lasciano l'impronta loro  attorno ai nostri occhi ed alle sopracciglia; e c’è una con-  sapevolezza di ciò da qualche parte attorno al cuore, che  vale a rendere ancor più forti queste incisioni... La mi-    Fa    L'INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 63    glior parola, nel miglior linguaggio del miglior mondo,  deve aver sofferto di simili combinazioni. Il curato di  d’Estella scrisse un libro contro di esse, esponendo i pe-  ricoli delle idee accessorie.”   Sterne scrive i suoi libri sotto l’imperio della coercizio-  ne associativa: il Viaggio sentimentale ‘in Francia ed in  Italia è una fantasticheria in cui gli episodi del viaggio  vengono ammanniti con tutti i più tediosi ghiribizzi, spes-  so promossi dal puro suono d’una parola, mentre fatalmen-  te, come avviene quando la lussuria abbia soppiantato l’am-  bizione, ogni episodio conduce ad un coito. “Voglio sol-  tanto che possa riuscire di lezione al mondo lasciare che  la gente racconti le sue storie a modo suo” è detto nel  Tristram Shandy, e viene indubbiamente impartita una le-  zione di tolleranza verso le divagazioni ed i capricci, ver-  so l’ostentazione della fisiologia come punto di fratellan-  za degli uomini; è messo al bando tutto ciò che ostacoli  la curiosità e l’abiezione. Si è fatto un gran parlare del-  l’arte che avrebbe Sterne di unire in un nodo straor-  dinariamente umoristico la tristezza e la comicità della  vita: ma è la tristezza della réverie, la quale ineluttabil-  mente prova l’inquietudine della cattiva coscienza, è la  comicità della réverie, che riesce esilarante soltanto a pat-  to di essere favorita da un terrorismo ideologico che estir-  pi la naturale repulsione. Un animo ben conformato ripu-  dia questo burzour con le parole di Thackeray:   “Sterne mi affatica con la sua perpetua irrequietezza ed  i suoi penosi appelli alle mie disposizioni al riso o al sen-  timentalismo. Continua a fissarmi in faccia, osservando  l’effetto che sta facendo.”   L’ammicco, l’a parte è l'atteggiamento proprio dei ser-  vitori nell'opera buffa. Il secolo XIX vedrà al potere una  classe che riesce a staccare del tutto la dignità dal coman-  do, la maestà dal potere, e governa senza uno stile, im-  pone vessazioni, balzelli, imposte ma non sa patrocinare  una propria forma: mobili, edifici, vestiti, quadri, con-  soni alla propria essenza. Il dominio diventa nudo e mac-  chinale.    64 ELÉMIRE ZOLLA    Tutto ciò era già implicito nel fatto che un guazzabu-  glio come Tristram Shandy non venisse ignorato o bru-  ciato nel secolo XVIII. Con Sterne già si svelano i carat-  teri della modernità: un sentimentalismo spudorato uni-  to ad una derisione della coerenza logica ormai inattin-  gibile, un’adorazione sfrontata dell’io, per cui nessuno si  vergogna di intrattenere sui propri gusti, ancorché insi-  gnificanti o morbosi. Ecco uno dei primi esempi di umo-  rismo romantico, la cui ilarità proviene dal fatto che l’ab-  bandono alla fantasticheria è analogo a quello del buffo-  ne rustico alla scutrilità:   “Presi un solo prigioniero, e avendolo prima chiuso nel-  la sua segreta, guardai attraverso la penombra della por-  ta a graticcio per farne il ritratto. Vidi il corpo quasi con-  sunto dalla lunga attesa e segregazione, e sentii quale ma-  lessere del cuore sorga dalla speranza differita. A guar-  dare più da vicino lo vidi pallido e febbricitante; da tren-  t'anni la brezza d’occidente non aveva nemmeno una  volta rinfrescato il suo sangue; non aveva visto né sole  né luna, per tutto quel tempo, né voce di amico o pa-  rente aveva soffiato attraverso la grata; i figli — ma  il mio cuore cominciò a sanguinare, e dovetti procede-  re ad un’altra parte del ritratto. Era seduto in terra su  della paglia, nell'angolo più remoto della cella, che era  alternatamente sua sedia e letto; un calendariuccio di ba-  stoncini era al capo del letto, tutto intaccato dai segni  dei miseri giorni e delle misere notti quivi trascorsi; ed uno  dei bastoncini egli stringeva in mano intagliandovi con un  chiodo rugginoso un altro giorno di miseria da aggiungere  al cumulo. Poiché gli toglievo la scarsa luce che aveva,  sollevò un occhio senza speranza verso la porta, scosse  il capo e continuò la sua opera d’afflizione. Udii le cate-  ne ai suoi piedi, mentre volgeva il corpo per tiporre il  bastoncino nel mucchio. Sospirò profondamente: vidi il  ferro entrargli nell'anima. Scoppiai in lagrime: non tiusci-  vo a sopportare il quadro di reclusione che la mia fanta-  sia aveva disegnato.” Questo passo famigerato di Sentimen-  tal Journey ha almeno la virtii di mettere a nudo la na-    L’INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 65    tura giocosa degl’intenerimenti del borghese, la frode che  sta alla radice dei suoi buoni sentimenti; sovente nel pieno  dell’era borghese questo piacere fantastico del sentimenta-  lismo si offrirà come vera e propria bontà del cuore, di-  vertà la maschera fissa del cinismo.   La vena familiare e fantastica di Sterne sarà ripresa da  Lamb, che in Popular Fallacies (1833) cosi tesse l’apolo-  gia della dilettazione viziosa:   “Amiamo ruminare una passata visione di sogno caglia-  ta... riandare con più saldi nervi le più tristi tragedie not-  turne, trarre alla luce del giorno un incubo che si dibatte  ed è sul punto di svanire; maneggiare e esaminare i ter-  rori o gli aerei diletti... Nella carestia di ambizioni mon-  dane, contraiamo alleanze politiche con spettri. È bene  avere amici a corte. Un tempo credemmo che la vita fos-  se qualcosa, ma ci è scaduta inspiegabilmente, prima del  tempo designato. Perciò scegliamo di indugiare fra le vi-  sioni. Il sole non mostra alcun proposito di illuminarci.  E perché mai dovremmo levatci dal letto?”   Con Lamb d’altronde l’umorismo alla Sterne non co-  nosce più limiti, assume tutti i tratti della rispettabilità  e dopo aver dissociato il romanzo, fa deflagrare la forma  del saggio a furia d’includervi tutto quel che salti in testa.   Eppure ancora nel secolo di Sterne la parola stessa,  immaginazione, aveva presso i letterati inglesi il suo si-  gnificato giusto e aureo, i piaceri dell’immaginazione era-  no per un Akenside o un Pope quelli di una vivacità or-  dinata, di una pienezza di colore e passione conforme al-  l'armonia oggettiva della natura, laddove la fantasticheria  era il frutto defl’atrabile, della malinconia, della debolez-  za intellettuale, come disse in un più sano secolo il per-  sonaggio di The Indian Emperor di Dryden (III, 1):    “Fortemente desidero ciò che pallidamente spero,  Come sogni a occhi aperti di malinconici,   Penso e ripenso a cose impossibili,   Eppure amo vagare in quel dorato labirinto.”    5. - Storia del fantasticare.    66 ELEMIRE ZOLLA    Pope ha ancora dell’immaginazione l’idea classica, co-  me di facoltà la quale dalla provvigione della Natura  coglie le dolcezze sempre in boccio, le forme cioè primor-  diali in perpetua e diversa manifestazione, e la sua mente  ordinata e composta nemmeno sospetta che si possa com-  piacetsi di un’immaginazione scissa dalla contemplazione  della natura:    Those ever-blooming sweets, which from the store  Of Nature fair Imagination culls  To charm the enlivened soul...    E non a caso, poiché nel poema The Dunciad egli  compone altresi la prima orazione contro l’industria cul-  turale, che ha la sua origine nella strada di Londra dove  s’impiantarono le prime aziende per la divulgazione del-  la cultura, Grub Street, donde prese avvio lo smercio di  opere tutte calcolate per il mercato. La fantasticheria soli-  taria e il sistematico calcolo del mercato nascono insieme.   E con Pope John Byrom (1692-1763) avvertiva la sua  generazione delle benedizioni e delle jatture che possono  nascere dalla mercuriale immaginazione, bona cum bo-  nis, mala cum malis:    “L’immaginazione, benché sembri un’inezia,  Gravida di conseguenze, prolifera la sua stessa crea-  [ zione.  Crediamo che desideri e vagheggiamenti sieno un  [ gioco,   E cosi dissipiamo facoltà di gran momento!  Sono taglienti gli strumenti coi quali cosî ci tra-  stulliamo    1”    E scalcano per noi realtà profonde’.    Imagination, trifling as it seems,   Big with effects, its own creation teems.   We think our wishes and desires a play,   And sport important faculties away:   Edg'd are the tools with which we trifle thus,  And carve out deep realities for us.    L’INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 67    Cadde nelle conseguenze dello sperpero d’immaginazio-  ne James Boswell, ma ne seppe dar conto con dolore nel  saggio The Hypocondriack (1777-1783), in cui ripeteva  con nostalgia il verso dei Salmi: “Nella moltitudine dei  miei pensieri, i Tuoi conforti dilettano l’anima mia,” inet-  to a trovare per sé, incanaglito dall’illuminismo fino all’ipo-  condria, il sostegno della fermezza e della verecondia che  soltanto l’abitudine alla preghiera sa dare. Dice, dell’ipo-  condriaco, dell’uomo moderno: “La fantasia stravolta gli  dardeggia in fulminei scorci, vividi e sinistri, pel campo  del tempo e dello spazio. Vuole affisarsi in qualcosa di  preciso, e non gli vien fatto; anzi gli si formano in mente  le effimere immagini di mille cose diverse... Talora è de-  bole e timoroso, e s’impaura di tutto ciò che può presen-  tare il più piccolo pericolo; tal’altra s'abbandona a smo-  dati o a disperati impulsi di temerarietà... sf che potrebbe  assai bene adottare per sé l’esclamazione di sconforto che  si legge in una delle tragedie dello Young:    Portami, Aulete, a forza alla mia stanza,  Ivi in catene me da me proteggi.    Il meschino è capace di ragionare; e sa che l’animo suo è  malato.”   Secondo la poetica di William Blake l’immaginazione  è l’ingegno plastico che sa ricalcare lo sviluppo delle for-  ze organiche della natura:   “La natura della fantasia visionaria o immaginazione è  assai poco conosciuta e la natura eterna e permanente  delle sue immagini sempre mai sussistenti è considerata  meno permanente delle cose di natura vegetale o gene-  rativa; eppure la quercia muore come la lattuga, ma la  sua immagine è eterna e la sua individualità non muore  mai, ma si rinnova per il suo seme; proprio cosî l’im-  magine fantastica ritorna per il seme del pensiero contem-  plativo” (VLJ 605). “Tutte le cose sono comprese nel-    1 Trad, L. Meneghello in Saggisti inglesi del Settecento, a cura  di E. Chinol, Milano, 1963.    68 ELÉMIRE ZOLLA    le loro forme eterne nel divino corpo del Salvatore, il  vino vero dell’eternità, l'immaginazione umana” (VLJ  606).   L’immaginazione come l’intende Blake è tutt'uno con  la ferma attenzione materiata di fede, con la visione pie-  na degli oggetti, la quale è, come dice nel suo dialogo  con Isaia, l'opposto della fantasticheria o ipnagogia:   — Come osate affermare cosi decisamente che Dio  vi parlò? — domandai.   Isaia rispose: — Non vidi Dio, né udii alcun essere  con determinata percezione organica, ma i miei sensi sco-  prirono l’infinito in ogni cosa e come fui allora persuaso e  in seguito rimasi confermato a credere, la voce dell’o-  nesta indignazione è quella di Dio, talché non curai le  conseguenze ma scrissi.   Allora domandai: — Una ferma persuasione che una  cosa sia in un determinato modo fa sî che essa sia tale?   Egli rispose: — Tutti i poeti ne sono convinti e in epo-  che d’immaginazione questa ferma persuasione smuoveva  i monti; ma molti sono incapaci di una ferma persuasio-  ne di qualsiasi cosa.”   Questa immaginazione è minacciata dalle sataniche fab-  briche, dalla filosofia sensista di Locke.    Le sataniche fabbriche che deturpano Albione, l’a-  stratta filosofia che guerreggia con l'immaginazione pla-  smatrice, avevano, come la loro progenitrice, la magia  nera, il sussidio delle droghe allucinanti; nelle drogherie  degli agglomerati proletari d’Inghilterra si vendevano  agl’intontiti artigiani e contadini strappati al mestiere avi-  to ciò che consentiva loro di gettare la nube della fantasti-  cheria sull’angoscia, le pillole d’oppio.   I destini degl’interpreti d’un popolo sono solidali con  quelli degli oppressi: l’oppio diventa una droga simboli-  ca del suo tempo anche pet i grandi poeti.   La fantasticheria dei primi romantici inglesi, promossa,  accelerata e condotta al suo estremo dall'uso dell’oppio  ha il pregio di indicare grado a grado la carriera disa-    L'INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 69    strosa dell’uomo fantastico, il processo intero, che in Ster-  ne o Lamb si fermava ad una fase un poco turpe e molto  bonaria. Nelle Confessioni d’un mangiatore d’oppio Tho-  mas De Quincey traccia l’itinerario del totale abbandono  alla fantasticheria; l’oppio scioglie le inibizioni, secolari da  sembrare fatali, che avevano impedito il dilagare del-  l’ortore ed ecco il primo momento: cominciano a sta-  gliarsi sul fondo nero della notte o delle palpebre ab-  bassate processioni d’immagini ancora dominate dalla vitti-  ma, però doviziose e tanto insidiosamente prensili da ri-  presentarsi nel sogno: “quando tali fantasmi mi si erano  una volta presentati in lievi e vaporosi colori, come paro-  le scritte con inchiostro simpatico, l’impetuosa alchimia dei  miei sogni li rivestiva di uno splendore insopportabile che  tiempiva di fremiti il mio cuore”. Questa comunicazione  tra veglia e sonno disfa il senso del tempo e dello spazio  che paiono raggrinzirsi o dilatarsi a capriccio, si piomba in  una malinconia funerea, in una continua, involontaria  e oppressiva reminiscenza di fatti sepolti nell’oblîo. Nei  primi tempi i sogni erano città e palazzi che avevano  affinità con le visioni che ci si illude di scorgere nelle  nuvole: De Quincey cita i versi dell’Excursion di Words-  worth che descrivono questa fase:    “Visione improvvisa, si stendeva  una città turrita, una distesa   di palazzi sfumanti in lontananze  di splendori e baleni senza fine.  Materiati d’oro e diamanti,   alti castelli, domi d’alabastro,  minareti d’argento, in ardue spire  scalanti il cielo, e poi terrazze ergentisi  su terrazze; qui azzurri padiglioni  profondantisi in fughe di viali;  più in là torri, i cui mobili fastigi  accendean d’un fulgore siderale  tutte le gemme...!”    “-    ! Trad. di Aldo Traverso, in Confessioni d'un mangiatore d’oppio,  Milano, 1956.    70 ELÉMIRE ZOLLA    Alle architetture seguono distese d’acqua, laghi che  a poco a poco si trasformano in mari, e dopo un tratto  comincia l’ossessione della faccia umana, di folle di facce.  Ultime appaiono forme di bestie, e infine: “i coccodrilli  mi baciavano dei loro baci cancertosi, mentre confuso a  indicibili lordure, giacevo disteso fra i giunchi, nelle pa-  ludi del Nilo”.   Si può attingere la poesia dopo aver subito questa sorta  di fascinazione soltanto a patto di averla allontanata, di ve-  derla dal di fuori. Ogni complicità o ideologia dell’imma-  ginazione morbosa stronca la forza poetica. I frantumi  che affiorano via via potrebbero anche essere trasfigurati  in simboli, e perfino l’ultima fase, cloacale e palustre, po-  trebbe usarsi come vaccino, ma la fantasticheria è come  le opere moderne, come Finnegans Wake, non ha ossa-  tura né orientamento, sicché ogni cosa vi trascorre come  alberi e rovine di case e corpi sulla melma d’un’alluvione.   AI tempo di De Quincey la facoltà sintetica della mente  non era ancora colpita dall’infezione, sicché quanti sape-  vano riscuotersi dalla fantasticheria, riuscivano ancora a  dar forma, sia pure lievemente confusa, o come allora  usava dire “aerea”, ai materiali fantastici. Rispetto alle  opere perfettamente composte le descrizioni di fastigi, pin-  nacoli svettanti, fughe di sale e scale alla Piranesi (ma  senza la nettezza tutta desta del tracciato di Piranesi), sono  pervertimenti, perdite di precisione. A offuscare l’evi-  denza di questo scadimento estetico valse la vicinanza  di una poesia neoclassica imbalsamata, fatta marmorea,  rispetto alla quale le fantasie romantiche riuscivano alla  prima impressione più delicate e palpitanti. Nel Kubla  Kban di Coleridge, si delinea la più perfetta rappresenta-  zione della prima fase dell’intossicazione da fantasticheria:    “L’ombra della reggia del piacere   Galleggiava a metà cammino sui flutti   Dove s’udiva il mescolato ritmo   Dalla fonte e dagli antri.   Era un miracolo di raro artificio   Una reggia di piaceri solatia con antri di ghiaccio!    L'INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 71    Una damigella con salterio  Vidi una volta in una visione:  Era una donzella abissina  E sul salterio suonava  Cantando di Monte Abora.  Oh potessi ravvivare in me  La sua sinfonia e la sua canzone,  Mi condurrebbe ad un tal diletto  Che con musica risonante e lunga  Costruirei quella reggia nell’aria,  Quella reggia solatia, quegli antri di ghiaccio!  E quanti l’udissero li vedrebbero  E griderebbero: Attenti! Attenti!  Oh i suoi occhi folgoranti, la sua chioma ondeg-  [ giante!  Chiudetegli attorno tre volte un cerchio  E chiudete gli occhi con sacro orrore  Poiché s'è nutrito di melata  Ed ha bevuto il latte del paradiso!”    L’effetto è quello mareggiante delle litanie, ma vi si  rittova anche la loro tessitura speculativa? Questa non  spieca nelle litanie a causa del loro effetto sonnambolico,  della danza ipnotica suggerita dal ritmo uguale (Kyrie elei-  son, Christe eleison, Kyrie eleison, Christe audi nos,  Christe exaudi nos, Pater de Coelis Deus, Fili Redemptor  Mundi Deus, Spiritus Sancte Deus, Sancta Trinitas Unus  Deus, Sancta Maria...) e poco più possono ravvisarvi i  fedeli intellettualmente assopiti; però quel grigiore vie-  ne solcato, per l’iniziato ai riti cristiani, da folgoti improv-  vise: è un rituale di risveglio, perché ogni invocazione è  un rinvio a qualche testo biblico (nell’ordine: Abacuc,  3,3; III Re 2,20; Ebrei 4,16; II Cronache 7,14; Deut.  9,19; Gen. 24,23; Giobbe 19,25; Cantico 6,8; Giov. 5,7;  Giuditta 13,17; e cosî via per ognuno degli attributi del-  la Mediatrice), L’atto intellettuale di ricordare, grazie  all’accenno, il testo intero e di porre in rapporto fra loro    ! Vedi Carl van Treeck e Aloysius Croft: Symbols in the Church,  Milwaukee, 1960.    72 ELÉMIRE ZOLLA    i vari passi, il cui nesso non è fornito ma ricostruibile  (e consiste in una lettura dell’Antico Testamento sulla  scorta del Nuovo), è tanto arduo e inebriante quanto  l’ambiente sonoro è d’una monotonia raccolta e maestosa.  C'è una struttura analoga in Kubla Khan?   È arduo decidere, di fatto cogli in esso la tendenza im-  manente d’ogni fantasticheria, specie se oppiata, nel suc-  cedersi delle immagini di cupole aeree, di architetture cam-  pate fra nubi, della visione di acque e poi di facce,  e infine di una faccia, ossessiva.   Ma Coleridge fu il martire dell’oppio, che con i suoi  patimenti forni i vaccini contro il male. Egli distinse l’as-  sociazione d’idee (farcy) dall’immaginazione (irzagina-  tion) che è la capacità di sintesi figurativa, senti “la  necessità di riconciliare l’irrequietezza d’una fantasticheria  (fancy) sempre operante con la brama intensa di un asilo  di quiete per i pensieri, posto in un qualche principio de-  sunto dall’esperienza, ma rispetto a cui ogni conoscenza  fosse semplicemente una ripetizione variamente limitata,  cosi come circoli, quadrati, triangoli eccetera sono soltan-  to altrettante posizioni di spazi'”. Nella Biographia Lite-  raria Coleridge dà due esempi capitali rispettivamente del-  la fantasia poetica e della fantasticheria: gl’immaginosi  versi di Milton o di Shakespeare da un lato e questo da  Venice Preserved di Otway dall’altro:   “Liuti, aragoste, mari di latte e navi d’ambra.”   Egli stesso tendeva a cadere in associazioni come que-  ste: “vedendo uno sgombro capita che io pensi subito  al ribes, perché mangiai sgombri in salsa di ribes e  poiché la prima sillaba di gooseberry (ribes) corrispon-  de all’oca (goose), mi viene in mente magari un’oca.  Subito dopo può sorgermi alla mente l’immagine d’un  cigno benché i due volatili non li abbia mai veduti ap-  paiati”. Lo stesso Keats si sorprendeva talvolta ad asso-  ciare porpora (purple) e azzurro (blue) ed a dilettarsi della    ! N. Sutter, The Dark Night of T. S. Coleridge, New York, 1960,  p. 207,    L'INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 73    parola composta purplue. Sono, tuttavia, momenti di indu-  gio splenetico, che rafforzano nei poeti il senso della distin-  zione assoluta fra fantasia poetica e fantastichetia. Col  progredire dell’infezione fantastica, a distanza d’un se-  colo, gli stessi studiosi di Coleridge, come John L. Lowes  o Lascelles Abercrombie, cominciano a domandarsi se la  distinzione sia veramente fondata, se la poesia non sia  soltanto una fantasticheria meglio organizzata, che è come  dire che il vino è un aceto meglio strutturato o addirittura  che lo scultore è un pezzo di marmo più articolato. Quanto  lontani i tempi in cui Locke osservava che in inglese man-  cava la parola per esprimere il fluttuare irrazionale delle  idee e introduceva il francesismo “Resvery”!   Di quanto la fantasticheria nella nuova era aumentava,  di tanto svaniva la fantasia, “mentre le arti meccaniche,  le manifatture, l'agricoltura ed il commercio e tutti i  prodotti della conoscenza che sono limitati a oggetti gros-  solani, definiti e tangibili, si sono ammantati sempre più,  con l’aiuto della filosofia sperimentale, di colori via via  più brillanti, lo splendore della fantasia è andato svanen-  do” annotava Coleridge in The Convention of Cintra.   Wordsworth fu quanto Coleridge sull’avviso e seppe  mantenersi indenne anche grazie agli studi di geometria:    “Potente è l’incanto   di quelle astrazioni per una mente occupata  . «_- « . ”   da immagini e ossessionata da se medesima    scrisse in The Prelude (VI). La poesia di Wordsworth,  come quella di Goethe, insegna a non lasciar divagare  la fantasia, ma a tenerla tutta rivolta agli spettacoli del-  la natura, a impedirle ogni distrazione, a usarne come  d’un lievito che aggiunga profondità agli oggetti. Tieck  ebbe ragione di chiamarlo il Goethe inglese, poiché la sua  fantasia è d’una natura tutta obbediente all’attenzione.  Ma, come uomo vissuto nel pieno orrore dell’industria,  Wordsworth sapeva con massima nettezza che l’attenzio-  ne non si può esercitare sullo squallore industriale; sol-    74 ELÉMIRE ZOLLA    tanto un occhio educato alle assonanze fra ritmi umani e  forme campestri è sereno:    “Pur fra immagini sciamanti...   Nitide forme mi ressero.   Ogni aeteo pensiero girò   Su un centro vivo che lo spingeva   E raffrenava. Non ne fui illanguidito  Come chi sia cresciuto in città...” (VIII)    È la visione di forme naturali che guarisce dalla fantasti-  cheria e fonde l'immaginazione con la conoscenza. Leavis  ha contrapposto al Mor? Blanc di Shelley i versi di Words-  worth sul Sempione, additando come in questi il mondo  esteriore e l’interiore si fondano dandosi la mano, l’uno  si converta nell’altro soavemente:    “L’universo sempiterno degli oggetti   Fluisce nella mente, e rivolge i suoi flutti rapidi  Ora oscuro, ota brillante, ora con riflessi di mestizia  Ora conferendo splendore, dove da sorgenti segrete  La fonte del pensiero umano reca il suo tributo  D’acque.”    In Shelley il reale e l'immaginario sarebbero, invece  che connessi e fusi, gettati insieme, confusi e aggro-  vigliati:    “Rupi nere bagnate che al margine della strada  [ parlavano   Come avessero in sé una voce, la vista di vertigine   E la prospettiva del ruscello tortuoso,   Le nubi sfrenate e la regione celeste,   Tumulto e pace, tenebra e luce   Erano come operazioni della mente, tratti   Della stessa faccia...”    La contrapposizione forse è dettata a Leavis dall’amo-  re della sua tesi e dei suoi chiaroscuri, poiché anche Shel.    L’INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 75    ley è avvisato contro il mostro, e ne sa delineare il vol-  to nel suo Prometeo, che prima del colloquio con la Madre  Terra non ha ancota superato il momento fantastico:    “Oscuramente per il mio cervello, come opache  [ombre,   trascorrono tremendi pensieri, rapidi e spessi. Io  [mi sento   languido, come uom commisto in avvolgente amore;    1”    pure non è piacere’.    Sempre mai ritorna l’avvedimento contro la fantasti-  cheria nei grandi profeti che gettarono l’anatema contro  l'industria: Wordsworth, Coleridge, Carlyle e Ruskin (che  nella prefazione a Modern Painters, nel 1843 scriveva  contro “la facoltà di degradare le opere di Dio, che l’uo-  mo chiama la sua immaginazione.”) E la poesia di Keats  è d’una realtà cosi piena da vietare ogni trascorso fanta-  stico, anche quando egli tratti temi di natura romantica,  come Lamia; nella prefazione a Endymion è detto:   ‘“L’immaginazione d’un fanciullo è sana, e l’immagina-  zione matura d’un uomo è sana, ma c’è un tratto di mez-  zo nella vita, in cui l’anima è in fermento, il carattere in-  deciso, il modo di vita malcerto, quando l'ambizione an-  nebbia la vista e di qui nasce la sdolcinatura (mawki-  shness).”   Anche nell’umanistico educatore di “gentiluomini cri-  stiani”, Matthew Arnold, l’indole della fantasticheria è tal-  mente chiara che egli la sa interpretare alla maniera an-  tica, come momento della stregoneria, in The Scholar-  Gipsy (1853). Un’osservazione di Joseph Glanvil in The  Vanity of Dogmatizing (1661) sugli zingari, capaci di  operare portenti con la forza della loro fantasticheria, in  grado di legare l’altrui, ispirò il poema sul giovane stu-  dioso che rischia d’essere travolto dalla febbrile inconti-  nenza fantastica degli zingari, i quali l’avvertono:    1 Prometeo liberato, I, I, 146-149, trad. Raffaello Piccoli.    76 ELÉMIRE ZOLLA    “Fuggi il nostro febbrile contatto!  Forte è il contagio del nostro tumulto mentale,  Che, sebbene dia brio, impedisce la quiete.  E noi ti strapperemmo alla tua bella vita  Riducendoti come noi stravolti e senza benedizione.  E ben presto la tua allegria smorirebbe,  Timorose si farebbero le tue speranze, senza radici   [le tue potenze  Ed i tuoi nitidi scopi si farebbero obliqui.”   N   Lo scozzese James Hogg dettò i canoni del rapporto  fra fantasticheria e stregoneria nelle Memoirs of a Justi-  fied Sinner, in cui il diavolo appare al protagonista e lo  seduce semplicemente approvandolo in tutto ciò che gli  passa sullo schermo della mente, presentandosi a lui come  il suo doppio mirifico, il suo specchio, lasciando che si spin-  ga innanzi senza alcun ostacolo, senza incontrare alcuna  realtà, e cosî lo trascina nel delitto; Hogg spiegò altresi  (Tales, II, 251) che “gli spettri non possono parlare a cri-  stiani battezzati fintanto che non si rivolga loro la patola”.   Ma la fantasticheria andava sempre più permeando il  corpo sociale a dispetto della resistenza offerta dai mag-  giori, e si creava un nuovo eroe, non tale per gagliardia,  ardimento, acume, ma perché immerso in sogni a occhi  aperti, e perciò incapace di autentici affetti, persuaso che  la sua duplicità e mancanza di spontaneità fossero pregi  satanicamente interessati, da distinguerlo dalla massa. By-  ron nell’apertura di Childe Harold mette in campo que-  sto eroe capovolto:   “Se tu vedessi, © cara, in questo subisso di distrazioni  come sono disseccate le mie sensibilità, senza un solo  momento di vera emozione, una sola ora benedetta!”   Non è a stupire che in tale aridità si riduca chi abbia  scambiato il sogno con un araldo dell’eternità (in A  Dream Byton scrisse:    “I sogni nel loro svolgersi hanno respiro,  E lacrime e torture e il tocco della gioia;    L’INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO vii    Pesano sui nostri pensieri di veglia  E paiono araldi d’Eternità”).    Alfred Tennyson, com’era naturale in un minore, scri-  veva con The Lotus-Eaters l’apologia del fantasticare,    “Dacci la lunga quiete o la morte, la cupa morte  [o l’agio sognante.   Come sarebbe dolce, udendo l’acqua che scorre   [verso il basso,   Con occhi semichiusi credersi   Sul punto di addormentarsi in un mezzo sogno!   Sognare e sognare, come quella luce ambrata laggità   Che non lascerà il cespuglio di mirra sull’altura   Lasciare sotto l’influsso della mite malinconia   I nostri cuori e i nostri spiriti   Fantasticare e rivivere nel ricordo.”    Ed i personaggi amabili di Charles Dickens sono rappre-  sentati come soavi vittime di fantasticaggini, assorti in vi-  cende immaginarie, e vilmente disturbati dai cattivi uo-  mini operosi. David Copperfield sogna continuamente, si  vede come capitano della Marina, asciutto il ciglio in mez-  zo alle vicissitudini più disperanti, si figura salvatore del-  la fanciullina vagheggiata e, quando non venga frusta-  to dalla realtà, sta sempre a mezz'aria, pieno d’illusioni  e di fantasmi svanenti. Dickens avvolge di sogni i ptota-  gonisti alla vigilia delle loro prove pit terribili, forse  per destare la simpatia del lettore ottocentesco, e perciò  commuoverlo ancor più allorché la catastrofe piombi sul-  l’eroe, o forse perché è ancora viva in lui l’antica saggezza  che avverte del nesso tra fantasticaggine e sciagura. Oli-  ver Twist è ravvolto di fantasticherie allorché incontra il  suo persecutore Fagin; la prima volta è in un dormive-  glia gremito di sogni, con la mente “libera dal freno del  suo socio corporeo” e la seconda volta:   “Nella misura in cui una pesantezza travolgente, una  prostrazione delle forze ed un’impossibilità completa di  dominare i pensieri o la facoltà di movimento possa chia-    78 ELÉMIRE ZOLLA   marsi sonno, questo è un sonno; eppure siamo consape-  voli di tutto quel che avviene attorno a noi, e se in un  tal momento sognamo parole che vengono pronunciate  davvero o suoni che veramente si producono, si combi-  nano con sorprendente prontezza con le nostre visioni,  la realtà e l’immaginazione si fondono cosî fittamente  che dopo è pressoché impossibile separarle. Né questo è  il fenomeno più singolare di codesto stato, perché è un  fatto indubitabile che, per quanto sul momento sieno  come morti i nostri sensi del tatto e della vista, i nostri  pensieri assonnati e le scene visionarie che trascorrono  dinanzi a noi saranno influenzati e influenzati material-  mente dalla pura silenziosa presenza di qualche oggetto  esterno che poté esserci stato accanto allorché chiudemmo  gli occhi, e della cui vicinanza non abbiamo alcuna co-  scienza”: pare una pagina di Gérard de Nerval.   Nei posteriori narratori di ugual misura sarà il ritorno  al passato agreste od allo studio del destino, e il disdegno  del fantasticare, come in Thomas Hardy. Sono talvolta  colti all'improvviso in gorghi di memoria, sorpresi da cer-  te sensazioni di déjà vu i personaggi un poco proustiani  di George Eliot, ma l’edificio d’un romanzo levato su una  pianta nitida è contrario alle prevaricazioni fantastiche.  Coloro che vi indulgono dopo la seconda metà del se-  colo dovranno pagare un prezzo crescente, rinunciare  alla severa arte del racconto verosimile e credibile, la-  sciare che la fantasticheria distrugga il tessuto narrativo.  Chi fantastica non narra: la legge è manifesta nel R;-  chard Feverel di Meredith. Virginia Woolf conduce al suo  punto estremo la tensione della forma narrativa, ma non  già per insinuarvi brani di fantasticheria bensi per squat-  ciare laboriosamente la cortina di nebbie che avvolge or-  mai l’uomo, come scrisse in Gita al faro:   “Sembra a volte che la Bontà Divina, impietosita dal-  l’umana penitenza e dal travaglio che questa comporta,  schiuda le cortine mostrando dietro di esse, nette e distin-  te, la lepre eretta, l’onda ricadente, la barca oscillante;    tutte cose che, se ne fossimo degni, potremmo contem-    L’INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 79    plare per sempre. Ma ahimè, ben presto la Bontà Divina,  tirando il cordone, richiude le cortine; è crucciata.”   Nella poesia Swinburne è fra gli ultimi, con le lita-  nie a Nostra Signora dei Dolori, a reggere ad una metri-  ca pur concedendosi la dissipazione immaginativa. Un  grande poeta minore, John Clare (1793-1864), morto paz-  zo, aveva ricavato dal fondo della notte della sua pazzia  l’avvedimento che sarebbe rimasto inascoltato: “La feli-  cità dissemina d’attorno la felicità fintanto che è presente,  ma quando se ne è andata, non serbiamo alcuna impres-  sione delle sue gioie, ma un deserto di fantasmi diacci e  di reali delusioni, salvo che non si sia decisi a modellare  il nostro comportamento sulla sua approvazione; allora  sempre essa sta accanto a noi, e non già la sua immagine,  ma la sua perfezione, non la sua ombra, ma la sua realtà.  Rileggi e cavane profitto.”   Una sua poesia compendia questa saggezza riscossa a  prezzo dell’inferno:    “Sono: ma ciò che sono a nessuno è noto o impotta.   Gli amici m’abbandonano come un ricordo perduto,   Sono, io stesso, il divoratore delle mie pene   Che sorgono e svaniscono in oblioso stuolo,   Come ombre negli spasimi folli e soffocati del-  [l’amore.   Eppure sono, e vivo, come vapori scagliati   Nel nulla dello scorno e del frastuono,   Nel vivente mare dei sogni a occhi aperti,   Dove non c’è senso di vita né gioie...”    Che fare?  Si tornerà indietro nel passato, si eluderà il presente  per sfuggire alla dominazione del sogno. T. S. Eliot    ! “I am: yet what I am none cares or knows / My friends for-    sake me like a memory lost, | I am the self consumer of my woes — |  They rise and vanish in oblivious host, / Like shadows in love’s fren-  zied, stifled throes: — / And yet I am, and live — like vapours tost /  Into the nothingness of scorn and noise, / Into the living sea of waking  dreams, | Where there is neither sense of life nor joys..."    80 ELEMIRE ZOLLA    porrà a questo crocevia disperante i personaggi di Cock-  tail Party. Vi è detto, nel dialogo fra Celia ed il gran me-  dico Reilly:    “Reilly ...   Ogni strada significa solitudine e comunione. En-  [trambe le vie schivano l’ultima desolazione   Della solitudine nel mondo spettrale,   Dell’immaginazione che mischia memorie e desideri.   Celia - Questo è l’inferno dove sono stata.   Reilly - Non è l’infetno,   Finché non si diventi incapaci d’altro.”    È un inferno, perché incapace d’altro, buona parte del-  la poesia contemporanea, perfino quella di Dylan Tho-  mas che forse fu capace, a sprazzi, di ravvisare la forza  verde che sale nella pianta, ma la cui poetica era un culto  della réverie. Scrisse Praz:   “... ecco il metodo di Dylan Thomas, molto diverso da  quello di D'Annunzio, che raccoglieva il suo miele in quel-  l’orto dei semplici che era la collezione dei testi citati dalla  Crusca (e il metodo di D'Annunzio era quello di Chau-  cer che aveva scritto: “Poiché dagli antichi campi viene  tutto questo nuovo grano un anno appresso all’altro, e  dagli antichi libri, in verità, vien tutta questa nuova scien-  za che gli uomini apprendono’): ‘Una mia poesia abbiso-  gna d'una falange d’immagini. Io creo un’immagine —  sebbene creo non sia la parola giusta; io lascio, forse  che un’immagine si crei in me emotivamente e quindi vi  applico quel tanto di potere critico e intellettuale che pos-  seggo — lascio che ne generi un’altra, lascio che questa  nuova immagine contraddica la prima, faccio, della terza  immagine generata dalla congiunzione delle altre due,  una quarta immagine contraddittoria, e lascio, nell’ambito  dei limiti formali che mi sono imposto, che cozzino tutte  insieme. Ciascuna immagine racchiude in sé il germe del-  la propria distruzione, e il mio metodo dialettico, cost  come io lo intendo, è un costante sorgere e crollare del-  le immagini che si sprigionano dal germe centrale, che    L'INGHILTERRA E LO SPLEEN FANTASTICO 81    è esso stesso a un tempo distruttivo e costruttivo.’ O, in  forma più concisa: ‘Io faccio sf che un'immagine affio-  ri dal subconscio, e da questa prima immagine lascio sot-  gere il suo opposto. Queste due immagini allora entrano  in conflitto, producendone una terza, e cosî la poesia  diventa una colonna stagna d’immagini.” Stagna, cioè, in  fondo, impenetrabile al lettore... Da un altro punto di  vista una poesia di Thomas, anziché parere un monolito  inattaccabile, potrà abbagliare come quelle metamorfo-  si di ladri nel venticinquesimo dell’Inferno, o come le  trasformazioni di Proteo che nella vecchia versione del  Pindemonte suonano:    Leone apparve di gran giubba, e in drago  Voltossi ed in pantera, e in verro enorme,  E corse in onda liquida, e in sublime    I”    Pianta chiomata verdeggiò'.    L’eroe in antico sapeva che Proteo era un mostro e  sapeva piegarlo, ma nemmeno gli uomini comuni in quei  tempi lo riverivano, ancorché, ignari d’eroismo e sapien-  za, rinunciassero ad affrontarlo.   Il disordine dell’immaginazione che in Thomas è cost  pateticamente palese era stato arginato soltanto da Eliot  grazie alle immagini di verità, ai razionali simboli della  vita mistica che egli trasse dalla tradizione di Little Gid-  ding, e da Yeats in virti di un più tortuoso e pericoloso  esercizio. Yeats vagheggiò la Bisanzio dell’anno mille co-  me centro di simboli perfetti, ma rischiò di cadere nella  più dissoluta cultura dell’allucinazione; in una delle prose  egli narra della sua prima visita al cabbalista McGregor  Mathers, durante la quale s’ingaggiò fra lui ed i coniugi  Mathers una vera e propria partita di immaginazioni; ad  un segno del cabbalista egli prese a ravvisare figure ed a  seguirne le vicende, e ognuno dei presenti aiutava, mani-  festando la propria visione, a determinare sempre meglio    ! In La Sfinge e Proteo, in Il Tempo, n. 218, 1963.    6. - Storia del fantasticare.    la fantasia collettiva. Turpitudini romantiche o sogni tera-  peutici come usavano nei templi di Esculapio e ancora ve-  nivano indotti dai maestri chassidici? Visioni come quelle  che Proclo attesta comuni nei misteri antichi o divaga-  zioni viziose? La perfezione delle poesie di Yeats fa risol-  vere l’alternativa a favore della seconda ipotesi, ed il parti-  colare processo di purificazione del fantasticare che egli  seppe portare a compimento è attestato nella sua novella  Rosa alchemica:   “Ripetei a me stesso la nona chiave di Basilio Valentino  in cui egli paragona il fuoco del giorno del giudizio a quel-  lo di un alchimista, e il mondo alla fornace di un alchi-  mista, e ci annunzia che tutto deve dissolversi prima che  la sostanza divina, l’oro materiale, si desti... Pensando  queste cose scostai le tende e guardai fuori nelle tenebre,  e sembrò alla mia fantasia turbata che tutti quei piccoli  punti luminosi che riempivano il cielo fossero le fornaci  di innumerevoli divini alchimisti, che s’adoperano conti-  nuamente, trasformando il piombo in oro, la stanchezza nel-  l'estasi, i corpi nelle anime, le tenebre nella Divinità; e  dinanzi al loro perfetto operare la mia mortalità si fece  greve, ed io invocai, come tanti sognatori e poeti dei no-  stri tempi hanno invocato, la nascita di quella elaborata  bellezza spirituale che sola può sollevare anime gravate da  tanti sogni”.   Benché spesso Yeats si faccia animo nel concepire e nel  generare quella “elaborata” bellezza, ricorrendo a mezzi  perfino superstiziosi, come la credenza nella metempsicosi,  tuttavia ha una guida sicura nel suo maestro Mathers e  trapassa alla visione di archetipi mistici tradizionali, scam-  pando dagli scogli della fantasticheria soggettiva.    ! Trad. Giorgio Melchiori.    IL MAGISTERO DI GOETHE E LA FANTASIA  TEDESCA    In Goethe la fantasticheria è premonizione di catastro-  fe, i suoi due suicidi, Werther e Ottilia, incorrono in so-  gni perigliosi perché sono per lasciarsi travolgere dal loro  destino. Nella vita Goethe era impaziente allorché vedeva  affiorare una qualche tendenza a frugare tra i sogni, “il  mondo dei sogni non è mai altro che un’urna di lotte-  ria dove si trovano alla rinfusa innumerevoli bigliettini  bianchi e premietti senza valore. Si diventa noi stessi un  sogno ed un bigliettino bianco allorché ci si occupa seria-  mente di questi fantasmi” scriveva in una lettera a Her-  der del 1788.   Werther (/. I, 22 maggio) annota sul suo diatio:  “Che la vita degli uomini sia mero sogno già è occorso a  taluno e volentieri mi avvolge questo sentimento. Se os-  servo la limitazione in cui sono chiuse le forze operose  e indagatrici dell’uomo, se considero come ogni realtà pro-  mani dalla soddisfazione dei bisogni che a loro volta non  hanno uno scopo salvo quello di prolungare la nostra  povera esistenza e poi che ogni sicurezza su determinati  punti della meditazione non è se non sognante rassegna-  zione, perché ci si dipinge di variopinte figure e lucenti  vedute le pareti fra le quali si è prigionieri —, tutto ciò  mi ammutolisce. Torno in me stesso e ci trovo un mondo!  Pi in presentimento e in oscuto desiderio che in figura e  forza vitale. E li tutto ondeggia davanti ai miei sensi,  e cosî, con un risolino trasognato, avanti, procedo nel  mondo.”   La conseguenza di tali indugi e indulgenze è la perdi-    84 ELÉMIRE ZOLLA    ta della libertà: “Rido del mio cuore... e finisco col far-  ne la volontà.”   Il réveur Werther è la raffigurazione di tutto quanto  Goethe combatté in sé e attorno a sé, e quel suo sogno a  occhi aperti è l’ombra che il futuro disastroso getta sul  presente, la colpa che attira quel futuro, un avvertimen-  to emblematico. Come Werther, cosî Ottilia incorre nella  fantasticheria, nelle Affinità elettive: “La sera quando  riposava e si trovava nel dolce stato intermedio fra sonno  e veglia, le pareva di spingere lo sguardo in uno spazio  dolcemente illuminato. Vi scorgeva nitidamente Edoardo,  non già vestito come di solito, ma in uniforme di guerrie-  ro ed ogni volta in una posa diversa ma perfettamente  naturale e senza alcuna singolarità, fosse in marcia o in  atto di alzarsi o sedersi o di montare a cavallo. Ne segui-  va ogni movimento senza avervi parte, né volerlo, né  cercare di immaginarselo. Talvolta ella si vedeva circon-  data d’ombre mobili che si stagliavano brune sul fondo  chiaro, ma non le distingueva, sembrandole ora uomini  ora cavalli ora alberi ora montagne. Di solito su tali im-  magini si addormentava.”   Fatale permesso, questo che Ottilia concede alla sua  immaginazione, di allestirle tali spettacoli; nella realtà del-  la veglia si ritroverà affranta e vittima di quella forza  che ha creduto di poter lasciar emergere impunemente.  Ma quale perfetta assenza di complicità e quanta compas-  sione mostra la prosa di Goethe nell’esporre questo  stato, che appare nitido, simile alle raffigurazioni d’om-  bre in Omero o Virgilio, senza traccia di partecipazione  dell'autore, di romantica simpatia.   Ottilia è una creatura vereconda, perciò soffre la sua ma-  lattia senza compiacenze, riconoscendola come jattura:  “Sono uscita dalla mia strada, e non debbo più rien-  trarvi. Un démone avverso che ha preso potere su di me  sembra trattenermi dall’esterno, quand’anche io potessi  ritrovare il mio equilibrio interiore.” Ottilia con tanta no-  biltà e lucidità legge il proprio destino, che ritorna al lin-  guaggio della chiara demonopatia.    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 85    Nella pantomima Pandora Goethe ripiglia il tema. Nel  mito ellenico Pandora è stata mandata da Zeus sulla terra  e porta in dote un vaso che racchiude tutte le sciagure. Il  buffone Epimeteo, a differenza del preveggente fratello  Prometeo, s'innamora di lei e la sposa. Il vaso viene aper-  to e si spargono per la terra le sciagure, salvo una che  resta dentro: la speranza. Almeno di quella il saggio sa  non portare il peso, tenendola chiusa dove sta. La riela-  botazione goethiana del mito risente del suo secolo, ed il  buffone Epimeteo è considerato, con indulgenza, un uomo  trasognato, impulsivo, che ama indugiare fra ricordi di  felicità carnale. Ma Goethe sa ancora quanto sieno perico-  lose le fantasticherie, e per lui sono esse il contenuto del  vaso funesto.   Goethe imparò e insegnò un’arte di educare la fanta-  sia affinché essa servisse docilmente la ragione, trasformò  il lupo in docile cane. In Zur Morphologie und Natur-  wissenschaft egli ne dà una dimostrazione: “Avevo un  dono particolare. Se chiudevo gli occhi e chinavo la testa  rappresentandomi un fiore al centro esatto dell’organo  della vista, esso si metteva a mutar forma: sbocciava, e  dal suo cuore ecco uscite nuovi fiori, ora petali colorati,  ora foglie verdi. Non erano reali, ma piuttosto fiori di  sogno e tuttavia regolari come i rosoni degli scultori. Non  c'era verso di fermare questa profusione, che durava per  tutto il tempo che io la contemplavo, senza scemare né  crescere.”   Come osservò Johannes Mueller nella sua opera I fan-  tasmi retinici (1826), l'immaginazione virtuosa tocca il  suo apogeo allorché segue le stesse leggi delle metamor-  fosi naturali, e diventa pertanto intuizione, pensiero an-  corché non discorsivo: quello grazie al quale Goethe giun-  se alle sue scoperte di osteologia, di botanica, di scienza  dei colori, facendo sî che la sua immaginazione, discipli-  nata a non concedersi alcun arbitrio, ma a evolvere se-  condo le leggi immanenti all'oggetto immaginato, vedes-  se le fasi attraverso a cui necessariamente dovevano essere  passati lo scheletro della specie o la foglia della pianta    86 ELEMIRE ZOLLA    o la combinazione di luce e tenebra. Questa sorta di im-  maginazione sa ben discernere e stampare materialmen-  te sulla retina il volto che un vegliardo ebbe da ragazzo  o l’alzarsi della spina dorsale da orizzontale a perpendico-  lare rispetto alla terra o il suo arricciarsi all'estremità a  formare il cranio, il lento modificarsi della testa della rana  attraverso tutte le varietà di fisionomia umana, dalla ta-  rata fino alla schietta e classica.   Mueller richiama un frammento di Goethe in partico-  lare, Lo scheletro dei roditori, del 1824:   “Nel suo insieme, la specie dei roditori mostra tenden-  ze originarie bene equilibrate; le dimensioni del corpo  permangono misurate, l'organismo è sensibile alle sva-  riate influenze grazie ad una plasticità che si offre a tutte le  possibilità.   “Questa variabilità delle forme potrebbe attribuirsi ad  una dentizione incompleta, relativamente imperfetta,  benché robusta. Grazie ad essa, la specie dispone d’una  mezza libertà nella creazione di nuove forme che posso-  no perfino rasentare il deforme mentre nelle bestie sel-  vagge, che hanno una dentatura compiuta, con sei inci-  sivi ed un canino, ogni deformazione del tipo diventa im-  possibile.   “A riflettere seriamente su codesto fenomeno, come  farà un onesto scienziato a non rimanete disorientato  da tali variazioni che possono passare dalla forma alla  deformità per tornare quindi alla forma? Infatti noi crea-  ture limitate preferiamo spesso un errore stabile ad una  verità in movimento. Tuttavia in questa vasta estensio-  ne proviamo a disporre qualche gradino. Taluni animali  come il leone, l’elefante, traggono il loro carattere dal-  l’importanza che assumono le loro estremità. Qui credia-  mo di vedere la possibilità per l’uomo di raggiungere la  statura eretta nella sua forma più pura. Ora, ciò che  colpisce nei roditori, è che questa tendenza in essi pro-  voca uno squilibrio.   “Ma per apprezzare queste metamorfosi nella loro am-  piezza e per identificarne l’origine, ci conviene ravvisare    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 87    l’influsso dei quattro elementi sui vari tipi di roditori, alla  buona maniera antica.   “Nell’acqua troviamo il castoro, che ricorda il maiale,  e costruisce sulle rive delle acque correnti i suoi edifici.  Altre specie si cacciano nella terra per dissimularvisi, te-  mendo la presenza dell’uomo e d’altre creature diverse  da loro. Il roditore che vive alla superficie della terra si  muove a balzi e saltelli, ed è allora che assume la po-  sizione eretta, fino a poter correre sui due piedi con sin-  golare rapidità. Nelle regioni del tutto aride, sotto l’influs-  so dell’aria e della luce, egli diventa di un’estrema mo-  bilità, si sposta e agisce con la massima agilità fino a far  salti che paiono dei voli.”   La fantasia e il pensiero qui sono uniti strettamente,  come cane e cacciatore, non c’è alcuno scarto fantastico,  la proliferazione stessa delle immagini è nient’altro che  lo sviluppo logico dell'idea espresso geroglificamente.  Quale distanza dal morboso asservimento di Werther o  dal compassionevole cedimento di Ottilia.   Ma l’educazione dell’immaginare che Goethe propone  non è affare di piccoli accorgimenti, di esercitazioni in-  teriori più o meno costanti, per quanto questi ci vogliano;  per individuare le metamorfosi delle forme bisogna se-  guire due orme: osservare anzitutto senza distrazione  ogni fenomeno, sapendolo richiamare alla sua genesi, alla  sua specie, senza mai abbandonarsi a divagazioni o ca-  pricci, e, soprattutto, ricordare sempre che le metamor-  fosi delle forme si spiegano a partire non già dalla loro  origine ma dal loro fine, non dall’inizio materiale e stori-  co ma dall’apice perfetto: le metamorfosi dello scheletro  si spiegano a partire da quello dell’uomo di Prassitele,  quelle della pianta (radici, stelo, boccio) dalla forma del-  la foglia; l’imperfetto è un momento del perfetto. Per-  ciò bisogna educare la fantasia a stravolgersi tendendo  non già all’informe, bensi affisando soltanto forme per-  fette. La sua natura corrotta la porterebbe al movimento  contrario, a baloccarsi con rifiuti e capricci, a frugare  nei bassifondi e sottoboschi, in desideri e paure; invece,    88 EI ©MIRE ZOLLA    distogliendo lo sguardo da tutto ciò, imparando a schivar-  lo e a trattenersi sugli spettacoli di augusta pienezza, la  fantasia sarà allenata a vedere in rapporto a questi, pro-  spetticamente, tutti gli altri, compassionando senza troppo  indugiare, mettendo ogni cosa al suo posto, al suo grado  di sviluppo, non solo discorsivamente, ma visivamente;  vedendo sorgere come da un lento vortice il bene dal  male, l’anziano dall’imberbe, l’uomo dalla belva, il frut-  to dallo stelo e viceversa. Questa è la sola arte che difen-  da dal disordine e sarà infatti ignorata dai romantici, che  ridurranno la fantasia da mansueta e attiva ancella a im-  petiosa Megera.   Le forme pure accanto alle quali è concesso di far so-  stare l'immaginazione, che nell’atto di fermarsi in tal  modo diventa contemplazione, sono designate in Goethe  da una raggiera di aggettivi tematici, da un alone verbale:  schaiimend, glinzend, gliibend, segnend (abbagliante, fulgi-  do, ardente, benedicente) che è corrispettiva quasi sem-  pre, nella persona che riceve la presenza augusta, ad  un’altra raggiera: bheiter, sebnend, saugend, jauchzend  (sereno, anelante, suggente, esultante). Questa abitudine  stilistica sarà propria anche di Holderlin, nel quale gli ag-  gettivi prediletti a designare il divino, cioè la compiutezza  e l’originarietà, sono bold e segnend, né lo stile può  staccarsi dalla cosa stilizzata; in Holderlin fu uguale il  pathos della purezza, della fantasia abitata soltanto da  figure eccelse, ma in lui era addirittura innato, non abbi-  sognò di pedagogia.   Il poeta, secondo il Wilbelm Meister, nutre dal pro-  fondo del cuore le radici della pianta che fiorisce in sag-  gezza: “e mentre gli altri uomini sognano da svegli e sono  tormentati dalle paurose immagini che suscitano i loro sen-  si, il poeta vive, desto, il sogno della sua vita e gli avve-  nimenti più strani sono per lui passato e avvenire in-  sieme”, parole che s’addicono a Holderlin per eccellenza.    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 89    Eredi di questa dottrina goethiana della fantasia (0, piut-  tosto: dell’ingegno plastico) furono assai pochi; intravide  il principio su cui essa poggiava Gérard de Nerval quando  tracciò questa nota tra le molte rimaste fuori dalla stesura  di Aurélia:   “Nutrirsi d’idee pure e sane per avere sogni logici.  Guardatevi dall’impurità che rende feroci gli spiriti buo-  ni e attira le divinità fatali. Quando i vostri sogni sono  logici, sono una porta aperta, d’avorio o di corno, sul  mondo esterno.”   È un antico principio tradizionale che l’uomo sia re-  sponsabile dei suoi sogni, tremendi allorché egli attraversi  la fase purgatoriale, limpidi messaggi e profezie allorché  sia giunto alla quiete. Ogni trattato d’ascetica ripete che  una veglia non contaminata da fantasticherie illimpidisce  la notte e gli antichi conoscevano, nei templi d’Esculapio,  l’arte di provocare sogni terapeutici grazie a cerimonie  purificatorie e a preghiere. Il teologo secentesco Juan Ca-  ramuel affermava in una lettera ad Athanasius Kircher:   “Chi dorme può talvolta peccare non soltanto a causa  della precedente libertà, cosa che parecchi ammettono,  ma anche a causa della presente libertà',” perché nei so-  gni talvolta si esercita l’intelletto.   Henrik Steffens, il norvegese autore di favole filosofi-  che e autentico erede di Goethe scrisse:   “La riflessione che vuole cogliere se stessa partendo da  se stessa, la coscienza che non cessa di riflettere se stessa  produce una veglia eccessiva, una morbosa separazione  da ciò che vi ha di puramente positivo nel sonno... Ed  è cosî che la coscienza morbosa dei tempi moderni è es-  sa stessa un dormiveglia, una fantasticheria crepuscolare  che non è già il vero sonno ma la sua caricatura.   “È questa veglia sognante che impedisce il vero so-    ! Carta XIII, Revista de filosofia, Madrid, t. XII, n. 44.    90 ELEMIRE ZOLLA    gno interiore, il profondo ritorno dell'anima nella pie-  nezza della sua esistenza interiore, esattamente come il  sogno di pieno giorno può turbare la veglia. Questi tur-  bamenti sono legati l’uno all’altro indissolubilmente e non  concedono che la profondità infinita del Tutto getti la sua  luce nell’esistenza individuale della veglia, né che la ric-  chezza infinita dell’esistenza individuale rischiari di riman-  do la profondità notturna del sonno. Il significato pro-  fondo dell’esistenza ne viene soffocato ed i nostri attuali  sogni sono sogni superficiali.”   La saggezza di Goethe si stacca sulla tenebra dei suoi  contemporanei ridotti all’umzoriszzo soggettivo delle fan-  tasticherie; egli continuò a coltivare le sue doti allorché  attorno a lui la moda invincibile dettava l’ossequio al ca-  priccio personale, agli accostamenti insulsi, alla sbrodola-  tura psicologica.   Hegel doveva invano mettere sull’avviso, Hélderlin  invano offrire l'esempio d’una poesia tutta indenne dal  contagio, diafana contemplazione di oggetti puri; la Ger-  mania dei minori, cioè della maggioranza attiva, si esalta-  va ad andare in sfacelo.   Prima ancora di Jean Paul Richter, di Ludwig Tieck,  di Friedrich Schlegel, Karl Philipp Moritz, morto nel  1793 dopo una vita di vagabondaggi sovvenuta in ulti-  mo da Goethe, aveva proclamato la scomparsa delle li-  nee di separazione tra sogno e realtà. Il falso problema  dei romantici era posto: certamente le barriere possono  annebbiarsi, perché il loro nitore è opera della volontà e  basta non congedarsi risolutamente ogni mattina dal mon-  do vapotoso dei sogni per poter poi dimostrare con sfog-  gio di poetico acume che i confini sono brumosi. Comin-  cia con Moritz la smania del viaggio non più pratico o  educativo, ma incitante allo stato fantastico: la mutevo-  lezza del paesaggio, e perciò la sua indeterminatezza di  fronte all'occhio ancora non assuefatto gli sembrò un gra-  zioso specchio del caos interiore. L'impressione d’aver già    ?. Cit. in Albert Béguin, L’dme romantique et le réve, Parigi, 1956.    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 91    veduto talune cose che di fatto si scorgono per la prima  volta, l’accavallarsi dei ricordi, l’assaporare i nomi dei  luoghi come avessero in se stessi qualche magia, il rian-  dare sulla scia d’un odore per i sentieri dell’infanzia, men-  tre attorno svaria il paese, sono per lui stimoli alla con-  fusione. Nel romanzo Anton Reiser questo modo di viag-  giare per la prima volta viene decantato.   Ma è con Jean Paul Richter che si perfezionano code-  sti misteri d’iniquità.   Già la sua iniziazione, fulminante rispetto a quelle dia-  boliche tradizionali, ha in meno soltanto la coscienza pa-  lese del demonio:   “Io stavo un pomeriggio, in età ancor molto infantile,  sotto la porta di casa, e guardavo verso la legnaia, quan-  do d’un tratto il volto interno — Io sono Io — mi ap-  parve dinanzi come un lampo del cielo rimanendo poi so-  speso, luminoso: il mio io aveva allora per la prima vol-  ta visto se stesso, e per sempre'.”   Da una tale rivelazione Jean Paul trasse i precetti del-  la nuova demonologia borghese: ogni più insulsa esisten-  za sarà da adorare, ogni vita è un lungo sogno sul  quale come piante di fantasia sono dipinti e ricamati i  fiorellini dei singoli sogni d’ogni notte, com’è detto nel  suo romanzo Vita del soddisfatto maestrino Maria Wutz,  dove la bonarietà, la bonomia, il lezio che si pretende de-  licato compongono il primo capitolo della storia del  Kitsch. Jean Paul scriveva a Baader che tutto quanto  ci s'immagina è reale: “ciascuno potta in se stesso la sua  sonnambula di cui è lui stesso il magnetizzatore”. Ora  è proprio della strega tener con sé un essere magnetizzato,  uno spirito asservito e Jean Paul trasferisce in se stesso co-  desto rappotto da ipnotista a vittima più o meno veggen-  te. E il ricordo dei tempi religiosi quando gli uomini pii  tentavano di ottenere dentro di sé una calma assoluta in  cui potesse risuonare il Verbo, viene da lui sovrapposto  ai suoi empi esercizi: “tutte le nostre azioni sono della    ! Trad. di Elena Croce.    92 ELÉMIRE ZOLLA    specie sonnambolica, cioè risposte a domande, e siamo noi  a interrogarci... Dio nel cuore: questo è un fenomeno del  tutto sonnambolico. Lo stato di veglia non ne serba me-  moria”. Non stupisce che, avendo cosî scambiato la quie-  te, che l’uomo devoto attinge dopo aver stroncato in sé  il germe della fantasticheria, con la resa alla fantastiche-  ria, egli spacci il suo vizio per rapporto con Dio, e da  questa frode essenziale proviene la freddezza diabolica  che senti sotto le elargizioni di intenerimenti. Egli è “sen-  za pietà né crudeltà'” e ondeggia, com’è norma del Kizsch,  fra trame intricate, mirabolanti di chiaroscuri (il roman-  zo Titan) e idilli domestici dove le più miserande incom-  benze o piccinerie della famigliola borghese vengono esa-  sperate, messe in piena luce, incipriate (Siebenkés). L’av-  ventura fantastica e la soddisfatta prigionia nella vita  quotidiana fatta di scherzetti, dispettucci, rabbiette, sdilin-  quimenti, carezzine: i due poli dell’orrore borghese, che  la poesia non poteva e non doveva toccare, pena la sua  agonia, come invano avvertiva Hegel nelle lezioni di este-  tica. Che questa sia la nuova demonicità parrebbe inau-  dito e puramente metaforico, tanto il demonio ha curato  di ammantarsi di melensa trasognatezza, ma a poco a poco  vedi affiorare nel Kifsch tutti i tratti stregoneschi, squalli-  di come mai, diacci come sempre: dal rapporto con la  marionnette o il diableteau ovvero con la sonnambula,  che ormai è la propria immaginazione, fino al sadismo.   Jean Paul defini l'umorismo “alchimia del cuore” gra-  zie a cui le cose piccine sono contrapposte alle grandi e  queste a quelle, “perché dinanzi all’infinito tutto è uguale  e Nulla”; ma che cosa intendesse per infinito egli svela in  un altro passo: “Ciò che i campi distinti della natura ne-  gano al nostro senso dell’infinito, gli concedono i campi  elisi ondeggianti e nebulosi della fantasia.”   Ma c'è una macchina politica che sfrutta codesti campi  elisi? Colui che colse il nesso occulto tra fantasticheria e  spirito rivoluzionario e pertanto tra innocente sogno e    ! Elena Croce, in Quaderni della Critica, VII.    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 93    Terrore fu Georg Biichner; la scoperta gli arrise per un  baleno, approfondendo il personaggio di Robespierre in  La morte di Danton (del 1835), e non gli valse a fermare  dentro di sé l’orribile tormento del progresso perpetuo,  della moda che è la demonicità propria dell’uomo moderno  (Herzen paragonò la mente dell’uomo moderno, che vive  nel suo tempo e per il suo tempo, ad una ghigliottina ope-  rosa senza tregua, il cui lavoro viene interrotto soltanto  dal fantasticare). Ecco le parole del Robespierre di  Biichner:   “Io non so cosa in me stesso inganni l’altra parte di  me... La notte respira pesante sopra la terra e si rivolta in  un sogno confuso. Pensieri, desideri appena presagiti, ar-  ruffati ed informi, che alla luce del giorno s’eran ritratti e  nascosti spauriti, ora acquistano forma e s’insinuano nella  silenziosa dimora del sogno. Aprono le porte, guardano  dalle finestre, si fanno quasi di carne, le membra si sten-  dono nel sonno, le labbra mormotano. E non è la nostra  veglia un sogno più chiaro? non siamo forse dei sonnam-  buli? e il nostro agire non è forse come quello del sogno,  solo più netto, più determinato, più concluso? Chi ci vor-  rà rimproverare per questo? In un’ora lo spirito compie  più atti di pensiero di quanti non possa realizzare in anni  il pigro organismo del nostro corpo. Il peccato è nel pen-  siero. Se poi il pensiero si traduce in atto, se il corpo l’ese-  gue, è puro caso'.”   Biichner, se deve concedere al prototipo del progressi-  sta in buona fede un attimo di decenza, gli fa barlumare  alla mente l’antica saggezza che nel Macbeth Banquo cosi  compendiava:    “Assai spesso, per piegatci al nostro danno,   Gli strumenti delle tenebre...   Ci vincono con oneste inezie, per farci scivolare  Nelle più abissali conseguenze.”    ! Trad. G. Dolfini.    94 ELÉMIRE ZOLLA    I lumi del secolo XVIII, l’idea del progresso e dell’ot-  timismo e della fede nell’uomo, sono le fosforescenze che  si levano sopra il pattume rimescolato dalle streghe che  aspettano al varco l’ingenuo e sventurato Macbeth.    La forma dei vari generi viene corrosa dalla fantastiche-  ria che fa proliferare come cancti le narrazioni, svuota di  intreccio le poesie, introduce dovunque certi suoi motivi  fissi, le immagini sacre del suo culto quali le bambole  e i meccanismi misteriosi, che per il réveur si confon-  dono col suo prossimo. Achim von Atnim è ammalato  forse quanto Jean Paul, ma più di lui consapevole che  il male è un male, più risoluto nel trattarlo senza troppa  compiacenza, perciò più vicino alla guarigione. Del mono-  logo interiore, o flusso del preconscio, largheggiò e non  ebbe pudore dell’incontinenza fantastica (l'immaginazione  spiritualizza la materia, è mediatrice fra noi ed i mondi  superiori, egli ripete con Jean Paul). Le sue trame sono  sfilacciate, talvolta le pagine vagano alla deriva. Ma ogni  tanto egli prova orrore per ciò che lo tiene affascinato, e  nella Principessa Dolores il protagonista, il Conte, prova  raccapriccio allo spettacolo d’uno scienziato “completa-  mente solo, inselvatichito nei suoi sogni... prossimo insie-  me al cielo ed all’inferno e incapace di operare una scelta”.  L'abbandono al sogno consegna alle assurdità, ai mostri,  alla sperimentazione con macchine funeste; questo nesso  Arnim lo colse assai bene, abbagliato ma lucidissimo.   Con Hoffmann si vive già in un mondo che ha accetta-  to la fantasticheria come suo elemento, egli non curerà  tanto la sdilinquita celebrazione del fantasticare, ma tesse-  rà fiabe sul mondo diviso tra fantasticheria e percezione,  donde i continui umoreschi salti da un ambito all’altro  (quello in cui i soldatini di piombo sono guerrieri e quello  in cui la realtà è normale), che sostituiscono la sorpresa  che un tempo era ottenuta con soluzioni avventurose; in    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 95    lui sono tematici lo specchio o il cristallo', oggetti sacri che  paiono simboleggiare, agli occhi del romantico, l’esaspera-  zione dell’io, e pertanto il rimuginare sulle proprie qua-  lità, aspirazioni, tendenze, nonché lo sdoppiamento fra  colui che vive trame immaginarie e l’altro che assiste alla  recita. Quando Hoffmann vuole designare il momento su-  premo di qualche personaggio, lo fa entrare in un uni-  verso dove le sensazioni delle cinque specie si fondono,  dove (in Kreisleriana) i garofani rossi sono associati ad  un suono di corno di bassetto oppure (nello Schiacciano-  ci) profumi d’arancio sono mischiati a mandorle e zibib-  bo, e voci sussurranti o giubilanti alla vista di scimmiotti  con giubbe rosse. Anche gli antichi misteri nel momen-  to supremo dell’iniziazione conducevano all’estasi inse-  gnando la lettura simultanea delle sensazioni fra loro cor-  rispettive sui cinque diversi piani: l’azione mimica e dan-  zata corrispondeva cosî a un canto, a un racconto mitico,  a una visione di certe forme e colori, all’ingestione di certi  cibi e bevande, tratto a tratto. Era, questo, un modo di  apprendere con tutta l’anima e tutto il corpo i rapporti  segreti per cui la gamma dei colori era sovrapponibile a  quella dei suoni, a quella degli odori e via enumerando,  secondo tavole di traduzione dei vari mondi: il sidereo,  l’aereo, l’acquatico, il terrestre, il vegetale, l’animale. Ma  le corrispondenze romantiche sono tutt’altra cosa: gratui-  te anzitutto, perché è smarrita la conoscenza dei testi an-  tichi (e poteva bastare a ricostruirli la lettura di Cornelis  Agrippa von Nettesheim o di Athanasius Kircher o del-  l’abate Tritemius, ma i romantici sono di erudizione vaga),  e anche diaboliche, perché scimmiottano i misteri divini,  dandone l’esteriorità, cioè la fusione dei cinque sensi  però priva dell’essenza: la rigorosa legge della trasposi-  zione, che viene sostituita dal suo contrario, la mescolan-  za di un ordine con l’altro. In Kreisleriana Hoffmann after-  ma:    1 R. Miihler, Liebestod und Spiegelmythos, in Dichtung der Krise,  Vienna, 1951.    96 ELEMIRE ZOLLA    “Non tanto nel sogno quanto nel delirio che precede  il sonno, e specie quando ho ascoltato parecchia musica,  colgo un accordo fra colori, suoni e profumi. Mi sembra  allora che tutti si palesino allo stesso modo misterioso,  nella luce del sole, per fondersi poi in un meraviglioso  concerto.”   Codesto stato lo ritrovi, ormai endemico, nelle lettere  di Riccardo Wagner a Cosima:   “Devo trasportare la mia vita intera sul piano dei so-  gni. Tutto anderà a posto e riuscirò a scrivere tutte le  mie opere, se non sarò strappato al mio sogno, di cui il  mondo è lo scenario. Non ne devo vedere la realtà...  Ti chiudo con me in questo sogno, mia Cosima, resta  sempre presso di me, sempre con me, nel mio sogno.  Soffrire sî, però sempre sognando! Non parlare mai più  dell'amore, neanche del nostro, ma amare e sognare. Ed  in questo sogno creeremo ciò che cullerà il mondo nei  suoi sogni. Sarà meraviglioso morire, scivolare dal sogno  nel sonno e affondarvi” (3 settembre 1865). Assai più che  nella Sinfonia fantastica di Berlioz infatti scopri nei pro-  cedimenti ipnotizzanti della tecnica wagneriana il corri-  spettivo musicale dei sortilegi onirici di un’Europa tri-  belle a Goethe. Ed i cromatismi del primo Schonberg  o di Berg protraggono lo stato morboso fino alla mera-  vigliosa morte della musica.   L’olandese volante era stato concepito da uno spunto  del caposcuola dei Sognatori romantici, Heinrich Heine.  Già in Heine l’erotismo sempre serpeggiante è un’ecci-  tazione immaginativa che accresce l'ambiguità dei senti-  menti, suscitando scene macabre o cupe; alla fine delle  Notti fiorentine (1836), il protagonista e narratore ode  fra sé e sé una melodia frullante e ronzante, e racconta  una sua lontana notte d’amore con una tal damigella Lau-  renzia: “mentre immagini grottesche e terrificanti mi pas-  savan dinanzi agli occhi con indisponente rapidità, come  giochi d’ombre, sentivo madamigella Laurenzia respirare  sempre più affannosamente. Un brivido freddo le inti-  rizziva tutto il corpo e come sotto dolori atroci si torceva-    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 97    no le sue belle membra. Alla fine, flessuosa come un’an-  guilla, mi sgusciò di tra le braccia”. Ella piglia a ballare  una pantomima a occhi chiusi, spettralmente, rappresen-  tando i dolori della sua infanzia. “In verità quella scena  non era affatto piacevole per me. Ma l’uomo s’abitua a  tutto. Ed è perfino possibile che quel che v’era d’indispo-  nente in quella donna le aggiungesse un fascino speciale  e mescolasse una tenerezza paurosa alle mie sensazioni...”   Il fascino, di specie tutta fantastica, di codesta donna  sta nella sua simiglianza ad una statua, ad una morta,  ad un sogno. Heine prelude al racconto d’amore con  questa allocuzione alla lettrice: “Penso che lei non abbia  pregiudizi banali, in fatto di sogni; le apparizioni notturne  hanno senz’altro tanta realtà quanto le forme ben pi roz-  ze che di giorno possiamo toccare con mano e alle quali  non di rado c’insudiciamo'.” Come l’amore anche la mu-  sica in Heine diventa un ondeggiare di sogni: la si ascolta  per delirare sulla sua traccia.   In Ludwig Tieck il tema dello specchio, fonte di rad-  doppiamento e di capovolgimento dei rapporti, fu impe-  rioso quanto quello della statua in Heine, fin dal primo  romanzo, William Lovell, dove il mondo è smorto e bigio,  la fantastichetia vivace: la sinistra, come allo specchio, di-  venta la destra e tutto sembra immutato. Goethe ha tut-  tavia lasciato qualche traccia, e benché Tieck si senta  attratto dagli stati sognanti, tuttavia gli echeggiano in  mente gli avvedimenti della saggezza, e li pone sulle lab-  bra di Clara in I/ superfluo della vita: “Possiamo fanta-  sticare, abbandonarci al sentimento e al presentimento,  sognare ed essere spiritosi, quando l’arida ragione abbia  educato il nostro talento simile ad un puledro.” Solo allo-  ra. Ma chi non si riterrà già educato?   La stessa avvedutezza emerge in una lettera di Novalis  del 1799 a proposito del famigerato ma sconnesso e fanta-  sticante romanzo di Friedrich Schlegel, Lucinde:   “L’immaginazione predilige quanto c’è di più immora-    ! Trad. Enrico Rocca, Milano, 1933.    7. - Storia del fantasticare.    98 ELÉMIRE ZOLLA    le... Il sogno e l'immaginazione sono il nostro bene più  personale: destinati tutt'al più a due persone e non di  più... Il sogno e l’immaginazione sono fatti per l’oblio.  Non ci si deve arrestare ad essi.”   Ma ormai questo avvedimento viene pronunciato traso-  gnatamente; spadroneggia la fantasticheria fin nell’intimo  delle forme, e non paghi di straziare il romanzo con di-  gressioni insensate, con scherzi smancerosi, i romantici te-  deschi si creano un genere tutto loro, la fiaba. E ancora  una volta l’usurpazione è diabolica: come la fiaba classica  e popolare era stata densa di significati mistici e tramite  di comunicazioni morali travestite, cosî la fiaba romanti-  ca sarà del tutto priva di simboli che non sieno banali  o indefiniti, coltivata soltanto perché è un genere ormai,  nel mondo moderno, spaesato, e perciò, all’apparenza,  gioco fantastico in cui, come doveva dire Tieck nel Phar-  tasus, la rappresentazione ha da essere “come una musi-  ca soavemente fantasticante” (sanft fantasierende). La fia-  ba di Goethe è un travestimento di dottrine gnostiche e  massoniche simile al libretto del Flauto magico (nei Di-  scorsi di emigrati tedeschi, il Serpente verde), perciò di na-  tura ancora tradizionale, laddove i romantici sfrontata-  mente vagheggiavano l’insensatezza, l’orecchiabilità, le de-  lizie puramente foniche: componevano esercizi per attin-  gere stati deliranti. L’idea che una parola possa mai essere  bella di per se stessa, che un suono sia pit grazioso del-  l’altro introduce il capriccio della paranoia nella vacuità  della schizofrenia.   Nella sua Estetica Hegel denunciava tali suicidi pet  fantastichetia, mentre nei suoi frammenti dell’Atbendur  Friedrich Schlegel componeva l’estetica del suicidio  estetico.   “Moderno, interessante” furono, per Friedrich Schle-  gel, le lodi da sostituirsi a “bello”; egli patrocinò la  combinazione di vari generi e la mescolanza della poe-  sia con la prosa, affermò che l’essenza dell’arte moderna  è il suo divenire, il suo rinvio al futuro, precedendo Hei-  degger, e osò scrivere: “Il filosofo deve parlare di se stes-    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 99    so, al pari del poeta lirico”; nel 1800 egli già elogia l’arte  come gioco e ironia, o, francamente, come buffonata ossia  coscienza del caos che si unisce alla coscienza di averne  coscienza e infine, con parola decisiva: come manipola-  zione. In lui trovi l’elogio della “poesia informale” e “in-  conscia” sparsa nell’alma natura, dell’immaginazione ma-  lata, della “lentissima dissezione di voluttà innaturali... di  impotenze sensuali o spirituali”. Friedrich Schlegel era un  pensatore squinternato ma sensitivo come una cartoman-  te; oggi riesce illeggibile da quanto è bolso. Era pertanto  nel suo tornaconto patrocinare, come fece, la critica d’im-  pressione, nonché la critica come polemica. Fu lui a ordire  l’intelaiatura d’ogni posteriore avanguardia. Egli propo-  neva, nel Discorso sulla mitologia, di aspettare che dal  caos graziosamente accettato scaturisse una nuova mito-  logia, nata non dal mondo sensibile ma dall’arte stessa.  Invano Hegel doveva confutare questo coacervo di parole  d’ordine micidiali; con Hegel per l’ultima volta si osserva  il panorama delle varie atti secondo uno spirito oggettivo,  secondo un gusto.   Purtroppo in seguito, quand’anche si osi ribellarsi alle  asserzioni provocatorie e narcotiche di Friedrich Schlegel,  il gioco è già fatto, qualcosa sarà ormai inafferrabile, la  totalità smarrita. Sarà ripetuto, fino ad affatturare tutti, il  ritornello delle streghe del Macbeth: “fair is foul and foul  is fair”.   Hegel nell’Estetica osservò a uno a uno i segni d’un  futuro nefasto all’arte.   Lo Stato, dopo la codificazione e l’istituzione dell’ana-  grafe, toglie la sostanza agli individui perché nello Stato  si “suddivide il lavoro per l’universale, come nella società  si fraziona l’attività mercantile”; perciò, meglio o peggio  che ciò sia, ne viene scalzata l’arte, che poggia sull’identità  dell’universale e dell'individuo, quale esisteva nei tempi  antichi, quando il legame sociale non era una “relazione  legale fissa e precedente che costringesse a necessità”, tal:  ché l’uomo, anche se vassallo, formava una totalità con  i suoi atti. Noi esigiamo la consapevolezza e deliberazione    100 ,ELEMIRE ZOLLA  per imputare un atto a chi lo compie, ma Edipo non di-  stingueva fra sé e il proprio destino, fra mire soggettive  e fatto oggettivo. “Nello sviluppo di un’azione moderna  ciascuno incrimina tutti gli altri e rigetta da sé quant'è  possibile la colpa” e cosî ancora si procura di scansare  la colpa degli avi che un tempo gravava naturalmente  sui nipoti. Questo distacco dell’individuo dal suo destino  non può procedere oltre un certo segno senza levar la  terra di sotto i piedi all’artista, che viene defraudato per-  fino di quel genere che sembrerebbe dover restare immu-  ne, non avendo rapporto con la società, l’idillio, “poiché  oggi quella semplicità domestica e campestre nel senti-  mento dell’amore o nel gustare alla libera un buon caf-  fè, è di pochissimo interesse”, talché Goethe dovette  collegare il suo Hermann e Dorothea alle vicende stori-  che per evitare che si sciogliesse nella scipitaggine.  Quanto alle altre forme di racconto, in tutte le arti,  il protagonista dev'essere un uomo regale “e non per  amor dell’aristocrazia o delle distinzioni, ma a causa della  perfetta libertà di volere e agire che si trova attuata nel  concetto di monarca”, salvo nel genere comico, che si  attaglia a gente impedita. Se in Shakespeare vi sono alti  personaggi di rango basso è perché grazie allo stato di  rivolta sono affrancati, principeschi di fatto. E se ci si deli-  zia di quadretti di genere olandesi o di ragazzotti mendi-  chi del Murillo è perché nei primi c’è una “risvegliata li-  bertà spirituale e vitalità” tenuta nei giusti limiti dalle  dimensioni stesse dei minuscoli quadri, che non preten-  dono di appagarci interamente; quei mendichi d’altro can-  to non son tali se “seggono al suolo calmi e beati, quasi  Dèi dell'Olimpo: non parlano, non agiscono, sono uo-  mini d’un pezzo, senza noia né inquietudine; e su que-  sto fondamento di ogni abilità si ha concetto che di questi  fanciulli si possa far tutto”. Ma guai a chi voglia inscena-  re le “storie domestiche quotidiane”, “i lamenti del pa-  dre con la signota, coi figli e con le figlie, con i sala-  riati quanto alle spese, la dipendenza dai ministri e gli in-  trighi dei camerieri e segretari come pure la bisogna della    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 101    signora con le serve della cucina e le care, delicate cosuc-  ce delle signorine nelle stanze intime”, tutto ciò fa pro-  vare ribrezzo come leziosa “voluta naturalezza”.   Nei tempi moderni un magistrato è una macchina e  “ciò che i magistrati aggiungono di loro, dolcezza di ma-  niere, avvedutezza e via dicendo, non è cosa principale  e contenuto sostanziale, ma indifferente e accessoria e gli  stessi capi di Stato e generali non hanno mai potere so-  stanziale”; l’interesse per il personaggio diventa mera cu-  riosità di vedere “come gli vanno le cose”, senza rapporto  con le potenze oggettive: il diritto, il costume; la stessa  rivolta o vendetta contro la società “racchiude l’ingiusti-  zia che vuol reprimere”.   Questa condizione suscita l’ironia. Ironicamente si  eleva a petsonaggio la miseria del cuore che desidera sen-  za volere, che fantastica o si compiace delle minime cose  quotidiane ed insulse, e poi si ironizza su ciò che trascende  questa trivialità. Friedrich Schlegel, emanando le norme  di questo atteggiamento, e chiamandolo poesia della poe-  sia, fu il primo a promuovere la dissoluzione delle arti,  essendo, nell’epigrafica sentenza di Hegel, “la poesia del-  la poesia nient'altro che la pit liscia prosa”.   Alla dottrina hegeliana dell’estinzione dell’arte per effet-  to dell'ironia romantica si è sempre opposto un bonario  e becero: “Tant'è: vedi se dopo è morta.” (E magari  nel frattempo l’ironia romantica è diventata una mecca-  nica distruzione senza neanche l’ombra d’un sottiso, s'è  fatta, col cubismo, priva d'umore, ebete.)   Goethe e Hegel sono i solitari censori dei loro tempi  già moderni, quando, come suonava il verso di Lamar-  tine, la nuit sariglotait pleine du bruit des réves. Dalla  loro avevano la tradizione immemoriale, la forza della ra-  gione, la dimostrazione poetica o speculativa, dalla par-  te degli avversari baluginava lo splendore del diavolo, la  seduzione dell’arbitrio presentato come ardimento; quel  barbaglio da solo spiegherebbe però soltanto un momen-  taneo traviamento: l’errore riusciva a diventare istituzio-  ne, forza sociale perché usava l’antichissimo accorgimento    102 ELEMIRE ZOLLA    satanico di rivolgersi agli esseri più fragili facendone mas-  sa. Costruire un poema è arduo, lasciarsi portare dall’onda  dei suoni carezzevoli o eccitanti e dar nome di fiaba o  poema in prosa al risultato, abbastanza facile. Costruire  con blocchi di realtà, con situazioni verosimili e credibili,  in lingua solenne un romanzo è impresa da fiaccare il  miglior conoscitore del cuore, ma lasciare libero campo  alle stravaganze quotidiane o fantastiche, atruffare la vi-  cenda e poi darsi l’aria di riderne, è un esercizio aperto al-  l’uomo pit vano.   La congiura degl’inetti scalza cosî le norme dello scri-  vere (o del dipingere o dello scolpire o dell’edificare), e  rinfaccia a chi procuri di restar fedele d’essere accademico.  E poiché dei molti che studiano nelle accademie pochis-  simi hanno un destino creativo, non ci vuole molto a  scoraggiare la benintenzionata maggioranza. E poi gli avan-  guardisti fantastici hanno un punto di vantaggio: la psi-  cologia più complicata, che scandaglia sub limine conscien-  tiae. Anche questo è un dono diabolico perché rimestare  nelle tenebre presuppone il vizio dello sdoppiamento e  l’esasperazione dell’io, che sono frutti del fantasticare: un  autore classico non ha bisogno di tali contorsioni per far  agire nel modo più naturale i suoi personaggi, anche per-  ché mette in campo uomini troppo occupati a vivere per  fantasticare e non si perde ad analizzare gli sventati.   D'altra parte il lavoro industriale, come notava Saint-  Simon, richiedeva una mescolanza di azione e riflessione,  e il carattere del nuovo tempo era, pertanto, l’autoco-  scienza; viene cosî dato un avallo storico all’illuminazione  famigerata di Jean Paul: ogni atto nel nuovo clima de  v’esserte pianificato, deliberato, recitato. Se queste erano le  tendenze implicite del lavoro industriale, se cioè esso sug-  geriva tali movimenti dell’anima, il romanticismo che esal-  tava l’io, lo sdoppiamento e la fantasticheria, preparava  proprio l’adattamento alle nuove condizioni tutte artifi-  ciose, dove ogni atto era voluto. La società frammentante  era la naturale patria di uomini frantumati. Tutti questi    GOETHE E LA FANTASIA TEDESCA 103    malanni interiori venivano chiamati, con improprietà, da  quanti li sdegnavano: cerebralismo, intellettualismo. An-  cora oggi si suole chiamare “intellettualistica” un’avan-  guardia che è la rinuncia ad ogni intelligenza rettorica o  logica.    LA FANTASTICHERIA DELL’ISTINTO    L’uomo che fantastica è vittima designata dello sdop-  piamento, e tutto il romanticismo è ossessionato da que-  sta minaccia d’una perdita assoluta della propria identità;  Andersen dedicò all’ombta che si stacca dall'uomo fino a  diventare una creatura autonoma una fiaba sinistra e Ste-  venson raffigurò la resa al fantasticare come vero e pro-  prio avvelenamento che estrae dall'uomo il demonio; il  dottor Jekyll, dopo aver ingerito la pozione che trasfor-  ma il suo doppio nel suo stesso volto, dice:   “C’era qualcosa di strano nelle mie sensazioni, qual-  cosa d’indescrivibilmente nuovo, e, per la sua stessa no-  vità, incredibilmente dolce. Mi sentivo più giovane, leg-  gero, felice quanto al corpo; interiormente provavo una  spensieratezza inebriante, sentivo una corrente di disot-  dinate immagini sensuali in turbine nella mia immagina-  zione, uno sciogliersi dei vincoli d’obbligazione, una sco-  nosciuta ma non innocente libertà dell'anima. Seppi su-  bito, al primo alito di questa nuova vita, d’essere più mal-  vagio, dieci volte più malvagio, venduto schiavo al pec-  cato originale; ed il pensiero di ciò mi diede forza e pia-  cere come un vino. Stesi le mani, esultando alla freschezza  di tali sensazioni; e nel farlo m’avvidi subitamente d’esse-  re diminuito di statura.”   Il dottor Jekyll ha vissuto secondo le regole della so-  cietà, da buon fariseo, ma senza mai purificare il cuore,  senza custodite i suoi pensieri: questi alla fine chiedono  d’essere manifestati e attuati. Il borghese è vissuto ormai  per un secolo con licenza interiore e severità esteriore, it-    106 ELEMIRE ZOLLA    religiosamente ed eticamente; nel nuovo secolo erediterà  la pena di questo sdoppiamento.   Morte a Venezia di Thomas Mann, il monumento al-  l'immaginazione dell’era imperialistica, è la storia d’una  caduta nella libidine fantastica, inevitabile, quasi organi-  ca per un uomo come il protagonista, lo scrittore bor-  ghese Aschenbach, il cui equilibrio è all’incontro delle  due opposte e pari forze, l'adeguamento volitivo alla so-  cietà qual è da un verso e l’istinto dall’altro, che si tra-  ducono nei due principi letterari, la stilizzazione ed il  contenuto. Tale fu il borghese nell’era imperialistica, in  sé diviso, affidato a un compromesso ondeggiante tra la  Haltung (il contegno, con cui si finge ancora intatto l’antico  otdine delle famiglie, dei ceti, dei ranghi) e l’Urschrei,  l’Urlo dell’informe disgregazione individualistica.   Nell’equilibrio fra i due mali era concesso alla creatività  di fiorire, esilmente. Gustav von Aschenbach è uno scrit-  tore ufficiale, il suo stile s’indovina di maggior rigore  che maestà, laborioso e rifinito anche se non catnalmente,  sanguignamente perfetto: egli concepisce la spontaneità  nella sua mera astrattezza, come carica vitale e la sente  come una minaccia.   Ricevere ispirazione e impeto vorrà dire, per un tal uo-  mo, inoltrarsi fra i vapori agliacei e caprigni della volgari-  tà e poi affrontare, fremente a causa del contrasto, il mon-  do dell’ufficialità, dove il contegno dev’essere compassato e  fiero. Il contrasto che rugge nel cuore strazia e inorgo-  glisce, dà angoscia ed esaltazione, come un tradimento.    Profondo Abisso   Mondo della notte  Irrazionale cieco  Animalità oscura   Istinto odoroso di sangue  Mistica barbarie    sono alcune fra le tante denominazioni che i borghesi  credevano dotate d’un significato, e che certamente sareb-  bero parse cerebrali ad un antico: a voletne afferrare il    LA FANTASTICHERIA DELL’ISTINTO 107    senso storico occulto si rivelavano null'altro che un trasla-  to dei globi rossi, delle insegne dei bassifondi fitti di ta-  verne e lupanari, del fiddler's green, dove vigevano un lin-  guaggio misero e turpe, maniere viscide o brutali, dove ti  trovavi a sfiotare ciò che avevi imparato a borghesemente  schivare ma non a religiosamente aborrire e commisera-  re, dove poteva capitare di pigliar gusto a capovolgere  lo stile, considerando come profumi i tanfi, come raffina-  tezze le trivialità, come voluttà le umiliazioni (il tutto,  magari, se i tempi lo consigliavano, sotto colore di inte-  nerimento giacobino, di ugualitarismo sentimentale, di pro-  testa naturalistica).   Una situazione assai astrusa, che si potrebbe dire deca-  dente se la parola non fosse stata usurpata dalla massa  per designare, tutt’insieme, con la decomposizione la frut-  tificazione, con la belluria la finezza, con l’ostentazione  il gusto, con l’orpello lo stile, con il lezio la letteratura,  con lo sdegno della volgarità l’orgoglio sociale.   Perché Aschenbach è l’emblema di tale groviglio?  Egli viene incantato dalla vista d’un vezzoso giovinetto  polacco e drappeggia di sogni ellenici l’incontro, ma a  questa mescolanza di erotismo e di garbi letterari, di  immaginazione eccitante e di alibi archeologici, congiunge  l'inclinazione, più o meno involontaria, a cadere in fran-  genti sempre più volgari, causa la tendenza all’abisso che  sarebbe, secondo Mann, connaturata all’artista, ovvero, a  parlare con maggior proprietà, all'uomo fantastico che  Aschenbach è, a dispetto e non già a misura della sua vo-  cazione d’artista.   Salvo l’errore di Mann, il quale spartisce con Aschen-  bach l’illusione che esista un nesso fra perversa fantasti-  caggine e opera d’artista, il racconto è veridico da quan-  to è archetipico.   Tutta la rovina di Aschenbach proviene da un amma-  liamento: un passante gli ha colpito l'immaginazione, ed  ecco s’instaura “un nuovo e strano atteggiamento del suo  spirito: una specie d’inquietudine vagabonda, un desiderio  giovanile di paesi lontani, un sentimento cosi vivo, cosi    108 ELEMIRE ZOLLA    nuovo 0 perlomeno da lungo tempo dimenticato, che egli,  le mani incrociate dietro e lo sguardo a terra, rimase  come incantato per assaporarlo interamente.   “Una sete di viaggiare, non altro, lo aveva assalito al-  l'improvviso, che prendeva man mano proporzioni esage-  rate, diveniva passione, illusione perfetta dei sensi. La sua  brama divenne veggente, la forza dell’immaginazione...  creò una visione che gli permetteva di concretare tutte le  meraviglie e gli orrori di quel mondo multiforme, balza-  togli d’un tratto dinanzi agli occhi.   “Egli vide un paese, una paludosa regione tropicale de-  lineantesi sotto un cielo di piombo, umida, lussureggiante  e spaventosa.”   La visione di tropici in decomposizione è un emblema  abbastanza frequente dell’abisso o Grande Irrazionale. A  furia di fantasticare senza esternamente peccare, Aschen-  bach si troverà da un parrucchiere veneziano il quale, sen-  za quasi neanche chiedergli il permesso, gli truccherà la  faccia.   Il tanfo di carbolo, di detriti lagunari, di peste, sono le  manifestazioni sensibili della malattia dell’immaginazione  che è poi, nel sogno finale e preagonico, svelata come una  ossessione fallica: il sogno del sogno. Come Rimbaud or-  mai Aschenbach “cherche lui-méme, aiguise en lui tous les  poisons... Ineffable torture où il devient entre tous le  grand malade, le grand criminel, le grand maudit.”   David Herbert Lawrence era agli antipodi di Aschen-  bach: ben scarso stilista, a immagini brividanti ma di tra-  sandata determinazione; eppure anche lui celebrò il culto  del grande Abisso che la civiltà industriale vorrebbe col-  mare di detriti. Alla fin fine la sua immaginazione erotica si  dimostra assai più forte della sua volontà di tornare alla na-  tura. La sua fantasticheria oscena più riposta era calli-  pigia, cosa assai buffa, specie a causa della accigliata ideo-  logia che l’ammantava (“burning out the roots of shame”  è la frase con cui vi accenna, nel modo più ideologica-  mente pudibondo).   Che venga cercata salvezza nello stile inteso come con-    LA FANTASTICHERIA DELL’ISTINTO 109    tegno pietrificato oppure nella ribalderia plebea ed infor-  me, poco importa: dove si è più deboli ci si fa forti, il  male segreto è la fabbricazione di chimere ‘come sono il  Contegno, la Volontà ferrea da un lato e la Ferinità, la  Forza dell’Istinto dall’altro (reincarnate negli ultimi anni  in modo umbratile ma almeno chiaramente sciocco come  Costruzione e Alea).    IL MAGISTERO DI SURIN E LA FANTASIA  FRANCESE    Prima che in Francia nascesse la moda sfrontata delle  confessioni, dei diari gettati in faccia al pubblico, dei de-  nudamenti spirituali, prima che la sincerità diventasse un  ridicolo vanto invece di una premessa urbanamente taci-  ta o una componente del pudore, la tendenza a gridare  le proprie fantasticherie aveva a lungo fermentato. Jean-  Jacques Rousseau sarà il primo a proclamate i suoi vizi,  se non il primo a coltivarli. Sarà il primo a teorizzare  la delicieuse réverie, l’arte di carezzare i movimenti inte-  riori grazie a suoni monotoni come il flusso e riflusso del-  l’acqua, senza pensare, ma ‘adagiandosi sull’onda delle  figure, dei discorsi disordinati. Ma già in precedenza s’era  andato diffondendo il vizio dei diari intimi cui venivano  consegnate le aspirazioni, i vagheggiamenti, le rimembran-  ze: teche di rifiuti spirituali che servivano a fomentare il  culto dell'io come i reliquiari quello dei Santi.   Come Sterne in Inghilterra, Jean-Jacques Rousseau  con maggior decenza in Francia, fu il primo ad assapora-  re il sentimento di sé; lui che vagheggiava un mondo  primitivo incorrotto dove l’uomo avesse la fierezza e la  libertà, non s’accorgeva di vivere il più corrottamente pos-  sibile, o forse l’utopia era una proiezione capovolta delle  sue prevaricazioni raccontate in Les réveries d’un prome-  neur solitaire: “non trovando più alimento pet questo  cuore sulla terra, mi abituai a poco a poco a nutrirlo  della sua stessa sostanza e a cercar tutto il suo sosten-  tamento entro di me... steso tutto lungo nella barca, con  gli occhi volti al cielo, mi lasciavo andare lentamente in    112 ELÉMIRE ZOLLA    balia delle onde, talvolta per più ore, immerso in mille  fantasticherie confuse ma deliziose che non avevano nes-  sun oggetto determinato e costante, eppure mi riuscivano  infinitamente più gradite di tutto quel che di più dolce  può trovarsi in quelli che si chiamano i piaceri della vi-  ta”. Ciò che campeggia forsennatamente nelle fantasti-  cherie del passeggiatore solitario, è la commiserazione di  se stesso, il gusto morboso di elencare le persecuzioni  subite, di destare pietà.   Già aveva sentito levarsi questa marea di obbrobrio  uno degli ultimi grandi autori della Francia religiosa, pa-  dre Surin, nel suo trattato della perfezione cristiana, in  pieno secolo XVII, mettendo in guatdia contro il senti  mento di sé, “che significa godere e provare soddisfazione  di quelle cose che ci riguardano, escludendo gli interessi  di Dio. Questo difetto ha tre gradi.   “Il primo è proprio di coloro che sono sempre occupa-  ti intorno al proprio io, e non trovano conforto né co-  raggio che pensando ai propri vantaggi e contemplando  le loro doti; quando non hanno altro da fare, si abban-  donano totalmente alla considerazione di se stessi; si com-  piacciono delle loro perfezioni o dei beni che credono  di possedere; questo vuol dire provare il sentimento di  sé. Coloro che si lasciano trasportare da tale eccesso di  amor proprio che, non contenti del piacere che recano  loro questi pensieri, arrivano fino a compiacersi di una cer-  ta sregolatezza molto comune ai nostri giorni, la quale  consiste nel descrivere se stessi, autotitrattandosi non col  pennello, ma con la penna. È un’usanza comune oggi-  giorno a parecchi spiriti mondani, tutti pieni di sé, che  sprecano il tempo nel descriversi, mettendo in carta i li-  neamenti del loro volto, il portamento, la statura, le per-  fezioni, la loro complessione, e tutto ciò che conoscono  di se stessi. È una deplorevole cecità, della quale persino  i profani dovrebbero vergognarsi: poiché l’uomo ha il do-  vere di dimenticare se stesso e di occuparsi di Dio, men-    ! Trad. N. Cappelletti, Milano, 1957, p. 25, 70.    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 113    tre costoro dimostrano di ricordarsi tanto di sé, che spesso  donano ai loro amici questi ritratti stesi di loro pugno allo  scopo di metterli a parte di queste loro idee delle quali do-  vrebbero vergognarsi. Essi denunciano in sé tre gravi difet-  ti: il primo è l’oziosità dello spirito che permette loro, gra-  zie alle scarse occupazioni a cui devono attendere, di per-  dersi in riflessioni e disegni su ciò che la stessa saggezza  umana consiglia di dimenticare. Il secondo è la grande  stima e l’orgoglio, che li fa credere a se stessi degni del-  l’altrui attenzione con tutto ciò che li concerne. In terzo  luogo abbiamo lo spirito di vanteria, una vuotaggine che  li spinge a mettere in mostra e a compiacersi di quanto  tornerebbe odioso a chi ha un tantino di saggezza. Que-  sta minuziosa rassegna intorno a se stessi è utile quando  si tratta di fare una confessione generale, quando l’umil-  tà vera obbliga a non nascondere ciò che rende abbomi-  nevole dinanzi a Dio e degno di disprezzo di fronte agli  uomini; ma lo sprecare il tempo, per altri motivi, nell’in-  dagare minutamente dentro di sé, significa essere ravvolti  nell’amor proprio, e mettersi in' contrasto con la dottrina  di Gest Cristo, il quale ha detto: Chi vuol venire dietro  a me, rinneghi se stesso (Matt. 16, 24)."   Prima della Rivoluzione francese si sapeva che la fan-  tasticheria era un male, perciò o non si ammetteva o essa  suscitava vergogna e dileggio. La modificazione moderna  è tutta nell’indiferenza con cui, dopo una certa data del  secolo XVIII, si è cominciato a transigere su questa norma  tradizionale, fino ad esaltare senza pudore ciò che sempre  si era almeno celato se non impedito.   Fissare la data della caduta è difficile, ma i prodromi  che l’annunciarono sono manifesti, specie in Francia, dove  il processo fu più spiccato e rapido che non nell’Inghil-  terra la cui economia aveva cominciato fin dal secolo XVII  a trasformarsi, spopolando le campagne ridotte a pascolo,  cacciando in manifatture il popolo cosî sradicato, prepa-  rando il brodo di coltura della fantasticaggine.   In Francia il preannuncio è una certa qual febbre che  rende rapidi i pensieri fino alla frenesia impaziente che    8. - Storia del fantasticare.    114 ELÉMIRE ZOLLA    alla fine, da briosa si fa disattenta e precipita nella traso-  gnatezza. Bernard Groethuysen' ha descritto quel fermento:   “Ecco lo scintillio della successione delle idee, il loro an-  dirivieni, il pensiero che si coglie al volo, il nuovo moti-  vo che s’introduce prima che il primo abbia cessato di  risuonare, l’incrocio e accavallatsi di vari temi l’uno sull’al-  tro, che conferiscono il non so che alla conversazione. Il  non so che si ritrova da qualche parte in un giardino, dice  Marivaux in una delle sue allegorie. Pare che il caso ed  il disordine sieno padroni in questo giardino... Questo ron  so che te lo ritrovi in ogni abito e in ogni mobile. L’occhio  non deve mai intravedere il profilo d’un oggetto, dev'es-  sere costantemente fermato, attratto da un particolare o  l’altro. Cosî nei quadri di Watteau si vede entrare cop-  pie... il ginocchio piegato come a non interrompere il loro  cammino... L’arte in ciò non fa che imitare la natura, pen-  sa Diderot, essa ci nasconde nel modo più sottile i nessi che  conferiscono unità ai suoi fenomeni e lo stesso vale per  l’anima umana, che trascorte per i più diversi stati. Cos  almeno la concepisce Marivaux, e ognuno di codesti stati  ispira una moltitudine di pensieri, sentimenti, impulsi,  desideri, velleità fra cui sarebbe difficile stabilire i nessi. Si  pensa a qualcosa, la si aspetta, non ci si crede del tutto  e tuttavia la si spera. Dopotutto non è escluso che capiti.  E poi, d’un tratto, qualcosa emerge, che deprime. Si me-  dita su se stessi, ci si muovono dei rimproveri. E poi, per-  ché tormentarsi? Lontani ricordi tornano alla memoria.  E la calma ritorna. Ma ecco risorgere antichi scrupoli. E  tutto ciò avviene nello spazio di un momento. Migliaia  di minimi movimenti, trepidazioni dell'anima, pensieri,  sentimenti appena sbozzati si alternano senza susseguirsi.  Ora è un desiderio quasi impercettibile, ora un’eco che  dura appena un istante, la sparizione e riappatizione di  un’immagine. Come trovar parole per esprimere tutto ciò?  È già molto trattenerne le briciole... Questi vari stati d’ani-    1    Philosophie de la Revolution frangaise, Parigi, 1956, pp. 98 sgg.    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 115    mo si riflettono sulle fisionomie dove tutto è mobile del  pari.”   Questo febbricitare è detto marivaudage e la futilità ne è  inseparabile; in Diderot esso diventa ancor più convulso,  egli osserva “gli stupefacenti salti del funzionamento del  nostro spirito... onde spesso un’idea risvegliata fa fremere  un’armonica che sta ad un intervallo incomprensibile” (Ex-  tretien de d’Alembert et Diderot).   Nel Neveu de Rameau egli offre uno spaccato vetidico  di una mente tutta dedita a questo libertinaggio dei sen-  timenti, che impedisce ogni profondità, ogni meditazione si-  stematica o simbolica, ma sfrena all'impazzata, dà i con-  forti della velocità, del brio, quanto toglie la capacità  di disputa ragionata. Diventa di cattivo gusto indugiare  su un argomento con ordine, il principio dello scambio,  fondato sulla carta moneta e poi sui titoli di credito e poi  sui riporti vertiginosi, si introduce nel commercio delle  idee e dei sentimenti e, come alla borsa si smarrisce ogni  rapporto sensato, tangibile con i beni che i titoli dovrebbero  rappresentare, cosî nella spiritosa conversazione, interiore o  dialogata, della generazione rivoluzionaria si perde ogni  ricordo di quel che era dimostrazione, persuasione, verità.  Vige invece il consumo della merce spirituale alla moda.  Ancora un passo, un abbandono all’intontimento della  velocità o un attimo di ozio ed ecco che comincia il canto  delle lugubri sirene della fantasticheria. Per il momento  tacciono: comincia a serpeggiare il loro sussurro nel secolo  seguente, dopo il crollo di Napoleone.   Soltanto due enormi mostri osano fantasticare senza  ritegno già nel secolo XVIII: il marchese di Sade ed Emma-  nuele Swedenborg. L’uno nelle sue prigioni sazia la sua  libidine con un corteo di sevizie, ordisce l’edificio più comi-  co che sia immaginabile, senza un momento d’umore, e  tanto insiste che alla fine non si ride nemmeno più: il  tedio più svergognato è la sorte ultima del lettore. Sade  immagina tutte le varietà dello stupro, dell’umiliazione  per mezzo di torture sessuali, di ingestioni orripilanti, di  stravolgimenti, vagheggia poteri assoluti in abbazie remote,    116 ELÉMIRE ZOLLA    in castelli feudali, in covi di malandrini, in regge di sovrani  dispotici e consuma vittime in misura fantastica, meccani-  ca, indefinita, giacobina. Sade vagheggia di far subire ad  una fanciulla o ad un garzone tutti i martiri, d’infliggerne  a se stesso fino all’impiccagione put di esaurire l’inventa-  rio degli orgasmi. All’orgasmo egli devolve la funzione  che era stata della metafisica, la prova dell’essere.   Del sognatore a occhi aperti il quale ha combinato libi-  dine e ambizione, Sade ha anche la lagrimosità.   Non a caso tutto Sade si può spiegare da un suo sogno,  quello in cui la sua antenata, la Laura amata dal Petrarca,  emerge dalla tomba in abito luttuoso e lo invita a  seguirla; egli piange, anche lei si stempra in lacrime,  egli tende le braccia ma il fantasma svanisce e “qualcosa  di lei restò nella pit oleografica delle sue creazioni: la  pura, disgraziata Justine... Non ci si sorprenda poi di tan-  te lagrime. Come i tiranni, i condottieri, gli efferati rivolu-  zionari suoi contemporanei, Sade in letteratura era faci-  le alla commozione. Nelle campagne militari Napoleone  si portava dietro i patetici romanzi di Madame Riccobo-  ni, degni secondo Vigny di far singhiozzare le portinaie  e deperire le ricamatrici'.”   Quanto agli equivoci che dopo pit d’un secolo di réverie  di smisurata sconcezza si poterono tessere intorno a Sade,  che trovò poi in Lautréamont un calligrafico prosecutore,  tutto è compendiato nella frase tra infame e ingenua di  Paul Eluard: “Sade volle restituire all'uomo civile la  forza dei suoi istinti primitivi, liberando l'immaginazione  amorosa dai suoi oggetti”, dove si confonde la forza del-  l’istinto con la sua consunzione fantastica. Sade è pura  fantasticheria, come si può avvertire leggendolo sulla scor-  ta dell’osservazione di Proust:   “Come la pietà per le disgrazie non è forse molto esat-  ta, perché con l’immaginazione ricreiamo tutto un dolore    ! Giovanni Macchia, I/ nipote di Laura, “Corriere della Sera”, 22    febbraio 1963.    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 117    sul quale lo sciagurato costretto a lottare non pensa af-  fatto a commuoversi, cosî la cattiveria non ha ptobabil-  mente nell’animo del malvagio la pura e voluttuosa cru-  deltà che ci fa tanto male immaginare. L’odio la ispira,  movimento che nulla ha di gioioso. Ci vuole il sadismo  per estrarne piacere; il malvagio crede di far soffrire un  malvagio'.”   Un contemporaneo di Sade, non molto dissimile da lui,  Reveroni de Saint-Cyr, autore di Pauliska ou la perver-  sité moderne, mémoires recentes d’une polonaise (1798),  narrò la storia di Pauliska, profuga polacca che capita  in mano del barone d’Olnitz, “maniaco spaventevole, chi-  mico profondo, naturalista in delirio” che le inocula a mor-  si i germi dell’amore e le annuncia:   “Il magnetismo vi ridurrà ad un tal punto di debolezza  che esisterete soltanto negli spazi e nella vostra immagi-  nazione. Il resto non è che materia.”   L'esercizio della libidine a freddo è qui indicato, ancor  meglio che da Sade, come risorsa per ridursi a pura im-  maginazione.   Sade contiene in sé i germi del futuro mondo dominato  dalla réverie, come nessun altro suo contemporaneo previ-  de tutte le teorie rivoluzionarie più biecamente consequen-  ziarie, tutte le fantastiche riforme; lo schema della lette-  ratura per le masse lo trovi già nei suoi romanzi e certi co-  stumi di massa sono contenuti già in forma pura nei suoi    libri”.    1 Le còté de Guermantes, I, 156.   ? Tutta la letteratura industriale americana ne ha i colori (dimostrò  Leslie Fiedler, nel suo Love and Death in the American Novel) e Geof-  frey Gorer afferma che il tipo di musical come Gentlemen Prefer Blondes  ha origine nei dittici di Justine e Juliette. “Le moderne squadre sportive,  il cui gioco d’insieme è esattamente regolato, sicché nessun membro può  dubitare della sua funzione e per ciascuno sta pronto chi lo sostituisca,  hanno il loro modello nelle squadre sessuali di Juliette, nelle quali ogni  attimo è utilizzato, ogni apertura del corpo sfruttata. Nello sport, come  in ogni branca della cultura di massa, domina una laboriosità ansiosa e  tesa allo scopo” (T. W. Adorno e M. Horkheimer, Didlektik der Auf-  klirung, Amsterdam, 1946, p. 108). L’uomo moderno fa le sue orge  fantastiche di sadismo negli stadi, tanto poco ha importanza il pretesto  concreto dell’astratta libidine.    118 ELEMIRE ZOLLA    Swedenborg all’opposto mostra il misticismo ridotto a  réverie; l’eredità di simboli, di figurazioni mistiche ed  esoteriche egli riduce a spunti di fantasticaggine; vede ange-  li sbavati, imprecisi, percorre lande fra le nubi del sogno, e  vi campisce edifici cosparsi di berilli, calcedonie, crisopa-  zi, e altri bei suoni, s’intontisce con la dilettazione foni-  ca di cocchi, unicotni, draghi, azzimi, arche. La réverie  di Swedenborg è domestica quanto stravagante, i suoi an-  geli, come osservava Emerson, sono ottusi, il loro paradiso  somiglia a una merenda evangelica all’aperto, i dialoghi con  gli abitanti dell’al di là sono scipiti come conversazioni bor-  ghesi. Nel contempo egli coltiva il gusto della parola come  allusione indistinta e vaporosa, la teoria delle corrisponden-  ze dei suoni e dei colori: un’avvisaglia di ciò che sarà l’an-  dirivieni fra salotto piccolo borghese e festival d’arte nuova.   Sade e Swedenborg, in un secolo non ancora del tut-  to in preda al fantasticare incarnano il futuro, il secolo XX,  quando si attueranno i sogni di Sade nella misura del pos-  sibile e le vaghe nostalgie di vita spirituale s’impiglieranno  in contraffazioni ed in buoni sentimenti di stampo sweden-  borghiano.    Oltre che alle réveries del promeneur solitaire, Rous-  seau consegnò il ritratto raccapricciante della sua attività  di réveur alle Confessions, ma con una serietà meditabon-  da che lo distingue da Sterne; il vizio gli ha fatto appas-  sire il carattere ma non l’intelletto, sicché discerne le conse-  guenze delle sue orge interiori. Queste nascono sulla scia  d’un ricordo, che ne fa germogliare altri, e cosi egli si trova  a immaginare convegni di tutte le amiche che ha corteggia-  to, le cui immagini gli si affollano attorno: “mi vedevo  circondato da un serraglio di urî, dalle mie vecchie cono-  scenze, e il forte desiderio che ne provavo non era una  novità. Il sangue mi si scaldò, a dispetto dei capelli grigi  mi girava la testa”.   La consuetudine con tali sogni a occhi aperti gli aveva  fin dalla giovinezza corrotto il senso della realtà:   “Non avevo alcuna idea delle cose e già tutti i senti-    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 119    menti m’erano noti; non avevo concepito nulla e tutto  già avevo provato. Le emozioni confuse che provavo l’una  dopo l’altra non alteravano la ragione che ancora non  avevo, ma me ne formarono un’altra d’altro stampo, e  della vita umana mi diedero dei concetti bizzarri e ro-  manzeschi di cui l’esperienza e la riflessione non m'hanno  mai potuto veramente guarire.”   Sentimentalismo, incontinenza, pietà di se stesso, frigi-  dezza, complicazioni psicologiche: tutto il retaggio della  fantasticheria è esibito in Rousseau e tale sarà il suo in-  flusso che la generazione posteriore non s’accorgerà nem-  meno più di fantasticare, non avrà nemmeno più un so-  spetto del carattere vizioso delle sue dissipazioni. Perfino  un restauratore della dovizia della lingua francese dopo  gl’impoverimenti settecenteschi, Chateaubriand, spesso de-  nuncerà il segreto che, come tutti, cova in sé, lamentan-  dosi come Werther dei limiti che la realtà impone alle for-  ze dell’uomo, mostrandosi incapace di ravvisarne la prov-  videnzialità; in René dice: “Mi si accusa di gusti incostan-  ti, di non poter gioire a lungo della stessa chimera, d’es-  sere preda d’un’immaginazione che si affretta ad arrivare  in fondo ai piaceri, come fosse schiacciata dalla loro du-  rata; mi si accusa di oltrepassare sempre il fine che posso  attingere: ahimè, cerco un bene sconosciuto il cui istinto  mi rincorre. È colpa mia se trovo da ogni parte dei limiti,  se ciò che è finito non ha per me alcun valore?”   Nasce da tale accompagnamento di fantasticaggini una  recitazione perpetua, palese nel testamento preliminare  ai Mémoires d’outre-tombe:   “Mi sono mescolato alla pace e alla guerra; ho firmato  trattati, protocolli, pubblicato cammin facendo numerose  opere. Sono stato iniziato ai segreti dei partiti, della corte  e dello Stato; ho visto dappresso le più rare disgrazie,  le più eccelse fortune, le massime celebrità. Ho assistito  ad assedi, congressi, conclavi, alla riedificazione ed alla  demolizione dei troni. Ho fatto la storia e potrei scriverla.  E la mia vita solitaria, sognante, s’inoltrava in codesto  mondo di realtà, catastrofi, tumulti, fragori coi figli dei    120 ELÉMIRE ZOLLA    miei sogni... con le figlie delle mie chimere... Nelle mie  successive carriere mi sono proposto un grande compito;  viaggiatore, ho aspirato alla scoperta del mondo polare;  letterato, ho procurato di ristabilire la religione sulle sue  rovine; uomo di Stato, mi sono sforzato di dare al popo-  lo il vero sistema monarchico...”   Un sogno a occhi aperti con i materiali forniti dalla  memoria atteggiati secondo la moda della scultura eroi-  ca neoclassica, e come in un sogno non è data l’esattezza  del reale ma la decoratività del desiderio, anche un progetto  men che nebuloso, come l’esplorazione polare, viene uti-  lizzato per questo ritratto equestre; il mito dell’uomo di  molta esperienza è una proliferazione del sogno a occhi  aperti che vieta appunto ogni esperienza.   Ma questo réveur, che pure fu scrittore sublime, ha  un fratello: il giovine stroncato dai sogni eccelsi, con-  sumato dall’infinito, il Louis Lambert di Balzac.   Balzac è troppo accorto per non affiancargli peraltro  un’ideologia accetta sul mercato: egli afferma che la  réverie prepara alla vita; questa giustificazione tutta pra-  tica e materiata di buon senso è però soltanto un trat-  to accessorio, il pathos del bel réveur travolge ed esalta:   “la fantasticheria istintiva con cui un fanciullo s’abitua  ai fenomeni della vita diventa più ardita con le perce-  zioni morali o fisiche; è una cultura involontaria che più  tardi porta i suoi frutti nell’intelligenza e nel carattere...  [Louis Lambert] faceva deliziosi viaggi imbarcato su  una parola sopra gli abissi del passato, come l’insetto che  posato su qualche filo d’erba naviga dove lo porta il  fiume... vaporoso come una donna, dominato da una ma-  linconia cronica, malato del suo genio come una fan-  ciulla lo è dell'amore che ella chiama e ignora... Werther  è lo schiavo d’un desiderio, Louis Lambert era tutta un’a-  nima schiava”. Gli uomini, salvo le anime gentili, lo di-  sprezzano o perseguitano, ed egli vive assediato da “masse  d’idee”, volteggia come una rondine fra di esse, si rompe  la testa con sforzi di rappresentazione fantastica.   Un romanzo balzacchiano è tutt’insieme uno sfogo e una    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 121    terapia del fantasticare poiché, se da un verso promette  al fantastico di aprirgli le porte dei palazzi e dei tuguri,  dietro le quali s’immaginano confuse scene di ambizione  soddisfatta, di lussuria trionfante, di astuzia efferata, esso  fornisce però altresi fatti determinati, nozioni scientifiche,  commerciali, storiche. Nella misura in cui il roman-  zo particolareggia e sta alla precisione delle varie arti  e dei vari mestieri e segue le leggi immanenti dei destini  dei personaggi senza mai badare ai bisogni di lieto fine,  di consolazione, di “ottimismo” propri del réveur, esso è  terapeutico. Louis Lambert è una narrazione sfatta e va-  porosa, perché è uno sfogo.   Nella società dei liberali, Madame de Staél e Benjamin  Constant costituiscono una coppia di mostruosi e tipici ré-  veurs, le loro vite sono aggrovigliate e talvolta laide a  furia di sovrapposizioni fantastiche; la dedizione e la sem-  plicità sentimentale sono impedite se metà dell’esisten-  za è perduta nell’esaltazione di se medesimi. Madame  de Staél traccia in Corinne ou l’Italie il percorso dei più  buffi sogni di gloria letteraria o politica che infesteranno  le menti delle future donne emancipate (semplice, bella  e intelligente quanto un Gest fra i dottori, Corinna viene  condotta all’incoronazione in Campidoglio). La passione ve-  ritiera fu peraltro il farmaco che destò Madame de Staél  dalla sua vanità e le conferi il virile dono del giudizio. Il  suo amante, Constant, si contempla mentre trapassa da un  sentimento all’altro, da un atteggiamento al successivo, vo-  lubile come una morbinosa. I sessi, come ogni valore, ven-  gono rovesciati dalla fantasticheria.   In Adolphe Constant si svela: “Non avendo mai im:  pegnato le mie forze, le immaginavo senza limiti, e le  maledicevo; avrei voluto che la natura mi avesse creato  debole e mediocre per preservarmi almeno dal rimorso di  degradarmi volontariamente... La mia anima, affatica-  ta da tali sentimenti amari, cerca di colpo un rifugio nei  sentimenti contrari.” I sessi sono scambiati, poiché di so-  gni si tratta, dove poco importa che cosa si rappresenta:  Constant piange, ma piange in sogno; distrugge le altrui    122 ELÉMIRE ZOLLA    vite, ma nei sogni non si può peccare; “n’ayant de la  réalité qu’une idée sourde et confuse”, le decisioni che egli  pur prende sono irruzioni dal mondo fantastico nella real-  tà, senza coerenza, né meditazione, alla sprovveduta, al mo-  do di uno spettatore indifferente (“dopo un’azione clamo-  rosa, mi sono trovato di colpo seccatissimo della solenni-  tà necessaria pet sostenerla e per noia ho disfatto l’opeta  mia...” “quasi sempre per vivere in pace con noi stes-  si, travesttamo da calcoli e sistemi la nostra impo-  tenza o la nostra debolezza: in tal modo contentiamo  quella parte di noi che è per cosî dire spettatrice  dell’altra”).   Gli Adolphe del tempo spregiavano la comune uma-  nità che si mostrava ignara dei contorcimenti interiori,  delle doppiezze fra cui essi vivevano (“chiunque m’avesse  letto nel cuore, assente Ellenorta, m’avrebbe scambiato  per un freddo e insensibile seduttore; chiunque m’avesse  veduto al suo fianco avrebbe riconosciuto in me un aman-  te novellino, interdetto e appassionato. Avrebbe sbaglia-  to in tutt'e due i giudizi: non c’è completa unità del-  l’uomo, e quasi mai nessuno è del tutto sincero o del  tutto in malafede”: il réveur proietta su tutti la propria  impotenza). Per parte loro le Corinne, praticamente spieta-  te all'occorrenza, si immaginavano dolci, eteree presenze  angeliche, raramente comprese dai loro amanti. George  Sand, la più turpemente prolifica genitrice di Corinne, creò  il suo personaggio pit tipico di révexse con Lélia, che “riu-  nisce tutti gli ideali perché riunisce il genio di tutti i poeti,  la grandezza di tutti i caratteri”. A che cosa sta pensando  Lélia? Ecco la domanda che George Sand vorrebbe far ri-  suonare con echi infiniti nell'animo dei suoi lettori, e la va-  cuità delle réveries della sua protagonista si può supporre  soltanto pari alla volgarità delle serenate che la prima mu-  sica per le masse borghesi andava componendo in quel giro  di anni. Comincia con lei il cristianesimo di massa, allorché  nella prefazione a Mademoiselle La Quintinie afferma che  un vero cristiano non può credere all’inferno.   La generazione del ’30 ondeggia fra tali languoti e ghi-    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 123    ribizzi, De Musset combina l’infantilismo, l’estro, l’in-  quietudine, esalta il cafard del fantasioso, il pallore, la  luce lunare, la goduta falsità del melodramma, Lamar-  tine stempra le melodie in motivi orecchiabili, Gautier tes-  serà gamme cromatiche, barcarole, Théodore de Bain-  ville eleverà il funambolo ed il buffone a emblemi di  fantasticheria nobilitante. Tutta questa generazione sof-  fre, a usar le parole lanciate da Baudelaire contro De  Musset, d’una “impuissance totale è comprendre le travail  par lequel une réverie devient un objet d’art”.   Ma i grandi teorici della fantasticheria sono Victor  Hugo, che la presenta come sublimità eroica e Gérard de  Nerval che la spaccia per iniziazione esoterica.   Allorché l’Ernani di Victor Hugo è giunto finalmente al-  l’ora del connubio con Dofia Sol, le dice che il suo pen-  siero erra nelle fantasticherie di lei; nella Tristesse 4d’O-  lympio il vate intona una marcia funebre per le fantasie  defunte:    “Quando l’anima nostra fantasticando scende nelle  [nostre viscere   Numetando nel nostro cuore che il ghiaccio infine  [ha raggiunto,   Come si contano i morti sul campo di battaglia,   Ogni dolore caduto e ogni sogno estinto   Come chi cerca, alta levando una lampada,   E lungi dagli oggetti reali, dal mondo irridente   Giunge a lenti passi, per una rampa oscura   Fino al desolato fondo dell’abisso interiore    E sente ancora qualcosa che palpita sotto un velo,  ‘ . . ”  Sei tu che dormi nell’ombra, o sacra rimembranza!    Il mondo deride il sognatore? Il sognatore lo disprezzerà  come vile e si ergerà fieramente a proclamare la propria  ardimentosa singolarità:   “La fantasticheria ha i suoi morti, i pazzi. E pur s’incon-  tra qua e là in queste tenebre dei cadaveri d'intelligenza...  Questi esploratori dell'anima umana sono minatori espo-    124 FELÉMIRE ZOLLA    sti al pericolo. Avvengono sinistri in queste profondi-  tà. Eplosioni di gristi,” dice l’accigliato, roboante Post  scriptum de ma vie.   Il De Sanctis, seguace di Hegel nel disprezzo della  réverie, scrisse delle Contemplations che l’arte in esse ri-  mane nelle basse regioni dell’immaginazione senza su-  blimarsi a fantasia (egli usa distinguere l’ingegno plasma-  tore o fantasia, l’izzagination di Coleridge, dalla sbava-  tura d’immagini o immaginazione, la farcy dei teorici in-  glesi), “vi hai i colori senza la faccia, i raggi senza il sole,  la pioggia d’oro senza Giove, fermenti e trasformazioni,  contorni svanenti, una danza perenne senza musica che  la regoli, un mondo mobile senza un centro quieto attor-  no a cui si limiti; e, come effetto, il capogiro”.   Victor Hugo scrive romanzi proletari, nei quali si sfre-  na la fantasticheria delle nuove classi condannate a non  aver radici, e perciò prive di realtà, tutte abbandonate ai  desideri confusi, alle supposizioni rivendicatorie. Jean Val-  jean è una figura di sogno: divorato dal risentimento,  indurito dalle offese, ma buono nel fondo, come tutti sup-  pongono di essere, con un segreto infamante che lo rode  anche nella prosperità. Il segreto oscuro è ciò che il ré-  veur si compiace di indovinare in ciascuno. Della fan-  tasticheria è proprio il portare fino all’estremo un rischio,  una sciaguta, per poi risolvere tutto con qualche trovata.  Valjean a dispetto di tutto si salva sempre e anco-  ra sul letto di morte riceve un raggio di felicità; motti  del réveur sono: “nulla è mai del tutto orrido”, “c'è sem-  pre la casina illuminata in fondo al bosco”. Anche se tut-  to si volge al peggio, la fine sarà clamorosa, ravvolta in  colori sontuosi, patetica da strappare lacrime soavissime,  come la morte del comico lavoratore protagonista dei  Lavoratori del mare, che imperterrito si lascia sommerge-  re dalla marea, spietatamente fedele all'immagine di se  stesso.   Fra i romanzi proletari della fantasticheria i Misteri di  Parigi di Eugène Sue, criticati da Marx, presentano tutte le  situazioni predilette dai révewr; si comincia con la scena in    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 125    cui Fleur-de-Marie, prostituta ovviamente di cuore puro,  viene petcossa da un bruto che ovviamente ha una sua  dirittura nascosta; interviene il granduca di Gerolstein in  incognito che salva Fleur-de-Marie dalle busse e s’accapi-  glia col bruto. Dopo che si sono combattuti, i due si strin-  gono la mano e diventano amici: rovesciamento consono al-  le réveries (cosî come è tipico delle réveries il capovolgi-  mento obbligatorio dei personaggi di Victor Hugo: il  re è un tibaldo volgarissimo, il buffone Triboulet ha sen-  timenti profondi, Lucrezia Borgia è tenera mamma). I bas-  sifondi possono essere attraversati senza alcun danno, nei  misteri di Parigi come nelle fantasticherie; una ragazza  può essere puttana ma di castissimo cuore, un genti-  luomo può frequentare gaglioffi e mantenersi intatto, e la  gentaglia si può redimere di punto in bianco, non appena  i suoi lati sgradevoli comincerebbero a soverchiare quelli  pittoreschi.   Gérard de Nerval celebrò il sogno come seconda vita,  e in Aurélia racconta non già una fantasticheria gabella-  ta per realtà ma una fantasticheria cosî ineluttabile da  rasentare l’allucinazione involontaria:   “L’unica differenza per me tra la veglia ed il sonno era  che nella prima tutto ai miei occhi si trasfigurava; tutti  coloro che mi si accostavano mi parevano cambiati, gli og-  getti materiali erano cinti d’una penombra che ne mo-  dificava la forma ed i giochi della luce, le combinazioni  dei colori si scomponevano in modo da trattenermi in una  serie d’impressioni che si legavano l’una all’altra e di cui  il sogno, essendo meglio svincolato dagli elementi esterni,  prolungava la probabilità.”   Alla fine egli non sa più che cosa gli stia capitando:  “coricato su una brandina militare, udivo i soldati che  parlavano di uno sconosciuto arrestato come me e la cui  voce era risuonata nella stessa sala. Per un singolare ef-  fetto di vibrazione mi pareva che questa voce mi risuonas-  se nel petto e che l’anima mi si sdoppiasse per cosî dire,  divisa nettamente fra visione e realtà”. Come Sweden-  borg, Nerval mischia alle sue fantasticherie figure, simboli    126 FLÉMIRE ZOLLA    di misteri antichi, di testi occultistici, illudendosi di pene-  trare cosî in mondi soprannaturali a furia di sfumare i  contorni degli oggetti, rendendo indistinti i personaggi, fa-  tiscente se stesso.   Fu Charles Nodier, in mezzo a una società di réveurs  d’ogni specie, titanici come Hugo oppure elusivi come  Nerval o sprezzanti come De Musset, a scrivere qualche  pagina assennata sui sogni con cui tutti s’intontivano.   Nei suoi Contes en prose et en vers (1837, tomo XI)  si legge: i   “Negli uomini di buona organizzazione esiste un dol-  ce stato del pensiero in cui esso si isola a talento da tut-  te le realtà della vita. Crea, agisce su ciò che ha creato,  reagisce su se stesso per mezzo delle impressioni che pre-  sta alle sue creature; eleva un ostacolo per abbatterlo, su-  scita difficoltà per superarle, provoca il combattimento per  goderne la vittoria. Chi stupirà mai se la monomania ri-  flessiva non è stata ancora denominata, poiché la delizio-  sa estasi dello spirito che ho adesso descritto, e di cui tut-  ti gli uomini hanno assaporato le dolcezze, non si può  designare se non con una locuzione incompleta e trivia-  le nella nostra lingua cosî ricca di vane nomenclature e  cosi povera di vocaboli intellettuali e fisici?... Ecco il ca-  stello in aria, libero figlio del sogno e dell’immaginazione,  che incanta la penosa solitudine del poeta, le noie del pri-  gioniero, la stanchezza del viaggiatore... Quando l’anima  ha verificato con l’esperienza che la sua felicità ideale  non era che una menzogna, si afferra con crudele di-  spetto ai rigori della vita positiva, li abbraccia, li stringe,  ne fa il suo balocco e il suo pascolo, affonda nel triste pia-  cere di contemplarli, sicura com’è che la realtà, almeno,  non deluderà le sue speranze. Allora il castello in aria  diventa per lei un tormento prescelto, un supplizio predi-  letto, segreta, patibolo, sepolcro in aria... Essa contrae a  poco a poco tre appetiti progressivi estranei al suo istin-  to naturale, che chiamerei con nomi più speciali e filoso-  fici, se li trovassi: appetito del pericolo, della sofferenza,  della morte... Il primo grado è una propensione quasi in-    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 127    vincibile a provocare il pericolo, senza conoscibile motivo  o con un frivolo pretesto.”   È spiegata in una tavola di reazioni meccaniche ogni  specie di malattia romantica: dalla fantasticheria nasce  il bisogno di esacerbata realtà, della specie più aspra,  dolorosa, ripugnante, il bisogno della scossa micidiale, del  pericolo e infine, l’attrazione della morte; morire di cole-  ra a Calcutta sarà il traguardo di Baudelaire, quanto basta  alla soddisfazione completa e mortale del réveur.   Ma quando si arriva a questi esiti masochistici e fe-  rali, si è già molto al di là del mondo del 1830, a pa-  ragone ingenuo e quasi amabile. Il mondo del 1830 era  stato la premessa degli otroti seguenti, delle prime  industrie e del primo proletariato in fermento, ed in  Sylvie Gérard de Nerval lo descrive come “un’epoca stra-  na, come quelle che di solito seguono alle rivoluzioni  ed ai crolli dei grandi regni. Non v'era più la galanteria  erotica come sotto la Fronda, il vizio elegante e ornato  come sotto la Reggenza, lo scetticismo e le folli orge come  sotto il Direttorio, ma un miscuglio di attività, di esitazio-  ne, di pigrizia, d’utopie brillanti, d’ispirazioni filosofiche  o religiose, di entusiasmi vaghi, misti a certi istinti di rina-  scita, di noia pet le passate discordie, di malcerte speran-  ze”. Dopo, con le prime rivoluzioni proletarie, con la crea-  zione dell’industria pesante, dalla fantasticheria si passa  alle conseguenze del suo abuso.   Il cordoglio di Baudelaire, la sua ostentazione del male  è segno di esasperata insofferenza dinanzi alla degradazione  industriale, ma la fantasticheria è da lui invocata oltre che  aborrita:    “Si vede il cenciaiolo che viene, crollando la testa,  Inciampando, dando nei muri come un poeta   E senza badare alle spie, suoi sudditi,   Spande il cuore in gloriosi progetti.   Presta giuramenti, detta leggi sublimi,   Abbatte i malvagi, le vittime solleva,   E sotto il firmamento, come sotto un baldacchino  S’inebria degli splendori della sua virti.”    128 ELÉMIRE ZOLLA    Come ha doppia vita il miserabile cenciaiolo, anche una  stanza può sdoppiarsi, e da ammasso di rovinosi rifiuti  convertirsi in “réverie, camera davvero spirituale, dove la  stagnante atmosfera è lievemente intrisa di rosa e d’az-  zurro.   “L'anima vi fa un bagno di indolenza, aromata dal rim-  pianto e dal desiderio. — Un che di crepuscolare, blua-  stro, rosaceo; sogno di voluttà durante un eclissi.   “I mobili hanno forme allungate, prostrate, illanguidi-  te. I mobili hanno l’aria di fantasticare; li si direbbe dotati  d’una vita sonnambolica, come il vegetale e il minerale.  Le stoffe parlano una lingua muta, come i fiori, come i  cieli, come i soli al tramonto.”   Il liberty e l'Art nouveau tradurranno in modellini que-  ste prescrizioni d’ammobiliamento, creeranno gl’interni  fantastici, come i romanzi d’appendice s’incaricano di coa-  gulare le espansioni del cenciaiolo che rade i muri. In  Spleen de Paris è la raffigurazione degli sciagurati che  camminano ciascuno oppresso dalla sua Chimera appollaia-  ta sulle spalle. Il réveur di quando in quando vuo-  le irrompere dal suo sogno nella realtà e allora, con un’e-  nergia non si sa di dove scaturita, come invasato, com-  pie gli atti più efferati, “per vedere, per tentare il suo  destino”, procurando con uno scatto di ripristinare lo  smarrito rapporto con la realtà.   Rimbaud entra nella pelle dei réveurs; non pago di fis-  sare con ammirazione tortuosa e affascinata i cenciaioli,  i passanti curvi sotto le loro Chimere, è e procura d’es-  sere uno dei loro, le parole gli affiorano sconnesse, allusive  non sai più a che cosa, alonate d’ipnosi, con la perentorie-  tà dell’ubriachezza:   “Diventai” dice una pagina di Une saison en enfer,  “un’opera favolosa: vidi che tutti gli esseri hanno un  destino di felicità: l’azione non è la vita, ma un modo di  sprecare una forza, una snervatezza. La morale è la debo-  lezza del cervello.   “A ogni essere parecchie altre vite mi parevano dovute.  Questo signore non sa che cosa sta facendo: è un angelo.    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 129    Questa famiglia è una nidiata di cani. Dinanzi a molti  uomini, conversai ad alta voce con un momento delle lo-    ro altre vite. — Cosî, ho amato un maiale.  “Nessuno dei sofismi della follia, — quella che si rin-  chiude, — è stato da me scordato: potrei ridirli tutti,    tengo il filo del loro sistema.   “La mia salute ne fu minacciata. Il terrore arrivava. Ca-  devo in sonni di giorni e giorni, e, alzato, continuavo i  più tristi sogni. Erto matuto per il trapasso, e attraverso  una strada di pericoli la mia debolezza mi menava ai con-  fini del mondo e della Cimmeria, patria dell'ombra e dei  turbini.   “Dovetti viaggiare, distrarre gl’incantesimi radunati sul  mio cervello. Sul mare, che amavo come mi dovesse la-  vare d’una sozzuta, vedevo levarsi la croce consolatrice.  Ero stato dannato dall’arcobaleno.”   Le ultime frasi appartengono a ciò che gli psichiatri deno-  minano verbigerazione. Rimbaud ancora si dava la briga  di fornirne spiegazioni, come questa: che esiste un modo  di trasfigurare ogni oggetto mediante una lettura presun-  tiva dei sogni che lo alonano, talché si può anche convet-  sare con il doppio etereo di un essere porcino. Oppure,  quest'altra: che si può fare deliziosamente apposta a in-  canaglirsi, fino alla demenza, a furia di fantasticare. Ma  le posteriori avanguardie poetiche tralasceranno le fatico-  se giustificazioni, si lasceranno portare sull’onda delle pa-  role, creeranno senza ritegno bellurie come “essere dan-  nati dall’arcobaleno”; il poeta d’avanguardia attuerà con  gravità troppo accorante per riuscire comica il programma  che in una delle sue burchiellate intitolate I mattaccini  Annibal Caro aveva tracciato:    de . DES . . .   Di ciò che si farnetica e si sogna  Tenea certi fantastici alfabeti  Sgraffignati da lui nella sua fece.”    L’avanguardia ebbe un elemento, sfuggevole, quasi in-  sensibile, di nobiltà, e fu la sua reazione alla bruttezza del    9. - Storia del fantasticare.    secolo industriale, per cui provava se non altro bisogno  di trasfigurarlo, di fingerlo un sogno; ma era una rea-  zione che ovviamente serviva proprio a cancellare, in se-  conda istanza, la salutare repulsione. Il principio fu for-  nito anche in questo caso da Rimbaud, ancora in Ure  saison en enfer:   “Mi abituai all’allucinazione semplice: vedevo assai  francamente una moschea al posto d’una fabbrica, una  scuola di tamburi fatta dagli angeli, dei calessi sulle strade  del cielo, un salotto in fondo al lago; i mostri, i misteri;  un titolo di farsa mi sollevava dinanzi degli spaventi.   “Poi spiegai i miei magici sofismi con l’allucinazione del-  le parole!   “Finii col trovare sacro il disordine del mio spirito. Ero  ozioso, preda d’una febbte pesante...”   Poiché si deve ben immaginarsi una moschea al posto  della fabbrica, se si vuole rendere tollerabile la presen-  za di una fabbrica, ne segue altresî che in tale stato sia,  se non arguto, almeno provocatorio rovesciate nel loro  opposto anche i residui delle belle arti o almeno del de-  cente artigianato che si abbiano d’attorno: se un’officina  diventa moschea, una moschea può diventare officina; il  contrappasso del sogno trasfigurante è la trasfigurazio-  ne in sogno della realtà che potrebbe essere contemplata.   “Da parecchio tempo mi vantavo di possedere tutti i  paesaggi possibili, e trovavo risibili le celebrità della pittu-  ra e della poesia moderna. Amavo le pitture idiote, inse-  gne, scenari, tele di saltimbanchi, cartelloni di botteghe,  stampe popolari, letteratura fuori moda, latino di chiesa,  libri erotici senza ortografia, romanzi dei nostri vecchi,  racconti di fate, libriccini per bambini, antiquati melodram-  mi, ritornelli scimuniti, ritmi ingenui... Fissavo vertigini,”  scriveva Rimbaud: con mortale gravità di li a qualche  decennio la pittura sarebbe consistita nel dipingere appo-  sta come pittorastri da fiera, la letteratura avrebbe col.  tivato una pornografia sgrammaticata, il decreto della Mo-  da avrebbe promosso ad apice della raffinatezza la scurrili-  tà ed il bamboleggiamento. Il concistoro dei dementi,    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 131    induriti e temprati da un inveterato fantasticare, avrebbe  poi formato la società dei produttori, mediatori e consu-  matori di arte d’avanguardia.   L’amore è da reinventare, si sa; si fa dell’infamia una  gloria, della crudeltà un incanto, sono alcuni dei motti  coniati da Rimbaud che diventeranno massime nelle con-  greghe dei réveurs; costoro si riconosceranno come cani al-  l'olfatto, al loro lezioso entusiasmo dinanzi a frasi come:   “La mia vita è consumata. Via, fingiamo, impoltronia-  moci, o pietà! Ed esisteremo divertendoci, fantasticando  di amori mostruosi, e universi fantastici, lamentandoci e  attaccando briga con le apparenze del mondo, saltimban-  co, mendicante, artista, bandito — prete!” Ma, a parte  la posa terroristica, si giungerà a credere poesia il    “Creux néant musicien  aboli bibelot d’inanité sonore”    di Mallarmé; e codesto vacuo nulla musicale, (abolito?)  gingillo d’inanità sonora, dopo Mallarmé cesserà perfino  d’essere melodioso.   La breve voga dei parnassiani dalle superfici certe e  definite non valse a scongiurare l’alluvione di fantastiche-  rie scatenata da Rimbaud; Mallarmé rivendicherà con-  tro i parnassiani: “la contemplazione degli oggetti,  l’Immagine che si libra dalle fantasticherie che essi susci-  tano, ecco il canto”; le poesie di Mallarmé sono dedicate  a “réveuses”, tutto in lui è fluido, le tinte sono di pastello,  il ceruleo, l’oliva, il rosato ed il grigio perlaceo diventano  i colori della sua fantasticheria diafana, fiera di sé, tortuo-  sa e allusiva, che nella mezzatinta, nell’imprecisione per-  seguita calcolatamente esprime e consacra lo stato di chi  non ha più contatto alcuno con il mondo palpabile e or-  dinato:   “le m'accroche è toutes les croisées  D’où l’on tourne l’épaule è la vie”.    Mallarmé non a caso, ma per necessità del destino, il  quale si compiace di situazioni emblematiche, ebbe gran    132 ELÉMIRE ZOLLA    parte nel creare una delle massime industrie culturali del  secolo XX, la moda. Creò il gergo isterico, barlumante,  della critica che fu prima dell’abbigliamento femminile e  poi perfino delle arti maggiori. La donna è naturale,  dunque abominevole, scrisse Baudelaire; in Mallarmé or-  mai essa è diventata mero pretesto, innaturalezza asso-  luta grazie all’artificio di garze, piumaggi, drappeggi sven-  taglianti che le avvolge attorno la nuova industria, la  Moda parigina, concentrata come il potere finanziario in  poche mani; nei suoi prodotti il valore non è più dato  dalle rifiniture ma dal modello, dalla sagoma generale,  il Gusto è imposto in serie ed è in esclusiva tutt’insieme.  Grazie alla moda la donna reale diventa creatura di fan-  tasticheria collettiva e industrializzata, cessa di essere 4-  bominevole realtà terrestre, ed un discepolo di Mallarmé,  certo Christian Dior, capo d’una grossa azienda di mode  del secondo dopoguerra, scrisse: “Il disegnatore di mode  non è un pittore della scuola di Barbizon, non lavora al-  l’aperto; la sua creazione è prossima all’espressione poe-  tica. Una certa nostalgia gli è indispensabile, l’estate è  sognata nel pieno inverno e viceversa”: ecco attuato il  “quadro da sognare piuttosto che da dipingere” del Mal-  larmé'.   Nemmeno a Mallarmé era però rimasta ignota la radice  masochistica del fantasticare, come attestano i versi di Ap-  parition:    “Alla mia fantasia piacendo un martirio,  s’inebriava sapiente   di quel profumo di tristezza che lascia   anche senza disagio o rimpianto   il cogliere un sogno all’anima che l’ha colto.”    Ma era stato Stendhal a esaltare il révexr come eroe.  In lui il Primo Mobile è l’energia; il suo culto di    1 R. G. Saisselin, From: Baudelaire to Christian Dior, Journal of    Aesthetics and Art Criticism, sept. 1959.  2 Trad. Luciana Frezza.    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 133  Napoleone è materiato dall’ammirazione per colui che  agisce, e che al réveur sembra non già un uomo natural-  mente fattivo, ma un maestro nell’arte di strapparsi alle  fantasie per deliberare e scattare. Con Stendhal tutta la  tematica della malattia fantastica, della schizofrenia im-  potente ma anelante alla potenza pura e senza qualità  viene presentata con l’aria della naturalezza. Nessuno  aveva osato mostrare creature oggettivamente grottesche,  come Julien Sorel, di cosî lepida irresolutezza, come fos-  sero, nonché normali, normative e adorabili. Julien Sorel  ama fantasmi di donne e quando si tratti di trapassare  da tali immagini ad abbracci carnali la coscienza l’avverte  dell’incongruità meramente volontaristica, ed allora, in-  vece di tornare in sé, egli s’adopra a tacitare la coscienza,  compromettendosi. Sedurre e approfittare della seduzio-  ne da ardimentoso e glaciale, napoleonico o rinascimen-  tale manipolatore di energia pura: ecco il sogno che Ju-  lien si prefigge di incarnare; l’asciuttezza quasi triviale,  da codice civile dello stile, Stendhal la deve ben perseguire  per dar colore ferrigno, animazione freddamente dram-  matica a situazioni e personaggi che un tempo avrebbero  formato oggetto di satira. Fabrizio del Dongo vagheggia  battaglie, gloria militare, inebriandosi di gergo strategico,  di propaganda giornalistica, di ampollosi proclami e bol-  lettini, mescolandovi come lievito il suo narcisismo. Le  immagini del sovrano battagliero avvolgeranno della stes-  sa nebbia di sogni Andrej Bolkonski, Guskòv, Alànin al-  la vigilia delle grandi battaglie di Guerra e pace. Sten-  dhal, come Tolstoj, svelerà però il volto della battaglia ve-  ra, disordinato seguito di circostanze meccanicamente iner-  ti, da scoraggiare il più mitomane Narciso. In questa capa-  cità di ricondurre alla verità vituperosa lo sfarzo dei sogni  militari è la grandezza di Stendhal, ma il vizio gl’im-  pedisce di giudicare, come Tolstoj, i suoi personaggi, il  fatto che essi si sieno fatti abbagliare dalle loro immagina-  zioni è motivo d’affetto nella stessa misura in cui dovrebbe  essere, secondo oggettività, ragione di burla.   Il narcisismo impedisce il giudizio, impone sotto colore    134 ELÉMIRE ZOLLA    di tenerezza, di onniveggente e onniperdonante carità,  l'assoluzione smancerosa: la complicità si traveste da amo-  revolezza. In una sua lettera, Stendhal aveva già abboz-  zato la delusione celebre del giovinetto Fabrizio sui campi  di Waterloo, indizio, se fosse necessario, del narcisismo  della sua tenerezza:   “Dalle 12 alle 3 vedemmo tutto ciò che si può vedere  in un combattimento, cioè niente. Il piacere dell’osserva-  zione si riduce all’agitazione data dalla coscienza che avvie-  ne qualcosa di terribile. Il grandioso rombo dei cannoni  contribuisce a questa impressione.”   Come Fabrizio alla guerra, cosî Emma Bovary sconta la  sua fantasticheria con la frivolezza micidiale delle situazio-  ni in cui si va a cacciare. Ma Flaubert per Emma Bovaty  non sprecò le lodi che Stendhal profuse per Julien So-  rel. Questi, quando si trova tra le braccia madame de  Rénal, non se ne può deliziare perché ha la “grandezza” del  sognatore imperterrito (“ce qui faisait de Julien un étre su-  périeur fut précisément ce qui l’empécha de gotiter le bon-  heur qui se placait sous ses yeux”). Invece quando Em-  ma sta seduta davanti all’asilo di suore a Rouen riesce a  meditare e perciò a stracciare il velo dei sogni; allora, in-  vece di cincischiare e pavesare gli avvenimenti, riflette  e scopre lo sbadiglio che nascondevano i sotrisi, i ribrezzi  celati dai piaceri, gli aneliti verso altra cosa e diversa che  i baci avevano tentato di sedare. Anche lei come i perso-  naggi di Stendhal ha almanaccato fino a trovarsi invischia-  ta nella sua stessa bava di fantasie, i suoi fluidi sogni si  sono cristallizzati, diventando ossessione e serviti tristis-  sima. Ma non si glorifica.   A Emma non fecero difetto le parole per dire ciò che  provò: non senti nulla, solo s’immaginò di sentire. Nem-  meno è esatta l’opinione di Sainte-Beuve (e con lui cosi  giudicheranno tutti i filistei), che la paralisi della volontà  nei nuovi personaggi del romanzo ottocentesco provenga  da un eccesso di riflessione e analisi: semmai dal contratio,  dall’incapacità di riflettere senza immaginazioni.   L’infelicità, la timidezza e l’irruenza, tutti i malanni di    SURIN E LA FANTASIA FRANCESE 135    madame Bovary provengono dalla sovrapposizione del  sogno alla realtà: quando ella giunge infine all’immagi-  nato adulterio, deve darsi degli strattoni per convincersi  di non immaginare ciò che è accaduto:   “Ho un amante! Ho un amante!   “Allora si ricordò le eroine dei libri che aveva letto, e  la lirica legione delle sue mogli adultere le si mise a cantare  nella memoria con voci di sorelle che l’incantavano.”   Stendhal coglierà nel melodramma italiano il fremito  delle passioni ancora plastiche, incorrotte; Flaubert cerche-  rà la passione nello stile stesso, il quale insegna, mediante  la ricerca della parola giusta, a scartare la folla dei vocabo-  li spurii, enfatici o incerti ed a scostare anche, per analogia,  la calca dei sogni. Queste pietre di paragone consentiran-  no a Stendhal e poi a Flaubert di configurare dall’esterno,  cioè dal versante della realtà, i loro personaggi, oggettiva-  mente goffi, patologici, per aver essi “formato un’idea pre-  ventiva dei sentimenti che proveranno... Le circostanze  porteranno alla bancarotta, prima quell’idea preliminare  e poi loro stessi” come scriverà Paul Bourget. Ma sia  Flaubert che Stendhal rimarranno invescati nei loro sogni  e resterà loro preclusa la sfera che trascende del tutto l’im-  maginario: la religiosità sarà gabellata da entrambi per una  particolarissima allucinazione.   Come i ramoscelli buttati nelle miniere di sale di Sali-  sburgo, cosî i frammenti di realtà buttati nell’immaginazio-  ne di un réveur tornano alla superficie tutti scintillanti di  cristalli e talvolta proprio Flaubert che insegna gli orrori di  queste cristallizzazioni, tenta di fingere che esse sieno segni  di beatitudine. L’apice della sua corrività lo cogli in una  lettera a Louise Colet del 31 marzo 1858, dove disegna una  traccia di romanzo:   “Un protagonista pittore vissuto a lungo in Oriente, che  può con la sua volontà sfuggire all’esistenza, popolandosi  l'immaginazione. Disgrazie sempre peggiori s’abbattono su  di lui, ma l'immaginazione procede all'incontrario, sempre  più dorata, talché trionfa dei peggiori dolori. Lo chiu-    136 ELEÉMIRE ZOLLA    dono in un manicomio ed egli qui perviene alla com-  piuta felicità.”   Come Rimbaud, Flaubert scriveva (in una lettera a  mademoiselle Leroyer de Chantepie, del 18 maggio 1857):   “Nella mia testa eta un turbinio d’immagini e d’idee,  dove sembrava che la mia coscienza, il mio io s’inabis-  sasse come un vascello nella bufera... Altre volte con  l'immaginazione mi procuravo sofferenze orribili. Ho gio-  cato con la demenza ed il fantastico come Mitridate coi  veleni.”   Ai tempi di Flaubert e Stendhal sussistevano comunque  ancora delle arti e dei mestieri che costringevano, in virtù  del contatto con la materia da foggiare, a sbarazzarsi del  vizio. Lo stile era ancora una salvezza, la caccia alla pa-  rola giusta una preghiera che disperdeva la legione dei de-  moni; in poesia il verso libero avrebbe tolto questo appog-  gio ai poeti.    FANTASTICHERIE PROUSTIANE E GIDIANE    Si può anche vedere la Recherche come un tortuoso  risanamento dell’immaginazione grazie alla sua esaspe-  razione, ma il momento di guarigione, o almeno, di cit-  coscrizione del male, giunge soltanto alla fine, nel pae-  saggio di Parigi illividita retrovia del fronte; questo spie-    ghi come, fra i molti patiti di Proust, scarsi ne trovi che  citino di frequente il Temps retrouvé: preferiscono ri-  durre il loro autore a fonte di autorizzazioni, di nobili-  tazioni della réverie, come colui che li rifornisce di lussuo-  se scuse, tuttora indenni dalle risate e dalla polvere che il  tempo sparge su ogni ideologia. Pochi oserebbero ripiglia-  re l'elogio del Sogno dei primi romantici, cacciato, insieme  alla schiera dei buoni sentimenti e delle alte commisera-  zioni di se stessi, nei fogli per le massaie; ma gli smal-  ti stesi sulla melma della fantasticaggine da Proust tut-  tora paiono intatti. E tuttavia la volgarità del réveur vi  emerge alla luce con una crudezza, che, a isolarla dal  sontuoso contesto, nausea come una confidenza di caser-  ma o un discorso sorpreso nelle cucine: in Le céré de  Guermantes si legge’:   “mi abbandonavo alle immaginazioni che sono inizi di  carezze, carezze che ci si arrabbia di non poter far comple-  tare dalla donna stessa... da vari giorni, con incessante  attività, i miei desideri avevano preparato questo piacere  nella mia immaginazione, e questo soltanto, perché un  altro (il piacere con un’altra) non sarebbe stato pronto,  non essendo, il piacere, altro che l’attuazione d’una vo-    ! p. 383.    138 ELEMIRE ZOLLA    glia preventiva e non è sempre lo stesso, ma anzi muta  con le mille combinazioni della fantasticheria, con i casi  della rimembranza, lo stato del temperamento, l’ordine  di disponibilità dei desideri, di cui gli ultimi esauditi si ri-  posano un poco fintanto che non si sia scordata alquanto  la delusione del compimento.”   La fantasticheria tiene luogo per Proust di spiritualità  e anzi egli osa contrapporla, come squisitezza, alle illusio-  ni collettive, al lustro degli onori sociali che le sono inve-  ce massimamente affini e sono da lei nutrite, e venivano  chiamate appunto, da Pascal, immaginazione:   “mio destino era di inseguire soltanto fantasmi, creature  la cui realtà era per buona patte nella mia immaginazione;  esistono esseri infatti che, come nel caso mio fin dalla gio-  vinezza, non fanno alcun conto di tutto ciò che abbia  un valore fisso e constatabile da altri: la fortuna, il suc-  cesso, le posizioni ragguardevoli; costoro hanno bisogno  di fantasmi. Per questi sacrificano tutto il resto, pongono  tutto in opera; fanno servire ogni cosa all’incontro con  tali fantasmi, i quali però non tardano a svanire, e allora  si corte dietro ad altri salvo poi a tornare dai primi'.”  Oppure:   “Si piglia un appuntamento, e benché non sia avvenuto  nessun mutamento, si credeva d’incontrare la fata Viviana,  e ci s'imbatte nel Gatto con gli stivali. Tuttavia le si dà  appuntamento per l’indomani, perché è pur sempre di lei  che si tratta, ed è lei che si desiderava. Orbene, questi  desideri di una donna sognata non rendono necessaria la  bellezza di un tratto preciso, poiché tali vagheggiamenti  sono desiderio soltanto di un certo quale essere; vaghi  come profumi, come lo storace era il profumo di Porfiria,  lo zafferano il desiderio etereo, gli aromi il desiderio di Era,  la mirra il profumo di nubi, la manna il desiderio di Nike,  l'incenso il profumo del mare’”; per allestire una delle sue  feste sfarzose attorno ai lemuri della fantasia, Proust si    ! Sodome et Gomorrhe, p. 1012.  ? Ibid, p. 839.    FANTASTICHERIE PROUSTIANE E GIDIANE 139    avvale delle nozioni apprese negli Inni Orfici sulla cor-  rispondenza di certi profumi a certi culti, a certi signi-  ficati e passioni e concetti e colori e animali totemici: tutto  il passato religioso e mistico diventa un arsenale da rapinare  per scovarci stucchi e orpelli, essendo il révexr un bar-  baro saccheggiatore del passato:   “Meno numerosi dei desideri, i profumi si mutavano  in delusioni e tristezze assai simili fra loro. Non ho mai  voluto la mirra. L’ho riserbata al desiderio di Jupien e  della principessa di Guermantes, perché è il desiderio  di Protovonos, di duplice sesso, con muggito di toro, dalle  numerose orge, memorando, inenarrabile, che scende  gioioso ai sacrifici degli Orgiofanti.” Il culto religioso che  si avvale di profumi viene preso a partito, interpretato a  modo suo dal réveur: a che cosa possono mai alludere  i sacri riti, per lui insignificanti, se non alle sue ossessio-  ni, ai suoi sogni, che senso potrà mai avere una teologia se  non serve da cifrario per i suoi vagheggiamenti e le sue os-  sessioni? “Mais ces parfums sont bien moins nombreux que  les divinités qu’ils chérissent”, i fantasmi della mente vizio-  sa eccoli trasformati in divinità.   Il conformismo sempre più atroce delle società industria-  li fa che le arti, al cui esercizio sono necessari l’indipen-  denza e l’affidamento alle proprie impressioni di verità,  diventino appannaggio di coloro che vengono per un qual-  che motivo gettati in disparte dalla società, e sono per-  tanto materialmente impediti di adattarsi, costretti a far  da sé, senza dare peso ai precetti collettivi. Costoro sono  d’altro canto un focolaio d’isterie, di disperazioni sconsiglia-  te, di adattamenti codardi, di rivalse insensate, e soprat-  tutto di fantasticheria.   I fantastici ossessivi cercano in ogni cosa conferma,  interpretano tutto come allusione al loto segreto, alle  loro pene od ai loro piaceri. Proust pronuncia la sua con-  fessione allorché ravvisa nelle liturgie orfiche accenni ai  suoi sogni ed ai suoi pervertimenti, non maggiori forse,  ma neanche minori della perversione generale della socie-  tà; almeno egli è esemplare e franco nel confessarsi e dia-    140 ELÉMIRE ZOLLA    gnosticare. Egli appartiene alla genia che si trova al  bivio tra l’esecuzione ossessiva, meccanica dei suoi sogni  libidinosi quanto grotteschi e la pratica puramente inte-  riore del male; coloro che scelgono quest’ultima condi-  zione “nella loro vita relativamente pura, per difetto d’e-  sperienza, per saturazione della fantasticheria cui sono ri-  dotti, sono segnati più profondamente dai particolari ca-  ratteri di effeminatezza, che i professionisti hanno procu-  rato di scancellare. E bisogna confessare che presso talu-  ni di questi novellini, non solo la donna è interiormente  unita all'uomo, ma orrendamente visibile, agitati come  essi sono da uno spasimo d'’isteriche, da un riso acuto che  mette loro in convulsione ginocchia e mani”. Fra i ri-  tratti di réveurs questo si può porte accanto a quello della  monaca di Monza.   Le regole psicologiche del réveur (comiche, ma Proust le  traveste tragicamente, spesso innalza su coturni Pulcinella)  sono le seguenti:    “Ciò che è lontano diventa prossimo  Ciò che nella realtà sfugge diventa prezioso  Ciò che ci viene donato perde i suoi colori fantastici.”    Ma gli esseri che soggiacciono a queste tre norme soffro-  no di impotenze in fondo amate, di sottomissioni vagheggia-  te, di torture invocate, i loro dubbi e tormenti sono in real-  tà avarizia di sé: “l’amore adotta un titmo binario presso  tutti coloro che troppo dubitano di se stessi per credere che  mai una donna li possa amare, e che essi stessi possano mai  amare davvero. Si conoscono abbastanza per sapere che ac-  canto alle donne pit varie han provato le stesse speranze, le  stesse angosce, inventato gli stessi romanzi, pronunciato  quelle stesse parole, e si rendono conto appieno che i loro  sentimenti e le loro azioni non hanno un rapporto stretto  e necessario con la donna amata, ma la sfiorano appena,  la spruzzano, la circonvengono come il flusso che si  butta attorno agli scogli, ed il sentimento della loro in-  stabilità accresce in loro la diffidenza onde sospettano    FANTASTICHERIE PROUSTIANE E GIDIANE 141    che la donna, da cui tanto vorrebbero essere amati, non li  ami affatto”.   Il réveur proustiano non soffre, come egli vorrebbe dare  a credere, di una insoddisfazione connaturata al rap-  porto inevitabilmente tragico fra la sua finitezza e l’in-  finito ma ondeggia fra la smania d’agire e la mancanza d’un  destino che spinga ad agire. Egli pare spinto da un Dovere  della lussuria, buffo come oggi obbligazione civica poco  amata, o da un Dovere dell’Ambizione e dell’Avarizia, che  ha i caratteri della farisaica applicazione a freddo più che  d’una tentazione carnale. Il salvacondotto concesso alla  fantasticheria si paga nei modi più strabilianti, anche con  questa deformazione radicale del carattere.   Tale réveur (religioso e di mali costumi com'è) ha il  culto della Bellezza. Che questa sia un che di mediato,  di storicamente determinato e significativo, non è tollera-  bile alla sua mente, essa dev'essere qualcosa di puro, as-  soluto, un meteorite cascato sulla terra, da adorare super-  stiziosamente. Egli elargisce l'aggettivo “bello” come un ap-  prezzamento da mercante di schiavi i pectore ed esso si-  gnifica non già “consono alle norme della sanità fisica e mo-  rale”, al canone fissato dagli scultori greci, oppure “rispon-  dente alla funzione” (onde bella fanciulla è quella che pro-  mette buona applicazione ai compiti donneschi, feracità e  abbondanza di latte; bel garzone vuol dire pronto alle sue  bisogne, e bel pittore uomo capace di ben dipingere e  via dicendo), ma semplicemente: “ciò che fa scattare il  meccanismo delle mie fantasticherie”, che equivale anche a  “ciò che ho deciso di considerare avvenente, di stuprare in  fantasia, perché mi incombe l’obbligo di avere un mio carat-  tere, di imprimere sulla materia cancerosa e proliferante  dei miei sogni un qualche sigillo che li renda inconfondi-  bili e miei o conformi a quella collettività più o meno ri-  stretta cui ho deciso d’aggregarmi, perciò trascelgo code-  sto tipo d’oggetto, come insegna di riconoscimento, parola  d’ordine”.   Bello e simpatico, tali i due aggettivi nei quali si risolve  ogni capacità d’encomio dei fantastici; inutile chiedere    determinazioni meno triviali, bisognerebbe all’uopo vede-  re, e il fantastico non guarda, il suo occhio trascorre cer-  cando gli appigli che gli bastino per sfrenare un sogno.  L’industria culturale sa cosi bene di poter contare su que-  sti suoi sudditi amorfi, che proclama bello ciò che vuole,  esseri d’ogni forma, condizione, qualità, possono essere an-  notati nel catalogo del Don Giovanni révewr, investiti della  Simpatia dalla macchina pubblicitaria. Regine di bellez-  za e re del convito vengono nell’era moderna proclamati  per sorteggio.   La serqua di ragazze che Proust fa entrare nell’alcova  mentale di Marcel sono equivalenti a pupazzi o a piante,  l’unico legame è una qualità puramente fantastica di bel-  lezza, che unisce Gilberte a madezzoiselle de Stermaria,  a tutte le giovinette in fiore, che possono naturalmente  anche essere ragazzotti: qualsiasi cosa che sia in astratto  utilizzabile in quel fantastico lupanare che troverà la sua  più particolareggiata descrizione nell'opera di Jean Genét,  Le Balcon, gran teatro della réverie al suo culmine, diven-  tata tutt'uno col gran teatro del mondo.    La réverie presentata con i caratteri della razionalità è  la più subdola, e Gide fu maestro di codesta perfidia. Egli  mirò al cuore della moralità, al disinteresse, e procurò  di valersi dei termini stessi del bene per contrabbandare  il vizio: nelle Caves du Vatican fa tenere questo dialogo:   «“Son d’avviso che, dopo La Rochefoucauld, e sulla sua  scia, ci siamo cacciati in testa che l’uomo non sia stato sem-  pre mosso dal profitto, che esistano azioni disinteressate...”   “Spero bene,” disse candidamente Fleurissoire.   “Per favore, non si affretti tanto a capirmi. Per disin-  teressato intendo gratuito. E che il male, o ciò che si scam-  bia per tale, possa essere gratuito quanto il bene.”   “Ma in tal caso, perché farlo?”   “Appunto! Per lusso, per bisogno di scialo, per gioco.  Perché vorrei dire che le anime più disinteressate non  sono di necessità le migliori.” »   Se le azioni gratuite non sono di necessità caritatevoli,    FANTASTICHERIE PROUSTIANE E GIDIANE 143    se il protagonista delle Caves butta dal treno il compagno  di viaggio, se libertà e aleatorietà non differiscono (“il  sublime è irragionevole, ma dichiarare che i grandi pen-  sieri provengono dal cuore porta soltanto a concordare  con Montaigne: ‘nulla di nobile si compie senza ca-  sualità’”), quante conseguenze non si possono mai trar-  re! Ci si può liberare dell'io per stare in un sogno  anonimo quanto gratuito, in un balletto di marionette  surreali: si può rendere fantasticheria la realtà con l’aria  di compiere una divozione. E se Gide era troppo affezio-  nato alla realtà della lingua francese per convertirsi in  manichino avanguardista, tuttavia nella sua psicologia  trovi tutte le condizioni del trapasso. Cosî nei Faux Mon-  nayeurs egli ostenta la sua natura fantastica per bocca  d’un personaggio:   “Non sono mai ciò che credo di essere, e ciò varia  senza tregua... Talvolta attingo un’intima continuità...  Ma allora mi sembra che la vita si allenti e vada a ri-  lento... che, a parlare con esattezza, io stia per cessare  di essere.” E cosî si giunge all’arte d’amate come fanta-  sticaggine:   “Fra amare meno e immaginarmi di amar meno, qual  Dio ci vedrebbe una differenza? Nell’ambito dei sen-  timenti il reale non si distingue dall’immaginario... talché  basta che ci diciamo d’immaginare d’amare, allorché amia-  mo, per amare meno”; quanto a prove tangibili e visi-  bili: “per ottenere da noi una smorfia basta molto amore  o anche un po’ di vanità”.   Il castello di carte di Gide è edificato; in un mondo di  réveurs chi s’accorge che la sua teoria dell’atto gratuito  non ha che vedere con l’atto libero, cioè del tutto desto,  ma s’attaglia solo all’atto trasognato? Una volta abolita  questa differenza, certo crolla anche ogni altra, e la li-  bertà può coincidere con l’aleatorietà, e si può far sfoggio  di catene sofistiche come questa: “ciò che chiamate atto  libero sarebbe secondo voi un atto che non dipende da    ! Journal, 1927.    144 ELEMIRE ZOLLA    niente, seguitemi: distaccabile, osservate la mia progres-  sione: sopprimibile, nonché la mia conclusione: privo di  valore”.   E cosî anche i sentimenti diventano questione di moda  (Gide spacciava queste affermazioni come eleganze, mentre  già gli agenti di pubblicità andavano creando i sentimenti  al modo stesso che i sarti lanciavano i vestiti):   “Anche i sentimenti invecchiano, esistono mode anche  nei modi di soffrire o di amare... Sempre un po’ di fasto  s'insinua tra i pianti scriveva deliziosamente La Fontai-  ne. Non c’è neanche la più diretta, voglio dite meno in-  terpretata sensazione di cui non sia per lo meno impru-  dente affermare che rimane la stessa. Penso all’e vio-  lae nigrae sunt che Virgilio traduce da Teocrito e che per-  mette di indurre che l’occhio a quel tempo ancora non di-  scerneva i colori ultrablu” (Jourz4/, 1931). Il sofisma della  storicità (dunque convenzionalità) dei sentimenti, della  natura, delle norme è fra i principali cui ricorre il réveur  imperterrito, ma la conseguenza dovrebbe essere la re-  scissione d’ogni giudizio di valore, delle categorie stesse,  del parlate stesso. Almeno Joyce non si trattenne fra i so-  fismi, ma si trasformò in coleottero, si sciolse in muco. La  norma è una convenzione, la libertà è una posa: Gide  per l’intera vita ricamò queste equivalenze. I suoi con-  temporanei surtealisti viceversa, invece di giustificare la  fantasticheria, la praticavano in modo sistematico, tentan-  do di evitare perfino il risveglio intermittente e perciò il  bisogno, di quando in quando, di trovare le scuse per  ricadere nel vizio.   È superfluo scremare nei manifesti surrealisti le esorta-  zioni a infliggersi una macabra e automatica fantasticheria,  nella speranza che dall’accidentalità del flusso di coscien-  za sprizzi veggenza o delirio poetico o demenza felice o  voluttà d’agonia.    LA FANTASTICHERIA AMERICANA  ED IL MAGISTERO PURITANO    Tra gli americani, come tra gente esposta più d’ogni al-  tra all’astrattezza della tetraggine industriale, la réverie  fu endemica. Operava come contrappeso la tradizione  contraria, puritana, esautorata dall’illuminismo. Per i  puritani era stato principio d’ogni vita ordinata la repres-  sione delle fantasticherie, come è detto in un sermone  di John Eliot, l’apostolo degl’indiani: per l’uomo buono  vivente in una comunità puritana non resta alcun spira-  glio nella maglia fittissima di occupazioni e devozioni e  riti giornalieri dove possa infiltrarsi la fantasticheria: un  settimo del tempo è dedicato comunque alle devozioni  continue della domenica, al ricordo della propria nulli-  tà e delle cose divine; inoltre vari giorni, oltre alla  domenica, sono dedicati a digiuni e rendimenti di gra-  zie, e negli altri giorni esistono altresi le conferenze  pie dei pastori, i raduni in cui si discute dei ser-  moni uditi, si canta in coro. E durante il tempo che resta,  vissuto non più in pubblico, nella comunità pia, ma nella  famiglia, non c’è traccia di intermissione, perché in fami-  glia si fanno preghiere e sacrifici e si catechizzano i mi-  nori; e ritraendosi anche dalla famiglia, entro la sua in-  timità individuale, il puritano si dedicherà, sempre ancora,  all’orazione. All’infuori di tali atti restano le opere di carità,  le meditazioni occasionali (promosse da qualsiasi avveni-  mento, che si procurerà via via di allegorizzare), gli atti di  mangiare e di bere, che si compiranno però coll’intenzione  di servire a Dio.   Il grande predicatore secentesco Thomas Hooker inse-    10. - Storia del fantasticare.    146 ELÉMIRE ZOLLA    gnava in un suo sermone l’arte della meditazione che al.  tro non era se non una custodia accanita del cuore onde  si tagliava il passo a ogni chimera nascente: coi propri pen-  sieri si doveva essere inflessibili come contro i vagabondi.   Anche quando l’ordine teocratico puritano scomparve  e cessarono d’essere perseguitate le streghe, fomentatrici  di disordini immaginativi, gli uomini della giovane demo-  crazia laica settecentesca erano troppo fattivi per cadere  vittime del male contro cui non esistevano più esorcismi  pubblici; ma i loro figli, la generazione romantica, soc-  combettero senza rimedio. Nelle loro menti mareggiava  la fantasticheria a segno che fu un americano a scrivere le  notazioni più lucide e complici insieme sul nuovo stato  mentale: Edgar Allan Poe. Molte sue poesie sono dedi-  cate al sogno, e la sua stessa poetica era volta a ottenere  effetti mesmerici sul lettore mediante il calcolo dei suoni,  che dovevano lenire cantilenando.   In Berenice Poe distingue due specie di fantasticheria,  l’ordinaria cioè il rimuginio (“mare di deduzioni e sugge-  stioni, sogno a occhi aperti spesso pregno di voluttà al cui  termine ci si accorge che l’incitamentum o causa prima  è del tutto svanito e dimenticato”) e la straordinaria o  immobile, che non si distrae da un oggetto: la fissazione  su un qualche frivolo richiamo cui si presta “un’impor-  tanza itteale e rifratta”. In questa seconda forma, che  fu Poe il primo a descrivere, non esiste neanche sembian-  za di deduzione, il treno dei pensieri è fermo:   “Meditare instancabilmente lunghe ore fissando l’atten-  zione su qualche frivola nota marginale; rimanere assor-  to, la maggior patte d’una giornata estiva, a contempla-  re un’ombra bizzarra cadente di sbieco sulla tappezzeria  o sul pavimento; perdermi, un’intera notte, fissando la  fiamma immota d’una lampada o le braci del focolare;  fantasticare per giorni di fila sul profumo d’un fiore; ri-  petere in maniera monotona una parola qualsiasi, finché  il suono, continuamente replicato, si vuotasse d’ogni si-  gnificato; perdere ogni senso del movimento e dell’esi-    FANTASTICHERIA AMERICANA 147    stenza fisica, in un’immobilità assoluta, ostinatamente  prolungata.”   Assai più tardi la musica doveva cominciare a tipro-  durre questo effetto di stuporosità procurata, gabellata pet  brivido d’ebbrezza: dapprima timidamente, in certe insi-  stenze wagneriane ottenute tuttavia con progressioni,  quindi in certi ritmi innaturali nel Sacre du printemps  o nella celebrazione della demenza immobile, il Bolero  di Ravel. La musica Kizsch usufruità di questa mime-  si della fantastichetia raggelata con tutta l’incontinen-  za possibile. È come se la fantasticheria temesse di  se stessa e restasse paralizzata dal suo stesso volto, “sognan-  do sogni che nessun mortale mai aveva osato sognare”. Ne  proviene una dislocazione dei movimenti dell'anima, come  attesta ancora il protagonista di Berezice:   “Nella strana anomalia della mia esistenza, i miei sen-  timenti non erano mai venuti dal cuore, e le mie passioni  erano sempre venute dalla mente.” Cerebralismo o intel-  lettualismo suole denominarsi lo stato di morbosa eccita-  zione fantastica per cui viene impedito l’equilibrio degl’im-  pulsi e del raziocinio.   Uno stadio più in là nell’abbandono alla fantasticheria  e si giunge al vagabondaggio di Walt Whitman, che in-  frange ogni ordine metrico e la struttura stessa del perio-  dare; è evidente specie in The Sleepers dove l'io abnorme  e turgido vagola nella notte osservando i dormienti, entran-  do nei loro sogni: “errabondo e confuso, avendo smarrito  ogni contatto con me stesso, malcombinato, contraddittorio,  / Sostando, guardando, chinandomi e piegandomi”. Quasi  ogni canto di Whitman è una réverie inebriata di se stessa,  una visione da cenciaiolo baudelairiano.   Soltanto gli eredi dei puritani riescono ancora ad avver  sare l'epidemia di réverie che imperversa in America. È pu-  ritanamente sull’avviso Nathaniel Hawthorne nei suoi rac-  conti di stregoneria, specie in Jobr Goodman Brown.   Vi si narra di Giovanni Buonuomo Bigio, che una mat-  tina si stacca dalla sua fida moglie, Faith, la Fede, e ab-  bandona, con intenzione di tornarci subito, il villaggio pu-    148 ELÉMIRE ZOLLA    ritano, addentrandosi nella foresta dell’immaginazione,  dove incontra il demonio, e più permettendoselo che vo-  lendolo, capita nel Sabba, dove ode la voce stessa del-  la sua Fede che “alza lamentazioni ma con un dolore  malcerto, quasi implorando un favore che le sarebbe  dispiaciuto ottenere”, e vede i buoni che non si scostano  con orrore dai malvagi, e ne riceve il dono maligno di  penetrare nel peccato altrui, intendendolo, subodorandolo  grazie allo sfrenamento della sua fantasticheria: “Po-  trai penetrare, in ogni petto, il profondo mistero del  peccato... che inesauribilmente rifornisce di sempre nuo-  vi impulsi maligni, in misura maggiore di quanto pos-  sa manifestare nei fatti il potere umano.” Egli ha permes-  so alla sua fantasticheria di sfrenarsi fino all’estremo,  fino alla visione sadica compiaciuta e sghignazzante: da  allora, tornando nel suo villaggio puritano non avrà più  lo sguardo limpido né la mente sgombra, ma continua-  mente andrà sospettando in ognuno un complice dei suoi  sabba interiori: il sapore delle cose è stato senza speranza  smarrito.   Nei diari Hawthorne di continuo insegna l’arte antica  e puritana di allegorizzare ogni evento, trascendendolo  cosi senza fatica, impedendo, con un’alzata d’ali, che la  melma tenace impedisca la libertà.   Ma in Herman Melville quest'arte è recata al suo fa-  stigio, ogni frase si carica di simboli innumerevoli, e la  fantasia diventa orazione. Melville riconduce ogni fanta-  sticheria a contemplazione; egli non teme la massa dei  sogni che lo circonda (come dice nel capitolo The Pacific  di Moby Dick: “milioni di velature ed ombre, di sogni  affogati, sonnambulismi, fantasticherie, ecco qui tutto ciò  che chiamiamo vita e anima giace trasognato e sognante"),  poiché ogni incanto ozioso viene in lui spezzato dall’em-  pito mistico. Ecco come in Clare! (I, III) la visione del  sepolcro di Cristo a Gerusalemme suscita prima una farcy  archeologica e subito s'impone, di contro, l’ardente seve-  rità dell’imzagination, secondo la distinzione di Coleridge:    FANTASTICHERIA AMERICANA 149    “Non mancano i sogni dal brivido romantico:  Nel silenzio in cui si fermano matee e città,  Goffredo e Baldovino fuor dai loro sepolcri  Giustamente vicini alla Pietra riscattata,   Si levano, in armi. Con raggianti spade  Guardano e difendono l’utna conquistata.   Cosi gioca fantasticheria, cui tutto è facile:  Fantasia, invece, severa sempre,   Rievoca il venerdî remoto,   Rivive la crocifissione —   Mostra la passione e quel che seguî,  Condividendo l’animo delle tre pallide Marie.”    Un altro puritano sopravvissuto, fra i minori, fu Cullen  Bryant, che lasciò i versi:    “Lungi dai colli che splendono diurni   La terra dei Sogni si distende,   Verso più cupi monti e più fosche valli   E campi che fioriscono ai celesti venti,   Qui sono le stanze del colpevole diletto,   Qui s’aggirano gli spettri del timore   E basse voci morbide aleggianti nella notte  Sussurtano il peccato nell’inerme orecchio.   Oh fanciulla di cuore lieve, attenta ai tuoi passi!  Férmati là dove cade quel raggio di Cielo!”    Andare a passeggio per una metropoli industriale è come  camminare in sogno. Non solo il traffico vieta di vede-  re gli edifici, ma neanche si può sostare, e quand’anche  si possa, una costtuzione moderna (anche solo un vei-  colo) ha una sagoma che equivale, fra le linee ed i vo-  lumi aulici, al frastuono d’un motore nel contesto d’un  concerto. Vengono scancellati gli edifici che sieno pur rima-  sti incontaminati, l’occhio si disabitua a osservare, la varie-  tà e la monotonia delle scene instillano una specie di  sogno.   Che cos'è lo strano, indebito fascino di una Londra? Ri-    150 ELÉMIRE ZOLLA    spose Henry James, nelle pagine dedicate alla città  dreadful, delightful (in English Hours):   “Non è cosa che si attagli al gusto di tutti, ma per  il vero amatore di Londra la pura immensità del luo-  go è gran parte del suo sapore. Una piccola Londra sa-  rebbe un abominio, cosî come è fortunatamente un im-  possibile, perché l’idea ed il nome sono oltre ogni altra  cosa espressione di estensione e di quantità. Di fatto si  vive ovviamente in un quartiere, in un isolato; ma con  l'immaginazione e mediante un atto di perpetuo riferi  mento il frequentatore che si sia adeguato gode del tut-  to — e solo di lui credo valga la pena di parlare. Egli  s'immagina, come suol dirsi, una particella di questo ag-  glomerato senza l’uguale, e la sua smisutata superficie,  ancorché non visitata e avvolta di fumo, gli dà il senso  di un margine sociale, intellettuale. C'è un lusso nel sa-  pere di poter andare e venire, perfino quando le sue  andate e venute non hanno alcun nefando fine... La ca-  ratteristica maggiore è forse la mancanza di insistenza.  Abitudini e inclinazioni a Londra fioriscono e scadono, ma  l'intensità non ne fa mai parte.   “Lo spirito della metropoli non è mai analitico; allor-  ché un tema si presenta, assai di rado vi vien trattato in  modo noiosamente serio o sgraziatamente completo...  (Queste verità) colorano le dense e sbiadite distanze che  a parer mio formano le vedute di città più romantiche;  si mescolano alla luce turbata... si mescolano anche al cielo  basso e magnifico, dove fumo e bruma e il tempo in ge-  nere, l’ora stranamente maldefinita del giorno e della sta-  gione, le emanazioni delle industrie ed il riflesso delle  fornaci, i bagliori rossi e le macchie che possono essere e  non essere del tramonto — non si può mai dire poiché  non accade di scorgere la fonte di un irraggiare — tutti  pendono in una confusione, una complicazione, sotto un  baldacchino che svatia ma resta immoto.”   Non potrebbero essere meglio riprodotti l’incantamen-  to, l’invito a fantasticare, emanati da una moderna me-  tropoli.    FANTASTICHERIA AMERICANA 151    Ma quante ambiguità in questa mimesi! Ciò che James  dice: Noiosamente serio, sgraziatamente completo è il  tutto tondo amato dall'uomo ancora naturale; lo sfilac-  ciarsi degli oggetti, l’avvizzire della sensibilità vengono ga-  bellati per eleganze: ancora un passo e si è nella pittu-  ra dell’ultimo impressionismo, nella poesia allusiva; ca-  dano per avventura anche l’educazione e il riserbo, l’abitu-  dine al ritegno, al rispetto, al contegno e si piomba in Joyce;  basta che svaporino anche quelle virti della buona società  come sono sfumati, fino a diventare puro sfavillio lumine-  scente, iridazione e opalescenza, i solidi volumi degli ogget-  ti. In una città industriale perfino l’ora del giorno è maldefi-  nita, la vita è un baldacchino svariante e immobile: i giardi-  ni segreti dell’alta società nei quali ancora s’aggirano gli  Henry James estenuati e gentili, non dureranno a lungo;  a furia di estenuazioni i giardini e i gentiluomini sva-  niranno. Joyce combinerà i lezzi e le fermentazioni come  James aveva coltivato gli aromi e le efflorescenze.   In James era già virtuale il seguito orrendo; i suoi in-  terni alla Carrière, proprio a causa della loro evanescen-  za, facevano presagire la loro morte e putrefazione.    LA FANTASIA RUSSA  ED IL MAGISTERO DI TOLSTOJ    In Russia il culto della fantasticheria penetra con gli  eserciti napoleonici ed il primo eroe réveur lo creò Pu-  $kin con Eugenio Onièghin:    “Per lui si salvano alcuni romanzi   Nei quali viene rappresentata l’epoca nostra,  E l’uomo moderno vi è ritratto   Abbastanza fedelmente,   Con la sua anima immorale,   Arida, egoista,   Eccessivamente predisposta al sogno,   Con il suo intelletto inasprito.”    Tatjana, l’innamortata di Eugenio, è, come disse Do-  stoevskij, la persona “coi piedi in terra” che stenta a  capire che cosa sia questo nuovo essere comparso nella  patriarcale società, ma ella ne viene altresi contagiata, o    piuttosto, si allaccia forse un’intesa inconscia fra le due  femminilità fantastiche, quella fisiologica di Tatjana e l’al  tra coltivata, fiera di sé di Onièghin? La fantasticheria di  Onièghin tenta di rompere la cerchia in cui sta confitta  mediante il cinismo e le scosse violente della sensibilità,  si compiace d’intrattenere “il nobile demonio della noia  segreta”; in questa disperazione arida è il suo fascino.   Ai mostri del sogno di Tatjana somigliano quelli che  abitano le novelle di Gogol’, ma i personaggi di Gogol’  sono già creature tutt’insieme e della burocrazia e del-  la fantasticheria, e non sai quale aspetto sia meno ripu-    154 ELÉMIRE ZOLLA    gnante, la loro vita o i loro sogni mostruosi e meschini.  Julyi Aichenval’d li descrisse perfettamente:   “Quando diventa loro insopportabile la spaventosa real-  tà della vita quotidiana, essi l’adornano col palco di Noz-  drév in Le anime morte e di Chlestakòv in L'ispettore ge-  nerale e fantasticamente la riducono ad una ancor mag-  giore assurdità. Le loro fantasie opprimono non meno del-  la loro presenza... Il mercante gogoliano dice al suo com-  messo: ‘Dài il panno, quello lassi, il numero 43. Ma  che cos’hai che sei sempre al di sopra della tua sfera, pro-  prio come un proletario?’ I proletari morali di Gogol’  tendono ad andare oltre la loro sfera. Per questo Chle-  stakòv s’immagina di vivere al piano nobile, d’essere un  altro Puskin o un maresciallo, pet questo il consigliere tito-  lare Popristin in Diario d’un pazzo s’immagina d’esse-  re il re di Spagna.”   La bizzatria fantastica gogoliana diventa uno stato cri-  minoso perpetuo nel protagonista delle Memorie del sot-  tosuolo di Dostoevskij. Comicamente, nonostante la sua  natura tutta fantastica, egli non si perita di spregiare la  fantasticheria:   “Noi russi non abbiamo mai avuto, in generale, degli  stupidi romantici simili a quelli tedeschi e specialmente  francesi, che non fanno altro che sognare e fantasticare.  Crolli la terra sotto i lor piedi, o perisca la Francia inte-  ra in un tumulto rivoluzionario, essi restano sempre ugua-  li, non vogliono cambiare, per pudore, e continuano a  cantare i loro sogni fino al tramonto della loro vita. Per-  ché? Perché sono stupidi.”   L’abitante del sottosuolo è il più compiuto réveur della  letteratura ottocentesca, salvo che appartiene ad uno sta-  dio posteriore a quello ancora aereo e fluttuante dei fe-  deschi e francesi, in lui la fantasticheria è lagrimosa e  fremente di buoni sentimenti. Egli è ricolmo “di tutto  ciò che è bello ed elevato” che “veniva a sbalzi, come a  risuscitare in lui la memoria, ma il suo apparire non in-  terrompeva i suoi stravizi, anzi li rianimava per il contra-  sto e li condiva di contraddizioni, di sofferenze, di dolo-    FANTASIA RUSSA 155    rose analisi interne che li rendevano più attraenti e meno  assurdi”. Il sentimento buono, l’accaloramento patetico  s’accordano con la furfanteria, ne sono il sigillo. A petto  del nuovo réveur che profonde aspirazioni edificanti da  strappare le viscere nel pieno delle sue turpitudini, il ro-  mantico Eugenio Onièghin, che almeno inalberava la ban-  diera nera del suo cinismo provocatorio e baldamente sar-  castico, diventa un patagone di purezza.   L’uomo del sottosuolo non ha più alcuna forza di volon-  tà, o meglio, per lui l’azione diventa problema di forza  volitiva, egli deve infondersi una tenacia tutta astratta, che  consenta il trapasso dal vagheggiamento trasognato alla  contrazione muscolare (dalla fantasticheria vendicativa  intorno al tenente che deve partire per la Circassia, all’atto  materiale di schiaffeggiarlo).   L’uomo del sottosuolo è già uno spettatore del cinema-  tografo; è migliore dei suoi pronipoti, chiusi nelle caverne  cinematografiche con le spalle alla luce diurna, perché  sa allestirsi da solo le sue pellicole; in una di queste ottie-  ne una gran quantità di denaro, e la sacrifica interamen-  te: “Tutti piangevano e m’abbracciavano”, quindi va a  predicare, scalzo e affamato, “poi si sentiva suonare una  marcia, veniva proclamata un’amnistia, il papa acconsen-  tiva a lasciare Roma e ad andare in Brasile”.   Ogni opera di Tolstoj è una requisitoria contro le fan-  tasticaggini; sul loro sfondo campeggia, a contrasto con  la folla dei malati, la sanità tradizionale del contadino,  quell’eroe della prefazione a Sebastopoli, il quale ha per-  duto una gamba in battaglia ed al visitatore dice: “La  cosa principale, Eccellenza, è di non pensare a niente:  quando non ci si pensi, niente ti fa più caso. Tutto, all’uo-  mo, sembra pit grosso per il fatto che ci si pensa sopra.”  Tolstoj presentò la réverie nella figura di Anna Karenina,  nella scena celebre della passeggiata in carrozza per San  Pietroburgo (VII, XXVIII), che è già una fetta di coscien-  za allo scoperto: Anna è portata dal lene dondolio del-  le ruote molleggiate e si attenua in lei il pensiero della  morte che l’attira:    156 ELEMIRE ZOLLA  “Imploro (Vronsky) di perdonarmi. Mi dichiaro vinta.  Riconosco il mio torto. Perché? Non posso vivere forse  senza di lui?’   “Senza cercare risposta a questa domanda, rimase as-  sorta a leggere le insegne: Ufficio e deposito. Dentista.  ‘Sî, raccon terò tutto a Dolly. Non ha simpatia per  Vronsky. Soffrirò, mi sentirò umiliata, ma le dirò tutto.  Mi vuol bene, e seguirò il suo consiglio. Non mi sottomet-  terò a lui, non gli permetterò di trattatmi cosî Paret-  teria Filippov. ‘Dicono che mandi i suoi prodotti fino a  Pietroburgo... L'acqua è molto buona a Mosca. I pozzi di  Mitiscensk e le buone frittelle che vi si fanno...’ ricordò  Anna, e rivide il tempo in cui, fanciulla diciassettenne, ci  si era recata in compagnia di sua zia durante le feste della  Trinità. ‘Allora si viaggiava in carrozza... Possibile che sia  stata io, quella ragazza dalle mani rosse? Quante cose che  a quei tempi mi parevano belle ed inaccessibili, ora mi  paiono misere! E quel che possedevo allora, ora è perduto  per sempre. Avrei forse potuto immaginare a quei tempi,  che sarei giunta a questo avvilimento? Come si sentirà su-  perbo e orgoglioso, leggendo il mio biglietto... Che cat-  tivo odore ha questa vernice! Perché costruiscono e ver-  niciano dappertutto?’ Mode e confezioni, lesse ancora.   “Ma un uomo la salutò, era il marito di Annuska. ‘I  nostri parassiti’ le risuonò all’orecchio, una frase di Vron-  sky. ‘Nostri? E perché nostri?... È una cosa tremenda che  non si possa distruggere il passato, estirparlo...””   Di li a poco questo vagabondaggio fra le immagini  della fantasticheria intrecciate alle scritte, agl’incontri che  offre il percorso in carrozza partrà addirittura eletta,  quando James Joyce avrà la sfrontatezza di mettere in  campo, all’ultimo capitolo di Ulysses, la sua Venere Cloa-  cina, Marion Bloom, che se ne sta a rimuginare immon-  dezze che non osavano certo affacciarsi alla mente di An-  na. Ma in entrambe uguale è l’accompagnamento di sen-  sazioni indifferenti, di ciarpame atono: pubblicità, fran-    ! Trad. Ossip Felyne, Milano, 1937.    FANTASIA RUSSA 157    tumi di conversazione, insegne, e, per Marion, titoli di  canzonette o operette: ne sembra derivare una specie di  indulto per tutto il resto, per le loro divagazioni sempre  più incontinenti. Tuttavia la licenza fantastica che Anna si  concede è tutta trascrivibile, buona parte di quella di  Marion si preferisce nemmeno citarla, poiché le virgolet-  te forse non sono un cordone sanitario sufficiente a fer-  marne il miasma.   Nei confronti di Anna è forse ancora possibile un  esorcismo, la sua fantasticheria non ha ancora spento la vi-  ta, anche se l’ha sfilacciata e intrisa di lagrimosità. L’educa-  zione ricevuta da Anna, il fatto che nel suo mondo vivano  ancora uomini come Levin la rendono capace di estrarre da  un’immagine un discorso etico di qualche sotta, ancorché  malcerto, e quando ella scorge due fanciulle a passeggio  riesce ancora a trarne una tal quale meditazione:   “... vedendo sorridere due fanciulle che passavano, si  domandò perché sorridessero: ‘Probabilmente, l’amore.  Non sanno ancora quanto sia doloroso e umiliante!’”   Marion Bloom a vedere una statuetta di adolescente  pensa anche lei all'amore ma in forma del tutto tecni-  ca, da meretrice.   Il mondo interiore di Anna, benché paia infermo (e bas-  so se posto a confronto con quello candido, sgombro  d’immagini d’una sua antenata occupata nei suoi uffici  di donna o di quel contadino che ha convertito Levin  dandogli la definizione dell’uomo buono: “Colui che si  ricorda della sua anima”), piglia colore di discrezione e  gentilezza, se accostato alle crude bambocciate che si alle-  stisce Marion. Il trapasso dalle fantasticherie d’una donna  ottocentesca a quelle d’una piccola borghese o proleta-  ria novecentesca, trasporta dall’umano peccato alla coazio-  ne meccanica. Ad Anna un predicatore avrebbe potuto ri-  volgere la parola, un’allocuzione a Marion sarebbe grot-  tesca. Ad Anna si potrebbe ancora dire: “Sii grata del-  l’aridità che senti accanto a Vronsky, della parte umilian-  te che l’amore per lui ti infligge, volgi al bene questo    male e non distrarti a contemplare le scritte delle botte-    158 ELÉMIRE ZOLLA    ghe. E non cercare l’approvazione di Dolly. Che cosa te  ne vuoi fare dell’approvazione altrui? Non ha neanche la  consistenza d’una moneta o di un fronzolo. E cosî stàcca-  ti da lui, da lei, da te stessa, senza almanaccate sull’ef-  fetto che produci, senza circondarti di larve che t’ap-  provano o rimbrottano.” Ma sarebbe certo già difficile per-  suadere Anna.   Marion non è tormentata, ma sf posseduta, e da un  demonio salace e ghiotto e affamato di Kitsch; ella vive  una fantasticheria ancor più crassa della vita, non già più  flebile. Come l’uomo del sottosuolo si creava il suo cine-  matografo interiormente, Marion Bloom si procura la  sua trasmissione di radiolina portatile, preannuncia il pro-  fluvio di canzonette Little dreamer, Lazy Lagoon, Dream-  land I dream of you, I want a paper doll I can call my  own; e le insegne dei negozi che già cominciavano ad affa-  scinare, senza che se n’accorgesse, la povera Anna, diven-  teranno, per le Marion innumerevoli fornite di radio, la  pubblicità inserita tra una canzonetta e l’altra. Ciò che  era interiore è diventato materiale, i padri hanno mangia-  to l’uva acerba ed i figli ne hanno i denti allegati.    LE FANTASTICHERIE ITALIANE  ED IL MAGISTERO DEL MANZONI    Giovane Santo Stefano lapidato dal Dubbio dell'età  empia, fu chiamato da Melville Giacomo Leopardi, e se  fra i colpi della lapidazione i lamenti risuonarono in elet-  to e armonioso italiano, le sofferenze annebbiarono talo-  ra in lui la nozione del bene e del male interiori. Se  egli pur seppe, unico in Italia, cantare gli orrori dell’in-  dustria nella Palizodia, tuttavia non arrivò a discernere la  radice più teneramente occulta della magagna: la fanta-  sticheria. Nella Palinodia sono dileggiate le gazzette e le  macchine dell’Inghilterra nonché le guerre moderne; ma  Leopardi non s’avvide che a furia di sognare ci si ri-  duce a consumare le gazzette ed a svenarsi per illusioni  frivole come le dispute della nuova età. Egli aveva smar-  rito il senso delle parole che in italiano distinguono  e giudicano l’immaginativa disciplinata e feconda dal vi-  zio, e persegui il “bello aereo, le idee indefinite”, le im-  pressioni fuggitive. Fu salvato dall’oggettivo nitore della  tradizione linguistica italiana, a dispetto della sua moder-  nità, la quale gli faceva annotare nello Zibaldone:   “La malinconia, il sentimentale moderno ecc., perciò ap-  punto sono cosi dolci, perché immergono l’anima in un  abisso di pensieri indeterminati de’ quali non sa vedere  il fondo né i contorni'.” La sua poesia fu tale nonostante  la poetica dell’intenerimento sulle cose vaghe e svanenti,  della commiserazione di se medesimo, dei vagabondaggi  mentali onde “l’anima s’immagina quel che non vede,    d)    Zibaldone, pp. 187 sgg., ed. a cura di F. Flora.    160 ELÉMIRE ZOLLA    che quell’albero, quella siepe, quella terra gli nasconde,  e va errando in uno spazio immaginario”. E pure egli sep-  pe che “la vita occupata è la più felice”.   Tutto sull’avviso fu invece il Manzoni, che mostrò in  Don Abbondio e Gertrude i disastri dell’immaginazione  erratica per apprensività o per smania, secondo il model-  lo della tradizione augusta shakespeariana.   Gertrude è il Julien Sorel, la Emma Bovary, la Anna  Karenina italiana e spagnolesca. Come la fisionomia del  cardinale Borromeo è tutta composta, esaltata, a segno  della sua consuetudine con pensieri solenni e benevoli,  cosi quella di Gertrude è scompaginata dai rimuginii:  ella ha una fronte bianca ma pronta a contrarsi, occhi por-  tati a investigare con fissità superba le persone quanto a  chinarsi in fretta, quasi cercando un nascondiglio; quando  poi essi “restavano immobili e fissi senza attenzione”, si  sarebbe potuto “sospettarci il travaglio d’un pensiero na-  scosto, d’una preoccupazione familiare all’animo, e più  forte su quello che gli oggetti circostanti”; ma la petsona  stessa di Gertrude parlava, la sua ben formata grandezza  scomparendo nell’abbandono del portamento o compa-  rendo sfigurata in mosse troppo repentine o troppo riso-  lute. Non si saprebbe disegnare meglio di quanto fece  Manzoni i caratteri dell’uomo fantastico tradito dalle fat-  tezze del suo viso, e manca soltanto la piega che offusca  per lo più al réveur la linea della bocca; quell’imperfet-  to dominio dell’occhio è colto alla perfezione, come an-  che il tono muscolare o troppo teso o fiacco. I delitti  di Gertrude sono soltanto le occasioni fortuite che hanno  portato all’evidenza l’interno fantasticare. Quanto alla ge-  nesi di questo, Manzoni l’addita nella superbia di lei,  coltivata imprudentemente dal padre, che voleva persua-  derla a compiacersi degli omaggi che avrebbe ricevuto da  badessa, ma non sapeva quale incendio stesse appiccando.  La superbia è affare d’immaginazione.   Già in collegio l’immaginarsi la vita mondana aveva  cagionato a Gertrude un brulichio di pensieri sciamanti,    già nell’adolescenza ella s'era fatto “nella parte più ripo-    LE FANTASTICHERIE ITALIANE 161    sta della mente, come uno splendido ritiro: ivi si rifugia-  va dagli oggetti presenti: ivi accoglieva certi personaggi  stranamente composti... si tratteneva con essi, parlava  loro, e si rispondeva in loro nome; ivi dava ordini, e ri-  ceveva omaggi d’ogni genere”, tali le sue feste brillanti  e faticose. Negli Sposi Promessi è ancor più crudamente  svelato il labirinto in cui Gertrude si va a cacciare:   “com’avrebb’ella mai potuto vedersi ai piedi quel tal  giovine del monastero, che, senza contare tutte le altre  difficoltà, non era a questo mondo?... V’era rischio, per  altro, che s’egli tardava troppo ad esistere, l’immagina-  zione di Gertrude, stanca di aggirarsi nel vuoto, gli tra-  sferisse la bontà che aveva per lui, al primo ente reale  che non fosse troppo diverso da questo immaginato”:  di qui il peccato, più propriamente di fantasia che di lus-  suria, col paggio di casa, il consenso alla monacazione, il  rodio in convento, l’uggia ed il vuoto dove dovranno  piombare, come massi attratti dalla gravità, la risposta a  Egidio, prima, gli omicidi infine.   Ma invano Manzoni doveva avvertire dei pericoli del-  l'immaginazione; gl’italiani non si conformavano al mo-  dello del cardinale Borromeo, ma a quello di Gertrude.  E non solo gl’imitatori dei romantici francesi o tedeschi, ma  gli stessi artigiani del verso suonante elogiarono la fune-  sta fonte dei delitti della monaca di Monza, donde  quell’aria di falsità, l’asfissia e, nei casi migliori, la decora-  zione archeologica che appannano la letteratura della Nuo-  va Italia. Si volle vedere nel Carducci un poeta della sa-  nità o virilità, ma non si sa quale significato dare a tali  parole quando si vanno a leggere quelle poesie cariche  di fantasticherie declamatorie, di evocazioni storiche estrat-  te a forza di rimuginii (“Ahi fu una nota del poema  eterno. / Quel ch’io sentiva e picciol verso or è”); non si  dica poi del Pascoli:    “Signore, fa’ ch'io mi ricordi!  Dio, fa’ che sogni! Nulla è più soave,  Dio, che la fine del dolor; ma molto    11, - Storia del fantasticare.    162 ELÉMIRE ZOLLA    duole obliarlo; ché gettare è grave  il fior che solo odora quando è colto.”    E che cosa poté mai attribuire il Pascoli ad Alessan-  dro il Macedone, a conclusione della carriera di conqui-  ste? Il rimpianto di non aver speso il tempo a fanta-  sticare:    “era miglior pensiero  ristare, non guardare oltre, sognare:  il sogno è l’infinita ombra del Vero.”    %    Il giubilo per Pascoli sta in lagrimose e trepide partite di  fantasticheria, in cui due persone che abbiano qualche ricor-  do in comune si incitano a vagheggiarlo, premendosi le dita;  il poemetto Digitale purpurea narra una tal partita di  piacere spettrale fra due donne che furono convittrici nel-  lo stesso convento:    “Memorie (l’una sa dell'altra al muto  premere) dolci, come è tristo e pio  il lontanar d’un ultimo saluto!”    A furia di pressioni delle dita quasi furtive, una delle  compagne rammenta, senza osare di sollevare lo sguardo,  una digitale purpurea dei tempi dell’adolescenza:    “Sî, sentii quel fiore. Sola   ero con le cetonie verdi. Il vento  portava odor di rose e viole a  ciocche. Nel cuore il languido fermento  d’un sogno che notturno arse, che s’era  all’alba, nell’ignara anima, spento.  Maria, ricordo quella grave sera.   L’aria soffiava luce di baleni   silenziosi. M°’inoltrai leggera,   cauta, su per i molli terrapieni   erbosi. I piedi mi tenea la molle   erba. Sorridi? E dirmi sentia: Vieni!  Vieni! E fu molta la dolcezza! Molta!    LE FANTASTICHERIE ITALIANE 163    tanta, che, vedi (l’altra lo stupore  alza degli occhi, vede ora, ed ascolta  con un suo lungo brivido...) si muore!”    L’interpunzione dice le enfasi e i tremolii e gli esi-  tando dell’eloquio sdolcinato proprio di chi gioca una  tale partita, la quale porta allo spasimo allorché le due  giocatrici riescono, con doppio salto mortale, a rievocare  fantasticando una fantasticheria.   Forse non vale la pena di andare in traccia delle tante  varie contemporanee aridità larvate di chimere, nume-  rando gl’indrappellati nelle due schiere dei sentimentali o  dei ruggenti; fra i primi si stagliava il Fogazzaro, che  non si peritò in Leila di dipingere senza alcun ribrez-  zo la réverie più triviale: “Chiusi gli occhi, immaginò due  braccia morbide che gli cingevano il collo, due labbra che  s'imprimevano nelle sue, due roventi labbra che gli si af-  fondavano nell'anima, le labbra di una giovinetta sem-  plice, dallo spirito gentile, punto sfinge...’   Almeno il D'Annunzio profondeva nei suoi sogni dle  cute di un grande arredatore o regista teatrale, illuminan-  do gli scenari di taglio, a sghimbescio. Tant'è, servi as-  sai bene a far sognare i più alacri e fragili di mente, al-  lorché fu conveniente farli piombare nella guerra, con  “nelle stanche ossa inserte le invitte ali dei sogni”. Chi  meglio di lui avrebbe potuto assolvere l’incarico? I suoi  sortilegi avrebbero fatto apparire una gran vampa di  pira sacrificale la guerra moderna, intessuta di sconnesse  azioni, quale ambiziosa e quale accidiosa e quale pavida  e quale puramente dolorosa, di tedi burocratici, di oscenità,  di abnegazioni: di bisogne meccaniche, di vuotaggini sva-  tiate da pene. Impresa che egli condusse a destino non  già infittendo le ombre in modo da nascondere con il loro  dilagare i profili delle cose, anzi, e fu trovata straordina-  tria di regista, annientò le ombre, e la concretezza scompar-  ve. Assoluta luce e assoluta tenebra sono equivalenti, il  sogno può nutrirsi cosî del demone meridiano come del-    164 ELÉMIRE ZOLLA    l'incubo notturno. Ecco un plotone di soldati trasforma-  to in fantasia abbacinante:   “Il sole monta al meriggio. Le ombre sono brevi. Nel-  la gran luce i corpi umani hanno un che di sparente,  di labile. Quella massa di carne mortale scorte su la pra-  teria, non men lieve che la fuga d’una nuvola. Il passo  misurato risuona, come una pesta sorda, ma sembra che,  dal ginocchio in su, gli uomini sieno avviluppati di silen-  zio, d’un silenzio remoto come quello che s’incurva lag-  gid su l’Alpe bianca della prima neve.”   Le esortazioni dell’otatoria bellica di D'Annunzio da-  vano per presunto che tutti fossero “travagliati da vortici  interiori”, sicché nella guerra    “... era il sogno simile alla vita  com'è simile al mosto il sangue ardente.”    Due tratti sempre hanno fatto soffermare i lettori di  D'Annunzio, la sensibilità un poco animalesca, che fu tra  le sue migliori qualità, cioè fra le più deste (pur con in-  termittenti languori:    “...l’occhio mio, se ti smarrisce, a pena  ti ritrova, pe’l sogno che l’appanna”)    e la sua buffa ossessione erotica. Questa era la propaggine  dei sofismi del réveur romantico, quali erano stati conden-  sati nell’allocuzione del Don Giovanni di Lenau (del 1842),  dove il seduttore già cosî parlava ad una donna ingannata  mediante sostituzione di persona: “Non esiste fedeltà sul-  la terra. Quel che è accaduto e ti turba, accade a ogni  donna nell’accoppiarsi con un maschio. Ella ama un fan-  tasma nel mondo dei sogni. E quando accoglie tra brac-  cia un uomo, ne stringe uno ben diverso da quel che  immagina. Questa maledizione perseguita la menzogna dei  sensi: abbaglio, inganno, perfino nell’ebrezza Tegittima.  Anche il matrimonio è adulterio'.”    ! Trad. Giovanni Macchia.    LE FANTASTICHERIE ITALIANE 165    La torvaggine dell’uozzo del sottosuolo non era ancora  attecchita in Italia, allorché D'Annunzio scrisse L’Inzo-  cente, il tomanzo in cui il révezr italiano del tempo avreb-  be potuto, volendo, specchiarsi e rabbrividire quanto il  suo genitore nel Fede e bellezza del Tommaseo. Ecco il mo-  mento in cui il protagonista fantastica attorno alla moglie  Giuliana (l’Illusa) e all’amante (l’Assente):   “Io m’indugiai a esaminare il mio sentimento con quel-  la specie d’amara compiacenza, mista di disgusto, che por-  tavo nell’analisi di tutte le manifestazioni interiori le quali  mi paressero fornire una prova della malvagità fonda-  mentale umana... Perché un germe della tanto esecrata  perversione sadica è in ciascun uomo che ama e che desi-  dera? — Questi pensieri più che il primitivo spontaneo  sentimento di bontà e di pietà, questi pensieri obliqui mi  condussero in quella notte a raffermare il mio propo-  sito in favore dell’Illusa. L’Assente mi avvelenava anche  di lontano. Per vincere la resistenza del mio egoismo, ebbi  bisogno di contrapporre all’imagine della deliziosa depra-  vazione di quella donna l’imagine di una nuovissima de-  pravazione che io mi promettevo di coltivar con lentez-  za nella onesta oscurità della mia casa. Allora con quel-  l’arte che io aveva di combinare i vari prodotti del mio  spirito, analizzai la serie degli ‘stati d’animo’ speciali in  me determinati da Giuliana nelle diverse epoche della  nostra vita comune, e ne trassi alcuni elementi i quali  mi servirono a costruite un nuovo stato, fittizio, singo-  larmente adatto ad accrescere l’intensità di quelle sensazio-  ni che io voleva esperimentare. Cosî, per esempio, allo  scopo di rendere più acre quel ‘sapore d’incesto’ che mi  attraeva eccitando la mia fantasia scellerata io cercai di  rappresentarmi i momenti in cui più profondo era stato  in me il ‘sentimento fraterno’ e più schietta mi era parsa  l'attitudine di sorella in Giuliana.”   Questo gioco con le associazioni d’idee viene esaltato  come un sabba: “silenziose onde di sangue e d’idee face-  vano fiorire sul fondo stabile del suo essere, a gradi o a un  tratto, anime nuove. Egli era multanime”.    166 ELÉMIRE ZOLLA    La realtà viene fatta lievitare, fino a che svanisca in un  ribollio, come in quest'altro passo del romanzo: ‘“... volto  misterioso nell'ombra prodotta dalla grande capellatura  arborea che ci pioveva sopra. I baleni dell’acqua al sole  guizzando tra i lunghi rami dalle foglie diafane davano  all'ombra una vibrazione allucinante. Gli echi fondevano  in una monotonia cupa e continua le voci dei getti sono-  ri. Tutte le apparenze esaltavano il mio essere fuori della  realtà”. Le immagini di piogge, di capellature, di bale-  ni e di getti d'ombra, che accompagnano come uno scin-  tillio elettrico ogni oggetto al suo compatire, suscitano una  sorta di divaricazione dell’attenzione, che provoca una tra-  sognatezza penosa.   Ma le divaricazioni psicologiche divennero un sistema  inflessibile col Pirandello. Le sue varie teorie sono fonda-  te sulla presunzione della costanza del fantasticare, e le  allucinazioni sulle quali egli indugia con impettita gravità  tutte si ritrovano, compendiate in questo passo di Quar-  d’ero matto:   “Mi mettevo a sedere a piè d’un albero, e allora il ge-  nio della mia follia cominciava a suggerirmi le più stram-  be idee: che l’umanità avesse bisogno di me, della mia  parola esortattice: voce d’esempio, parola di fatto. A un  certo punto m’accorgevo io stesso che deliravo, e allora  mi dicevo: — Rientriamo nella nostra coscienza... — Ma  ci rientravo, non per vedere me, ma per veder gli altri  in me com’essi si vedevano, per sentirli in me com'’essi  in loro si sentivano e volerli com’essi si volevano.”   In quell’atmosfera di sdoppiamenti, di persone che do-  vevano camminare aspettandosi da un momento all’altro  di voltarsi e vedere che lo scenario dei fatti era dileguato  lasciando posto al nulla, la poesia era imperniata su scorci  subitanei come scoppi, disperate irruzioni di realtà in un  mondo di mero sogno: ogni oggetto diventa un talismano  che può provocare la rivelazione della lontana realtà in  baleni ormai fuggevoli e occasionali. Il romanzo storico    ! La poesia, allorché s’accende, è sempre un risveglio ad un arche-    LE FANTASTICHERIE ITALIANE 167    manzoniano emanando la sua luce in quella tenebra per-  mise ancora per qualche tempo di raffigurare personaggi  schietti e non sfarinature di sogno.   In quella tenebra avevano osato levare la loro voce gli  araldi dell’avanguardia europea, nella specie lugubre dei fu-  turisti, già attrezzati con intonarumori e con cucine di sa-  pori fantastici.   Durante i primi tempi dei vari “movimenti” futuristici o  affini, si proclamava la loro essenza: l’odio della bellezza  tradizionale, il desiderio di schiaffeggiare il gusto, di far  cessare la venerazione dei maestri antichi; più tardi le forze  della violenza saranno più accortte, fingeranno di rispettare il  passato per meglio distruggerne le vestigia, impadronendo-  si di pinacoteche, riproducendo e degradando pertanto i ca-  pi d’opera, accostandoli alla loro parodia moderna, facen-  dosi nominare custodi ovvero “specialisti” di ciò che si pro-  potranno di contaminare. Cosi si attua con serietà il presa-  gio infame della poesiola giovanile di Rimbaud Ce qu'on  dit au poète è propos des fleurs:    “Voilà! c'est le Siècle d’enfer!   Et les poteaux télégraphiques   Vont orner, — lyte aux chants de fer,  Tes omoplates magnifiques!”    tipo, quale ne sia l’occasione. L'atmosfera crepuscolare e pirandelliana  del momento storico fa intravedere un fantasticante che senza destat-  si s'accorge di fantasticare nella lirica montaliana sull'uomo che nell’aria  arida, di vetro, andando, prevede il crollo della finzione che l’attornia.  Eppure la sua poeticità la solleva fuor del sogno, talché essa diventa una  visita ad uno degli archetipi del risveglio: la distruzione del mondo.    KAFKA DEMONOLOGO MODERNO    Nei Diari di Kafka si svela quali stalle d’Augia di fanta-  sie (simili alle immonde che rifluirono nell’Oratorio apoca-  littico di Adrian Leverkiihn) egli dovesse nettare; ma dal  1911 vedi crescere la sua consapevolezza del bene e la  sua volontà di aggrapparglisi. Ha imparato gli insegnamenti  di Goethe ma ancora non ha la forza di inculcarseli:   “Ho la vecchia consuetudine di non far assorbire da  tutto il mio essere come un beneficio le pure impressio-  ni, sieno dolorose o liete, purché abbiano raggiunto la  loto massima purezza, ma di turbarle e scacciarle me-  diante impressioni nuove, deboli, impreviste. Non è mala  intenzione di danneggiare me stesso, bensî debolezza nel  soppottare la purità dell’impressione, debolezza che però  non viene confessata, ma piuttosto, nel silenzio interiore,  cerca di cavarsela provocando la nuova impressione con  atto apparentemente arbitrario, anziché rivelarsi (che sa-  rebbe l’unica cosa giusta) e invocare altre forze in soc-  corso'.”   E comincia a lottare con i demoni come un moderno  Evagrio, ricco d’ironia:   “Il mio triste prossimo avvenire non mi pareva degno  che io vi entrassi: abbandonato, camminavo per la Fer-  dinandstrasse. Ed ecco che allo sbocco del Bergstein mi  ritornarono i pensieri del futuro. Come avrei potuto tol-  lerarlo con questo corpo ricavato da un ripostiglio di  ciarpame? Dice anche il Talmud: Un uomo senza donna  non è una creatura umana. Di fronte a siffatti pensieri    ! Trad. Ervino Pocar, Milano, 1960, p. 117, vol. I.    170 ELÉMIRE ZOLLA    non mi rimane questa sera altra via che dire a me stes-  so: ‘Ora, venite, cattivi pensieri, ora perché sono debole e  con lo stomaco guasto. Proprio adesso volete essere pensati  a fondo. Tornate un’altra volta, quando sarò più in for-  ze. Non sfruttate cosî la mia situazione.’ Difatti senza  neanche aspettare altre prove si ritrassero, si dispersero  lentamente e non mi disturbarono più durante il seguito  della mia passeggiata, beninteso non troppo felice. Di-  menticarono però evidentemente che, volendo rispetta-  re tutte le mie cattive condizioni, avranno il loto turno  soltanto di rado'.”   E annota, rischiarandosi:   “odio l’attiva osservazione di se stessi. Interpretazioni  psichiche come: ieri ero cosî e precisamente per questo  motivo, oggi sono cosî per quest’altro. Non è vero, non  per questo e non per quest’altro, e pertanto neanche co-  sf o cosî. Sopportarsi tranquillamente senza precipitare,  vivere come si deve, non corrersi intorno come cani”.   La fonte delle allegorie di Kafka è l’eterna lotta spiri-  tuale, egli sa trarre edificanti narrazioni dall’ortore che la  meditazione scopre: “A un certo livello della conoscen-  za di se stessi, e quando ci siano circostanze favorevoli  all’osservazione, avverrà regolarmente che uno si veda  abominevole. Neanche l’atto meno importante sarà privo  di questi pensieri segreti. Ed essi saranno cosî spotchi che  nel momento di osservare se stesso uno non vorrà nean-  che pensarli, ma si accontenterà di guardarli da lontano.  A proposito di questi pensieri reconditi, non si tratterà di  solo egoismo: questo sembrerà di fronte ad essi un idea-  le del bene e della bellezza. Il sudiciume che si troverà  ci sarà di per se stesso, e si riconoscerà che siamo venuti  al mondo grondanti di questo peso e ce ne andremo ir-  riconoscibili o troppo bene riconoscibili per esso. Questo  sudiciume sarà il fondo più basso che si possa trovare e  questo fondo non conterrà lava, ma sporcizia. Sarà il più    ! Ibid., p. 160.  * Ibid., I, pp. 317-318.    KAFKA DEMONOLOGO MODERNO 171    basso e il più alto e persino i dubbi dell’osservazione di  sé saranno presto deboli e compiaciuti di sé come il bar-  collare d’un porco nel brago'.”   Quale forza arrivare a questa visione dell’inferno! Dice  San Paolo che giova considerare tutto uf stercora, per  guadagnare Cristo. Sono infatti gli umili e i pentiti e vergo-  gnosi che vengono sollevati (ma anche, come dice una let-  tera di Kafka a Milena: “Nessuno canta cosî puramen-  te come coloro che si trovano nel pit profondo inferno;  è il loro che scambiamo per canto degli angeli”).   Kafka fu l’unico (non gli riuscirono compagni né Tho-  mas Mann nel Doktor Faustus né Gide nei Faux Mon-  nayeurs, per difetto d’esperienza di combattimento) a  creare una demonologia moderna, specie nei mistici ap-  punti dei quaderni segreti’.    Ibid., II, pp. 116-117.    ? Ed. it. Confessioni e immagini, Milano, 1962.    MUSIL E L’AVANGUARDIA    Una protratta lotta con la fantasticheria è l'Uomo sen-  za qualità di Musil: non un respiro è concesso al mostro,  ma nemmeno al lottatore. Musil scardina le apparizioni  con le sue metalliche metafore, insegue ogni diramazio-  ne dei dubbi che gli si affacciano, aspira al risveglio con  tenacia grandiosa, ma la sua opera rimase incompiuta e  dopo aver conosciuto Swedenborg (ma anche Meister Ec-  khart) egli non seppe addentrarsi nella selva e durevolmen-  te destarsi. È da sospettare che l’ostacolo in lui fosse una  libidine fantastica mai domata, bensî sublimata o palliata.  Ecco un suo memento tipico: “Involontariamente ma  con un po’ d’ironia per proteggersi dalla suasione del  desiderio e perciò con una certa povertà di realizzazione,  Ulrich immaginò quel che sarebbe successo. Cosî come  un cavallo di circo al suono della musica si mette in moto  da sé e tuttavia, ogni volta facendo tintinnare i suoi fi-  nimenti lucenti, fa turbinare in un cerchio magico la sua  essenza superiore e irregolare: cosî, in Ulrich o davanti a  lui la sua esercitata fantasia cominciò a lavorare e gli rap-  presentò il più frequente di tutti i drammi umani, sem-  pre recitato senza spettatori, cosi vivamente, che per poco  egli non alzò la mano a dare il segno del vero inizio. Sa-  rebbe bastato forse che egli afferrasse la mano della sorella  e con un pretesto tanto trasparente quanto possibile le pro-  ponesse, ad esempio, di scambiare il giorno abbagliante  con il più raccolto ritiro in casa, che già un tremito ne-  gli occhi li avrebbe traditi uno all’altro, e le mani nella lo-  ro cecità, le anime nel loro abbandono, li avrebbero inar-  restabilmente pbrtati più oltre. La vita è terribilmente fa-    174 ELÉMIRE ZOLLA    cile nel concedere, a chi segua il cammino consueto. Ul-  rich sentiva l’allettamento della vita quasi come la verti-  gine che ci coglie quando protesi su un precipizio pensia-  mo che basterebbe lasciarsi andare o fare uno sbaglio per  essere inesorabilmente travolti. E nello stesso tempo sorse  in lui uno strano, nuovo e vivo sentimento della realtà,  per il fatto che egli restava immobile e non usciva dalla  fantasia: qualcosa come i movimenti dietro una parete  sottile che rimangono mutilati, ma si odono con maggior  eccitazione che se si vedessero.”   La lotta col sogno ebbe in Musil un campione sventu-  rato, la cui ombra chiederebbe un appassionato epitaffio.  La sua interpretazione dei nuovi tempi fu esemplare,  non esitò a proclamarne l’orrore. Nella terza parte del ro-  manzo egli dimostrò l’uguaglianza di demenza e arte mo-  derna nel personaggio di Clarisse:   “Nel luogo dove ci si trova s’incide su un sasso un di-  segno; si doveva sentite che anche questa era arte, come  la più grande... Non si raccolgono le proprie idee per far-  ne un io come un freddo pupazzo di neve, quando come  Clarisse si va di catastrofe in catastrofe. Clarisse scopri che  bisognava scegliere parole le quali non fossero concetti;  ma poiché pareva che non ve ne fossero, si rifugiò nelle  parole composte. Quando diceva ‘io’, mai questa parola  era capace di scattare su dritta, come la sentiva lei, men-  tre ‘rosso-io’ non era trattenuta da nulla e partiva, come  un razzo. Altrettanto necessario era liberare le parole dal-  le relazioni grammaticali, che sono del tutto impoverite.  Clarisse ad esempio sottopose ad Anders tre parole e lo  pregò di leggerle nell ordine che più gli piacesse. Se era-  no ‘Dio’, ‘rosso’, e ‘cammina’, egli leggeva ‘Dio cammi-  na rosso’ o ‘Dio, rosso, cammina’, cioè il suo cervello le  accoglieva subito come frase, o le divideva con virgole per  accentuare che non lo faceva. Clarisse chiamava chimica  delle parole il fatto che si unissero sempre in gruppi, e pre-  scriveva regole per impedirlo...   “Non si può negare che da queste immagini emani un  fascino oscuro e confuso, un fuoco vulcanico divampante,    MUSIL E L’AVANGUARDIA 175    come a guardare nelle viscere della terra. E pochi anni  più tardi un gioco con le parole simile a quello di Claris-  se divenne infatti, fra i sani, un approdo pregno di pre-  sagi.   “Clarisse ne traeva strane deduzioni. I poeti rubavano  fiocchi di fuoco al vulcano della follia; in altri secoli, nei  tempi primitivi e più tardi, ogni volta che un genio riap-  pariva sulla terra, queste combinazioni di parole, fiam-  meggianti, non ancora soffocate da precisi significati, fu-  rono trapiantate nel terreno della lingua corrente e ne di-  vennero la fecondità. La quale, come è noto, proviene  dalla sua origine vulcanica. Ma ne consegue, concludeva  Clarisse, — che lo spirito deve sempre tornare a scindersi  nei suoi elementi primitivi affinché la vita resti feconda.   “Cosî la responsabilità d’una immensa irresponsabilità  era posta nelle mani di Clarisse; ella sapeva di non essere  affatto colta, in fondo, ma sentiva un’eroica mancanza di  rispetto per tutto ciò che era stato creato prima di lei.   “Fin qui Anders poteva seguire i giochi di Clarisse, e  l’irriverenza della gioventi gli permetteva di immagina-  re, fra le macerie dello spirito, le nuove forme che se ne  sarebbero potute estrarre; un processo che molte volte si  è ripetuto tra noi, tanto intorno al 1900, quando si ama-  vano gli abbozzi e gli schizzi, come dopo il 1910, quando  in arte si soggiaceva al fascino dei più semplici elemen-  ti costruttivi e si facevano tintinnare i misteri del mondo  visibile recitando una specie d’alfabeto ottico.   “Ma il declino di Clarisse era cosî rapido che Anders  stentava a seguirlo. Un giorno artivò con una nuova sco-  perta. — La vita sottrae forze alla natura senza possibi-  lità di recupero, — incominciò, citando le poesie che strap-  pano parole alla natura per sterilizzarla lentamente, men-  tre la vita trasforma queste forze sottratte in un nuovo sta-  to irreversibile che si chiama coscienza’.    1 Qui Musil annota in margine: “Leone Tolstoj: La coscienza è la  peggior sventura morale che possa colpire un essere umano. - Fiòdor  Dostoevskij: Ogni coscienza è una malattia (Dal diario di Gorki)”.    176 ELÉMIRE ZOLLA    “Era sera, Anders e Clarisse andarono a passeggio nel  buio per prendere il fresco, in un piccolo stagno tambu-  reggiavano centinaia di ranocchi e i grilli frinivano, cosî  che la notte era animata come un villaggio negro che si  prepara alla danza. Clarisse chiese ad Anders che entrasse  con lei nello stagno e si uccidesse, affinché la loro coscien-  za si trasformasse a poco a poco in fango, carbone e pura  energia'.”   In Musil hai spesso lo stato di réverie per eccesso di  lotta contro la réverie, per incapacità di sciogliersi mai  dalla stretta di Proteo; le metafore di Musil sono  simili a quelle delle poesie di Pasternak, i personaggi del-  le cui prose giovanili vivono perpetuamente nello stato di  stremata vittoria sulla réverie che minaccia di suscitate una  nuova sorta di réverie un poco diabolica (come è detto in  questa pagina di un racconto giovanile di Pasternak sui  sottili rapporti fra il giovane protagonista, Sergio, e sua so-  rella:   “Ho cavalcato giorno e notte, ecco tutto, — disse Ser-  gio e si mise a rassicurarla dicendo che nessun godimen-  to poteva paragonarsi a questo genere di galoppo che  egli chiamò l’esaltazione dell’eccessiva fatica. A dargli ret-  ta questo sport cerebrale l'aveva aiutato a vincere le ten-  tazioni innate... La sorella fu colpita dalla perspicacia  malsana con cui Sergio, sempre più spesso e con sempre  maggiore sicurezza, preveniva le sue curiosità. Allora ca-  pi quanto fosse spossato, e con desiderio inconscio di sot-  trarsi a quella lettura del pensiero, gli suggeri di spogliar-  si e dormire.”)    ! Da L’uomo senza qualità, III, Torino, trad. Anita Rho.    JOYCE O L’APOTEOSI DEL FANTASTICARE    I primi tentativi di registrare al vivo le réveries futono  Fratiilein Elsa dello Schnitzler e Les lauriers sont coupés del  Dujardin; nel primo è denudata la delectatio morosa d'una  ragazza che progetta di uccidersi, nell’altro è dato il mec-  canico calco dei desideri, delle associazioni gratuite più  triviali del protagonista. Il gusto delle sbavature della fan-  tasticheria aveva osato mostratsi in Mal/doror e in Ubu  Roi, le opere che annunciano i surrealisti. Poi venne Joy-  ce a comporre l’apoteosi della nausea e delle tristi curiosi-  tà che le gravitano attorno. Egli ebbe a soffrire a sua detta  d’un iniquo abbandono, che lo lasciò nelle sabbie mobili  dell’accidia; un’indolenza speculativa, piuttosto che uno  scetticismo, lo impregnò tutto.   Joyce intravide chiaramente l’altra strada, quella del-  l'estasi, in cui: “l’anima, l’essere ci investe sciogliendosi  dal velo dell’apparenza, l’anima dell’oggetto più comune,  la cui struttura sia cosî conformata, ci sembra raggiare.  L’oggetto celebra la sua epifania”.   La visione esaltante fu, di rado, raggiunta, come nella  frase assai garbata: “i gridi erano acuti limpidi e sottili  e cadevano come fili di serica luce dipanati da rocchetti  turbinosi”, o nella più convulsa: “la livida mano accartoc-  ciata e bruciante sussultava come una foglia staccata nell’a-  tia”. In codesti tratti avviene ciò che Joyce amava chiamare  enfaticamente, col secentista Morgagni, “incanto del cuore”.   Sono, questi del giovane Joyce, commoventi e malde-  stri approcci a quella sfera di cui parlò Rilke nella setti-    ! Dedalus, trad. Cesare Pavese.    12. - Storia del fantasticare.    178 ELEMIRE ZOLLA    ma elegia, sfera in cui si fondono il cielo interiore e la  terra visibile e che s'impara a raggiungere contemplando  a lungo oggetti armoniosi e secondo natura, come la cat-  tedrale di Chartres:    “Essere, qui, è stupendo. Lo sapeste perfino voi fanciulle  Che chiaramente defraudate affondaste nelle più maligne  Stradine di città, piagate o appena inclinate sopra  La frana. Poiché ciascuna ebbe un'ora, forse  Neanche un'ora intera, neanche misurabile  Con le misure del tempo tra due pause, in cui ebbe  L’essere, tutto. Le vene colme dell’essere.  Ma cosi facilmente scordiamo ciò che il prossimo  Ridente non ci confermi o invidii. Vogliamo innalzare  Visibilmente, quando la più visibile gioia  Ci si rivela solo allorché in noi la trasformiamo   Là dove tuttora rimanga  Un oggetto un tempo supplicato, servito in ginocchio,  Esso perdura, qual è, nell’invisibile.”    Eppure un diverso e tetro regno parve a Joyce il più  vero. Cosî in Ulysses pone i termini della sua scelta: “Vi  sono peccati... o cattivi ricordi che sono nascosti dall’uo-  mo nei recessi più oscuri del cuore, eppure là rimangono  in attesa. Egli può lasciar appannare il loro ricordo, la-  sciarli stare come se non fossero mai esistiti e quasi con-  vincersi che non furono o che almeno furono altrimen-  ti. Eppure una fortuita parola d'un tratto li chiamerà ed  essi sorgeranno dinanzi a lui nelle circostanze più varie,  in visione o in sogno o mentre l’arpa e il tamburello gli  leniscono i sensi o nella fresca argentata calma vespertina  o alla festa di mezzanotte quando egli è appena sazio di  vino. Non per insultarlo verrà la visione, come a chi sog-  giaccia alla sua ita, non per maligna volontà di rescinder-  lo dai viventi, ma avvolta dal pietoso manto del passato,  silenziosa, remota, rimproverante. Lo straniero osservò  sul volto che aveva dinanzi recedere lentamente la falsa  tranquillità imposta, si sarebbe detto, dall’abitudine o da  qualche trucco studiato, di fronte a parole cosî amareg-    JOYCE O L’APOTEOSI DEL FANTASTICARE 179    giate da rivelare in chi parlava una morbosità, un fiuto  attratto dagli aspetti più crudi della vita.”   È lo stesso abbrivo fantastico di Proust, ma Proust tes-  se una rete per agguantare una magnifica preda, una  sensazione che gli faccia provare quel suo particolare sfi-  nimento del cuore, mentre Joyce, per acre piacere di de-  gradarsi (già nel passo citato c’è una tonalità d’abiezione  nell’esercizio della reminiscenza) sconnette le maglie del-  la sua sintassi (che già negli scritti giovanili non era fit-  tamente ordita, tanto che è raro scoprirvi subordinate) al  fine di lasciarsi invadere dalla molteplicità del flusso di co-  scienza. Non contento di obliterare la subordinazione sin-  tattica, egli neanche rispetta l’interezza degli atomi del di-  scorso, le parole. Ed ecco che cosî attua la sua metamorfo-  si, si disossa, si affloscia come mucillagine (Spitzer parlò  del Molluskenbafte des Stils di Joyce), ammasso viscerale  duttile, scivoloso. Il paragone con Proust, data l’analogia  delle premesse e la divaricazione dei risultati, ha sem-  pre colpito gli osservatori dall'occhio bovino. C'è per-  fino in Proust, e Spitzer omise di ricordarlo, un esem-  pio di ruminazione interna del personaggio nel famo-  so passo: “cerf, Francis Jammes, fourchette”. Spitzer  dice: “Nel caso di Jingle a tinkle taunted, in cui Joyce  lascia riecheggiare nella ruminazione interiore tanto lo  scalpiccio come lo scampanellare, Proust si varrebbe di  parentesi basate sul fardis que... né giungerebbe a fol-  gorazioni immaginifiche come Bloomusalem.” Frase che è  un ragguardevole esempio di amoralità classificatoria e fi-  lologica, ove si chiamano Augenblicksbildungen biascichii  d’infante e questi si spacciano per equivalenti all’antico  ordine sintattico che divide le specie e soppesa gli oggetti.    ! 1 più pericolosi eversori non sono i rivoluzionari schietti, come    i futuristi russi del famigerato proclama “Uno schiaffo in faccia al gusto  pubblico” del 1912 (Burljuk, Khlebnikov, Kruchionykh, Majakovskij) i  quali confessavano di voler “buttare Puskin, Dostoevskij e Tolstoj dal  piroscafo dei tempi moderni”, di nutrire “un odio senza compromessi  verso la lingua finora usata”, di voler “scuotere la sintassi fino a farla  a pezzi”; assai più efferati sono i subdoli e colti, come Carl Gustav    <    Jung, il quale di Joyce scrisse: “Nell’Ulisse c’è vita, e la vita non è    180 ELÉMIRE ZOLLA    La metamorfosi in verme non poté tuttavia compier-  si senza un iniziale moto di disgusto, l’identificazione  con la nausea mediante la nobilitazione del linguaggio del-  la nausea, non fu affare da poco e l’artista giovane disse:  “le fantasticherie mostruose erano balzate innanzi improv-  vise e furibonde, da semplici parole, ed egli aveva presto  ceduto e se le era lasciate imperversare avvilenti nell’in-  telletto, domandandosi sempre di dove, da quale tana di    mai esclusivamente malvagia e distruttrice. Per quanto tutto ciò che si  riesce ad afferrare in questo libro sia negativo e dissolvente, si finisce  col presentire un che di inafferrabile, uno scopo recondito che gli  conferisce un significato e, con ciò, della bontà. Che in fin dei conti  questo variopinto tappeto di parole e di immagini sia simbolico? Non  cetto — per carità — un’allegoria, ma simbolo quale espressione di  essenzialità inafferrabili?” Ecco uno Jago perfetto: egli precede la ri-  pugnanza che si prova naturalmente alla lettura di Ulysses, e fa appello  proprio ai principi che sono connaturati ad un animo incortotto, che  sia tale non per esperienza del male, ma per fiducia nel bene che  suppone attorno a sé forte quanto lo sente in se stesso; alla prova  d’un’analisi il discorso di Jung svela la sua sciattezza: se l’essenzialità  è inafferrabile, è disonesto parlarne; se la vita ha sempre un qualche  barlume di decenza, e se U/ysses è indecente, è una sopraffazione la  battuta introduttiva dell’'imbonimento. Ma nello stesso saggio su Ulysses,  Jung butta la maschera dell’insinuazione sdolcinata e si svela brutale  come il seduttore che, alle strette, insulta, fa paragoni incongrui ed  isterici: “Anche se (in U/ysses) prevalgono gli elermenti malvagi e di-  struttori, questi vivono accanto e forse più in alto del ‘bene’, del ‘bene’  tradizionale che si rivela come un tiranno; come un illusorio sistema  di preconcetti che impoverisce con molta crudeltà la possibile ricchezza  della vita reale... Il non dover più essere bello e buono e intelligente  è addirittura una redenzione per l’uomo medievale.” Il ritornello del  giacobinismo etico, tous frères et cochons, risuona appena velato, in  questa esortazione in cui “vita reale” è sinonimo di “scutrilità”. Ma  almeno un insegnamento si può trarre da queste sgradevoli scaltrezze:  lo Spirito della Modernità procede sempre a falsi dilemmi, dice: “Che  cosa preferite, in luogo di questo che vi offro? Qualcosa dovete con-  sumare, o questo o qualcosa di peggio.” Naturalmente non esiste alcun  obbligo di consumare, e non c’è ragione di scegliere fra le mucillagini  joyciane ed un “sistema di preconcetti”, specie se per avventura si vive  in un organico edificio di concetti, cosî come non c’è motivo di sce-  gliere fra un film ed un brutto libro, fra l'avanguardia ultima e la pre-  cedente; questo è il gioco dei falsi opposti, un trucco tanto banale  quanto incredibilmente efficace. Come non bastasse, i manipolatori della  massa sono riusciti a far credere che sia di cattivo gusto ritenere  obbrobriosa la canaglia, sicché soltanto Virginia Woolf osò dire di  Ulysses: “it is underbred, not only in the obvious sense, but in the  literary sense” (A Wrifer's Diary, Londra, 1954, p. 49).    JOYCE O L’APOTEOSI DEL FANTASTICARE 181    immagini mostruose erano sbucate. E sempre restava de-  bole e umile di fronte agli altri, irrequieto e nauseato di  sé, dopo che gli erano imperversate attorno.'” Eppure non  tennero gli argini del cuore e dell’intelletto, il cuore era  bacato: “nulla si moveva nella sua anima, tranne una li-  bidine fredda, crudele e senza amore.” La mente è indif-  ferente: non importa sapere se si crede o no, afferma Ste-  phen, con la tracotanza dell’accidia: “non voglio servire  né Dio né l’uomo,” proclama, e almeno di questo è ben  certo senza scetticismo alcuno. Che gli resta? Soltanto di  “tollerare cinicamente i particolari vergognosi delle sue  orge segrete, in cui esultava a deturpare pazientemente  qualunque cosa lo avesse colpito”. E allora si lasciò inva-  dere da questa sua moderna versione della possessione dia-  bolica, dalla “presenza sottile come un mare... come una  moltitudine che dorma”, dal “grido contro un iniquo ab-  bandono, un grido che non era che l’eco di un osceno  scarabocchio letto sulla parete grondante di una lattina”.   Joyce mostra la faccia dell'avanguardia senza veli, e in  lui puoi leggere tratto per tratto l’intera, ormai vetusta fi-  sionomia.   Egli comincia con una serie di racconti intrisi d’un sim-  bolismo smanioso: Dubliners. Al paragone certo sembra  un sollievo Stephen Hero dove viene consacrato l’imperio  del fantasticare osceno e turpiloquo e spesso soltanto ebete,  posto alla pari con l’erudizione, lo studio, il garbo, e  a furia d’essere giustapposto con aria umoresca, giustifi-  cato. Al paragone sembra poi grandioso Ulysses, dove il  gioco di parole, l'abbandono alla fantasticheria diventa in-  distinguibile dal pensiero e dalla rappresentazione arti-  stica, quando pure questi compaiano. Con Finnegans Wake,  com’è noto, si va ancora un passo in là, la fantasticheria  è ridotta alla sua purezza. Non ci si può arrestare, una  volta accettato un invito di Joyce, bisogna seguirlo fino  al fondo del suo antro: in ciò la sua demonicità e la sua  unica decenza; molti vorrebbero dire: “fermiamoci a...,”    ! Dedalus, pp. 137 e 142.    182 ELÉMIRE ZOLLA    e il limite sarà a Dubliners per chi vuole soltanto il sen-  timentalismo; a Stephen Hero per chi vuole soltanto vizi  moderati come il gioco di parole o l’accostamento osceno,  consuetudini di quasi tutti i borghesi del tempo di Joyce;  a Ulysses per chi vorrebbe soltanto mescolare sogno e realtà  in un complesso che abbia tutti i vantaggi e dell’osten-  tazione erudita e del racconto realistico e della fantasti-  cheria dissipata. Ma l’opera di Joyce è una macchina inar-  restabile, travolge tutti a loro dispetto nel suo giro, con-  duce ad una spoliazione progressiva da tutto ciò che sia  armonioso (l’eleganza verbale sarà l’ultimo velo a cadere),  non permette che i vizi restino segreti, li vuole manifesti, e  non permette alla fine neanche la cognizione del vizio,  ma esige la resa totale alla schizofrenia. Se si vuole scam-  pare, bisogna colpire le radici al primo apparire della  fantasticheria, e del sentimentalismo che ne è l’avvisaglia,  altrimenti occorre procedere fino ad averne l’occhio vitreo  e la lingua impastata. Questo è il carattere orrido e insieme  salutare dell’avanguardia in genere, che non permette il  “fin qui e non oltre”; accolta la sua prima istanza, a gra-  do a grado essa porta all’ultima distruzione; s’incomin-  cia con i contorni smussati, con il sentimentalismo gton-  dante, e non si può non finire al tozzo di plastica bru-  ciacchiata, al cicaleccio di Finnegans Wake.   Con Joyce s’impara altresi un’altra lezione: rinun-  ciando alla misura goethiana che toglie dalla visuale tutto  quanto non si conformi al canone della rappresentazione  esemplare, si è tratti in un vortice che di giro in giro  s'inabissa fino al fondo del mare; a poco a poco, rinun-  ciando ad attenersi alle cose auguste grazie alle quali si  educa la fantasia, si perde anche l’ultimo appiglio, lo stile:  la fantasticheria non si riesce neanche più a esptimerla,  ad accennarla; come un acido corrode il suo recipiente, essa  slabbra e infine assottiglia fino alla sfarinatura la sintassi.  Questo si era annunciato già in Jens Peter Jacobsen, come  notava Hugo von Hoffmansthal:   “Ciò che egli ha rappresentato per primo: quel vedere le  cose doppiamente, insieme reale e stilizzato. Nei vecchi ro-    JOYCE O L’APOTEOSI DEL FANTASTICARE 183    manzi psicologici (Werther, Adolphe, Manon Lescaut)  si rappresenta il contenuto della vita psichica, in Jacob-  sen la sua forma, osservata con precisione psichiatrica;  l’incrociarsi, il sollevarsi ed il perdersi dei pensieri, l’illogi-  cità, il ribollire e il fluttuare dell’anima. Il rapido fastidio  delle cose, il loro appassire e perdere splendore, la gioia dei  colori e la nostalgia dei colori — idealismo nevtopatico.”  Questo corrisponde un poco al primo Joyce, che battezza  epifania spesso non tanto un momento di riuscita stili-  stica, di attenzione, ma un attimo di stupefazione vacua,  di fantasticheria simile a quella descritta da Edgar Allan  Poe in Berenice.   Joyce offre i vantaggi di certi baracconi delle fiere d’un  tempo, dove venivano mostrati attraverso quadri succes-  sivi gli effetti di certe infezioni dai modesti ponfi sino  alle piaghe nauseose, o di certi cartelloni di cantastorie  con le vignette sulla sorte della ragazza che ascoltò le lu-  singhe d’un giovane brillante e finî, di peccato in peccato,  fra gl’incurabili.   Con Joyce non ci si ferma più all’idealismzo nevropa-  tico, si giunge alla semplice neuropatia. In Ulysses il pro-  tagonista Leopold Bloom parrebbe a tutta prima oggetto  di sarcasmo perché nulla è più oggettivamente comico  d’un uomo simile, licenzioso nella mente, goffo nei movi-  menti, osceno quanto umanitario, alla mercè d’ogni avvi-  so pubblicitario che gli avvenga di scorgere per la strada,  dei motivetti musicali che coglie nell’aria e che racimola  come uno scarabeo stercorario. La poetica di Joyce è però  l'opposto dell’educazione dei sentimenti attraverso alla  cultura dell’immaginazione e della vista: egli abitua a  soffermarsi su ciò che andrebbe scartato il più rapida-  mente possibile. Intelligenza vorrebbe che di Bloom e di  sua moglie si desse un profilo satirico, se ne ridesse e via;  tutt'al più li si può nominare re e regina di Carnevale.  T’accorgi, leggendo U/ysses, che Joyce mira invece al-  l'opposto: Leopold giganteggia, diventa un personaggio  tragico, Marion impersona la Terra, la Madre, l'Abisso, le  associazioni mentali dei due diventano materia eletta, de-    184 ELÉMIRE ZOLLA    gna di studio e di affetto. Chi avesse scambiato Joyce  per un medico, s’avvede che è un untore; non un artista  che rappresenta, ma un vizioso che chiede complicità.   Marion Bloom capisce male una parola, meterzpsycho-  sis. La situazione è inveterata: da Plauto in qua spesso si è  visto l’ignorante alle prese con la parola dotta, storpiarla in  modi esilaranti, ma questa è la prima volta che si diventa  come lui, e ci si sofferma sui suoi fraintendimenti con amo-  re. Marion Bloom capisce Met him pike hoses, e fantasti-  cando sul marito che le ha spiegato il significato del  vocabolo ignoto, borbotta fra sé: “That word meant so-  mething with hoses in it and he came out with some jaw-  breakers about the incarnation he never can explain a  thing simply.” Lo stesso qui pro quo affiora nella mente del  marito nelle più varie situazioni. Tutte queste vacue stor-  piature, e questo loro intrecciarsi ed appastatsi insieme,  formano agli occhi di Joyce uno spettacolo da delibare come  un mosaico musicale. Invece dell’oro egli lavora escrezioni  psicologiche, come un cane ritorna al proprio vomito. Non  a caso la cloaca era stata il centro delle vicende dei roman-  zi d’appendice ottocenteschi; nella loro apoteosi joyciana  non si distingue fra cartacce e gioielli scivolati nella mota,  ricordi di cultura antica e di miti sono trascinati via nella  colluvie insieme agli avvisi economici, ai qui pro quo, alle  notizie di giornale, alle canzonette.    Le opere antiche possono raccomandarsi agl’ignari per  l’alone di difficoltà, di complessità che le circonda; gli  avanguardisti di ciò s’avvalgono per giustificare opere  composte soltanto di quell’alone, invocano i bisticci dei  classici per avallare Joyce. Crittogrammi sempre si sono  usati, Saint Graal era tutt'uno con Saing Réal, e Pietro  fu la Pietra, e VITRIOL volle anche dire Visita Interiora  Terrae, Rectificando Invenies Occultum Lapidem, e via  enumerando, ma il gioco fonico era al servizio del senso  occultato, laddove in Joyce viene rovesciato l’ordine: la  gamma delle elucubrazioni erudite serve a gettare un  manto di nobiltà sull’abitudine di storpiare vocaboli. Usa    JOYCE O L'APOTEOSI DEL FANTASTICARE 185    allineare le opere di Joyce con le polifonie di Rabelais, di  Melville o d’altri classici, si dà a credere che dietro le fan-  tasticherie immonde di Bloom e di sua moglie esista un’ar-  chitettura di richiami filosofici.   È detto nella prefazione del Gargartua: “Bien aultre  gouste trouverez et doctrine plus absconce, laquelle vous re-  velera de tres haults sacrements et mysteres horryficques”,  dove borrificques alluderà a aurificques: alchemici; petsi-  no l’uso della scurrilità è in Rabelais simbolo scandaloso  di concetti alchemici. In Joyce hai il contrario, un uso di  concetti variamente eruditi al fine di dar pimento o colore  di dottrina alla mediocre scurrilità. Il gioco della confu-  sione è reso possibile anche dall’incapacità crescente di  discernere il divario tra una fantasticheria materiata di  erudizione ed una vigile cultura (coelestis agricultura).   Rabelais adopra spesso quegli scherzi cui egli accenna  nella prefazione alla sua opera: qualcosa di simile ai  lazzi con cui i buffoni di talune tribi d’America debbo-  no mimare le cerimonie sacre; egli parla degli arcani for-  nendone il riflesso grottesco, e perfino nei momenti più  licenziosi cela dietro al pagliaccio l’officiante. Il culmi-  ne delle avventure borryfcques è l'abbazia di Thélème.   Sulla porta di Thélème sta scritto Fa’ ciò che vorrai,  che è insegna da luogo di licenza se letto da occhi ple-  bei, e perciò il lettore comune si divertirà a quell’inven-  zione d’un’abbazia centro di pantagruelismo; ma, sotri-  dendo paternamente di quelle risate, il teologo saprà ri-  condutre tutto ad una occulta citazione di Sant’Agostino'.    ! Valga questa pagina di Ottavio Durante a illustrare il concetto    adombrato da Thélème: “la vera manna ha virtù di purificare e mo-  dificare il sangue, che però vale nelle febbri acute, benché proven-  gano dalla collera; (ma l’adulterata apporta piuttosto nocumento che  giovamento). Questa è forse quella manna della quale furono nutriti  gli ebrei 40 anni nel deserto, che fu quivi creata per miracolo di  Dio, mutata in meglio nella bellezza e nel sapore, della quale San-  t'Agostino dice: Faciat unusquique secundum quod vult; et secundum  quod per fidem suam, ac devotionem noverit esse faciendum, hoc est  enim quod in Libro Sapientiae dicitur Manna secundum desideria sin-  gulorum sapiebat in ore omnium. Ma in un altro luogo dice l’istesso  Santo, che quella manna eta diversa da questa, perché era simile al    186 ELEMIRE ZOLLA    Colui che si divertiva alle avventure di giganteschi,  osceni beoni, con animo fanciullesco, suscitava la condi-  scendenza del saggio, il quale pensava al contraccolpo che  in lui, fatto adulto, avrebbe prodotto la scoperta di sen-  si nascosti in ciò che gli era sembrata, nella sua verde  età, una farsa villereccia.   Qualcosa di simile al gusto che si può provare inse-  gnando un catechismo ordito da teologi e grandi ponte-  fici a bambini che lo ripetono come una filastrocca; se la  dottrina forma e informa ogni parte della vita del cate-  chista, egli si delizierà di impartirla, pregustando il pia-  cere che l’alunno sarà per provare allorché più tardi nella  vita imparerà certe verità, con risentimento e stupore e  commozione vieppit grandi perché scoprirà che esse eta-  no racchiuse, seme nella polpa, in quei giochi catechi-  stici che l'avevano divertito da fanciullo, di cui s’era ver-  gognato da giovanotto. Cost l’iniziato antico poteva ride-  re allorché il poeta comico, Catullo o Giovenale, desi-  gnava un turpe invertito con i nomi che competevano  all’iniziando consacrato sposa del Dio, poiché ben ridi-  colo era un uomo che confondesse i diletti sublimi  dello sposalizio ad un Dio con quelli d’un congiungi-  mento perverso, anzi poche cose potevano essere più le-  pide (cosi dimostrò Jean Colin nel suo saggio sulla satira  romana).   Nello stesso spirito operavano i costruttori delle panta-  grueliche cattedrali medioevali: “... cerimonie assai attraen-  ti per la folla vi si mantennero durante il bel periodo  medioevale. La festa degli stolti, — o dei saggi — ker-  messe ermetica processionale, che partiva dalla chiesa con  il suo papa, i suoi dignitari, i suoi devoti, il suo popolo  — il popolo del medioevo, fragoroso, saputo, faceto, tra-    seme del coriandro, e ’1 sapore simile al miele; il che si deve inten-  dere ancora del nostro pane spirituale, cioè del giocondissimo pane  dell'Eucarestia, il quale è tanto più giocondo, quanto si prende con  maggior effetto di devozione.” Ecco le armoniche che risuonavano  ad una lettura bene avvisata di Rabelais. Inoltre la Divg Bottiglia ado-  rata a Thélème eta una Sacra Coppa come il Graal.    JOYCE O L’APOTEOSI DEL FANTASTICARE 187    bocchevole di vitalità, d’entusiasmo e di foga — e si sper-  deva per la città... Ah, la festa dei pazzi, col suo car-  ro del Trionfo di Bacco trascinato da un centauro ed  una centauressa, nudi come lo stesso dio, accompagna-  to dal suo grande Pan; carnevale osceno che s’impa-  droniva delle navate ogivali! Ninfe e naiadi uscite dal  bagno; divinità dell’Olimpo senza nuvole né farsetti: Giu-  none, Diana, Venere, Latona... ideata dall’iniziato Pierre  di Corbeil arcivescovo di Sens, secondo un rituale pagano  e dove le pecorelle del 1222 gettavano il grido di gioia  dei baccanali: Evoè, evoè. E gli scolari in delirio rispon-  devano:    Haec est clara dies clararum clara dierum!  Haec est festa dies festarum festa dierum!    Ci fu anche la festa dell’asino, fastosa quasi quanto la  precedente, con l’entrata trionfale, sotto i sacri archi, di  maestro Alibron, il cui zoccolo calpestava un tempo il  selciato ebreo di Gerusalemme. Il nostro glorioso san Cri-  stoforo vi era celebrato con un ufficio speciale ove si esal-  tava dopo l’epistola questa potenza asinina che ha valso  alla chiesa l’oro dell'Arabia; l'incenso e la mirra del paese  di Saba, per non dire delle immagini scolpite rappresentan-  ti la festa dell’asino o della volpe nella navata di Nostra  Signora a Strasburgo, o delle feste della Flagellazione del-  l’Alleluia in cui si cacciavano fuor della cattedrale di Lan-  gres a frustate le trottole (sabots)'”.   Nel secolo XX sono ben diradati coloro che possano,  non si dice cogliere per erudizione i segreti delle satire  antiche, di Rabelais o delle cattedrali, ma viverli con pie-  nezza quotidiana, si da guardare con condiscendenza  a coloro che ne intendano soltanto la scorza e mondiglia.  Pochi giungono, a fatica, ad apprendere certi materiali gio-  chi d’erudizione, in ambienti dove per bizzarria del caso  e della storia tuttora essi abbiano un pregio economico.    ! Fulcanelli, Le rmystère des cathédrales, Parigi, 1957, pp. 29-30,    188 ELÉMIRE ZOLLA    I cultori di tali ricerche, non essendo ormai per tem-  pra di carattere, per pratica quotidiana diversi dal-  l’uomo comune e meccanico, giustamente quest’ultimo  non viene più deriso, ma deride. Il plebeo, oltre che sen-  timentale, è d'umore grasso e si diletta di storpiature di  vocaboli: questi tratti sono ripresi, sia pure con la metal-  lica diligenza e indifferenza sua propria, dall'uomo mas-  sa. L’opera di Joyce attesta ma non esprime questo tra-  passo del plebeo nell’uomo massa.    Il genere di giochi di patole joyciano è nuovo soltanto  per la sua sistematicità poiché i bambini e gli ebbri ne  fecero sempre uso ed il lezio secentesco abusò pubblica-  mente di trovate, come nel caso occorso a Torino nel  1660, del balletto composto da Tommaso Borgonio per  il matrimonio d’una sorella di Carlo Emanuele III di  nome Margherita con il duca di Parma e intitolato L’u-  nione per la peregrina Margherita dove per la poteva di-  ventar Perla, sinonimo di Margherita ovvero di Marga-  rita, e dove peregrina indicava sia che la novella sposa  s’allontanava da Torino, sia che ella era preziosa. La pub-  blicità, che mira a far tornare infanti sfruttando quanto  di infantile è in ciascuno, adoprò questi ritrovati indu-  strialmente; dal canto suo Joyce offri ogni sorta di sugge-  rimenti ai mercanti di propaganda.   Che sia stretto il legame tra la prosa giornalistica o bu-  rocratica e le parole in libertà delle varie scuole, dal fu-  turismo in poi, è ormai non più materia di intuizione  critica ma rapporto sperimentalmente comprovato dalla tra-  duttrice elettronica, la quale tutt’insieme ha la scorrevolez-  za senza intralci e la prosopopea burocratica quando forni-  sce versioni di passi di prosa (traduce “illimitato dalle  condizioni temporali” invece di “fuor del tempo”, ma  scarta ogni costruzione non corrente) e la laconicità stra-  volta, la asintattica fulmineità della poesia cubofuturista  quando traduca dei versi.   Fra la massima contaminazione utilitaria, l’industria  culturale, e la massima purificazione arbitraria del lin-    JOYCE O L’APOTEOSI DEL FANTASTICARE 189    guaggio, lo sperimentalismo avanguardistico, esistono  punti di osmosi che danno a pensare che la loto natura  sia la stessa come comune è la loro origine nello sviluppo  d’una civiltà industriale.   Nel 1929 il fumettista De Beck cominciò a coniare  espressioni meramente onomatopeiche o parole formate da  frasi di più parole agglutinate; Joyce stava facendo altret-  tanto. Il più timorato conformista sarebbe incapace di af-  fermare che ci sia una differenza qualitativa fra insulsaggini  joyciane come betterflies (gioco su butterflies, farfalle, e  better, meglio) e quelle del fumettista americano Al Capp,  che crea parole e personaggi come Shwz00 che è un animale  tondo il quale agogna di farsi mangiare e si riproduce  a perdifiato; smooth, smug, small sono alcune delle pa-  role che Al Capp ha messo a bollire insieme. Dopo gli  Shbmoo Al Capp inventa i Kigmie (Kick me), animaletti  masochisti che evitano a tutti gli altri di maltrattarsi at-  titando addosso a sé con tripudio calci e sevizie. Bifol-  chi balordi consumano queste creature otribilmente alle-  gre del proprio sacrificio: una combinazione che ha fatto  gridare ad arte hogarthiana, addirittura a teorie del ca-  pro espiatorio o del redentore divino i critici più blasfe-  mi, Con Al Capp si tocca il punto pit tortuoso nella sto-  ria della volgarità: l’intellettualizzazione, per cui sono  spesso i devoti dell’avanguardia letteraria o cinematogra-  fica a fornire analisi estetiche elaborate dei fumetti. Capita  infatti che in questi vengano già adoprate tecniche quali  più tardi saranno riprese nei circoli d’avanguardia, come  avvenne già attorno all’anno 1900: il fumettista Charles  Dana Gibson per rappresentare un uomo incerto fra due  belle, gli disegnava una testa a piani sovrapposti di varie  teste in varie pose, si da dare l'impressione del movimento  in vortice; più tardi il cubista Duchamp ed il futurista  Balla avrebbero fatto ricorso allo stesso espediente.    Dal sogno dell'avanguardia, chi mai si stacca, quando  si avanzi nei secoli XIX e XX? È vano a tal punto vo-  ler sceverare un’arte sana da un’altra decadente e morbo-    190 ELÉMIRE ZOLLA    sa, perché, nelle patole di Musil, “la villania universale,  è insopportabile, oggi. Ma giacché è cosî, anche la bontà  dev'essere falsa. L'una non dipende dall’altra come i due  piatti d’una bilancia, di cui l’uno scende quando l’altro  sale, ma piuttosto come due parti d’un corpo che sono  insieme malate e sane. Nulla dunque è più sbagliato che  immaginare, come accade in generale, che il prevalere dei  sentimenti cattivi sia causato dalla mancanza dei buoni,  al contrario, il male cresce evidentemente col crescere di  una falsa bontà.”   Cosi sono individuate le due sole forze che esistano nel  mondo artistico industriale, la falsa bontà d’una tradizio-  ne riformata e deformata e i cattivi sentimenti dell’ulti-  ma avanguardia, il penultimo e l’ultimo passo verso la  catastrofe (poco importa il segno che si presta ai due ter-  mini: si può anche dire che la falsa bontà è l’ultimo e  la cattiveria il penultimo passo: il rapporto non muta).   Ma le due forze possono pareggiarsi. Si forma allora  fra esse un vuoto, un luogo dove vengono sospese le gra-  vitazioni: un’isola di libertà (e, sia pure una gobba di ce-  taceo, che s’inabisserà subito; ci si può celebrare una mes-  sa, come fece sul dorso di balena San Brandano).   Il vuoto della libertà non è un compromesso fra le ra-  gioni delle forze contrapposte, ma una sospensione totale  delle ragioni della forza a pro della forza della ragione:  e questa significa diritto di natura quanto all’azione, princi-  pio di non contraddizione e del terzo escluso nel pensare, le  leggi tratte dalle armoniche in musica e via elencando le ga-  ranzie necessarie seppure, ovviamente, insufficienti della  veglia.   Fare un censimento del popolo dei vigilanti è tentazio-  ne diabolica, come sperimentò Davide allorché volle nu-  merare la sua gente. Ma si potrà rammentare che Mel-  ville seppe fondere le tradizioni ismaelitiche in una natra-  zione biblica, Emily Dickinson enunciò aforismi di etica  puritana, Kafka richiamò le tradizioni cabbalistiche in  una natrazione di stampo chassidico, Pasternak trasfuse in  uno studio sul destino la tradizione serbata dalla liturgia    JOYCE O L’APOTEOSI DEL FANTASTICARE 191    greca, Eliot riusci a riplasmare in versi la tradizione del  ritiro secentesco di Little Gidding, Djuna Barnes evocò la  tradizione del teatro in versi. E quasi tutti dovettero libe-  rarsi prima del fango dell’avanguardia e fino all’ultimo  portarono ancora traccia dell’obbrobrio.   Melville aveva amato e imitato Oberzzann nelle opere an-  teriori al suo capolavoro, Kafka ebbe un momento ini-  ziale espressionistico e quasi joyciano (in talune novelle  o in Beschreibung eines Schlachtes), Pasternak del pari  nelle poesie quasi futuristiche o in Anna Ljuvers, Eliot  ancora in Waste Land non s'era sciolto dai collages e dal-  l'umorismo soggettivo, Djuna Barnes prima di Antiphon  indulse nel gusto dell’orrido e della stravaganza.   Tutti ebbero la forza di calarsi indietro vertiginosamen-  te; Melville alla Bibbia di Re Giacomo e a Shakespeare,  Emily Dickinson alla pleiade secentesca che va da Vaughan  a Herbert, Kafka al Baal-Scem, Pasternak a Pu$kin, Eliot al-  la “poesia del secolo XVII e XVIII” che “anche nelle pro-  duzioni minori, possiede un’eleganza e una nobiltà che  manca alla poesia popolare e ambiziosa dei romantici e  dei loro seguaci',” Djuna Barnes a Marston e Shakespeare.  Soltanto nel precipizio del passato si trova il fiore. Con-  dizione per coglierlo: che non si schivino le prove di ti-  rocinio, e davvero si imparino le regole dei Maestri Can-  tori che destano alla difficoltà della veglia, che non si tema  di piombare in direzione di un punto del passato il qua-  le, punto essendo, non ha estensione: la comunità armo-  nica, della quale è lecito dire soltanto che ogni tradizio-  ne, ogni vita ad essa rimanda e che la sua immagine è  conservata, per l'Occidente, nel Crizia di Platone.    ! Prefazione a Homage to Dryden, citato da R. Curtius, Letteratura    europea, Bologna, 1963, p. 380.    PARTE II  FANTASMAGORIA DELL’AVANGUARDIA    Dar conto di quanto sia fantastica l'avanguardia è im-  barazzante a causa della sua facilità. Tre dichiarazioni  di fantasticheria si possono ttascegliere, nelle quali si co-  glie la radice d’ogni rivolta avanguardistica: una lettera  di Van Gogh, una di Schonberg, un paragrafo di Wittgen-  stein.   Se si vuole una data presunta della morte dell’arte, essa  è proprio il momento in cui non ci si accorge quanto  siano compassionevoli le confessioni sciorinate in questa  lettera di Van Gogh, le quali cosi bene descrivono il vo-  lontatismo, e trattano la pittura come spunto d’immagi-  nazioni (Heine aveva osato altrettanto con la musica, de-  scrivendo i quadri da lui immaginati durante l’ascolto  di Paganini):   “Vortei fare il ritratto di un amico artista, che fa so-  gni grandiosi e lavora come l’usignolo canta. Egli è bion-  do, e vorrei infondere nel quadro l’amore e la stima che  sento per lui. Comincerò dunque con il dipingerlo tale e  quale, quanto più fedelmente mi sarà possibile. Ma il qua-  dro non è completo cosî. Per completarlo mi trasformo  in un colorista arbitrario: esaspero il biondo dei capelli,  mi spingo verso l’arancione, il cromo, il limone pallido.  Dietro la testa, al posto del muro banale del povero ap-  partamento, ci metto come sfondo l’infinito, uno sfondo  semplice del più carico e intenso turchino che riuscirò a  confezionare”: velleità, prevaricazioni, quali possono alli-  gnare soltanto se quella prima operazione, della fedeltà,  è negata ormai alla mano. Dire che i risultati della poe-  tica sdolcinata di Van Gogh sono affini all’arte primitiva    13. . Storia del fantasticare.    194 ELEMIRE ZOLLA    è un abuso frequente e fraudolento; i primitivi coltivano  un’arte liturgica, compongono dei mandala, cioè subotdi-  nano la loro pittura al fine della meditazione religiosa o  della magia; la pittura della Rinascenza è classica perché  è in se stessa, nella disposizione dei suoi elementi retti  dalla legge della sezione aurea, un’azione liturgica o, alme-  no, mistica. L’arte moderna non si rifà ai primitivi, ma  agl’inetti che allignano nelle masse, ed in una lettera di  Van Gogh a von Rappard si legge addirittura che un ba-  nale disegno dello zar morente sul Purch “ha quasi più  sentimento del Totentanz di Holbein”. Ancora un passo  innanzi e si giunge alle ingiurie di Léger contro “l’estasi  del soggetto nobile” della Rinascenza. La perversione era  cominciata (addita Lawrence Alloway, elogiandola) con il  critico Campfleury, che nel 1850 prese ad applicare le ca-  tegorie dell’estetica all’imzagerie de cabaret, alle cerami-  che rozze, alle caricature. Allorché un tal Pierre de Mas-  sot scrive che le gambe delle canzonettiste e le pitture di  Duchamp “sono l’unico regno poetico nel quale posso  vivere”, egli mostra di aver terminato il periplo del male,  d’essere l’uguale del piti miserabile abitante della sua città.  Il punto d’avvio era stato l’intenerimento per la patetica  “arte volgare”; Van Gogh, a furia di predicare ai minatori  aveva scordato di predicare a se medesimo le parole di  San Paolo (I ai Corinzi, 14,20): “Fratelli, non siate fan-  ciulli di senno; ma siate bambini in malizia, e uomini com-  piuti in senno.”   La dodecafonia fu la sistematica réverie musicale:  come Joyce utilizzava frantumi di cronache di giornale  per cavarne materiale narrativo, cosi il dodecafonista  mette a frutto in modo arbitrario un materiale musicale!;    ! Come il cuore vizioso almanacca, cincischia valendosi dei dati ac-    cidentali raccolti nella realtà, cosî l'avanguardia compone “al quadra-  to”; nel 1918, a Parigi, Strawinsky si era fatto spedire dall'America  un pacco contenente tutta la musica volgare, jazz e ragtimzes, che fosse  reperibile e quindi, servendosi di queste musiche come materiale, ave-  va composto il suo celebre Ragtizze. “Poco prima James Joyce si era  fatto spedire da Dublino una quantità di wovelettes volgari di appen-  dice... e aveva costruito con quegli ingredienti il celebre capitolo Nau-    FANTASMAGORIA DELL'AVANGUARDIA 195    l’equazione nascosta da cui l’uno e l’altro si sentono auto-  rizzati suona: Realtà è Immaginazione, da cui proviene  l’altra, la quale equipara le norme che dalla realtà si di-  stillano (la teoria armonica che si ricava dalle armoni-  che naturali) alle convenzioni escogitate dalla Moda, fi-  glia della Morte.   Ecco il passo di Schonberg: “l’unità dello spazio sonoro  richiede una percezione assoluta e unificata. In questo  spazio cosi come nel cielo di Swedenborg non esiste un  sopra, un sotto, una destra, una sinistra e nemmeno un  assoluto avanti e dietro. Nello stesso modo in cui il nostto  spirito può riconoscere sempre un coltello, una bottiglia  oppure un orologio indipendentemente dalle posizioni in  cui tali oggetti si possono trovare, come la nostra coscien-  za, in virti della forza immaginativa, può percepire le  cose in ogni posizione, cosî la coscienza del compositore  può operare spontaneamente con una serie di suoni, quale  ne sia la direzione o la maniera in cui si costituiscono  le forme riflesse dei loro rapporti reciproci, che perman-  gono come quantità invariabili”.   Lo spazio sonoro della musica d’avanguardia è quello  dell’uomo che immagina, non quello percepito dall’uomo  che contempla; in esso può avvenire soltanto ciò che si  sia convenuto per arbitrio totalitario, cioè innaturale, e ne  nasce un sistema come la dodecafonia o i ritorni tematici  di Joyce, sciarade e rebus da dilettarne i patiti dei giochi  di pazienza. Quando manchi ogni arbitrario sistema di  convenzioni a regolare le combinazioni, si ha la musica  atonale o i vari generi di parole in libertà. È noto che  regolando ogni parametro, alla fine ci si conduce a risul-  tati identici a quelli dell’arbitrio assoluto. Nel gergo si suo-  le affermare: “la costruzione assoluta e l’aleatorietà asso-  luta coincidono”, che vale a dire: “un sistema giuridico  del tutto sciolto dal diritto naturale e divino coincide con    sicaa del suo Ulysses” (A. Plebe, La dodecafonia, Bari, 1962, p. 22).  Che si segua o meno un sistema nella “quadratura” o ci si valga di  materiale proprio invece che altrui (come fu il caso di Schénberg), poco  importa, l'essenza viziosa del procedimento resta immutevole.    196 ELÉMIRE ZOLLA    l’anarchia”. Ed equivale ad affermare che nella fantasti-  cheria non esistono norme che non sieno trovate arbitta-  rie, cioè negazioni della normatività; cosî negli stati to-  talitari l’irreggimentazione assoluta coincide con l’assolu-  to spadroneggiare di bande di gangster.    Il terzo caso è dato da un paragrafo delle Ricerche filo-  sofiche di Wittgenstein: « Posso forse immaginare (ben-  ché la cosa non sia per niente facile) che le persone che  mi vedo d’attorno sieno afflitte da atroci sofferenze, ma  che tuttavia riescano artificiosamente a celare il dolore?  È importante che io debba immaginarmi in loro un’arti-  ficiosa volontà di fingere. Che non mi possa semplice-  mente dire: “Va bene, la sua anima soffre, ma che c’en-  tra il corpo?” oppure: “Tutto sommato, non ha bisogno  di dimostrarlo col cotpo.”   E quando immagino ciò, che cosa faccio, che cosa dico,  come guardo alla gente? Forse guardo uno di loro e pen-  so: “Deve essere difficile ridere quando si soffre cosî,” e  osservazioni simili. Come se recitassi una parte fingendo  che gli altri soffrano ». (I, 391)   Da questo atteggiamento di modesto fisionomista, frut-  to inevitabile d’un’abitudine alla réverie che smaterializza  ogni cosa, nasce tutta la narrativa d’avanguardia, con la  sua insistenza sull’inconoscibilità reciproca, sui “proble-  mi della comunicazione”, sulla scissione dei pensieri pre-  sumibili dal comportamento oggettivamente registrabile.  Di fatto, nel mondo dei réveurs tutti si sentono doppi,  recitano la loro parte nella realtà come un attore si pre-  senta sul proscenio, e debbono ogni volta farsi forza  per infondere calore alla loro azione cosi come per in-  vestirsi della parte l’attore deve dar credito alla recitazio-  ne dei colleghi. Talché ancor prima di recitare amore,  indifferenza oppure odio del suo prossimo il réveur si do-  manda se quel prossimo esista, se stia recitando al pari  di lui. L'illusione di essere dotato di sottigliezza psicolo-  gica (“quelli credono che io sia davvero tutto qui, in que-  sto attimo e intanto trasvolo per tutta la gamma di reci-    FANTASMAGORIA DELL’AVANGUARDIA 197    tazioni possibili”) o di asciuttezza (“mi attengo al nudo  comportamento, all’oggettività assoluta, misurabile”), sol-  leva il cuore del réveur.   La chiara coscienza che conduce Manzoni a sceverate  come principale vizio di Gertrude l’orgoglio, scartando la  lussuria o la ferocia, non è concessa al réveur, maestro nel  supporre, nell’almanaccare, nel rompersi la testa, nel se-  minare sospetti cervellotici; egli è fondato su un presup-  posto gratuito e allettante: “tutti sono réveurs”, basta ac-  cettarlo e ogni cosa si arruffa, acquista mille penombre  misteriose. Wittgenstein non fa che codificare l’opposto di  codesta frenesia analitica, ovvero la paralisi che irrigidisce.   Ma alla stotia della fantasticheria nel secolo dell’avan-  guardia non si sta più dietro poiché diventa fantastiche-  ria la storia stessa, allorché vengano tralasciate le norme  della natura. Alla fantasticheria puoi acconciare l’orazio-  ne che il Bartoli pose in bocca al denaro: “Ma che più  mi stendo io in farvi una efemeride della mia vita, e in  raccontarvi i miei fatti ad uno ad uno e i miei misfatti?  Quante volte a’ consiglieri ho fatto perdere la fede, a’ giu-  dici l’equità, alle matrone l’onestà, alle vergini l’innocen-  za, agli Ecclesiastici la coscienza? Quante ne’ contratti  ingannevole, maliziosa ne’ doni, ingiusta ne’ furti, nelle  paghe crudele? Quanti ho accecati con la mia luce, sic-  ché han perduto di vista, chi la verità, chi la pietà, e chi  l’anima? Quanti sordi a prieghi e minacce, ho incantati  col mio suono ottuso? Quanti col peso mio ho tirati dalle  più alte cime del paradiso all’imo più profondo dell’in-  ferno? Bastivi sapere, che per poche menti io sono pas-  sata, che non le abbia lasciate, o men giuste, o men ca-  ste, o men fedeli, o meno innocenti.”    Per giungere alle ultime conseguenze, alla trasposi-  zione della fantasticheria dalla mente viziosa sopra uno  schermo collettivo, si è dovuto faticare per un secolo di  avanguardia. Infine, ecco il risultato, l’apogeo, un au-  tore di romanzi cinematografici, Robbe-Grillet, diventato  regista di film, il quale confessa:    198 ELÉMIRE ZOLLA    “Il tempo mentale è proprio ciò che ci interessa con  le sue stranezze, le sue ossessioni, le sue ragioni oscure,  perché è quello delle nostre passioni, della nostra vita. I  ricordi che rivediamo, le regioni lontane, gli incontri fu-  turi, o anche gli episodi passati, che ognuno combina  nella propria testa, modificandone a piacere il corso. È  come un film interiore, che si svolge continuamente in  noi, non appena cessiamo di interessarci a quanto accade  attorno a noi. Ma in altri momenti registriamo al contra-  rio, con tutti i nostri sensi, questo mondo esterno che si  trova sotto i nostri occhi. Cosî il film totale del nostro  spirito ammette contemporaneamente, di volta in volta...  frammenti passati, futuri o totalmente fantasmagorici.”  Il corsivo non è di Robbe-Grillet, ma serve a isolate  un esempio di logica fantasmagorica, di apparente de-  duzione, quale si ritrova di quando in quando nei di-  scorsi dei réveurs, i quali spesso hanno l’aria di voler di-  mostrate qualcosa ma non fanno seguire concatenazio-  ne di sorta. La trama del fil scaturito da questa osten-  tazione della fantasticheria, L'imzortelle, è il risultato delle  distruzioni perpetrate dagl’inizi del romanticismo a oggi:   “Un professore francese arriva a Istambul. Sulle rive  del Bosforo incontra una bella e giovane donna che gli  fa visitare la città. Fra i due sboccia un idillio, ma la  donna scompare senza aver detto chi è. Il professore la  cerca dappertutto. Gli consigliano di non insistere. La ri-  trova ugualmente in un quartiere popolare. La bella sco-  nosciuta viaggia a bordo di una lussuosa automobile bian-  ca, ma è sempre spiata da un uomo con gli occhiali neti  che tiene al guinzaglio due enormi cani. Nel corso di  una nuova passeggiata la donna muore. Il professore con-  tinua a cercare di sapere chi era quella donna misterio-  sa, che diventa per lui importante. Ma finirà per restare  ucciso anche lui'.” Qui tutti i motivi della réverie sono im-  pastati insieme: il cinema vi tocca la sua perfezione di    ! Lorenzo Bocchi, corrispondenza da Parigi su Corriere della Sera,    23 agosto 1962.    FANTASMAGORIA DELL’AVANGUARDIA 199    spettacolo di massa. Già basta la nuda situazione dello  spettatore cinematografico in sala, che ripete quella degli  uomini chiusi nella caverna di Platone, a dire quanto il  cinematografo sia orrido in se stesso, come proiezione  del fomite d’ogni vizio in una macchina apposita; ma la  sua perfezione come franca sfilacciatura di sogni a occhi  aperti senza neanche più il riferimento a situazioni in  qualche modo mitiche, archetipiche e narrative è raggiun-  ta da Robbe-Grillet. Dapprima la macchina cinematogra-  fica inghiottiva come poteva leggende, miti, frantumi del  passato, cosî le catapecchie della Roma medioevale si va-  levano di frontoni, di colonne dei tempi cesarei. Era an-  cora cannibalico e usava temi come il fantasma, il robot,  il vampiro, l’utopia. Il futuro della réverie totale, siste-  matica, incancellabile, è quello che un Robbe-Grillet col-  labora a creare, ma egli è solo uno dei tanti operai di  questa Fabbrica per la distruzione della realtà, che lavora  assiduamente giorno e notte, con sussidi sempre più au-  tomatizzati. Il giorno in cui la Fabbrica sarà diventata  l’unica realtà è già avviato al suo meriggio.    RIPRODUZIONE E IMMAGINAZIONE    La riproduzione di una cosa è già un atto d’immagina-  zione, in quanto compie il lavoro proprio di questa: con-  serva la realtà, sia pure monca di certi aspetti; più la  riproduzione coincide con la realtà e più s’apparenta con  l'immaginazione, che è capace di serbare calchi esattissimi  e allucinatori, ai quali fa soltanto difetto un ineffabile:  la vita.   Le varie arti insegnano a cogliere la realtà con mag-  gior trasporto, perché il quadro, nel segno che l’ha trac-  ciato, offre la traduzione in movimenti muscolari e manua-  li delle impressioni stampate sulla retina, e cosî la statua:  la plastica è danza congelata, mentre la poesia individua  il riverbero ritmico, timbrico, tonale delle impressioni che  un avvenimento suscita nei cinque sensi, e non è tale  se non trasmette con la voce che la dice un aroma, una  qualità di luce, un sapore; del pari la musica, che alle ori-  gini era una parte della prosodia.   Le arti non sono riproduzione se non di riflesso: i mo-  vimenti dello scalpello, del pennello, delle corde vocali  sono l’espressione della media proporzionale fra i due estre-  mi, realtà e riproduzione. Platone sbandi dalla Repubbli-  ca perfetta le arti; esse vi sarebbero state superflue, poiché  l’elemento di riproduzione, di mimesi della realtà che esse  contengono nella perfezione assoluta del reggimento pla-  tonico avrebbe potuto recare fastidio, rammemorare l’ori-  gine d’ogni vizio: la diminuzione dell’essere attraverso  la sua riproduzione. L’arte conosce questa sua macchia    202 ELEMIRE ZOLLA    d’origine, tant'è che un’opera eccelsa tende alla morte  d’ogni altra, ed esige perfino il superamento di se stes-  sa, è “una porta che si spalanca sulla realtà”.   Finché tuttavia le riproduzioni vengono fatte a mano,  qualcosa si salva (anche se, per imperizia dell’artista, scar-  samente). Quando si riproduce a macchina, invece altro  non si fa se non coniare fantasticherie e le si danno poi  da consumate all’occhio o all’orecchio altrui, esercitando  opera diabolica, cioè presentando come fosse realtà un  fatto d’immaginazione. La consuetudine di questo consu-  mo (di fotografie, di film, di registrazioni televisive e  via elencando) implica una diffusione della fantasticheria  di secondo grado attraverso i sensi, i tramiti che dovreb-  bero invece aprire alla realtà. L’uomo nel secolo XX vive  sogni altrui quando non suoi, tanto che la sua mano ormai  non sa più ritrarre, e il suo orecchio non percepisce nean-  che i suoni perché stanno per diventare antiquati gli stru-  menti coi quali essi si definivano, in grazia di certi movi-  menti della mano.   Filtra sempre meno luce nella vita degli uomini, i qua-  li sognano socialmente, ormai, senza alcun lucido inter-  vallo. Ed i pochi desti che rimangono, capaci tuttora di  individuare con la mano o con le corde vocali il tracciato  che definisce la mediazione fra riproduzione e realtà, ven-  gono stregati: accantonati come relitti, sia che coltivino  un orto, o che attendano ad una bestia, o che raffiguri-  no senza deformazione la realtà, sia che semplicemente  se ne stiano seduti sulla soglia di casa a guardare una cam-  pagna, in silenzio e senza divagare, con un chiodo infisso  nel cuore a tenerlo immobile: la riverenza verso chi con-  tiene quella materia e dispone quelle forme. Naturalmen-  te questo prevalere del sogno sulla veglia finisce col cor-  rodere perfino il sogno, togliendogli via via le tracce che  esso pur serbi della realtà: un occhio colpito da riprodu-  zioni meccaniche di immagini alla fine perde la facoltà  di riprodurne fantasticamente; un orecchio sommerso in  concerti permanenti riprodotti meccanicamente è ottuso  nella facoltà di amare l’ordine tonale. Perciò coloro    RIPRODUZIONE E IMMAGINAZIONE 203    che vogliono fantasticare per conto proptio, fantasticano  astrattamente, atonalmente; di qui l'avanguardia artistica,  che sarebbe un misterioso spettacolo altrimenti, poiché  in nessun altro secolo si sono visti uomini dedicarsi a cose  siffatte ed a spiegarlo non basterebbe da sola la tenden-  za a fingersi libidinosa la sopportazione d’un fastidio.  Una notazione del diario di Corrado Alvaro è assai feli-  ce e palesa l’origine dell’obbrobrio: “Dopo aver fumato  più del solito, e uscito da un cinema, ho sognato non  uomini ma oggetti in movimento, come una riproduzio-  ne esatta della fantasia di tutta una successione di qua-  dri. Solo che, invece di essere animati, i protagonisti erano  oggetti, superfici bianche e grigie.” Chiamare tragici gli  abitatori d’una tal epoca è scorretto, perché ogni loro do-  lore volontario è comico. È ben raro che un tiranno  costringa sulla punta della spada a intossicarsi, a cacciarsi  in cinema e guardare televisori; come i più buffi perverti-  ti, costoro pagano per essere frustati.   La notazione di Alvaro dà conto di moltissimi effetti:  come mai proprio sul diluvio dei romanzi, degli spetta-  coli “commerciali” galleggi l’avanguardia (“superfici bian-  che e grigie”).   Le scene predilette del réveur sono quelle stesse del me-  dio film: come il cenciaiolo di Baudelaire, il medio ré-  veur profonde bontà, viene posto in pericolo, ma scampa  fortunosamente, a scorno dei suoi nemici malvagi. C'è  in lui come nei fil un inseguimento, un combattimen-  to, una morte o un perdono. L’arringa difensiva perpetua  che il réveur va pronunciando a proprio favore dentro di  sé è sostituita dalle scene di tribunale o simili, di indole  rivendicatoria, dei fila. Si sa quale parte abbia nelle réve-  ries la scena del funerale o dell’apertura del testamento:  del pari nei film. Il genere comico, che sempre è stato  imperniato sullo smascheramento del révear, non ha più  efficacia terapeutica, perché l’uomo massa non è mai sar-  castico o ironico, ma solo umoristico, e nutre non già di-  sprezzo ma tenerezza o curiosità per le bambocciate. Or-  mai il contrasto fra avanguardia e immagini diffuse da    204 ELEMIRE ZOLLA    “reti” di varia natura, è soltanto quello fra sogni provo-  cati originalmente e sogni predigeriti; gli apologeti del-  l'avanguardia credono di dover spiegare che bisogna abi-  tuatsi ai nuovi prodotti, fare il callo alle novità che essi  patrocinano, lasciarsi andare, non itrigidirsi, permettere  che i loro sogni invadano la nostra mente. La questione  del grado di perizia e del grado di imitazione della realtà è  stata accantonata, e nessuno osa più porla: la scelta è fra  sogni già sognati e sogni nuovi, nel mondo dei réveurs.  Ma che si voglia non sognare, non pare scelta concepibile.   Ciò che l’uomo massa chiama “realtà” è un’orditura di  fantasticherie, e questo dà conto della strana assetzione  che di quando in quando odi da lui, a spiegazione del  suo vario seppur parziale suicidio: “Bisogna tenersi in con-  tatto con la realtà.”   Il massimo di fantasticheria è quel che oggi si presen-  ta come informazione e ragguaglio; disse Daniel J. Boor-  stin: “il potere di riferire e ritrarre ciò che accadeva fu  una tentazione che indusse a creare immagini probabili  o a preparare ragguagli già pronti di ciò che ci si aspet-  tava accadesse. Come spesso capita, gli uomini finirono  con lo scambiare il loro potere e i loro bisogni. Lettori e  spettatori dovevano tosto preferire la vivacità del servi.  zio, il candore della fotografia alla schiettezza di ciò che  veniva narrato.” A ciò s’aggiunse l’esigenza industriale  della produzione perpetua; oggi le notizie debbono non  essere pi soltanto quotidiane, come al tempo dei giornali,  ma d’ogni momento, e bisogna anche fabbricarle sinteti-  camente perché i giacimenti della storia contemporanea  non reggono ad uno sfruttamento cosî massiccio.   La stessa quantità delle melodie, frasi, effigi le rende  fantastiche; questo è uno dei volti della chimera, l’altro  è la incapacità dell’uomo massa di attenersi alle notizie che  almeno lo incuriosiscano, se non interessino (primo passo  per inoltrarsi verso il limite ottimo: attenersi a ciò che  conduca alla salvezza).   Pochi sanno che l’uomo vale per ciò che non fa, per  le cose trascurabili che sa scartare, per gli accadimenti dai    RIPRODUZIONE E IMMAGINAZIONE 205    quali sa distogliere lo sguardo, per i bisogni che sa estin-  guere. Si fa una statua asportando il marmo superfluo dal  blocco, si diventa schietti e pronti levando di mezzo le  abitudini dannose, gl’impedimenti; alla stessa stregua: si  impara a far attenzione togliendo di mezzo le informa-  zioni di nessun conto.   Al contrario l’uomo massa: in grazia dell’accumulo for-  sennato e distratto di notizie e di rappresentazioni, le qua-  li restano poi tutte inutili perché non allegorizzate, egli  smartisce ogni possibilità di incontrare un limite, un  destino.   La formula prevalente seguita nella fabbricazione di  notizie è quella dell’intervista (nata sul New York Tribu-  ne del 20 agosto 1859): un’intrusione nella sfera privata  ormai generalmente tollerata. I secolari diritti della pri-  vatezza sono stati distrutti da una serie di contrarie con-  suetudini dell’industria culturale (fu eroso lo stesso diritto  all'immagine, che viene confiscato a chi entri nella sfera del-  l'interesse pubblico, curiosa reincarnazione della caduta in  schiavitù e del pari si perde il sacro diritto all’integrità del  cadavere nei pubblici ospedali, e la promessa mendace al  pubblico o la concorrenza sleale vengono ristrette dalle nor-  me tacite ma dotate di maggiore autorità, del sistema pub-  blicitario). L’intervista è non solo un invito a fantasticare,  a fornire un'immagine di se stessi, un proprio doppio spet-  trale con la scusa di offrire un pezzo vivo della propria  persona, ma è anche prefabbricabile, e perciò, tutte le vol.  te che convenga, prefabbricata. Il primo a creare un’azien-  da per la fabbricazione del proprio calore umano fu Fran-  klin Delano Roosevelt, che disponeva di un comitato di  giornalisti, poeti, commediografi, incaricato di confezio-  nare le sue apparizioni sui mezzi di massa. Il caso finora  più accuratamente studiato di fabbricazione d’un avveni-  mento fu l’accoglienza di Chicago al generale McArthur:   “Lo spettatore della televisione, con gli occhi fissi ora  sul Generale ora sulla folla entusiasta, le orecchie colma-  te da una narrazione che senza tregua ribadiva lo scam-  bievole effetto di folla e celebrità, non poteva che riceve-    206 ELÉMIRE ZOLLA    re un’impressione di continuo e drammatico fasto... Gli  spettatori reali furono doppiamente delusi, non solo per-  ché vedevano ben poco e per poco dal luogo dov'erano ca-  pitati, ma anche perché sapevano di perdere una rappre-  sentazione assai migliore (e d’una maggior drammaticità  di quanto s’aspettassero) sullo schermo della televisione...  ma per molti presenti uno dei brividi più intensi della  giornata era la possibilità di essere ripresi dalla televisione.”  Cosî Boorstin compendia i risultati d’una indagine fatta  da trentun sociologhi dell’Università di Chicago diretti  da Kurt Lang. Un osservatore non sfornito dei cinque sen-  si e di quella capacità di coordinarli un tempo detta men-  te, sarebbe bastato a capirlo, ma affinché un’osservazione  abbia oggimai prestigio bisogna che si presenti sotto spe-  cie accademica, come ridicola perizia.   Gli avvenimenti prefabbricati, cioè le immagini che si  modellano sulle aspettative dell’interesse o della fantasti-  cheria, sono oggi la maggioranza. La reazione dell’uomo  ingenuo, dunque assetato di furbizia, viziato insieme e  sentimentale è la seguente: “se gli avvenimenti sono or-  mai fabbricati, il potere sarà della minoranza dei fabbri-  canti; basterà che ne faccia parte io e questa forza satà  volta al bene”. In realtà non c’è una casta di signori che  domini i mezzi di massa, poiché i mezzi stessi signoreg-  giano, chi li manipola è manipolato, chi ne usa viene usa-  to: la vendetta del mezzo è certa, come la spinta dell’aria  sicuramente solleva le ali che le corrono incontro. Un au-  tore non può fabbricare interviste a se stesso e scrivere  sceneggiature senza sentire, dopo qualche tempo, una stra-  na difficoltà a concepire una narrazione genuina; un uo-  mo politico non può stare alla parte fatua, generica, ri-  toccata che i mezzi di massa gl’impongono consetvan-  do un angolo intatto della propria volitività; è vietata  la riserva mentale a contatto con i mezzi di massa poi-  ché si può agire subdolamente con un altro uomo, non  con un meccanismo. Il nuovo Mazzarino si fa truccare  per la sua comparsa alla televisione, impara la parte che  gli è assegnata alla “conferenza stampa”, ma chi è l’in-    RIPRODUZIONE E IMMAGINAZIONE 207    gannato? Il suo comitato di esperti di relazione pub-  bliche? Sono suoi complici. Gl’intervistatori? Sono com-  parse nello stesso dramma prefabbricato per lui o da lui.  Gli spettatori? Essi non lo vedono, egli entra nei loro dot-  miveglia come uno spettro, al pari di tutte le altre ombre,  e non verso di lui ma verso la sua persona prefabbricata  nutrono essi i loro sentimenti fantastici: sono conniven-  ti. Alla fine, se un ingannato s’ha da trovare, è proprio co-  lui che si ripromette di essere duttile, accorto, sottilmente  compromissorio, diabolico all'occorrenza nell’esercizio d’u-  na “ridimensionata” arte del possibile. Crede di usare  senza essere usato, di conservare la sua libertà di scelta  scegliendo fra le scelte che sono state scelte per lui, come  tutta la massa.   Le burocrazie imperano assai meno dei mezzi di massa,  il cui ipnotismo consiste nel dar l’illusione ai loro padroni  d’essere gl’ipnotisti. Ma questo è un inganno che tosto  svanisce, dando luogo alla mera diligente esecuzione tra-  sognata; il re ieratico, prigioniero del rituale, in mano ad  eunuchi e maestri di palazzo, si reincarna senza fasto, sen-  za rituale augusto ma con molto maggiore impotenza  nell’uomo politico d’oggi.   Agesilao Spartano, quando gli fu detto che c’era un uo-  mo capace di rifare al naturale il canto degli usignoli,  se ne spacciò dicendo che non vedeva il motivo di ascol-  tare quel canto d’imitazione. All’opposto, l’uomo massa  non lo riscuoti ma anzi affascini vieppit, dandogli un  ragguaglio di come si fabbricano i falsi accadimenti, i  quali ai suoi occhi appaiono più vivaci, più intelligibili,  più rassicuranti della realtà spontanea ed il fatto che qual-  cosa sia fabbricata, gli sembra semmai una garanzia di  eccellenza. L’applauso registrato per i concerti, il folklore  stipendiato, il finto rustico popolare non gli ripugnano,  come al vizioso non danno fastidio un volto nascosto da  cosmetici o una capigliatura tinta, anzi, li preferisce all’in-  carnato e ai capelli veri.   Gli ideali d’un tempo sono sostituiti dalle immagini di  cose, istituzioni, persone: “Pid importante di ciò che pen-    208 ELEMIRE ZOLLA    siamo del candidato alla Presidenza è ciò che pensiamo  della sua immagine pubblica. Votiamo per lui perché  è la specie di immagine pubblica che vogliamo alla Casa  Bianca. L'immagine della Buick è più importante di ciò  che la Buick realmente è. Essa ci viene venduta e noi ne  godiamo a causa della sua immagine. Il linguaggio delle  immagini non è citconlocutorio, ma soltanto un modo  semplice di descrivere ciò che domina la nostra esperien-  za" osserva Boorstin. Se invero ciò che ti è sempre presente  allo spirito è il tuo Dio, ecco il loro, la Contraffazione.   La pubblicità crea costantemente nuove immagini; il  pubblico ne è vittima quanto il produttore costretto a spen-  dere un’alta somma per vendere complicate fantasticherie  sul prodotto insieme al prodotto; e nemmeno si può ren-  dere responsabile il perito di psicologia che congegna i  mezzi finanche subliminati per instillare quella fanta-  sticheria nei consumatori; chiunque dia licenza alla sua  mente ha posto in essere la causa di quella riduzione  del commercio a rapporto fantastico tra produttore e con-  sumatore, come della corrispettiva irrealtà propagandistica  della vita politica.   L’azione pubblicitaria o propagandistica fornisce moti-  vi per sogni a occhi aperti, che s’insinuano nel flusso e  possono affiorare anche in atti d’acquisto. Perciò poco im-  porta che chi la subisce le dia fede. A chi non fantastica  il terrorismo pubblicitario in tutte le sue propaggini (e qua-  le immagine o seguito di note musicali riprodotti a mac-  china non sono pubblicità di se stessi, se non d’altro?), ap-  pare inspiegabile; un tal uomo non sopporta le varie con-  catenazioni sutreali fra immagini e prodotti.   In un tiepido bagno solvente s’aggirano gli uomini mas-  sa, immagini e suoni ne riproducono il lavorio fantasti-  co e fantasticano per loto, fuori di loro e dentro di loto;  essi ignorano la distinzione stessa fra originalità e imi-  tazione fantastica; anche quando s’imbattano in una for-  ma incorrotta della natura o dell’arte, continueranno a ve-  dere e a udire come sono addomesticati a fare, lasceranno  scorrere il loro nastro di sogni, e cosî molle è ormai la loro    RIPRODUZIONE E IMMAGINAZIONE 209    indole, dopo più d’un secolo d’industria culturale dispie-  gata, che quel nastro nemmeno sanno di poterlo fermare.   Te ne avvedi da quanto l’uomo sia inetto ormai a te-  ner ferma l’attenzione con assiduità; se di bestiale, quan-  to a baldanza di istinti o a nitore di percezioni, l’uomo  non ha quasi più traccia, è invece tutto animale quanto  all’incapacità di trattenersi con perseveranza e logica su  un qualche oggetto: divaga, storpia, scherza o corre alla  conclusione: “e allora, che fare?”; qualsiasi richiamo  lo sollecita e nessuno lo arresta, nulla egli discrimina e a  nulla rinuncia; è gelatinoso, dove si trova lî s’affloscia.  Come il cane disabituato alla caccia o alla custodia di  greggi, ogni odore, brulichio o vento lo svaga, eppure  neanche un fulmine lo strapperebbe, per più del baleno,  dal flusso d’immagini in cui si stempra.   Niente incastella, dà travatura e forma a tali vite simi-  li a otri gonfi di liquame cadaverico, di fantasticheria.  Per costoro non sussiste questione che non sia compara-  tiva, propria d'un settore industriale e quando odano dia-  gnosi della loro esistenza sono capaci perfino di consen-  tire, scambiandole per ragguagli sullo stato vacillante  della produzione libraria o dello smercio di dischi di mu-  sica antica o sulla penuria di istituti d’istruzione, ovvero  sulla scarsa propensione del mercato ad accogliere come  personalità commerciabili poeti, scrittori, musici. Di con-  seguenza uno di loro può persino correte a comunicarci  che sono in aumento le vendite di dischi di Lorca (quasi  che gran parte di Lorca non fosse una contaminazione  di réveries e cartelloni turistici), che le riviste più diffuse  non respingono collaboratori appartenenti al panteon con-  sacrato, che il pubblico non rifiuta film di registi intel-  lettuali. Tutti segni che l’uomo massa non ha nemmeno  più la dignità che gli conferiva il gusto sicuro nel re-  spingere le cose non fatte per lui, ma che è anzi tanto  mitridatizzato da non discernere pit i cibi che dovrebbe-  ro avvelenarlo.   La divulgazione è un atto sacrilego, che vieterà di os-  servare le cose degne per avventura preservate, perché le    14, - Storia del fantasticare.    210 ELÉMIRE ZOLLA    facezie o le seriose ostentazioni dell’uomo massa si udranno  fra le rovine e nelle pinacoteche, a farci risovvenire le pa-  role di Lord Melbourne citate da Dwight Macdonald:  “L’eleganza, la grazia e il sentimento che costui contempli  sia pure con costanza non possono mescolarsi ai suoi pen-  sieri e insinuarsi nella loro espressione; egli rimane rozzo,  insolente e goffo, ancor più dell’ignorante e incolto.”   Si può rinviare al racconto del Novellino: “Fue uno fi-  losofo lo quale era molto cortese di volgarizzare la scienza,  per cortesia, a signori e altre genti. Una notte, li venne  in visione, che le dee della scienza, a guisa di belle donne,  stavano al bordello. Ed elli, vedendo questo, si maravi-  gliò molto e disse: ‘Che è questo? Non siete voi le dee  della scienza?’ Ed elle risposero: ‘Bene è vero: perché  tu sei di quelli che vi ci fai stare.” Isvegliossi e pensossi  che volgarizzar la scienza, si era menomar la deitade. E  rimasesene e pentessi fortemente.”   Il male che tutto ammorba è l’idea del pubblico, cioè  d’un fantasma che non è una società organica e presente, né  una generazione né una setta né una comunità; il suo in-  combere segreto rende tutto spettrale, tenerne conto signi-  fica piombare nell’irrealtà.   Il gusto dell’ovvio è il segno del rispetto per il pubblico;  ormai pochi sentono ripugnanza per l’ovvio, e soltanto  questa repulsione distingue la cultura dalla divulgazione.  L’ovvio è la terra: vi germogliano fiori e frutti; ma con-  sumarla è segno di follia; Nabucodonosor impazzi metten-  dosi a divorare la terra.   In un mondo non meccanico l’uomo massa sarebbe inet-  to a sopravvivere civilmente. Un mito tutt’affatto mo-  derno è viceversa quello dei ragazzini che, abbandonati  a se stessi a causa di una qualche catastrofe, creano una  società barbarica, con una sua liturgia sanguinosa. Tale  l'impianto, ogni narratore varia poi il colore degli ele-  menti, in Lord of the Flies di William Golding la cata-  strofe iniziale è un’esplosione, in Our Mother's House di  Julian Gloag è la morte della madre il cui cadavere viene  nascosto dai figlioletti. Ma ragazzotti d’oggi, inebetiti dal-    RIPRODUZIONE E IMMAGINAZIONE 211    l'industria culturale, non saprebbero creare rituali e se di  certo abbonderebbero fra loro i macelli, difficilmente essi  saprebbero elevare altari di sactifizio; è fuor di dubbio che  se di ogni semplice rapporto creerebbero una burocrazia  non saprebbero però dar forma a una cerimonia.   Stupisci vedendo che, in qualche loro modo, i réveurs  nondimeno qualcosa edificano e compongono, e spesso  compiono imprese che vorrebbero menti deste e mani fer-  me; ma non un uomo sibbene un comitato è l’autore di  ciò che si attua. Dove s’è potuto, s'è procurato di ampu-  tare l’uomo dall’esecutore, la genialità dalla perizia, sic-  ché un medico, un giureconsulto o altro dotto ancora oggi  sopravvivente si svela una scimmia addomesticata, capace  di far buone diagnosi o di sciogliere grovigli d’affari e  poi, uscito di clinica o di tribunale, appare trasognato  neanche avesse lavorato ad una catena di montaggio: un  consumatore in più per l’industria culturale. La civiltà mo-  derna è come quel tiranno antico il quale, a garantirsi i  prigionieri, faceva recidere loro il pollice, per averli inetti  a scagliare una lancia ma atti al remo; saranno stati an-  che rematoti di scarso piglio. Lo spareggio che ci sia fra  dignità del lavoro e tono della vita privata sarà sempre  temporaneo e parziale; ineluttabili e crescenti sono la  sterilità e fatuità del clinico o del giureconsulto, a mano  a mano che consumino più docilmente le distrazioni del-  l'industria culturale; verrà il giorno in cui non sapranno  più dischiudere in se stessi quel silenzio interiore da cui  affiora l’intuizione clinica o giuridica, avendo contratto  in modo inguaribile la coazione a stivare di pattume so-  noro e visivo il tempo di vacanza. Infatti a poco a poco  muoiono gli ultimi uomini completi e perciò gli ultimi  clinici o giuristi geniali, e sempre più si opera in comi-  tato, con varie scuse (lavoro sovrabbondante, informazio-  ni straripanti da assimilare) e per una unica causa: la di-  strazione crescente, l’incapacità progressiva di apprende-  re, assimilandola organicamente, la materia di studio. E,  naturalmente, il rancore verso chi faccia eccezione.   Non è possibile che un uomo tollerante come un vaso per    212 ELÉMIRE ZOLLA    l’immondezza, che accolga cronaca fatua (nera e rossa e  sportiva) e tritume fotografico o rifiuti musicali, poi si  trasformi, al varco del laboratorio o dello studio, in un  sapiente che trama i suoi sistemi come un ragno la tela,  che trasceglie i concetti come un’ape i fiori e non per-  mette che una stilla del suo tempo si perda. Nelle arti e  nella filosofia la cosa è ben pi manifesta, perché un ar-  tista o un pensatore che amino ottundere la loro sensiti-  vità sono inauditi, e anzi è perfino impensabile un uomo  per il quale l’arte o la filosofia sieno cose diverse dal-  la réverie, e nondimeno sia “uno come tutti”. Se è uno  come tutti, al più, amerà l'avanguardia, ed il passato delle  arti e del pensieto in quanto ripostiglio o fondaco del-  l’avanguardia. Perciò l’idea di un uomo massa al concerto  o alla pinacoteca intento a studiare i classici, ripugna  come un accoppiamento contronatura che già si sa desti-  nato a svelarsi sterile, come una messa officiata da scim-  mie.   L’arte o la filosofia classica educheranno e convertiran-  no con la loro vicinanza? Si lascia edificare accanto ad  un edificio medioevale una torre di cemento, eseguire un  concerto in mezzo a spari e gracidii, o esporre un dipinto  in una foschia rossigna (già nessuno trova demente espor-  re quadri alla luce non già di lucernari ma di lampadi-  ne), o recitare un poema austero con voce di cerretano e  gesti di Pulcinella, scusandosi col dire che la cosa eccelsa  conquisterà il peggio, che basta far attenzione solo a quel-  la, distogliendo lo sguardo dal male, con savia miopia.   Ma un fermo e vero proponimento educativo anzitutto  insegnerebbe l’immobilità ed il silenzio e poi a distingue-  re il bene dal male e a non mescolarli. Perciò imporre  programmi “culturali” alle varie reti è il principio della  diseducazione; come sarebbe profumare rifiuti, invece di  sbarazzarsene. Dai mezzi di massa si potrebbe cavar  qualche bene? Si dovrebbe poter utilizzare a buon fine  il Kitsch o l'avanguardia sua sorella? Se è cosî, a che  diventino un tesoro manca soltanto che si seppelliscano.   Prima cura del pedagogo sarebbe di preservare dalla cor-    RIPRODUZIONE E IMMAGINAZIONE 213    ruzione la cosa da impartire, con la cura incendiaria  con cui qualche santa plebe islamica ancora ricusa di per-  mettere una pellicola su Maometto.   Credere che sia possibile educare alle difficoltà d’un clas-  sico, allorché l’agevolazione di non consumare più imma-  gini industriali sembra una cima inattingibile, è ben fri-  volo inganno. Soltanto dopo la purificazione lo Spirito  dice: “Egli è un vaso eletto da me, per portare il mio  Nome” (Arti 9, 15).    15. - Storia del fantasticare.    ANTROPOLOGIA FANTASTICA    L’uomo d’immaginazione dissipata può anche non vivere  come nel ritmo di una barcarola, come trasportato  lungo un fiume ora impaludato ora precipitoso, ma piutto-  sto starsene murato vivo in un unico sogno tessuto e ri-  tessuto. Può darsi che la scena da lui perpetuamente ri-  badita nella sua immaginazione sia un’avventura vissuta,  che lo riempie o d’orgoglio o di diritti; sia pure con qual-  che ritocco fantastico, sempre il révewr la rivisita e riper-  corre, cosî rallentando il tempo della réverie, togliendole  l’unico bene che le sia connaturato, la facilità a passate, a  essere smaltita. Spesso dietro il sogno fisso se ne cela un  altro, taciuto, che ha rapporti di una tal quale analogia col  primo, che gli fa da schermo. La rivelazione improvvisa di  questo segreto può guarire dal fantasticare, perché dà una  scossa e ridesta. L'uomo del sottosuolo di Dostoevskij so-  gna di andare ramingo come un pellegrino santo, senza pos-  sesso che lo distragga dal costante sacrificio e di impartire  con parole arroventate la buona novella, sicché il papa cessa  di occupare gli Stati pontifici e le rivoluzioni diventano su-  perflue; quale sia il sogno vero, che si nasconde dietro a  questo scudo istoriato, ce lo svelerà il comportamento del-  l’uomo del sottosuolo con la povera meretrice. Ogni volta,  per scoprire il sogno segreto d’un uomo basta domandarsi:  “Entro quale vicenda si giustificherebbe il suo comporta-  mento, in se stesso insensato?” Com'è noto, dietro c’è sem-  pre una qualche scena traumatica dell’infanzia; l’uomo fan-  tastica di un’altra e diversa al fine di non pensare ad essa.  D'altra parte il fantasticare non fa che approfondire la feri-  ta del trauma, talché è terapeutico non solo scoprire al vivo    216 ELÉMIRE ZOLLA    la “scena capitale”, ma soprattutto far cessare il lavorio im-  maginativo. Il réveur dedito alla sua scena fissa vi torna,  come il cane al suo vomito, senza intermissione, e la sua  malattia può essere di tre specie, a seconda che colpisca  l’una o l’altra fra le potenze dell’anima. Allorché ne è af-  flitta la memoria la scena ossessiva sarà una rimembran-  za. Allorché invece è l’intelletto a soffritne, si suole imma-  ginare di pensare a qualcosa, ed il sintomo di quest’ultima  forma morbosa è l’abitudine di distinguere fra intenzione  e atto, fra mezzi e fine e non già per disprezzare le in-  tenzioni senza esito o i fini malraggiunti, ma anzi, per  circondarli di cure e carezze, e allora nascono le frasi:   “Io ho tentato di esprimere..., a voi giudicare se ci sono  riuscito.”   “Non so quale, ma un’idea c’è.”   “Non importano i mezzi, conta il risultato.”   Sono asserzioni d’apparenza innocua, di sostanza dolo-  sa, poiché vorrebbero dare a credere che esista da un lato  un bugno ronzante di pensieri, e dall’altro uno stru-  mentario in se stesso neutro, col quale li si traduce o meno  in atto, quasi si potessero dividere cose organicamente av-  vinte, ed i mezzi non fossero la definizione dei fini, e l’e-  spressione non costituisse l'attuazione del contenuto; ogni  delitto diventa lecito quando si cominci a ragionare sepa-  ratamente dei fini e dei mezzi, di intenzioni e di tecni-  ca. La fantasticheria viene troncata se si riconducono gli  aspetti delle cose alla loro unità organica.   Non c’è alcun réveur moderno che non si trastulli con  progetti per mettere a frutto le forze esistenti a scopi di-  versi da quelli che esse hanno in concreto e per loro es-  senza; egli vuol ottenere che l’uomo si serva della mac-  china invece di servirla, si valga dei mezzi di diffusione  di massa per meditare e criticamente riflettere, che l’intel-  lettuale si inserisca nella macchina della produzione, e via  conciliando il sogno e la veglia, immaginando d’affidare  a saltimbanchi la celebrazione di sacri riti, e nascondendo-  si cosf che una ben più straordinaria conciliazione sta av-    ANTROPOLOGIA FANTASTICA 217    venendo sotto i nostri occhi, fra la decrepitezza e la pue-  rizia, in coloro che nutrono tali chimere.   La scena madre o capitale dei viziosi è spesso di una  demenza che ne vieterebbe ogni espressione, salvo faceta;  perciò resta muta, e quando procuri di esprimersi dà come  risultato tronconi ermeticamente allusivi.   A giudicare dalla diffusione del turpiloquio e della let-  teratura sconcia tal scena dovrebbe essere un atto di libidi-  ne ma fors’anche più spesso è un’ostentazione di prestigio,  di fortuna e di forza, magnanima o brutale, comunque fru-  strata. Molti sono anche gli adepti del “bel gesto da re-  starne allibiti”. I réveurs hanno voglia di fermare chic-  chessia per potergli raccontare la loro scena madre: il  giorno che concessero (o rifiutarono) soccorso al nemico,  che il medico li rassicurò che avevano un cuore eccezio-  nale (o malato), che dissero una certa qual frase all’au-  tomobilista che li aveva urtati, che incontrarono quella tal  donna...   Ogni avvenimento nuovo viene da costoro trascurato,  o riversato in quella forma cava e spesso incontri uomini  stati nei frangenti più atroci e grandiosi delle guerre, delle  lotte per il potere, i quali rimuginano soltanto una qual-  che scena madre inconsistente o scurrile: quella è stata  il centro della loro sognante esistenza; alla fine dell’Edu-  cation sentimentale di Flaubert il protagonista s’accorge  che la sua scena madre non è stato questo o quell’in-  contro con la donna sempre amata, ma una visita impac-  ciata ad un lupanare in compagnia d’un amico, e tutto  il romanzo verte su questo scambio di scene madri. Chi  è occupato a covare la scena madre è malvivo, noioso e  annoiato, monotono e ciarliero.   Hawthorne, nella prefazione alla Scarlet Letter fu il  primo a cogliere il raccapriccio che destano persone la  cui vita è stata una traversia, che dovrebbero essere glo-  riose di esperienze e nondimeno hanno confitta nella  mente soltanto una scheggia, magari una qualche arguzia  burocratica: cosî i vecchi capitani di marina dalla vita mol-    218 ELÉMIRE ZOLLA    teplice, i quali rimasticano le loro scenette nella dogana    di Salem.    L’immaginazione è come una resina che cola dalla  mente ferita: invischia e poi invetria. Le facce dei réveurs  finiscono coll’esprimere le vicende immaginate; se ci si  guarda attorno in un qualunque luogo si vedono le torme  dei sonnambuli tutti atteggiati in modo incongruo, con  una qualche smorfia sempre ripetuta e infine pietrificata  sul volto. L'uno vi ha dipinti dolori atroci sopportati con  fierezza, l’altro una truculenza che maschera la bonarietà,  l’altro una sufficienza clemente dinanzi a insistenti omag-  gi; paura, furbizia, supplica sono il lembo visibile del so-  gno, meglio evidente nella piega delle bocche. Ma anche  le mani esprimono, disegnando il gesto fondamentale del-  la scena madre; un altro modo di esternare il sogno è  l'andatura, guardinga, truce o spavalda, impetrante od  astuta. Il corpo è costretto, schiavo della mente, a fare  la sua parte nella farsa. Non manca di un fondamento il  culto della forza fisica e del corpo perfettamente adde-  strato: è difficile avere un gioco muscolare sciolto senza  tensioni né rilassamenti, allorché si farnetica. Se la mente  è tirannica invece che regale, il corpo si vendica; se si  protendono i nervi nel regno dei fantasmi, essi ricortono  alle consuete risorse degli sfruttati: la lungaggine nell’ac-  correre, il languore nell’ubbidire, la dilazione nell’udire.  Una branca della medicina s’occupa dei malanni che na-  scono dal fantasticare, delle occlusioni dovute al non po-  ter “mandar gi” qualcosa, delle asme dovute al sentirsi  soffocati dall'ambiente, delle ulcere scavate da trafiggenti  preoccupazioni. I corpi obbligati a comporre i geroglifici  dell’immaginazione intristiscono come schiavi di miniera.   Fra una vecchia nozione della demonologia, che il dia-  volo non sa nulla di ciò che gli uomini pensino, delibe-  rino o rammentino, sa però tutto ciò che essi immagi-  nano; perciò gli riesce di quando in quando d’impressio-  nare con rivelazioni di segreti. I vicari del diavolo sono  numerosi: con gusto indovinano e attizzano le altrui im-    ANTROPOLOGIA FANTASTICA 219    maginazioni, sono lenoni di fantasie. Le persone diaboli-  che sono misteriose all’apparenza, perché paiono dotate di  penetrazione inconsueta; ma siano messe a fronte di per-  sone che non immaginano ed ecco: il loro potere si scio-  glie; esse non leggono il pensiero, a parlare propriamen-  te, ma soltanto la fantasticheria. Appaiono sciocche allor-  ché s’imbattano in una persona vereconda, che non offra  esca alla loro diabolicità, perché allora vanno attribuen-  dole intenzioni, sogni, desideri, in modo del tutto incon-  gruo. Le vedi in tali casi scambiare una riflessione per  una manovra politica, un apprezzamento estetico per  una voluttà, un bisogno per un vizio, una ripugnanza mora-  le per orgoglio di classe, uno sdegno etico per una pre-  sunzione di superiorità, una devozione religiosa per una  sensualità travestita, un eroismo per una parata romanti-  ca, uno studio appassionato per un’avara o stravagante ac-  cumulazione. Maldestri, inveleniti, questi Iago riescono  però assai sovente a sorprendere i candidi Otelli, se a co-  storo non viene insegnata l’astuzia del serpente.   L’indovinare le altrui fantasticherie, che è concesso sol-  tanto a chi si abbandona in modo diabolico alle proprie,  può essere spinto fino alla medianità: non a caso nelle  congreghe spiritiche d’ogni specie, come osservò Hawthor-  ne e dopo di lui Benedetto Croce, non è mai emerso nulla  che somigliasse ad un concetto o ad un’immagine poetica:  esse celebrano le feste dell’immaginazione oziosa.   Fra le consuetudini della vita di massa alcune hanno  la forza diabolica delle sedute medianiche e d’altrettanto  irrobustiscono la potenza del fantasticare: le interviste,  che sono vere e proprie partite di immaginazioni, durante  le quali ci si eccita con quesiti (“quale personaggio sto-  rico vi piacerebbe essere stato?” “con quale tipo di donna  vi piacerebbe di trovarvi su un'isola deserta? ”)   Nelle famiglie di massa lo scarso tempo sottratto ai so-  gni collettivi dei vari apparecchi viene dedicato ad un  esercizio immaginativo che consiste nel domandarsi di  ogni avvenimento, anche del più trascurabile, la causa,  nell’ingigantire i fatti di nessun conto.    220 ELÉMIRE ZOLLA    Accostarsi ad una famiglia di massa è come entrare in  una tana dove si è sorvegliati da enormi occhi polime-  ruli, da antenne sibilanti.   Sintomo decisivo da cui riconosci se un uomo è réveur:  che ami o no il silenzio. Esiste gente che lo detesta al  punto non solo di farcirlo di chiacchiere ma di tenere ac-  ceso continuamente un “rumore di fondo”, perfino quan-  do studia. I film allenano alla disintegrazione del vecchio  rapporto di ritmo e lavoro o di raccoglimento e studio,  con la loro divaticazione voluta tra colonna sonora e azio-  ne (suona il valzer, il ferito s’accascia). Le orchestrine di  cannibali scheletriti nei campi di concentramento nazi-  sti non furono che l’applicazione fortuita d’un princi-  pio che esige la musica di fondo cosî durante convegni  erotici come durante la guida dell'automobile, quasi a  riaffermare: “siamo qui eppure non ci siamo, esistiamo  e fantastichiamo”. È come se si avesse sempre seco un  doppio minorato che si deve tener sveglio in qualche  modo, come usano fare le nutrici coi loro fantolini;  al doppio si dà da ascoltare un programma radiofonico  o un disco, o da guardare, con la coda dell’occhio, un  qualche seguito di immagini. Non a caso una delle situa-  zioni archetipiche del mondo attuale è K nel Castello,  che si deve portare dietro i due aiutanti scimuniti dovun-  que vada. È per tener buono questo doppio che anche  nei raduni più seri si fanno giochi di parole, si indugia  su bisticci, su qui pro quo voluti. Una persona che sia  stata sottoposta a questa tortura per molto tempo (ed or-  mai non c’è quasi nessuno al mondo che non ne sia stato  pervertito) non può più essere integra, dedita interamente  a ciò che fa: è stata sdoppiata alla perfezione e non c’è  più molta speranza di indurla a vergognarsi, non già di  aver venduto la sua ombra al diavolo, come nella favola  di Chamisso, ma, peggio, di trattarla come fosse un infer-  mo o un pargolo.    PSICOANALISI E FANTASTICHERIA    Quando uno psicoanalista invita ad associare, talvolta  gli capita d’incontrare una radicale incomprensione; taluni  davvero non sanno che cosa egli stia chiedendo: sono le  persone perfettamente sane (oppure cosî malate e intimo-  rite dalle loro fantasticherie da doverle negare).   La psicoanalisi nacque sul ceppo di una certa lette-  ratura minore, scolaticcio della novellistica tedesca: quella  di Joseph Popper, che usò lo pseudonimo di Linkeus  (1838-1921), e che nel 1899 scrisse Phantasien eines Rea-  listen, dove celebrava l’ideale di un mondo onirico orga-  nizzato come il tempo di veglia, e quella di Jensen, l’auto-  re della réverie su Pompei, Gradiva. Furono i testi fonda-  mentali, sui quali Freud edificò la psicoanalisi, in grazia  degli accostamenti puramente associativi che vi campeg-  giavano.   Eppure lo studio scientifico moderno della fantasticheria  è assai scatso: non la si è ancora misurata né ridotta in  un linguaggio chimico, per parlarne si usa tuttora la pro-  pria lingua e non un insieme di segni convenzionali.   Freud ne scrisse abbastanza poco; osservò che oltre alle  fantasticaggini dei paranoici, i quali di continuo si rappre-  sentano le proprie grandigie o le proprie magnifiche sof-  ferenze con monotoni stereotipi, ed a quelle dei perver-  titi sessuali, sempre occupati a proiettarsi lussurie, esistono  quelle specifiche degl’isterici e degli adolescenti, di conte-  nuto erotico nelle donne ed erotico misto d’ambizioso negli  uomini: “questi sogni a occhi aperti ci forniscono la chiave  pet capire i sogni notturni, il cui nucleo altro non è se  non queste fantasticherie diurne complicate e deformate,    16, - Storia del fantasticare.    222 ELEMIRE ZOLLA  e malcomprese dal sistema psichico cosciente'”. Colui che  nutre tali sogni a occhi aperti si riconosce dai sorrisi su-  bitanei e distratti, dalle parole mormorate fra sé e sé, dal-  l’acceletazione improvvisa dell’andatura allorché la vicen-  da fantastica s’'avvia alla conclusione: “tutti gli attacchi  isterici che ho potuto finora indagare si sono rivelati so-  gni a occhi aperti involontari di questa sorta che irrom-  pevano nella vita quotidiana”; i sintomi isterici non sono  che l’espressione della fantasticheria fondamentale e “gl’i-  sterici incapaci di esprimere come sintomi le loro fan-  tasticherie le attuano consapevolmente nell’azione e cosi  immaginano e perfino provocano nella realtà attacchi o  violenze sensuali”.   Il fondamento su cui Freud poggiava la sua analisi  della fantasticheria era tradizionale: “Le persone felici  non fantasticano mai, soltanto le insoddisfatte... Se le  fantasticherie diventano esuberanti e prepotenti, ecco po-  ste le condizioni per lo scoppio d’una neutosi o psicosi;  le fantasticherie sono altresi lo stadio preliminare e menta-  le dei sintomi di malattia.” Ma egli cadde nella confusio-  ne allorché volle stabilire quale nesso esistesse fra il poeta  o narratore ed il sognatore a occhi aperti, quesito che  si scioglie assai facilmente: un poeta o narratore è tale  nella misura in cui non fantastica; ma Freud non aveva  sensibilità estetica e scrisse alcune frasi inconsulte per spie-  gare come mai ci attraggano le opere d’arte e invece il  racconto di fantasticherie da parte dei nevrotici che ne  soffrono ci ripugni o lasci freddi: “l’arte poetica sta nel-  la tecnica con cui il nostro sentimento di disgusto viene  superato... Lo scrittore ammorbidisce il carattere egotisti-  co della fantasticheria con mutamenti e dissimulazioni,  e ci attira con l’offerta di un piacere puramente formale,  cioè estetico nella presentazione delle sue fantasticherie””;  un'estetica che si attaglia soltanto al meccanismo di pro-    duzione dei valzer di Johann Strauss, delle operette di    ! Le fantasie isteriche ed il loro rapporto con la bisessualità, (1909).    ? Il poeta e la fantasticheria (1908).    PSICOANALISI E FANTASTICHERIA 223    Offenbach, dei romanzi d’appendice o delle farse del café  chantant (o dei film).   Freud non distinse bene neanche fra giochi infantili e  fantasticheria: i giochi tradizionali sono per lo più addot-  trinamenti mimati (attraverso i quali vengono insegnate la  prontezza, la rassegnazione, e altre virtà); quelli che i fan-  ciulli abbandonati a se stessi viceversa s’inventano sono  pur sempre ancorati alla realtà, anche se stabiliscono fra  gli oggetti rapporti diversi dai consueti, e vanno giudi-  cati esercizi di interpretazione o allenamenti piuttosto che  fantasticherie.   Fra i seguaci di Freud l’argomento non ebbe che un  solo cultore minuzioso, il fammingo Varendonek' il qua-  le si osservò con cura e sistematicità, ricavando una serie  di leggi della fantasticheria o, com’egli dice, delle cateze  di pensieri preconsci:   Una catena è una successione di ipotesi e repliche e  quesiti che viene interrotta di quando in quando da allu-  cinazioni mnemoniche. Il processo è diretto da certi desi-  deri predominanti ed è vivace nella misura della loro for-  za. Ogni catena nasce da un commosso ricordo che può  scaturite da un’occasione ovvero imporsi all’improvviso  senza causa.   La catena si avvia come una frarce dopo una sorta di  sospensione, di vuoto, che ne è l’abbrivo, e a mano a mano  che si evolve, dominano gli elementi visivi allorché essa  affonda nell’inconscio, e gli elementi discorsivi allorché  ne emerge.   Le catene sono irreversibili, non consentono verifiche,  ritorni e perciò neanche correzioni e critiche.   “Le catene terminano in un momento di passività men-  tale che le fa affiorare alla superficie, oppure perché la  memoria viene messa in moto dall’appercezione in seguito  a stimoli esterni; in entrambi i casi l’effetto è un ritorno  alla coscienza desta.”    Rep Varendonck, Ueber das vorbewusste phantasierende Denken,  Vienna, 1922.    224 ELEMIRE ZOLLA    Nel vago restano gli altri psicoanalisti: Bleuler chiama  la fantasticheria pensiero autistico; la produzione di pleo-  nasmi non è buon segno, tant'è vero che egli confonde la  fantasticheria con il gioco che allena all’azione, la paragona  alle capriole con cui i gattini si abituano a cacciare i sorci;  Rapaport obiettò che mancano alla fantasticheria due ope-  razioni essenziali del progettare: la facoltà di arrestarsi per  analizzare certi vunti ed il riesame di fatti già trascorsi’.   Sartre fece qudlche osservazione simile a quelle di Freud  sugl’isterici: l’uomo fantastico è un essere senza rapporto  con l’uomo reale insieme a cui convive, e questo sdoppia-  mento fa si che l’azione progettata sia sempre diversa  dal progetto, e quando nonostante tutto si compia proprio  l’azione progettata è perché si è presi alla sprovvista e  non si ha altra risorsa a disposizione oppure si è mossi  da una cocciutaggine che s’è acciecata e fa agire “d’une  manière raide et cassante”, come di chi “dice quel che ha  da dire” senza guardare l’interlocutore, si da compromet-  tere irrimediabilmente la realtà nel senso voluto dal sogno.  La plasticità e l’adattabilità vengono distrutte dalla ré-  verie, lo schizofrenico che vi trova riparo non incontra  cosa alcuna che possa eluderlo, resistergli, sorprenderlo,  tanto sono povere le sue immaginazioni, e chi fantastichi  eroticamente, è ridotto cosî “non tanto petché sia stato de-  luso in amore, ma perché non è più capace d’amore””. Que-  ste osservazioni sono spatse da Sartre nel contesto program-  matico che esige il metodo fenomenologico, révasserie del-  l’intelletto.   Le analisi delle cosiddette immagini ipnagogiche sono  di qualche utilità perché mostrano quali sono i caratteri  facciali cui tende il réveur. Nello stato ipnagogico il tono  muscolare s’allenta, salvo che viene teso l’orbicolare del-  l'occhio; la pupilla si restringe, lo sguardo si fa conver-  gente, gli occhi ruotano nell’orbita, le palpebre stanno  serrate.    1    David Rapaport, Organization and Pathology of Thought, New  York, 1951. m  ? J. P. Sartre, L’imaginaire, Parigi, 1948.    PSICOANALISI E FANTASTICHERIA 225    Le immagini che appaiono allora, sono tutt'uno con la  loro interpretazione, non esiste una distanza fra la loro  apparizione sensibile e il loro riconoscimento e la loro  classificazione, non avviene alcun adeguamento della  mente alla cosa, poiché la cosa è già la sua nozione.  L’oggetto ipnagogico non è particolareggiabile, non si può  scomporre, il suo nome è ante rem e l'abbondanza dei  particolari che possono riferire certi allucinati è illusoria,  perché ogni particolare è già la propria descrizione e per-  ciò non si può ulteriormente approfondire.   La legge più importante che la psicologia abbia asso-  dato, fra quante reggono l’uomo fantastico, è quella per  cui: “I movimenti scaturiti dall’immaginazione sono sen-  titi come del tutto involontari”.”    ® Leroy, Les visions du demi-sommeil, Parigi, 1926.  ? Journal of Abn. and Social Psych., 1946, vol. 41, pp. 107 sgg.    L'IMMAGINAZIONE BUONA    L’immaginazione buona è quella morta, come il buon  pane è grano macinato, impastato, infornato. L’immagina-  zione è femminile, nefasta perciò a chi la tratti fem-  minilmente, con arrendevole soggezione o con irruenza  simulata. Può conoscere, possedere l'immaginazione colui  che non sappia concepire cose sgraziate e imperfette;  che abbia del tutto distrutto, asceticamente, la sua fanta-  sticheria.   L’immaginazione non si dà al pavido, ama l’aria della  sprezzatura e del torneo, preferirebbe, con femminile sag-  gezza, l’uomo che agisce male senza pensarci, con fero-  cia infantile, a chi nutra, con mano innocente, un’idea  torbida; sdegna con femminile spietatezza l’uomo infred-  dolito e incerto (“o sollecito dubbio e fredda tema che  pensando t’accresci!” lamentava il Tasso). La ottiene,  la fa prolifica e felice chi sia temprato bene, cioè sappia  fare a meno di lei, e all'occorrenza sia in grado di darle  il bene del castigo disciplinare che da sola non si sa  procurare, tale essendo il suo limite e sesso. Essa diventa,  una volta rapita, inanellata e resa fedele, fonte di ricchezza  e d’intuitivi soccorsi, metà dell’uomo.   Un’immaginazione disciplinata arride soltanto a chi ab-  bia su di lei autorità e questa ottiene soltanto un pensiero  che non pecchi (e l’unico peccato è di pensiero). Quando  tale sia il pensiero, l'immaginazione si adegua, e cosi  subisce una metamorfosi, diventa l’intuizione che discerne  alberi nel seme, figli nel padre, sistemi scheletrici nella  vertebra, destini nel carattere, concetti in ogni immagine.  Dal pensiero ismaelitico questa facoltà cosi rara a fiorire    228 ELÉMIRE ZOLLA    e che costituisce il semenzaio delle idee o figure, questo  mondo mediatore fra intelligibile e sensibile fu minuta-  mente studiato; nella tradizione occidentale fu Goethe a  insegnare come l’immaginario si depuri fino alla sua  metamorfosi.   L’intuitivo sa che se l’idea, cioè la forma o carattere  di una cosa, non gli si sviluppa appieno in tutte le sue  determinazioni organiche, rimanendogli oscura e confusa,  è perché egli è asservito a quella forma o carattere: a  causa d’un suo peccato. Sa anche che Dio è ciò che è  presente con costanza alla mente, e se il suo Dio è un  idolo o ‘un agglomerato di idoli egli non avrà saggezza,  ma se invece è l’essere che non ammette immagine  e da cui perciò emanano tutte le immagini, allora si  aprirà l'occhio dell’anima, l’immaginazione diverrà la com-  pagna fedele e sottomessa con cui si vivrà felicemente da  allora in poi.   Quando si provveda alla custodia del cuore con desi-  derio e amore, ci si accorge che per quanto si divaghi,  si cada, ci si assopisca durante la custodia, si può non-  dimeno essere riaccolti nella quiete; questa è clemente  e misericordiosa senza fine, simile ad un padre il quale  festeggi il figliol prodigo tornato da luoghi stranieri o  ad una madre che perdoni con pazienza smisurata un  bambino. Ci si accorgerà che talvolta la quiete arride  subito a un dissipato che si volga a chiederla e non si  concede a chi si sorveglia con solerzia; che è simile ad  un padrone tremendo che dà o toglie secondo disegni  disumani. A meglio osservare appare chiaro che la quiete  è la bontà stessa; si concede benché nessuno ne sia dav-  vero degno, tale essendo la facilità di ciascuno a divagare;  ed è altresi il bene perché nessun bene ha durata e con-  sistenza senza di essa.   La parabola degli operai della vigna, quella delle nozze  del figlio del re, quella delle vergini savie e delle folli,  quella dei talenti sono tutte rappresentazioni di codesta  misteriosa amministrazione della quiete.    L'IMMAGINAZIONE BUONA 229    L’immaginativa combattuta da un’ascesi che l’abbia ben  spenta, diventa la facoltà che fa scorgere il polo op-  posto ovvero futuro d’ogni cosa: nel bulbo raccolto la  pianta espansa, nella voracità del bruco la farfalla asti-  nente, nell’umanitarismo fraterno la ghigliottina operosa,  nella restaurazione industriale della bellicosità le camere  a gas, nella redenzione del proletariato il regno dell’intrigo  burocratico, nella lava il sasso, nella seduzione il ricatto,  nella bruscheria il pianto, nelle buone intenzioni i la-  strichi dell’inferno, nel mezzo stesso il fine del suo uso,  nella fantasticheria l’abominio, nella trasgressione l’inquie-  tudine, nell’acquisto il fastidio, nella vertebra lo scheletro,  nello sperma il figlio, nel sangue il latte. Poiché ciò vede,  l’uomo sagace non s'impone di essere ma è continente,  casto, rispettoso d’ogni vita, ligio a ogni norma naturale  e, come dice Melville nel Moby Dick, “perciò i veri prin-  cipi dell'impero di Dio sono trattenuti dal prender parte  ai comizi elettorali, lasciando i più alti onori agli uomini  che si rendono famosi più per la loro infinita inferiorità  a quel pugno di uomini scelti dal Divino Inerte, che non  per la loro indubbia superiorità al morto livello della  massa”.   Occorre abituare l’immaginativa ad assorbire le spirali  con cui evolvono gli organismi; se la si lascia incancre-  nire o servire i desideri personali, la si debilita, da forza  che sarebbe diventa fardello. Essa è portata germinalmente  a rendere il suo naturale servizio, che è poi quello de-  scritto nel capitolo XIV della prima epistola ai Corinzi  di San Paolo, dove fra l’altro si dipinge al vivo quel che  è una comunità di persone dall’immaginazione risanata e  pura. È ben raro chi intenda quel capitolo. Se cogli  l'immaginazione allo stato nascente essa ti fornisce av-  vertenze; lo sa assai bene la saggezza popolare, che si  regola sulla prima impressione.   Germinalmente vuol però dire debolmente: la ghianda  è minima, l'embrione ha tanta potenza quanta inermità.  L’immaginazione dev'essere difesa e lasciata libera di of-    230 ELÉMIRE ZOLLA    frire le sue primizie, di far udire la sua voce rapida e de-  licatissima, di lampeggiare nel buio. Il Talmud attesta l’uso  di accostare fallo e teschio, che era un inculcare mediante  l’orrore la comprensione delle polarità; bene insegnò Goe-  the a nutrirsi soltanto di forme, di organismi compiuti,  evitando ogni chimera, qualsiasi figura superflua o mec-  canica. Chi anticamente voleva un’immaginativa robusta, si  ritirava in romitaggi o si velava il capo. Ma tutti sapevano  comunque di dover curare la loro alimentazione di imma-  gini, badando a non ingozzarsi ma a trascegliere, contem-  plando soprattutto crescite regolari (donde il savio uso di  coltivare piante, aver sempre sott'occhio fiori, putti, be-  stie graziose), temperanze di calori e umidità (donde la  savia consuetudine di intrattenersi su presagi del tem-  po e del raccolto), oggetti modellati dalla mano umana  secondo ritmi fisiologici e simboli religiosi. Si acquista  così l’abito di cogliere al volo l’inclinazione, la virtualità  d’ogni organismo; e di tale consuetudine alata è lecito  dire soltanto che lasciata libera si sviluppa in modi oggi-  giorno rarissimi, un tempo, secondo attestano poemi epici  e scritture, frequenti; che veleno per essa sono curiosità,  frivolezza, vanagloria. Ogni immagine nata ineluttabil-  mente ha radici nella realtà, di cui esprime o simboleggia  qualche lato nascosto o futuro; ma quando si è assediati  da immagini superflue questo araldo del reale o non ci  può raggiungere o, se pure sopravviene, si confonde con  gli assedianti.   Tutto è infine compendiato nelle parole del trattato  alchemico intitolato Rosarium Philosophorum, stampato a  Francoforte nel 1550: “E sta’ bene attento che la tua  porta sia saldamente chiusa, sicché colui che è dentro non  possa fuggire... la tua immaginazione deve indirizzarsi se-  condo natura. Ed osserva dunque secondo natura (vide  secundum naturam), i cui corpi si rigenerano nelle viscere  della terra, e quindi immagina ciò secondo fantasia ve-  ridica e non fantasticando (ef hoc imaginare per veram  imaginationem et non phantasticam)."    INDICE    PARTE I   La fantasticheria   La carità fantastica ovvero il cristianesimo di massa  La recitazione fantastica   Fantasticheria e stregoneria   L’esasperazione terapeutica del fantasticare  Immaginazione e opinione   Le norme e la fantasia    PARTE II  L’Inghilterra e lo spleen fantastico   Il magistero di Goethe e la fantasia tedesca   La fantasticheria dell’istinto   Il magistero di Surin e la fantasia francese  Fantasticherie proustiane e gidiane   La fantasticheria americana ed il magistero puritano  La fantasia russa ed il magistero di Tolstoj   Le fantasticherie italiane ed il magistero del Manzoni  Kafka demonologo moderno   Musil e l'avanguardia   Joyce o l’apoteosi del fantasticare    PARTE III    Fantasmagoria dell’avanguardia  Riproduzione e immaginazione  Antropologia fantastica  Psicoanalisi e fantasticheria  L’immaginazione buona    105  111  137  145  153  159  169  173  177    193  201  215  221  227 Elémire Zolla. Zolla. Keywords: fantasticare, Bacco, la discesa d’Enea all’Ade, escatologia, la tradizione italica, la tradizione romana. Refs.: H. P. Grice, The Grice Papers, BANC MSS 90/135c, The Bancroft Library, The University of California, Berkeley. Zolla.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zopiro: la ragione conversazionale a Roma -- arma virvmque cano – l’arma del filosofo a Cumae – la scuola di Taranto – filosofia calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Taranto). Keywords: arma virvmqve cano -- Filosofo calabrese. Filosofo italiano. Taranto, Calabria. Pythagorean. Giamblico. Z. appears to specialise in mechanical matters, and in particular the design and construction of weapons. His skills are evidently in demand and there are reports of him working in places as far apart as Miletus and Cumae. Grice: “That he is of ‘Hellenic’ – so-called, and thus not properly Roman -- origin is evident by the fact that his name starts with a ‘Z,’ a letter which Catone managed to expel from the Latin alphabet. Catone would say: ‘z’ is the sound a corpse makes just before it becomes one’ – rudely. He probably knew. Giamblico, of Calcide, seems to have been very familiar with Italian geography, since he lists all these ‘Pythagoreans,’ who managed to settle (while the sect was banned in Crotone) all over the place. Taranto is close enough, but it seems indeed that Z.’s skills led him as far as Cumae. Recall taxis or ubers were unknown then!’. The concept of a weapon was well known to Aeneas and Hemingway. In Anglo-Saxon, a weaponed man meant a man, i. e. a man, gender-neutral, with a penis. Keywords: weapon, arma virvmqve cano -- Luigi Speranza. For Grice’s Play-Group. The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!: ossia, Grice e Zoppi – filosofia della grammatica – citata da VAILATI – By Luigi Speranza. (Verona). Studiata nella storia della grammatica italiana, da un croceano. Tra i divulgatori della grammatica storica dell’italiano sono degni tra noi di menzione Fornaciari e Mattio, che sono preceduti fuori da Blanc, la cui “Gratnmatik der italienischen Sprachen” ha ancora un certo valore pella dottrina delle forme. Se la grammatica generale, non mai del tutto rassegnata a morire, giacque sotto i colpi e i sarcasmi della scienza della lingua, non mancarono tra noi tentativi d’una FILOSOFIA della GRAMMATICA – ragionata e razionale, ovviamente --, e notevole è quello di ZOPPI (citato da VAILATI), un rosminiano -- ROSMINI (si veda) -- acuto quanto dotto e diligente e anche garbato espositore. Il quale crede appunto di costruire una scienza della grammatica col connubio della grammatica generale e della scienza positiva del linguaggio, inconsapevolmente ese- [T. ricorda il saggio di Starck, Grammar and Language, Boston, fondato sulla credenza che almeno i tre gruppi attuali e più importanti delle lingue indo-europee sono retti da comuni principi generali; e i numerosi saggi di Grasserie e particolarmente “L’Essai de syntaxe generale,” Louvain, che parimenti a T. sembrano ispirarsi alla medesima fede nelle leggi generali. Per curiosità T. ricorda anche una ristampa della grammatica ragionata di COMPAGNONI (si veda), “Grammatica scientifica, ossia la teoria della lingua italiana secondo i principi naturali del linguaggio,” Milano, e Bert, “Grammaire rationelle et pratique de la langue italienne,” Paris. Inoltre: DONATELLI (si veda), Appunti di logica e grammatica, Venezia; Fink, Logisches und Grammatisches, Progr., Ploen; Peine, Notes sur l’analyse grammaticale et logique, Montemorency, Societé amicale des proff. elèni, de Paris et de départ., Breve contributo agli studi logico-sintattici, e nel testo, modesto contributo a una SINTASSI filosofica della meravigliosa lingua di quel popolo,il greco, a cui nessuna intuizione manca, è il sottotitolo della citata memoria sulla teoria kantiana del giudizio già intuita e fissata nella sintassi de’greci di PIAZZA (si veda), il quale T. non sa quanto si è confortato a proseguire nell’ardua impresa dalla recensione parimente citata che gliene fa CROCE (si veda). II vero fondatore della scienza del linguaggio intesa in senso IDEALISTICO è Humboldt, e sotto i colpi de’principi di questa cade effettivamente la grammatica generale. Ma si sa che il punto di vista humboldtiano è spesso smarrito dagl’indagatori della parola col metodo positivo: e questi non sappiamo quanto possano aver da ridire sulla grammatica generale, che in fondo è un tentativo di filosofia del linguaggio. T. dice qui per chiarezza positiva in ordine a quanto osservo nella nota precedente. Perchè la pubblicazione del frammento di MANZONI (si veda) è posteriore al suo tentativo che risale agli anni quando ne’quali lo pubblica nella Rivista La Sapienza.] guendo un disegno abbozzato già dal Manzoni stesso. Il miglior mezzo di farle cessare [le controversie sulla distribuzione delle parole nell’arbitrarie classi grammaticali] è una GRAMMATICA veramente FILOSOFICA, dice MANZONI (si veda), la quale, in vece di supporre nel fatto della lingua una simmetria arbitraria, cerca nella natura dell'oggetto della mente o anima – PSICOLOGIA RAZIONALE --, e nella condizione imperfetta e necessariamente limitata della lingua, la spiegazione del fatto qual’è, vale a dire di quella molteplice attitudine di diversi vocaboli. Il campo della quale ricerca deve naturalmente essersi allargato colla cognizione più diffusa e più intima di lingue altre volte o ignorate in Europa, o studiate da pochissimi, e con intenti più pratici che FILOSOFICI. Si veda, per un esempio, ciò che dice d’una di queste il celebre sinologo Rémusat. Molti vocaboli chinesi possono essere adoperati successivamente come sostantivi, come aggettivi, come verbi, e qualche volta anche come particelle. La FILOSOFIA della grammatica, dice ZOPPI (si veda), diversamente dalla grammatica generale, che pretende che certe forme o espedienti grammaticali sono cosi necessari ed inerenti a certe specie di vocaboli da costituire una teorica grammaticale assoluta, a cui devono conformarsi ogni lingua, confrontando i risultati della FILOSOFIA colle leggi psicologiche del pensiero, cerca l’origini, studia, ed espone il PERCHE di quelle forme grammaticali che si trovano DI FATTO diversamente svolte ed attuate nelle diverse lingue. Essa per una parte è l'applicazione della filosofia e la logica alla lingua, ed è quindi per questo rispetto scienza cocettuale analitica A PRIORI. Ma dall'altra è fondata sulla più diligente e minuta osservazione -- “linguistic botany” – Grice -- dei fatti che nelle sue molteplici varietà presenta il linguaggio, ed è perciò anche scienza induttiva ed A POSTERIORI (“I don’t give a hoot what the dictionary said” – Grice to Austin). Laonde, la filosofia della grammatica dev’essere il frutto dell’accordo di questi due metodi. La sola logica o l’analisi filosofico concettuale a priori in effetto ci da delle generalità forse per alcuni troppo astratte e spesso apparentemente contradette dai fatti, come è avvenuto delle grammatiche generali. La sola linguistica, poi, ossia, la critica delle lingue si sta paga a raccogliere e ad ordinare dei vocaboli o ad accertare alcune leggi di questo o di quell'idioma, ed a formarne delle [Opere inedite o varie; Manzoni grammatico] famiglie e dei gruppi, senza però levarsi mai alla sommità di principi universali, in cui deve trovarsi la ragione ultima di tutte le varie forme, onde il pensiero s’attua e si plasma nella parola. Ma noi dubitiamo assai che ZOPPI (si veda) con tutto il suo buon volere sia riuscito a far di meglio che un lavoro di natura egualmente arbitraria, vorremmo dire doppiamente arbitraria, com'è quello in cui si uniscono, anzi si confondono due sistemi, l’uno de’quali il logico, è falso e arbitrario, l’altro, il positivo, è semplicemente metodologico e non gnoseologico e che si giova di schemi e di categorie per pura comodità pratica, senza dare ad essi alcun valore. Due punti di vista sono troppi per comprendere un unico fatto. Congiunti in un terzo non possono dare che un nuovo punto di vista falso, tanto più falso in quanto tra gl’altri due non vi è intimità di rapporti e l'uno è più insufficiente dell'altro a spiegar da solo quell'unico fatto. E il vero linguaggio, il linguaggio come creazione resta fuori d'ogni considerazione sia storica (storia letteraria) che teorica (estetica). Il superamento della concezione grammaticale della lingua e il concetto della vera natura spirituale e intuitiva d’essa si sono ottenuti in modo pieno e definitivo solamente ai nostri giorni coli 'opera capitale di CROCE (si veda), l’estetica come scienza dell’ESPRESSIONE e linguistica generale, che, riannodandosi a VICO (si veda), a Hegel, a Humboldt nella correzione integrativa di Steinthal, scioglie il problema identificando parola e intuizione e riferendo arte e lingua alla medesima attività teoretica dello spirito, l’intuitiva o fantastica. Qui la grammatica ha finalmente la sua critica completa. Se la lingua è ESPRESSIONE e non esistono classi d’espressioni, la linguistica in quanto ha di riducibile a scienza è tutt'uno coll’estetica, e non può davvero costruirsi sulle particolari teoriche che sono escogitate dell'interiezione, dell'associazione [A questo punto ZOPPI (si veda) cita MANZONI (si veda), e tutto il brano è riportato nel saggio su MANZONI (si veda) grammatico i La filosofia della grammatica, Verona. ZOPPI (si veda) alla fine del suo saggio dà due tavole dimostrative, l’una della genesi psicologica delle parti del discorso, l'altra di quella glottologica.] o convenzione e dell'onomatopea, mescolate insieme: e poi che, se la lingua è creazione spirituale, dev’esser sempre creazione (onde resta senza significato la distinzione del problema in origine e svolgimento), l’altra considerazione che può farsi sul linguaggio non può esser che storico-artistica, ogni ESPRESSIONE essendo un individuo artistico da studiare in sé stesso e da rivedere e ricreare in noi col ricollocarci nelle condizioni storiche in cui si produce. Una terza considerazione della lingua, la logica, che consiste nell’elaborare logicamente il fatto estetico, che è di natura sua indivisibile, dividendolo in concetti e ricavando le categorie grammaticali del moto o dell'azione (verbo), dell’ente o materia (nome) eccr, se è lecita, è infeconda pella comprensione del fatto estetico, perchè in quella elaborazione esso è stato distrutto: e quelle categorie non possono valere come modi imitabili d’espressione, come formule e precetti pella creazione artificiale della lingua. Una tecnica dell' 'espressione è un termine erroneo, contradittorio: e appunto tale è la grammatica normativa, il cui valore è semplicemente didattico. Una forte risonanza dell’estetica di CROCE (si veda), per quanto riguarda la lingua, s’è avuta nel saggio di Vossler, Positivismo e Idealismo nella scienza della lingua, dove si conducono argute polemiche contro recenti teorici della lingua e in bellissime particolari analisi è mostrata tutta la fecondità e la verità del principio idealistico propugnato da CROCE (si veda) e si traggono deduzioni importantissime pel metodo e il fine dell'indagine linguistica. Vossler trova nella lingua due aspetti distinti sotto cui dev'essere conformemente considerato: 1’uno del progresso assoluto, cioè dalla libera creazione individuale e teorica, 1’altro del progresso relativo, cioè dello sviluppo regolare e della creazione teorico-pratica collettiva condizionantisi a vicenda. Nel primo caso la considerazione è estetica o stilistica (cioè di storia artistica, o critica letteraria, o storia, semplicemente), nel secondo è storica o evoluzionistica (cioè di storia della coltura, [Con questo titolo è uscita per i tipi del Laterza di Bari, e per merito di GNOLI (si veda), la traduzione] grammatica storica). Un terzo modo di considerar la lingua, puramente positivistico o descrittivo senza valutazione estetica o spiegazione evoluzionistica, non esiste. È teoricamente impossibile. Ossia quel terzo modo è la grammatica empirica e normativa, sussidio didattico. Ma il sistema idealistico vige pienamente in entrambe le prime considerazioni. Anche nel momento del progresso relativo della lingua opera un’attività spirituale. La grammatica, quando è conoscitiva, è così sciolta o nella storia letteraria o nella storia della cultura, sempre cioè nella storia. Quando vuol esser normativa, e non più empirica ma FILOSOFICA e rigorosa, s’annulla nell'estetica. Col suo saggio T. spera d'esser riusciti a confermare la verità di tale sistema idealistico, applicandone i PRINCIPII alla considerazione d'un prodotto caratteristico dello spirito teorico ITALIANO studiato nelle condizioni storiche del suo svolgimento, nei suoi rapporti cioè coll'arte e colla scienza. Un importante filosofo.  Giovanni Battista Zoppi (Verona, 6 luglio 1838greg.[1] – Verona, 29 gennaio 1917greg.), filosofo italiano. Icona categoria Testi in cui è citato Giovanni Battista Zoppi (1) Icona cerca citazioniCerca citazioni su Giovanni Battista Zoppi... Schede di autorità VIAF: 89511860, 348159474314827662487, 35898278 LCCN: n85224880 SBN: CUBV165056 BAV: 495/267343  Fonte Categorie: Nati a VeronaMorti a VeronaNati nel 1838Morti nel 1917Nati il 6 luglioMorti il 29 gennaioAutoriAutori del XIX secoloAutori del XX secoloAutori italiani del XIX secoloAutori italiani del XX secoloFilosofiFilosofi del XIX secoloFilosofi del XX secoloAutori italianiFilosofi italianiAutori citati in opere pubblicateTAFURI INTENTIONES E SIGNIFICATIONES LA FILOSOFIA DELLA GRAMMATICA DEI MODISTI  Conti  Piro Marmo. SALERNO. The aim of this thesis is to offer a global and theoretical reconstructions of the grammatical speculative of the Modistae. Medieval speculative grammar is a theory that grew out of the schoolmens work with ancient Latin grammar, but with a new approach. There is a double consideration of the linguistics facts: a grammatical and logical one. This autors tried to give a theoretical frame work based on expressly formulated premises. This theory has been labeled “modistic” froma the concept of modus significandi. In the first part of my work a try to give a briefly roundup on the most important critical works with the aims to explore the reasons why the storiography used the categories of modistae and speculative grammar. In the central part I give a reconstruction of the modistic theory of grammar. The most important factor for the development of this theory is the recovery of the whole Aristotelian corpus, especially the Posterior Analitics, the Metaphisics and the De Anima, with their strong requirements for the construction for the construction of a scientific theory and their more complex semantic doctrines based on an elaborate epistemological foundation. Since vocal expressions differ from one language to another, they cannot constituite the true objects of grammar. The obvious place to look for universal features of language is in the semantic component, but it is not the meanings of the individual words which prove to be relevant to the grammarian. But a different form of sinfication that Modistae call modi significandi. When the grammarians wanted to raise the course of grammar they try to collect it with the medieval status of the science. It was accordingly determined to be a speculative and auxiliary science: speculative because its goal was not to teach language but to describe and explain the nature anfd organization of the language (in this case Latin) as the most important and convenient vehicle of communication; auxiliary because grammar, like logic, was not directly concerned with the world, but with the reflection of it in our decription. In the final part of the work I give some introductory remarks on the problem of intentionality in the last decades of XIII century – and particularly on the Modistic doctrine of intentiones. In the last years many scholars have faced the problem of intentionality in the Middle Ages, but very few studies have been dedicated to the modistic theory of intentiones. The Modistae, a group of Masters who taught Logic and Grammar in Paris in the second half of XIII Century –, maintained a very original theory of intentionality: in other contexts and in other authors, the intentiones were either a psychological-ontological content of the knowledge’s theory (the so called species theory), or the mind’s capacity to tend towards things. In the modistic theory there is a double approach to the problem of intentiones: a psycho-logical approach and a linguistic one, according to their tendency to melt the respective limits of Logic and Grammar. That is why we can call the approach of the Modistae, to the theory of intentionality, a Semantical approach. A part of this section is dedicated to the origin of the concept (from the Aristotelian and Arabic logic) of intentio. In the Aristotelian works De interpretatione and De Anima, through their Latin and Arabic translations/commentaries,- many authors had seen the origin of the concept, but in these two books there is also the beginning of many problems (in connection with intentionality), which were handed on from author to author until the end of the Middle Ages, such as the nature of the passiones animae and the species. These problems were also discussed by the Modistae who gave an original answer to the question of the nature of intentiones, on which focuses the subsequent part of pathe per. Definitely, intentio, for the Modistae, is something like a processio through which a thing, outside the mind, is intellecta and then expressed by a word.[a cura dell'autore] IX n.s. Grammatiche italiane nella seconda metà dell'Ottocento: tra teoria(e), storia e società Claudia Stancati p. 69-90 ABSTRACTS Francese Inglese L'autore presenta un profilo storico delle grammatiche italiane tra l'unificazione nazionale (1861) e l'inizio del Novecento, al fine di verificare la presenza di diversi orientamenti teorici e i legami tra la ricerca linguistica italiana e le diverse scuole europee. I testi scientifici mostrano che l'italiano presenta più di una specificità rispetto alle lingue romanze. È infatti considerata la lingua più vicina al latino; il numero e il peso dei suoi dialetti, praticati anche dalle persone colte, sono notevoli; infine, la lingua scritta e la lingua letteraria sono più considerate di quella parlata, ciò a causa di una divisione politica secolare. In un Paese che, per la prima volta nella sua storia, sta finalmente cercando di costruire un'istituzione educativa nazionale, tutti questi nodi teorici influenzano anche le grammatiche scolastiche. Essi rispondono all'esigenza sociale e politica di tradurre la questione della lingua in una didattica capace di insegnare la lingua nazionale a parlanti dialettali la cui pratica linguistica è spesso molto lontana da questa lingua comune appena istituita attraverso ampie discussioni. VOCI DELL'INDICE Parole chiave: lingua italiana, grammatica, lingua parlata e scritta, dialetti, didattica della grammatica PIANO DETTAGLIATO TESTO COMPLETO 1. La grammatica italiana nell'Ottocento 1Nel 1908, Ciro Trabalza pubblicò una Storia della grammatica italiana dedicata a Benedetto Croce. Trabalza stila una tavola storica molto dettagliata che va da Dante alla fine dell'Ottocento, includendo Croce e Vossler, con la deliberata esclusione delle grammatiche storiche. Trabalza esprime un giudizio molto severo su questa storia, ma soprattutto sull'intero Ottocento. Egli ritiene che la fortuna e l'influenza dell'insegnamento di Basilio Puoti testimonino lo stato del pensiero linguistico e grammaticale italiano, che egli descrive come troppo spesso limitato a questioni retoriche, ignorante o quasi ignorante della fonetica e privo di qualsiasi consapevolezza dei problemi storici della lingua (Trabalza 1908: 502). Il filo conduttore dell'opera di Trabalza è quindi la storia del fallimento di ogni tipo di grammatica teorica, normativa o filosofica seguita all'avvento della nuova scienza del linguaggio nata da Humboldt, che, almeno a giudicare dai suoi riferimenti bibliografici, si è sviluppata quasi interamente in Germania (ibid.: 52). La sua rappresentazione si basa su un perno teorico ben preciso:l'idea che la grammatica sia solo un artificio didattico privo di valore scientifico e che la sua storia sia quindi solo una sezione della storia del costume e delle istituzioni (ibid.: 3). 2Questo giudizio di Trabalza potrebbe a prima vista sembrare giustificato. Nel XIX secolo, caratterizzato quasi ovunque in Europa dall'affermarsi del metodo storico e comparativo nella ricerca linguistica e dall'istituzionalizzazione delle discipline linguistiche nelle università, l'Italia era ancora divisa dal punto di vista politico. Era quindi divisa anche per quanto riguarda l'istruzione pubblica, che era spesso ancora arretrata dal punto di vista degli studi linguistici, sebbene alcuni autori fossero a conoscenza delle nuove idee e le discutessero. Per quanto riguarda i testi relativi all'attività linguistica come dizionari e grammatiche, la situazione era disparata. Sebbene in Italia, già nel 1612, vi fosse una grande unità nel campo della lessicografia grazie all'attività dell'Accademia della Crusca, nonostante un boom molto precoce2, le descrizioni grammaticali dell'italiano non conobbero uno sviluppo identico. Infatti, nel XIX secolo non esisteva ancora una grammatica italiana di riferimento, sebbene fosse una delle lingue con le migliori descrizioni. Durante la prima metà di questo secolo, i punti di riferimento di tutte le grammatiche rimasero quelli che Bembo aveva stabilito, ovvero: il rifiuto dell'uso parlato come fonte di regolarità linguistiche; la separazione tra la lingua della prosa e quella della poesia; la tendenza a una forte normatività. 3A uno sguardo più attento, tuttavia, rivela che Trabalza fornisce una descrizione parziale dello stato degli studi linguistici e grammaticali in Italia nel XIX secolo, perché la situazione italiana iniziò gradualmente a cambiare tra il 1840 e il 1860 (epoca dell'unificazione nazionale) e, per ragioni scientifiche ma anche politiche, la produzione di testi relativi all'attività linguistica, dizionari e grammatiche, aumentò enormemente. Tutti questi testi possono fornirci indicazioni sulla diffusione e la fortuna delle nuove teorie linguistiche in Italia, ed è ciò che cercheremo di chiarire qui. 4Le prime ricerche, condotte nelle regioni italiane e spesso legate a esigenze sociali e a ragioni di politica linguistica, si concentrarono principalmente sulla questione della lingua. I linguisti professionisti si dedicarono essenzialmente alla pubblicazione di numerose grammatiche destinate all'uso scolastico e di dizionari dialettali/italiano per facilitare l'apprendimento della lingua ufficiale da parte dei dialettologi. Ma, come vedremo più avanti, la crescente influenza delle principali correnti della linguistica europea generò anche numerosi testi scientifici, tra cui le grammatiche delle lingue romanze, in particolare quelle di carattere storico.e che si rivelano un luogo privilegiato in cui è possibile individuare questioni teoriche più generali. 5Qui cercheremo di stilare rapide tabelle dei diversi tipi di grammatiche italiane di questo periodo, siano esse scientifiche (storiche o meno) o accademiche. Potremo vedere che, sebbene le grammatiche ispirate al comparativismo siano molto lontane dalle grammatiche classiciste o dalle grammatiche destinate alla didattica (compresi i testi per stranieri), presentano tutte tratti comuni che derivano dalle specificità dell'italiano dal punto di vista linguistico, storico e sociolinguistico. 2. Linguistica e grammatica in Italia nell'Ottocento: teorie e testi 6Nel 1839, Bernardino Biondelli, linguista, archeologo e numismatico, dopo aver insegnato in diverse scuole a Verona, sua città natale, decise di stabilirsi a Milano; Fu lì che conobbe Carlo Cattaneo e iniziò a pubblicare sulla sua rivista Il politecnico articoli che illustravano il metodo storico e comparato (Biondelli 1839, 1840a) e una lunga recensione della Deutsche Grammatik di Jacob Grimm, il cui quarto e ultimo volume era stato pubblicato nel 1836 (Biondelli 1840b: 250 e segg.). 7È quindi a questo periodo che possiamo datare l'introduzione delle teorie comparate in Italia. L'interesse per i risultati della nuova scienza del linguaggio nelle università italiane fu così forte che furono presto istituiti i primi corsi di glottologia3, distinti dai corsi più strettamente filologici, come quello di sanscrito nel 1852, tenuto da Gorresio all'Università di Torino. Dopo l'unificazione nazionale, numerose traduzioni resero accessibili a un più vasto pubblico italiano le opere di Müller, Heyse, Schleicher, ecc. Gherardo Nerucci tradusse le Lezioni sulla scienza del linguaggio di Max Müller (1864) e pubblicò tra il 1870 e il 1871 la nuova serie delle sue lezioni Nuove Letture sulla scienza del linguaggio; D'Ovidio tradusse The Life and Growth of Language di Whitney nel 1876; Pezzi traduce il Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen di Leo Meyer e August Schleicher (Compendio di grammatica comparativa dell'antico indiano,greco ed italico, a cura di Domenico Pezzi). Nel 1881, appena un anno dopo l'edizione originale, Pietro Merlo pubblicò un'eccellente traduzione dell'Einleitung in das Sprachstudium di Berthold Delbrück4. 8È in questo contesto che nascono le prime due riviste italiane dedicate agli studi linguistici, attraverso lo studio delle lingue classiche nel caso della Rivista di filologia e di istruzione classica, e dal comparatismo e dalla dialettologia nel caso dell'Archivio glottologico italiano diretto da Graziadio Ascoli5.9Se il naturalismo e il poligenismo di alcune correnti della linguistica europea costituirono un ostacolo negli stati italiani, dove l'influenza del cattolicesimo era più forte, dopo l'unificazione gli oppositori della nuova scienza del linguaggio furono destinati alla sconfitta sia sul piano scientifico che su quello dell'organizzazione culturale e didattica. Le élite della nuova nazione furono molto favorevoli all'introduzione della nuova scienza del linguaggio e del comparativismo. Terenzio Mamiani, primo Ministro dell'Istruzione del Regno d'Italia, istituì numerosi corsi di sanscrito e di "filologia indo-germanica"6 e per questi corsi scelse i migliori specialisti. 10Tra i risultati di queste innovazioni, è necessario segnalare gli studi sulla grammatica storica delle lingue romanze, uno dei campi fondamentali della linguistica teorica prima di Saussure. È in questo campo che per la prima volta vennero evidenziate le specificità dell'italiano. 11La prima peculiarità dell'italiano è che viene sempre più ampiamente considerato la lingua romanza più vicina al latino. Questo giudizio è condiviso da Diez (1853), da Meyer-Lübke (1890-1902) e da Ascoli che definisce l'italiano "quasi un grado intermedio tra il tipo antico latino e il moderno o romanzo" (Ascoli 1882-1885: 122)7. Per questa caratteristica, l'italiano, come oggetto di studio, occupa il primo posto tra le lingue romanze al momento dell'affermarsi del comparativismo storico ed è considerato il vero "fuoco del sistema ottico nella linguistica romanza" (Lausberg 1974: 252)8. 12 Una seconda caratteristica da prendere in considerazione è lo stretto rapporto che esiste tra la lingua letteraria scritta e la lingua volgare standardizzata, poiché l'italiano, prima del 1861, è una lingua con una grande varietà di usi parlati, e non esiste una comunità linguistica come nazione con unità politica. L'unità dell'italiano come lingua comune rispetto ai dialetti non è quella di una lingua parlata ma quella di una lingua letteraria. Questo è ciò che Muratori definisce l'unico e vero "eccellente Linguaggio d'Italia […] quel Gramaticale che dai Letterati s'adopera ed è comune a tutti gli Italiani studiosi" (Muratori 1706, II: 104)9. Per questo, per molto tempo, l'identità dell'italiano è stata riconosciuta a partire dalle diverse forme della lingua scritta, ed è soprattutto per la situazione della lingua rispetto alla poesia e/o a certi generi letterari che, soprattutto nel XVIII secolo, l'italiano è stato paragonato ad altre lingue europee.13 L'opposizione tra la lingua italiana e i suoi dialetti è complicata dal fatto che la tradizione letteraria è più vicina al toscano che a tutti gli altri dialetti. Quando si scrive una grammatica dell'italiano come lingua romanza in una prospettiva comparata e storica, si è quindi obbligati, da un lato,tenere conto dei diversi dialetti aggiungendo le loro variazioni storiche (anche se troppo spesso si studia invece l’Antichità) ma, d’altro canto, bisogna confrontare anche l’italiano con le altre lingue romanze basate su questa lingua letteraria. 14La terza specificità dell'italiano deriva quindi proprio dal numero e dal peso dei dialetti utilizzati anche dalle persone colte poiché un'unità idiomatica è ben lungi dall'esistere; e la varietà vi è, sotto qualche rispetto, men sensibile, sotto altri, all'incontro, più sensibile che non sia in altre contrade, le quali vantano ugualmente l'unità politica e letteraria. Così, a cagion d'esempio, l'Italia non offre contrasti idiomatici altrettanto gagliardi di que che non offerra l'Inghilterra coi dialetti inglesi allato ai dialetti celtici dell'Irlanda, della Scozia e del Galles oppure la Francia coi dialetti francesi allato al celtico della Bretagna, a tacer del basco a' Pirenei […]. Ma, all'incontro, le varietà neo-latin dialetta che nell'Italia convivono, differiscono tra loro assai più notevolmenteche non differiscano, a cagion d'esempio, i vari età dialetti english o gli spagnuoli, e si aggiunge, nell'Italia superiore in ispecie, che l'uso familiare dei dialetti duri tenacemente anche tra' ceti più colti. (Ascoli 1882-1885: 98)10 15All'inizio degli anni Ottanta dell'Ottocento, Gustav Gröber, fondatore nel 1877 dello Zeitschrift für romanische Philologie, chiese a studiosi di diverse nazioni di lavorare su una summa di studi romanzeschi: i Grundriss der romanischen Philologie. La monografia sull'italiano, Die italienische Sprache, fu affidata a uno svizzero, Wilhelm Meyer-Lübke, e a un italiano, Francesco D'Ovidio. D'Ovidio fu anche l'unico italiano a lavorare a questo progetto, poiché era evidente che all'estero era l'unico in grado, a parte Ascoli, di fornire un'opera storica ben fondata. 11 I Grundriss sono principalmente dedicati alla fonetica storica, Italienische und lateinische Lautlehre (D'Ovidio si occupa del vocalismo), mentre poco spazio è dato alla morfologia e nulla si dice sulla sintassi. Alla conclusione del suo lavoro nel 1888, D'Ovidio dichiarò di dover e voler continuare le sue ricerche sullo spagnolo e sull'italiano, ma questo progetto fu interrotto dai suoi gravi problemi di salute. 17 La descrizione, soprattutto fonetica (come in Diez) e morfologica, dell'italiano che si può leggere nei Grundriss è molto accurata e si basa su una grande quantità di dati, ma fa continuamente riferimento, da un lato, alla lingua comune letteraria e, dall'altro, ai dialetti. Dopo la malattia agli occhi di D'Ovidio, Meyer-Lübke continuò a lavorare solo sui Grundriss e le sue ricerche diedero origine alla sua Italienische Grammatik del 1890 (tradotta in italiano nel 1901 da Bartoli e Braun), che è senza dubbio la migliore opera in italiano disponibile prima delle opere di Gerhard Rohlfs,poiché i Principi di grammatica storica italiana di Napoleone Caix del 1880 erano solo un tentativo e Adolfo Mussafia e Giovanni Flechia non avevano prodotto le grammatiche storiche che avevano previsto. I dati relativi ai dialetti sono presentati in dettaglio (ad esempio, il toscano è separato dal fiorentino) ma sono raccolti da quelli disponibili all'epoca e quindi non sono bilanciati in termini di origine geografica. 12. 18 Questi sviluppi teorici sono certamente noti e le loro tracce si possono trovare in più di una grammatica italiana ampiamente utilizzata tra il 1828 e il 1882, sebbene i testi di inizio Ottocento siano ancora basati sui principi del classicismo. Possiamo prendere l’esempio della Grammatica della lingua italiana di Francesco Ambrosoli (1829) che, nella sua prefazione, scrive: “qualche volta mi sono levato alle teoriche generali degli stranieri e dei nostri, qualche volta me ne sono interamente discostato, quando esse mi parvero piuttosto apparenti e sottili, chev vere e acconce a una chiara applicazione” (Ambrosoli 1829: vi)13. Diverso è il caso di Fornaciari (studente a Pisa all'Ecole Normale Supérieure con Carducci). Quest'ultimo, nelle varie edizioni della sua Grammatica italiana dell'uso moderno (1879, 1881 e 1879), prende come punto di partenza l'antica lingua romanza che, in ogni nazione, si divise in più dialetti, uno dei quali divenne la lingua letteraria di quella nazione. Egli individua tre fasi nella storia della grammatica in Italia che corrispondono a tre fasi nel processo di allontanamento dell'italiano dal latino: la prima andrebbe da Fortunio e Bembo a Buommattei (1623), dove il metodo è sempre incerto, propendendo ora per il latino, ora per una delle lingue volgari. Il secondo periodo, più sistematico, inizia con Corticelli (1745) e il terzo arriva fino all'opera di Moise (1867). A suo avviso, gli studi filologici più recenti non sono stati sufficientemente utilizzati dai grammatici italiani. Fornaciari propone di mescolare e integrare l'uso parlato della Toscana e la tradizione letteraria considerata, non come un modello, ma come una sorta di serbatoio della lingua viva. Questa scelta rende la sua opera un'opera che egli definisce né empirica né scientifica (Fornaciari 1879: XIX). Non è un'opera scientifica perché, a suo dire, dovrebbe fare riferimento al latino, di cui, tuttavia, i fruitori del testo potrebbero non essere a conoscenza. Non si tratta di un'opera empirica neppure perché, pur mantenendo la terminologia e l'impostazione argomentativa consuete, si propone di privilegiare, come suggerisce Caix, «più elevati studi linguistici» (ibid.: XIX)14, seguendo il lavoro svolto sull'italiano da Diez e da altri grandi grammatici tedeschi. 19 Più o meno tra l'unificazione nazionale del 1861 e l'inizio del XX secolo,La tradizione grammaticale derivante dal classicismo si declina nell'incontro con i diversi orientamenti teorici della linguistica. È quindi in questo periodo che i grammatici iniziano a scrivere testi che pretendono di aderire ai nuovi metodi scientifici e che cominciano a interessarsi alla realtà linguistica viva piuttosto che alla norma imposta dal classicismo, per prendere posizione anche sulla questione della lingua (Poggi Salani 1988; Serianni 1989 e 1990). 3. Lingua, nazione, educazione 20Il carattere originale della storia della lingua italiana mostra che la questione della lingua si insinua nel cuore di ogni tipo di studio sull'italiano. Dopo l'Unità, l'idea di Manzoni (1868) di usare la lingua viva di Firenze come modello da imporre e diffondere in tutta Italia attraverso le nuove istituzioni scolastiche innesca un vivace dibattito sulla lingua da parlare e insegnare nella nuova nazione. 21La posizione di Manzoni ha molti sostenitori, ma solleva anche molti critici, tra cui quelli di Ascoli. Il Proemio all'Archivio glottologico italiano (1873) di Ascoli è un testo che, senza indebolire la scientificità del metodo di analisi grammaticale, lessicale e dei fenomeni fonetici, si rivolge a un pubblico colto più ampio dei soli specialisti, per proporre una politica linguistica per la nazione appena nata. 22 Ascoli contesta l'idea manzoniana secondo cui il nuovo italiano potesse svilupparsi dall'incremento degli studi, dai rapporti tra intellettuali e dalla diffusione di una nuova cultura scientifica, per diventare una lingua capace di integrare le diverse tradizioni linguistiche del Paese. Al modello francese di Stato come centro politico, culturale e linguistico che opera per uniformare la periferia, Ascoli contrappone l'idea, a suo avviso realizzata nel mondo tedesco, di una nazione policentrica in cui lo sviluppo culturale prende il posto dell'unità imposta dalla politica. 23Ecco come la questione della lingua diventa per Ascoli uno degli aspetti della modernizzazione intellettuale dell'Italia dove la lingua nazionale potrebbe divenire il frutto del progresso civile, scientifico, anche tecnologico: Ora, nella scarsità del moto complessivo delle menti, che è a un tempo effetto e causa del sapere concentrato nei pochi, e nelle esigenze schifiltose del delicato e instabile e irrequireto sentimento della forma, s'ha, per limitarci al nostro proposito, la regione adeguata ed danstiera del perché l'Italia ancora non abbia una prosa o una sintesi o una lingua chiusa e sicura. (Ascoli 1975 [1873]: 30)15 24Il pensiero di Ascoli si inserisce in un lignaggio che deriva da Giulio Perticari, Monti e Cesarotti, intellettuali che avevano sottolineato il polycentrismo della storia linguistica italiana. La letteratura non è più il centro del problema linguistico:Il Proemio insiste sull'utilità che la lingua di coloro che Ascoli chiama "non-artisti", la lingua della repubblica delle scienze, potrebbe avere nella costruzione della lingua comune. 25 Ciò che emerge da questi dibattiti è la centralità, sia teorica che pratica, della questione didattica, perché in ultima analisi l'accento è posto sulla realtà della lingua. Nelle grammatiche destinate alla didattica, i nodi teorici si associano alla necessità sociale e politica di tradurre la questione della lingua in una didattica capace di insegnare la lingua nazionale a utenti dialettofoni la cui pratica linguistica è spesso molto lontana da questa lingua comune appena istituita a costo di grandi discussioni. Tutto questo in un Paese che cerca finalmente di costruire istituzioni educative nazionali, per la prima volta nella sua storia. 4. Grammatiche e didattica 26 Le leggi che riorganizzarono l'istruzione pubblica in Italia, a partire dalla Legge Casati del 1859, che sarebbe diventata la legge del nuovo Regno d'Italia, attribuirono grande importanza all'analisi grammaticale nelle scuole primarie16, quindi è nei testi scolastici che possiamo verificare le tendenze generali discusse sopra. 27 Sulle grammatiche italiane destinate all'insegnamento a tutti i livelli dell'istruzione pubblica, disponiamo di una grande quantità di dati forniti dai lavori di Maria Catricalà (1991 e 1995). Le sue ricerche mostrano che, inizialmente, i testi tradizionali erano maggioritari e che i testi più ampiamente diffusi erano quelli che ignoravano ampiamente le variazioni d'uso. In un primo periodo, la scelta dei modelli da adottare divise i grammatici in due gruppi: coloro che si dichiaravano manzoniani (Petrocchi, Morandi e Cappuccini, Parri) e i classicisti (Fornaciari, Zambaldi). Intorno al 1880 circa, le grammatiche italiane testimoniano generalmente l'influenza delle idee di Manzoni ma anche dei membri toscani della commissione per la lingua che il ministro Broglio aveva istituito nel 1868 (Lambruschini, Tommaseo e Capponi). Progressivamente, le grammatiche offrono un'immagine della lingua più aperta e più complessa, anche in autori come Raffaello Fornaciari, Cesare Mariani, o l'Abbé Moise, più attaccati all'idea di una lingua letteraria comune "dopo l'unità i grammatici presentarono un'immagine della nostra lingua senz'altro più complessa e variegata di quella descritta per secoli attraverso il filtro della prescrizione puristica tradizionale" (Catricalà 1995: 52)17. Va inoltre notato che il riferimento al modello latino scompare molto rapidamente dall'istruzione primaria, ma rimane in tutti i settori in cui è presente il latino e l'uso della terminologia grammaticale latina persiste in alcuni casi per un periodo piuttosto lungo.28Il Ministero monitorò attentamente questo importante sforzo di alfabetizzazione e la qualità dei testi destinati all'uso scolastico a tutti i livelli di istruzione, come testimonia la Relazione (riservata) scritta nel 1875 dal professor Ulisse Poggi, patriota e presidente del consiglio scolastico. Incaricato dall'Alto Consiglio del Ministero di esaminare le grammatiche utilizzate nelle scuole del nuovo regno, Poggi selezionò sessantuno testi che classificò principalmente in base al metodo utilizzato: tradizionalisti, razionalisti, metodisti, teorico-pratici, ricalcatori e sbandati18, ma furono considerati anche gli aspetti teorici. I tradizionalisti seguivano Corticelli: c'erano regole da imparare a memoria, basate su esempi tratti dagli autori; l'"etimologia" si occupava delle parti del discorso e delle regole di associazione e costruzione (quella che Puoti chiamava "sintassi"). Anche i metodisti (ispirati da Soave) ritenevano che si dovesse imparare a memoria, ma insistevano sull'analisi logica e cercavano di andare oltre la grammatica latina e introdurre una nuova terminologia come "complemento". I razionalisti, pochissimi in questo gruppo, volevano insegnare la grammatica nel quadro di una teoria generale del linguaggio. 19 Poggi sosteneva grammatiche sia teoriche che pratiche, ispirate a Girard ma anche alla filosofia positiva di Comte e al pensiero pedagogico che ne derivava, e che affermavano l'importanza del ruolo dell'insegnante nel far sì che gli studenti formulassero autonomamente le regole. Questo tipo di testi era ancora raccomandato nel 1888 dal pedagogo Aristide Gabelli e dal ministro Boselli. 30 Se, nella relazione di Poggi, nessuno dei testi scolastici analizzati presenta una prospettiva comparativa (Gensini 2005: 24-26), non si fa menzione nemmeno di grammatiche contrastive con il dialetto, che rimangono rare. Quelle definite grammatiche di paragone (grammatiche contrastive) divennero più numerose negli anni Ottanta, quando, in seguito alla lezione di Ascoli, il dialetto venne considerato un elemento fondamentale nell'insegnamento dell'italiano21. 31 Tuttavia, l'influenza del comparatismo crebbe rapidamente, al punto che nel 1871 il ministro Correnti raccomandò in un documento ufficiale che "si applicasse il metodo Curtius anche nello studio dell'italiano"22 anche nelle scuole primarie (Catricalà 1995: 48). Questo documento è citato da Raffaello Fornaciari nella prefazione alla sua Grammatica storica della lingua italiana (1872) e pochi anni dopo, infatti, apparvero testi scolastici che si dichiaravano comparativi e basati su nuove conoscenze scientifiche, come, ad esempio, la grammatica di Morandi e Cappuccini (1894). Nel 1917, Alfredo Trombetti,nella prefazione al suo testo scolastico (Trombetti 1918) dove segnala il disordine terminologico e i veri errori in testi notissimi e di larga diffusione, afferma l'importanza di adottare considerazioni storiche e comparative e un rigoroso approccio teorico anche in un testo destinato agli scolari. 32L'aspetto più originale e fecondo della riflessione sulla pedagogia linguistica in Italia nasce dal necessario incontro tra la teoria e l'urgenza di insegnare a milioni di dialettali diversi tra loro, e spesso perfino analfabeti, non solo le regole della grammatica, ma anche a scrivere, perfino a parlare23. 33Il dibattito sull'utilità di spiegare le regole per l'acquisizione delle competenze linguistiche e comunicative fu molto vivace negli ambienti italiani influenzati dalle parole di Girard, il quale affermava che "non impariamo a parlare con le regole della grammatica più di quanto impariamo a camminare con le leggi dell'equilibrio" (Girard 1844: 5).24 Ma le questioni di metodo nelle grammatiche italiane, soprattutto dopo il 1861, incontrano in primo luogo il problema della natura del rapporto tra la lingua materna appresa naturalmente e quella che si dovrà imparare e studiare a scuola.34È per questo motivo che molti testi si preoccupano di stabilire le regole di pronuncia o di correggere gli errori fonetici derivanti dal dialetto quando la tradizione scritta incontra la varietà di questi stessi dialetti. Questo interesse per la pronuncia corretta e per la fonetica in generale è un tratto comune a diverse grammatiche dell'italiano dopo l'unificazione nazionale, che spesso trattano il rapporto tra pronuncia e ortografia in confronto al francese (Catricalà 1995: 81); da cui si può concludere che l'idea dell'italiano come lingua a grafia totalmente fonetica non è, tutto sommato, del tutto esatta. In ogni caso, una buona pronuncia è fondamentale per condurre all'unità della lingua non solo dei letterati e degli intellettuali, ma soprattutto della gente comune (Petrocchi 1887: ix). 35Il problema fondamentale nel caso dell'italiano è che è necessario decidere quale delle varietà geografiche e storiche debba diventare il modello normativo, qualunque sia il metodo scelto. Fino al 1920 circa, le grammatiche si occuparono di questo problema, poiché i loro autori indicavano nei titoli delle opere quale tipo di lingua veniva descritta/prescritta25: pura, parlata, toscana, d'uso, di buoni autori, per le madri, per la famiglia, la lingua dei Promessi sposi26 (i fidanzati del Manzoni), ecc. 36Tra il 1860 e il 1918, ci fu quella che un autore chiamò una "inundazione di grammatiche" (Borgogno 1875: 1); furono pubblicate o ristampate più di settecento grammatiche diverse, scritte dagli autori più diversi, compresi apicoltori e saccenti27.Possiamo trovare persino grammatiche in forma di dialogo, come quella messa in scena da Giannettino e Boccadoro, due personaggi creati nel 1883 da Carlo Lorenzini, detto Collodi (Prada 2018). Tra i due personaggi, grazie alla maestria dell'autore di Pinocchio (1881-1882), la conversazione si svolge con accenti capaci di simulare il parlato. Un'edificante trattazione grammaticale la troviamo ancora nell'opera svolta da Edmondo De Amicis con il suo L'idioma gentile (1905). Completamente privo di fondamenti teorici, questo testo è una sorta di libro di lettura per scolari (che a quel tempo non erano solo bambini). Per il suo autore, uno scrittore che nel Cuore (1886) fornì una celebre descrizione della scuola italiana del suo tempo, l'italiano, in quanto lingua della patria, deve essere appreso attraverso uno studio metodico che miri a usare la lingua con naturalezza e precisione, senza affettazione e con un lessico adeguato, poiché la grammatica non è una forma di tirannia ma un uso che, pur soggetto a mutamenti, non può cedere il passo all'assenza di regole. 37 Sul piano pedagogico, tuttavia, la tendenza che si affermò gradualmente tra il 1860 e il 1880 «fu quella contraria allo studio teorico della lingua e soprattutto alle analisi logiche» (Catricalà 1995: 33)28, come testimoniano i dibattiti ai congressi dell'Associazione pedagogica italiana (nel 1863 a Milano e nel 1874 a Bologna). Alla fine dell'Ottocento, il ministero accettò definitivamente queste idee; anche l'insegnamento grammaticale fu indebolito dall'influenza del Croce e dei suoi discepoli. 38Tra XIX e XX secolo la grammatica divenne una sorta di bestia nera che doveva essere bandita dall'insegnamento, al punto che perfino i testi più rinomati, come quelli di Corticelli e Fornaciari, vennero pubblicati in edizioni ridotte e comparvero grammatiche che si presentavano come: brevissima, piccola, sunto, minuscola, noticine, notelle, lezioncine, ecc.29 Non si trattò solo di una scelta degli editori, ma di un'ondata che portò anche a sperimentazioni, come le grammatiche in tavole sinottiche o illustrate (ibid.: 50). 39Purtroppo, questa svalutazione dell'insegnamento grammaticale ha avuto come conseguenza il progressivo allontanamento dell'italiano studiato a scuola dalla lingua parlata, proprio nel momento in cui l'uso comune nazionale si stava consolidando e stava dando i suoi primi frutti. 5. Conclusione 40La nostra analisi mostra che nell'Ottocento, e soprattutto dopo l'unificazione nazionale, gli studi grammaticali in Italia si concentrano su aspetti comuni ai testi scientifici e alle grammatiche scolastiche: la questione della lingua, l'importanza delle nuove teorie linguistiche, in particolare la nascita di quella che in Italia viene chiamata glottologia, e gli sviluppi della dialettologia, a cui vanno aggiunti, per i testi didattici,l'influenza della filosofia positiva sulle teorie pedagogiche e sulla nuova scuola centralizzata appena instaurata. Tutti questi elementi contribuirono a determinare una rivoluzione nell'oggetto stesso degli studi grammaticali, poiché una tradizione letteraria e accademica incontrò finalmente la lingua parlata attraverso comunità diverse, socialmente molto varie e molto distanti tra loro, e non solo geograficamente. Teoria e pedagogia si confrontarono immediatamente con la realtà di una lingua come l'italiano, che mostrava così tutta la complessità nata dalla sua storia politica e sociale. 41 Queste ragioni possono spiegare la fortuna, nella linguistica italiana, dell'idea di lingua come istituzione, una corrente che contava diversi rappresentanti in Italia, da Devoto a Nencioni, da Lucidi a Piovani. Ancora una volta, vediamo che la specificità della ricerca linguistica in Italia tra Ottocento e Novecento risiede nell'importanza attribuita alla storia sociale e culturale e nella consapevolezza del ruolo della lingua rispetto alla costruzione dell'identità nazionale e all'istruzione pubblica, elementi evidenziati in più occasioni da Tullio De Mauro (De Mauro 1980: 11-12). Bibliografia Fonti primarie Ambrosoli, Francesco. 1829. Grammatica della lingua italiana. Milano: Fontana. Ascoli, Graziadio Isaia. 1882-1885. L'Italia dialetta. Archivio glottologico italiano 8: 98-128. Ascoli, Graziadio Isaia. 1975 [1873]. Proemio. Scritti surla questione della lingua, par Graziado Isaia Ascoli. Torino: Einaudi. 5-45 [pubblicazione originale: Archivio glottologico italiano 1: x-xli. 1873]. Bembo, Pietro. 1525. Prose della volgar lingua. Venezia: Tacuino. Biondelli, Bernardino. 1839. Sullo studio comparativo delle lingue. Il politecnico 2: 161-184. Biondelli, Bernardino. 1840a. Sull'origine e lo sviluppo della lingua italiana. Il politecnico 3: 123-141. Biondelli, Bernardino. 1840b. Rapporto di Jacob Grimm, Deutsche Grammatik. Il politecnico 3: 250-277. Borgogno, Giuseppe. 1875. Prime nozioni di grammatica italiana proposte alle scuole elementari inferiori. Torino: Paravia. Buonmattei, Benedetto. 1623. Delle cagioni della lingua toscana. Venezia: Alessandro Polo. Caix, Napoleone. 1880. L'origine della lingua poetica italiana: principi di storia grammaticale italiana scritti nello studio dei manoscritti, con un'introduzione alla formazione degli antichi canoni italiani. Firenze: Le Monnier. Canello, Ugo Angelo. 1878. Lingua e dialetto. Giornale di filologia romanza 1:2-12. Canello, Ugo Angelo. 1879. Gli allotropi italiani. Archivio glottologico italiano 3: 285-419. Corticelli, Salvatore. 1745. Regole e ossevazioni della lingua toscana, ridotte a metodo per uso del seminario di Bologna. Bologna: Lelio Dalla Volpe. Curzio, Georg. 1869. Grundzüge der griechischen Etymologie. 3a ed. Lipsia: Teubner. De Amicis, Edmondo. 1886. Cuore. Milano:Treves. De Amicis, Edmondo. 1905. L'idioma gentile. Milano: Treviri. Devoto, Giacomo. 1941. Introduzione alla grammatica. Grammatica italiana per la scuola media. Firenze: La Nuova Italia. Diez, Friedrich C. 1853. Etymologisches Wörterbuch der romanischen Sprachen. Bonn: Adolfo Marcus. Da Ovidio, Francesco & Wilhelm Meyer-Lübke. 1888. Die Italianische Sprache. Grundriss der Romanischen Philologie, dir. di Gustav Groeber. Strasburgo: Trübner. 489-560. Fornaciari, Raffaello. 1872. Grammatica storica della lingua italiana. Torino: Loescher. Fornaciari, Raffaello. 1879. Grammatica italiana dell'uso moderno. Firenze: Sansoni. Fornaciari, Raffaello. 1881. Sintassi italiana dell'uso moderno. Firenze: Sansoni. Fortunio, GiovanFrancesco. 1516. Regole grammaticali della volgar lingua. Ancona: Bernardin Vercellese. Girard, Jean Baptiste. 1844. Sull'insegnamento regolare della lingua materna nelle scuole e nelle famiglie. Parigi: Dezobry e Magdeleine. Lombardo Radice, Giuseppe. 1906. Grammatica italiana semplificata e liberata dai consueti schemi pseudo-razionali, per gli alunni delle scuole ginnasiali, tecniche e complementari. Morfologia e sintassi. Catania: Libreria editrice Concetto Battiato. Lorenzini, Carlo (Collodi, Carlo). 1883. La grammatica di Giannettino per le scuole elementari. Firenze: Felice Paggi. Manzoni, Alessandro. 1825-1827. Prometto sposi [I fidanzati]. Milano: Vincenzo Ferrario. Manzoni, Alessandro. 1868. Dell'unità della lingua e dei mezzi di diffonderla. Il rapporto con il pubblico ministro, proposto da Alessandro Manzoni, con gli amici di Bonghi e colleghi di Carcano, fu accettato dall'autore. Nuova Antologia 7(3): 425-441. Meyer-Lübke, Wilhelm. 1890-1901. Grammatica italiana. Lipsia: Reisland. Meyer-Lübke, Wilhelm. 1890-1902. Grammatica delle lingue romane. Lipsia: Reisland. Meyer-Lübke, Wilhelm. 1905. Die Italianische Sprache. Grundriss der Romanischen Philologie, dir. di Gustav Groeber. Strasburgo: Trübner. 637-711. Migliorini, Bruno. 1941. La lingua nazionale. Consulenza allo studio di grammatica e lingua italiana per la scuola media. Firenze: Le Monnier. Mosè, Giovanni. 1867. Grammatica della lingua italiana. Venezia: Giuseppe Grimaldo. Morandi Luigi M. & Giulio C. Cappuccini. 1894. Grammatica italiana (regole ed esercizi) per uso delle scuole ginnasiali tecniche e complementari. Torino, Milano, Roma, Firenze e Napoli: Paravia. Muratori, Ludovico Antonio. 1706. Della perfetta poesia italiana spiegata, e dimostrata con varie osservazioni. 2 vol. Modena: Bartolomeo Soliani. Papanti, Giovanni. 1875. Parlavo italiano a Certaldo alla festa del 5. centenario di Messer Giovanni Boccacci. Livorno: Vigo. Petrocchi, Policarpo. 1887. Grammatica della lingua per scuole ginnasiali, tecniche, militari. Milano: Treviri. Puoti, Basilio. 1833. Regole elementari della lingua italiana. Napoli: Fibreno. Schleicher, agosto. 1861-1862.Compendio della grammatica vergleichenden dell'indogermanischen Sprachen. Weimar: H. Böhlau [trad. Italiano: Compendio di grammatica comparativa dell'antico indiano,greco ed italico, a cura di Domenico Pezzi. Torino: Loescher. 1869]. Soave, Francesco. 1771. Grammatica ragionata della lingua italiana. Parma: Fratelli Faure. Trabalza, Ciro. 1908. Storia della grammatica. Milano: Hoepli [in appendice, trascrizione del manoscritto anonimo Regole della lingua fiorentina (Cod. Vat. Reg. 1370). 529-548]. Trabalza, Ciro. 1917. Dal dialetto alla lingua. Nuova grammatica italiana per gli elementi IV, V e VI, con 18 versioni in dialetto di una parola di Promessa Sposi. Torino: Paravia. Trombetti, Alfredo. 1918. Grammatica italiana ad uso delle scuole. Milano, Roma e Napoli: Società editrice Dante Alighieri di Albrighi, Segati & C. Zoppi, Giovan Battista. 1886. La filosofia della grammatica. Studio e ricordo di un maestro di scuola. Torino: Unione tipografica-editrice. Zuccagni-Orlandini, Attilio. 1864. Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni ennologiche. Firenze: Tofani. Fonti secondarie Antonelli, Giuseppe, Matteo Motolese e Lorenzo Tomasin. 2018. Storia dell'italiano scritto, vol. IV: Grammatiche. Roma: Carocci. Catricala, Maria. 1991. Le grammatiche scolastiche dell’italiano edite dal 1860 al 1918. Firenze: Accademia della Crusca. Catricala, Maria. 1995. L'italiano tra grammaticalità e testualizzazione. Firenze: Accademia della Crusca. Di Mauro, Tullio. 1963. Storia linguistica dell'Italia unita. Roma e Bari: Laterza. Di Mauro, Tullio. 1980. Idee e ricerche linguistiche nella cultura italiana. Bologna: Il Mulino. Gensini, Stefano. 1993. Volgar favella. Percorsi del pensiero linguistico italiano da Robortello a Manzoni. Firenze: La Nuova Italia. Gensini, Stefano. 2005. Breve storia dell'educazione linguistica dall'Unità ad oggi. Roma: Carocci. Lausberg, Heinrich. 1974. Noterelle di dialettologia italiana. Nachrichten der Akademie der Wissenschaften in Göttingen 7: 251-260. Lubello, Sergio. 2010. GI Ascoli e la lingua italiana: dal carteggio con Francesco D'Ovidio. Il pensiero di Graziadio Isaia Ascoli a cento anni dalla sua scomparsa. Convegno internazionale (Gorizia-Udine, 3-5 maggio 2007), dir. di Carla Marcato & Federico Vicario. Udine: Società Filologica Friulana. 235-248. Poggi Salani, Teresa. 1988. Storia delle grammaticatiche. Lessico della Linguistica Romana, vol. IV. Tubinga: Niemeyer. 140-167. Prada, Massimo. 2018. “Giannettino” tra sillabario e grammatica: un’analisi linguistica della tradizione dei manuali collodiani. Italiano Lingua Due 10(1): 310-356. Sanson, Elena. 2011. Donne, lingua e grammatica in Italia 1550-1900. Oxford: l'Accademia britannica. Serianni, Luca. 1989. Storia della lingua italiana. Il primo Ottocento dall'età giacobina all'Unità. Bologna: Il Mulino. Serianni, Luca. 1990. Storia della lingua italiana. Ha distaccato Ottocento. Bologna: Il Mulino. Stussi, Alfredo.Italiano: 2014. Filologia e linguistica dell’Italia unita. Bologna: Il Mulino. Timpanaro, Sebastiano. 2005. Sulla linguistica dell’Ottocento. Bologna: Il Mulino. Note 1Il bersaglio polemico di Trabalza è rappresentato dagli eredi di Du Marsais da Soave in poi e, ben oltre la metà dell’Ottocento, da una grammatica generale «spolpata, dissanguata, scheletrita, ridotta ai puri schemi, alla sua forma meno feconda e più noiosa», vale a dire «spogliata, esangue, ridotta a scheletro, a semplici schemi, alla sua forma meno feconda e più sclerotica» (Trabalza 1908: 416), incapace di accogliere la novità della linguistica storica né di cogliere l’importanza della tradizione degli studi filosofici sul linguaggio, e rappresentata, in Italia, da Vico la cui influenza positiva, a suo avviso, fu avvertita da Cesarotti. Non dimentica di menzionare quanto Bopp, Diez e soprattutto Meyer-Lübke abbiano fatto per la conoscenza storica dell'italiano. Aggiunge la menzione e l'apprezzamento di un gruppo di valorosi filologi come Caix, Bertoni, Ascoli e i membri della Società filologica, D'Ovidio e Ceci (ibid.: 522). Sulla persistenza di una tradizione di grammatica generale in Italia, vedi Zoppi 1886. Qui come altrove, siamo noi a tradurre. 2 Le Regole grammaticali della volgar lingua di Francesco Fortunio furono pubblicate nel 1516 e il terzo libro delle Prose della volgar lingua di Pietro Bembo risale al 1525. 3 Questo è il nome dato alla linguistica in Italia, secondo un'indicazione di Ascoli che traduce il termine tedesco Sprachwissenschaft. 4 Si veda su questi temi Timpanaro 2005 e Stussi 2014. 5 Entrambe le riviste sono pubblicate da Hermann Loescher. La scelta di questo curatore non è casuale, poiché quest'ultimo è pronipote di un celebre editore di testi classici, GB Teubner, e la sua casa editrice, che aveva già pubblicato a quel tempo la grammatica latina di Schutz e quella greca di Curzio, poteva garantire la qualità tipografica necessaria a questo tipo di pubblicazione, come ci ricorda Sebastiano Timpanaro (2005: 260, n. 1). Il primo numero della Rivista di filologia e di istruzione classica uscì a Torino nel luglio del 1872, diretto dal linguista Domenico Pezzi e dal filologo Joseph Müller; pochi mesi dopo, nel 1873, Loescher pubblicò il primo numero della rivista fondata da Ascoli, l'Archivio glottologico italiano, dopo la sua prima rivista, Studi orientali e linguistici. Tuttavia, gli studi italiani erano molto poco conosciuti prima che Ascoli diventasse famoso e Mussafia, allievo di Diez e insegnante a Vienna, pubblicasse le sue opere in tedesco. 6Questo insegnamento sarà poi chiamato, sempre seguendo il consiglio di Ascoli, «storia comparata delle lingue classiche e neolatine». 7«Quasi uno stato intermedio tra il latino antico e quello moderno o romanzo». 8«Luogo di ogni sviluppo della linguistica romanza».Diez parla di tre varietà del latino corrispondenti a Italia, Gallia e Spagna. Per Diez, le lingue provenzali sono il perno del sistema linguistico romano, ma l'italiano è senza dubbio, a suo avviso, l'erede più diretto del latino. Questa idea è condivisa da Ascoli e da Wilhelm Meyer-Lübke, che considera il francese la lingua romanza più lontana dal latino e l'italiano la più vicina. 9“Lingua eccellente d'Italia […], questa lingua usata dai letterati e comune a tutti gli italiani colti”. 10 “Una vera unità linguistica è ben lungi dall'esistere, e la diversità linguistica è qui, a seconda del criterio adottato, più o meno evidente che nei paesi che godono di unità sia politica che letteraria. Ad esempio, l'Italia non presenta contrasti linguistici così forti come in Inghilterra, con i dialetti inglesi rispetto ai dialetti celtici di Irlanda, Scozia e Galles, o in Francia, con i dialetti francesi rispetto al celtico della Bretagna, per non parlare del basco dei Pirenei […]. D'altra parte, le varietà dialettali neolatine parlate in Italia presentano differenze molto più marcate tra loro di quanto, ad esempio, non facciano tra loro i diversi dialetti spagnoli o inglesi. A cui si deve aggiungere, particolarmente nell'Italia settentrionale, la persistenza di un uso familiare dei dialetti, anche negli ambienti colti. 11 D'Ovidio, in una lettera dell'ottobre 1883, chiede consiglio ad Ascoli, il quale gli suggerisce di accettare una collaborazione così lusinghiera (per D'Ovidio e per tutta la scuola linguistica ascolana), sebbene quest'ultimo ammetta di non conoscere alcun dettaglio relativo a ciò "enciclopedia romanza" (vedi Lubello 2010: 241-242). 12I dati sono tratti dai trattati di Zuccagni-Orlandini (1864) e Papanti (1875). 13"Talvolta mi sono ispirato a visioni teoriche generali, straniere e italiane, ma talvolta le ho abbandonate del tutto quando mi sono sembrate più apparenti e sottili che vere e suscettibili di chiara applicazione." Questo testo, pubblicato col titolo di Nuova grammatica dal 1869, fu ripubblicato più volte fino al 1880. 14"Studi linguistici di livello superiore." 15"Oggi è nella debolezza della circolazione generale delle idee, conseguenza e causa insieme della concentrazione del sapere in una minoranza, e nel manierismo imposto dal delicato, instabile, tormentato senso della forma, che dobbiamo cercare, per limitarci al nostro argomento, la spiegazione completa dell'assenza in Italia di una prosa, o di una sintassi, o di una lingua stabilita e sicura." 16Si tratta della legge Casati del 1859, della legge Coppino del 1877, della legge del 1905 sull'istruzione degli adulti, con l'istituzione dei corsi serali e dell'obbligo scolastico fino ai 16 anni (anche se rimane teorico),così come due successive leggi sulla scuola media unica (collegio) nel 1940 e nel 1962. Ogni episodio riaccende il dibattito sull'insegnamento della grammatica e sul suo metodo. Luca Serianni (1989 e 1990) indica cinque diverse fasi della pedagogia grammaticale in Italia: la prima tra il 1861 e la riforma scolastica di Giovanni Gentile durante il fascismo; un periodo dal 1923 al 1952 di svalutazione della grammatica; un ritorno all'insegnamento della grammatica tra il 1953 e il 1968; una nuova crisi tra il 1968 e il 1983; infine, a partire dagli anni Ottanta, un dibattito che cerca di trovare un equilibrio tra tradizione e modernità. 17 "Dopo l'unificazione nazionale, i grammatici hanno offerto un'immagine della nostra lingua senza dubbio più complessa e diversificata di quella dipinta per secoli attraverso il filtro del tradizionale purismo prescrittivo." 18 Tradizionalisti, razionalisti, metodisti, teorico-pratici, modellati su altri, ed erratici. 19 Ad esempio, inserendo io e tu tra i nomi se usati referenzialmente o considerandoli come pronomi se usati anaforicamente. 20 Le differenze tra la lingua e i dialetti sono molto sfumate dal XVIII secolo in poi nelle grammatiche per stranieri, e l'uso romano è preferito a quello toscano. 21 A questo proposito, possiamo segnalare la grammatica pubblicata da Ciro Trabalza nel 1917: Dal dialetto alla lingua. Nuova grammatica italiana per la IV, V e VI elementare, con 18 versioni dialettali di un brano di parole promesse. 22 "Si applichi il metodo di Curzio anche allo studio dell'italiano". 23 Sebbene Serianni (1989 e 1990) abbia tentato di attenuare la tesi di De Mauro (1963), è vero che al momento dell'unificazione nazionale, l'Italia contava tra il 70% e il 75% di analfabeti. Nei successivi centocinquant'anni, questa percentuale è cambiata, ma l'analfabetismo persiste, così come un livello di istruzione e un'abitudine alla lettura insufficienti. 24 Ad esempio, per l'italiano, l'affermazione di Girard può essere accettata da Raffaello Lambruschini, che scrisse in Toscana, e quindi in una regione in cui esiste continuità tra la lingua parlata e quella dei testi. 25 Si veda ad esempio Sanson 2011. 26 Il primo romanzo moderno della letteratura italiana, I promessi sposi di Manzoni, fu pubblicato inizialmente tra il 1825 e il 1827; una nuova versione riveduta dall'autore fu pubblicata tra il 1840 e il 1842, in cui adottò gli usi della lingua viva di Firenze. 27È nel Novecento che si affermano le grammatiche scolastiche, ad esempio con il grande pedagogo Lombardo Radice (1906) o con linguisti come Trabalza (1917) o Trombetti (1918), fino ai testi di Devoto (1941) e Migliorini (1963). 28«Fu colui che si oppose allo studio teorico della lingua e soprattutto alla sua analisi logica». A questo proposito, le indicazioni sono contraddittorie, perché se da un latoAl congresso di pedagogia del 1863 si affermò che bisognava sbarazzarsi dell'uso, d'altra parte, seguendo Soave (1771), esso fu considerato il punto di partenza di ogni insegnamento linguistico. 29Brevissimo, piccolo, riassunto, minuscolo, in appunti, in piccole note, in piccole lezioni.

Giovanni Battista Zoppi. Zoppi. Keywords: intentiones e significationes – intentiones et significataiones – intenzioni e significazioni --. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Zoppi.’

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zorzi: la ragione conversazionale e l’armonia del mondo – la scuola di Venezia – filosofia veneziana – filosofia veneta -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Venezia). Abstract. Keywords. Filosofo veneziano. Filosofo veneto. Filosofo italiano. Venezia, Veneto. Essential Italian philosopher. Grice: “For some reason, in the Veneto area they cannot pronounce the /dg/, which becomes /z/ as everyone who is familiar with Giorgone – as in Quine’s infamous example -- knows!”. Saggi: L'armonia del mondo, Campanini, Pensiero occidentale, Bompiani, Milano; De harmonia mundi, Firenze, Finestra; L'elegante, poema e commento, Maillard, Arché, Milano Paris. Onda, Le vicende costruttive della chiesa e del convento, Il progetto di Sansovino e il memoriale di Z.; La teoria ermetica di Z., La chiesa di San Francesco della Vigna e il suo convento, Venezia, San Francesco della Vigna; Campanini, Le fonti dell’armonia del mondo di Z., Ca' Foscari”; Campanini, La struttura simbolica dell’armonia del mondo di Z., Materia Giudaica; Argento, Il cardinale e l'architetto: Aleandro e il rinascimento adriatico, Apostrofo, Cremona. Grice: “Zorzi is an interesting one, as a proof that, in Italy, they take the Hebrew language seriously! They call it a classic, even! I wish I had learned some all those years I boarded at Clifton – especially since I will later make use of ‘Fiat lux’!” – Grice: “While the concept of ‘harmonia mundi’ may claim a Judaeo-Christian heritage, as the Italians put it – a heritage they lack! --, it is *so easy* to reconstruct the ‘harmonia mundi’ in purely Aryan, that is, Pythagorean terms! The root of ‘mundo’ are complex enough, and the English language lacks the concept, preferring vir-hood, ‘world,’ instead. ‘Harmonia’ is possibly so hellenic that CICERONE never cared to find the proper Roman indigenous cognate!  RCLIURE SERREE Absence de marges intreures X-txjt d'iNv? srie rte doct:in: cn cooleur Fin (finte srio de docmnenls en coulcur F UNC.IS C I GEORGII V ENE TI MINO RI TA NJE FAMILI^ de harmonia Mundi totius Canuca)tria. Cum ndice eorum, im , fcd antiquum noua qua- dam forma condu&um,nouquc modo fuba&um,aqua proculdubio non ciltcr- narum dtfsipacarum , ed mclioris , & falutaris fapicr.tix : cx qua bibenti fit fons a- qux falicntis in vitam xternam : Quam aqu haurientes ij,qui primi Euangclicae dolrin icccre fundamenta vcr filij Dei cfftdti , flulriti exihmarunt iapicnt huius mundi , qux viriLus propriis,& aL humana induftria excogitatts inniticir, nulli veritati cedens , nifi quam fyllogifticis rationibus fefe oftendere poTe confi- dunt, qui cam fectantur . Sed ex dcdu&ionescompofitx & in iplis fcnlibus radi- citusfundatx foIitariamiIIam,atqueintclIe:uaIcmopificisnai:uram (vt Piocu- ProcuIlI lusdocet ) attingere nequeunt: Sed neque inferioris naturx cffecrus , propricta- tes,aut pafsionesfvt aiunt )doccrc poTunt: cum harura caufx, cx quibus ipfas con licerc uis argumentationibus opinantur , int ( omnium corum confenu ) mor talibus penitus ignotae : I nfuper ex fenfibus procedentes , qui fallaccs tunt ( fkuti multis rationibus probat Pyrrho Heliatcs) nuilam nobisynceram prxbcrepof- Pyrrho. funtvcritatem:Hinccumdcd:uinisagitur ,qux oraculis ( vtait Plato) compa- pbto. rari dcbent,rclinqucndx funt huiumodi compoitx,!k ex fallacibus fcnhbus dedurtx rationes his , qui circa fcnbilia vcrfamur,Sc qui ca,qux in agendo fub- ijeiuntur motui,cxtrcma confinia fux dodtrir ftatucrunc , & qui omnia comhi - narc , & concludcrc opinantur per quxdam axiomata , qux refcllcrc impofsibilc cxitimant: Sed hi ab ipis oceulma diuina irndcnt , qux tanto magis cxaltan^ir,, quanto ad alrius cor homo afccndcreprxfumit , cum facra hxc folo duino lumi ricoftcndantur,contentionemoderint,filcntium dcfidcrcnt, fupcrbos,& fa- pientes mundi refpuant , parmilos , & humiles corde mplc&cntur , &r pafc?. ^r^ fyllogimos, & humanas dcdu&ioncspcnitusirridcant : cum nullum ltuiuinN tacis principium, nihilquccamanrcccdac,perquodaJiud probari pofsit:Hnc tantum ad diuina, teftc Arcopagita,confcendcrcfascft , quantum ieipfumdiui- Arcop. norum cloquiorum radius nlnuaucrit , qui expurgais mcntiL'is (c(c percipien- dum tantummodo offert : Idco fi externi , vt vcl minimim feintiilam diuinarum rcrum pcrcipcrcnt , omni cura , qux animum offuicant, ammouereftuducrunr, quanto magis i] , quibus diuina cloquia , & altifsimarum rerum facramenta credi- ta funt, animi purificationem omni ftudio penjuirere debent ? Brachmanx cnii 1 Bracl nullum ad ipforum admittebant fapientiam, nifi abftincntcs  vino, & carnibus, fcd  vitiis fuper omnia^t Dcum ipfum ? qucm mtclh^cre cupiebant , diuina con- a i) Paulus. PROOEMVM. * jj""- uerfationc irmularentur.lt idem apud Indos inferiores docebat Pharaotes/ Phi Ly fidet. lolfrtc credimus . Lyfidcs queque Pythagorcus feribens ad Hyparchum docet minirat pium efe myftcna vera philofophix , quat videlicet diuina redolet , eis communia faccrc,qui nec fomniarc quidem purifcati oncru ?nimi pocuerc:ncquc Hicmci. enim poteft lippus,8c immundus oculusf v t Hierodes de anciquorum, qui has fe- miras fequuti funt, prompcuariis deprompfit ) res niraium lucentes intucri ; Nec poterit quis facris de nouo addi&us non bene initiarus ftarim percipere colluftra- tiones illas diuinas : quia experre&us  fommo nequic ftarim lcida contemplari. Aflucfacicnduseftigituranimusad ftudia pulchra , &: pedetenrimexpurgandus, plotinus quoufque Diuina lux fubrutilet,& nofter in nobisfvt Plorinus air) emineat intl- le&us : qui aniroum patri , & verar luci appliect : illumque in opifcis intelleftio- procni.is nibusimpermixt collcet : Lmen quoque ( inquir Proculus )coniungat lumi- ni^non quale illud , quod feientiarum ee perhibetur , fed pulchrius quoddam , Sc vnitum magis. Hinc congregati funr cum Deo Abraham , prncipes elete fami^ li*, & doftores vera fapienrix , qui Dij effeti vehemcnter eleuan funt ad lmen illud fufeipiendum : quod  mortalibus remotifsimum tcncbrofi Iudxi fcandal, & impij Gcntiles ftultitiam cxiftimarunr,colluftratis autem oculis vifum eft fulgor pulchcrrimusj&verumomniumthefaurorum^acintcgerrims fapicnti prom- ptuarium. Hinc magna conftantia etiam vit diferimine coto animo ipfum defen dereconatifunt: Adquosthefauros etiam (vt Paulus docct)non per philofo- phiam , hanc vidcliccc cradicam ab hominibus , 8c inanem fallaciam peruenitur,: fed !uceillapcrcipitur,pcrquamclaritatcin claricatem confeendentes denique transformamur in edem imaginem illius >qui eft fplendor patris, Severa eius imago  Sed cum breuifsimus fu colluftrar orum numerus, qui pofsinr rurilans l- men illud fufcipere,hinc cos,qui huiufmcdi initiari cupiunt,pcr eas femitas dedu- cendos cxiftimo , per quas ad illud fup-emum lumen percipiendum facilius difpo nipofsinc: Ex aurem femitproculdubio funt per hc vifibiliaadinuifibilia Dei cx harmnica cognatione , quam confonantifsimam habent ad inuicem . De mu diiraquevrriufquc,8carcherypi confonantia, dequcftatu vniucrfarum rcrum, omniumquc corum , que vterque ipfc mundus ( prout ab archetypo fufcipit ) har monia mxima complcettur , pro huiufmodi faciliori ducatu , opportun cxifti mauimus pertra&are : Quodfacere cupientibus per multas femitas kcr nobis acci piendum cft,eo qudcun&isdifciplinarum artificialibus fit remcdiis oceurrendu, Phyficis , Arithmcticis, Aftronomicis , Geometricis , Muficis , atque Diuinis . Si rcrum itaque, qufenfibus fubiiciuntur,tratetio crir, tum Peripatetici cum fen- fibili doftrina fufragabuntur: Si coelcftia indagabimus, Altronomorum demon- ftrationibus innitcmunSi rcrum naturalium concordiam perferutabimur , adfe- cretiores philofophos dirigemus itcnSi de fyderum varictatc,8: de co,qui eft cx di- ucrfis afpetibus,motibus ,fonisqucconccntu rrattatus habebitur , muficis con- tinuo rationibus abfoluctunSi fupremas intelligcnrias, & arcana fupercxletia vt- cunque explicare temabimus, femoris his omnibus, ac in vcftibulo rcl'tis , pro- phctas,8c fanftos,quibus peculiari dono datum eft noTe feercta Dei viucnris,adi- bimus, auc lucem illam ,quje omnes illuminat , & in huiufmodi optini inftruit, implorabimus . Si tamen aliqua rationc ex vifibilibus iftis ad penctralia coelcftia, &*upramundanafubleuaricupiemus, illud crit nobis ( errort pofthabito ) vnicfi iter per nmeros , quibus haec inferiora cum fuperioribus connexa ex harmni- ca ijrforum proporcione fepraebentcontemplantibus fuauifsima,& cx mutua correfpondcntia,atqu e v i fibi infita operantibus facillimam viam pra:ftant:Nu- mcrisenimomniadifpofitafunt,8cihdeadc domeftici omnibus, vt eis nihil obftet* nam cognati fuperis ad codcftia fmiliariter confeendunt ; rurfusque cum PROOEMIVM. fcnfibilibusdomefticagunt : 8t iiukdiuerfas naturas , diuerfosque modos indu- uncNukiicruscnimquicvtProculusaitJfcrapcridcmcxiftit^aJiusramcacft in P"*wl vocc, alius in rcrum proportionc^lius in anima 8c rationc , & alus in diuinis,8c qu in rebus crcatis ligatas eftJDeo familiaris abfolutifsimus rcpcritur . De inferio ribus aurem loquentes The/uiftius, 8c Boetiusade numerum pra?ferunt,vtne- Thcmi. njincmexiftimentabfquei^forcftphilofopharipoffe. Pythagorici,vcr om- *^al\ nes fimul , 8: academici , fed prx aliis fecretiores theologi vbique nmeros ceie- Araden branc > & veneranturmec m merito , quia vt pcrhibet Auenzoar Babylonius, ille Thcoio. omniaritnouit,quibeneftnumerare:Cui Placo adftipulatur dicensinEpi- ^1]* monide:Si quis ab horninum natura numerum auferre velit, nullatenus pruden- tes eos, aut feientificos relinquit : Nam anima nihil percipict fme ratione: Nec ra tionem de rebus rcddere qmfpiam poterit , qui numerum ignorar. Artes quoque fublato numero penitus euanefcunt:Sc quod maximum eft,bonorum quidem om nium,mali autem nullius numerum eTc caufam affeuerat:Hinc,qui bcatus futurus ehqui cocleftia 8c diuinarimari cupit, numerumlignorarc non debet , Ncccflari jgiur per numerorum femiras,8c harmenicum ordinem nobis procedendum eft,  rit , accommodateque per ha:c inferiora ad fuperna , fupremumquc confeen- dere volucrimus:Omnia enim fibi inuicem,?c primo mutuis concentibus corre- fpondcnt,aIiis tamen,8 aliis numeris:Quod Orphcuscccinit,poftqueeu Pytha- orpheni goras docuit,ncc non Stoici confitcntur,dum dicunt mundum fa& adhibita ar- P ythag. te quadam concinnatrice. Proponit Plaro, Porphyrius id multis rationibus afle- p 1 ^"; ucrat,declaratambIicus,Chaldius , Proculus,8cciuspra:ceptorSyrianus, & porphy. quotquot de Pythagorica , atque acadmica famlia funt pro viriii fua interprecan ^ 1 ? 1 "*" tur, 8caffirmamcxiftimantcsnatura:nnihil tamin rebus produ&is , qum pro- propus ducendis habuifle antiquius , 8c accommodatius harmonia qua partes omnes ma Sy iu.;, chinx huius concinnx rcddcrcntur. Veru diuini vates inferioribus numeris pro- cul relitis ad diuinosque , ac fecretiora penctralia introduli multa non panden- da contemplati funt , quorum meliora abfcd*ntes in corde fuo,ne dclinquercnr, quaedam , Sc pauca nobis , quantum eis permifsum erat, prjcbuerunt contcmplan da : Ex quibus aias ait : Vidi Dominum fedentem fuper folium cxcelfum,8t ele- lfaiw uat um 5 fuper totam videliect hanc mundanam domum , cuius coclura fedes cius cft, & hanc plcnam eius opificis gloria : qux in diftributorum graduum ferie cum diuinis ipfius opificis cxcmplaribus concinna refulgct : Vnd inter artificem 8c fa- brica concordia,8c mutuus amor decantatus per duos feraphinos alternis vocibu $ ad alterutrum acclamtcs Sftus , Sanlus,Sanhis Dominus Deus Zcuaot,PIcna cft omnis terra gloria eius, vnicuique concinna proportionc per cognatos nume ros,quibus omna difpoiita funt , communicata . His itaque modulis, confonan- tifsimisque concentibus abforpti coclcltcs vares nmeros vocales, 8c eorum ratio- nes in vcftibulis relinquentes philoiophati funt in melioribus , 8c diuinis nume- ris,m natura? fpccicbus , 8c forrais , imo in cxcmplaribus ipis per omnia idearuru gencra ordinc quodam eis tantummodo,qui vidert, cognita progredites . Huc & Ezcchiel liaia: coilega applicuit,quando diuinum tribunal, quod Hcbrjei Mer- Ezc-cici caua nuncupant , cx diuinis miniftris,Scraphinis, Of 'aninis, animalibusque fan Hcbr*i, titatis,in omnium rcrum confonantiarn deducendam confc&um intuituseft , to tumnegotiumconcluddodixit:Et afpetuseorjmvcliK t|tfft *J1n3 tfcMlft haophan betoc haophan,idcft rota in mdio rotas, vt pro nunc icquamur tradu- tion noftram , quia mundana ha;c domus fphsrica cft in medio rot*, 8c fpha:- rs illius intelligibilis, 8c fuprcm*,id cft in verbo , quod in lia fupramundapa ro- a iij PROOEMIVM. ta mediuntpfsidct , diccntc Ioannc : Qijod fatum eft,in ipfo vira crat , In ipfo roannss j n q Ua ff verbo , quo Parcr portac , & fuftcntat omnia , & quod Ioannes verus va tcsviditinbicipitiParnafo,CHRISTIvidclicct pcftorc,inquo binadiui- Moies. nx faii CCt # humanx naturx faftigia eminent.idipfum Mofes horum facramen- torum primus referator vidic in bicipici Sina, quo Arbia lia uer feclicis non di camnomcn,fedremafcquutaeft: Vnd facicidiuinx,corcun,qumfxpiuslo quebaeur , & pofteriorum effciuum eft cacumina contcmplatus : Scd hxe occul- tifsinisxnigmatibusinclufitin fuamundanx fabrico: grauida,Sc foecundifsima deferiptione indignum reputas rude, & imperitum vulgus vrriufque mund arca- nis : Ncquc cnim proponendum crat lumen fublimifsimu hebetioribus oculis po puli adt imbecillis , vt non poflent intendere in facietn Mofi cx diuino confor- tioIumineilIonKlantcm,niiobdu&o vclaminc fpIcndorcmipfum(prout illi conniuentcs oculi exigebant) cptimtrer.Tradidit igicur rudi populo ub inuolu crisenarratx hitorix facramcntaaltisimarclinquens in fcccfufapicntibus locu, vt ad intima: fapicntix fupremxque dotrinx penctralia dedueta cortina , & re- ndara facie accederent , vt aliquando palm promptuarium illud contemplaren- tur, & aliqudo ex infirmis, & vifibilibus ad inuifibilia procedert per cos cogna- tos nmeros, & proporciones harmnicas, cxquibus tam  fapiemioribus He- brxis,qu. IX  Ncquc motusidemprafldt. * Cap. X. Minus itidcm tribuunt gubernatores cius. Cap. X I. Nccpteab opific precedendo probant^uod intendunt. Cap. XII. Curabcnaruntpbilfepbicatbolicaueritatc. C4p, XIII. tiHespro mundi nouitatc. Cap. XI III. jiYdntc.iut poflquam Mofes n defccndh in nos per tripartam angeloruw ordinem, itapercosin Deum confeendere pojfumus. Cap. 1 1 II. Deintelligentidrumauthorc. Cap. V. Quornfccudo quddrato ternarij opifex calos fabrieduerit. Cap. Vi. Qttomodo pldicta^di.t fldla operentur in inferior d bonum, uel malum, Cdp. VII. Vndprouenidtittndldydn ex inftuctis malitia^an mala difpo- fnione recipiente. Cap. VIII. Kationibus comprolantur , qu&japicntum fintentiis iam de- cretafunt. Cap. IX, Qupd nec Satumus^nequc Mars 9 neque quodcunqne aliud Jydutfit malum^t praferebatur. Cap. X. Anftell* agam in nos.necn:, ff f agunt,utrum cogendo^aut difponendo. Cdp. XI. Qjtalitcr tero quadrato ternrio eletnetaria omnia produ- xerit omnium artifex. Cdp. X 1 1. Cnr quartemario numero dementa fim dijlributa. Qap. XIIL Quod dementa reperiantur in omnibus mundanis membris. Cap. XlllV De aba pamtione rerim ekmcntatarum.per qua tolluntur injlanti z,qu& cdtidles. QjiidpifcinaMMi&flgW* Quid mar rtkrum. Quid nubcSttp pluuid. Quidros^pruina. Quidgrando,& nix. Quidglaties.Sc cryflallus. Quid paradifus uoluptatis. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cdp. Gap. Cap. Cap. Cdp. QuidGion.VhyjonTigris^ Euphratesex ipjopdradi- fo fluentes. Cdp. Quid \ordanis >  eorfiuums JEgypti Cap* Qjid uinumjl4cj>utyrum,zf mel Cap. Quid terra fluens lafte (? melle. Cap. Quidoleum. Cap. Quidpalmd,cedrusjignumftim 7 & hyJfopUS } dtqucJd- lix. Cdp. Quid unis, ty uined. Cap. Qjlid animaliafanftitatis. Cap. Quid caprea^ecrui, (? binnulu Cap. Quid oues, t$ pafiores ouium. Cap. Quidatalia, pifccs^aues^ planta muda 9 (f immundt.Cap. Quid lcrufalcm,Sion 9 y tcmplum. Cap. Qid Jgyptus y Babylon, & Damajcus. Cap. Quid Arabia,mons Sina.c Mefopotamia Syria. Cap. Quid A malechy Moab^Ammon^ Vbilifliim. , Cap. OCTAVI TONl INDEX. E V S omaid completflatu , (f uitajuauif- finta. Cap, Quisfitifle t qui ottmia completa quid de ipficogiofierepoffmus. Cap. Omitia uer ttniunt in Deum. Cap. Quodppctitumeundcmpcrgam. " Cap. Qjtocurrictdouebdmur, Cap. IX. X. XI. XII. XIIL XIIIL XV. XVI. XVII. XVI. XIX. XX. XXI. XXII. XXI1. XXIIIL XXV. XXV l XXVII. XXV III. XXIX. XXX. xxxt XXXII. xxxin: XXXIII. XXXV. XXXVI. frvnum* II. IIL I1II. V. INDEX A quibus trabatur ifte currus. Cap. V I. Quid operctur angelici Dei miniftri in ifto attrattu , comprobatur jcriptu- rajacra. Ca P* VII. Quomodo omiidpa-fcnarium a Deo egrcdiantur, Cap. ^ V 1 1 L Qjtaliter pcrfenarium in cundcm redeant,(? in Cbriftum maxim* qui eft ut rd quieta uerumfabbatum. ^ Cdp. IX. Qualiter pcrftnarium atdtum reducatur genus bumdnum in ipftm Dcum. Ctfp. X. Quomodobomo partieviaris regidatc uius deucnit in Chriftumfabbatumper fcx atatesfignificatas perfex illos dies. Cap. XL Cbriftus eft itera requies&ucrumfabhatum. C fed completo opere fexti diclumftt^ erant udd bond- Cap. XIII. Confummatur perfeBum diapafon in oftonario. Cap. XI 1 1 1. Qui axli infud reudutione diapnfon pcrfeft conducant. Cap. XV. De conettu coelorum tdm ex diftantia, qum ex confondntid mtuum. Cd p* X V L De confonafcecunditate iufeptenario numero planetarum. Cap. X V I . De harmonicd conuenienafeptenarij planetarum cum duo- denisfiffiis. .... ^ XVIIL De uer ccelorum barmonia,quam dliqui non intelligtes fal- so negant. Ca P- XIX. De concrdia coelorum cumjupernis mentibus. Cap. XX. Omnia in eundem deducunt } quid ab eodemjufcipiunt y undinftuant , qudmuis influxus uidcdtur diuerjus. Cap. XXL ^t Vrocemiumfecundi C mticu INDEX TONORVM SECVNDI CAN^ICL f H R I S T V S, y Mefsiab eft Dcifapicna , & uerbum om^ nia raone ideali connens^ homo exiftens omnia inferio- ra attu compkFtens. Tonu* prmus. ' Chriflus efl uitd , & fuftcntaculum onmium, cunBa uiuiji.ans, & omnia adfetrabens. Ton. II. Chriflus eft uerusfacerdos.ueruspdnisjboflid, (ffdcrificium omnia purgas, C omnia pacificam. Ton. III. Cbriftus eftfumma ucritas , j> lux ornes docens , * onmia colluftrats. Ton. IIIL Cbriftus Pater Qwnimper ueram regencrationemeffc&HS % & caput corpo- ris myfticx in omnia membra infittit. Ton. V. canticorvm; Chrijius eftfinis , & complementum omnium operum cmi- bus datis y ut operentur. To, V I, Chrijius ejl rex regum y (f fummus Imperator ormia reges, & moderans. Ton* VIL Chrijius ejl m^diator , per quem omnibus datur tranfxtus, ut in finem fuum deueniant. Toru VIII. PRIMI TONI INDEX. EfsUh deitas rationibus comprobatur. Cap. primunu Idem comprobatur uaticiniis. Cap. 1 1. Qjiomodo \t in ipfo Chrifto deitas^ uer- bum, Cap. 1 1 I. In uerbo diurno connebantur omnia. Cap. 1 1 1 L Ibidem omnia Junt numero , pondere^ menfura. Cap. V. Cognitiones exemplares in mente fummi artificis idea dicun- tur 7 (p>funt. Cap. VI. Quibas ideas admijerint. Cap. VIL Qui ideas refpuerint^zf quibus rationibus. Cap. VIII. Errores Junt, cr o rationes^ua contra easf acere uidetur. Cap. IX. Quid babeamiis ex ideis. Cap. X. Quod omnis harmonia a uerbo procedit Cap. X f. Qjiomodo ifi? omne ejfe ah ideis dependet. Cap. XIII. ibidem funt etiam ide* uirtutum, cj regul^qubus conforma ter uiuere dtbemus. Cap. X 1 1 1 L \bi Junt raones moderantes honeflas^ wrpes acliones. Cap. XV. Chrijius ejl uerus homo diuinitate plenus. Cap. X VL Scwt Chrijius in eo , qud deus , continet omnia uirtuxe :fic in eo y qud homo > continet eadem omnia in eundem exccl- lentifiima nota colletta. Cap. XVII. SECVNDI TONI INDEX. Vhipkxt Sc nica ejl uita omnium. Cap. primum. M Vnd omnia Jortiantur uitam. Cap. I L Quidfitarboruit Cap. V L Qnomodo>ut naufiam tolleretjbos cibos decoxerit. Cap. VII. H/c qnigennit^j pafcit.etia ueluti bnus pater nos infiruit. Cap. VIII. Quam dtlrinan: nos dccuerit. Cap. I X. Breuis epilogus eorum^quce docuit Chrifius de negotio homi- nis. Cap* X. In qnogymnfiOy^f qua cathedra nos infiruxerit. Cap. X I. Quibus tbcfaurtSyUluti bnus pater > ditet nos Chrifius. Cap. XII. Quo peclio ditauerit filias. Cap. XIII. Qjiod tandem legatumfecerit. Cap. X 1 1 1 1 QuibxSj cr quanta legauerit. Cap. X V. Quanta folnitate hoc teflamentum *clebrauent. Cap. XVI. Qupmodo teflamentum confirma* um fit. Cap. XV II. Quomodo Chrifius non tantum pater Jed caput omnium effe chsfit. Cap. XVIII Qualitcr Chrifius tan% ueru caput influat in omnia mebra. Cap. XIX, Quam curam babeat Chrifius pares nofler denobisfiliis , quos genuhjn fub- miniflratione rerum temporaium. Cap. X X . SEXT rONI INDEX. W!Sfi&x H R l S T V S e ft aut b r 9C?fi ns fidei- Cap. primum. m B^&Q ^briflusnon tantum fidei ,JcJ cunciarum rerum caufa omnia LvWvStS' f u * diuinita*e rcplet. Cap. II. ^^^i^' Chrifius non efi pars , neqtie totum> efl tamen totiim & pars. Cap. III. Jxjacris elojuiis babemns Cbrifium efie omnia. Cap. 1 1 1 r. Qupdadbuccxjcripturafitcra habeamus ipfum Chrifium multorum artifi- cialium nomina Jibi nendicajfi. Cap. V. Quhd catt abfque rapina Chrifius I E S V S ucndicaueritfibi omnia diuina nomina. Cap. V I. Quomodo in nomine I E S V omnia tam producia, quam diuina nomina inclu- dantnr. Cap. Vil. Otrfoli IESV nome bodieinuocetur d uerisDei cultor ibus. Cap. VIII. Qualiter exfcripim ajacra pr^figuratum habeamus Chriflum cjfefontem to tius meri^graiS^ gloria. Cap. IX. Idem comprobatur uacinns. Cap. X. Quam clarc ifaias hcnunum uaniis Mojaicispranun* dtumcft. Cdp. primm. Idem comprobatur liis udticiniis. Cap. II. Cur Cbriftus non dicitur regnare in domo Abrabajum ipjifuerit de co primo faclarcpromifiio. Cap. III. Cur nec in domo Izabacregpaucui fecundo repromifsio jfa- iaeft. Cd/?, nu. Cur anglico orculo diSiumfit^ regnabk I E S V S indomo lahacob inater- nutn. Cap. V. Vefruttibus huius domusjn qua Chrijlus regnat. Cap. V I. Qua ftt bae domus y fecundum aHegoridm* Cap. VII. Quanta confonantitribus Ma apoftoUca diShibuta fint iuxta parutionem figuratiua^figna ftellifcri cceli Cap. VIII Quddiflributionc *&quo myflerio pro ccelorumafpe*ibu$ cajlra locauc- rim fmgtila famlia z? tribus* Cap. IX. In quot trigonos cceli diftinttifint) cuique trigono , autjigno unaquaque rgio JhfibicRa. Cap. X. In quibus prouinciis , ($ qtubusfignisjubiclispradicauerhunuf^^ Apo flolus. ..Cap. XI. De conuememia Apoflolorum cumfignis cceleflibus. Cap. XII. Conucniunt eam tribus cum imaginus , ad quorum ajpeftuscaftrdmctaban- tur. Cap. XIII. De concordid benedittionum , quas dedit lahdcob ddfiliosfuos duodecim cum duodenis populis } quibus pradicarunt duodecim Apojloli fecundii ordine fignorum^uibus refycndcnt. Cap. X 1 1 1 1 Vigrcfiojur ordo primarius nonjbruabitur* Cap. X V. Vrofecutio concrdia bene dfilionum \ffacar , * Zabulon cum populis eo- rum. Cap. XVI. De concordid benediclionis data lehuda cum popvdo diretlo afigno ipfi cor- refpondentc. Cap. XVII. De altarum duarum benediftioni tribuum huius trigoni concordid, cumjlgms, O 1 populis ipfts conuenientibus. Cap. XVIII De concordid benedittionum triumfdmilidrum , qua cajlra loedrunt contra tertium trigonum,cum populis ab ipfo direftis. Cap. X I X. De concrdia benediclionum reliquarum tribuum> qua cajbrametatajunt con tra quartum trigonum } cum populis ab ipfo dire&is* Cap. X X. Vigrefioquare ?aulo cckberrimo apojlolo nullafucritafsignataparticulans tribus^aut rgio. Cap. XXI b nj INDEX Quidftbiuelitincajlramtdtionecircd tabernacuhnfiederisild interkcld trinaria turma. C. XXII II. Explicaturidperoraculum. Cap. XXV. OCTAVI TONI INDEX. Hriftutmfdnttifiimtrinitdte eft perjna media. Cdp. primum. Cbriftus e(l uera arbr , in mdio paradifi i cottocata. Cdp. II. Qntd b*c diurna perfona media cum natura bumana^u ffmrfis. Cap. III. Quomodo ex U arhore induttum / peccatum^ malu in wtridum. Cdp. 1 1 1 1. Cbriftus inbacuitafmperobleflatuseftmcdio. Cap. V. Cbriftusfuit Optimus mediator. Cap. VI. Per cbrijlm bominem confcendimus in Deum * Vdtre. Cap. VIL QuomadoJcHndumApoflolifententidm Cbriftus nouiteflamenti mediator fi Cap. VIII, Digrcfadebcllo indicio antiauis ?dtribus contra Mos populos. ^ C& otbus aliis ftiritibus.Ton. V. De concentufuauiftimoydttemfaciunt bomines bene ebor- daticumDeo. Ton. VL De corporis, & anima harmonia matuta in melius per re~ CANTIXfcVM. firtfftioncm. To. V 1 1. DefxamfSmis coccntibus, f paufoiUa  qcft in corporc couenictia^ fymmetria.Cap. primm. || De ta cofonatia } qua efl inter coipus (f anima. Cap. I I. Vnd in corporc dijfonana oriatur. Cap. 1 1 L VndcyQr [qua inter corpus y animam confiv* . - : ti.ucl dijfomntia. , ' Cap. II 1 1. Dr temperando corpore, (? difpofitione tetorij per natur^ > ; rales medeias. * ^in ad quod peruemre pop fet. 1 Cap. VIII. Qw&uj mediis cognitionis gradum n$bis praparatm attin- gere pofsimus. Cap. IX. An per finfas exteriores procedendum fi,utad ipjum deuc- b inj IKDEX mmustertnmum. Cap. X. Qudueri & tkcejfariffintfcnfas interior l e$ % quibus plura cr ccrtiuspcreijH poffunt^qnim per exteriores. Cap. XI. Anfemper homo utatur bisfinfibus interioribus. Cap. X 1 1. TERTII TONI INDEX. [ Vodjymbolum, {$ quam conuenientiam babeat bomocumangelis. Cap. primum An bomojit exclfior angelis^uel econtrario. Cap, I 1. : [ Quatque dominandi condio. Cap. I X. Quafm naturalia opera, quafalfa^ (? qu Cum bominem cum Deo conaliantur, Cap. IIIL Cur anima in corpore } tayuam infuforio uafepurgatda coU locatafit. Cap. V. Cur Deus bic colloeauerit animam, tf mentem uerbilem. Cap. V L Quomodo homo  Deo peccato difsideat. Cap. V  L SicHt homo perpeccatum  Deo deficit tf difsidet.jicper pecnitentiam redu- citur tf temperam. Cap. VIII. Sacramentis homo redditur prfeclior infeipfo^ tf cum Deo magis fonorus. Cap. Sacrificiis expiatur. Cap. Ekemojy nis abluitur. Cap. Verfonat uirtutibus. Cap. Leciione imbibit^und modtdari poftit. Cap. JAcditatione p v tludit. Cap. Oratione modulatur. Cap. Contemplatione introducitur. Cap* Amore unitur. Cap. ^xtafx^tf exceffu tranjmutatur. Cap. IX. X. XL XIL XIII. XIIIL XV. XVI. XVIL XVIIL INDEX SEPTIMI TONI INDEX. Nrefurre&iofitpofibilis. Cap] primm, Anfuerit,&futuranefit. Cap. II. An refurreRio futura pofiit probari rationi- _____ nfims. Cap. III Qww primo dcdcrit aditam refurre2lioni 9 ? qum cenucni- enter. Cap. IIII. 1 Qttf de refurreSlione habeamus afeais eloquiis rejrata. Cap. V. Si aliqm ciettura pofsit dignofei quado bcec rejurreftio fu- tura fit. Cap. VL. Cuius uirtute rejurretlio conducatur. Cap. V 1 1. Quidfit uox anglica & Dei tuba. Cap. VIII. Quzf qui non^cur. Cap. X. Qua carne \  quo corporefujeitandijint dormientes. Cap. X L QttiV capilus nonfn periturus. Cap. XIL Qjbus membris gauifurifimus. Cap. XIII. Quo igne conflandijint bom. Cap. XIIII, Qjf o particular i igne cremandi fxnt mali Cap. XV. Quomodo mali cruciandijint. Cap. XV I. Kefolutio diffiadtatis de boc igne. Cap. X VIL INDEX MODVLORVM ET CON- CENTVVM OCTAVI TONI. Modulus primus Matria. V R dicatur ciuitas HU adificata ex auro. Cur parietes ex iafyide. Quidfibi uelint duodec lapides  fundamto.Con. Dijgrefsio unde lapides babeant uim. Quxfit nera matria feperna ciuitas. Modulus.l LDiJpofitio. Degenerali partitione Ezechielis (ploannis. Cur in quadro pofitajit bfe, (fj?mliusfuis.Con. Triumpbi Glorid lntpeYdtoYis,dd quod deuenitur adepto idm boriOyin quod tendimus. Con. Hymnxsfolucndus inJUentiofoliDeo pura ($ clcudtd mete. Con, Con. G>n. Con. Con. Con. Con. Con. Con* Com Con. Con. Con. Con. Con. Con. IIII. V. VK VIL primus. II. III. li li. primus. II. III. IIIL primus. II. primus. II. III. primus. ir. III. 1 Con. Vnicus* Con. Con. Con. primus. II. III. Con. Vnicus. prmus. II. ^INDEX MA3IME NECESSARIVS E O- - . rum,quextouusaperis fyliu colligi potucrunt , antehac hunquom xitus .In rjuo quidem numerus primo lo- co pofitus ,fclmm indicar. Alter vercaput incedimus ad naturajta nec a natura ad Deum procedendum argumentando. 11.9 Ab arte ad naturam non argumentan- dumftCsArsprceexigitcopofitum, au rum.faher ararius as qt metallum 7 ergo & naturale agens compofitum praexc^uirit^am arsnturam imi- tatur> nS contr.Wndefw erram phi lofopki > putantes Dcumpr*-5 Abraham a Cbaldtis multa pajjus. folio *7l :  Abraham librum de formatione edidxt, folio 5 o - 12 - Abrabprims facri$literisHcbr quod in labaco b efl notando. 300. 4 AfprmXtibusduobus plus crediw % qua millenegantibus to.iG Agamquidfit i4 OI 5 Agarc und uiclitabant 3 1 *- 18 Agens naturak determinatum , ac mo- tuijemporique, fjucccfsionijubic- lum>ab 0 qi omnibus natura legi- bus eflfolutus.dejicit 11.9 Agens naturak formam inducitfubftan tialem^ prafupponit materiam  Deocffe&am 119 Aggregao ecclefit , aut relatiuu illud minus potcjl conciperc.o* gencrare bominesj\eq\fccundum carnem.neq; fecundumfpiritum. % 66. 1 Agni typici myflerium x 4 4.1 9 Agni & laBucaru myflcriu  2,44. 19 Agnus & ouis quid 2*41*19 Agros non omnino demetendos agrrio praceptofancitum efl 48.11 AlaazduelfyicaVencreaingradu 15 Libra. folio 81.31 Alabaflrites und 75 .18 AU Coruijhijlra in t gradu libra, folio 81.31 A4 Corai dextera in 7 gradu Librx. folio 82.31 Alacritasj & mores amicifanguineindi cant 102.. 4 Albwtus magnus caput aneu ita excu- ditjit caput illud loqucrctkr.179 .9 Alcbamcth in 17 gradu Libfol 81.31 Alcinousin lib* de dottrina Plttonis i- deasponit 191 7 Alcinous Vlatonicut quid de orbis crea tione $.8 Aldcbara in 1 5 .gradu Arietis 81,31 Alepb quid fignificet 167.} Alepb quam myjkriofumfn 29.6 Alepb principium literar^ unitate figtii ficat principium numeroru. 58.18 , Alepbidaktb, memjn nomine Adamjn bomine tria inejjefignant xo 3.5 Alepb,mcmfxn tria, quibus omnia con- jlantjnnuunt elementa 9^ J 7 Alexander Milcfms cu, Gregrio Isazi anzeno qd de mudx barmonia.i6}.i Alexander Arijlotelis ajfecla animam . mor t alem facit i6\i lcxander Uilefms quid de Deo omnis complente 166.2, Alexander & YLupolem quid de Noe deponant n Alexander Veripateticus opinatus uir^ tute lapida ab ip(is elemens aut qu litatibus prQucnire> quod ojlcnditur ejfefalfum 410,4 Alexander natus.afia pernicies pradi- Bwsmagis 37 2 "3 Algazel Saraccnorufylcn dor. 14.11 algazel pr o mundinouitatc dimicat zf quiete 14.11 algazel foluit propofitionc ,lnflans efi prate .fi.  / wt - principium. 1 j . 1 o algazel quid de bominis creatione fen- tia* 99** IN algendum quare efl nobis 355.6" alicnum ejfe ab officio bom uiri arcana diuina propalare Mcrcurius ajferit. folio 4^7.1. aliud efl quarere unum, xst tcnderc in unum,qu4m efflci unum 461.1 Alleluia laudatc lahjigmficat, 83.32, alleluia quare tempore pu alteritaspftodutlarumrerum aritbme- tica proportione declaratur 9t.11 altitudo murorum^alia ciuitatis 4 z 6. 3 Amalecb > Moab, Amon, gr Vhiliflini y quidfignent myftic 161. 36" amdiecb principiam gentium. 1 61. 3 6 i Amalecb diabolum typicc jignijicat. m folio 1^.36" amare nonpofsuwus nifiprtcognitum. p folio 115,2,2, ambitus terra eum magttudine ciuu tatis Dei non efl coparandus. 4 2,2,. z ambrofia fuauifsimus hominisfpirhua- liscibus 445- 1 Ambrofo Mediclanenji epijeopo quid contigerit infanti i6p.3 . Ammon non abbarenafed ab t.amojd efl mammona diftus 75^9 DEX Amor o* tintor ad omne reftcfauf ducunt 154.2.8 Amor o* thnor addut ad omne pec- catum 154*2,8 Amor reciprocus quando declaratur . folio 45 2 - 1 Amorfecundum Dionyfium quidfa folio 461,1 Amorisnaturalis fedes hmida clida. folio 48.10 Amoris ejfefta 7}-*6 Ananchitides imagines deorum euocat. folio 4x0.4 Anagogicus Jcnfu* (f diuinus quis . folio 327.13 Anaxgoras qui ab Anaximene dijei- plinam accepit^ quidfentiat 4. z Anaxgoras cceU cotemplator. 104.6" An perfnfits exteriores procedendum fxt, ut ad ipfum deueniamus terminii. folio 359.10 Anaxgoras quid per ummquodque in quolibet intellexirit m 35.1 Amxagorei quam de ideis babeantjn tentiam 190.4 Anaximander Laccd anfiadbuc proficiat uaria efl opinio 464. 3 MATE Angeli adminijbratorijfpmtus non tan tumDcifcdciiambominum. 3^3^ angeli dicu nturfpiritus 385.5 Angeli cF bommcs in muneribus con- ueniunt 35 1 - 1 angeli Scrapbini qui 457.3 angcli Dei miniflri quid opertur in ifto traBu. 1 7-7 Angeli bominumnegotU difponunu folio . 7"- x 3 angeli (yrenes di^i fecundam PUtonem fclio 444f rc 1 8 1 . t o angeli quibus incrementa uva, pfom- tadederunt 343-8 angeli non rragis rerutn creatores,quam agrcola fruciuum 43.5 angeli omnium infimi quinque modis w- feriora procurant 71. 1 3 angeli in no wm ordines diuifx 439*2* 4ge/if w/rtwiku* uocatis comifjumefl bellum in immundos ffiritus ff 4. 8 angelis Deus mandauit de te } non tantU in Cbriflo^fed in quocunque homine locumbabet 3 8 ff. 5 angelorutjvpdntusordo uirtus appella- tur 6*4.8 angelorum ordines ?Dionyfius cr I blicus , & nouitiores tbeologi ajfe- runt 41. 3 4n^e?rttm o/jciam^uod ^-T angelorum primi ordinis cutn primo coe- lo confonantia 55*1 angelorum motus qualis 350^ angelorum quilibet ordo quibus prafir deat^ad finem capais 5. fo^J.y angelorum ordines omnes ci tbrems co iunguntur Vr. anglica mentes bipartita 438.2, angelus propriusfequendus 3 43.9 angelum lapfum docet JEgyptiori fyle dor Trifnegiflus 46". 9 angelos babere corpora 4 1 1 .ff angelos efe nfoliifacra literafed f pbtlofopbi naturales docent. 113.32, angelos praefje rebu ; omnibus inferia- rus etiam infenfatis ex Qrigenit fententia 1 7 I 7 angelus nulla ignorantia, nccfragtlitatc carnis obuolutus prpria malina pec dvih peccato tfpiritafanciu.146.it Angelus minor qum homo 18 5.1 c iij INDEX Anima rii corporc tanqnam in fuforio uafe collada curfn collocata. 3 51,5 Anima in corpore inclujaforfita cr >- ficitur rfimulperficit 35*1.5 Anima cft in corpore ueluti forma per- ficiens ipfum corpus^inquiut Peripa- tcticiy; tbeologi 35M Anima animalis infanguineeius , inquit Mojes 105.9 Animalia a principio non fuiffe produ Ra uenenofa^ tnimica bumanoge^ neri.nift poft peccatum 377*7 Anima quidposjitin unoque membro, folio 5 4- T 5 Anima quamuis tota operetur^non ta- men fcundumfc totam, &fi nojit di uxfibilis 45. 1 5 Anima a rorpore fentnta uult, inteiligit, f:cundntn loca mouctur 54* 9 Anima in corporc collocata perficiendi CT expurgandigratia 591-6 Anima cjl quodawmodo omnia 350.1 Anima in fecuritate quiefcet quando- que 453-1- Anima  carne uicla grauitaiem corpo risinduet 411,16" Anima omnium rerum infegerit imagi- nem 103.5 Anima omnium rcrtfimilitudo. 303.5* Anima jecundum Veripateticos  prin- cipio eft tabula raja 355^ Anima quam naturam induat defeen- dcnsinbominem 158.5 Anima quoniam d Deo xmmediatc , iw- mcrtalis 13- IO Animanojlragaudet lumine 455-7 Anima fupremajntcllecluS) mensjux? portiojuperior dicitur 384.1 Anima quidfit 345 1 Anima forma ejl corporis , (ffubieci uirtutwn 345.1 Anima in corpore incluja, diffonaruiam pautar 35>5' 12 - Aniwa cr jpiritus diuerja in hotnine, iuxta Hrteorum cr Vlatonicorum fentertiamfunt 385.) Aniwa a d quem gradam intclligenu + Anima mundiquid 166.2, Anima nana in effeclibus , una in fe. folio* $4- ! 5 Anima quidfxt noncompertum ,fed ad* huc certavt , (ffub iudicelis eft folio 2.5.4 Anima efl immortalis , inquit Vythago- ras, cu illud unde auulfa e/t,immor- talcft 171.10 Anima Aurora comparatur 451.1. Anima omniu domina quomodo 451.1 Anima aqueaquid 148. " Anima a centro in quo femcl dcfixa> no potcfldiuelli 107.13 Anima uniuerfalis aliarwn omnium ra- tionesbabet 53-13 Anima moriens mundo foli deo uimt. folio 45 2 - 1 Anima nica cr multiplcx 50.5 M AT Anima unitatcm habet in ipfo mcUe&u* CT multitudincm ad inferiora ten- dem 9 o- 9 Anima unica,ad inferiora tendens diui- ditur 9 o 9 Anima quid fit uari  uariis definitur philofopbis 2-8.4 Anima rationalis mediu quoddam inter animaleinferius, 7* imum fupe- rius. 3 S^.z Anima quemodo corprea fit* 38 4.1 Anima forma imediata corporis. 384.1 Anima eft harmonia fuperior 350a Anima principium intelligendifcntiendi fjecundumloeummouendi 118.16* Anima btbit de gurgiteletheo quando, folio 355-^ Anima ignis tormentum non pateretur^ nifi aliquo modo ejjet corprea, folio 385.4 Anima in principio quomodo nuda jit aut apparcat, 3 55.6" Anima harmonia quadrifariam parti- ceps 5n.lL Anima ut Deum laudet primam purita tem habere debet 45   7 Anima no trtflatur } neq> gaudet.$8$.i Anima partibilis (f impartibilis . 50. 9 Animal difjolutoria natura h 3 8 6 . S Animalem uim inferiora fole ex^ ipiit folio 7^.10 Animales conditiones inhomine uiuere folio I0 bane texere, uel retexere dixe- rit 388.1 Animam bominis effe templum Dei Xi- jlus Vytbagoyicus dicebat. 12. 3. 3 3 Animar m tranjformavones 107.13 c itij INDEX Aniwidtn in corpore uertibiiem, ty men tem mutabilem cur Deus collocaue- rit ^ 351.5 Animas , angelos ? damenes , d trreo corpore fparatas> atberea babere corpora aliqui dicunt 411.16" animas humanas in bejlias tranfmigrent ncne 0 7i3 anima 1 inejfc lapidibus ex prifeorufin- temia 104.8 animas differre dica tbeologi Varficn ft* 350.2- animas nofiras infpharis collocari folio 54 ,J 4 animas omnes aqualcs an crearit opiftx folio 350.2, anima corruptibiles^ac mortales ex com muni conjenfu Peripateticorum , de grmio matria egrediuntur . folio J 5>5'*o anima autem intriktliuaanfmt morta- lesmei immortales, nec undueniant determinaritfed hrleorprinceps dubius de ea loquitur ata 155.10 anima cur tanta inaqualitate dijlribu- tafint 351.3 anima (f corporis quatenus naturalu difsidium nullum efl. 338.4 anima facilm curantur curaus corpo- ribus 335.5 anima potena trs 3 8 7.  anima regre jfus uaria opinio 3 3 7 . 1 anima natura in difficilimorum numero ponit Arifloteles Z8.4 anima numerifunteongenij 350.1 anima fedes primaria cor 118. 2. 6 anima confenfus cumfcipfa 34 5. ti anima pretium quod 173.10 anima primariafedes cor 50.4 anima temperametum quidfit 353.8 anima definitio ab Arjlotele 3 45.1 anima notia difficiUmafecundum Ari jlotelem 345 J anima fubftantia efl totumhabem par- tes 5 o - 5 anima confideratio cur caditfub pbyfi cam determinationem 35 o - 1 anima diffinitio 5   5 anima partitio ab efficiete caufa^o.? anima reditas in Deum quibus O* quot rebus efficitur 69.12. anima definitio AriJloLejfcftum potius qumejjhuiam q* origine dejeribit. folio 2,8.4 anima potena triplex 5 1. 1 anima nojlra fuperiorum participam. folio 53.13 anima diftantia ab alia 351,2. anima reditus in Deum triplex. 69*12, anima quam habcat opinionem Trijine- giflus 53*13 animi fordes non emanant a fuperiori- busfontibus 45.8 nimos alij immortales, ahj mortales^- lij reuolui in befiias y alij ncquaquam. folio 30.0* animas omnis inordinatus iujfu Domini fibi peena efl. 411.16* Animus niji diuinus fattitf Deum /  etiam exter- nos in arte dicendipertifsimos.15.10 Ante interdum aternitatjnterdum an- teriorem partem locijnterdumfupe- riorem t}.io Ant^oflfuit^ritfnal d diurna jub- flantiam tramft runtur 15.15 Ante cr pfl aflignari non poflunt fc- clufa mundi rttachina 15.15 Ante, peripdtetici anguflant ad partem temporisfigrificandum, quodnvjm perfacit 13.10 Antenmds Deddlus inuett 15.14 Anticbnjlo quce poteflas , o* quando committetur 455,3 A.itichrijfas qualis & quomodo regna redebeat 114.10 Anxkbnflusdb Itlia uenturus pradi- citur xi 4,1 6 Anticbrijlus quo exitio periturus . folio 114.16" Anticbnflus cr Antideus quomodo in- terpretdntur. 158.1 Antichriftiisbcerejidrcbd cxqud tribu orietur 315. 10 Antiquorum tbeologoru de anima Jcn- tentia 355. 6 Anftbencs populares Deos muitos, na turdlem unum effe dicit 4 , 1 Appelinem pro Apollinem cur antiqui dixerint 5 c. 5 Apes quomodo renouentur & renajean tur 4 oi.i Appetitu quonam in Deum ornes fen- dattt xsy. 4 Appet itus in rebus duplex 16 7 . 4 Apologecon pro udcinio 375.5 Apoilofupramundanus quis 346\i l Apollo cr JEJculapius medicinam am* plwunt i8. r4 RI^E. ApoUonius ducius ad Bracbmanas cle- pbantibuspharaotisrcgis Batlrtano rum 378.8 ApoUonius quid Ddmo indiuiduo comi tidixeritde elepbante d pucrodu- h 378.8 Apofloli qudre lingux dieli 44 8. 4 Apoplexia cduft. n fcecundiores bas inferiores redderct folio 137-12, aquis quibus renafcimur 138.12, dqua deficiwtt laji carmine fontis . folio 380.5 dqua tanquapediJSequa Lunamjequu tuf 71**14 dquafigurdexuigntibdfibu*, fdngit lisduodecim 54-*7 dqua fuperccclcflcs futit nfflu 135.11 aquafigurd kofdedtd - 83.32, aqua irifublimioribusqa 447^ rabes in fudtbeolog*a quid de dnge- ' Us 3ut inde Dami- . num recognojeeret 99.1 drbor uita ubi pldntdtd 103.4 drbores alia ucgetdbilcs,junt  arfco- res bumdnafunt etidm drbores dn- gelica , efl o* drbor illdjupremd [in gtddris i3*"7 drbor uita Hebrdic ezbdm^d efi dv lor uiurum & non uita 105.8 drbor uita qudre d principio probita fuit. 3l8,Ir drbor uita quando , f curfit uetitd* , folio  * quos MATE frucius proferat 445-4 Arboris uitafoli quafmt 445.4 Arca  Mofefabricata quid typfigni ficct 82,. 32, Arc4*Noc nonjinc myjlcrio cubitis m furata 4*7*J rcades Vana adcrabantjeumfolem ef fe exiflimantes 6. 5 Arcana fummi regis non propalanda. folio 3^7; r 5 Arcana diuina non exauditu uocaltp* cipiuntur 467 Arcam Noe delignis gopber, id efl cu- prefti 105.15 Arangdi regibus prafunt (? facris interjunt 439. 2, Arcbangelus uocem terribilem emittet quando 44-9-4 Arcbangelorum cum Mercrio conue- nientia 6 8. 11 ArchcfiUas nona academia inflitutor Homero quantumtribuit 48.10 Arcbita Tarentinus columbam igneam fecit, per aera uolitantem' $79-9 ArcbiteBi quatuor angulis confirmam tfdificia 51.13 Arcum pjagittam Scytbes louis ji- tiusinuenit ij?-i4 Arefcere bomines quid 143.18 Argentuqmd in facris fignificat. 431.1 Argentum Ericbtbonius reperit , ut alij Cacus j 9tl 4 Argentum quomodo ? quibusprodu- catur 52.14 Argentum uiuumfalinaliud metaU hm tranfautatur 75^9 Argumemm uerorum non apparenti-  348.13 Arrete abe ffe^lu 3 5 9. 10 fagumemim ab autboritate negatiuc RIJE. nilualct 48.11 arietem belHcum y qui olim equus, Bpens ad Troiam reperit 19. 1 4 aries uires habct in corpore 1 n.i 3 aries jex mefes btbernales lateri Jhitflro incumbxt >fd ab aquinoBio uerno t dextro ni,i8 aries ficut cfl caput & dux ouium , na efl caput fignorpm n 1.18 aries caput jignor um, y dux menftum^ unde conieclare poffumus Wartium primum anni menfcmfuijje . m.18. aries capiti praefl 1 1 1 .  7 ariftotelc carpi nemo dedignari debet^ qud ipfe iniufte exmios momorde- rit 2,1.17 ariftotelem mordicus tucri in demonftra tionibuA facinus borrendum 2. 2.. 1 7 ariftotelem Gr quamfin fi m l 9^9 ariftoteles in Varmenideto de uno quo- modo difputarit 46*1.1 ariftoteles uwtm ty uiginti amos Plati- nem audiuit t6,i 4riftotdesin lib.de pbyfico audita quid. f l0 . 5>5 . ariftoteles  Vlotinus anima ncquetri flarijxequegaudere dicunt 388.1 ariflotelesfolis mjiammation ratus et- rauit 4-n. ariftoteles noluit inuidia admittere ide- as,aut quiajuo progrejfui afenfibili- ND bus fattnon crat confoitu, aut quia UlicacodtmoniArifloUco Vlato non expltcduem 19 4- 9 Arijloteks demonjlrdone non utttur injuo progreffu na turali 1 1 . 1 7 Ari[loteks in lib. phyjicis omni pro- bat cx prtacceptts (f prafuppofi- tisabcofdttis i. 17 Arijloteks fenjibilibus tantum moueba tur.ut bruta duend ffeenoprafen- tibus.aut faltem proximis 19 4. 9 Arifoteks fenta Simonidis cckbrdt, qiidDeumfolum metdphyftcumaffe rcbdt n.8 Arijloteks minus  religione dbcrdt ,  Aucrrbocs 15.11 Arifoteks rcligionem buman mne menti dtuinitatetn tnbuit , nunc num dum effe Dcum dit , nunc alium quen dam prapcit mundofimc cinquit Francifcus theo- logusjnjeftatur *94*9 arijifuit pefimus metapbyficus.19 4 . 9 Arifiotcles in pby fieis nullius rei ( ipfo* met In elenebis authore) inuentorjed a maioribus omniu cpilator. 19^.9. Arifiotcles ueritate coaclus tantum cl cbes fibi arrogai 19 4. ^ Arifiotcles a diuino Jympofio recc/sit, ucrfatus in arguendi regulis t (?fn~ fibilibus 154*9 Ariji.wgratifiimus in doftijsimu&fan ciifsimu preceptor  Vlatone. zz. 1 7 Ariftoteles alicjuid nouutn cominijei o- luit uideri ut ait Adrajius. 88.5 Arifto. perfuafus eftepifiolio Vlato. na uigare inludtaf Aegyptu. 3.1. Arijl.impi zf iniuftmdgillrifuuy ue luti ingratus difcipul irridet .1^3.8 Arift.Varmenid) MelifsumDtmocri- tu^ytbagory^fuii diuin pracep tor VUton y criminatus e/f. z 1 . 1 7 Arifiotcles Vlatone irridet qui mundi genitum pafsimfatetur, tf inhb. de mundo Deum mundi opificem ajferit tf principemuniuerft 18.14 Aro.rixatornugacifsimus falso Var- menide de error e caluniam. 190.5 Arifiotcles Vcripateticorum princeps* utfingularis tf celebrior baberctur a Platone dijfenfit. 38.14 Arijloteles dubitat an Deusjit animas^ necne 4i2 , K1JE. Arijloteles Simonidis & Homeri tefU monio grauifsima pbiloJopbU loca confirmat 48.10 Arifto.quid defortuitis dicat. 3755. Arijl.de animalium natura. z 4.1 8 Arifl.uerbis cfiab ideis dcjctfcit, re ta men uelit nolit confentit 19^.7 Arijloteles in libro de ccclo tf mundo fabricatum ab opificc orbem confite- tur^quod in phy fieis negat*i$z.ca.j. Ariftoteles qud irriferit ideas y meritb  Ibcmifiio & Simplcio eius inter pre tibus refcllitur *94-9 Arifiotcles femper conatusjnquit Tfec- miftiuS) cH contradicere ad appa - rens. folio *94-9 Ariftoteles contigentiam probat. 17*14 Arifto. de Dei cognitione in prima pbi- lofopbia Chaldteos patres ueneratur eis cedens,qud ab oraculis accepe- rint qtke tradiderunt 194.9 Arifl. (2* Aiterrboisnibilintellexerunt de mundi fabrica T ^91^% Ariftoie. prifcommfintentias repreben dit^utjolusfpiens uideatur. zz.ij. Ariftoteles inpolitiis quid de foelicita- tedixerit 4.6 z.z Arijloteles multis inlocis pbyfiognomia dejcribit 101.4 Ariftoteles und anima^differere nopo- tuit *73.o Arijl.Alexad.Aueroi,Epicuro tfjimi libus aliqua doBrina faculalucenti- bus non credendum 10.8 aride orbisaternitateno crcdedu.9 8 Arifl. ratio cur miidusipfifit aternus* folio 13. II Ariftotclis error de orbis aternitate in aquiuocatione , arguendo ab imme- diato ad ultimam finem* 13. 11 d IND AriTiotdis errores,!? peripateticoru acideis errores 19 3 .8 Arifiotelis difyutauo de anima eSlin  s qiicedam numerorum dunorum. folio 3^4.1 Arjenicum fublimatu omnia metalla dc- ptoaurocorroditty cjumit.^\6A Articuli fidei omnes de Cbrifto relatio nembabent 2,81.1 Arttficium uiuit in mente drtificis.y.f. Amfcx formam inducit artificiale f pr Arttfex in operibusfuis deleciatur. folio i99* EX Arufpiees uel extipices qu uijis extis ttenturapr^dicebant. ^ 371.3. Afcenjus adfuperna dtfficilis 460 . 2  Afaamreperit Dedalus 15.14 Ajlatici cr Apbrtcani adbxretes fyur cifsimo Mabumetomal diuijerunt fyolia 3 l 8.i? Afina hominem nimalem injacris prbemus^alios ctiam bla- fybemare facit i.15 AuerrhosDeum mmitur dare nopo tuxffe permancntiamnifiinfcmine. folio ' I.13 Auerrhoes quid de ideis 150.4 Auerrhoes negat Deum mundi opificj zin libro de coelo Deifatetur crea torem 18.14 Auerrboes Arabs blaffcmus tnundum aliam habere difyofiuonem non pof- ? fearbitratur iz.io Auerrboes impius ccetxjempiternum i- lud quod catera cunSU amulari con tendunt itf\i3 Auerrboes Algazelem in philofophos ornnes bcllum direxijfe ait. 14.11. Auerrboes fuo interprete fido damna turfatuusq\ appellatur 14.11 Auerrhois anima maleuola in qu Dei fapientia intrare cotpfit. 14.11 Auerrhois argumenta puerilia , amli- quefuntfigmenta 14.11 Auerrhois de intelleftu upinio oppugna ta folio 357*7 Auerrhois doBrina prima fronte inco~ cujfa^ueriftmilis q$ utilis } ed uerius falfa } tmpia 14.11 Aues qua bAercurijfunt y tnufica ?Jb- nor* 1 4 A uri natura tyj>prictas qfxt. 416.1. Auri beneficia quajlmt 41 6\ 1 Auris Memoria Jacra ,fedalijVbcebo dicatam tradunt 110. 2,9 DEX Aurum ab*h m inuentore diftumexi jlimat Hippocrates 416.1 Aurum infacrisuita r/ diuinafiuefpi- ritalis 416.1 Aurum cbaritas injacris 416.1 Aurumomnium mctallcrum pretiofifr ftmum. folio. 416". concctttw. 1. Aitri unde dicatur 416.1 Aurum nullus deterit ufus 416'. 1 Aurum obrizumquodjapius igne pur- gatumfuh 416.1 Aurumjupernaciuitatisfmile uitro mu do.folio 416,1 Aurum quomodo er cx quibus gignt- tur 5 2 - I 4 Aurum^argentum  cater a metalla c nuc cffoditmtur y nidla tamen maior copia nunc 9 qum multis antficcu- lis 2.8 2,. 2,0 Aarw infacris quidjigmficet 431. r Autbores qui de lapidtbus traciartt folio 42,0.4 Autbores qui de metallis confiripfcrunt folio 52-14 Autbores quiideas admiferint.x^z.y Autboritatcsfacra firipturaqua re- furreflionem probant 40 4. 5 AZdzelprineepsquis 2, 39.1 5. Azywf*wscfit Dari- m rcx, Vtbolemau Mendcfius^ Me nader Epbcfuis , Kicolas Dama- fcenws.Abydenus hiftoricus, Ejlh s, Tbeodorus , Cborilus, Ezechielv* poeta , Demetrius bijloricus , He- cateits Abderita pbdojopbv,j y (ff 4- li] multi ba de Mojimiraculis (en- ferunt. '5.8 Beryllus qukfxt ureute infe gejlaut . folio 8o.t8 Beryllus la pis ingenium bonum praftat. folio 419-3 Bcryllumex aquagenitum 52-14 BetbLbem quomo interpretatur. 3 o 4. 6" Bigas prima iunxit natio Vbrygu.i9.14- Bbamjtu Balabaquid de futuro Mef fiab 186". 2, Btlbamftu Balabam propterquid i Bombyccs uermes quxfint 401.1 Bom terrena in canja fuerunt t ut Petri jucceffores a Cbrijlo degenerarem. folio 375- 8 Bona omnia corprea d lucefolisfufei- fimus 43 2 " 1 Bona  Deopr 'apara** 45.1 Bona terrena Petri juccejforus colla tabona cxlefhajd ejlpotcjhtemjk per omnem uirtutem inimici ademe- runu 375- 8 DEX Boniiniudicioquo igue conjUnd fmt. folio 410.14 F onitas uera qaquam exiftentia rerum omnium 4*5* Bonum in meliorefemper mclius e/, folio 16. ii Bonu uno diitaxat modo contingit.65 5 Bonu unumquodqs dicitur^quia defum* mo bono partipat quomodo intclli- gendum* 457*^ Bonum ueru tyfummii quidftt. 46*5.1 Bohmw omnegubernatufacil. 177*6 Bonumfupra otnneens 353-7 Bonum principium fff finis maior H om- nium ejl 3*5-4 Bor quid fignificct 140.15 Bos Aegyptius quid 187.2, Byfsimm iujlijicationcsfanttorufunt. folio 385-3 Brschia loui magno jacramento fuppo nunt ' 117.2,4 Bracbium Dei>eius uirtus qua mixabilia patrauit 385.x Bracbmana (f Academia diuinam do Atinam olfacientens quidfenjerint de bac ptria X73.10 Bracbman* apud Indos ( qui o* ludai uocamur)ante Cr cecos pbilofopba- ti folio 3-i Britannicum tnaremargaritasprofert. folio 5X.1 Brauiu ' fr. 333- 2 - i Caballijlarum mos 38^8 c#tera animalianon 2,3*17 Camelas grauida menjet duodccimge- rit **i**9 Cncer porta defcejus flellifcru 3^7. 7 Cncer Luna domictlium (? tanquam peftutcoi 111.18 Cncer in pei\ws domimtur. 111.17 Cancricauft 116.13 CamV maior in 6 \uel j.gradu CancrL folio 8t i Canis minorin 17. gradu Cacru 81.31 Gutonia regafari ^ wi, CF  tutes 465*11 Capilli NazareorutiHpii 405^1 1 Cdtpifii co^/wroiw & opera fcoro/ro ftgnifieantinfacrk 405,15 RLinuirtu- tu prima agit 6.5 Caufa prima in omne producdum cx- tenditur , ? idfibi unit ad libitum. folio $99-17 Caufa prima tfl agens^fecundum ab ip fkmct de terminatam uirtutcm,(? no fecunda omnimodauirtutem.599.17 Caufa prima non culpandafecundaria. folio 4C 9 Caufasin umbus tantum cr qualitati- bus corporum inferior um aliqui pbi- lofopbifirutati 49-11 Caufa fecundaria anglica 94.14 Caufa omnum rerum quatuor 96. 17 Celocem Kbodij inuenerunt 15.14 Cenferinus^oumne an auis prior fue- ritad Qjuntum Metcllumquarit. folio 17- x 4 Cenjorinus 9 ?liniusjirdtojlbcne$ diflan tias ccclorafiignatcSyColligunt ter- ra circui ejfei^ 2, o o oftadio- rum 178.16" Cemaurusfemoribus medetur. 111.17. Centria exterus defidecommendatur. folio 35-f Ceres terra feracis, ^ plana Dea. folio 380.13 Cerua & capreainferipturis quid. folio ' 430-1 Cetegrndiainbibliis bataninim aliqui interpretatifunt dracones^utUlud pfalmi ultimi . Dracones f onmes . yfii ^9 Cbalcidius,& Macrobius tradunt in 7 quoq\ anno mutaones feri in bomi- nefolio I75* 11 Cbaldai bommem effe dijfolutoria na- tura animal 386.8 Cbalcidijfolutio de mundiuita. 2,02,-1. Cbalcidius moriens quid filio referat. folio i^.3 Cbaw.caloremfignificat 150,15 Cbam non makdilu* Noefcd Cba- naban 154^8 Cbamaleontis iecurfummis tegulis exit ft4,imbrcso>tonitrua excitat.^o.i Cbaritas fi perfetta cfl foras expellit timorem 1x9.4 Cbaritas (f aurum in^muhis conucnit. folio 4 x - r Chantasfidei prafertur 2.60.11 Cbaritas fundamentum & radix uirtu- tum in quo conuenire debent. 3 47. 12, Cbaritas ejl uirium Q 1 uirtutum decor. folio 4 l6 * 1 CbaritatemSaluatorpracipu commc dauit 347- ir - Cbaritatis officium 32,1.x! hajlubim filius Mizraim>qui d&us eflAcgyptus i6z.$G Cbedem Hebraupatrem figficat. folio io6\n Cbermel quis uermis 409.1%. Capilliycogitationes bominum. 40$.ix. Cbermel uermis cfl undfit purpura. folio $88. z Cbiromamici quicx lineis manuu$ua*> MAT cunque illisfont ucntura prognofli- cantur 373*3 Cbcrub,opus pbrygxum aut ficlum dici tur 5 r - i Cherub , ut placet Abraha  Benazra efl.phra y uel imago cuiufyfQrmce fepar$t& 5^-2 Cberubicis mentibus fyecies idcarum incffepiZlas 57.2, Cherubinitanquamcaufc fecundaria. flio 57.2. Cberubini formas o* ics fhjcipiunt. folio 459*1 Cherbini oftaui coeli minijlri. 57.2, Cberubini cum fiellato ccelo jymbolum babent 50.1 Cheiubinusfcietia idealis dici pt. 58.3 Cherubinus increatus 58.5 Ch&romatiprobat uir iufiiflimus lob. folio 101.4 Cbiron herbaria medicamenta inuenit. folio 18.14 Cbiron Saturni tyVbilcrtffilius.iS.i^ Cbordam quintam mujicis inuenit Cbo rebus rex Lyddorum 9 6 .16 Cbordajxt HyagnisVhryx.96.16. CbordamJcptimTerpandcr Lesbius excogitauit $6.16 Cbordam ociauam Lycaon addidit. folio $6.16 Cbordam nona ?ropkr4Jlu4 Veriotcs ad concentum 9. fyberarum. 96, 16 Cbordam decimam Efthiacu* Colopho nitts 9 s.6 Cbordam undecimam Timotheus Mi/e fius 9 s.i6 Cbordas uerofemitonioru cateri d Ti- motbeo ufque ad decimam quintam pretraxerunt 96.16 Chorus injeripturs quid 450.7 ER UE. Cbrifmatquo prophctx ungebatur quid folio 558.9 Chrifli figura in lona uaticiniis cpro- batur 2,91.10 Chrifli doxhina quid cu ueritate legis. Chrifli uirtus iuflificans non minor fait qumpeccatum hd quiaonsnes reges & facerdotes a Chriflofunt injiituti 145.10 Chrifliani nomine tantumycacodcemonis Ariflotelisaffccltfiquomodo errent t ctiam contra fui Dei Ariflotclisjin- temiam *238 Cbrijlianis,gttilibus etiam angeli pra- fuerimt 170.7 IND Cbriflidnitemporis nojlri Deum ncn co gnofcunt 343-8 Cbriflianis non conceclitur* 4 41. 1 Cbriflianis filum nomen rcflttw, Cbri jliana pietdte dbicfta. 133*8 Chriflianos iam Cbriflus minime agno- fcit^propter impietatem & infxdelitd tem i33- 8 Cbriflofolicompctit nomcn quddrihte- rum 198.2, Qbnflo regimen nniuerji  patre com- mijjum 32-5.2-4 Cbriflofacerdotalia curitla debentur. folio 110,3 Cbriflum fubieSlum totius tbeologia af ferunt nonnulli. 181.1 Cbriflum qualiter bahemus cx facra feriptura prafigurat fonte* 191.5 Cbriflum ueflitum podre quidjignifi- cet 179*1 Cbriflum primi Pbccnices fufieperunt. folio 3*4*7 Cbriflum quare mundus non cognouiu folio 2-94- 11 Cbriflum ejje ueru dominum uaiiciniis Mojaicis pranunatum z$6. 1 Cbrlu afcendijje in currum traftum  quatuor equis albis quidfxgmflct folio 455.3 Cbriflus in bac uitafemper oblehtus eflinmedio 330,2.5 Cbriflus fuit optimus mediator. 331.6". Cbriflus tandem omnes trahendos tra~ bet 115.19 Cbriflus aqud diluens 355.5 Cbriflus ecclefice caput 3 * 4 -2- 4 Cbriflus ornnia nouitetiam minutifsi- ma folio 314,14 Cbriflu* rft uera arber in medto para- difi collocata 318.1 EX Cbriflus fyonfa non uuUconiunginiJi ipfaometur 43 o- 1 Cbriflus fipiena projicicbdt non ap- parentia 4^5.3 Cbriflus inpdfsionefid maximbclld* uit 455.$ Cbriflus iriumpbare ccepit in refurre* ftione 455-3 Cbrijlus cur non dicatur regndre in do mo Abraba cumipfi fatia fuerit rc promijsio *>99^ Cbriflus ius hfn omnia fkcrx tejlatur lite RIJE. Tit folio 18 4. 4 Cbrijius artificialiunominafi multa ucndicauit 2.85.5 Cbriftus domus magna dich 7,85.5 Cbriftus ojiium d icitur. coern Cbrijius arcusfotderis. codem Chriftus panisjubaHus. codem Cbrijius Htnum codem Chrijtus uejiimentum eoden uitauerb ty dohina Ariftotelem (cacodamonem uocatum ) amulan- tur folio zi .17 Cbriftus ucrum caput influitu omnia membra. 281.19 Cbrijius quomodo  terra cxaltatus. folio 207.11 Cbrijius quomodo triplicem bejiia de- bellauit 210*14 Cbrijius qui pafeit nos inftruiu 271.8. Cbriftus quomodo omnia nouit. 184 Cbrijius neque parsjieque totum, er ta, men eji pars ? iotum. 284.3 Cbriftus exdtatus qualiter omnia tra- xcrit 207.12, Cbrijius eji gr a num 284.4 Cbrtftus eft arbor 284. 4 Cbrijius eft lpis 284.4 Cbriftus eji aurutn codem Cbrijius eji argentum codem Cbriftus eft leo. codem Cbriftus eft uitulus codem IND Cbriftf / efl affius codcm Chrisluscfl aquila codein Cbrlws efl foi 2-85.4 Cbriflus Luna dicitur codcm Cbrilusoricnscfl codcm Cbriflus cfl omnis planeta codcm Cbriflus mons dicitur codcm Cbriflus diftus cfl angdus codcm CbriTtusdicluseflens codcm Cbriflus folVlatone codcm Cbriflus cnsfupcrfubflantiale. codcm Cbriflus autbor & datar fldeu z 8 3 . 1 Cbriflus nonfolumfidcijcd cuntlarum rcrum caufa^ omnia diuinitatc replet folio %%$.% CbriSlusflmul cum patre omnia replet. folio **9l>i> Cbriflus curfueritfacerdos iurciuran do. ii9 .8 Cbriflus populos fubiccit , quod Mofes ficerenequiuit 455-3 Cbriflus unftione fanftijpiritus doce- batfuos zy6.it Cbriflus uerus pbarifeus 4oz,z Cbriflus omnia per fe^c trafturus . folio H45fam. folio z 77* ! 3 Cbriflus quomodo iur durando focer- dosfuerit inflitutus *-i>9*9 Cbriflus cflfumma ueritasjux ones il- luminans * oxa colh1flrans.z47.z1 Cbriilusflbi acndicatpr imitias, zio.3 MAT Cbriftus c$l ueritas 2 48. 2 Cbriftus ejl prinpium, medium>o>fi- nis 2^8.2 Cbriftus legis ueritas 248. 3. Cbrijius ccelejia fundamentem. 125.5 Cbrijius angu ] aris lpis. 125.5 Cbriftus lpis pofttus incaput nguli. folio I2 *.9'5 ChriSlus petra quam percujsit Mofes in dcjrto>und fluxerunt aqu co- piofe 125.5 Cbrislus anno tertio rezni Hcrodis A- fcalonita natus 257.1 Cbrijius neminembaptizauit nifi loan- nem.  16 6. 2 Cferj/lw quiddocucrit de negotio bomi nis 272.10 Cfcrj/liw /egew perfecit 251.5 Cbrijius quibus locispracinitur uentu- rus 245.3 Cbriftus quomodo uerus agnus. % 3 5 .  3 . C&nfhtf {y/z nobis eondonauerit de- licia, , mbdominus uult nos bene ope- rari 255.12, Cbriftus uoluntari nus iniquitatum no ftrarumfujcepit 254. u Cbriftus difeipulis Emzseuntibus quid referauit 458.1 Cbrijhsin dextet4m nauigijrete mini curujferit i 9t  Cbriftus melior jacerdos quam Aaro yfacer dotes legales 131,11 Cbrijius iregit,  gubernat totum cor- pus myjhcu & mundann^z^ 24. Cbrijius ino. quod Deus,cominet om- nia uirtuteun eo cp bomo>conet\ea~ dewi omnia in eundem exceli entifsima nota. 155*17 Cbriftus nospatreorare docuit.466.1 Cbriftus aduocatus nofter. ^66.1 Cbriftus uera boftia, $ fscrificium cr oblatio 233.12, Cbriftus qua ueritate docuerit de cre dendis *57-* Cbriftus nos regeneras, quomodo pater uerus fnniu noftrcffec\us.z6^ 2 Cbrift. draconis caput ctriait. 2 8 o .1 8 Cbriftus quam curam babeatde nobis. folio 281.2,0 Cbriftus uerejabbatum 176.12, Cbrijius quibus tbefauris nos ditet . folio ZJ6.IL Cbriftus docuit rbetoricen atque ora~> tionisuim *nunc braebium  nunc illud Deu effe kariat.^.i Clearcbus Vcripatcticus quid fentiat de Mofaica doftrina. 3 ludaisbac defumpferunt.1.1. Clima quinta Mercu.afcribitur.So, 29 Clauem reperit Dedalus. 19 .1 4 Cocodrilo mandbula fuperior tnobilis, inferior immobilis } c-33 Ccdejlia p orienta naturalia effe ajfeu rantmuki 375-5 Cceleflia numero nojlro terminari jic- queunt 42-7-3 Ccdeflis conccntus nonfnfufed intellc-  percipitur i n 8 . 16 Qcdifupramundam quatuor plagquod Ari- (ioteles non admittit 3 45. 10 C tinum 434-4 Color c. 7 Compojha unam tantum babent faciL folio 58.3 Compofxto omni quatuor inejfc elemen ta folio 5 2 " I + Copofxtu omne dum refoluitur , in qua- tuor dementa refoluitur. 5 9. 3 Goncentus fuauifsimi ? paufa rctc non fuiffe fcif fum 9 cum tantif tot ejfentpifces quidfignet 169.6. Concionatoris uirtus o* offeium cba~ ritate exbibitum- Deo imante forma tur f roboratur . 169.6 Concrdia benedilionum,quas dedit labacob adfiliosfuos duodecim cum duedenis populis, quibus pr adia- runt duodecim Apoftolt , fecundum ordinem Jignorum , quibus refpon- dent.folio 311.14 Concrdia in fupramundano tbala - mo beatitudinis caufafecundum Au- guflinum. 499-5 Concrdia mentis principi placet . folio 499 5 Concrdia benediclionis data lebuda cum populo direclo figno ipfi cor- refyondente 3*4*7 Concupifcentia mundialis quo uinogen tespotauerit 443 * MAT concrdia duorum quidftt Origeneau thore 38r.i1 cncotdU trium quid codcm autbtire. folio codcm concrdia bcnediBionum \fsacar * y Zabuloncumpopulis eorumprofecu tio "'; 3 r 3'^ff contordia corporis cum anima und . * folio 460*2, concrdia generalis bominis cum mundo maiori sp concrdia rer um inordinatarum cr fie cum utriufque mtndi 111.31 concupifeentiafidem bibet infanguine. folio 2,80.17 concupifccntiaparitpeccatnmficonce- ferit 377.7 concupijeenti uirxu bilis atracjl con- traria 48.10 concupifeentis uirtus bumida (? cali- dafedes 48.10 Concupijcibilis in bepate y lumbis. folio. IIO.I^ confefsio y pulebritudo in conjpetlu eius.melius^elebritas uel ornatus 9 &c decor in confyeftit 181.11 confcfsio ty pukbritudo in confyeclx eius i8i.ii conjiare port\o ad tru cumfefquio^iaua 10 1.3 Corporum jujcido) um qua mutao I>EX futura ,;. 407.5 Corpus giorificatumfine locx circujcrip . *;owc 47'S Corpus myflicum Jptuaginta uorum , eleciorumcorpori noflro compara- tur. 32-3-2-3 Corpus templum anima, ipfa autem fe- des Dei ' 141.1$ Corpus bumanum in longhudine trecen torum, 1 latitudinc quinquaginta^ trigintaminutorum altnudinc. 103. Corpus glorificatumqualcfiiturumjk folio 408.ro Corpus tcmpertur corroboraturquc C7* conjequenter totus homo ccelefli fauore 341-8 Compus nojlrumtcrtium inftrumcntunt cjl harmonia 447* ** Corpus inter membra f diuina confo nantiambabet 44 8 -3 Corpusyfi anima naturam induertt , Platonicistejhbus folio 402,.! Corpus non minu* conuenit Deo ueftito quamnudo 385.3 Correfpondcntia cumplanetis o* oc&a- uocoeio 113. 15. Coruus egrediens egrediebatur ty re- uertebatur , e? non ut habet aditio,  nonreuertcbatur 378.8 Coruus b arca egrefsus magnum my- fleriumindicdt 37^.8 Coruus infcripturls quid 451.1 Cotta Ciccronis de Diis differcntesfug gillat 3.1 crpula ciborum corporaliu dammtur^ fpiritualium uer laudatur. 4.46. 5. cratippusfummis Peripateticispar quid deuabus 372-3 MATE Creatd circuli gyrum qucnddm cffici- unt.foliQ 100,1 Ctcs omnibus retkd legefcrudtd poti ripojfumus 5^9J Creatura omnix m mhilumfluit , cr j - jlcntdturdiuino turbo i9S- l  CredtwaqMCunque quanto perfecli- or janto mdgis opificcm amulari to- tendit. i medicinam abeiiangelio 2-55.8 cuhuram arborum Eumolpus Athenien fisreperit 19 14 QunBa numero.pdere (f menfura co- flat. 55 16" cumeulus duodecies  anno pariu 1 1 3 . 1 9 cua Platoni numero figur is y foliais. folio 55-N5" KlJE. cupido duplex 344 to cur de duobus fratribus lacoo dilettus, Efau ucrb dio babitus 353.5 cur non ocsfujlentcntur dDeo.zce .10 cur fenarius fabricx numerus & fepti- mus requieifit add\us 35-"- curdmquambabeat Chriftus de nobis* folio 181.2.0 currus quo reuebimur adDeum^quibus ducitur 169.6* cymbam Vhcenices repererunt* 19.14 cy lades injuhe ubi S 1 ^ 1 ^ cymbdldquid 45 o * 7 D j^AEmon malns,mendax efl Q? obli- LJ quusfoiw 3 86". 7. Damonesfunt animalia acria cr ignea folio 411.16" Dxmones inter dum pro ftnttis intclU- gentiis j95* j 3 Damones qu legis Mojaica & figurauce. folio 2,35.15 Dauid Vates effehs 35^.6" Dauid a Hieronymo nuc Vindarus^ nuc Alcem, nuc Vlaccus uocatus>eo quA diuerjis metrisprocedat. 180.19 Dauid cones jtrfos etia inermis pereuf- fit- 377-7 Dauid multa perpeffut typus fuit Cbri fiipaticmis 2-35^15 Dauid harmonicam mujam non uolupta tefedfideli amore dilexit 446M Dauidica bac authoritas : Conflitues eos &cadquosrefertur 311. 14 Derem nulla natiojpgreffa, nifi iterum refumpta unitdte 50.13 Decima qua ratione Deo offerdntur. folio 84.33 Decimum ccelum non admittit autbor. folio 43.^ Decimum ccelum immobile nihil babei co fine cum cateris 43.6" Dedalus ita arte nexuit alas } ut uolaue DeduZlio in aterv.is d pojfe ad cjfe^ua- /cr, inquiunt Peripatctici 11.10 Dei cditio Jegregandd a noflra. 19, 15 Difccreta injacris eloquiis traduntur. EX folio . ; ^^555*9 Dei prafentia ad quam multa f necef- farid '"* 82,. 32, Dei fedes ccelum 8^ . 3 2 - Dei ftmuldcrum creatacuncla gerutiti fed diuerjis mdis 6*8.11 Dei intelletkus ab obiecko proisBo non fumit cognitionem S5.4.18 Dei imago ubi^aut in quoeonfifidt in bo mine, a nemxneadhuc ecldratmi folio 387-1 Dei intelleclus fimplex &Cpcrfeftw3 ait Arijlotelcs 24 18 Deifolius e/ miracula facere. 179*9* Dei opus per feZlifsimumb orno, 57. 17 Dei clementice nominajeptem *. 8 7 . 6" Dei membra uelut humana infacris ex- preffajnultiplices Deifunt uirtutes* folio 388. & 389.2. Dei fimulacruinfcriora omma profux uirili tenere conantur. 16M3 Dei no mina celebrioraferme omnia inci piuntur db Alepb 98.18. Dei imago bumants exprimi non poteft. folio 388.2, Dei folias fubietlum creare 9. 8 Dei Hebrcea nomina i%6.6 Dei opus ultimumfuit bomo. 3^4.2, Dei arcana intelcftu tantum percipi- mus 344.10 Dei opusjn Deum credere. 2,58.11 Dei fedes ml nifi terra, pontus, xj acr, &c ccelum (f uirtus 37 .12, Dei in cognitionem quomodo deuenire poffumus 5.4 Deitas in Cbrifio quomodo 189.3 Deleftatio opus pficit  uencre.116.1}. Deleclatio fuautfsima ex concrdia col lo quentiumfentitur 449 5 Dclos infida uli 313-16" MAT Delpbinigregatim cur fintes, ac crebris , Jalnbus micantes, tempeflatcm pratqucVbathontis figmentum und 3 .1. Deumqui putant tempus exquirere in agendo ab Auguflino ridetur. 33.10 Deum non operari infinita nirtute opi- natur impius Arabs Auerrb. 33.10 Deum omnium opificem ex Jenftbilibus deprebendipotcfl z8z.i Detim unam tantumproduxijfe intelli- gentiam ajjernnt mul 41. 5 Deum nemo nouit unquam 164. z Deum cjjenullus nonfatetur 5.3 Deum nccefjariam habere conexionem cum inferioribus exijhmant philofo- phi folio zi.16 Deumejje ueramfybaram qua irmuat folio 167.3 Deum Varrem Webrxi coronamjupe- ricrem appellant 97 - x % Deu oraonibus tffacrijicijs uenerarx IND ingenitum hominUbus^ inquit, Auer- rhocs 20.16" Deujd ejl de Deo loquijine luminc di- urno illujbrame non pojje 4 . 2 Deumirafe^poenitere^ dolcre concupu fcere,{$ buiujmodi.quomodo imclli geda.no cnitn irajeitur Deus. 388.1. Deumproferre jinc luminc uctuit Py- xbagoras 74- J 7 Deumfabricajfe tnundum ajferunt He br#i$rimo cuidem in mente Jnjcun do explicauit in prprias formas, folio .98.18 Deus non effet jimplicifsimus Ji cum in- feriorxbus necejfariam baberet cou- nexionem. 21.16" Deus omnium rerum babet infe idolum folio 438.5 Deus (iquid prxcxquircret in crean- do,priorcm Dcumpraexigeret i (f Jic primo omniu aliquod pntts, quod eflabjurdum iz.$ Deus aquifsima lance eos quijunt pr* uarica dimifxt in nos bojles , 566.$ Deus quomyjlerio princeps exercitu dicatur. 8^.7 Deusfi; id ejl quiafuperioribus perma nentiam dare potuit^ergo jr inferio ribas contra allatrantem cantm Aucr rbom. 1M3 Deus nonimpotens in inferioribus fuit, qui tam potens fuit infupremis.i6.i$ Deusfefe conjlituit exeplar rerumfa- ciendarum, contra cacodtemonis A- rijlotlis fentenam. 19 4.^ Deus fentio laudandws^ quomodo intel ligidebeat 45-7, Deus ejl , ex cuius ore non cgrcdicntnr bona^neque mala 143.18. Deusfenfibusnojiris nonfubiicitur. EX folio '344- 10 Deus mar excefum^ pelagus infini- ta fubftanti* 138.12, Dum ejl omnia quafunt>&: omnia qu* nonjunt 166.2, Deus quid f\t (ffi intelligere non pofsi- ttitf, Deumtam ejje oraculisjratio- ne (f confenfu edocemur. 5 . 3 Deus conclufu omnia in incredulitate. folio. 353'f Deus omnia in nus operatur. 460.2, Deus pater uelutiingcnerationcfilij no exegk matrem, ita nccfiliut in rege- neratione bominum exigit rnatrem. follO 2.66*2* Deus ante mundi genitura otio non tor- pebat is* 12 ' Deusfolus metapbyficus 357-7 Deus impeccabilis & immutabilis ejl . folio i9* modo mos fublimis I 34-9 Deus omnium fceeunditatumplcnifsimusy inquit Ter maximus 15.12. Deus &ji omnia per uerbufaftd junt^ multa tamen per minilros* 58.3 Deus omnia Cbrijlo fubieclt i$6.u Deus cur omnia creaueritfubieZla na* tura uertibili itf-9 MATE Deusjlagitia bominumpcrangehs ma- ios puniu ili*7 Deus eftfybara cuius centrum eft uhi- que. 4 o - 2 - Deu* (peculum ejl in quo refulgent om- nia. 2,3.17 Deus primum agens @* primus forma- rumdator i5>5- 10 Deus omnium primus & optimus> cate- ra ipfnnferiora (? mmijlrana . folio 16.13 Deus omnium raum,f numerorum fcecunditate plcms 6 5 Deus cur Panpctis dtus. 6. 5. Deus pater ejl caufa a quajiliusjn qua fpiritusfan?lus,per quam. 406.7 Deus reddet unicuiquefecundum opera fua 163.14 Deus ejl abfolutp bonii 3 parcipao- nc tamealiquis bnus dicitur. 465.1. Deus omma complet jlatu & mtafoa- uifsima 163,1 Deus bominem nonfolo iujju >fed pro- priis manibus plajmajje dicitur. $$.1 Deusfilium duplici uocabulo interpeU lau 457 Deus cumfit' maxim unusjnuhis tamen nominbus uocatur^ut eius multa pro- prietates exprimamur. 1 8 6, 6 Deus quomodo reuerendus 5 . 3 Deus uerabfcodituSyty pats.} 99.16 Deusfolus extra produza. 11 6.1 Deus multa potefl ^quce nos intelligere nonualemus 592*6  Deus uolmt Chrijlum pau , quomodo inteltigendum, 3 o 5 . 7 Deus injhumentis non eguit quifolo iuf fu peragit omma 1 5 . 1 z, Deus e(l fpirhus igneus intclleftualisy non babens formam , fed transfor- mans inje qu ut omnesjentirent mifericordiam. folio *5M Deus bocfolo priuatur> qudgenita in- genitaf acere non potuerit. Deus ta quam primaz? uniuerjlis cau fx infuendo ad malu liect conueniat^ non cooperatur tamen 4 6, 9 Deusjecundum ?aulum ignis e^.411.5 Deus (ecundum Vlutarcbumfpiritus ejl folio 411 5 Deus non fine myfterio legcmMofiin rubo igneo tradidii 4 2 - I *S Deusfummu* moderator qum oceulra fcpic tia multa mala pmhtat. 156.2. Deus contraria contrariis oppojuit^ ex quibus harmonia quatdam fuauifsi- warefultat 1565 Deus tjl quifacit bonum, (? creat ma~ lum : qui facit lucem & creat tene- INDEX br as t4J.iS Deus in bomine diuerfitatem ttoluit in* effe 19i>t Deusnec definirijiec diuidi.ncc compa- ni potcjljd quodjuit in canja ut pe- ripatecorum nemo nouerit Deimu folio i6^l Deus, inquit Varmenides , ipfefohts om niaexi(lit 166.2, Deus ejl omnia eminenter 16.13 Deus pater omnium cr caput 16^1. Deus primo , pojlea Cbriflus qualitcr ditusfit pater omnium. 2^5.1 Deusfonseft. *39- x 5 Deusliber  pafsicnibus otmino. 388.1 Deus trinm f. indiuifus operatur ad extra 4 r -3 Deus formamtbominem de limo terra, legedumJ)ominetnpuluerem. 2*39.15 Deus Abrabam in feripturis curdica- tur 45 6*- 4 Deusfanguine animalium fofo uifus ejl deleBari in ueteri lege 138.15. Deus totus ubique non per partes diui- fus i0 3-4 Deus loquutus fanclis patribus femper perangelos 380.  Deus feceunditate utriufquejexus mu:ii tus fons omnium fcecunditatum.i-j.i} Deus femper d intra producit : ad ex- tra antempro libito uolutatis.iy.is. Deus ignis uoransycomedens (? confu- mensefl 391.5 Deus accerfxuit angeloruM confortium cum rearet hominem 5/ 9 . e Deus femper mngitur nobis per rclatio- nes j creator , reclor , gubernator  C?c* 97 - l $ Deusignis cowcdcnsejlytynon ceufu- mens } ut babei mendofa tradutlw. folio 411.14 Deus neceffarib no dgit adextra.zo,i6 Deus per angelum Mo/ & exteris pa+ tribusloquutus 85. 6" Deus omnia nico aclu intclligiL 3 8 8. r Deus cur vutqualesfecit animas qu^re reabfurdumeft 35 I -5 Deus circulus quidam 388.1 Deus ante mundum atermtate & ordi ne quodam,ut matria ante formam. folio i3-* Deus omniu finis , cuius gratia ut amati %f defideramouentur omnia.i6.ii Deus foelixfine aliquo bono exteriore. folio i7* x 4 Deus quid ante orbem creatumfacereu folio 19 l S Deusjummus odortbus^faporibus no deleftatuYj nec cibis pafcitur.2.1%.1% Deus ccehtm & xertam implet 1^5. 2, Deus unus ejl per identitatemjtteror unnmquodque per diucrftatem un dicunt 85.8 Deusjimpliciftimus nullaadmittit unto- nem } & mixtionem. 199 .17 Deus filius afia uita , cr fpient i9.iifdUpfdnJiapente,diatef farcn, & didpdfon firma cum diapc te unde nfuhent 50.13 Didpdfon qua proportione fiat. 8\ 3 Didpdfon Gencfi ? nuptiis decommo- dum dfjerit Pytbdgora s 35,11 Didpafonicd, diapenticd, didtejfaroni- ca } uel didtonicd harmonia ex udriis uocibus confurgit 2, 7. 2, Didpente qud proportione fidt 8 6". 3 Diatcjfdron qua proportione fiat. 8 6\ 3 Diatonicum quxbus conjlct 88. 5 Dice Tbcmidisfilid 5 r .11 Dicearcbus Venpdtaicus quid de diui ndone 3 7 3 '4 Duiymus Yjrdchmdnarum rex inquit, No fumushuius mundiincoU,fed dduaut 2173.10 Dicstrcs quiprcccejferum diem quarru in quo credtus crediturfol.quornodo EKIJE. intellwantur 3?. 10 Dics ab initio uniufcuiujque conflituti. f oli  JlT.15 Dtefisquidfit gg.j Dijferrntid regis ueri ? regis tyran- nifc'Q Clc Diffcrvntitt inter fuprems cr inferio- res intclligentias 55 1 Difijerentix rerutn prpria nobis junt occulttf *7 Digami quidem ddfacerdotiu uo ddmit tuntur,nifia pontfice Romano di- j}evfati, Meretriccs ucro & cvudi pafsim ufjue ad pomificium, facer dobus ddmixtiMur zt6.C Digiti funt fib tutelaMincrUit.no. 2,5 Dif ppShmur ndices in xodo 6T. 6 Dij qum diuerji apud dtuerfas ndtio- nes folio io8rj Dij duo ficfem.-]iLC dccidcrait. 8.(T Dirnenho w.iis lolv.m trirfex 8.i Dtmenji: fetj?r}.i m corpore tripltci augmenn cu:ijnwdturjripiicyuc in~ tcrjecdtxoncjrcilo anmlo 40,2, Diu Hebrxi qnii uccet 13^.10 Diodorus A>benienfi$ Afia qt Europa cur perluftrduit prop uniuerfdtn di ligenter .1 Digenes Bdbylonius qd de Diis. 5. 2, Diomcdi Syrdcufano vara cotigrunt. filio 574*4 Dtonyfii matri in tero gerenti quid ui- fim fitem 169.iT Dionyfw Areopdgita dreand myfleria a quo credita 55.1 Dicnyfius ueneratus cjl Hierotheifen - temiam de 1 I S V 28+, 3 Dion, in fito de di unis ncbns qd. 1 7 1. 8 Dionyjlus injuo de myjiicd theohgid li br o quid. 271.8 Dionyftits in libro de diuinis nomimbus quid de Deofentiat 191. f Dionyfius quid de gdis refierdt infito dekierarchia hbro *7^7 Diony^ynomina Dei collcgit. i86*. C Difcipuli feptuagintdduo quid innudnt, quos pnnceps nofier I E S V S in f IN Euangelio ckgijfe dicitur. 313.13 Difcipnli Cbrifit aliqui obfcurati. folio ^ 357- 8 DifcipuliCbrifli curpotius a Spiritufan clo,quam a Chrijlo doccndieranu folio 385-4 Difci^ina Cbrijliana non humano ufur paturfaflu 15 - 1 3 Dijciphna Cbrijli claritate pcrfufa e/, ? ab omnifajlubumano abborret. folio I5-/3 Difaplina Cbri(lifapietes buius orbisfi bi zffuis uirbus cofidentes irridet. folio X5J3 Difciplina Cbrifti doftores (ffapictes fibi ip/ir, irridet 1 5 . 1 3  Difiretio fcom' ej* nwlin fit perfnfas exteriores 560.11 D/Jiitand/ latt capu poflcris rcliquit, y uiam\lrauit Petrus Lombardas. folio ^ 33. 5>- Differendi duplex progreffus. 113.19- DijSimiks uoces non difjonamiamjcd concentumfdciunt. 17. 1 D//Jbii8j5 Documentam qnintum unio eumDeo* folio 3>M Dogmatizes noui qui 259. ix Vooy fit ex rebi* 579*9 Dominadi uis quomodo per dita homini, tkrefihuta 37 8 * 8 Dominandi qxa uis legitima. 381.10 Dominationcs uclut architeeli prxcipi- mu, folio Al 9^ Dominationcs, mentis libertatem inter- pretari. 6i- 5 Dominationum proprietates dec. 6 u Dominaonum tf louis conuenienva. folio eri.ff. Dominiumcalcandijuperferpentes y tf fcorpiones , tfjuper omnem uirtute inimici tadiu infuccejforibus apoflo- lori, quandiu potuerunt diecre arg tvm tf aurum non ejl tnihi. 379.8 Dominium Cknjlo a Vatre datum tf pnefinitio temporisper oraculum ex plicantur 32,6.1*). Dominxi eiiciendi damones tf reliqua noxia taJiufuit in Chriftianis.qu- diii pcrmanjcruntfideles ut dijeipu- li folio 379.3 Dominum perbibet Ej^ecbiVIJ uidijjc infpeciem elelr: refulgentis Jupra rcncsjnfta uer ijnis cidentis quid fifftct. " 4*5.i7 Dominas carnx: tffangitinis tf bomi. nis mali Afazei uel Afnodeus . folio 3 8 6". 6* Dominus ^facrificia odorabat quomodo intclligendnm 2.40.15 Dominus multa effc dicitur . 413.17 Dominus omni laude maior 399.16" KIJE. Dominus omne malum quod efi in ciuita tefach 5 6*. 9 Dominus ait , Ego fnm creans malum. folio ^^9 Dominus tamen non creat peena. % 5 6 . 9, Dominus Deus Optimus facit omne ma- lum^qmafecit naturamuertitibilem. folio 156". 9 Do mu s Dei duplex 3 o 4. 6 Domus tf famlia coclefiis parta ejl. folio 43^-i Domus Ifraclitica per atlegoriamqucc fit folio 304.7 Draconis tf diaboli caput Chriftusitf non alius,neque alia 1 80.18 Draco teterrimus unde effeRus. 199.3 Draco uiSlus triplicem contra nos aci induxit. 454'* Dorylah Vythagoreus quid mundum fentiat 16 3.1 Dulciafimul uiluoptfub Venere mili- tam 80. 2,8 Duodenarias>myjlicus ualde numeras. folio ll 5- l 9 Duodenarius Diis generihfq; bis qua abeis procedunt, cofecratus. J3.19 Duo in annbus uigerefolet ^#.45:..! Duratio aterna mbil a Deo dijlat . folio 17.14 Dyon Vlatonicus in lib.fuo de regno^o cjlpotejlas nijiDeo. 16^8.5 E ECce q boni tf q iucundum ex pfaU mograpbo quo intelligcd. 4nefuboriaturcoMentioipermu tends* uocari mater %66.z Hcckjia prima coniux Chrijli* formata IN ex cojld dileclionis 1 66.1 Ecclefid in quo Simonem cmatdftt. folio 308,12 Ecclefid Komattdab omnibu* laudata . folio V4-- 1 ? Ecclefia militanum qua 4 5 7 .1 Ecclejia coniux formata de latere Chri jli dormientis in crucc 166. % Ecclefta nibil ejl , riifi relatiuum quodd dggregationis fidclium. 166 \ 2, Ecclejia non pctefl effe mater ^cum con- fia cx regcncrantium dggregatione, qui cura renajcanturfilijfiint y ; non vsatcr. z66.% Ecclejia , niri injpiritu fanclo congre- gatuno fabrica jwn pojfefsio benefi- ciorum , uel domimum temporalium. jolio 144.18 Ecclefia Romana adaduentu Cbrijlij cundum perdurabit 314.16" E ceie fiam IKo. Maronti& non Dorix folio 140.14 Egojtm quifumjlcgcdumfiro, qui ero. DEX folio eu6 Ego fum qui fim 183.11 Egrcdi cx JEgypto oportet^ marc rubrumpertranfire quomodo imelli- gendum 453.! E/,4t Elobe Dei nomen quid fignifi- cat.folio 2,87.6: Elchaiyid c(l Deus uiuus 2, 88.6" Elcemofynis homo abluitur 3 9 5 ,11 Elementa , Dcifirnulacbrumgcrunt. folio 6S.ll Elementa qudtuor ex quibus (? in qua omnid tranfmutamur 48.10. Elementa tmndi quatuor 51.13 Elementa etium in ccelefli (f fiperece* lejli mundo reperiri 53.17 Elementd qudternario diflributa*$o.i$ Elementa fubtiliora crafsioribus uelo - cius mouentur. 9h*i Elementd quawor in membris ommbus mundanis reperiuntur 5 2 -* I 4* Elementa quanotd conueniant cum ar- cbetypo ir 8.$ Elementa indijlinZl mouet Mercurius. follO 80, i Elementa in Deo quid 53.KS" Elementa tria rerum omnium principia f aerem uer , exterorum uelut gluti- num. $6*17 Elcmcta pbyfices ^uirtus^pullulao na turalis y adultdforma y cpofitu. 51.13 Elemitd matbefos fignum futepunciu line.$ Elephus bomini erranti in folitudine>ui- am placidus & clemens monfirat . folio 378.8- Elepbas uefligio bominis uifi contremi fcitf alia multa 378.8 Elepbanti* caufa & matria u 6 . 1 3 Elgxbor q:nd iS6\i Elgiber qut interpretatur 2.98 .2, EUant i pji/mo mciu; traducitur quam loquentur 44^5 Error quorundam afferentium Saul Mcfsiam 2,96.1 Eftu in fiam damnationem non dio ha bitus 353 5 Ejfe nulhtm ucrumjnfilius quiait y ligo fim $, lZr Ejfe fe babere non pojjunt qupdm$ uiclitabant, interior a lud l 4 Extrcitus ordinemfigni dationem 9 tef jkrat, mgdias VaUmcdtf  bello Tro  ianoreperit 15*14 Exide terra tua, Hbraic hahetur, Vadeadte 105.15 Expe chrc donec Scrates akquidfciat. folio 355-5 lixtra locum tubil efl ad locumpertines. folio 19.15 Extra tempus whd eftad tempus ff>e- Rans 19 15 Ezechiel ? loannes ciuitatetn juper- nam parttuntur 411,1 Ezechiel templum diuidit^loannesaut non 412.1 Ezccbielis leclio uaria uVi ait.AjJxtlus ophamnoru quaji tajio lapidis tar- fa&c. 58.3 Ezcckiclis uifionis leclio authoris mui- tum a uulgata dtffert 57.3 EZeckielis admirandum oraculum.*)7.$ E%ob quod oh uictnitatem uocabuh hyf fopumfunt interpretati , libanotis ue rc e/ y non byffopus 153,2,7 Ezb Hebraico rojinarinus j nvnbyf fopM interpretandus. 81. 3 r F P Abnca ciuitatis quomodo f quo^lu * tmo comparta 7 uniufn. 418.1 Fabrica xdealis in mente ar ificis. 7 5 fabricam materiarum repent Dedalus. follO 19,4 fcies ofi>io. 459* fatum dijpojhio feptem intelligetiarii. foll 191-7 Fatum quidf/t 1917 fasfircea ^f 91.11 fauoremqia breui uia a ccco.angelis, CT Deofaurem haurira pofsimu*. folio 343^ febris quartan* matria (fcauja* folio . - nid Hcbr&os amijuifsimos ajferuerunt y quiRab- btm funt uocati 158. 11 fidem ad interior em kominern pertine- re ncq; altqiud aliud ; opera uer ad exterior cm afferum quidam,z$ 9.1 1 fidem non poffe lubjifiere cum operibus (juidam ajjcrunt 158.11 fidciatitbor vfinis Cbriftus 181,1 fidei & operum magna controucrlia. folio 159 11 Vides nojira , eft uicioria mundum uin- f "V INDEX cens. .M: FJc cuy exigdtur  nbifin regenera tione 2.66.1 Videi prima ianua\ qua iwa Cbri* (hm. V ' I  opera Jequi debent. folia 163.14 Vides fecum uniucrfam babet falutem. folio r59.11 Vides fine operibus mortua 2-59.1^ Vides principia %f oftiumjalutis.z6i.i} Ttdesjemenbonomw operam & radix folio 161.1$ Vides quidfit s "- % 6j. 3 ' Vilia f uxor aterniregis efl in uita* teccelefii >,} ' :  4^9.3 Vilia lerujalem in cpitbalamio qmd . folio 45 1 * 1 Vij Ijracl uifo angelorum cibo admira ti. folio 45 6\ r Vilij Ifracl quo ordinc caflrametatifint. folio 305.8 Viltjira eramus. 331,7 Vilij ]jraclinfjciem Mofi intender e no poterant quare 4 3-i Vdio Dei impofitum nomen quanta ceie* britatefuit +-9*5 Viliumfortem qui uoluerit habere Ca- jarcm^Samfonem^ llcrcukm>Alcxa drum magnum.ftue eorumflatuam; fipbilofopbum Artftotclem, Vlaton ob culos babeat ,& fiede rehquis. Vilius Dei ilicgtumus rejpeciu natura- lis tntuioms qutsfit 199 5 Vilius Dei per mo dum natura gtwtus, ' eatera ornnia uoluntario eoniugo fa Ba ' " 2-99-i Vilins fiwriMqui ,- c? quarc eicBiis  folio 300.4 Vilius Dei cumbominc fwefpiritufan- ftononfuiteounitus 385,4 Vilius Dei Veirafiepe dicitwr 1 2,9-5 Vxus Dei idem cumpMrein effentia y alter uerin perjona 91.51 Vilius replet ornnia ueritate 2,83.2, Vinem conditionis humana alij ahumpo fuere , ut ferm infinita infinitorum fintopiniones 2,9*5 Fim; uitanofira Q* conditionis opinio* nes duzentas ocoginta otto memimt Auguflinus colleftas a M.Vanone. folio 2-9-5 Vinis conditionis bumana.alij uirtutes la boriofas, alij uirtutem antmi^alij uo- luptatem, alij fpeculatione.alij unio- nem cumfummo bono cxiftimSt.z$.$ Vinis mediatushominisj ? ultimus quu folio i^n Vinis animali mediaius j* ultimus qui folio IS*" Vinis intelligentiarum  Deo j"  cor- ruptibili matria jeparatarum imme diatus tf ultimus.qui 1 3 . 1 1 Vinis initiis confimilii in rcclc agcntibus. folio 100.1 Vinniadinfinitum nulla efiproportio. folio 199*7 Virmamentum non legendum illie ubi di- citur , Viat firmamentum in mdio a- quarumfed extenfum ucl expafum. folio 39' 1 Vifiulam Vanrcperh 18.14 Vlagitiumjynagoga gramus qumfcc- lusGomorra 4 jir Vlatus praflat fonum cmmbus ifits m- MATRIA flrumentis y qui Spiritus fanttus & uerbum Diuinum efi 499-6* Flores cr berbx beliotropi* omnesfo- lares 72.2,7 Flumina (f eanales quid 135-14 Flumina quatuorilla paradifi quidfi- gnificent 147 11 Flumina rationales anim l 7 Galli gallinacei apud lhebaidam can do totis noftibus , Bccois aduerfus Lacedcemonios prajagiere vMoria* folio 37 o - 1 Galli fi uincant aduerfartos canunt,u\- ttiucrfdent 370,1 Galli Roma iam adolefeente uiniufum didiecrunt 18.14 Gallus alis apertis leonemfugat. 370.1 Ganges unde oriatur 1 49*~ z Ganges,Phyfon y Tygris t&c. no ab uno fonte oriantur 149.11 Garamantia rgio ubi> & qui eam ha~ bitent $i-i9 Gedeoms uellus nunejiceum , mine irri- gatumquid 144*18 Gelms mira de Corndlio quodam fa- cerdo te fcripfn 374-4 Gemmarum lapillorumque interpreta- tiones incerta ta Hebrceis^qux Gnc- cis C7 1 Latinis 58.3 Gemmaquxjint Lunx imprio 81.5; Gemmquodnon habeat fine do- 'clrina anticipationem Dei aliquam. folio ^ 5.3 Gikspro Diis adorabant boxes , quos credebant in ccelum euecfos. 108.14 Genua l\UJericordia conjccrarttnt . follO IlO.lj? Gcnm bumani quomodo in ipfum Deu ducatur 17 3, 10 Genus bumanum bipartiu! femperfuit. folio I9.34 Genus bumanum diulnum effe 3 49. 1 Geomtrica medietas ad fubflantiarum muhitudinem fyclat 51 n. Geomantici quibus modis uacinaren tur. folio 371.3 Gcometriam Cbriftus docuit 1 75.11* Gsrjonita qux^ quomodo interpreu *r. 313.12, RIJE. Geffew pluuhX interpretatur. 1 3 5^ Gionquid 148.11, Gion N/w putaturejfc H^* 12 * Glacies * cr y faliu* cjuid 1 4 5 .15 Glacies & cryflallus aquajunt conge- lata. 145. zo Glacies fimuUchrumtenet peccatoris. folio 145.10, Gladium Lacedftnoncs inuenerunt. folio I i?*i4 Globus cedorumprimum injlrumcntum harmonia 445.1 Gloria beatorum c/ circa obieSlum w- finitum 4 1 6". 3 Gloria Zj decor in contemptatione Dei eft 431.1 Glunum reperit Dedalus ip.14 Gradumcognitionis quibus mediis no- bis praparatum attmgere pojfumut. folio 358.5 Gradus occulti in unitate mujica junu folio 351*2, Gradus cognionum in homimbus dilin Bi folio 35^.7 Grtfct ueluti fimicedit.i^ 1 1. Harmonia qua hominem ai Deum reda cat confonantem 3^5,12, Harmonia feptem planctar um c duo- cimfignis Z7i?.i8 EX Harmonia in compofitionc membrorum bominis 101.3 Harmonia quid cft 3 5 * 3  Harmonia fe*rc moc4/V , jtgw* e/l har- monia rationeperceptibihs 130.15 Hdrmowii cor/onwi era 180.151 Harmon m corporibus fanandis quid conferat 346M2, Harmonia mtmdiejl parium difyariu- que generum^^ecicmmy $ indiui- duorum in unum reducla conucnicn- tta. 58.18 Harmonia uocalis quid 1^6.12, Harmnica proporo und refultet. folio 86". 3 Harmonia triagenera 8S. Harmonia pr ajidioquifanati 346ML Harmomj Clazomenij anima euagari i corpore reluruens corpus y fednonre licla a corpore 374*4 Harmonia uera ratio a ponderibus de- prchenditur , qua tamn in numeris fundaturyinquitVythagoras.196.10 Harmnica medietas iuflitia fxmilitudo eft. folio. $1.11 Hfla Laccdamones repererik . 15. 1 4 Hajlas uelitaresTyrrbemts z? Vilus co finxerunt 15.14 Hauilat terra quid 148.12, Hcazepbu qttomointcrpLatur\ 311. 14. Hebraa hngua & Latina j* Graa diferimen 2-0513 Hebrai trifariam fus llteras partiun- iurrfuarum trs tria elementa^.fip tem planetas , 1 l. duodecimfigna. * folio 115.2,1 Hebrai acrem non tanquam clementum fed uelutiglutinu elementorU. 1 1 5. 1 1 Hebrai Vbceniabus literas communica- ucrunt. z.w MAT yicbrai falso ghriantur,qudflis ipjs a Deo datdfucrit tutela angelorum. folio 170.7 Hebrai anima &fpiritus differentiatn ponuntinbomine 385.3 Hebrai doBores 72.. nomina Dei colle erunt 186.6 HebraitriailUinbomine quibus nomi nibusuocent 385.3 Hcbraiquidameruditi diurna legena- frentes 354-5 Hebraica fcriptura babctde Abrabam uade adte.nbi babemus , exi de ter- ratu 105.15 Hebraicaru UteYarum myfterium quod omnia ab uno f$ in unum redeunt* folio 1^7.3 Hebraorumfcriptorum ingens & nume rofus catalogas 30.^ 31.7 Webraorum uaria de Cbrtfto opinio. folio 158,1 Mebra oYum reges fios uates confile- bant in rebus arduis 372-3 Hecuba in tero Vanda gere ti quid ac ciierit 169.6 Helanicm^biUcbcrus.Cajlor^TbaleSy C? Alexad.Volyiftor^ Diodorns infigniaanquifsima,&c deMoJpra flantifimo duce pradicarunu 1, t Heliotropion lpis J gerentem confpi* ciuctat, 410.4 Haioc quomodo trijlatus. 461 . 1 Hepar primiifinguinis orgdnw.117.2,4 Hepar quojangume alitur u 7.14 Heptacbordum Platonis qua nota exa raium. 9Qt9 Heraclidcs Vonticus modo munda, mo- do metem Deum ejfe dicit,crrantibuf que flellis diuinitat tribuit. 4. 1 Heraclitus Vticus auditor Pkf.165.er EKA. Heraclitus quid deficrificiis. 35 4.1  Heraclito* cur nona pbilofopbts intclle Rujtejlc Hieronymo 3d.11 HerbaLunaria 81.30 Herba qua Venrea 80.18 Hcrbarum cumccelis maxime cum loue conueniemia 76.10 Herba qua filem fcquatur, 79^7 Herbis ? mctallis non prhnis qualita tibus uirtus inefl 76.10 Hermes trifmegijhs quid de JEgyptiis dicat 5.1. hlermes.ZoroaJlres.Cbaridas^ Ofta- nes^Zamclfis^ Brachmana^ Gy mnop> pbifla^ajlronomiam medicina uiilem arbhrattfunu 179-9 Trlermes quoYtmdamplanetarum cr 4- pidum & berbarum conjnantiam fcripft 14.18 Hermippus Vythago.qd de Acadcm.3.1 Hcmo quomodo inter pretatur. 300.4 Hermon quid inter pretatur. 354.5- Hcrm quomodo intetpretatur* 460.3. Hermon quid 144.18 Hcshon Hebraico cogitationem fignifi- cat. folio I 4 I * I 5 Hesbonquid 151,8 Hcfiodus cT Linus occafionem ab He- brafiimpjirunt poema fcrihdi. 3.1 Hejiodus (7 Qrpbeus quid demundi creatione 5.8 Hiarcbas Bracbmanarumprinceps quid de Dei opere fentiaty? de boc mun- do folio 33-IO Hiarcas Sc Apollon.bom tranfmutatio- nes etiam in bejiias a(feuerabuz6. 1. hlicahru quome inter pretatur. 311.14. Hidekel.Ltigris quid r48.11, Hicrodes Pythagora interpres quater nario quantum tbuerit 51.15  IN Hicrocks Vythagora imerpres $.8 Hicroclis decharitatejnttia. 347.12, Hieronymus liber de decemDeinomi- nibus ad Warcellam %%6.6 Hieronymus leonem acerrimumhojlem inpropriu coduxit obfquiu. 3 7 7. 7 Hwonjmiw y Ruffinus Aquileienfis $d dehomin rcfurreftione.40S.il. Hieronymus dolet quod traduclio no- ftra habeat injlaurare pro recapitu larc,in epifloUad Ephefws.199.17 Hierotbcus quid de lESV dicat . folio 2:83.2, Hierotbeus arcana myjleria Dionyjio Arcopagitcum angelisfuerint loquu- ti. folio 71.13 Homines qui in animalia tranfmuta. folio 108.14 Homines qui immutandi fint in iudicio. folio 407.10. Ho mines d legibus cor poreis abfoluti a- liquandoad locum quendam dedn~ cuntur. 463. r Hoes qui rapiudiciadefututis difccr nunt,uidtf]>h#ras ccclorum. 4ff}.i* Homines quando rationem Ajlrorum ccgnofcuntj & inteUigum rerum cau fas folio 4* Hominis corpus tranfmgrandum>ueln~ tifemen in uiutdam berbam. 403.} Hominis fpiritus in dxmonem, angdum, CT Deum tranfmutatur 3 86*. 8 Hymnus infdctiofoluendusfiU Deo pu r&> cr eleuata mente A&7* Hominis cneomium. ^^ tt Hominis in opificio omnia induf.ioi.f Hominis trs potenas trus perfonis diuinis coaptare uolucrunt quidam} in memoria pater : in mtelleSluflius: inuolumate Spiritusfatkus^zi.i^ Hominis par sfumma nunquam peccau folio 38>.* Hominis triplex operao naturalista* foria, & raxionalis intcllcRiua cr uo luntaria. $i.xo Hominis totafpimtia in bocfolumpo- fita efi } ut Deum cognofcat,y colat. folio 33.8 Hominis habitaculum nunquam uacuum namfiabit Deus.flatimfubintrat dia bolus 38^.7 Hominis mediu anima uelfpiritns,$ 8 5. $ Hominis mfimii animalis anima. 385.3 Hominis fuprem illud diurna efi y quod nojiri portionemfuperiorem uocant. folio 385.3 Hominis quifenfus elementis quus re- (pondeant. 10 4,7 Hominis corpus tornaiile totum tonj^i citur. 100*2. Hominis finis mediatus qni$ 13,11 Hosfpiritns tranjinutabis cft.5%6.%. Homines quibus membrts gauijurijmt indieiudicij 405.1J Hominis canfa omnid funt fatta. 41 . 3 Hominis membra quce Saturno dicetur. folio ii6\2,3 Homo cum omnibus ccelorum afpeilxbus conuenit 110.17 Homo otmiiiminf potcfUtembabei* folia    no. 17: Homo circulas quiddm 588.x Homo aternkaie amuUtur Deum yfe fuccefsionc 388.x Homotam Deus congeneus u$ ahquan dofttfuturus unus cum Deo. $88.i. Htfaerames reditur pfettior. 3$j.^ IND Homoudtesefftur 37 2 -3 HomocumangeUs quodfymbohun (f quam conuenientid bdbeat 3631 Homocleemojynisabluitur 3^5- IX - Homo inter Deu  hunc munam iwe- diumtenct ioo.z. Homo quid Saturno recipiat. m.1.7. Homo quid  loue recipidt iiw 7 Homo quid  Marte fufeipiat. 111.17 Homo ma/ inftituwsfcrocifsimum ani- mal.folio 4 6 '- 8 Howo/>rdr t'mc4tHr  reuercdtur. folio 378.8 Homo ftigmdtzdtHr cbdrdlere qud- re.folio 4i8.t Homo d/i^Mii wiwta  pi"* $"8 Homo DcrtjniidtwrddrmM/dttr. 387.1 Homo c*m imagine Dei/SH. 3 8 7. i Homo extafi&exccfiu tranjmutatur. folio 39.9.18 Homo (imuldcrumpfeSlifsimu mundi. folio 5110 Homo cfwmmatiffimuDei o/vw.389. 3 Hornofolus tHcr animantia hoc bonore gaudetuteumomnibus dgat 91.10 Howio fioi cmercium babeat cumfyi- ritu anglico. 3^5-S Homof&rjonatuirtubv ! 3$5.> Homo lutar* diJJblMtorit 4ni4 . folio- 3 8 .8 EX. Homo dnjemper utaturfenjtbus inter h ribus. 161.11. Homo nid cognofcerepotel ,perqud~ damfucceJsioneMi& nonfcut Deus nico aBu 388.1 Homo qu planta dicatur 108.14 H auomodo a peceato dijsideat. 393.7 Homo malus diabolicus 38 ff.6" Hontojcrificiiscxpiatur 394- 10 Homo quoddam omne,& quoddam to tuminomni i3-5 Homoparticularis regulat uius^uo- modo in Deum reucrtur. 1 7 4" Homo non renajeitur per aquam  uer bumfdcerdotisjcdperaqudm ccclc- flem.folio 1*8.4 Homo imitdtur mundum in figura circu larifolio oo* Homo ultimum Dei opus,qui primas c- rdt in mente diuind  nob&or . folio 3*4-* Homo qtiando  Deo dd perfeciionem adducetur 4 0L * Homo onmium dominus conjlitutus a Deo.folio lo^.e Homo benecordatusexauditur. 381.11 Homo quibus nutriatur modis.z^ix. Homo Dei opus pulcberrimum. 97.17* Homoeumjpiritu Dei quam cucntio- nembabeat 3 8 5-4 Homo4pd Hebraoinjcris Adam, Enos&i&dicitur 3^5.1^. Homo bis diuinus 395 12, Homopeccatofubicttus purgatione in- diget. 337-3 Homo omnibus uitagrddwus uiuit. folio IOJ -5 Homo folusbeuc cborddtus cumDeo uiuit latus 381.it H inter animafolus coelejlis. 103.  *" Hm quibus komo,Dci tf natura amulator apparuit. $79.9 Humanisoperibusnullus iujlijicatKr. folio ^iH Humilit as tf fui cognitio uera qua. folio 46 G* Humores omncs potijsimumfalfi Luna fubditi 81.30 Humores tffi elementorum diucrfint imitem naturam^mnestam aquei funt 104.8 Humorumuita 104.9 Hy acintbus Upis gratiam praflat. "folio 4^-3 Hyacinthus peragrantium Optimus co- mes 37oi Hydriafex in nuptiis quid 44 3 ^ Hydromatici qui per aqua futura pra cinebant 37 2 -3 Hypate tonumgrducfacit 17- % Hyffofus autem tf Hbanotis, planta om niumexceUentijsima. % 4^.1 7- Hyffopus infacrisrofmarinusefl,aut quapiam rofmarini fpecies 2,5 4.6 MATE I ^Accbuapoflohsubifllgedt miracu 1 lisfolio OJAl Uculumcum amento adinucnit JEtolus MartisjUius i^-M- lahicob cogmta Chrifti dmnitas qua- do 331-7 lahacob nomen Ifral ceepit un. folio A*-9*l lahacob nomen famlia dedit 7 ita f Chrijlits 30 M lahacob quibus ufus in benedicendis fi- liis 5^9 lahacob quarc prapofuerit minore, o* poflpofuermaiorctnfilium. 316MP lthacob typum Cbrijli patris noflrigef fu folio 3 -H lahacob Ifeacl inteYpretatur. 3*'5* Iam Suphyid efl marefinitum y aut uerius paluftrc inter pretatur 142.. 1 6 lamblicus magrtus Aegyporum facer- dos in uolumine de cor um my(leriis 9 quiddePytbagora,Dcmocrito, Via tone^Eudoxo 3- 1 lamblicus reru notiti  Deo data , ha- manis opinionibus confundi dit.11.8. lapbet dilataum * pulcbrutn fignat. folio 109.15 laphit quomodo intcrpretatur* 457.2, lajj)is rubcus duplex 4 1 7. 2, lajpisfanguinem comprimit 370.1 lajj>idis uirtus 417.2* lafpidis genera decem (ffeptem* 417.2, Itlerws niger undgignatur nfed errores cerfsimu *9h9 Ideas negantium canes *9-9 Ideas quare irrtfit huguflinus. 50.11 Ideas cffcfionfolum Vlatonici y ueruetiS IND c atbolici & tbx ifikni ornes djfcrut. folio *9*.7 Ideis quomodo Deus utdtur ^9^9* Identitds m miuerfaUbus dominaxur . folio 5r.11. IdiottidiHcbraoloquetw ccelcftcs in- cola&quarc 447* r Identds extfentiam in opijicc propor tione muficd declaratur 5 r  * x IdolUdefeipfofdcercqsfdciat. 383.12, Ichudd nominc continentur omncs liter* nominis quddriliteri quomodo 458. Icbuda qui inter pretdtur 30 3.6" lehudccfceptrumregium ddtum.514.17 leiunid quce affumcnddfunt 3 3 8. 4 Jeremias lamentationes trgico cdrmine perjlringit 181. 19* leroboam aliqui dixerunt ejje Mefam quodeftfalfum z 97' 1 lerofolym ornnia colore ignis gigttdntur 74**7 lgnis } dei robur hibit*jte per idola illa.crea tura uijibiles adorar etttur. 388.1 Imaginis ejl repr {ffiturifrincL Ptum 13.10 lnflrumte muftea injcriptmis Cafsio- doYUS interpretatur . 45-7 Inflrumcta dia qmdfibiuelint^ ncc mendicat^ut nofler fai* ^ ^ 2.4.18 lntellccius Dei tot particuUria cogitan do o* fteculando nan deficit tneque fatigatuY^ut nofler y contra impxu A- ueYYbom. v  ducit conceptus . 51.10 InteleftHs Ho/ttntdti demon/lrar femi- tdS. . II5.2X. Inrel/efhi* dpprebenditfiQn autcmfcm- per comprebendit 357*7 IntelleBus triplex 3^4^ Imelligetuia quid ftt 318.1 Inteiigenuajifrem niian/cu^w lobDelucemuocatbis.iG^y i$.i od denarium ftgnificat 5 8.1 8 lod litera dwinitatis y principiumfignifi~ cansy finem 383.1 lonicafeBa TbaleMileJio 01*4.12,8.4 lona quomodo interpretam %^*9 ERLE. lonas in omnibus Chrijlum prafigura- Ht*folO 2>9*"9 lona interpretatio 138.12, lor lucemfignat 145.2,3 loram quam malfuccefferit^quod bcllii fufceperit prpria uirtute fie tus .' folio 168. y lordanis quidfn 1 45 ,2,3 lofepb Gdbr/f !em ar cbangcluxn famlia- rembabuit 3^3.1 Io/^fc Kacbelis filius quomodo mter- pretatur 303.6" Io/pfc inferior quam Abrabam bene- diBionc donatus quare 517*19 lofepb extra fratres quid  patre rece- piufolio 5 1 7' 1 9 lofepb cornibus unicons comparatus quomodo intelligendum 3 17.15 lofepbus , AriftoboluS) Tertullianus & Eufebius plus ^.ojpientibus exter- nis confirmam miracula a Mojepro- ducla^ mdum a Deo procreatu. folio 5, 8 lota unumaut apex unus legis nonpra- - teribit , non uerificatus in Cbriflo. folio M-4 loue queeregantur 78.2.5 lou poeta ignem appellarunt 48.10. loui qua aqucntnr 117.1. louiales quibus deleSlentur 114, 2,0 louisfgnificatio qua 6*3.7 louisfubjidere nati qui et.y louis ad Martem (xcupla proportio. folio 111.30 Ira ubi non ejl,nequejcientia> neque in- dicia conftatfxeque crimina compe- feuntur 48.ro Irafcentia quid 344* 10 Irajcibilis incorde 110.16 Irene Tbemidis filia 9 2,. 1 1 IN Ir lpis rcficttit pultberrimos rdios inflar cceleflis iridis 410.4 ljaias de triumpho compartiu udticina tUScft ^ 455.3 ljaias in cos qui prpria uirtute nitun- tut folio 1^8.5 Ifaias mtrico quodam ordinc proceda* folio i8i.i5> IJmaetonus * tnolcjlia 4* y  J lfabac f lahacob angclo Velia fuert familiares $6} t i lfabac nonfecundi carne natus. 435.1 lfabac librum de dijfinitionibus  intelle2ius 9 difciplina % opi mofenjus 51.13 ludiciumextremmpojl quotdtmosfti- turumfit. 406*6 lulius irtnicM Noe diuiwappcUat.x.i lumentum interdum ammalcm bominem fignificat 171. 7 luno g> iuuet mortaUs 20813 lunonem ar em ferunt poeta 48.10. luppiter cumfanguinejuum habet con~ centum 114.10 luppiter aquans omnia } aurcmfimjlram uendicat 117.14. luppiter ejl quodamque uides > quocun- quemoucris 3 7** 2- luppiter in duodecim annis curfum ab- folrit in. 30 luppiter parbus carnojisjalidis bumi* disgaudet 117.14 luppiter refyicit naturakm in bepate uirtutem. 116.13 luppiter vjjlitiam dat 44-7- luppiter duodecim annis curfum Juum perficit 113.15 luppiter amorem incohat 117.14 luppiter quo concentu proprietates do- minationum imitetur 61.6 luppiter amorifauens aquat iecur amo- risfedem "7^4 luppiter bcpatipraefl 117. 14 luppiter dominatioibus coaptatur. 61.6 lujlificabatur rndlus ex operi!>us legis, folio % 6*314 luftificariper opera qui quorum (ut a* iunt quidam) adorant IW,  ma* numfuam ofiulantur ^5 8.11 lujlificari neminc ex operibus legis , nec iufiificatumfuiffe 165.14 MAT lujlificati grtis pergratiamipfius, per redemponem 131." luflificatio hominum per Cbrijlum , cr non ex operibus legis 1 3 1 . r i uJHficatio hominum non exfacrificiis k gis folio 131.11 luftifcatur nullus per legem. 1 5 1. 5 lujlitia Deiperfidem I E S V Chrijli. folio r31.11 Iw/i/rw cftfinequa nullafocietas confia repoteft 2.81.10 luftixi quomodo interfe$or Cain . / o/ "> v . 378-8, Lamechfolus ante dilnum dicitur duas habuijjcuxores 378.8 Lanceas Aetolusrepertor: 19-14 Lanam inficere Lydij funt commemu folio I9*H Lpis qu erexlt labacob Chriflus eft. folio 331.7 Lapides duodecimin fundamento quid fibi uelint 4*7*1 Lapides patrifilioquerefpodcnt. 119.5 Lapides cum ceclis concinnunt 74.18 Lapides qui.quxbus ? planetis ? ani- mahbus conueniant 7 5. 1 8 Lapides indomo quomodo connctlun- tur folio 418.1 Lapides cum qnibus conueniant. 10 4, 8 Lapides poris carent ex hlberfenten tia folio 104.8 Lapides uiuunt 104.6* Lapides ita uinut in telluris corporCjtit ojja in corpore animalis 1 o 4. 8 Lapides quid notent 12-9-5 Lapides pretiofi quam uim kabcant . /0J0 ... * . 410.4 { Ldpc/eJWwnHr,tre/cHt 7 5.18 Lapides fola uita gaudent^ratione^Jen- fu & motupriuati 75^8 Lapides pretioft fricati palcamtrahut. folio 410.4 Ldpi efe diuerft funtjpeciei 75.18 Lajciuia  jfa/ta anc/c protedant. folio . 143.18. Lamw l/ngH4ei t neque ccefiium 388,2, Lcge omni refurretlio ajferitur. ^oz.z Lcginontcnetur qui aliislegem impo- nitfolio zz.17 Legis opibus nemo iuflificatur. z4Ciy. Legio quidfo quibus confiai. 414.4 Legioquid 438.1 Legiones nou in quolibet choro. 4381 Legis finis Cbrijlus MS- 11 Legis vjlatuti praceptainfuperficie obfcruantur hodie tantummodo . folio z%6.6 Legis (p euangelij diuer fitas z 5 5 . 8 Lembum repererunt Cyrenenfes. 19.14 Lemmaquid 88.5 Lemma undefundetur 53^3 Lconisprimipontificisfaftum egrgia, folio  & in arboribu$ > CT ammaltbu* afeendunt cr dejien- dmt> 110.15 Luna perpetuo attratlu dqudtn dedu- citfolio 7 2 " I 4 Luna qua moueatur 110,15 Luna aqudYum duclrix 11 4> % 6 Luna aliis.magis planeta 71.13 Luna qttidcum aliis planetisbabeatc- mune. 81,3-0 Luna alter Sol diU 80. 30 IN Luna inferior uelut mater 81. 3 o Lunaquibusnominibus injhcris.iSi.n Lunaquod nperatur in exteriori homi- nc.tdem angeli in utroquc operantur bominc 7 2 - I 3- Luna crefcs humores attollit, decrefces depellit (f in arboribm^ tn cor f ribusbumanis 7 il 4 Lundfolis terraque pdrtices 71.14 Lundcrefcentem cr dccrcfccntem uir- tutemguberndt nr.13 Lund qnotidie duodecim grddus pcur- ritfolio 113.1P Lund.qua mtmerd mortahbus impertidt folio m.17 Lund in qua dominctur 81.30 Lund moderdtdtn temperdntidm. 44.7 Lund inter ftdcrd uarietdtejerra inter clementabdc gdudet. Lundonmium pldnetdrum uelntiuxor. folio 81,30 Lund ach , uelnouem (? uiginti diebus curfum abfoluit 5^.1 Luna qudtuor tempord qudlid. 81.30 Luna dd Mercurium diftdnd. 1 7 8.i- lorumydifcolores rdios diffundit. folio .433-3 Lux qu latificet (ff beatificet. 435-7- Lux fecundu lamblicum^quornodolumi ndfud trdnjmittdt 433-3 Lmx qudliter illuftret 4 3 3 4 Luz> os und uelutifemme^ repulluldbit homo dnimdlis 401.1 Lyfdndrus Ldcedamoniorm clarifsi- mus folio 'te 9.6 M MAcrobius in libro defomnio Scipia nisquid 181.10 Uagifdpientesdpud Verfas , occultaru rerumgnari i79 9- MATE Mig  pw dBtfuntJludueriit medi cina folio $79 9 Magi mediei afhronomiam medicina ne cejfarim cxiftimarunt 3 79.9 Mdgi Vbaraonis aquam in fanguinem mutarunt *^ ' 9 Magi Vharaonis uirgas in jrptes mu taruntjanarum multitudinem aduo- carunt.ad Mofiamulaonem.iSo.9 Magi Mempbiticipediculorum matria producerc, ut Mofes in Vbaraonem, nonpotuerunt 9.8 Magi AJiatici Alexandrum natumA- fia permeiem pradixerunt 3 72. 3 Magiqxi tfopientes y ucri philofophi dicantur 380.5 Magi digita o uirtute Dei inejfepro- fefijiint quando produxit Mofes pe diculos %. 8 Magiflratus quifintlunarcs \ 81. 30 Magna parens terra 104.8 Magnc tis uis qua 37 o - 1 Magornm* aut mirabiliter operantitm  magna differentia 380.5 Mabumet infua tbeoiogia de refurre- Bionequidfcripferit 402.2 Mabumetica diffio diurna difpeifa- tione> non fine myflerio pertmffa efl. . folio 25 8.1 Mahumeti adh&rentibus lex utraque relicla 318.19 Mala an influenu malia^an mala di- fpofitione recipiente 45.8 MalefaBores in membris quibus pecca* . hanttf uniebatur^ut Galcnus $ Mo- Js Cordubenfis docent 117.24 MalefaZ orum ex antiquorum conflito * tisfuit talio 11 7. 24 Mali quo igtie cremandu 411.15 MU quomodo cruciandi 411a 9 Malum nullum reperitur] a Deo effeBU quod concupifcensbomo ^.256**5) Malus pnica  quo primo in Cyprofa ta folio 80.28 Mana cibusfortium fecundum ueritat liter 6 Manei in templum domini non ingredie- bantur ufque in decimam generatio- nem folio 16*2.36^ Mandatis duobus lex propbeta: pen- dem. 44 8 -3 Mane f ucfyerc in mudi creatione qd Jignent y quo accipi debenu 3 S- *  Manbu quomodo intcrpretatur. 45*- * Manius Matbematicus 111.17 Manilius quid de mudi ata cateu 1.02.1 Mftones uaria qua fint ineceh. 9 4.1 4 Manfiones particulares, 1 fediles bea- torum 41&- 2 ' h iij IN Mantia furorisfyecies quafyiritum di- uinumfacit 373*4 Manto Mantua conditrix 373-4 Manus Dei cft fyiritus Dei 183,1. Manus urea jjxmfiqmd 45**^ Marcus TnUius quidde Deo 5.3 mate quado agitabilc fhfuturi. 406.6 Mar (f aqua quid 137.11 Mar colletkio aquarum 1 3 7 .11 Mar er pelagus infinita ef ipfe Deus. folio 140.14 Mar quibusfxcundum 137.11 Mar rubrum quid 1 41.1o", Margarita in mari Indico & Britanni- co in cencbyliisgignuntur 51,15 Maria utis agitata intepejeitt. 410.14 Maria Magdalena in foUtudine Mafsi lienjijlatisboris eleuabatur infubli me angdorum minijlerio. 374.4 Maria nornen Hbraum quem nume- rumreddai. $$.6 Maria partus quam myflicus. 1 5 4.5 Maro  doftifsimo Dante & in natura li * inmoralihilofopbia praponi- turalijs. 48,10 Marmorumg' ncrafur multa. 7518 Mar s robitr conflans confert 44.7 Mars igneus totus cum flaua bi habet commerum 114.10 Mrio noeffe malum y nec aliud qnod- cunqueftdus 4 7,1 o Marti quajubiiciantur* 78.^ 75. 2,6 Marti qua conutniant ll 7*H Marte qua roborentur 7 8. 2,6 Martiles quxbus obleckntur 114.10 Marjmorbi 118.15 Martisad Solem> Venerem f Mercu riutn dupla proportio 111.30 Martis mala promanantia 45,8 Martis fubfidercgcnitiquid agant . DEX folio 48.10 Martis concrdia cum intdligentiis qua uirtutes appellantur ^4.8 Martyrcs os quo uino ebriati 4 44. 1 Marur apud Hebraos amaritudines f\- gnificat, uelacremjaporem^non la&ucas agrefles 144*1$ Mafcuksfcernina^androgynos undgc-  nertur 167.4. Mafitdus cur concipiatur 167.4 Mar fias geminar um ttbiarum repertor* folio 18.14 Matatronangclus 359 10 Mater filiosfi uoluerit babereformofos^ praflanti & egrgia forma babeat pra oculis imaginem 2.67 . 3 Mataria prima femper patimrl 117.1 Meteria ceeli  nonnullis quinta ejfentia dicitur 4"- 5 Matria cedorum ab aheratione alie- na folio 47.9 Matria coeli empirei omn&us purior. folio 4" -5 Materiajipjam diftonere non poteft. folio 437.3 Matria nica in inferioribus 53.13. Matria grofsior & crafsior no ejl rx matria bominis 401.x Matria uerajuperna ciuitatis quajiL folio 410.5 Matria primo enti a duerfa 117.1 Matria prima otmiumfyccierumfufce ptrix. ' 117.1 Matria prima cui maiejlati fuecentet. folio 117.1 Matria produttio, & matria produ 8a differt  produSUone aliar um re rum. folio 117.1 Mate riam primam ftnurn informem ue~ cabat } matrem mundi^receptaaum 9 MATE fibieftum, mtrucmformarum &c. folio 7-\ Matria cceli  matria terraUofes di ftingmt 4 t M Materiam primam Pytbagorasf Em pedoclesjylnam dppcllarHm.117 .1 Materiam ante formam concefferunt ef fepbilofopbi quodam ordine^quam* uistmporenonpracefjeriu 13-10 Materiam primamnonmlli pandochem uocarunt 117.1 Mattbaus Apoflohsfuit, Lucatcxdt- feipulis 435-3 Mathematicarum cimenta quatuorji* gnumjcupunftumjinea, plamm^fo- lidum iW Matbemmci ideas afideribus. 150.4 Matrimonia quditerraficatu. 441.3 Matrimoniam omnefidem exigit. i irituale facramentis co firmatur 441.3 Matrimonium cum difficukate mxima exercetur abfque culpa % 40.16 Matrimonium quomodo confummatum. folio 441*4 Matrimomum iwreiurado comprobatur. folio 441.2, Mttrimonijfyiritualis quando ueracon KIJE. iun cito C unio erit 441*4 Matrimonii primis parent&us indiSl & quando 44* Media duo pro uoce Scjbno forntando* folio 447- 2* Media in duas partes diuiditur* 315.18 Media perfona Qbrifius mdium ejl . folio 318.x Mediator Cbrijlus Canali afsimilatur* folio ni.6 Medicamenta qua ex rore marino con- jiciantur 153*2.7 Medicamenta anima quafunt,? eiuf dem mediei 338.5 Medicamina anima uirtutes contempe- rata ejfe debent 3 46 .11 Me diciagricot* y & nauta multa pra~ fagiunt. _ 372-3 Medicina artificialis teperata ejfe de- bet folio 3 4^". 11 Medicina primus autbor Mizrai filius Cbam , nepotis magni Noe. 18.14 Medicina auxit Auicena ArabSjUel^ ut alijyVerfa 18.14 Medicinam docuit Cbriftus,  exer- cuit grtis 175*" Medicinis contevtperandis & propor- tionandis cura diligentifsima Dama fienofuit $4.6.12, Medicorum cdcbratijsimi qui 338.5 Medicas afbronomia imperitus quid . folio 45  Medicus bonorandus eft 338.5 Medietas geomtrica quaftt 26. 3 Mdio an indigeamus, ut in bunc Cfon- (lummcdiator ait. Ha Benusfili pulfus ptria uixi^fpera- bat enim aliam patriam pofl mortem. folio 2,73. IQ Uercurius de comum dr, nil in omni ef~ fe y quod nonfit ipfe Deus 166.1 Ucreufidcm praftat. 44,7 Uercurius ut animumfopiti* applica ritquidegerit 358.9 Uercurius mentem locutam quibus uer- KIJE. bisadduct ,- : , r 4.* \Aeruri\ti ilte trijhegijlus mentem di. . ninam adeptus 465.1 Uercurius 4df\oquetiamfauet. 419.3 Uercurius ter magyius ditlus quomodo. folio \ #59-3 Uercnrws natura aqum : ? 73-*5 Mercurins mercibus 73-M Js/lerc* quidhomirbus largiatur. 111*17 MercuriusquidinfuoVjimandro de mu diopificio 9-8 Uercurius refurreftionem fyerare ui- fuseft Z73.10 lAercurius inVymadro reBifsimeDe docet l 9 z '7 Mercnrius quibfcum refinei: 80. 19. Mercurialesgraciles 119. z8 Mercuriales quibui dotibiis ditentur . folio 119 zS. Mefat uiant tritamfignat, pro quo ha' bernus uiam (Ir atam i4 I - I 5 Mefopotamia uhifita efl 318.Z0 Mefi quomodo interpretatur. 430.1 Mefsiab quarefilinsDauiddittut. folio i8 cjfen itdyefeyuirtus & dftio 51.13 Micbaelcontrdbojhm hutridni generis pugnauit "455.1 Michaetpro corpore Mofidltercdtus ejl folio 2.2,5.8 Miebaelin fubjidium Gdbrielis miffus. folio 435-^ milites (Irenuipimi in ccelejli pdtridfunt folio 440*3 Mille clypeipendentcx ed.quomodo m- terpretdtur 410.13 Minerua imita nibil dgendum 343.5 Minim quomodo interpretatur. 450.7 Minor mdiorem Jiippldntat , * fubii- citquidjit 300.4 Minorita cbor digeri jeu de fdtnilid ra cifcdwi qui ingenerc difyutandidif- feruerunt ufque dd Piptmm>centum. folio 35.5 Minuifti eum aliquantulum^uel pdulo mi nus  Deo:  non ab dngeUs $ ut e- r exponit omnes Wcbr cdrnis typtm gcrunt iffz^ff Modbita & Hmottaitdti cxfdtris k filiar um cancubitu tGXitf Modbhis & Hdtemtis in tmpkm de- eejfut in aternum probibiwM6 1.3 $ Mobile primum uwgyrdtu uokhur. folio 43  Mobile primn cu cor de confondt. 115.ZZ Mobile primum empyreo calo contiguu. folio 5 6 "* 1 Modiintelltgcndiduo quifint* 3S5* 10 ModuUonulldfinefympbonid.i9^ii Modus cognofcenditriplex dpud quos. folio 359- 10 Mollid quaftnt cum Venere 1*9-17 M onaulon Mcrcurius reperit 18,14 Mundus multolduddbUior ex bdrmonid quam dliis rebus 163*1 Monflrd in naturd und 11.17 Monftrd quibus caufiSjpducatur.zi. 1 7 Mjlrd dudbus cdufisfiducutur. 11.17 Montes ftculi) dicmones interpretatur Hieronymus 134.5 Montei exnltauerunt, legendumfaltdue runt ut drietes i$4-9 Montes culmina uirtutumjunt. 1 5 6. 3 o. Montes quibus elcuentur 133-5 Mordpericulum ajfert, ideofeftinemus ingredi requiem.Juquidfejltuab hocftculo dbeundum z 45.15 Mordlia ufu compdrdndd 11. 8 Mordlisuel allegoricus quidfit.597.1i Morbi eoru qfubfole ndfunt. 118. z. Morbi qui a Merc.fuboriatur. 12,0.2,8. Morbi quiexbilifldUdgigntur.nS.ii MAT MorUqui Venerei n$.i 7. Jortis quamfententutm babeammuhi pbilofopbi lg7 \*, Mosfludetium diurna do&rina & etia fbilofophicaqui 35^.9 Ma; ptria * famlia Deo uacanu quisjit 3 OI -5 Mofem pracefferunt nulliferiptorcs, ni ft forte Abrabam & Enoc. 1.1 Mofei familiaris fuit angelo Mitatron. folio 56l-i Mofes Tbeologorum pata ,Vbilofepb- tium magifier qmd de orbis genito- ra folio 5.8 Mofes ante Trota excidiu trecentis de- cemannisfloruit 1.1 M ofes intcgerrimus pbilojbphus 1 o 1 . 5 Mofes imperium Deifinre recufat y fic decemente Deozquia uxreshumana oxnnino inxalidajfipraeatDeigra tia folio 8 2,. 3 2, Mofes onmino fui diffiens^angelum du cem non uultfufcipere >fed Deum ip fum praire ducem quarit, dicens^i ft ueneris tu 7 non nadam 8 1 . 3 1 Mofes bac pradifta non fine magno my flerio proteflatus efe 82,. 32, Mofes \rccufatis omnibus ali\s } effecit ut Deus in mdio populi habitam con- ftrutto tabernculo 8 2,. 3 1 Mofes ab aquis liberatur non caju ali- quofedjicdifyoncnte Dco&t&Io fepb liberatur , Saul inregungitur y fie omnia mea quidemfententia fiilt. folio 170.6- Mofes fapientifsimus pbilofepbus. 7 . 5 Mofes mandatas eraitantum utloque- retur petra: & non ut percutem, folio 11^5 Mofes in mundi fabrica binas femper ERTJE. preduftmtsmeminit -15*3.7 Mofes Dcumirritat) praceptumn ad- implens in pereufeione petra coram populo. I2-.9-5 Mofes a Strabone facerdos Aegyptius dfus.     : 2,.I Mofes 0yrijli typumgefsit 3 7.9. 8 Mofes Cordubenjis 1-17.14 Mofes feientiam legis indicat 1 43. 18 Mofes Inacbi o* Ogigis teporibus fuit. folio 2.1 Mofes quibu* locts^qua^e creato orbe dtjferit^confirmet 5,8 Mofes \non Scrates, fetpientiatn cuoca uitaccelo 73.15 Mofes legigrapbus cum degenitura bo- minis loqueretur bis Chrifli produ- iionc exaramt z$6.i Mofes infirmitati non fubieBus quare. folio 338.3 Mofes rer um naturam cognouit.$^$.io Mofes faciem babebatfeldentem: tra~ dutlio noflra habet cornnta. 431.1 Mofes cf \ahacob fade ad faciem Deo loquuti 4^4.1 Mofes miracula fecit 381.10 Mofes & Aaron cum illis feptnaginta numera 1 314.13 Mofido&rinatcftestocuplctifsimi Ap pio Alcxandrimus, Vorphyrhts, A- lexader Volybiflor^Eupokm^Tbeo pbraflus , Ubri Sibyllini 9 oracula A- pollinea , Clcarcbus Veripatetiais , Megaflbenes , Strabo^uflinus^Qor^ nclxus Tatuas > Dcmetrius Vhala - rausflecataus Abderita, Orpbeus, {fSolinus 10.8 Moft mandauerat Deus nt loqueretur petra 125 5 MofeyCumcetum niginti atmorumejfet 7 IND nonfnnt minuti denta \ 175.11. Mofilibrinibil facrametarum Mefiiab futuriprxtcmiferunt 10.8 Motiones dita inbominc occurruntfe- cunmVionm 348.15 Mot iua uirtus d capite oritur. 1 81. 1$ Motui f diftantU [folis  nobis, impn*. tanda non efl cabris cauja 49-11 M otum reSium perpctuari no pojfcjri- uolum & ineptum ad mundi cr eatio- nem .folio . 11,10 Motu Veriptctici in eo qpiod mouetur, autgcneratur^ cate* 11.10 Motus tardus tfjolidus atram bikmfi- gnat 101.4 Motus quanto fuperior y eb maior uirtn- tc y minorucr o numero 5 ad quietem terminatur iz.io Motus mundi &C omnis eius reuolutio in quietem tendit aternam 14.it Motus qu inferior e minor uirtute y ma ior uer o numero 56.1 Motus duo Platoni z o 1. r Motus ccelorum naturaes & non liberi funt ^ 47,9 Motus omnes ad quietem uram tet\dut> folio 13. 11 Motus circularis perpetuus effe poteft. folio 11.10 Motus tcmpusgignit 1 z . 1 o Motuum ccelefttum orbium tardifimus> efl ille fielhferi c * ex confqucnti nongenitum 11.9 Mundi tnachinam tot&nunoeodemque diefuiffe innuit Mofes alio loco, atq; ajferit i^io Mdi fabricam qui nega^quibusfulcia- turargumens 11. 9 Mundi anima qtd .91.13 Mundi gemturam qui negant , paralogi %ant iz*9 Mundibuifyfapientcs quanta iffonan- tia orbis iecerintfur\damenta. z 7.1. Mundi in creatione , diuifio illa dierum nonad tmptiSifid ad ordiuem reru . proAu&arum rcfertur 34.10 Mundijapipntesqtmdijfpntjmt z6.i Mundi trs quibus conueniant 17.13. Mundinouitatisrationis  17.13 MATE Mundi huius quifqm amicusfucritjni- micusDeierit *73 i Mundi principia qua qu&us flacuerint folio ' ^8-3 Manai crcdtioncm d terra tanquam a c tro cr matrc omnium Deum aufpica tum opihatur phyfi ci 118.3 Mundi anima omnia uiutficantur. 9 3.13 Mundorum trium connexio 131-7 Mundos plures alij , alij unicum docue- runt. folio $o.6 Mundos trs loarmcs in cuangclio memi nit inquiensAn mundo erat f mun - dusperpfumfaBuscftcrc. 10 o. 1 Mtmdum qui incredtu putant omne pro~ duftum prafuijfepotentia in mate~ ria folio 11.5. Mundum aternum qui exijlimant nihil ex nibilofiericredunt 11 ,p Mundum fabricatum quibus probetur. folio n. 19 Mundum qui unum y alij ortum, alijini- tiatu^alxj interiturum, alijjempcrfu- turum, alij mente diuina^alij fortuito ? caftbus agi so.ff Mundum ab initio imo ante initiuvt non fif[e,putcbcrrima reruminuem* rus argumentatio 18.14 Mundum ejje animal fere antiqui omnes Jmiunt 33.10 Mundu jfc pulcherrimum Dei opificiu Alcinoifcntcntia 9.8 Mundus curntucl ffofl.qum Mofes narrat Deonfattusfucrit.tp.is Mundus fabricatus mi feScptck 2.35.13 Mundus qu babitamus Deifmulacbru comine^ & homo mundi p* arche* typifolio ioo.i Mudus animal quorudafentetia. 2,3.1 7 Mundus refoluitur Jecundum partcs y ut kl A. tenore perpueret meliore 13.10 Mudus no [ler acerrimus mcus.zy j.io Mundus animal Arijlotele, Tbcopbra* fto.atque huerrboeteflibus. zoi.i Mundus uiuebat in mente diuina^ut arti ficium in mente artificis 7.5 Md.aal quoddOrigene tefie. xoi. t Mundus fix mUibusannorum laborabit, [injeptimoautem millenario quiejiet gr finieturficulum 4.Q5.6 Mundus fpirituffanfti opifcium. $3,12, Mufc5> 3  " N .N Abucdonoforiujfu Dei in boue mu* tatus anmsfiptem. 380.5. Natapb mal traduRuminadione. folio 2 -47- ir Natura acns*qu braorum ad legem refcruntjtoftri ue roaduirginem 61.7 Nxhil ex nibilo fieri ambgua fententia. folio 11.5 Nihilex wbiloynaturaliutn nodus robu~ ftifsimws 11,5 Nibil nulli contrariam 391-7* Nibiljit ex contrariis 330,14 Nil in mundo ftarepoteft 15 o. 4 Ni/in rerum natura, quod non aliquam * prafeferat diuinitatis imagine. 5 . 4 Nilus und babeat originem inuentum Neronis 145.11. Nifitat baiim qui interpretaiur. 450.7 nix inter paleas cojruata ptima ad co pefeendumaidorem 145.15 Nix conferuata inaquam refoluta nocet temperamento 145-15 Nix fgrando in tbefaurum Dei repo nuntur* 16*3.1 Nobilis quis uerfit 0*3 . 7 Nobilitas animifola cft 7 atquc nica uir tus folio v ^3.7 MAT Ttcapoctiscthnicis Unus dppcllatur. folio ** No^Htcdbalifiadjferunt.qua quos do cuerit 2-.1 Noe uxorin mommentis Scytharum i &: Chaldaoru Tythed magna er Are tiauocabatur iQ^f Noeiujlusingeneratiombusfuis quo~ modo intelligatur 17 3- 10 Noma Barbara no immutada.}S?.i o. No pro ei tanti rogojnftripturis quo- modo intelUgcndum 461.1. Non w/ere qui ritufanBo habeamus 1 8 3 . 1 Noflra planities trrea cum quibusa- qu&tur 131.8 Notitiarerumphilofophis ctigit exfen fibus folio 15.13 Notiw i/nd e/l, m quodplures coueniut fenfws 15.13 NoMero iWe/rgeMktrww or dines. 40.1. NoweHdn tre; juomoda in bomine n- ueniantur 51.10 Norjumomne  in longum latum , f&profundum. folio 40.1 Numina duodcima poetis inuenta qu* prtferunt duodecim fignis 113.15 Numina quedam in Deo qxNoJce ie ipfum^ undma- nauit 34i7 Oraculum de futuro iudicio. Duo milia inanesS)uo milia fublege.Duo milia jubMeflih 405.5 Orare proprittm bomini ^inquit flato, Vorpbyrius 9 lamblicos,(f Vroaus. folio zo.i5 Oratio omnibus neceffaria 358.1 j Oratio ( inquit Damafccnu6)efteleua- tio mentis inDeum. %%^6 Qrationi Jeruire non pojfe&reiuxo- rarict 114. 5 Orbis tcruuSyfiderum erraticorumpri- mus folio 55.4 Orbium ccclejlium conjonantia qualis. folio 163.J. Organum quid infcripturisjignificau folio 450-7 Ori praeftfiuis Vnus " $  1 7 Ordenei quid in Cdfu m dejkcerdote  magno Alexandre uencrato. 111.3 Origenes quid de anima a corporcfolu tafentiat 4^4-3 Origenes quid de afina interpretetur. folio 171*7 Ordenes in Pm arebon quid 151. 4 Origcneshmnium Jacra pagina inter- pretumfacilc princeps naturalifen- fuutur 58.3 Origepes ab Ammonio y Scfipienbus Hebrs facras i didicerat literas . folio 58.3 Origenes fuper numeris quid myjlic dicat i.43.18 Orpbe i de Dco degantifiimum dfum . folio 314,14 i iij iND Orphews exfacris literisfuum opus ul- tra humana extdfacultat 48.10 Orpbeus de arcars diuinis etat.19 3.9 Orpbeus Hebraorum doHrinam^unu^; ucrumquc & perfe&um Deum muU tis ctkbratcarminibus 10.8 Orpbeus poeta Deu dmtaxat Abrab r.ognitum canit *94*9 Orpbeus de Dco quid cantet 166.2* Orpbcus paul prior Homero, Gedeo- nis tepore annis circiter trecentis poft M ofem.cumfuisfacrisfioruit. 3 . 1 Orpbeus d tabulis Mofatcis didicit qu Lucretius, feriptores facra pagina imitatos in dicendimodo 181. 19 Orpbeus quxddeorbis opifice nS^.i Qsfacrum quibus nominibus diuerfis di catur 119*17 Ofee Traham te in funiculis bominum, in uinculis cbaritatisjyominum ad bu manitatem Mefsiabpertinet , chari- tatisfuniculi ad diuinitatem. 169. 6 Ojlrea cr concbylia cum luna crejeunt, pariter o* decrefeunt 3 76.6 Oues o* paflores quid myflic fignent. folio iS 6 ^ 1 Ouidius Sulmonenjis fdgdeifsimus ->tcm pus agyro ccelorumfluere non igno* rabat cr tamen dicit, Ante marc cr terras cr quodtetigit omnia ccclum, nec partcula ante ftgnificat aliquod tetnpus ante coeimotnm 13.10 Ouidius in metamorphofiJHa, Vytbago riritusjanc}u* unjunt ejfcntia. 2,83.2, Vater replet omnia nnitate 2 8 3 . 2, Vatrcm zyfilium nitllus potuit intelligc- rejiec etiamMoJs 154.2 Patrem aternum , coronamfupenosem Hebraiuocant 2.03.5 Vatris 0 filifi&jpiritusfincti connc- xiomira ' 258.^0 Vatres an\iqui dnasfupremas toenfnras quarumfitperioremfontem , corona, origincm;aUerdmfapientiam,primo- genitum uocabant, non cfjc mortali- bus cognitas aiunt 164.1, Vixtres patrum qui patriareb* dicumur funt in ciuitatefuprema. 435.3 Vaucafunt qua ab Euagelifiis fim feri- ptafi conferantur ad ea qiutCbri- jhsdocuerit 2,71.5 Pauci ueritm baptijmafufcipiunt 5 id ejl JpirhumjdnBumm temporcapoflo- lorum 258.4 Vatdidi^laobjcnrafoluuntur 252.14 Vdulus arcanorum Dei confciusjacra- mentum belli $ uittoriitCbrifli ex- plicauitubi 454.2, Vaulus plus aeteris laborauit 455.4 Vauoduodecimouaponit 113.15 ^ Vauor inertia, (? remiffum pusflegma tisittdicium 102.4 Vaxfecundumaliquos ejl tranquilla 4- nimi libertas 450.1 Vax a quo detuY i 460.2, Vaxperfefta -i Vcccatarium^ id efl oblatio ftftpeccatis O* fie legendam apud Vaulum j Qjui non nouit peccdtum.peccatarium /c- cit folio 134.12, Veccati cogniti&jit per legetn, y non iu jlificatio' ;- iji.ii Veccati cegnitio fit per legem  255.8 Veccatum Cbrijlianorum faciYdotum y er doZlorant maius qumfVebccia- rum ; *41>i9 Veccatum mortuumfine legt,xf ignota, folio * -255,8 Veccatum tamtnangelis 9 qum in bomi. nibusfmt q* efl quando c^. 255,8 i iiij IND Veccatum etiam cmttmus minus boni cligendo *57-9 Veccatum quomodo ex arbore induftu fit,?malum in mundum 32. 9.4 Veccat multis modis cmittitur. 257.5 Veccatum infpiritumfanRum 9 cfl omni- moda dejferatio>autprotcruamali- ti&utcrimenl&fie maieftatis 185.1 Veccatum adeo uoluntarium c/l, ut non alio pacio jh peccatum 48,10 Vedes incanticisfanftis quid 451.1 Vedes injacris literis quid figrficenu folio 4 z 7-3 Per bominem omniafacil Deo reconci- liantur 39*-4 Vercufsi uosnento utente > aurigiue 9 .* grandine melius arefattioneficcitatc fUio H-19 Veripatetici quid fu iUa natura agensno determinant *95-io Veripatetici cum. fio deliro Ariftotelc falso calumniatur ideat inter nubes, aut in concauo Lun Angelus ip* fius efi 3*3;i Vetrus Lobardus & Damafcenus quid de diuini uerbi incarnatione fentiat. folio ICQ Vh&recides Vythagora magifler.iy 2,. j Vbalaridis matri quid in tero gcjlanti uifim fuerit 169.6 Vbarxfeicur Cbrifiumodio perfequuti funt 401.1 Vbaraotis diligentia in fufeipiendis aut recufandis pueris 101.4 Vberecides cum nidijjct baufla aquatn de iugi puteo ternemotum prufi que in teniamgenerationem.i6%*$6  Vhiliflbiim degenere Cham ftmul cum  Aegyptiis commixto 162.36" ' * Vhiliflbiim nobis mundufxgurat. 161. $6 Vbilon non minus doftrina qnm Graa facndia edeberrimus $ . 8 Vbilofophandum de Deo quibws , quan- do 7 & quomodo, cy quanta opusfue riu folio 31.8 Vbitofophi ethnici^hlebraisfapientibus coparati&tbeologis Hebrais,frwo la 5c caduca autbore Eufebio dicuu folio 10.8 Vbibfphinaturales adhuc dubitant, an bcecfn noftra ptria 273.10 Thilofopki qui unicum Deum adorandt cenfent y. Vbilofopbi cur aberrarunt  catholica ueritate 15,13 Vhilofopbi Peripatetica cum Hebrao rumpbilofpbia aliqui exifimantfla renonpoffe 3.1 Vhilofopbi fcretior qua magna dicitur ubufolio 313.16" Vhilofopbi o* ones artes docuitChri- flusfolio 7S.i Vbilofophorumquata di(fnantia. 2.6. 1 Vbilofophorum antiquorum ubifuit do- Btfsima bibliotbeca 313.16" Vbinees benediftionem LeuiaMofe da tam quando confirmauit 312.15 Vbcebus medicina autbor ah antiqs cur dicius 74.17 Vbcenix quomodo reuiuifcat 401. 1. Vb l % Vlanctce quaminnos fintpotetes. 49.11 Vlaneta cuiufquefauor,quomodo capta dusjit 81.30 Vlanet bonum y malum influt in in- feriora 44-7 Vlanette oes adbocmfcucnd. 11 6. 2,3 Vlanetafiuc cccli mala no influunt in ter ramfolio 46.9 Vlanctart omnium quadamcumfuper- ms confonantia 18 2,. 2,1 Vlanc*arum uinutes babentur 44.7 Vldnetarum uinutes qu& 49-" Vianet dr um motuum proportione innui- tur proportionojlraruuiriit.iii.$o Vldnetarum quatuor ad confcrudndum indiuiduum, tns ad opus dirigedum. folio n6\z3 Vlantce in drcbetypo quem locum teneat. folio i$ l -7* Vlanta qu- grejfus *94-9 Tlato quid rerum omnium edtenam uo- cet folio 81.30 Tlato per magnumcparnum non tan- ta materidm intexit ut malign ca- uillatur Ariftotelcs 37-*3 Vlato & Plotinusqua immediataDeo creantur interire non putant ut ani- ma folio H>io VUto cu Hermogcne quid dijjerat. 4. 2, Tlatofemimofes ditlus 3 4* J  Vlato & Scrates tria rerum principia pofuerunt 12.7.2, Tlato epifiolium quoddam ex Aegy- ptojn laudemfapientum fralitaru, d Arlflotekm conjcripfit 3 . 1 Vlato quid de Tymnico Cbalcidio dicat folio 373.4 Tlato quid de diuinis bonis i8r.2,o Vlato ab eo qui inter entia dignitatem ha betfuntit exordinm xz.iy Vlato in HL de republica de tribus homi msparbus 168.4 Vlato prolem Deipatris ftlium appella- uit folio 8.7 Vlato in Epimenide quidjenfritde pia . nctis. 46\8 Tlato fabricam mundi defcribens } undc exorfusejl. 38.14 Tlatonem Gratq; ffi- ritumfdnftumprofiteturx licet etbni- cusftt 156~.11 Vlotinws mundi aternitdtemprofitctur. folio 13.11 Vlumbumprimus omnium ex Cafita ide infulddfyortauit Midacritus. 15.14 Vluto antitbeos Juas babet diuitias. folio Z76M2, VlutdYcbus quomodo Deum defcribdt folio 41X.14 Vlutdrchus in tik de oraculis deficiente bus,quiddd Qleombrotum* rir. 16* Vlutdrchus de ideis 191-7 Vfouia* rorisy glacieigcnitura>exfolius Dciuoluntatc 16 3.1 Vodagra caufic>  matria. uG.z 3 Vodre , id efi Cbrifio uejlitus angelus quid folio 58.3 Vodrc.LfloLfdnZia uejlitus 58.3 Vocttt tbeologidm o* drcdttd rerumfd- cramentdfdbukrwn imolucris oc- cultdbdnt 48.10 Voettfapitibus illor my flerta per- cipiem&us celebrantur 48.10 Vot* diud dicunty dliud myflcrioscfi- gnificant 47.10 Voctegentium theologi quid denobis. folio z73.ro EX Votanonirridendi } nec uituperdndi folio 47* I  Voeue Dcum in nobis ejfe cdtumt.} 71.1 VohtDeum Vdtrcmomnipotcntemdi- xerunt 7- tf Vou no puras cdtdjfefdbcllds. 47.10 Vota tbeologi ucre d&li 47- 10 Vota Vdnd wcabant caufdmprimdm a pbilvfopbu uocdtdm 6.5 Votarum Simonidis  Homeri tefti- monio Ariflotelesgrauifimapbilofo pbia loca corrobordt 48.10 Pondera inuenit Vbidon Arguw.19.14 Vcenitentia uera>qu*fit 353.8 Vcenitentia non efl pcen ad Dcum rcnerfonetnfigni* ficat 360.ii Vontifices Vetrifuccejfores quando po- tuerunt dicere, Argentum  durum mibi eftferdieruntius dicendi.Sur ge&dtnbuld 3 75 - 8 Vontifices &> fdeerdotes Vctrifucccffo- res quando ceperut pofsidere terre* nd y fimul etidm]perdidcrunt ccele- fliafolio 37** 8 Vopuli qui,duguridprobdrunt 37 0.1 Vopulus rudis * turbd I E S V Mfu* fcipiebdt , quem legijpcriti (f pbdr fei o* rdbbini ? principes fheerdo- tumjdcfl pontificesjcuitx, drebidis com, Dccdni, doftorcs,ty c gerenda 352;.$ Vroportio quantatis aut uirtutis> nulla exigitur in prima cauja 7 qualis exqm riturinipfisfecundis 599.*7* Vroportio menjuraru inhomine. 101*3 Vroportio eadem corporis bumani qua farcaNo 101.3. Vroportio intermdia correjpondcns. folio 423.3 Vroportionesilla trs: mufica^aritbmeti cafo geomtrica qdfihi ueft. 91.10 Vroportiones partium corporis bumani folio 10 1.3 Vroporties Tbemdisejfe filid6.9z.11. Vropofuionis nib ex thilo fieti diffa- lutio iz.9 Vrofelyti quibus ribus obfcruatisjuf cipiebatw in lege Mojaica* 40.5,12. MATRIA. Vrotagoras onmino negatfe feire , quid deDeisloquatur 4.2, Vruina quos refignet wyfticc 145. 19 pruina parti noxia,partim utilis, 143.18 Pjatlerefapienter quid A99 ex quibus 6S.11 Vulcbritudo bumanigeneris intuarietate indiuiduorum >. 3^,3 Vulcbritudo Snis laudabilior in tot qua in parte 176.1$ Vulcbritu. corporis und refulteu 17.% Vullus injacris & Afina quid 197 .1 Vulmonesuclutiftabellumcoripfum tem perdnt. 110.Z9 Vuluis in terramreuertitur Jpiritus ad Deum,quifecit illum. jtf6\3 Vuluis quis, de quo dicitur. Vuluis panis eius folio  2, 3JM5 Vunttumut fe babet incontinuisficiu flans infuccefsiuis x 3 , z Vurgatorio altero expurgantur anima fordtbus 3 g t4 Vurgatorio altero anima purgaupuri ficantur utdiuinioresfiam. 385.4 Vurgatorium duplex 385. 4 Vyromtici qui periguem prafentiebat fitara 371.3 Vytbagorafopbijlq libram , qui incipit. AnDeusfitdubitareuidetur. cobuf ferunt Atbenienjis ' 5.3. Vytbagyra Jententia de anima a corpo refeparata io6,tz Vytbagorei per quaternarium iurabat. folio 51.13 Vytbagoras Samius quo temporeflo- ruerit %,i Vytbagoras pbilofopborumprimus. z.i Vytbagoras & eius htterpres Bierocles omnium rerum Deum opificem profi- tentur 9,% Vytbagoras de Deo loquiftne lumine ue tuit. folio 2,.! Vytbagoras ab bis quijacra legerant e- dottus 106.12, Vyagords duo de anima profiteturjm mortalem % (? qud a Deo emanauc- rit.quod nefeiuit Ariflotel i73.ro. Vytbagoras q* Vldto in lib.de republi- ca infiuxus ex concentu ccelorum af. frunt ^67,6 Vytbagoras femitbcologus tyfemipbilo fopbus 108.14 Vytbagoras unitatem Deu effe ait.7^. Vytbagoras ? Vlato cumfua academia diuinum nuwn rebus omnibus mfu- fumdoccnt 166,2, Vytbagoras Vlatone antiquior,quamcon uenientia euangelio dicat 2.82,. z o Vytbagoras cu pfalmograpbo primoge* nitum Dei Sapientiam uocdt.x96.1u Vytbagoras Denm cffc animum ctnfuit^ per naturas rer omnes intemu. 4, 2,. Vytbagoras prioremin naturalibus non babuit } cundum non uidit. 40.2, k,j INDEX Vytbagoras decem amos Utuxt. 37 4. 4 Vytbagoras Diuinum genus bominibus inejfcait x73.ro Vytbgoras pbilofophowm pater. 4 o . 2, Vytbgoras maUoorum )oderc> orda- rum & fiflularum longitudin{ confi nantiamfub numerorumproportione collocauit 18.14 Vytbago.quid de anima dixerit. 345.1 Vytbagoras ^Stoici numinc afflatosfi lum dminarc pojje aiu nt 372-3 Vytbagoricorum * Acadmicorum in ideis diucrfa opinio 151.1 5 CL. /-\ Vadrigas reperh Ericbthonms. ^^ folio 15. 1 4 Quadriremes Cbartag.ncfes primi,(ut axt Ariftotel)quosai*jChalcbedo- nios uocantfecerunt 15. 1 4 Quadriremum arcbitetlus apud Cbar taginenfis primus Vofperu* 15.14 Qua non uidentur aterna 41 3.1 7 Qj# generantur,nouumjibi locum ac- quirunt n. 5 Qjjdptori6u cy ucneficiis (f inca tationibm liberem 8L.31 Qm* contrariantur,aliquidJunU}9$.j Qua mouentur ad nouum locum tranf migraram circa aliquodflabile mo- uentur ir. 5 Qutri- pla^quadrupla^fefquialtera. 50.13 Quaternrio numero dementa dijlribu ta folio 50.13 Quaternarium Vytbagorei iurabant . folio 51.13 Quaternria ormuu rcru opific. 51.13. Quatcrnarius omnem muficameonfonan tiam folio 50.13 Quatcrnarius in trinitate concluditur^ f trinitas in quaternrio 413.4 Quaternarius tanquam radix (yfun- damentum omnis numeri 97**7 Quatuor inomnibus & difciplinis , id babeamus ex ideis 155.10 Quidam ex bis qui cai dines Cbriflia* na domus dictur^quii de iate. 2,01.1 Qmdam tempefiate autboris alis arte di fyofitis breue fpatiii uolauit . 3 75 ? Quietem aternam oppugnantes . 14*11 MATE Qmlibet tanquamutrus facerdos feip- fimofferredebct 455.3 % Quinqueremes Uefigiton Salaminius extruxit i5' x 4 Quinq\ de bominc infiituta 272.10 Quis , quantus^ qnalis Deusmpofsibile cfl inucfligarc bpminem 16*4.2, Quis in nubibus } id eflfanclis 187.2 Qjio currculo uebantur komines ad cce lum folio 168.5 Quodftmel dcflruZhm eft, amplius no pojjc redirei noncfl uerum 401.1 Qjtod efl ante pedes nemo fpeBat > & coeliferutantur arcana 15.15 Quodprimum in intentione 9 ejl ultimum inexecutione 3 $.10 SXAbbiSimeonficniocbai & Elcbana quid 2 50, 4 Kabbi Bacbaice autboris Hebrai inter- pretatio lapidis tharfs 58.3 Kabbi Samuel in comcntariis lib. de for matione 150.4 Rapbacl medicus>aut medicina Dei di- citur 74-17 Kapfacos mijfus  rege Aflyriori pro- fligatur^oceijis 185 milibus ex militi- busfuis 141. 15 Ratio feminaria no minuiturjecidufub iettumfedfecudaffe3u*. 108.14 Ratio quid 105.15 R unionis harmnica [1militudo.9z.1u Kationalis anima a pbantafticaconcipit. folio 3.*3 Rcdemptive: primitiarnm qum uarU. folio 252.11 Kedemptor & expiatorbumanigeneris unicus i 54-6' Kedemptor uenh a meridie * 133.8 Reges^pbetic, tyfacerdotes uices Dei gerunt in ter ris 151.26" Regina Saba per yjfcribitur unde intel lighur illam Arabiz fruftus 132.8 Kegis ueri & tyranni regis differeti- tia folio - 61*6 Kegis f tyranni dotes 6*1. 6 Kegnum ccelorum appropinquarc, quid fit folio 353.8. Regni ZFJacerdoj coniunftio injcris quomodo intelligenda 455*3 Kegnum ccelorum quidfxt 353-8 Regula fumm a ueritatis 355. n Regula qua nunquamfullit 355.11 Reipublicce aut domin\j y terminum confli tuit Via to 1728. annorum difiiplina fiuigeat^Juum finem confquitur* folio "3 .15 Rclat io nona ex nouitate operis in Deu mudi opificem induci aidetur* 14.12 Relatio noua ex nouis quodie produ- Bis aut ad Deum fabricantem , aut adgubernan. $c. 14.12 Relationes quibus nobis Deus coniungi- tur^an reates, an ratioesfxnt dijputa tur a tbeologis 97* l % R eligio Saturnid qucefit  1.5 Remifsio nonfitfine fanguinis ejfujionr, folio 244 ,51 k f IND Rcnafci no ex hdc aqua elcmentari pof fumuSjfidcxilla diuina^cuiushac efljignum 1*8.3 Renes Veneri tribuuntur "9.2.7 Rcnes natura fua calidi (jficci. 117.15 Remum Copa repcriunt 19**4 Renm creatarum numeras nouenarius. folio 91 '-18 Kerum omniumprincipiumtrinu. 383.1 Res Hebrais binrios centenrios figni- ficat.folio 383*1 Re s omnesfimulachr Dei fc4tet.98.18 Refpublica quando fenftm m peiusfata lilege decurrit "3*i9 Refyublicd terrefiris >fimuldcbrum coe- leflis. 2,7 8.1 5 Refiitutio rerum in triginta fex mihbus annorumVlato docet 107.13 Rcfuba Hebraic Latini pmtenttam, fed melius reuerfxonem interpreta- rentur 146", 2,1 Rcfurreflio quando futura fit 9 cr quo tempore adimplenda coiefturis nec- ne deprebendipofsit 4 o 5. 6". Refurreftio cuius uirtute conducetur. folio 4 o 6*. 7 RejurreZlio futura an pofsit probari rd onxbus 40 3. 3 Refurrcttiofuerit ncne 402,. 2, Rcfurreftionem negantbus, refpondet. folio 408.11 Rejurre&ionemex aftris probari pojjc Junt qui arbitretur inter aflronomos. folio 403.3 Refurrettioni quis primo dederitaditu. folio 404.4 Refurreclionis quasauthoritates babea musinjacris I40 4. 5 RefurreRionis futura tpus } Elia ora- culo dcclaratur 4 c 6\ 6 EX Retia Ardcbne reperh 19.14 Retributio quDeunobis promfitefi dd iuflitiam q* proportionemjxo au- temddpondus 2, 6*4 a 4 Rcubcnprimogenitus tborumpaternum mdculdutt 31M4 Rcuben qui interpretatur 303.5* Rex Fr anda nominc Cbrifiidecoratus pqudre 3"**4 Rbd bdrbarum quauim babcau 370.1 Rbed,qua Latini opem dixcruntjapido fe cr montana teme Dea. zc 8. 1 j Rbetoricam docuit Cbriflus  um 0- rationis 3L75-K Rfcmocero qualis 187.2, Ricardo m de arca myflica quid de co templatione 199^ Robur qummultiplcx 2,42,-18. Robur fecudu carne qdfignet. z 4 3.18. RogeriusBachon multa fcfccijfe iaftat pura magidjonitruajiubcS) plumas, folio 379-9 Romajcelerum omn\umfaburraj>rbem uniuerfum bis uindemiauit, primo q- dcmgladio impcriali 9 nunc uerpon tificio^ pdpdlifa fyiritudli : pro- pter eam uindemiam Dominus illi op probriumfempiternuparat in fcu- la faaorum amen '13 5.1 o, Roma defolata futuri babitatores qua les cr quanefarij, & tciri.135.10. Roma defolata futurorum habitatorti princeps Haza%el pro quo babet tu duclio emijfariuminlib.LeuAtf.10 Roma^alteri Babyloni quid dominus co mineturfub nomine lojrajd efl uin demiatricis in lfaia i35 tI0 Romani inarduis rebus fenatus decem uirosadlibros Sibyltnos ire iubc- bant folio 171 -3 MATRIA. Romnisfirages multas pranutiduitflu uius tinftosfknguine 371.1 Ros&pruina quid 143.18 Ros Hermon in fcriptwrxs quid fignifi* cdt 4 ffo -3 Ros inficris quid 300.4 Rofmarituisfingiilaris efl> & non uulga risfolio 81.31 Rojmdrinutfrequens no ab re infdcrifi csfclio. 81.31 Rofrtdrinus planta multummyflicd. folio 153.2,7 Rojmaritm (pro quopafsimfcriptura bdbet byjfopu) nobifsimd inter pia tasfolio 153.2,7 Roranarinofiebant afperfiones in legc ueteri, j non berba byffopo, ut uc- rifimiliusefificerdotes ufosfrutice d fyargendum populum qum ber- bd folio 153.2.7 Roris apruma dijfcrentia 143.18 Ruab myflerium maximum 383.1 Ruab Hebrai uocant quod nos [pirita, folio 383,1 Rubit uirtus eximia omniumque pr cotrd id qS Cfcr/- jlus objerudre uoluit zi6.6 Sacerdotium Cbrijli regale 2 3 r. 1 o Sdcerdos doftor populi conflituithr 7 non quidem udnws y md- gis ddmirdndd 143.18 Sdcrd fufceptd religios  reuercntvr mdificant^ irreligios uerb traBdtd inquinam z$ 'j.4l^9 Sdcrificium filiorum Ifrael primum W4- Bdtusdgnus X35.13 SdcYificium Melcbifidech r Cbrijtik pane&uino 2,30.10 Sdcrificium peccdtdrium^ culpdtdriu.pa aficoYumcberbc\\dji.oHdtio>i$iA% Sdddi Dei notnctt z88.6 Sdbafuab, inteYprctdtum bdbemus deli- tidSjinpYoucYbiiStprius licentiofm interpretdtu ejl ludens coYdm eo om ni tempore kS^.i Sdlomfomnio uniusnottisfapientid c3- plctus 355-^ Salomon typmfuit Cbrijli refargenss folio ^35.13 Salomon qnid de mdi confontid, 1^3.1 Salomon quid defeipfo ajferat 465.1 SdludYi q cupiteosquifaludnt exordYC debet.folio 3-? 8 - :  Sdlus no ex opeYtbus kgis> neq; ex dliis bonis % fed per Dei mijericordidm, folio zait. folio 40,2, Sapicntis nonjatis cfi dicere^fed cr ra- . oncm afsignare dccct 2,1.17 Saptaitum confcnfus communismultum babctamboritatis tcftibus Ariftote. . Vroculoity Vorphyrio, *9i*7* $ardonicis color triplcx 415. 3. Satan* quid in caujafucrit qud pccd ret folio itf-9 Satanijd cfl aduerfantcs i3 Saturnus cum atra bile, conuenientiam baba 114.10 Saturnus 30 . annis motum flhfoluit . folio ii.30.er 5~ pagationibumana contrarim.^io IND Sturni fub fidcrc n quid fccrc de- beant. 48.10 Sdul qua forte elcftus efl inreg. 375.5 Sauromat&quifint 315.18 Scala Ubacob quafit 301.5 Scarabcei renafeuntur ex equino cada- uere.folio 401,1, Scarabceus quomodo , (f quando gene- teu folio 80.2,7 Scarabxus , qui (f Cambam dicitur % utriufqueeftgeneris 80.2,7. ScrabtfiKfpmatcjuo inflercu* effufo- pildm conficit 80.17. Sc*rrbi cdufce 116*1$ Scelerd borrida omnemfide^mneDeu^ omne iudicium deniq> a mentibus (m- quit Hierocles)auferunt. 41 . 1. SentLt noflra differt ab entis feientia. folio 2,4,18. Scientia noflra caufaturab ente. 1 4.18 Scientia Dei efl entis 14.18 Scientia Dei efl ca ufa entis 14.18 S cientia mentis qu Ariflotc lesautem cor de 1^5.1 Senarijtrigoni piebra diflributio , ki- fis mum in trinitatem> duorum medij materiam , qu creddttdntu,  Vittacus Mitilentus poft Tbaletem ftoruerunt i#I Solutio aliquarum dijjicultatum. 353.5 Solutio in^eripatecos de intcllelu. filio 35ff> 7 Sorti concentus duplex $46.11 Sopbodisfententiade mico Deo, 7,6 Speciesfe babent ut numeri 35 q., Spbara oftaua motum diurnum aborte te in occihemfuprapolos mundiba bet,ab occidente in oriente jupra po- ios zodiaci ctu anis grad+uno. 4 3 . 6 Spb7 Spinafialcno authore,tanquam Carina uita necejfaria ".9.2*7 Spiraculum uitarumfprauit Deus in bo minem 587.1 Spiraculu eft in bomineid diuinum qmd noftriportionemfuperiorem uocant. folio 355.12. Spnibus uitdlibus mcdiantibus agit am . ma incorpore 384.*, Spiritu diuino omnia  cceleftia  ter renajuftentamur 3 8 4. z Spiritui refyondet der x 2,9 . 4 Spiritui noflrofubmittendum 9 ut edocea murabeo 343-5 SpinVtti/drtf wm rcrww opificem innuit Dauid 7 tyjpiritu oris em fc . f/lio 9?i2, Spiritus nexus quidam eft 383.1 Spiritus extrcmorum duorumfapit natu ram 383.1 Spiritus dicitur inter dum uita fpiritus. folio 383,1 Spiritus bominis nexus quidaeft 3 84.1 Spiritus corporeus eft 384.1 Spiritus inter pelUt pro nobis gemitibus inenarrabilibus ab eficiente caufa> ut lata dies^quia nos latos ftcit  folio IJ6.1Z. Spiritus iuini uirtus duplex. 1 5 1 . 4 Spiritus differt b duma animali . folio 384.1 Spiritus bominis cfl anima rationalis. fojio 384.1 Spiritus fanSlusfoli columbcc inter ani- malid uoluitjimildri z 41.1a" Spiritus diuims maximumfymbolum ba bet cumfyiritu humano 385.4 SpiritusfruBuSy ejl pax, charitas>g4u~ dium^aticntia &c. 131.7 Spiritus JanHus magis domeflicus hom nibus.quam Cbriftus 385.4. Spiritus Dei magis bonnibus unibilis qumuerbum. 385,4 Spiritus fuper dquasferri quid ftgnifi- cet r rffai 37-13 Spiritus unius in altcrius corpus fubintn re quomodo intclligdtur 3 867 Spiritus quid 383,1 Spiritus diuinus nullo modo corporeus. folio 384.: Spiritus diuims quid in nobis efficiat . folio 384.1 Spiritus in bomine quidagdt ultra ani- mam. 385.5 Spiritus nofler dum eft in corporcjtabct aliquid corporeitatis , unituscu Deo nibil omnino habet 385.4 Spiritus nofler , ex Vlatonicorum fenten tia^fecum corpus athere ex quinta effentia eonfeftum habet 335.4 Spiritus corpus ex quinta ejfentia , am* ma uebiculum dicitur 3 85.4 Spiritus triplex operatio 383.1. Spiritus cur interdum principalis^ inter* ter dum reftus , inter dum fonftus. folio 383.1 Spiritus uari inferipturisfacris, (f cu difficultate no modia accipitur qui fxt. folio 383.1. Spiritus bominis tranfmutabilis. 3 86". 8. SpiritusfdnRus nunc patris fpiritus^ nic fpiritus filij dicitur mfacris . 3 Sff. 7. Spiritus boni & arama qua confonan- tia folio 38.3 Spiritu ffanftus replet omnia bonitatc. folio z%i* MAT  Spiritus mundi quid xS6\t \ Spiritus & anima  Peripateticis idem efjeputatur 385.3. Spiritus iudicijadjilwmpertinet 450.1 Spiritus iufpecicignis dijcipulis appa- ruit. Spiritus corpus t quate 384.1 Spiritus ab anima fuprema differu folio 384.1 Spiritus mukiplcx in hoc mundano cor- por e inferior i 384.2, Spiritus cceleftis quis 384.1 Spiritus duplex datus homini cuilibeu folio 384,2, Spiritus bonus % aut malus quomodo com- mifceaturcum bominisJpiritUi%^% Spiritus diuinus  facris @> ueris doSio ribus dicitur nexusjigans anima no- JlramcumDeo 384a. Spiritus fanBusfuper nuttum quieuit m- JifuperlESVM " aJ0 ., Spiritus fanlusprmubo magis co- ramDeo 499^ Spiritus imrnundifpiritibus mundis cor- refeondent quomodo 43.9.2. Spiritus fanttus ruah dicitur, quod uen- tura q> flatumjignifxat 440.4 Spiritujjanftus acceptus impofttione ma nuum apoflolor tpermone. 358.5 Spiritus fantlus magis habitat in nobis qudmfitius 4JM> Spwtus finfas fine fiauitatenon babe Spiritus nonfoum mouendo orbes fi d cp D fungentes ofjicio , perfe&ionem rebus inferioribus fubnmjlrcnt fce- antur 13.11 Spiritus uitaerattrotisquidftt. 119,4 s prmhotmnisfolum,quainipfo infunt EKtJE. bominefeit folio * i6^u Spiritus Dei qu*Deifunt cognofeit. fofa ^ iff #2 , Spiritus huius tmmdi nem acceptus ab xis quifpiritum.qui ex Deo efl, babem. filio I5.I Spiritus non tantum inbominc repeti- tur. folio 384.1, Splen riderefacit, cogit amare iecur. filio 117.2,4. Sponfainfiripturis qulb kfllficri dbfquefidci ojftribiW t4 rimbusfimbusrecipit-, 13J.11 fibo'*^ : ('--',:"" *8.II Tm^ii Af 4 jfctfMt,^ ffiffu^ue \nge~ ntUnt : 7x^4 /&V v-,;.-. 1. 54 , r7 TerneJ  Lwhl 'iH^kw tUidiorum izooo.' & fciito tom inter uaU hw \ .. 178.16" Teriam* oitt/Snr n^arteHrrwnt pbHfiphi quoniamjupernaturalis ef feti^." . .  371. r TerrrfW.cvirt/a no ^rwtara/iV^i.i Ter ra tootuteaufam Ar&io.Tbeopbr* JlihiAibvtus uemti, uel uaporcfub~ ' tetmieumejjputant. 371,1 Terrccmotuscaujamfclepiades cafum uel ruinam efje cenfet 371.1. Terr- jfed prilicifmtlifignificat 14 7 . 2.1 Te/ta tefiammti a Cbrijld f\i quu folio -2*7-9.. 1 ff Tbalamum mairi qnomodo ingrdi de- bcamus 45 2 " 1 Tb4e Mife/w aquamprncipiumrerii exiftimauit 1x8.4 Tfcffo omniain ipjamaqu&reflui, zf eadem abipj nutriu exiftimauit. folio 118.4. Ttale* Milcfius aquam terramotos cau famafsignat 371.1 T?J Milcfius prafagiens ubertatan olei futuram , omnero o/edt dumflo* refeeret comit, ut quid pojfet pbdo- fopbus oflenderet -.". 37^.3 Tfea/e* primn* de natura rcrnm , te/?e Cicerone, difyutauit 1. x Thalesjlomt tempore quo ludais Eje- cfciZ^NwttM Poptlifi5 Roman/pr^ er*r z.i >PX T^j itffafd^mfmt 4ptd ? r t (fracos , reruinitium aqmn dixit , \: fll0 ,, . .. . -.1 s .'.-.4,1, . JW# ^y^ wli2,o. ^hemflius qmd dcidfis J9Q^ {Tbcodorusmagnus diccbdt, omavrit pr ater primum 185,1 Tbcdofxus xmperator rcueritus fjl Am brofiumitwtpantem m.} Tfeeo/og* 4^uiIo^r i6 Tbtjaurus Sapientia quis zj6.il Tbejaurus cceleflis quisfit ij.n Thejf>i Gymnofofbiftari dux.107.1) Tbomas Aquinas fublmorusmtus aterra cubitialtitudinc eleuaktur fintai cum eotpvre 3744 Tbus quoddamtammyflic compofxth MATRIA. ut uetuerit Deus trtnsfnri in alies Traxit nosCbrifus multipliciter. 1 6>  Jitfdt i ueriprincipis difsimilitudo filio 61.G V Senarium denotans  uh> qua ) ornnia uiuunt , fvbmdicat. folio 9 8.1 8 Vabobu quomodo intelligdi in ccelor formationc 35.1 Vaccarubea myftic beatamuirginem indicat 125*6* Vaccarubea myftcrium celeberrimum. folio 151.6' Vau diuinitatislitera '.* '' ..'383.1 Vaufex Hcbraisfignificat 383.1 V ates diucrfi eram gencris 372.3 Vates tripliciterfit 3 73*4. Vates uerus quis (f undctfficiatur . filio 573.4 Vaticimj clara uocefatta cur uoxgcm- nata * 375*4 Vaticinium non ideo negandum cft quu interpres ignorat 376.5 Vaticinium defenditur 375*5 Vaticinium etia fit clara uoce, quodm nium cert eft celeberrimum. 375.4 Vaticinium uocc clara fa^ln quibutfin Bisuiris 375-4 Vebi equo Seloropboon reperit. 15.14 Vela Icarus contexit primus 15.14 Vena caua babet originem  gibba htft tis folio 117.2,5 Vena  caua bepatis ortum habent . folio n7- 2 5 Venabula Vifeus reperit 15.14 Venenum extremum und> inde prafat* tifsimum remedium. 11 uS Veneradi qmbus ctedidit Deus eloqii y arcanatfua nos inuejligare non pojfumus 194*9 Venefces omniapojfmt poetar um tejli monio 380J Vcneficori qua incantamenta.^St.io. Venere quafruantur 80.28 Venere colligantur omnia "5-2.7 Veneres utraq; a quibusgenita.j5.16. Veneres duasfaciunt academia. 73.16 Vcnerihonefta qua attribuutur.74.16 Veneris cupotcjlabus concrdia. 63.i Veneris atberea dotes 7 3 .16 Veneris aeria qualitates quomo- do intelligendum 464.% Via qua injijlendum ut uitam atem conjquamur 174. 10. V ia funt nobis propo fita dua 367. 5. Viator quisfuerit beatus 1 1 4.3 4 Viclimaquid 2*33.11 V&ltW e? ftq/7i* differentia 13 3.11 Viccm'4 /me certamine conflare non po tefl folio 351. tf ViBorw arg4 fctit4  /4c  6r);r > C3' me/ ^uii.if 0.2,4. ViniquocbriatifintApo.qS. 444,* IN Vinumexaqudfaiuinnuptiisd Gbri fto quidjgnificet 4 4 3 . 2, Vinil cuimjfyiritudlis dupkx. 444.1. Vmwm tt crwro fdnguinem Cbrijii con uerfum 444-2- Vinam 4morom c mundanum undeno bis propitidtum 4 4 3  ** Vhuw juc in ccenapropinauit nobis Chriflus 443-*' Virago uxor protoplaflis quare fie di- Bd folio 441,1 V irgdMoji quid myfticefigneL 337.14 Vi'rg4 Mo/i^fcriuc 2,37in fuperioribus corufeant itf.ij Virtutes und dift n Vi/w Deibeatitudo nojlra 418.1 Vijfo D meridionaUs t matutina^ %f w Jpertina dicitur 46*3.1 Vifio uefpertina feciidum Auguflinutn quidfolio 4augmtum  tfmtBt expulfio 104.8 ! MA Viu ratio in mibus 3 3 6. 1 Yit4tn undfortiantur omnk 1 o 1 . 1  V/w cr iwwfri * Vr incendium fignificat 1 6 1 . 3 6". Vrim & tumim portare Aaron  Dco iuffus , id efi ueritat cr dottrmam. folio 55.4 IND Vrim propric cflillujbrationcs Ucet ali* ter babeat noflra traduttio 5 9. 4. Vr/i maioris cauda in i$.gradu Virgi- nis. folio 8 2,. 31 Wtmalusquisfcitquilibetfxbi cauja. folio 46.8 Vultur cadens, in j.Capricorvigradu. folio 81.31 X ^EnocratesVlatonis difcipulus bora unamto tamfmgulis diebus abftrabe batuta cor pote 374-4 Xenocrates Dcos oclofibi coflituit. 4.1 Xenopbanes, mente adifta y omne quod ejjct, Deum ejj uoluit 4. 2, Xenophon Socratem refert difyutam formam Deiqutrerc non oportere. folio 4^ Z JUkbulon quemloeum tenuitin plaga orientali: in occidcntaH uero CKO porcionc,& Harmnica fiuuiu- rc diftnbura cle de- montrantur. PROOEMIVM PRIMI C ANTI Cl. jONCENTVRldc mundi fonoritate Vatcr Bcaufti- wc, aquum /J, utper cos concmnos gradus arripiamus iter y Iper quosfimmus Me Arcbimufeus opus intrauit: Quijbno- ris numeris fingida quccquc, f totum ipjum mundum dtfyo- Vjuit: A quo ncc manus objoluit ipf artifcx , quoitfjue cta con ^jummatam conjonantiam per dbitos nmeros injipfiim co duxent opus , ut plena diapajnjympbonia confummarctur : quae tum demunt completur , quando primumjcx tranfaclis mcdiis ultimam , quod idem cft , &> non idem cumprimo.ad feipfum reuocat . Hac quidem ottaua fabrica mundi toxa perficitur.bac difponitur : bac dentque cjummatur* Vcrficitur enim qiu- do opifexfummus per fexrerttm gradus facramentor um plenos 9 reclujbs d Mojcjub uclaminejex dicrumjotam bane fabricam difyofuit : cr infeptimo requieuit  Quijicum primo connumeretur , dum injeipjb exifterct , okatim cjliEtperfeclum opus bac dierum concinna uicifsitudine dijpofitum perfeue- rauitjemper poflpptimum in oclauum y qui idem efl cum primo ? xon idcm > reuertatur. Sic tandem conjiimmabitur conjonantijsmum Dei o pus, quando in oclauapcrfecia ( de quafuo loco difjeremus ) in idipjiim omnia rejiituen- tur.NosquoqueOpificemuefligio jequentes per ottauam ijfomharmoni- cum boc opus conjiimmabimus ad idem redeuntes >aquo y principium fami- mus: ut utrunque extremum de Deojiimmojit . Vrimus nanque Tonus de ipfo eritjn quantum principium ej\: Vltimus de eodem inquantum ejlfinis : Inter- medij uerb deprogrefjuprimi in ultimtim, in quibus(nifa\\or)contmentur ele* menta mundana tyjupramundan&fyeculaoms. A PRIMI CANTICI TONI. |Visfitmundi progenitor^ qua harmonia fuperexcelf vnitatis j gaudeat. Tonus. I. IQ^a concrdia r :r um principia^ deferiptores corum cucniant, 1 aut diflentiant. To. II, ll Quo confonanti numero fummusopifcxin creata omnia defecn- dar. To. III, Quibus mutuisconcentibus prima rcrumgcncra conueniant ad inuiccm,8c cum Archctypo. To. 1 1 1 1. Quaconfonantiaintcrualla corum repleantur. To. V. Qua concrdia concineantur omnia in homine tanquam in par uo inltrumeto. ^ To. VI. Qua fonoritatc omnia , ctiam particularia in hoc feculento mundo exiftentia efi Archctypo conueniant. ^ _ To. VI. Quid fie vltimjin qd omnia diapafon cfontia reducutur. To. VIII. PRIMI TONI CAPITA. Vodfanftis viris diuinoluminecolluftratis deDeo difecre poflli* mus,qutraftamus. Cap. I. Q^ Quod abique huiufmodi luce errarunt omnes de Deo loquentes per deuiaquamplurima. Ca. II. Et fi quid it Deus intelligerc non poflumus, tamc Dcum effc 8r ora- culis,& oratione,& confenfu omnium edocemur. Ca. III. Quomodo per creatarum rcrum veftigium , aut imaginem , & eorurn confonan- riam cum Archetypo dcuenirc poffumus in cognitionem cius foceunditatis. Ca. III I. Quod Deus fit omnium rerum , & numerorumfoccunditate plenus:vt pofsit om- nia confonantifsimeproducerc. Ca. V. Quod Deus fit v nus. Ca. VI. Qjipd foecundifsima mens illa prima , qu Deus dicitur, ad intra extraq ue produ- xerit. Ca. VII. Quod Deus mundum fabr icauerit. Ca. VIII. Mundiconditionondatphilofophis 5 vtconcludant contra cius genkuram. Ca. IX. Nequc motus idem prftat. Minus itidem tribuunt gubernatores eius. Nequc ab opifice procedendo probanr,quod intendunt. Cur aberrarunt philofophi  catholica veritate. Rationespro mundi nouitate. Cur ante,aut poft,c[ Mofes narrat,Deus mudu no fecerit. Dcficiunt philofophi.dum probare nituntur Deum neceflario agere ad extra. Ca. XVI. Progrcflus pro contingenria in diuino opificio. Ca. XVII. Deus cognofeit particularia. Ca. XVIII* Ca. i r Ca. XI. Ca. XII. Ca. XIII. Ca. XI III. Ca. XV. TONVS PRIMVS.  n V OD A SANCTIS VIRISDIVINO LVMINE COLLVSTRATIS DE DEO DISCERE POSSVMVS, Qu ipfefdnnlia ux ifiufmodi trddidit monumetd, ut db edfdmt- liafapientid omnis emdnauerit : Qjid fuper omnes perfufusfuit Mofes ,  CANTICI PRIMI quem omniumpatrum eius doBrina conftuxiffe non dubitatur . Et b1iuli* pcrc.Vndc Vlinius dixit literas primordiales fuiffe Af]yrias:& ex Vbanicia CadmoninGrxciamflxdecimtranflidijJeiquibus Afiyriis ctiam Acgyptij didiceruntiqnamuis de antiquitatc glorientur: Nayn Mofis^ut dixinm)eori *r.*o hjhtutis initiatus eos meliora docuit : ut a Strabone Sacerdos Acgypws di~ hsJit.F^runtctiamin conferibendis Aihenicnjium rebusclari Helanicus, VhilochorusXajlor^TbaleSy ? Alexandcr, Po!y'ijhr y ? omniumhiflorico- rumfacilprinceps Diodorus>qui Afiam, gy Europam prope unixerfam dili- gemer fuis oadis pcrlujhaxit.Hi omites uetuflatum amplifima inflgfa.dfie Mofe prPkta- cus Mitilen exteri Vates,etiam uetuftifimi Gracoruw y propbetis Ho breeis iunioresfunt: Mojcs cnim ante Troi o* Hefiodus (ut Cicero ait)cent f quinquaginta annis Trotam fequuti funtiquibus paulo Ccero TONVS PUMVS. $ prior Orpheus eumfuisfacrisjemporc uidelicet Gedeonis,fedpofl Mofcn an nos circitcr trcccntos^rcccfiu M ofes igitur primusfuit, quipublicu Uteris ca tncndauit ca> quatuminc $ confortio diurno collnflratus didichfacram:nta: quibm uel pro parte fii progenitores edoftifuere. Scd Lee bijhriis inuoluens ineruditaplcbi y cum qua agebatfe domeflicumpriturhoc ? de noflris ultra Augifiinum Ambrofius,EujbwsVamphilus,f Cyrillusiquoru AlV[ ultimas ad uerbi aitiVytbagoras (? Vlato cum in terra Aegypti operam difei AjT1 K plinis darem, multori uirorum illujlriu , (? inprimis Mo/i doftrinamprofoo cyrm t Jludio n ignorarunt : Erat enim id teporis apud Aegyptios nome Mojiin non mediocri admirationeiunde raonem Dctjboc ejl prima caufec eos quidem ac~ cepi(Je no dubitamusiquosfequutus Numenius Vytbagoraus multa ex Mofai- ca docrina infuis librts cferipfituit magnusBajilius teftis ejh Er ut ab bis me Bj ^' expediam.probant Clemens Alexandrinus , Atticus ?latonicus y Eufebius , & k 9 Ariftobolus:qudGentiles(fiquababuerunt egrgia dogtnata & ntyfieria) Eu,Ari * aludais ufiirparunt :  fabularum inuolucris implicuereiut illud Deucalio- ms dUmij hiftoria, cr Vbatbontis fgmentum a retrogradationefolis : qu qua de natura prifei Graci Jcripfirunt y alijetiamanteipfos trddidcrunt:Nam Brdchmana apud Indos (qui & ludai uocantur)multo priuspbilojphatijunt . Ncc miretur quijpiam ludaos indos Arifio. fuifieicu * Arifteteles apud Clearcb dicdtiludaifunt Calam ex india.Scd  patre pracipua tribus ludai appellatijunt: Ifraelitici auteab eorum diuino Vrincipe^  pregenitore lahacob: Hebrai ucri %  trajhi, cuifewper tanquam Nume. peregrini addiSliJunh Cui adflipulatur Numenius in primo uolumine de bono  Vlato>inquit 9 y Vythagaras Grace expojuerut^ quaadinuenerantbrachma- ia^Aegyptij^ttque ludai.Sunt & quiaferuntMumenij^bilonis^lowiiyld- blici^f Proculimyfleria Paulo y Dionyfio,hlierotheo , &> loanne accepta futjje.lmportunum quippcforet omnes citare y qui ludaos,? patres nofiros (d quibns $> nosprimordiafipientiaaccepimus)primos ajjerumfuifse doBores Japientia>aquibufid inclyta longe Cens bebrea illam nouit 7 notamque recepxu Et iterum alio orculo* Cbaldeis,qufatis expe- v ^ rientia comprobabit :fi repetcre uolucrimu* qualia hi , quifibifapicntt nomcn ucndicaruntfine boc ipfb lumine delir amenta conjinuerint: Vt bene coU ligit Enjcbiu*, Augfiinus^Lartius, " nouitiores quamplurimi 3 fedpotifiimu u*cfi Ccero . Tbales enim milcfius, qui inter Japientes primam tenuit exedram ,  bunc deumappellaK Empdocles multa alia peccans in deorum opinione turpifsimelabitw : Qua- E m F ed. tuor enim naturas , ex qwbus omnia confiar e cenfet, diurnas ejje unlt: quas & rfci } & extingui perfpicuumcfi. Vrotagorasomninofefenegat.quiddeDeis p ***' A iiij CANTICI PRIM! Demo*, loquatur feire. Democritus imagines, earmq\ circuitus in deotum Hufftero rr- fertSed cum negct quicquejfefempiternum (quia nihiljuoflatufimper ma- i-piamii neat)nonnc deu omnino tollit^ nullam opinionde eo relinquit? Epicurus qui Democrifonbws hoYtuhsfuos irrigauitjogitabat Deum forma humana cir cuamiiumieo quod ca pulcherrima omniumfit , yjola rationi y menti con- ciecro ueniensi Que Cicero longis dijputationibus deflruit: & pluribusfacctiisfiigil- Aniow. lat.Ariftoteles multa turbat a magiftro uno Platone diffentiensimodo enim me ti tribuit diuinitatem % modo mundum ipfum Deum effe dicit y modo alium quen^ dam praficit mundo ^e\^ eas partes tribuit,ut replicatione quadamtdi modu rc gat^ tueatur.Tum cceli arderem Deum efe dicit non intelligens ccclu mtmdi xenocr. effe partem>qu alio loco dejignat Deum. Xenocrates deos oco effe dicit:quin que qui injletiis uagis nominantur : Vnu qui ex aliisjyderibus quajiex difper- Thcoh. jis membrisy Septimu Solcm> Ohumque Lunamlheopbrajlusinconflantia quadam modo menti dittinum tribuiupincipatumjndo arfo, tum autemfignis y strato jyderibfque ccclefiibus. Strato philofophicus omnem uim diuinSin natura jiu effe cenfuquce cdujasgignendi.augcnd^minuedq^ babeatfed careat omnifen z mo fu & figura. TLeno legem natural Deu efsc cenfet. emque uim obtinere recla imperantem^probibentanque contraria . Et alibiatbera Deu dicit: Et aliis /o- Anilo s rationquandaper omniii naturam rer dijfufam. Cuius difcipulus Arijh. formam Dei intelhginoipojje ah dubitans omno , an deus fiianimas, nec ne. cie-intcj Cleates Zenonis etia auditor nunc mundum Deu m dicit efj nunc mentem, f hoc ultimum>& altifsimum undque circunfufum, (f extremum omnia cingen- tem atq' y coplexu ardor em(qui quale effe pofsit intelligi non potejl. Xenopbon quajiin idem uemens Socratem retulh dfputantewforma dei qtiicri non oporterc. Aw- phL C fibencs populares deos multosjiaturalem unum effe dicit. Flato quoq> cu Her mogene differcns aitiper louem Hermogcncs fi mente baberemus prxcipuum reftitudinis modum)conj}itucrcmus nobijcumfateri.nibil nos de Diis cognofee remeque de ipfis quidem jicque de ip frum nominibitSy quibus ipjife uocanticon jiat enim illos quidem uerisjc nominibus nuncupare.Opificem tamen ipfumfit - tetur cum fias academicisygenitormque uniuerfiEt bi(ut Augujlinus ait) no-* firisfapietibus uiciniorcs>quorum fontibus non dedignatijunt irrigari. Sequ- speufip, tur alij logioribns quidem pafsibus.SpeuJippus Vlatonem auunculumfiques uim quadam deum diatrfua omnia reganturjanquam animalcm* Ex eademfchola Haadi. lieraclides pomicus puerihbus fabulis rcjperfit libros, modo mudum, modo me chtydp. tem Deumcjfc dicens^errantibfqucflellisdiumitatem tribuit. Cbryfippus^qui Stoicorum Somni orum ucterrimus habetur interpres , magnam turbam cogre- gat iffiotori deorum : conatiirq y in ij.libMbi de natura deorum agit , Orpbci, Dtogba. Mufi 9 Hcjic-di, Homcriqucfabcllas accomodare ad ea, qude Minertia (?par+ tu louis^ortque Virginis multa fimniat.Ciceronis Cofta omnes de diis loque cun* tes redarguere y &fuggillare uidetuny p totflucns muigat eius cymba , ut quafi merfus ad aridam omiffi peldgo^ defperdtoque portu y faie nauftdgdtus contendat conclttdens deos naturds objeuras , dif}icilfqne explicatus hal?es. Omitta,qu# abjitrdiora poctarum uocibusfujajpfajuauitatc nocucrunt ; qvi @> ira inflammatos^ libidinefurentes induxerunt dcos,fecerntque ut eori pne/, q* minera uideremusiOdiapra^ereaydifsidia^ortuSyinteritus, querc- lasjtamcntationes ejfufisjn ornai intemperantia libidines,ddukeria,uinculd,ci humano generc concubitus^iurgia^odia^buiujmodiinjanias multas. Sed cy ad tanta injaniam deuencrunt multiiut Deos quos adorarent^manibuspropriis confingerct: Vr de Aegyptiis Hermes Trifiiegiflus dit.Sicfecere Ajfyrijjp- ^ rm ^ lusftdttta Bcli afilio Niiw cJlruSla(ut quibusdpldcet)pr- cofingebat jiatuds:^ jxbidraserigcbau fuicui titulus ejlfecundum Mattbaum, ctftm dicens: Nemo nouitfilium niji patcr.neque patrem quis nouitjiififilius : ? cui ttolucritfiliusrcuelare. Debac igxturfiiperfubfianalifacratifm^^ A- m  nj: riopdgitd profequitur)neque dicere qmcquavt i rieque cogitdre pr uniuerjum.temporum quoque uarietas ornatifitma y an nis y menfibjque dijlintta deumejje ojlendunt.Gr agro expulfo . Sed tufebiuj Eujbius ulterius progredietis y dicit:De Deo dubitare nopofumus, cu natura y imrno diuinitus omnibus injitumjit y Dcum efe uerum omnium rerum creatore* Quomodoper creatarum reru uefigi^aut imagine: & eoru cojonamic Arcbetypo deuenire pojfumus in cognitionem eiusfcccuditas. Cap. 111L VT illam diuinifimamfcecunditatem, qu libcr.quod rum efficit Vbatafk.Vro- Um autem bane inpropatulo parit : quando fonanti uerbo , quod conceperat, manifcflat.Sedcum AngelicusJlatuspcrfecTiorfit, qumdlorum quiadbuc inj\adiopugnant,exccllenorcmparit conceptum, nulld intercapedine muta- tumqumpariensprolatu quodam in dei laudes continue per feucrat. Ex qut- bus omnibus in opificc,cuiusJimularum tenent, omnia gradibusfuis contem- pldmur-.o 1 ue-bi:  omniumrerutn,& utrifqucfexus M : . fxcunditdtc plenifiimus uim xotam continens generandi abfque alicuius extrd- rijadminiculo.Hinc Poetis Pan.(quodtotumfignificat)dicitur: quem filem foct ^ cfje Archadcs exijlimantes adorabant. E/l quippe uerusfol, mm bic ccelejiis, fedfupramundanus , cr diuinus.Etfi licetprojqui , qua de boc Vanepnxit CANTICI PRIMI antiquitas : qu percuYrt* mus etidMcwtypicatopifturam.Cornua primo in capite locabant , dcnotan* ts regnu, quod infupcrioribmjnfertiifque tenet: Cornu enimpro regno ctiam Micro. apudeos^quifacra nofira fcripferc >acceptum Hieronymus in orationeA- bacuc longa ferie probat. Barba uerb prolixa rdios heis, aut diuinplanhics equitare dicitunquod tradiCclio nojha bbet occafium.So* natjiflua Jptem calamorum , idefijeptemplanetarum harmonia inepta fiunt feptiformesfoni,qni diapafon confummatam uidelicet confomntiam complent. \irga in manibus efipotefias , qua cunfta moderatur : ridentem cum finge* bant,eiusfiempitcr)iamfcclicitatem innuentes 'Delitiarique ajjerebant in echo> quec efi uox emiffa in concduisjiel obieclU difpofnis quibunfeunque refinam: Vox enim uerb,& metis conceptu exprimit: Ideo uocc ucl diclo Deus midit y & omnia eins mbrafabricauiyiocquegubernat imperitando. Amoreetiam ergo nospluribus clamoribus manifefiat: Reciproco uero amore (qui efi rejo* nans echo ) delitiatur.Et bcefttnt deliti infra diciuOmnia habere cfjentiam  pri- mo cnxc,& prima caufa,' uiuere a prima uitaiimmediatcq primd^jum* wa intelligentiaiQjtce f\t omniumfcccunda eorum,qua:alijprafict,neceffe efi. penfi. E/tyi infcipfofumme fxlix,^ beatusiSed Beatitudo (ut difiinit Speufippus) r/ bonum ex bonis omnibut accumulatum.Beatus dutem efi , qui nullo indiget* Au-n. Bo.tiii e i ViMO y qui habet quicquid uultifibcr.e docet Augufiinus, Boetius, zj Vlato. Nibil Hcrme* ergo dcefi illijqtii omnia continet,tanquam ucra omnium Jpbaraiut dixit Hcr- rnes.Et cum nihilfit extra fpheeram mnndific nibil extra diuin ambitum, qui omnia compleciitur.cuiefiilludinexplicabilenomen, ubi \iter in artificis mente fabrica idealis, ex qua conducit extrariamiut longo fennone dijferit Augnfeinus interpretando il Augt. lud loannis, quodfacium efe, in ipfo uita erat.Vita uqnc creatrix, ? idea 1^1. omnium rerumfaciendarum.Qjitafecut artificium uiuit in artificis mente.an- tequam conducaturfec uiuebat mundus in mente illa diuina 3 antcquam deduce- retur in opus. Continet infuper omnem numerum exifeens ipfe uera unitasiqtue principiam^ radix omniuefe numeroriJansomnibus^utnumerentur.Om- nis[enim multitudout ide Vroculus ait in tbeorematibus tbeologicis)cfe ab uno, r-^u 1 Nec aliquid ejjet imumfemul atm aliis multitudincmf adens ( ut ibi profequi- tur)nijiper wtius participationem unitatem febi coparareuQupd un> d quo exordium habuit. ntfei denarius numerorumfinis , * complementam, cr prindipium decadum. Quem nnmerornmferiem omitia tanquam nerum exemplar imitando , ad illud unum redire contendunt, unde procejjrnnt : Vt aliquantulum progrcjfus no- fecrProculusfubinfert.dicensiquodomnisordo abunitate incipiens procedit pm;i. inmidtitudinemunitaticoelemcnulem:(? ipfaordinis multitudo tandem ad unitatem rcducitur-Etomnia qu nouem Amgelorum ordinesper fitam decadem in primariam unitatem refeitwantur: Qjicefuo loco Latius dife feremus. Quod Deusfet unns. Cap.V L W ~"S] Ew unum ejfe, babemus legiferum dkino orculo intomntem.Au mofe* jdi Ijraely tu uidclicet qui Deumprincipem babes ( fec enim \feacl \intcrpretatur)Dominus Deustuus Deus unns cfe.Et itert introdu cit ipfum ad populum protefeantemiVidetc quod egofetmfolus: cr non efe alius prater me . Cum quo eius , imo legis occentor conuemt , dicens: Noi e[l Deus pneter Dominum, 3 non efe Deus pr.eter Deli noferum. Cum Di An CANTICI PRIMI in r !x efifornacem d Cbldcis proicftus ejl , f HUfus cuajt: nndefummo fauore profequutusefi cum Deus , pro cuius folius gloria non recufauit morte jubire Pro bac ueritate djjerenda Scrates q* crceres, x$ mortemfulinuitx aE" 1 ^ ut Afuky,ef AulusGellius atteSlanturinidlatamenfibigratia compara- ta>co qudjponte uenenofufccptofi mortem intuiu cotra cditlum illius Dei, quemunicumprofitebaturtquiuetatomnino (fjibi, & aliis quempiam inferre pi Trir mntenuProbat PlatoinTmxo Trifmcgiflum amulatus : qud D?us mundi exemplar jit unus : eo qubd mundus unus ejl. ConSlanter djfeucrdt Auicena ImpojMe ejfe duo fe nccejjdrid. Nec aliud babet  Je, ut nccejfdriojit, nifi Deus.Ariloteles HomerijcntcuiamcclebratiNonejlbond multitudo numi- numiVnus ergo Princeps y unus vioderatorNnde omnesfipientes contemplantes piBuras f ? formas uarias buius mundana domus 7 unam tantum eorum caujam, & pri- K-o. & tnam arbitrdtijunt:ut Nicomachus , & pfl ctm Boetw , y Proculus in eo, pm!pyt. f intclleZlumidudlitdtem uerb dctmonew, de malum>in qua mdtcrialis ? u  ejl multitudo. Adslipulatur Vlato in epislold dd Dionyjium. Cumjludio , C7* cxjententid(inquit)jcribimus animi: Deus principium epiftoUpYrtbet.Sificus dutemjxon Deusjd Dijxoncludens onmia bona ab uno 7 malum autem a muU cc::o titudine confufaNec potcfi(inquit Cicero) onmibut intercontinentibus mundi partibus effe perfelio ordinismifiex 11110,0* diuino^ continuatojpiritu ca- tinerentur. Nec dliquis defapientibus aliquando opinatus ejl ddordndum effe nijiunicum Deumiqui ejl principium uitVenerem>Lucidam uitam,Solem,aut Apollinem&r catera idgenus: qu quem cedidit de natura Deoru ajJeriuVlinius auteficor^ ck::o diant quandam dicitjnnumcros cxiftimarc Deos: (f opinar i matrimonia inter eos contrahi y tantque auo ex bis neminnafei : & alios e[(e grand#uos,fem- prque canos\alios iuuenes y atqne puerosiatri coloris \aligcros >ouo a>ditos y pue-> riliumfere deliramentorum eh Sedfuper otnnem impudentiam, adultrio, in~ ter ipjs fingi 5 mox iurgia , (f odia , atque etiamfurtorum ejje zy fcclerum numina : qua bene utique confutat.Docet autem no nimus impie,qum indoftc de Deo:eum de ipfojne eius lamine rite effari non pofimus. Qup lumine col- lujlratitheologinoj\ri,confidentius de ipfo loquuntur : y eius nnitatem extra Tgeoi. ornnemfolutionem comprobant : quia infinhum aliudfecumjlare minimepa- turjiec mente fiec uelle,nec potentiajiec bomtatejtec ejfentia^ qua legenda re- linquo nbi ab eis copiofifiime tra?latafunt. A ddunt etiam de uirtute qua om- mapotefi:VndeJef[entduO)pojJtunHS dejlruere^quaaius fabricauit: tyfi non pojjtjion ejjet Deusiqui omnipotens e/h Et progrefii ratiocinantur , q uo- niam uterque utroquefrueretur: cumefentfummefruibiles, & nolsfruipec caretirus autem aliquid acciperet ab aliojanquam imperfeclusif fie Deus perfe&ifiimus ejjet imperfettus: q adbuc ultra. Si duo,uter illorum bane ma- cbinam fabricauit? tuterillor um ipjam moderaturEtji quifecitjpje & re- gxt^quid alter facit?Siuerbunusfecit ^alterque gubernat y quomodo tmrauit gu~ bernator in domum nonfuam?Ex ordine igitur , (p moderamine concludamwi cum VionyfiC)?latone,cum ueris pbilofopbis , Ajhonomjque omnibus tantaru ^ t " ? rerum fibi inuicem conuenientium opificcm eundem.^f rc&oremiqui e\\ omni v^io artijex^omnem habens uirtutem,omnta projpiaens. Quodfoccundijlima mens illa prima, qua Deus dicitur ^ad intra extraq\ produxerit. Cap. V I . i X bis conditis imaginibus manuduci ad diuinam m:ntem cminef- (hnam> omniyttquefaxundifsimam^eiusluminecollujlrati uidebi- I musprolcmfitifimillimam.quieft uera imago Vatns\quain fepri- 'mogenerat nico ^ nunquam interrupto aftuiquojanper abfqu aliqua interie^ione^nt ukijsitudinefeintelligitfurmxumper ejfcntiamfonu. PhjJo. iUjr, CANTIC PRIMI Vnde refnltat proles , quce efl plena intelligentia, plena fui imago , ^ plenuin to. Mcr, mn ii CX cmpUr.Qji4mj?rolcm loannes, y Mercurius uerbumnominarunr. orpi,. j>i at0 d^* PatrisjiliumiOrpbeus uer paltademjd cjlfapientiam ex louis ca fite natam. Ex qua plena intelligentiafucebonitatisfummce amor producitur li gans intelligentiam cum mentem eo amplias, quanto hntncnft proportionc fi- bi intimior c/, quam alia: proles cum eorum parentibus . Hinc efl exaclifima parens imago } quadam tamenrefoluone^autaliquo xntrinfeco abfoluto , tan- quamgenitadijlincia generante. Et niji ejfiet in Vrototypoillofummo gene- ratiojion ejft in creatis generationis imago : Na- dedijfctjlerilis, & abjque itaj* fxtufuis rebusfoecunditatem : ut per \faiam de incredulis quadam impaena con^ueritur diccns:Ego qui ca:teris generationem tribuo.Jlerilis ero f E/ ergo R iLtJr * infummo opifice germcn,atqucfecunditas : Qmantpcrcatiuelamine adccckfia ipfa traberemu*:  ri ^> f cx pulcbritudinc opcrum.zf dcco e creatur.rttm(;:t Origcnes in Pcrr- ebonja ibn)parcntcm uniuerji mtclltgamus. Id maxime y cum proprior imagi- vas ratio in homine reperiatunqui dium- mentis fAus inter mortalia (ut dicunt V: irem ^latQnici)habctfwiuluhr t Homims amemfimulacbr animal tenet; Anima- ItsZoophjtum; T.oophy autem planta : Planta uerbmctalla: Metallorum lapidcs.Lt quia infcrwra ab bomin imperj velam cominem Dei imaginem ? di- TONVS PRIMVS. j> CuntCdthoUciSdpitesilldowud tmcrcDeiuefii^m^per quodimperfe^im CathoI - dciformcmfycciem rcprafentdntiWmmqHoque magis (f tninosjcamdum di flribvtmip]uperfeZtionem.Smemm %y mixtorumformt te- nuiftndfummibonifimukcbrd.Viucnua ucr> cali, fjydera maxim SoU ddociiord ctemplandd deducimt.Rdtiona!es uer mentes tanquamfitpre- mus magjnurngrddusjntima penctralid introcuntes^dd eutn comeplationis grd dum dueniunt , quo in tbdlamumprapdrdtum dliqudndo intrent ; iMofiipfos hdbitdcuum^Q* templum Deiconfhtuantiubi uerumfympofium omnibus mu- ficalibus concentibus clebrdtur, Qupd Deus mundum fabricauerit. CdpN III. J Nter ca , qu 6 Mofes. CANTICI PRIMI quinnea.quaintdffnantur t fed auauidetuntt&qudiuinisrdculisae- ccperurttjocentMofeseium Theologorum pater , & pbfofopbantiummagi- fterpracipuusjn principio , hiquit,creauit Deus cedum,^ terram, r cate* t quafequuntur.Cui Deoplcnifiimfat&bqueiugeMonumint-, quimultis heis probat ea,qua dixit,magis credendum efi quam Arifioteliiqui nec ratio- n&usjiec mraculisjtec oraculisfua buiufmodi ludicra confirmai. Loci trem, quibus Mofes conoborateaquadocetfunuMiracvk^orKnta^oracuU^uatu cinU'.C^jnfospartiumtomsdogmtis,graiHsautboritds corum, qul eius do~ Brinam confirmam, * interpretando approbant. Miracula in propamlofunt, Virga incolubrum,  Brucus , & ignis cumgrandinefiuit: Vefica @> tabe refoluuntur corpora : Primogenitum omne ab homine ufjue adpecus magno facramento inter iit. Deducs aute fitos ifiaeliticos mareaperuiv.Aqu depetra , cotttrnices de cedo , fulgura , nebulamper diem , columnam ignis per nottcm y caliginem , * ex ipfa Dei uiucntis uoce , quapopulum nunc ter- rebat , nunc confolabatur , deduxit . Clades JEgyptiis .firagesfubitasma- le mercntibus, igttem arrogantibusjeprammurmurantiimmittit: Nrero- fam turbam ab infirmitate , o* eorum uefles  corro ftone conferuat : Pajcit infiper ipfam cibo calefii , ? hofiium eandem uBricem reddit . Ha c igitur & buiujmodi multa injui,do?brin aut plebeis eius referentibus , credant externis fapientibus: ir.mai. quipro bac ueritate deponunt , Berofo uidelicet Cbaldao , Maineto JEgyp- SS tio > Hctwi>o Vbanici t Dario regi, Vtolemao Mendefio, Menandro Epbe- Nic.Abi! fi y Nicolao Damafceno , Abideno hifiorico y Efiieo, Tbeodoro, Cborilo, at- c/.f.z/.' que Ezecbielo poetis, Demtrio bifiorico, tecateo Abderita pbiiofopbo, f ESt. aliismitis ultra quadragintafapientibus  lofepbo , Arifiobolo ,Tcrtullia- TONVS PJUMVS. io no]&%Hfebio citatis : qui pro ueritate prtdiftorum mirahilium dcponunt. TcrEl,c VenUmus ultra progrefiiad uaticinia:Dc quibws Vtolemaus in Fruclu,Soli nu Ftocm ' m inedffiatipr lCl$ & dicemus>qud dtj efiU uos.Vnde &fi Mofes docens , (? eius ajfeclccpro- pbetaomnes tot particularia Mempbitico regijribubus illis,principibus,w rc gxbus tnultis , de ipfis , de ciuitatibus, dquepopulis eorum uaticinatifum.quis dubitet eosfinZio numine affiatos f Quis defalfitate eos criminabitur ? Quis ambigetde corum doctrina?Legatur Moficontextns>omn4 uaticiniis, ffutH Mofc * ris enentibus plena junt adcojit mhilpr y oculis colluflratis efl manifejium : qu nepos No\ ut Didymus aitiucrum ipfe Chan filius No)fiBerojd creditur. Nec enimiftis datjefunttabuU^jed vloj?, de quo filo legitur , quodfacic ad fadem cum Deo locutus f\t ; Quem muhiab eius doftrina edoi amulamcsfanRx uit quia nequiuerit nouum locumfbi uendicirejdeo necgeneraripotutjj.lntuekantur adbuc omnia,qumonentur trdnfmigrare ad nouum locumiaut mouerl circa aliquodftabile , ficut Jpb aut immobile centro , cum quibus fundamentis non uidebant pof- f eftare mundi nouitatem. Et quia generatio uniusejl corrupo alterius : f mbilpotmtpr aceder e orbem >quod corrumperetur : Vndeingenitumajfere- bant. Exijlimabant ultra progrefsi^ omne produftum prafuijfe potentiain matria : adeo ktneceffeexijlimarentmateriamfamperprafuijje. Adducum ctiam prcuinibilprrtfuit,fieri mimme potuijfc. Qu dum ex pojfefiio- ne noui loci qudmacquirit de nouogcnitum,uolt mundum dgenitnrd cxclude- reMuidmllum dcquifiueritlocum . Sedddndo^qubdflbi compardueritlocum f ettndcm dicdmjibiacquijiuitjnquo mine efl . Efl cnim rea centrum dut ter- ra y dut mundi>dutjpbar qiid omnid cStincntur, antequdmexplicetur in proprids forntds: c cxplicdtd moderdtur^ confer j udt . Qudfubiungunt omnem trdnjmutdtionem mturdlem ex materid in ma~ teriamfieri.ddmittimusifcdinprimxudproduRione, $ dbfolutd db omnibus tidturalegibus , quibus princeps iure non tenetur , hoc non cxquiritUY . Omne dutmproduRumprtfCxiftere primo potcntidqudddm ddmus :fed ndturdU in mdteridmundus dutem ipfc , ut bdncfudmjententidm exponant^c dmbigudfit.SienimeiusJhtJusfit>ex nibilo per drtem , autndturdnibilfieri 9 quafubieciumcxiguntjn quo operdntur : Uberds mdnus prabemus . Sed quii dd drtificemfupremum , quem longis pdfibus natura amuldtur \f\cut drs na- turdm ipfim , ut Arifloteles cumfuo Auerroi conJcntiunt?Etflcut in ejfe,fic au^, & in opere deficit ndturdle dgens determindtum^ de motuijemporiy &jucce- fio nifubieftum , db co qui efl ommbus ndtune legibus dbfolutus * Si dutem mi- tclligdnt ex nihilojd efl pofl non ejje nibilfieri > boc reliquerunt pofleris com- probdndum : unde nobis latus relinquitur edmpus negdndi, quod necprobdtur % nec exfe ipfo euides efl. Si dutem uelinty ut illud nib excluddt omnegenus cau farum y etidmboc ddmusiSedin mundigenitura nos prajitpponimus opcrdtricc cduJdM^fuprcmdmqux mdteridm ifubiccliimjormas ddndds y inflrumev- tdrfudlitdtcs-dijponcntcs, & omnid queedd opus dliquod conducendum cxqui- runturjud intermindtd uirtute continet. B iSj CANTICI PRIMI NequeniotusidempraftdU Cdp.X. Erjiflcntesddbuc peripatetici infuis fpeculdtionibus rcrumnatu- ralium.o' i* profyeftu bdbentes> motum ejje in eo.quod mouetur, dutgenerdtur.dut infttbietlo trdnfmutationis; 9 cumnullumfub- icftum illius dnquce, f primtu* prodi&ionis prtfuerit, concha debdntjpfdm minimefuiffemec mirum eft.fierrdbant : cum noluerint difcede- Angu." re fcnfdtis: A quibus (inquit AuguJlinus)non ejl expettanddfyncera ueritas. procui; Nec cx ipfa^ut ex rdtionibus in eifdemfunddtis pojJumus(te)k Proculo )de- uenire in cognitionetn diuinorumiqux intelleftiuafuntjmotd a mdteria.mott^ fuccefsione,* abonrnxbusfenfibusMinc oberrdbdntdbillisfcculentis & dctc rioribus generdtionibus dd diumum opificium, quod omncm uundtur* tranfcc dit , arguentes. AnneBuntneJcio quidfriuolum , & ineptum, motum uideli- cet rettumperpetudri non pojjc-.quia penrdnjiret fydtium infinitum; quod na- turd minimefujlinet. Circuldtis uero motus, quod non pertrdnfedt dliquod w- finitum,poteft cffe perpetuus: Sed in atcrnis(ut diunt) poffe dd ejfe.uakt de- duciio : Hinc opinabdntur conuincere mundi atemitdtem . O pulebrd dedu- Aurrrois fti pr illud ejl prc ipiumfuturi, - dus.Totus bic error ex mala uerbornm intclligentid procedit  dum illud diite anguflantdd aliqudmpdrtemtemporis tantummodo Jignificdnddm: Nama- pud noftros,(& etiam externos ingenere dicendipcrifmosjudemus illud an te.dliud quam partem temporisfignificdre: Aliquado enim cetermtatcmfigm- ficdt y ut illud inpronerbiis:Dominns pojftditme in initio uidrumfudrum^ntc* qHdmquicqudmfdceret. LtinEcclefidjUco : Ab initio > o 3 dntefecukcreata JiimApud Sulmoncnfim quoque dicituriAntc mdre , CT terras , (f quod te* git omnid cahim. Ncc ignorabat illefagdcifiimus , tempus  circuitu ccclorum Auerrois Anita. ?r>->icr. Ouid. TONVS PRIMVS. i  fluere: tdmen dicit dntc ccvlum, quod tegit omnid. Significai etiam ameriorem partem lociunde anteambuloncs > ? anteflo.Significat etiam fuperioremgra- dum, quo Antifles, qui esi aliisfuperior . Et cum totfignificata babeat illud ante:cur artare uoluntad partem temporis tantummodojignificandam ? Norc- ne cr i&td concederent.materiam ejjc ante formam ordine quodam , quamuis tepore no pracejjerit? Sic Deusfuit ante mundu aternitatem ordine quoda: Quodauteadiungunt inflam finem ejfe prateriti> y principiumfuturijluit Klgtd dicens. Sicutfe babel punBus in continuisfic inflam infuccepluis : Pm Atem Bus uero atiquando eflfinis partis linea,* princtpiualterius patrisialiqu- do eft principi totius linea, neefinis partis pracedentis : Sic illud inflam > in quo mundusbabuit exordium ^fuit principiam temporis Jquentis , y nonfi- nisprtfterituNcgat Arabsfimihtudinemtquia tempus tranfit , linea permaneu O ridiculafolutio: cumjimilitudo nonfit de tranfitu , y permanentia , in quo differuntfid de parte indiuija in qua conuemunt.Ornnia enim qua in aliquo c ucniuntyin alio differuntiut etiam nouitiisin eorumdogmatibus triuiale efl* Adiungunt nefeio quid apparens:Qjiodfluit(inquiut)habct aliquid antefe y poflfe.Sed{ut aliquid de promptuariis natura 0* Dei adducamus) plus dici- mus: cp uidcticet omne fluem reuertitur ad id> d quo ty principi babuitjuiflu xus. Aquacnim ad mare^quo traxit origine reuertitur \ut Salomo fapitifii- Siiomgjq mus docet: * experientia comprabat. Corpus ad terram,ex quajumptum efl. Spiritus, Z3 3 omnia  Deofaia^ in eundem  quo progenitajunt > reuertuntur. Gyrum(inquit ?rociili4s)produtta omnia ejficiunt y  Deo incipietia , & in ip- Procu * Jitm definentia Deum. Sic * tempus redit in candem aternitatem ,  quaflu- xitiqua rcmanebitcejfante temporeficut & ante tempus praexiflebat . Hinc ad Auicenam interrogantem t quomodo opifex pracejjerit mundifabncam>di- AuccI ?* cemus cum Auguftino pbilojopbo utique imegerrimo : quod pracefsit duratio- Au ft . neilla illeabbisquifueruntedofti diuinis oraculis) Amm. in bac mundi duratione paralogizatjwn aiu Quod refoluitur in a!iud> dijfe- catur: fed cum ultra mundum nibfit , in quo pofiit diflolui, durablt perpetuou Cui dicimusiMundum refiluificundum partes jitperfeuer et meliorinota:Jd nonderefoluone difyutamus adprajem, cum de eiusgenitura (it firmo : nec dijerepat  religione noflra , ut perpetuo duret Dei fabrica , ut conueniamus cum Platone^ Plotinoiqui nepbas exiflimant interire,qua immediate  Deo vwd benediclo profettdfunt. Hinc & animam immortakm ajjerimus , quid  Deo plgtl * w p roduftd , o 1 infpirata.Corpus etiam aternitatem confiquetur^fi anima iw- taram induerit; ut alibi differemus, B v CANTICI PR1MI Minas itidem tribuuntgubernatores eius. Cap.X I, R&jjS^ Vinabantur etiam mundi fautores , intelligentiasjpbaras mouemcs f r^Sl Jj^ ,a4tnM ddipifci in perpetua cocloru reuolutione ; ut uidetur m- a Aro. ^^^M nucre Arijloteles infuperioripbilojpba> ubi altiora repetem, 4- * ^criuspro ijla mundi aternitate decertat . Ctti plus concedit han* io. scoi ncs Sco.meliusforjitan eius interpretando uerba , qudm ipfe conceperit: quo~ niam betur nonfolurn mouendo orbes fed dum (tila reuolutione mediante) fun gentes Dei ofcio , perfcftionem rebus inferioribus communicant. Adjlipulan phtn-is ttir qua Vlotinus de ccclojCy de rmmdi anima per tralando>ait: Abfurdu quip pcejlopinari animam , qua adtempus ccclum eontinuimon etiam femper ide efjicerc,perindeacfiperuiolentiam continuem. Er parum progrcffus inquit: Quid in canja cffe potejl , utmundus aliquando dejinat ? Non enim dementa mundi uelutlignajreliquaquebuiufmodi conteruntur: q* cum baejemper per- tnaneantytnanet p uniuerfumMic de futura permanentia loqucns^prafuppo* nitipjumfemperfuijfe.Hincfubmjertfemperduraturu quia non potejl dif Jhprincipatus anima ipfius ^nec eius natura labefaciariQjio d c? Avijo- Arifto. H \ $ magnipendiuquiaprinceps huius mundana domus.cum fitfempitermts^ii cifitudinem non recipiens,etiam domus etusfempiterna ejje uidetur. Et cu eius gubernatores non laborem , nec fatigenmr uoluendofempiterno motui addtcli nunquam quiejcent.Qua ut dijfoluamus , errorem dicimus ejj aquiuocao- nis^arguendo ah immediato ad uhimumfinem.Omnia pene ad diuerfos fines or inatafuntfed ad unum ultimm tavtum. Animalibusfinis immediatus cft ui- iitare y & pajci y uhimus uerb bominiferuireiqui (multorumjapientum (enten- tia )finis cjl onmium inferior um . Hominis autem finis immediatus eji regere domnm> rempublicamfamiliam^mercarifludere^ idgcnusfed ultimus de- uenire ad Deum^uel adjoelicttatem fite per uirtutemfloicatn^autfpeculatio^ nemperipateticam ? 9 ielper pnrgationem academicam,fiue perfidem, cr gftr tiam^utnojlricatbolici afjerunulntelligentiis uerfeparatis 4 Deo, (? a cor~ ruptibih matria ,fiws immediatus cjl,ccelos , ? bomines regere , caterque ipfis commiffa^ ultimus uer injpeculatione prima fubjiantia^ ubibeantur: ut rum ipjmet Arijloteles in etbicis perbibet . E/lo igitur 4 quod a motu p ab infe- riorifine quiejcantjton tamen  beatitudine cejfabutjicut nec homo minus erit fxlixjirempnblie & inferiora non regauMirandum quippe efi.ut quis opi- nctur mentes illas beari in continua motione:cum omnes ?notus(ut etiam ipfi do ccnt)ad quietem tendantig* maior fapientue profeclus fiat in exedris, y in fubfclliis quiejccndo y quamin motu. Nec cef[abunt,qttia laboram :jd perfe- $o y & conjummato operc> Z2> prajlito infexiorihus cum quem debebant fatio- P:ot ' n ' re m.Nec dejijlet anima >dc qua Plotinus loquitur , uitam prajlare uniuerfo a motu cejfans.Ncc eius elemcntorum^aut parum annibilationem ajferimusfed quietem  momnt reducatur tandem pojl multas rettolutiones infabbatariam TONVS PRMVS* i 4 ' miktcm.multis etiamjapientibus occlufem. Nccpccnitebh opificem cumperfe* o opere cejfabit:fcut(fdcris literis attejlantibus)quieuit ab oram opere quei creauerat y confummata mundi fabricaiut uerumfit, quod ipfimct pbilojpbi do centjnotutn omnem in quietem tendere. Nec labefaZlabitur princeps kuius mu- dani atrlj regnans in quiete.Figant bicergo pedes fapientes omnes mundana mdcbin * infinhMultahuiufvxodiddducunturab Arifiotele.Auerroi, Mofe Acgyptio, J^JjJ* yjequcntibusiquce Ccero contra rlatoncm inuehens ,fuo difertofrmonein .;*|^ unum contexit: Qnibus inquiens oculis dnimi intueri pctttit uefler IHato fabri- edm ifiam tanti operis^quam conflrui 1 Deo, y rwu aute proprid uirtutc opcras^expeclare no debetfed cotinuo agcrc, De- ccrxat mudtferuipro dignitate [nprincipisua ctiniw rcuolutioni addifti nun quaad quiete in qua felicitas na d ejl.peruenit. No autepro opificefummo % qui pdx % f qmes nofira eji , tanquam legitimi milites dcccrtabimus d* fendeu- tcs neternam eius quietem.in qudtn dirigitur otnnis mundi reuolutio. Ctra qua quietem^ contra ueritatis muru qnm debcs machiiuis erexeritflatim ap- Mk'caf pw&it - Damu* Ariflotcti, qttodadueniatnoua rclatio ,fedrationis y utputat Scotwsuh  accrrimiiudij. Plus autem ddt Michacl Cajuam* , ut Jt rcalis non quidem noua Sed cf tunc prodncatjula ipfx acccdcntc nouitate. Necfita demon- fratione probant Pbofopbi, ut Mis dtfyofitis confequatur effeclus in Deo.qui Aucrrots libere agitou eius fufiragiis munitijlatim decLtrabimusAnfitrgit tamen in cum frujlra bic ? alibi impius Arabs pra:accipiens, quce omnes fapientes negaret: unde dchramenta quippe puerdiafunt lia figmenta arbica : ut eiusfidus in- A^we! terpres ueritate coa?iusfatuum ipfum^ omnes cias rationes exijlimet. Pnc- ponit Auerrois Algd&lcm contra philofophos bellum direxiffc y prjpeditnm morbo vhrcnctico.aut errore legam. O infanum atque uecordcm y poJ}quam ti to \chorc conaris folucre rationes, quas adducit letbargpaticns. Blafpbcmas infuper maledic\efanc\ifsimas leges ore dudno aditas^ de errore crimnuri audesea,q:e diuimtatc plena funt ; Tu nunc uidcris.Nccpro te exclamo, fid pro puberibus , y nondum initiatis, qui non percipientes dunorum eccuhifsi- r:i:o pias raones,qiuc longo nix temporecxquijitifwia diligentia, purgataqnc men lzii te(ut Plato ty fapientes tcftantur)projfi:iuntur y facil oberrant in buiujmo* di . Ideo cum Vlatone nos iuuencs hortamurjic temer de diuinis.mundque fa~ cramentis fententiam proferatis: quia in primo rerum obtutn nibil niji finjibi- le offertur.Qwt autemjcnfibus inmtunturjbtcncbratis metibus altiJHma Dci y f natura arcana non percipientes religionem aut cxfibant , autpojl terguvt reiiauntir bifefummos uirosexiftimtntfiAuerroiftarum, aut Arifhielico rum, aut Epicureorum (&* nnam falso )jibi nomen undiccnt , qui profunda rehgionis facramenta non eam olfecerint:Auerroispojlim, in cuius mahuo Iam animamjhjecfapientia babitarc.atque xntrarc contcmpfit. Et aliqid ndicu lifi magnos exijiimant cumAuerrois dijapltnafint profus imbutiiCuius do- AriAot. TNVS PRMVS. ti faina habet aliquid k fronte  quod alUciatiquod inconcujjum , uerifmilc , cr uleuidcatur. Sedubaltiusintrftexcris,falfa,mfida inmagijbum.tmpia m ornem cuUum omnia uidebis faneis cxceptis,n qutbus a pr*ceptore deutar non potuit.Sed dimijjo Auerroijd quem erroris cSmumo nos dcduxit,uent- wusad Ariflaelcm,quiminuspietatcelngatusrehgionem natura humana t infitamfatetur.Deum bmus)nachinrineipcmaj]crit, umodtratorcm,f ctiam opifxcem in coquem de mundo adidit, quamuis ubi perfenfatas rationes proceditjieget illud,quod eifdem raombus atngere nequtt: Qm in boc nego- tio aHqitapietate procedendo aif.Agens propojito uel  natura fibonum e/, bonu operamr quoad potcft.id maxime cum nullo cbftacuhprxpcdiatur, qma bonum (ut etiam Dionyjws docct ) efi de fui natura communicauum . Qjem Diony. non minus pi quam acutc procedentem progrejju debito projquamur. Ages fua opera , & mdujbia conjquuturum bonum laborat pro uiribus, ut lud a- dipifiatitr.Sed bonum dijbibuens,partitur quomodo , e? quando mlufiucra docct ?auhts,qui(cum defpiritu Dei dornfua impartienti cum Cormtkns age ret)ait:Diuidcnsfingulisproutuu't.Etfi contendatHr,q>bonummturdfer- p*"1 tur in bonum communicandum:hic altius qum philofopbia exquirat^ confcen- dentes dicemus-.Semper illudfummum bonumje dijfmdit in prokmfuam , CT fpirimmcob\dco nec mirumfitu f caterimortales dificitis in excogitando catfux in arebiuo fummi dritefti recndita iacent , pdufiimis rejerata . Er ut ad Alcinoum me uertamjion ejl aliquid extra mundumjn quod refoluatur, nec ipjum refiluendum dicimus : cjlo quod bdbucritfu* durationis prinpium . Et fi rcfoluetur,nibilpracxigit, in quod dijfrluatur >ficut nec ali- quid praexquijiuit^undefabricareturicum eiusfdbrica^dut dijfolutio a legibus generatioms & dijjolutionis natttralis dbfolutdjit. Nec coadwtorcs expecta-* Aiiicma H it q A uicena^qm prpria uirtute c bleneplacito omniapcYagitintjiatim efe- cldYdbimus.Et no naturd dut ncceftate^ut opinatUY illi,quibus fempherna La ulrtus^ amor^uo mundumfabricauit occultusejl. Cur aberrducrint Vhilofophi a cdtbolicd neritdte. Cdp.X 1 1 1. IJEc&Jimilid robord,dtque maebinas direxerunt pbilofiphifru VA ^(bra contra muros jitperntf ueritds^ Cuius dijciplina non cjl bu- imano uftirpdtdfajhJedJdnBi numinis claYitate pfufd: qu qui (ibifapicntU nomen arrogant , uecordiam uel inpaYte in pYopatulo expondm y boc unum eos interrogare uelimtutrefhent quomodo Deum benediclumdgiiojcdnt. Refpon- debunt uque: Ex motu y & fenfibilibus ijlis: quibus mdnuducimur dd ed^ux cognofei  nobis pojjunuquia otmtis nojlrd notitid bahet ortum djenjii: & c Aucrros perimentum jermonum uerorum ejl ( inquit Auerrois ) ut eoncordentfcnjatis. Et illud notius ejljn quodpluresjcnftis conueniunt. Hiciat t Quid exquirat afabrefac^isjuis, Cur macbu- nsm iftdtn conduxcrit,QjiomodoJ bdbuerit in eius fabrica. Er mirum quippe t xttm ex um parte remoueant Deumpenitus d modis creaturarufx dlterd per ed,qux in ijhs inferioribus projpiciunttttelint Deiomipotcntidm, atque uirtu tem coarclare.Audiant quJmilid cotmnendant: curaDee ptimo negdnt,quijtiis domeflicisdit:EgoJaeterisgenerdtionem tribuo,fleri lis ero?Diccntforjitdn:Remouemus d Deo,non modo quod imperfeclioncmjd- Iftia9 pit.fcd omne quod aperfeione dcficit.Hincfcecunditdtem ad extrd ah eo tol limus : ne aliquid noui>aut mutdtio dliqud dfiribatur Ali ceterno , @> immobili. Ltbertatcm quoque covtingentia db eo auferimustne tanqudm imperfeclusjpc rembutionis dgere uidedtur.nec libertdtem negamu f quddgit,fecundum quod eiconueniens ejl . Arguta quippefont bxc , nec tamen dngufhtnt. Nnne d fa- ptcmesgymndfid omnia docent : quodinferiord bcecfmuldcbrum Deipro ui- rd:JuatctjereconanturHoe Phttonici pdfsimjboc Cdtholici nimia confinan- te refotut. Sed  ipfiVeripdtetici in idem comenitficut eorum magifter in jermone fecundo de Anima dd uerbum dit: Naturalifiimum operunt uiuentibus JJjgJ*" ejhquaxiaque perfecla.cr non orbdta, dut generdtionem ftontaneam babet t Arifto.' ftcere dterum,qudle ipfum ejl Animdl quidem ., animal: VUnta uer, planta: quatenus ipfofemper diuino, e? unnm numero pemancrc,Jcun. dum qnoipatcfl parcipare nnuquodq^ fie comunicar, boc quide magis, illuc ucrb minus;bHcJquc Arijloteksiquorum uerborumjumm efiiqubd unuquol fie bums mundani corporis membrtm>quanto pefe&ius, tanto magis contendi Attcrroi cemulari opific: quis mfxdus Arabs de coclo interpretetxr. Qupmodo enim cor- l hperfide cfl illudjmpiternu,qi(od omnia tiulatuncum bocjempiternuft cuiusgratia elementd^Qj' codum ipjunt^ * omnia dgunt ? Nome ubique rejo- Arifto. nant Ariftotclis dogmata y Deum cffe omnium finem. gratia cuius> ut amati^ q dcfyderati mouentur omniafSed b&c mnima funt inter multa, qufecundum indiuidui miferta ejl dando uirtutem,ut pofiint permanere infyecie. Qbmutefcc perfidt canis \nec de Deo loqui prqui cum unum beneficium prqu qune uideatur conne- Ariftotc* xionem babere cum inferioribus; in quod conjntit Arijlotelesidum afjrit ip* Jumfxlicemfincaliquobonoexteriori. Ncc contingentia aliquaforet: Ji n cejjario exiret in opus : Quam contingente m probat Arijloteles in rebus cx co quod non expedir et conjiliari^aut negotiari^niji contingentes forent euen* tus. Sed bjd in ipfo primo. Nec ejl mdiuiduum contingens , tantummodo quia poteft dejhui; fpecies autem atempe, qua non pojjunt dijfolui : quiafipotefl dejlrui pojlfa- lum,potuittamennonfieri,antequamfaciumeJfet:quod  qui cotfuuscj} tempori, y penitus motxbus mancipattts ?Et fi contendas aternum , dicas qu ali* gubernatorum , ? ff>ecierum  ope* rationem eadem menjura menfurari cum eo , qui penitus immutabilis ejl . Dj- cent : /Eternitas mundi differt ab illa primi agentis:qxia illa tota pofjefiofi- mul.bccc autfocccfua Sed dic^SifucceJiiua, babet partes : partes buiufmo- R^ynm. * duti * infi y M* effi > nequeunt.Habct ctiam(utcum Kaymundo lulio proceda) fuccejiiuu principiu y finem.Si ergo illis terminis clauditur , quomodo potejl conunire cum eterno, quod nullofinc concluditur ? Qjiomodo infuper erit  infinitas : quomod intelle- Aftron ' Budeterminato infinita apprebendere pojfunt Si ker dicas: Cognofiunt partem ilUrim reuolutionum , partem qnoque non : Qu r mala fortuna benefortunatum docent , qui dirigitur Dm - Sed quorno* c H rifto. Aucrroi* Aiiftdt CANTICI PRIM do dirigh^quanon intelligit? Quomodo condigna premia redditpro bene , aut malcgeftis(ut ibidem affiritur)quifingulds opcrationes non difiutitfEt in Me, teoris docentrf Deusjuppofiiitignempurumfub orbe Lune.Quiynodo dijfo Juity(f ordtnauit^uod neefecit^ nec cognofiit? Importuna quippe fort omnk ddducere^qua contradiftione manife(la exfiipjls dcflruBd corruunt . Sed fibt uoluerunt non fua uendicdre. Si igitur ab initiojmo BajTuh ante initiiifuit mdus (ut Pbilofipbi ajferunt)cur per innumerabilijaculori Geiius ferie nofuerdt cultut.quo nunc utimurjnuetu* ? No literaru ufus^quofilo me- Pphi* morid efjicitur atenta: No multdru m rerum experietidMis cultum Noe tra : dtdity ut Mjfsndrrdtiqui Unus fuitfiRerofi crcdimu*:fid Bdccbusfifig- msntis poeticis dliquid mutudriplacev. per quem filarem uirtutem , qud uinum wofei refertum e/ , ueri poeta intellexerunt . Sed Roma iam adolcjccntc Galli ui- ni cultum didicereSrugumuerb culturvm^ & ujum Ceres docuit. Gr aci luc- ras  Cadmo paulo ante Tria excidiumfufcepere. Jgpytij (qui Mizrami Hebrdic dicuntur) a Migrai filio Cam nepote mdgni Noe ( Clemente Ale- Xdndrino tefle)medicindmconjcutifimt;quam Apollo (f Ejculapius amplia runtiOrdinauit Hippocrates cooites: Dijhndit Galenus pergamenus : Auxxt Auiccna Arabs y uel Perfia , ut dlij dicunt. Herbaria mcdicdmentd Cbiron S turni y (? Vbilcrafilw . Mufices Pybagoram autborem aliqui tradunt : A- Geac - lij Ampbioncm.Sed Tubal inuentor > pater canentium cubara fuit , ut infit- cris Uteris babemus. Pytbagoras autem malleorum pondere^ ebordarum^ ji fiularum longitudine cofinamiamfiub numerorum proportione collocduit. Mar jidsgeminds tibids: obliquam bi Wydas in PbrygiaiPanfiftul: Monaulum Mercurius reperit . Cbaldai ? Aegyptij ajlrologiam adinuenere^ ut dicunt nonnulli. Sed ante illuuionem acuar um Enoc in ca peritifiimus fuit : pofl quem Ko:quam pofl illuuion halos iocuittqui d Chitin abnepote No traxere ori ginem: Sed a Tbiyal filio Idpbet ( ut aliis placet)Hieronymo referente.Tur- res adinuenere Cy dopes, ut Arijhteles: Vbcemces , ut Tbeopbraflusfid / PiuerV rum rru inuento res Berofus Clemen. Alcxan. Hicro TONVS FRIMVS. ^ NcmbroUutJacrit liter*pcrhibent.&gyptij item lucernas^ texlia : Inf- cerelanam Lydyifufum wlanificio Clojierfilius aracbru : Linum o* KetU aracbnc:FuUoniamsrtcNicia$ MegarenJhiAes confiarei temperare Ariflo Anf:a * telesiLyduScytha.Tbeophrajltts Delam Pbrygepmat. Aerari fabrica alij T: - C y Chalybas.alij CyclopatiFerri in Cretceos qui uocatifunt DaByli ideei Sed jacr&litertf Tubalcbain^quifuit malleator> &faber in cunclis operibns *m, yfcrri ante aquarum iUuuionem per muitos annos. Argentam Ericbthomtts> ta alij CeacusiAuri mctalla^ cajlatur&Cddmus Phcenix adpangaum mon- tc.ut alij Thoas & Eddis in Panchaia.aut Sol Oceanifiliu* . Vlnmbu ex Caf fiteride infida priusafportauit Mdacritus.Eabricamateriarum Dtedalu*, f in eafirram , afiiumyperpediculum^terebrum.glutinumjitbocolla^normam^ ^y forcipem.c Ubella^ torni.? daue.'Tbeodori &pon~ dera,Pbidonargiuus y aut?alamedes,utmaluit Gelliui. Ignemjilice Pyrodes Au s c] SiicisfiliwsiMercaturas Pccni: Culturam arborum Eumolpus AthcnienfisiBo uem y (? aratrum Biges Axbenienfx^ut alij Triptolemus. Loricam \hdus Mif finh{s:galeam,gladiiim y bafam,Lacediemonij:ocreas^ criflas Carer. arcum Wfagxttdm Scyth louisfilmm.alijjagittas Perfen Perfiifili inuemffe antu- tnant* Lanceas Aetolos: laculu cum amento ferunt inuenijje JEtolum Martisfi UunuHaJias uditares Tyrrhem^ PiluiPetafileamamazonefecurim: Vife Venabula : Er intormemisfeorpionem Cretcfim. Catapulta Syros phcenicat: Balijl&fmdAeneaiTubaPifcu TyrrhenuiTeftudines, ArtemoneCla- Zomeni: Equu y qui nunc aries appcllatur.in muralibm machiais Epeum ad Tro iam Eqno uebi Belhropbjtem:Trena, frata equor Plctroni: Puqure ex ejito Tbej]als,qni centauri appellafunt . Bigas prima iunxitprbyg natio: Qnadrigas Eridnhonim : Ordincm exercitus , figni dationem , tefjaras , i/i- gilus Palamcdes in bcllo Troiano\Speciaremj\nifcationecodenxbe\lo Sino: InLcUt Lyacoircvdera Thefeur.V cntorumraticncm Aeolus Helenifilius;Bi Yew-Damajlhcnes Erytbr * Kcmum Copnon tdnificium excrcebat?Qjiibus tufcebanturtVbi ta bitdbdtf Quibus uejliebantur? Quid dgcbdni artinm penitus ignari? Kidiculu quippeefl^utifliqui mundum atemumdjferunt^artmm, & uitlus bumani in- ventores dejcribanucum eadem fmulftare nonpofsinu Cur ante,ucl poft> qum Mofes narrat Deus mundum non fecerit* Cdp XV. Ic ojfendit quaplurimos ned uutgdres.jedjapicmes^jnfilms, ? domejlicis deduza imaginado . Quxdfaciebai ( inquiunt) Deus antequatn mundum fabricarei Quid illucjqiic cxpefta- l== ^ ===s _ ssm uitfCur y aliqudntfyernon diJlultHac y ffimilia inuoluunt Afguft. nonfegregantes Dei condttionem  nojha . Sapienti ioco refyondet Augnfl nus uulgdribusidum interrogant y quidfaciebat Deus ante mundi fabricam : In filtu( inquit ) eratlignd incidens , ut temerrios, ? curi fos combnrercu qui ttel quod berifecerint y non recordantur:^ quod Deus fecerit ante mtdtgenh turam inquirere prafumunt.Sed ( ut cum Japientibus loquar ) dicant qttafo : Quid intelligunt per illud dnte.de quo interrogam: Sifiuxum temporis imagi- nantur.erranttcum tempusfimul cum mundo principiufumpfrit. S i uero per d lud ante , aliquid in atcrnitate opinantur y cum aternit&sfit totd pojfefio jimul 1- fuccef tonem non babens y in Ma non efl ante y uelpofl:unde quteflio nulld conuin- citunFuit tamen antejuum opus impar tibilis.atque totafimul aternitasiin qm CT coaternumfibiopusfemperexercuit y fuam uidclicct continue producendo intelligentidm&prolem,fumquedmorem:Sicutfemperproduxifa Sol(ut tdr.m inquit Augujlinus ) lucem * fylendorcm igniuomum ifxfemperfuiffct . Nec tcrmindtfuum opus Md infinitd uirtus : Qua bakns obiecium infinitunuinfim- ta producitgermind menfurata atcrnitate db omnificcefina dnrationefciun- &a  Ideo quafuccefiiuafunt , ateima ejfe non pojfunt: ut fomniant philofo- phi:Nuncenimjlans atcrnitatemfigiiatifnuncfluenstempus conjlituit: Boctiu* utdocetBotiu4pbilofopbus 9 o>ipfepraftantifi^^ nit cum atcrnitatcinec aternum ejjepoteji: Nec aternumjucceftoncm baberr. Vnde ftua efl quaflio , cur ante tempus tempordneum mundum Deus non fe- cerit y quaji fit dliquajuccefsiud duratio y dntequdm fuccefsio cccperit: non Anfto. en i m tpusfuit ante munda . Nec aliudprobat Arifl. qudo mundi aternitatc demoflrare nititur(ut decernit uir grauifsimi iudicij lohes Scotus)nifip nun\ fuit tepws abjq-y mdo y nec mudus abfj y tpore y Quod cum locopari ambulare pajfodicunt fapientes: Ideo ficut extrajocu nibil cft.ad locum perimes, fie ex- tra tpus nibil efl ad tpus ftctts- Hinc ad eos y quifcifcitantur y cur pofterius opifcxfuum mundum nonfeceritjoquar : Afsignent mihi qnafofuum ante, * pojfeclufa mundi maebina: jy ego afsignabo caufxm , cur Deus in Mo ante, Ioan. Scotu TONVS PRIMVS. t nclpofi mundum nonfeccrit.Vudeat igitur qu qttce in terrajunt cognofeere : & qua in profycctu juntjnuenimus cum laborciQjt* neto in ceclisfunt quis inuefiigabit: Er jc.fimi Dei quis feire potuit \nifi ipjedederit fpientiam , * miferit jjnritumfuum de alrifiimis  Mijh quippe aliquando,muiifariafn> multfq; modis loquens patri- bus in propbetisjiouiflimc autem loquutus efl nobis in filio , qui eu omnia , qn nifi qui eodem numine quo ipjiperfujierant , ducantur. Deficiunt Pbilojophi y dumprobare nituntur Drum necefari agere ad extra . . Cap.X V L "~ Xpeditis mudifabrica 7 aliudbellum cum Vbilofopbis nobis diri mendum rcflat, antequam intremus in Dc, gy natura: penetra- lia: An Deus uidelicet necefsitate quadam, an libera, > contin- gemi cleBionc ducatur ad opus.Opinabantur philofipbt melior neccfsitatis condition quacotingenti* & bac de caufa illa Deo attribuebat: Quihus uidentur adjYtpulari rationes,ea pofsim, quia per proprujnbjlatiX agi: (y no per mendicatX uirtute : Qj^ia eiiaeffctius mundi uidentur nccejja- Yij,qui nullatcnus a canja cotingente prouenire uidtur: Ordo etiareri inua- Yiabis pparens yncccfsarius y nc uniucrjum confundi, aut difturbari pofiit. ISccexiflimarepoterXtcJcntane.ut diuinus intcllcclusnecejjari.y uolun- tas libere agerctj no minrn perfeciajit qum intelleclus,  id no raticmbns inuefiigandufed difeed ab oraculis cu IHatone cenjemus , Intonat magnus le~ IV01 " tfSi giferiDixit De us, &fachmeft y cutn quo yciusjuccctor Dauid: Ipjedixit^ Djm4 CT fachifum.Quod autem uideturjapientes illos perturbare nibilpenitus ejL Vnvfupponitnt dijfofitionem necejjaria perfccliore contingenti , quod pcjleris rcliqneruntprobandum.Nonnc magis commendamus Vrinapc, qui omnia codu tpro libito^qumfinatnra: aut alio quouis impulfusjlimulo conduceret opus: C iiij *p*jj w CANTICI PR1MI Quis Ubertdtm damnet,qu*non bene(ut uulgo dicitur) \rco tot ucnditurau* Yof Qjtod tanquam pectdiare bonum bomimbus coccjjiimfapientes exiftimant. Qudefapientia,de iuftitia>de cementia eipojfetafcnhi, fi ad omniafibi credita ineuitabili neccfiitate ducereturtQjtas eigratias.qum ue cuhum ei debercmusCur o Arijloteles(ut ais)Jacrificare natura influi e/H Cnr tenemur huerrois(ut doces) magnificare Dcum creatore orationibus q facrificiis f Si Deus necejfario ait , adquidfacrificia? Ad quid orationes ?Ad j'i*o quid diuinus a husfCur orare nobis proprium efl(ut Vlato, Porpbyrius.Um- ]J ^b ? pL bHcu^o 9 Vroculus docent)(i Deus orationibus nonfleclitur? Ad quid Vytha- pyt so. g 0T4s ?y Saates.oraculi teflimonio, omniumfapientifimi orabant ? Ad quii totumgcnusbumanum omni tempore^omni loco^omnque nationediuinispruel ordine, quo easpro Ubito abfoluit . Hincignis noncombujiitpueros infornace Chaldaica: Cejfatiitfol a curfu unius dieifyatio ad lofue imperium : Retroccjit E^rcfcw tcvipore per decem lineas.aut decan horas : Dcfcclum fnslinuh in plenilnio, paticnteCbrifeo.Kidcbuntperipatici,(ffugillandodicent:Q^ autjapientiim bcec narram? Somniant ifei nugaecs^qui legesfequuntur.ait Mc Auerrois i m ^ xns Arabs:Scd quid nobis in hoc negotio cum Ariflotch\aut Auerroi? Cdc brata ejlfentcntia ab iiV, quiperitiam iudicandi babent : plus creditur duobus dffirmanttbus>qudm mille ncganbns.Qmdmibifi Arijhteles^ nxillephilo- fopbantes fimul negent uerbis y quod mnlti tefles, q* ipfifapientifmfafto affe- runtcomprobajJefAtteflanturhocfeaa:litera,quibusmagis credimus, qim "' ArijhteliAUeftatnrtyilleeximiusphilofe^ pagita ab Ariopago:Qjiodconcilium prius erat nouem uirorum.qui ex nouem pnmis magiftratibus eligebantur : Vofeea ad quinquaginta ufque crcuerunt cx pracipuis tu dottrinajumjanlimonia^ fapicntia> tum etiam diuitiisjie pau Anjro. pertatc impulji mentir en\ur:ut Androtio infecundo^ Vbilocorus in tertio rc rum atticarumfcribttnt: Qmbusjapientibus caufie maiores delegabatur cogno jcend*. Is ad Polycarpumjcribens , Apolophanemfophijlen , quia non admit- TNVS PRIMVS. i t ter et uariatwxemfolis in Mefii* morte exbibitam y bis uerbis recUrguiuNeJcio tjuo fpiritu affiatus.ad diuinationemprorupijli Apolopbanes 9 quando una me- eumafyicienseclypfim contra natura ordinemjemporc Chrijlipatitisad me conuerfus dixijlii H hie dtpofxtio totfipictum infdtio.qnod Ari aS." flctclcs negat in uerbis. Prudentifsim Aiiiccna motim illum neque necejfarit> Aukcl!i neqite uiolentum cxiflimatfcd mdium inter utrunque , utfxt ad arbitriuprin cipis.Sunt tamen adeo ligaut caufe fecundaria cumprima, ut tantum operen- tiir,q:iamiimipjdiubc4t'Sedcadem(!itinquit Augujlinus)res quas condxdit % xta aiminijlratjUt ipfas prprios motus agerefinat; Qjiod quia raro comingit, cr ordo a primata injlitutwne decretas , ut inpluribus pjrequentcr perfe- ucratjlco Arisiotelcs iudicat naturale, atque nccejjarium. Naturalc(ut ipfi Arift * doect in depbyfico audita ) efl , quod acciditut inpluribu* , (yfrequenter. Ncc poterat ultra exfenfibilibus inuejligare.Opcrationes uer Dei, ? con~ nexionem rerum inferiorum cum prima caufa,non rationis difeurja inueflwan d*fcdoraculi$(ut diximus) cdijcend & uariat artifex y cumfciat ad ordinem redncere,qucuius contaBu potius pcrficitur,qum dejlruitur. Vrogrejjus pro contingentia in diuino opificio* Cap.X VII. | VcuJquefcHtum pro ueritatis ? diuina ccljitudinis defenfionc \fumpjimws:nunc autem ultra ca , qua diuina docucrunt oracul^ aliqua in hojles ueritatis dirigemus tela : qui Deum exiJUmam J neceffari agerc. Et fx potius contemnedi, quam confutandi, fun\ Pru!. ij^j l(0S Proaus de mente Vlatonis in tertiogenere impietatis col\ocat,nec cum ipfis gendnm,cum de diuinis loquimur,decernit:tamen ut ipfipropriisjjicults confodiantur alnjua percurremus. Et hos regatos uclimjut exponantJindc mo* fira in natura cucniant.Dicent quippc: Qjjki dejuit^aut (upcrfnit matria: uc\ qualitates debita proportione non rcjpondcntjiuc propter continentis maluuw f buiuJmodi,CjU dlterum ucr conditionatu. AUcrum(nijificrarum litcrarum ueritas mcfallat)foli Deo benediSlo tribuc- dum eft, Alterwn uer infcrioribus, ut neceftariafint ex ordine ab opifice dd* to. Sed quiaforfitan negar entphiloJopbi>ueniamusad opusiflarum caufkru. Namfipeccant, (f monftra producuntjd eft^quia deficit ordo.fibianaturd (ut dicunt)ucl ab opifice fummo decretus-.ut ueritas eft.Etjideficiunt ab ordi- nejlle non eratfimplicitcr neceftariusjed ddtus d prima caufaicui aliafobor- dinata in cius uirtute agunti quibusfi prima fefubtrahit.nonfolum deficiunt, l fed mhil operantur. Etjialiqua uidentur de necejsitate conducere> idprouenit  cx lege ipfs datajit canit ille Deo plcnus:Terminum pojitifti, quem non tranfi- Daui j grcdientur.Ncc tamen legi tenetur.qui aliis legem impomt. Sed dicent: Scientia f igitur erit de poftibiUbus dliterfi babere : cuius oppofitum docet Ariftoteles? Qmbus diccmusiSi Ariftoteles uefler intelligxt ea, qutfciutur ncccjptria ejje Ari>0 . e x ordine uniucrffc erit de impofsibilibus aliterfe babere. Si autem intelligit \ ncceffaria abfolutcsecordetur, quid in calce libri de pbyfico auditu docuerit: qubd adfapicntem no nfufficit dicereiniftdicli rationem afsignet . Nec addu- cant experiemiam.quia indefacil concludetur necejjariu tlludex ordine pro- uenireiquo deficiente, Ma deficiuntiErgo nonfuntjimplicitcrnecejjaria. Si di~ fanf.ergopojjunt aliterfe babere: Quidadme*lpf\foluanuVoteftenim ignis nonconurerc.mdefattofuit: Voteft^amoueri quicunqnc ejfettus ab ea caufa,qurophc. Proibais diurno orculo edoftisiqui prodigiis, (f uitx dijerinne probant, qd docent.Etfi diceremus,qud feire eft cognitio certa de quacunque re,peccarc~ mus ne infpiritumfan%m> an in AriftotelemfNon quidem injpiritumjanft, & de Ariflotele parum curo: quia nec meus dominas efl.nec ad tribunal eius ucniam iudicandus^Jieino adh humana, CF eorum correfyondentiam intueri:qui de diuinis ita loqucbtur per angmatajQf ueamina rerum inferiorum, utDeifocramenta uulgaribus^  & fub- lato uelamine uidit inprophetis , qu enim ut tua authoritasjit pro principio demon- Mercu,' Piato. Socrarcs orv Aucttq} CANT1C1 PRIMI firationis m Vnde infuper hac tUatio tSomHk s ntjn phrcnefnt pttrsfSi mun* & calpes promotoria excelfi.qua columnas Hercleas iwm- utt antiquitasfVnde nccefjarium ejliut indeflatim longe, latque dijfundatur: quod iterum in Thujctimmare (quod Tyrrhenuuocant)di{\cnditurmuncinf\- nu Adriaticu angujUturmunc ddatatur in Syriacumt nucper Aegeum cir* jiuit : quod expulcherr ima infularuminteriacentin numero fitate arcbipelagta dicitur: er inde per arttifima ora coarBatum HellcfyonMJit : P: upontfy, ubi expandit:& ubi iterumpremitur Thracius Bojfborusiqudo iterum effun ditur^Pontus tuxinusjd ejt bo[j>italis(mollitisferarumgentiu moribu*)ejjici* turvam primo Axcnus.idejl^inbofpitalis exfeuo admodum incolentiu ingenio dicebatur.Et iteru ctpaludi Moeotidiadmifcetur Cimerius hojpborusnomiu tur?Hicectianecefitas,ut Nilusp Aetiopat, & rabes ad JEgyptu peruc- ini,y T44/ per utranque Scythiam dijeurrens^ in mediam fere Mao- don defluens trs mundi pr&cipuas partes diftinguant?Qji* etiam necefit^ ut tcrrqu* cogitare no poffumws y utjapientiores quam Aucr ris affirmant , cur non potejl facere ququomodo mliaf Et jl contendas ui* \ lia efjc etiam quadbona:quafunt quctjb illa bona uilia? Si intelligis Angelu; cur non ccclum?Etfica:lum:cur non bominemfEtjibominem: cur non etementa, , ubibabitat bomo? Cur nen equos, cr boucs , uniuerfaque bomini minijlrantia , f qufolia,& pulueres applicauerunt.Quis.quafofa- picmiores,an rcrum ijlarum ignari,an iUi, qui tanto honore ob ipfarum cogii- CAMTICI PiUMl tionem fapient um nomen fibi uendkdrunt?fed dicent:uerutftpientes,non quii fwguhrijcd quid rcrumfpecies^ naturam uniuerftl m jfcculatifunt . Er quomodo rerumjpeciesinddgdrunt,nijiprabdbitd(ut doccnt)! particulanhiu cxpcricntidtNec cognofccrepotueruntjpecies dbfquefing>t!dribu*:cum unm falenMdliudfit(utdjfirunt)nifiunumdemultis t i^ unnm - tclligi poteft.nifi * muka intclligSmrJ quxbu illud unumpcr cos extrabhwn uel per rationcs idcalcs, quM ipJincnfuftinenttEtfiJpecies intelligere non rc* pugndtfipientimecfi omnesfpccies intelligat^ repugndbit. Cognojcerepotcrk igitur animalia ^pifcicHloSyUermesfowiicdt^ planta*. Scd cur qu  td y dutpeYfettd afudfimplicitdte cddat.Miror quippe.quomodo Dcifummw mitionem cum nojlrd aquiparenucum dicat Ariftotelestquoni intelkcius Df inteY Deijcicntm CT nofkamiquid nojhd cdufatitY db cntciilld dutem eft entis , Ncc uult apertt i dicerciqubdjit cdufd entisuit cdtholici UbeYe profitentur : ueritdte tdmen cosr \ Bu4 tdecre non poteft.Ndmfi feriu* peY obfcurd ueYbd dixerdt.qua nefo cu  hdrbaru* bdrbdricprotulerit.dnftudiosiwoluerit: quod inuitutfdtericog bdtur. Auditc.quafo, portentd ueYboYim\W erita* inquit eft: prtmum quod [cu | omiaifccundum, qubdfcitft tantumfcientid in ejfc  quod eft cdufd eorumej- fc.Et ut $drbdrum bdrbdricojcrmoneprojquamur: Si in ej]e fcientidtn in re- bus.ejl cdufd eorum quajunt: ergo intclligendo Cduptt ca quniji tanquam finem attrabente. Et ficaufie fecundaria, quibus coagittfumbtfcnaturaquis ordinauit cas? Quisflatmt , utfimulcooperdretur?Eftnatura(inquiunt) principia motus^ quietis. Sed quid eft hoc princioium motionis^y ftatus.nifi inclinatio infira ma cipatis ipji mtuiab aliqtto agente? Et uelint uolint , in unum conueniendum ipfis cftj quo omnis motws^ ordo procede^ ut ipfi docent.ht nifitimerem me ex- poncre peripateticis uelut temer ariu lacerandujnterrogare, quid eft Lee mui ra,cui primo nota dicunt ejfe uniuerfalia? Quis mutuws proccjfits d natura ad nos,zf econuerfolQuis in ifto pilarum ludo refydet nobis. Qua eft iterubec natura , qua accommodat nobis principia : per quaconclufiones cognofeamus? F/l nealiquidgeneralc agem? Aut quid aggregatum ex naturaltbm? Aut ipfo^ rum ordo?Efi ne aliquid rationis capax, aut elementum 9 lpis , coelum , uel bu- lufinodifenju carens?Si nojentitjiec intelligit iquomodofunt ei nota principia? Si uer intellecliuum:quid eft h nelfcxta ejfentia?Dicentforfitan Auerroift.fi Na- tura eft intelleclus umcM,perfe*c\usjb ele- mentis , mouens ca propriis motibus. Non ergo tantummodo bominibusfcdea rcbws omnibus erit bic nicas intelleclus : cur ergo non omnia intelligent ?Eft nclxcc bencdiCla natura , quie cxiosjncmbra corporum y ? organa omnia di- fyojuit : c/e qua dicitis : quod non deficit in ncceffariis, nec aliquid fruftra agit? Quia nec membrum , nec ccelum, nec uiliflimum pulmfcnlum, nec motum aliqu tdminitfitperfluum y cum omnia quamoptim difyofuerit. Sed quis cj} ordi- nans b mundam injlrumenpenetralibus perfinduerint c cor des. - Cap. VIL Cur antiquifluduerintabfcondcre dogmata^ua tradcbatfib metaphoris^aut anigmatibus. Cap. VIII. Qupmodo pojfint dijjonantes concordari. Cap. I X. Conuentus fipientum ingenitura mundifyatio. Cap. X. Cur numerusjnarius fabrica^ Jptimus dies reyuiei addtBusJint. Cap. X I. Concrdia antiquorum in rerum nnitate. Cap. X I . Deprima rerum produBione confenjus. Cap. X 1 1 L TONVS SECVNDVS. z6 ftQ^V ANTA DISSONANTIA ABSONI REPEKIANTVK WVNDI SAPTENTES IN SVIS DOGMA- tibus. Caput primum. JANTA diffinntia^ pertraftant, (p* agitam mundanuhoc injbrumentum Mitfui mundijapientes dicuntur : ut eorum fam- lia , ncc doftrina , nec moribus , nec rcligione , nccfinc ^propter I quem omnia operantur , conuenire pofiint . Et tam hrrido fcor- rore perflrepxnt ^utnullus pofiiteos fimul fonantes aufcultarefrafta penitu* hormonia : Qnic autem unicum intellecum in ommbwsaffe^ rat : qui non modo inter fie ,fed a ueritate difiidcnu Arifloteles autem auditor Ann  tc *. Vlatonis uno amio fupra uiginti  doclrina^ & moribws pracepteris adeo difie titiuteumeriminetur, & faljis calttmniis profequatur . Saracenus Alga%el A 's* 7  l contra ornes philofopbos injurgit: Et in cu Arabs Auerrois inuehi nititur :fed Mlt:roi * ttclutcoluberinipfoconatufrangitur. Lucretius Epicttrus rcondifcipulis> "=rcrx. CT feipfo dxffintit > nunc Deum cum mortalibus confortium babere decatans, nunc babere denegansfic in multis altis diffonantia manifefia profiquitur. Vy- Pyl * s ' thagorei uer circa animaram tranfmigrationem in plures partes penitus difi fonantes (ecantur Miar cas Br acbmana, j 1 ApolloniusThieneustranfmuta- Hiarca, times fieri etiam beftuvs ajfeuerabant.Vndefunt ilU metamorpbofes celebra- A i roTh - tr.]u\bwsaliimwlupum^llamin^ Laurum, rbuiufinodi r4biicus viutatos decantam AamblicuSyZf Vorpbyrius tranfmigrationes huiufmodi in be Por P h / * fiias penitus reprobarunt, non admittentes animam  centro fuo , in quofimel dejixa cft.euelli poffc.Sed & Proculus.Hermias^atque Syrianusborrendum procui. exijtimabam facinus , ceclefiem animam in beflias prcecipitarLTim quibus Dif nantLt.- CANTICI PRIMI fpitntcs mmdi dijcoriantes borrendum flrepkmrt in auditorum dures incu* tiumQupd eis euenmquia ab uno in quem otmcs cou&re debebant, dijccjjc* runttfingtHinuiami&figimitumfbecuU^ abeuntes. HinccoYu dognata(quia abjq\ ullo.quod prajtat otnnibu* utfim> y harmonic couenm) fco&tt* nt multitudinc cofufafunddtdjdijfolutdfunt ; Omne cnim ideo ejl (inquit Boe- tiu*)quia unufn numero ejl:? omnia etiam diuerjtjiima inflrumenta cojnaru: Mufici quia eadem numerorumproportione cuemunt uoces. Ncfonatia (ut Muji Atucfo- docent)eft fimiliu)difimiliuq> uocum in unum redaBa concordia.Nec diffonO- tesforcnt:fialius(ut Vlato diuinus cufuo Vlotino numine quodam peifufs) me tem eleuetiSi cum Pythagora Dei;' naturajacramcnta numeris, * anigmi tibws inuoluatiSiue cum Ammonijjuauitate ueritatem cum mente 1 aquet: Vclio cofa facndia cum Socrdte animum delehhvSiue cum Heraclito acumine quo~ dam,* objlrufofermone auditorum uiresincitet, ? infiammet : Velficum Qarneade ingenio, y uclocifimo eloquio influporem inducat . hxtant & alij uariis grefibws incedentes. Ariftoteles ordine animum recreat: manco uerofer tnone , y ambguo perplexum relinquit . Simplicius diceudi copia mentem di- latai. Vorpbyrius dogmatum uarietate multiuagos nimos depafcit.Tbemijhus compendio/o firmonc auditores latos , & attentos reddit. Alexander Aphro- dijeus magna conflantia philofopbiafuccos exprimit . Vroculus fertilitate Am ca luxuriatur.Et ut ad Saracenos y Arabes, JEgyptios , Verjas & Baftrianos me uerta,Algazel Saracenus debita pietate e$olus ultra comunis pbilofophU metas trafcendit intrepdus . Auempace>> Alpharabm rabes grauitate pe- des confolidant. Auerrois prima fronte inccujjus uidetur 9 fid intejlina omnia (multorumjapientum iudicio)tabeJoluuntur , ut nullum diuinx harmonia , q* mundana paruum afferat concentumMcrcuriu* Trifnegifws JEgyptius (ut uulg dicitur)fed Madia. .a (ut aliis placet) ctjua mente tmitusfemper diui- na redoletif difcurfm tranfcendiihumanos. lamblicus numeris atque myftc- riis addiftwsfacramenta pytbagoraa^ Agyptiaca prodere conatur . Zo~ roafies , Orpheu*, &> Cbar ondas Verfa ad natura fecreta penetrantes ut mu dujiia magia maritent^dulcia Hymenai naturalis epitbalamia perfinant.He- braorumuero  CbaldaorumjapimesdiuinisinflruBioraculisperfeBiorc Hymcnxum^macbinahuius uidclicetcum arcbetypo^ humano mudofemper decantam . Omitia quamplurimos pojleros: qui ilorum cuipiam adbarentes, Cr ipfifua canticaJuofquefenosadidere;(^iomnes(quamuisdke^ mentis)dianmodo eifdem numeris perjnent^juauem e? ipftharmoniam conda cunt. Quando amem  debitis numeris,  fubfequentes omnes inftrumento- rumfdesficd muficis denominatajhypatis tonugranifiimum,quo Saturnum re prefentet,efficcrent*.Qu*ue planetarumcfontiaifi omnes Saturnigrauitate incedercnt>aut Lun* uelocitate currerent f Qn* eti corporis pulcbritudoxfi omnid mebra oculi ejfent,aut aures?Sicut enim pulcbritudo (tt Veripatetici do cet)ex udriis mebris adfi inuice cjntibws reJdtdf.Sic ex udriis uocibus dia fentiedy didpafenicd> diatejptronicd , uel diatnica conjurgitbarmonia :Qu* nonin uariis uocibus fundatur ,fed in ccordi fino : qui ex illis diuerjis oa- bus refiltat. No ergo in diuina citbara dijjbnantiamgenerantperfonantes : Si loannes & Augufiinus eleumur adfiruidos , & acutosfirapbinos: Si Am~ brofius,Q> Matthaus inter tbronosgrauesfintentiaruproferant uocesiSi L C4,r Gregorius delelcnturfuauitatecberubica:Si Hierony. cum Marco ro bujlioripotcftatum,' uirtutum uoce dijfonos bareticorumfiatus comprimat, atquefuffbcef.Si Salom,& Bcmardusepitbalamidfionfi&ftonpe coclefli mparu cum Gabrile decdntenf.Et dd Gr*coS deueniendo^dfUius cum E*e cbiek diuindfcmper cumfuperioribus mentibus depromit.Gregor.Ndzianze- nus cum leremid trgica uoccpatientifpfi, & fpfa cpatiensjlragem quo- q\ ai eorum nuptias inuitatorum dcplorat.ljaidi,* loan.cui cognometo Cbry fijhmus cum Arcbangelismirabili facndia refonantX)amel,&> loan.ille Da majeenuspeifacramenta clariori uocepertraftant :Jd hic inferiores q> do- mcfjicos influxusjlle uerfuperco:lejiemfont,unde bacinfcriorafluunt, de- firit . Subfcquutifint ut ea qu* dj[erunt,comprobdtd f r cognitd uideri uelint: Vnde neu ipfiin errorem ceciderunt ,jcd alios quamplnrimos Mis inharentesficum exei infoueam tenebrarum , alia aj^era^alia rotunda , aliapartim angulata , fafligiata quad>aduca quAlman Imanem ALrcumffl Mc- Jlim (qua lacbrymis udis alit hominu riuos)aqucu principiumfuijfe. Profiqu tur Empdocles terramejfe mater iam& primufitbieBi omni; qua formas, tm P* a  @> figuras rerum tenermquodaqua^aryignisfacerenequeunt . Anaxgoras An . Clazomenius otnnia corpora homognea^ er partes homomorias continua di uifiottifubieStas exijlimabat : pjimul colleftat j acere principiumfubiecliuu. Tytbagoras altius qum multi credant conjcendcns, nmeros ? eorumfubie- Bum metrasjd efi accommodatas proportiones( quas harmonias^cccntus^ cobarentias uocant)cenfuit effe rerum principia; non quidc nmeros illos y qui- busmercatores utuntur:jedformalcs y atit naturalestquoru notitia apud eos re- cndita efiquipbofopharu & thcologizari didicerunt per numerosiQuePy thagoras equutus efi Alcyncon Crotoniates^qui un dixit principiu effecliuu, tyn ' duo tiero aut infinibilem binariumymaterialefubicBiuum, cr ittiu omnis muU xm titudinis . Anaximander uero Wxilejius ultra progrejjws infinitatm quandam n*.. (quam interminatam matcriam dicum)fubietliuumprincipiumexi(\imauit. Et quiafiapte natura^ quantitatc,* forma caret.opinabatur eunde effefub* Jlantiam perpetua generationisutt infiniti mundijint regenitu? in infinitum re generetur. Epicurus NeocrisfiHusAtbenienfsDemocritiueJligiap?iloJpban *r* ur ' do proficutus prhicipia rerum dixit corprea ^folida , non creata, mente per- ceptaftmpiternatqua nec corrumpi pojfuntjiec contundi, aut quouis modo im mutariQuibus principiis uhraformam^ magnitudin , qua ipjis dabantfui praccptores^etiampondus illis attribuit.Socrates Sopbronici.o' Flato Arifto ^"o!" nisfiliusambo Atbeniefstriapojuere principia . Denm> Matcriam^ dea. Ariftolc - Ariflotelcs Nicomachi Stagirites:principia quidemendelechiam>Jiuejpeci, matcriam^ priuationemaffirit:& inter principia priuationcm connumerat: z no cotra id quod alibi docuerat y aquiuoca uidelicet non annumcrari Zeno Mnaf fcifilius Qitienjis principia quidcm Deum,& matcriam collocat^utiUejitagcs^ hcecMtcmjitpaenstf dementa quatuor intermdia. Voluit ille Diodorus Si m.  culusaltiora repetem hanc mundi genitnram dejcriberefed pojlquamper mui ta circafuumojirim uagatus e/, leBores magis confundi^ qum doccat . Hic equidcm mirorjummopcre^qud  ntlo ipfrum.qui matcriam principiumjiib- ieftiuum conftituuntjbabcamus : anfitfabricata a Deo benedtBo, anfxmul cu eo mundumfabricaueritilla natura faciibilis, %$ omnium formar um pulchritu dine orba,an omnieffigie carens coatcrnafocia^ coniunxfucriz donogorg nis deorum patris(ut Poeta fomniant) an excujja.ut Palias Jh de crebro lo* u\s. Non quiefeit mens,dumfyeculamur naturam omni uirtute, ommque forma carentcmfine eius opifice* Qjds autem ipfefuerit a nemine corum babemus* D iiij CANTICI PR1MI T)iffondttt VbWoJofbi ctidm m negotio anima. Cap*\ 1 1 1, Agw autem diffcnfirum in defcribcnda anima natura, tf ori$ nc Ncc mirim: cum eius notitiaM Arifiotclcs penitus difficilli moYucjJcccJaticuiajlipulatur Lucram decantansgnorant muhitfujit natura animal Anaximandcr milejius cx terra a kfafta corpufcuU y pijccs,uelpifcibusfimilia ammaliafa^la^ atai cx iis bominent conercuiffc ufy ad pubertatem.quafi alcre poffet. Tbales cm condais cx terra opinabatur coiffc materiam ignifimilem: tf cx bac bominm. KaT Vytbgorc orum alij minuta quafunt in acre^lij autem ca moucns. Dicearcbws x" no* animam cjfc corpws moucns cxfctpfo. Anaximcncs acra; Xenophanes cx tem parme/ ^ 4  ignisjd ej\,prouxdctia genitamiGalenus Vcrgamenus cplcxionem corporis: Vk P ';, Hipptnbus uigorem ignts,aquo Votailgneus eft olliuigor,tf ccekftis origo. era, ii . Hcraclitus Epbcjwsfcintxllajhllaris effentia : H cracluws Voticus luc: Crito Hcrlpl laws Veripateticus ex quinta effentiagcnitamiVofidoniut idea:Cbryfippws a* podido! nimam e^efpiritum^quia una.cadmquc reffiramus.tf uiuimus:Jfiramus aut ^l%fp^itu:tf uiuimus anima: JEgyptij quanduim tranfmeatem m omtxia corpo- chJji ra: Gbaldai uirtutemabfodeterminata forma (ufcipientetn tamenextrarxs omnes.Artfl.pojl multa confutata^qua anqni dixerunt de anima, decernitip Jam ejje corporis naturalis organici potentia uitam babcntisperfeftionem , ucl principium intelligendijentiendi^tf cuiufeunque motus:nbi(lud\cio meo) c$c tlumpotiustfuam cjjcntiamydut originem anima dcclarat:uelutifiquxs decente rc uellet , quid Ponr. Max, aut Impnatorjit : dicertque , lllc ejl qui mouct exercitum^regit cquumfuum y autprdccipit in regno . Circa ucrb naturam ciuu tf durattonemadeofefecominuit^tf inuoluitjcntcntias:ut nullus adhuctfuid TONVS SECVtfDVS* t> CentidUclrc difmiat. Hinc biuium fccerc eius prapt fftatwes Alexander* AIext; J * . 'J, : v n f   i-   t Aucnoi* 0* AwcrrowrEt flwam uterquejtt ab omm pietatejrettgione, &usntate cbn- gatus.iam in propatub eft . Pytbagorasexiflimwt amuam ejje diumu * CkdtesJaf$idonius,Hecat', Dionyfms Bdbylonm powd. 0mes stoifimm nojbru labor iofiti uirtutes exijlhnabanufed Anflbenes ex- stki ** mcfiit^dinuirtuteMmL.Epcurcitier,maximAri^ f !g. . fj 0rt0 rc,  dignitatciAlij uer infanitdte: unde orabat illcjdpiensiut ejfetmet o?" /* incorporcfano.HenttusCbalccdonius, f SocratimultijnJcietia:Or ip-ciur. pbeusfub Narciji fabula jnpulcbritudinc: Epicbarmus f Spbareus fceliciti *'?? tem exillimabant idcdm: Mifo Cromnefis. & Atbletdru pdrs pWma in/r- B ^" it//Nec enim rugitum LeonurmBoum mugitwmhinni* tum Equi^aut ruditum Ajini quis conuenirefaciet.Nec ex Lapi, * A*?" ncr * uisfattApojlo- li,& diuini injlrumenti ucrifinantes , non in Scholis , aut Gymnafs litigio f\s dijfyuutionibus grrularutfed in agris^yr in urb&ws^ infrequemi multitu- dinc.cnm doftis^atquc indoftis,cumprincipibu4,(f populis agentcsjanta con* fiana dogmata illa proponcbant.ut uitaftnciimonia^ jplendore , prodigiis multis,w fanguine prprio illa ueridica confirmarem. Mundi autem non dica conccntorcsfed dijfonatorcs (quid difidcbantin fundamento ) fatHfunt peni- tus abfoni. Hi igitur fibiipfisfapientcs effccii rcligionem } autpartim y autpenitus fujlulcruntoracula contempfire: propriis uiribus , z? admuentionibus innixit umfqujquefua uoce reboans , adeo diffonarunt y ut alij unum y alij imumerabi- ks mundos ajferant. Et corum qui confitentur ipjum unum , alij ortum,alij ini* tium non babere>alij interiturum^femperfuturum^ mente diuina,alijfot tuho y (2> cafibus agi^alij immortalcs nimos } Uj mortalcs^alij reuolui in bcJH^ Ijutfa. CANT1CI PRIMI alij ntqMqu&Qw ucro mortdlem y dltlf mox intcrirc poft corpus , dlij eduiuert pojled^ud pdululum^uel dtutius non tdmenfemper: A/i; conjhuerunt in coro- re finem tem, alij in animo, altj in utrof,. tias, o* dlidtpcneinnumcrdbiles dif (nfionespbilojopborum inucnics:ut cos nonbdrmonicdm confonantidm^fid B4 bylMedmconfuj^ Cuiws areis adificdtor New&rot, fub quo prima lingutum confufiofdftd efe , altiorajuprd uires dttentare uo- lais ipfitm turrim ufque ad atbcrd conftruerefeatuit ; ut db dlterdtionc femo- tus cxlum>Q*fupYdtnunddna circumamihs adhuc uelamine dlterdtioni obno* xtOypropriis uiribusfexculdretur. Quemfecuti ifli mundijdpicntes > dut ciucs Bdbylonis, ? confujionis effeftijunt: dutdkius quam debebdnt uolantes cum mii \ cro i n aquisfent obruti K (icprotefedte opificefommo Ifetue, Vauli, & Abdit AWias ordculo^quo ait; Pcrddmjdpicntidmjdpientum, (y prudentiam prudentum re- probdbo.Si qua tdmcn uerajnter multdfalja qu& opinatijunttrddiderunt: cd fine ullofetpictum dbio  diuinis uocibas didicerexquiafummi Dei dreana no- v lato Jl r { s uiribus apprcbendi nequeunt. ldeopepiws monet Vlato : ne iuuencs , (? no adbuc initiati temer de diuinis fentcntiam proferdnt :fid credant legibus: do* nec mdturefcente atdtc^per dbitos difciplinarugrddus, yp qudndddnimifi pardtionereueltur oculuquos bdbent omnes.utuntur uerbppaucn Aut(ut Pfo- piatonus tinus^ Vroculws dicunt)fubrutiletDeo lmen mdgisjibi unitum y quamna- Procul * turalc : quo ipfetm Dewm (fpdtrem omnium cognofeimus : & ewsprim&udm VUi0 fd  & legem^qudtenus ad hunc muitdumfenfebilem, cr wfe ^ Ij ^jll^p riorem,(f dtliuam uitam attinet y Tdlmudifa dilijunt.Alij n danarumcurdm^udicidlid^ omnimodumujum tatu Reipu^ca, qumpriud tdrum rerum Tdlmudifeis relinquemes, contempldtioniq\ udcdntcs^ uitefe- pemue^omnid qucefcriptdjunt dd urcbetypum retulerut: & intUodutpernu meros^dutptr Symbolicdm rdtioncm,uclper Andgogicumfenfum omnid inter* pretdtijum.htex ifloru utrtjq\Junt 7 qui per utrmq\ uia proceduni. J^iis uc- ro tdntumodo cortic liter A%ra Amaiben banindo Azdriel Garonenfis^Haij Gcon^Reubebi- JbanuS)Adro Mccbubdl,Rdbbi Idbdcob de dmilu,uittd>uelBindd regid. Mair merur^eburdCy Bond dies de majfa duri , Mair filius Thcodori pater Mq/i, Butrie^Sebddid,MoJes Gerundinenjhfilius Nehemani ; qui Rabdnper nferi- bitunlojpb Cicatiglid, Manaben Ricdiidti, lehuda 'Nagid , quijanttus dici- tur Rabbi lofipb Albo 7 Rabbi Mofes de Leone , Rabbi Amd , Rabbi Babaie. Et in librum lezira commentarid qum Cabaliftica dijeiplind imbutus :Abrabam de Holam aba: id efl de fieculo ueturo. Multaque dlid uolumina uidimus, quorum certos autbores no babemus.ut Porta lucisyVortaiufiiti^yLiberficretorum.Liberfabbdt^ Liber Libr in- confilij.De ordine uoluntatum.Cognitio inueniendi^De ciuitategratioJa.Super twL7. crrores.Lucerna Dei y Ltber decennij.dut denarij.Tbejhurus uitarum.Secretu ^toft quem VUto cu j uis Academias, Eudo xus,Arcbyta Tartinus,Vbilolaus,Bracbmana,quibus Apolloniu* Thieneus, @> quotquotPytbagoricamfamiliamficutifuntiQjii autimmediate a Vroyht tis, aut ab eorfi auditoribusfitfceperut. Sed ijomnes eoru dogmata tradiderut fub nelaminibus , ? cortinis reclufa, adeo ut nemo nifiquem ipfxmet uiua uocc docerent,intelligerepojfit:ut * myfleria,qua traclabant, ? eoruminjlituti exqmrebant* Hinc pojleri, finja lia profundifima ad diumitatem fuperexe- (ampertinentia non intelligentes , ad aliagenera interpratandi defeenderunt, Craci atque Lani, q> Hebraorum quamplurimu Curantiquijluduerintabfcondere dogmaia,qua tradebantjub metapbo* ris y anigmabus. Cap. VIII. | EmperantiquoYumJludiumfuitJacramcnta Dei, c? natura inuol I itere, p obtegere,^ Dei eloquia fibi credita in cordefiio abfion- \dere: ne pecar enu Qjilcg obfiruarut cx Indis Bracbmana Ae- Merca. tbiopcs,Verpe,& Aegyptij. Hinc dicebat borum ffendor Mercu- rius:Tralatum tota nummis maiejlateplenifimu?n,irrcligiofie mentis eft mu\~ torum confiientia publicareMoc Qrpbeus,& uates omnes antiqui,boc Pytkd gor assoar ates ,lato, Arij}oxcnus,Ammonius inuiolabilifidefiruauere.Hinc ierennius,Vlotinus, & Origenes ( utfiribit Vorpbyriusindecducaonezf difeiplina ?lotini)iurarunt,ne Ammomj dogmata adert: Et quia Vlotinus uio lato iur durado ab Ammonio prajhto facramenta publicauit,in tranjgrefiionis pccnam(ut nonnulli ajfirunt)borrcndo pediculorum edulio confumptus ejl.Glo Th-mT ri4rMr O* peripateticort duxfi Alcxan.Xhcmiflio referente) ea legejua u turalia injlituta tradidijje y ut nemo intclligeretjfilpf qui tradidit interpre- te fus. unK 9 Sd externis omifs } fummus omnium doclor, y redemptor lefusfilius TONVS SECVNDVS. 3 i Dei difcipulos docei^ne dentfanttunt canibus; nec margaritas exponant poreis tonculcandas^Qua magijlrimonumenta,utfiruarent difcipuli^aut nonjcripf runt,aut,qucefolum ad miracula>morcs componendos y $ legis inftituta peru- ncnt.ab ommbus objeruanda tradidertt Sicfecerc Apoftoli , & Euangehfi quifcripfit. Sed Pautus cum iam pradpfecliord feramur^no rurjum ideientes fundamentam poenitentia ab operibus mortuis^zf fidei dd Dcum,Cbarif matam ^doclrhue , impofitiorns quoque manuum^ac refur reftionis mortuorum^ iuduij eus;\mpoj?ibile cfl enim eos,quijeme! funt dluminiti.guftauerunt etiam doni ccclcflCyO 9 participes faciijunt frtmus fariclignft  quos in p& ancillis)fub mam ZorobabelNeemit^ E^r*r,re^ dificari cceptum efl templ Domini.Qjio refarcito, zf reflanras fxcrisuibt- te Domino)doihinillaminfiptuaginta uoluminajuxta numerum feniorurc- degitjxe difpergerentunbac tamen Dei uiuentis lege,ut rudibus no exponeren- tur.Nam prima(inquit)qucefcripfifli y textumjcilicet legis in palam ponesjegt digniyty indigni : Nouifimos aute feptuaginta libros cjruabis.ut tradaseos fapientibus depopulo tuo:ln bis enim efl uend intelleftibeneficumq> ornatum . At ifla igitur altifsimi Dei lege \tanta objerttantia  patribus ueteris , & noui teflamentijnundq\fd- pienbus celcbrata no recedentesjlidumfapientice cib folidioribus animisa grauitate y reuercntiaproponemus\utfumerepofsint digni: y brutalespor Naiian. ci y c y ua. coUt. Hunc igitur unicutnjujcipiamus ominm rerum uerum , cr unicum prin* pvm , libcrum opificem , ffuprcmum fintem ,  quo onmis ueritas emanat. Tun:facil ornnium diftmiliu uocumfem in eandem confonamiam ueniem: qua exfmil&us difimilibufque uocibus rcfultat ificut tot mbra diuerjifiana , nica, tolligata uitd in eodem corporefunt ;onfintia:ficut ? mudam corporispar^ tes conueniunt concentufuauifimo:quia nica funt uitd pcrfufe cr colligata, Vnus efi enhn in eis uitxfpiritusjmnes confiiumifinm reddens.Omnia infu- pcrtncmbrdmyjlici p> ecclcjiajlici corporis conueniunt melodia fuauifsimai quando uiuum illa mica uita,qua: dit: Ego fim uia^ueritas^ uitd: Cuws (pi- chri rituperfufifumprimtuipatrcsfaBmque efi eis omnibus(inquit Lucas ) cor IIJ. S um, V anima una.Et ij omnes diuerforum idiomatum, nSfme admiratione afi jiflcnti nica Apofiolorum uoce inftruebantur.Qnp etiam friritu perfuji, ? collufiratidottoresnofiruquamuis diuerjis infirumentis , cr uariis camikms, tamecfonantifsimpcrfonarunt. Et utpracipuis exordiamur, Cccinerut in Deiccionabulo quatuor Grci,&> quatuor Latinitanquambafes,^ funda- menta noflr* Tbeologia cuquatuor Mis , qui Euangelica elemeta tradiderunt quatuor difiinttis, tamen confonantibus cantilenis . Enodat enim Hieronymus,  icr0 O* ^^yfifiomusliteralemtefiam.VrofequituruterqueGregorius Komanus] c ^ r > fo - O- Wazianzcnus negotium anima fub cortice reclufum.Figit Damafcenus cum S Ambroftograuesfententias, & aegoricaena . Euolat Augufiinus cum Ba- b^i* jHio in Anagogico cantu adfuprema perfinanda: Eos autetn,qui pra-cejferunt ufftead Hieronymi tempora,ipfcindeilluftribusuiris commcmoratfibinotos Hieron - feptem cr trigmta ultra cemum\Qu\bus Genadius prasbytcr Mafsiienfis un g*l fupra nonaginta admngit. Hos amem multi abfjue numero fubfecuti funt, ufque ad Petri Lombardi tempora-.qui Damafcenum amulatus tbeologicam doclri- { imhi w quatuor uolumina redigais, & difiinguens,dij}utandi materiam pofie- vtsprxbuih In qucgenerediftutatiuofcripfirunt defratribus Uinoribus uf que ad Bartbolomjum Vifanum , qui eos commemorat centum , cr eo amvlius. Sed diuerfarum profefsionum, nationum, & idiomatum adeo fuecreuerunt con cor dia mirdbili interfonantes : ut neefono terminum, necfidibus mmerum afsi- gnarepofsimus : de quibus dicere liceat : Vidi turbam magiam: quam dinume- tarc nemo poterat nifile, quinumerat multitudincmfiellarum. Omnes tamen mira confonantia conueniunuquia colluftrati fummo dotore,& fuprema lu- te ,a quo ottmis lux y &> ueritas emanat . llliautem, qui propriis innituntur uiri- lus fentiunt in feipjjs comprobari illud propbeticum : Omnis bomo mendax: Deus emmfolus fintem ueritdtis continet,  quo baurire necejfe ejl-.fiuera cr toncimut dognutta trdderepratendimu: cum nullafu dcfubjiamiisfepdratis, I CANTICI PR1MI de natura fecres , dique ipfius dntbore Dcofiicntia , nifidiuivkus reuclata. Diurna enim non tangmtur ; & mundana quoBet momento fenfumeftugiunt-. quofitiut quamfdpientidm^fcientidm cettdtn uocdnufiue de ccelcfiibus y fme km de naturalibus ,is error fit meracifimus , dut crajior obfcuritas . time Ipi cr!ffliccoI//lrdt, CbUkcr Vbhfiphis^mundi^fapienusmpr, perdt ducns: Sapientid tua (ffcientia tua ipfa deceptt tet Sdhiem te aftrolo^ caeti zfdrufbiccs^MumigiturfmustfudMmmteQeBus pofoiHinfaJfyo humanianimipurusjucidus^ perfticuus in aternitatis^eculo mueturiQuo luminefrati adparcuUrium dogntdtum concordtdtn uenxamm.comprobantes A..guft. quaAuguJUmsjuperGenefmdocet:quicquidVbdofepbideMturdreruue : ris documentis demonftrarepotuere literisnojbrisnoneffecontrarmmSi quti autemfalfum dixerintiut idceat eorumfolertid neceffe ejl . Ad bac igitur pur culariaelementadefcendamus. Conuentiofapicntumingeniturxmundiftdtio. CapX == R*fppo/it4 numdi fabrica, quamfupra probaumus : & bane nouam confiteamur.ut &facr*literadocent , CT nMtfcem ctrouerfiam omnia concludunturfemulfabrefacia.Sed mia membra prmcipalta huinsmundani corporis fegatim propagata dicuntur , idfuiffe in. tclligatur fecundam eum ordinem , quo homo , propter quem ftttafunt omnia, dptifiminducitur poferemumDei opusjuxtailludtriuialc Vcripatecor*?* : Quodprimitm in intentione.efe ultimum in executione . Intermdia uero ordi- nemeundemprofequentia primo ufque ad ultimum fuccedunt.Hocautcm, quod muitos conturbare uidetur , defeptem dierum dfeinclione , ut in litera c- namtur, auamuis multa confutationenon indigeat,quia exfeipfe corruit , ta- meti ut perturbata mentes quiefeant , alujua , uel pauca dicemus pramittaitcs* quod trs dies, quideputatiuidenturad fabricam , cr tresad ornatum,^ fepmusyui circulum dierum claudens ad requiem dicitur deflinatus,nonfunt dics , qui circuitu Solis diftinguantur : Non enim exifeimandum efe ftpientif fimumuirumtoofemjmmoDeumipfumper Mofem loquentem tanta bebetudi nepereulfum , ut diceret primos trs dies ex uefpere manque confecios pr4tio  Et td pyrdmiddlis umbra non trdnjgreditur orbem Luna, ideo Stella non oceu- pata db umbra ilLt terra nulkm Edipfm fdtitmjd continuo lmen, quod m nosfieBuntJufcipium. Quomodo injuper poterdtbacnubecula derem i/Jmi- tidtis diem ex uejj>ere,mdnque cdufdre:cum der ddhuc non ejjtdiflinttusinec effctfirmdmenmmidmcoeloruglobuSinccdciuajupercxlcJlesdbi^ Jbtt diuifafOmnidfiquidcm in confujfuijjjbabetur in literajifque ddfecun* dum diem.Summo etidtn opificinemediocrem cdlumidm inferunt cumjftdfu nubeculd exijl imantes Deumfabricaflc mundum imperfettum, dccendijjq, ( men dduentitium, quoufque proprium lmen accenderetificutifaciunt arebite- fi nofiri:qui dliquado turrim lignedmfabricdnuubi cdmpdnas collocentrfuouf- que ex latcribusfudm,qudm intelligunt turrim^onfhrudnt; Qua otrmid imper- fettionemnon modicam dferibunt Artijici.Varimodo explodcndijunt,quiJom niant DeumfdbricdJJ filem primo die imperfettum: pojled qmrtd die ipfih* as formam dedijfe.Dicdnt quafo ijli;Si foi prima diefuerdt imperfcftws , nec fuo \umindondtus,quomodo mundum illumindndo cdufdbdt diem,dc noclem,m parumfuprd dixerdnttEtjiinformis primo ejfeftujfuit^ficut mdteridtcur non dixit Hofis,Sol erdt imperfettusjicut de terrd dixerdt, Terrd dutem em in- anis o' udcitdPoflcd de collata perfeftionefubiunxir.Vroducdt terra berbam uirentcm.hditertantinjiiper  De us piftorum more, primo figuram jlylo ddumbrdjJet y utpofied dccomodatisnotis & coloribuspin geret.Abfinum quippe eft Deotquod mortdles ex imperfeSla uirtute exquirt. Sed quid de materid dicitur^ prius informis , pojled propriis figuris depicid Auc-ifti. fit,intelligdturboc,ordincm natura, f nontemporisjigidre-.utnon modo Au- ThX gufiinus^ anqui Tbeologi confcntit y fid Pbilofophiinfignes,' Voetapc Tnfme. y(tlorw conueniunt: Trimeiftus cnim Alcinous Vldtonicus, q- dliifapientesii Hctiod . cuntiHcjiodus quof) , Euripides, y Omdm decantant calum , & terram o- oT a " Hm mixtdfui(Je> (f ^ os quoddam,poflmodumfepardtd gencrdjjejingidd\dr- ?l * t0 ' bores,uoldtlidferds, y mortdliumgenus : Quod d Vldtonefemimojco in T- mere,& mane perfeElusjjt dies: Sub quorum typo locutus ej Mofes agens cu inaudita plebe^cum rufiicis,operariis,coquis ,fartoribiu t macellariis.opilionU bus,lutearis,& idgenusjnnuensfapietibus my flerta mxima fub cortice reclu fa.Refellunt tamen illi bom uiri Aug . quia non uidetur comenire cum ipforutn jnfu IheraliSed mimis conuenium eoru deUramcnta,figmm$ meracifimai qua-cumfalffmt t & textuirepugnantia 1 & litera, cr abomniueritatedi- fcrepantNon enimpoteftJmpcr % w ubtqi literaJluariMtiliud^Si oatlus tuus fccmdalizat te^rue eutm q> proiice  te. Et illu Sunt eunucbi t quij cajlraue runtproptcrregnum eoelorum.EtinpfalmoiAJcenditJuper Cberubati cr uo- Dj,u Uuhjupcrpennasuentorum. T demquo$ Vrophcta: Foderuntmanusmeas, cr pedes mcos.Ucc enim Deus,qui ubiq\ efrafcendit, cr defcenditinec Cberubi- ms^ututorumpennisindigetyUtportctur: TSecfueruntaliquando manusDa uid confojfe,aut terebrati pedes . Innumerabilesfunt locifcriptur*facra,qui nonpojjuntfecundum literam exponi: Nam totuspenc propbetarum contextus metaphoricu* r/,cr de uno loquem aliud innuiuutfuo loco ,Deofaucnte, falte pro parte dijferemus. Ornnes igiturjpientes, qui mundigenituram admittunt: CT quorum oculi aterna cr nica luce collufrantur, h boc conuenium : quod (?wI j "afta fmonmia. SedcurUladiJlincliofiat per fenarios dies , cr quanto my flerto aliqualiterpercurremus, Curnum erus fenarius fabrica,^ feptimus diesreqeiadd&usfit.Ca.X I. Tfiomniajummi opificis opera magno myjlerio, magnquefi- cramentofabricata dicuntur , non minus ejl boc dejnario, quo tota fabrica partita enarratur:t ter duojtis tria.Ncc confonamior quip penumerusadmundi fabricam poterat reperirijenario : quiconflat ex pro- por tione dupla ,quam intra feproxime continet-. H Angu.Deumftx diebus perjhcijk opera fuaxquo numero potius myftcrium,qum temporis pau tes fignari opinatur. Ideo etiam numeris indigemws.ad percipienda Dei cr tu turafacrameta non quidemmercatoris,fedfuis numeris diftinh.Vlteiiusj). gredientes dicamus:  utinobiecli patet figura/. : Nam fabrica tota trxbuspcrfonisemanat.ceorumopm ad extra Jlnt indiuifaiTendunt queque in unum finem , in quem omnia dirigun- tunTranfitus autem ejlper binarium.materiam uidelicet : Namprimum hum egrejfus principium matria fuit.quabinariumfapit: cr inunum reducitox performam^qua ternarij gerit imaginem:Jicut ex omni parte inpraccdentif* gura ternariusper binanum tenda in monadcm:Ad quam reduttis ommbusf: quiturfabbatarid quies dieifiptimi claudentis , (? terminantis omnium dicri curriciduMoc igitur fenario longe excalfiore illo.qui dierumfuccefiione nume ratur fabrica partita efi. Si admittatur igitur Deusfummus opifixfuo perfil Bo ordine in opus procefiijfefxcilis erit catbolicorumfapient ccordia cufhi j>i*o. lofophis y maxim Academias'- Quorum Prineeps in Timo dixit, cp Deus mun dipropagator,producka gemina matria cxli,^ terra Jlatimpojlealuc^ui res difiinguercntur^o* dtjlinfta cognofcerentur,produxit:aut iufiit rebusin* effcildeo notanter dicitur(uthabet ucritaslitcra)f\i luxfupermateria y uideli cet ipfam informam. Prima itaque matria coi,& terra fabricata dicitur fh mui zf lux.per quam matria ipj artificis imagine , aut fimulacbro pingerc- tur . Et ha c neceffaribfuit: cr dicitur prima egrefiio opificis in opus : y pri- ma illuftratio , aut lux uija obtenebrata matria , ex quafimul cum luce f* fio compofito apparuit primus dies ex uefpere matria , cr 'mdne forma con- feclus .Sed quianequaquam conueniebat matria totus diuinitatis affluxM } ideo fecunda die collocatumdixit Arachiah , cortinam uidelicet , uel Maffm ccclor um inter Jiiperexcelfumf ontem lucis & aquarum^ obtenebratammd' teriam,paucfi] y bonitatis aquas,nrmaior ejjt aquarum (f bonitatis qum matria ipji cueniret : Sed bocfalum dicitur diefecdo infaujlo uide- liceu HincftparationemiflamHebrai Gemebundeleguntjuprapofitoaccen' tu , quem Np^I Zarco dicunt, quafi dolentes de obflaculo confiitnto xnxerf fiuentem bomtatem^jujceptiuam materiamtEt bocquoadprimauamprodu ftionem.Sed nobis quoque gemendum ej\ de hoc infauflo die : quo interpofitunt TONVS SECVNDVS. tf cft etiam inter nos * Deum tribuna hlrans quantumgratU) quantum^ diui ni afjuxus unicuique admittendufu Exuberanttfimus ejl cnimfons diurna bo* nitatujm magis qumfufcipientes mcYeantur,ajjiucrct,niJiintcric8ufuiJJh objlacul probensiprout ordinatiua iufitia exquirit.In dicautem terno jecu dum quippe nunterumformalem rerum forma cxplicantur^ fegregari dicun tur ab interioribus, cr torreis, ideo dicitunCongregcntur aqux 9 quccfub ccelo funtjn locim unum: id ejl^colligtur nires generatiu quxadbuc infws tcncbrisyffiguris objeurioribus iacent. Quinto autdic uitali ex quinto cbt- raclcre,jcilicet *j uitam (ignificante plena uitce communio dejeribitur, dum att: Serpanx^aut producant aqua (erpituram animee uiuentis, cr aueuolantcm u fuper terram^qumfiperfaciem ccelorum.Creauit quoqs Dcuseodcdie dra- cones magnos^aut cctegrandiajit babet nojlra traduclix cr omnem anmlui- uentem reptantemfuper terriund intelligatur Deus totius uitafuperioris.zT inferioris autbor. Magna funt biefacramenta: Primo, cur aquce dicanturpro- ducerc uiucntidyty animantiajicut zyfmen eorum aqucum eft:& cur primo produzia illa animanti* ab aqs dicantur.pojlea  Deofabrefacka.prout aquicka imago diuin atq y Meliffumuo luijjcgcnerationcniy cuias afgnabant principia feri fecundum apparentiam ti Aucrroii i mmo do:ficut delirando dicit Aucr. f nouitiores nnullijuum uolentes dcfci dere Arijhuqui inuehitur contra anquorum uerba^ nonfinfaiut indenan* Thomai eijeatur occajonem difyuundiut fatis urban dicit Thomas: Kcprobat Arif. uerba Vlatonis , cr aliorum anquorum non quident ut rcfellat^ queius dogma fufccpit^ JcripJitiCuius rationes cocludunt om- nia effe unum in ratione primi y f pracipui effejio in particular i ratione ejfeit- TONVS SECVNDVS, tr di: Cui confentiens Albertut Me magninfubneclit: Nni/ tranfcendens ornnem cdptumpraterfuum: ValUs enim,qua de c- rebro louis nata dicitur t (pientiam illamftgnificauper quam , cr i quafala fint omnia,iuxtapropheticum illud: Omnid infdpientidfecifti. Qnropheta:lmplcta eft terra pojfeftione tua. Si- cut cr per lercmiam nuper diclumfuerat , cr alij mul faptentes conueniuvu Icrt,rii CT Votx decantant,inter qtws Lucams aitiNilq, Dei fedes, nifi terra, cr f>5- Lu "' 1 '- tus,& d-V, Et cxlum,^ uir tus Jttpos quid quarimus ultra? luppiter eft quod- cunqi uidesiquocunq; moueris.Hic forjitan didicit ah \fa\a:inquo Deusloqui- liUi turdicens.Ccelumjdesmed,(? terra fcabeUumpedmeorum. Sane igiturin- ttlligendo,quomodo omniaftnt unum, dimiftis Sopbifticis akercationibus , quat Ariftotelcsaddnxit: ut praberet iuuenibus ldtamdifceptandimateriam,om- nesjpientesfacil comentem circa ilud unum in quamplurima dtffitjitm. Deprim a rerumproduclione confenfis. Cap. XIII 1 VdHfwm autem ad fabrica ordinem Jpcldt omnes unanimes c~ j fentium:q> erdt, dut praintelligi debetfubicBum quoddam infor me omniumformarum receptiti: quod Wdofopbiuocarut mate riam,aut Hylen, cr aliqui Cbaos-.fcd Mofes ffijanflin To " Mofefc hu cr Bofew.J eft informe quoddam:^ in quo omncformadum erat, potentia uidelicet. t quia abipfo primo fubiecio cducenda imumerd erdnt : ideo dixt Anaxgoras ibifuijfe infinitd,id eft indeterminati numeri ; cr b ter* minatur^tffecernitur^No igitur per magnum,tf paruum materiam untum- m modo intelligit Vlatoiut uidetur ipfumpingere AriJlQui eius afiduus auditor AnAo * bene nofeere potuifict Vlatonem uocajje materiam fmum informe, potetiam ma^ trem mundi.nutricemformarumfubieSlutti, receptaculum ;tf buiitfmodi nulk quan\itate,nullhcp>gradu diftin&um.Qjutm materiam, quia maffa quxdam /, Abtth ut docct trabdm in Hbe ormatione,Hinc Democritus dixit cogregatam ex Dcmocc. atom i s aliquando denfius , tfaiiquandorarius. Idcirco Empedoc inter prin- Empcdo. ^jafon^ rarumcollocauit. Et quia continua, tf folida condenfarine- Dcmocr. queunuipfos tomos indiuifibiles dixitDemocritut effe materiale principium: Qu(picereUuel quia noluit proponc- re.quod determinarc nequiret:Na(ut alibi dtximus) no ejfe de diuinis ulteriut pi.no affirmandu docet Vlato,nifi quantu diuinum pandit oraculum . Vnde quiftkt, no ex boc difeedit d ueritate,negenitore precpuo differuit. Ajferit quoqyp /ire, tf amicit omnia diftoni ,generari uidelicet p couentionem partium in cpoj] tum.tf diffoluip difttdium partium iotojn quo conueniebanuEt quia amou Mofes, conncftuntur omnia jdeo Mofes\nducitfpirttum,qui amor ejl, tf nexus rerum (utfto loco Deofauenteexplicabimus)incubantem, tf cofoucntemaqua5,ih uidelicet ex quibws omnia uiuentiagenerantur: Animalia enim ex aquis ab Ar- tijicepduci utbetur.nec plant* fine aqna producuntur , quauis diftumjh: Pro* ducat terra Urbam uinntem.Nam terra fine bumorc aqueo mintme producit TONVS SECVNDVS. Decot{cordia?eripate ticorum ingenerali,aliorm quoque cmmumitt ejfentialibus. Cap.XlllL ~ Tctuimus ut Peripatetici,  afy quplurimi in iucwtdam fapien* tumb4rmoniam conueniantiQupd profeSio tanto uidebitur dtjjt- cilim, quanto magisiUorumprinceps,utfmtaris,&> excllcnxior baberetur,ab aliis ctiam no dijjentiens diffcntire uolmt ,  Platone mxim > j>rojequcnsproccjfumoppofnum.Duplex ejlenim proceffus:ficut (f duplex naturam ipje Flato mcniimt.Alterafcnjibilis: de qua eft opinabilis ra- plat * tioiquamfciemiam uocant : Altera ucro incorrupta natura mcliorumfubftan- arumjmmutabilis,conftans continua femper eadem.qua non penetrabili cogi tationepcrcipituriuerum mentis acie uidetur. U ad diuina cognofeenda ufjue ad carnem ab ipfo uerbo afumptam : (^ualern ettam binum progrcjjum obfcruatum demonjlrabimus in conuentu pertraBando rerum diuhxarum cum elementaribus , cr inferioribus: A Deo enim per ternaritm deuenitur ufq\ adccelos: - illuc confeenditur ab elementisperquaternarium : ubiconuenientes, cr conduclinumcriperalteru- trum duodenarium conflituunt: quo numero partitum eftcoclum , cr mulnfarie dccoratumiutjuo loco(Deofaute)explicabinms: Quem progrejfum obferuat i/ duo preccipui philofophornm prncipes. Flato igitur Pytbagoreorum. cr anti- put* ^lorumftpientum ueftigia profequendo uolens deferibere mundi fabricam ab opificep er uiam numerorum exorfus eft: De quo cum difftcultate mxima ( ut CANTICI P # RIM! tf fefdtetur)imtento hacproferuVndtn in principio dcceit ex uniuerjb portio /rifto * ttemjccundam dutem prim* duplam: caterd querjnjus:& earelin* quant iUistfui expurgatis oculis ipfi uiderunr.dut eadejufcepere ab bis.qui ui- derdnr.dut perfimilitudinem^jacramenta numerorum procedantiqutbus ni- hdejlfamiarius diuinisrcbus.Eodcm modo conduednt negotium animqu* tranjgrediuntur Vbyftca ;we- tdsjapicntibus diuinis. Etfialiqud inter eos uidetur dijjondntia^juperoribus dottoribus remittanturfibr#:ab inferioribus atitem contrabantur^ Jubleuc- tiirfonusifkut in inflrumentisfieriJbletiQ' inuenietur corum cScordia:Ad qu conducendam^operam^ indujhiamapponeremus : nifi negotium nimis nos i propojito nojlro diflrabcret ; quod efl concordar e non tantumjapientes } Jed omnia qu* in maebina ifta continentur. \ V  conbriaiiti nu:r.e:o fmnmm op f*ex in creata Omnia decendac- Tonus tertii. I Quomodo vnus per viginti fptem diftcndjtur. Cap. I. | Quanto ordine X Deo trino per cernarium Hat in fabrLat* omnia progrclTuy. I Cap. ir* I Quomodo AngcUperpdnauinnoucnariumfimpliciteiiario correfpondeatem diftri I buantur. Cap. III. Isiciit Deus defeendit in nos per tripartitum Angelorum ordineih^it per eoj in Deun confeendere poTumus. Cap. I II I. De intelligentiarum Authore, Quomodo fecundo quadraro ternrio Opifexcoelos fafericauert. Quputodo planet, aut ftcll opertncur in infenora bonum vel malum - Vndc prouenunt inala,an ex influentii malma^an cx mala difpoUkme redpentw. R.ationi)Uscoinprobautur l qiirapientum fementiis iam decreta funt. Q^pd nec Saturnu.neque Mars.ncque quodcique aliud fydus fit mal,vtpferebatur. An llcll agant in nos no.ne:& iagunt^trum coge ftdo.aut difponendo. * Qualitcr tertio quadrato tenuno ecmcntana omnia produxerit omnium Aitfel. Cur qiuiernario numero.eiementaiim dilhibuta Qopd dementa repenantur in ouimbus nuindanis membriy. De alia partitione rcrameleraeatatam , pcrqu.Mitolluriiur inta ntimult ( qu poTentfieri circa pri* dia. Cap. XV. Quod ele menta reperiamur nontantum in !iocterrtbagorco^& Platnicos Cap* X V 1 1* Cap, V. Cap. VI. Cap. vir. Cap, VIII, Cap* IX. Cap. X. Cap. X. Cap. XIT. Cap. x ir. Cap. xnn TNVS SCVtfDVS. ^ HQJOMODO VNVS PER VlGNTI Jeptem diftcndatun Caputprimm. O N A D E M in multitudinem diffujm omnibusjapienti- buspatetiSed quomodo unitatis natura cum multitudinecoti ucmat^ dbffi dijcrepantia in ea cohabhctjbic nobis labor exanclandus eft. Neque alio quoquomodo conuenire potcft, nifiper unitatis barmoniam: qu & mundifa brkam defcribitper acceptam monadcm: cr per dupUtasfriplatas, ? quadri plattproportiones ujq> ad uiginti pfcptettt s cubu uidclicctprimi numeri de- uenh.addais omnia interualla repleta fuijj* Qupd utfaciant eius interpretes Vroculus^Chalcidius^f pofterifenariumprimumperfeSiumnumerum unita- Proaii. tis loco collocant: quem eodemordineduplatidojriplandbq^ujquead.iL.de- ueniunt: Et tunc interualla replent diapentica> diatejjaromca harmonia , tono etiamJemitonioyf lmateiuttotaammajotujquemundusharmonicusjit: $ cmnem contineat dtuinam barmoniam: Ndw primu*, cr fummus monas inpri- tnum numerumjernarium uidelicet diffunditur:quijiquadretur nouenarii co~ pleuQuo numero intelleiiuumfcparatorum ordines^coel^elementariqj omnia fummabarmonia diftribuumuriut infra dcmonftrareprinc ad fpb eadem uniuerfali uita uiuentes, o* arnica focietate uni- tas:ut uniusadalterpercorruptton, ? generaone propriar um j ornar facilh relinqueretur tranfitus , y Symholu.exifiente eadem matria , cr uita p y tfi.ig. omniuiunde ad inuicem refuhet proportionatut concentus ; Sed non explicauk AcUc ' quod nec clarforfmn percepit.Pythagorati amem, cr Academia lumine diui no, cr prophetico collujlrati.quia ab eisfucrant edotti, qui illumfpiritum  di uinis baufirant oraculis 7 id apertius tradidertApfi atite diuini uates ad Sym- Mofes Pyt!i.i. Anau. TCNVS TERVS* 40 pojum Mud Dcificum cuctti, ubi forma  * exemplam refunt eohcinndfud- uitate, nico fino in codcm mico uerbo refpondent.cUrperceperunt concmu illum: Quein tam uaria mcmbru mddnimflrumctidiffufumbac crafiiort car nc pragrdudtijcntire non pojfumut:nifimnc mum,uunc dlitm modulumfujci- piendo^mnes in mente colligdmus: ubi barmonicum ilum rerum crvdtdrum ad itmicem, & cum artfice concentutndliqualijhmtateprcipiamusiundcad co fumntdtifiimos bymnos cum mdtutinis dfirisjubUmri pofiimus : rfimul cu ci- uibus Mis , pknisfducibws in opificis kudes refnare . Sold enim(inquit Vlato) Plitd . Mlofophi,autuerifapientis cogitdtio dldsper crdfiorcm corporismolde- m i(psrecuperdt:quusddfuperccelejlid uoldttdo per munddtta hac,r f 'f- lefiia , eorum mdulos aliqtidliter percipitidonec ueniat qupdperfelum eflxui ccdat, dcuti fyht i rirm.Trind itaq; eft produttio numerorum, tf qudtmtis cotinua-.Ndmfi unitd | ti adddtur numcrusjlinearisfit: Et fipun&um in longum protrdbiturtlineam co- | flituit.St uer numerus crefiit in latum,Jhperficialis ejficitur.cr filme* dddd- \ turUtitudounfuperficiemmutdtur.Siiterum numerus inprofundum deducd* ! tur.corporalisfitJolidus^O' cubws.Etfildtitudiniprofimditas ddiungitur-.cor- ! pus cftituitur. Corpori dute trimetro, z? numero cubojibil dddi potefi.ut Vbi hfipbi omnes Pytbdgorci, C Mdtbemdtici docent.Hinc Arijlo . bunc nutneru Jft h * in principio fermonum de calo celebrdUHdbem**, inquiens, terndrium nutneru A  rtiJ v, 4 ndturd: (ffufiinemus ipfitm qudfikgemjecundum qudtn uidelicet omnid di- | ftoiuntur. Hincjcundum eundem numerutn tenemur mdgiificarc Deu rerum ormum opificem^O" credtorem.Tribus etidtn omnid j}iritualid,cr corpordlid conj\anuprincipiofcicet  medio t O' finei qudtrinitdtem bduriut db illojuper- excclfi terndrio-.d Mitrim i @' ArdminimjdefiDcu, Mentem,& Animdm.Deienim excelfi proprium efi unitds: Mentis uelfdpiet^ ti* ordoittel pondus: Animtdutem, uelfpiritus menfurd^ motus.Quod PI4* to per amgm&td dd Dionyfium Regem percurrit y dum dit : Circd onrnium Re- gem cucidjimjpfiusgrdtid omnidjpfi pulebrorum onrnium cdufd. Omnia n quefunt cited Regem eius unhate connexd ; ? ipfiusgrdtid omnid ponderm finticf ddipjumcunfta ordimta:^ ipfi omnid numerando,* proportionon do pulebroru omniu eft cdufix tdm efficiens^q finalisf? regens , ffufientm^  r P !l ' principia uide\icct,med\,ty finis omnmut Qrpb.dnted decXtduetdt: 3 VUto PIa:o * iter repetit in epiftolisiQmnia, inquiens,ab ipfi proficifeutur : & illum rct- tunv.atqttc in eo quiefeunt : ffuflcntdntur.A pau e enim omnid tanquam pn mo fonte proficifiumur: er in filio tanqttdm in domo per ideds refident : Cum The. He fitj^fapiennde dmin?Vx elobim confectu defirihi tunQjtod nome no efi plurdle(ut dliqui exifiimat ) jicut ipfius punttdtura ini catfedfinguUris exifiens in bindjd efi intelligentia , qucefpiruifixnfto attri- Eaicfu. buitur. Hincin cclefiafiico dicitur : Etfyiritu intelligentia replebit Mu. Qju Hcrmci trinitatc eti Hermes Jitb pfapotentid:circuferetia ucr.i.fdpietid.tf Yilius Dei mfqudi juia cdpi no potcfi 9 y omnid circupleBituriut in eodem Ecv idem ckfidflico legimui Gyr ceeli circuiuifold , y in profundil dbyfii penetram, Relatio uer mutua utriufji centri uidelicet, ? circuferentixjpiritum & d- morem reciproca refignat. Hinc  trino Arcbetypo emdndre n debuit fabrica, pvtiu. m/rri4,0* triquetro ordine^ numerofinordiut Pydgorei, Vldtonici, ff Bo^ul" Botius difierunt.Non enim omnis numerut bdrmonU couenit.fedfuis confiou bitSjpporonibus coaptdtus. Tcrndrius itdq\fimp\ex Deofimpltcifiimo attri- buitunqfimmd imitas exifies in trs tdm diffunditur bypoflajes, modo quiic inexpHcabM,quauis multi explicare conetur. Terndrio uer quadrato,dutfu- pficiali difinbuuntur trs cnneadesiutfint nouem intelligtiarum ordines, nouc coeli.noueq-jgenerd corruptibiliu 9 & generdbilium : QuiritumjdnZlitdtis> cr uitaalius ordo exquirebdtur, uirtutum uidelicetxper quat conducerentur omnia ad uerdm uitdtn , cr fdn% motdw.Et hoc ejl , quod?Jdlmographus canh : Spirit oris eius ormus uirtus corum.Et quia trinus trina jc comrnunicat ratione^trinarique ordineiideo cu- rauitproducla omnia (maximbomincm,cuius cdufd falia funt omnia , c w quo omnia continentur) trifdriogrdduregere.Dijlinxit nanquehominumgc- tiuspergrddusfuperiores^ inferioresipdrtituff ejl, & diflrbuitregnd y ; prouincidsiquibus iufitpraferri aliquos infyiritudli>dlios uero in ciuili regimi ne.Qjiibusprouinciis^ regntiprincipdtuumordinemprtpofuit: Arcbdngc- los dutemprincipibws,& prtldtis: Angelumuer unicuiquebominiunum rcfu Hieron. gnduit: ut retlc jhitit Rieronymu* juper ludjummi Vrincipis : Angelieorm jcmper uident faciem Vdtrismei>qui in ccelis eji. Sicut Deus dejeendit in nos per tripartitum Angclorum ordine, ita nos per cosinDcumconfcenderepojfumus* Gsp-IIlI, 10n /' i  l_ ri otifimum ejl dpud Dionyjium non modo intelligentids inferi- res ,jd etiam nos illumimri , purgari , y perfiei /uperiori. bus : Quibusfi ajjcntimus >fdl ad Angelorum gradum , (f reueretur uim HUmiquam pr*z- latis principdtus infiuuntiprout ipjibauriunt d terrfica fede diuxnce mdiejlm. quo- tninibus timorem illutn Dei incutiam : quem pabad y-fe Hebrai dicunt : De uhtcob quo labacob horumfacramentorum magifier loqucns cumfocero Labam Ara modixif.NifiDcutpatrismeiAbrabm, cr timorpatrismei Ifabacaffitif fet mibi,forfian nudum me dimifijfes . Er iterum : urauit labacob per timo- litm rcmpatrisfui Ifabac : Cw" uim Deus prajiauerat ab illo tribunali roboris , cr iu(litia:jicutpatri Abraba ab aufiro mifericordU &> pietatis : Quorum Sym bolo decoratus labacob fedetin mdio filio glorix . Ab aquilone igitur omne malum ,  tranjgrefionis , cr iujlitiapunientispYoceditJueritate, cr ter- rorc quodam, quo inferiores in prajidentium timorem inducantur . Nnne princeps ejl homocateris bominibus fimilis ? Qjiomodo um timerent, cr rr- uereretttur cateri:mfi terror Diuinuseumeuebcret: cr cateris timorem w- cutiens eosdeprimeret : utipfum tanquam principem reuererenturf Quod to- tem per principatus ijlosfummu* princeps exequitur .Vrafdentiaautem om- nis deformis nimium babetur : nifs afiflat ornatus , cr decor in prafidente: quo mrito aliorumprincepsbabeatur-.ldeo vfoperiorum miniflerium pra- Jidenti neceffariumefl, quoexcutianturimpedmenta, uitia uidelicet , &> cor- foreimundi uoluptates: Etbocuirtutum ordo ejficii: Quorum fauore compa- rtia conJlantia,? robore fortes contra uitia, & effimutantes uoluptates cfi> ficimur.Sedut&contrabas areas poteflates inuidiccv malici* plenas pra Mledmus^ampoteJlatumpraJidiumnobisnecefariumefl-.utcumElifeodice rcpoftrms^luresfumnobifcHm y qumconnanos.^eetiammundanis'affecli- bus prapediamurfed dommemur omnibus ip(s y aftftuntfua uirtute inteUigen- h illapfufic etiamper eofdem ad ipfum ,  quoprocef- Jimus , redeamus . N ec pratermittam ea , qu intelligentiam , quem nouenariumnouem Angelorum ordini- bus co4ptam,totum bominem in Deum deducere conatur.quamuis hocpruden- tMctorirelinquatperfiiendum:uttamcn ex eodem colligere pojfumus fen- Jus Angelis , qui numij dicuntur , refigtaufmx cr ipfi finfus corpora nuntif lifcu$ Auicena MfliTa; Tiicoio. CANTICI PRIMI fint uirtuwttt interiorum intcllcRui uidelicetjationis, tffcnfuum animx mu. ginationem.quaplufquamfenfispncip^ArcbangelUcoaptatiWinuub^n, morem : Votejlatibus dolorcm Qui enim mem uitiorum, confortatur nteriVi turtute iolendo de pcccatufotejl cum potejlatibus demones cffugarc    uirtutilus miracula facere: Principatibus rationcm repondere faatiQjtufi. cut i\Lipr ^ua terra ipfaputrefaciafolariuirtuteproducuntur.Etfidicent-.Coa^embusa- Hisparticularibus^ caufis,conducuntur effcclus uarij-.hoc reliqucrunt proband au uarietas bac  diuerfis caujls , uelab eodemfole multigcna uirtute fecundo procedat.Qjtto magis:jmmiK,& iterus Sol,dequo Trifmegiflus mrito pki- lojopborum pater bis uerbis deponit . Deus meus exifens utriufjuefcxusfcc- atnditateplcnifimus,uita,&> lux, uerbofuo mentemaltcram opificem peperit, filiumuideliect ornnibusideisfcccundum , cr cxemplaribus rerumfxciendaru] qux m ipfo tanquam omnium uita praexijlebant . Omnia nanque ( ut Mercu- T acerrim loannes Scotus , qua omnia infuis hbns K"! legenda rehnquo .Htcfimm admiratione obflupeo , quoniam tantiuiri neget Deum omnium opificem:  quod nihilominus fecundaria caufa ex nibilo pro- ducam contra eam pbilofopbiam,qua;n profitentur: in qua celebriores affert: necab ipfofum:no opifice mundum , aut aliquid ex nibilo producli futjfe: Qai' ante ueritatis lmen fufccperefolum Deu omnium autborc profitentur . Mudi mus (rnquit Alcinous Platnicas) deorum e> damonum autbor cjl : atque id Kl: umuerfumuoluntatisdiuinamuncrenunquamin pojlerum diffoluetur .Vlato H memipfimbonumfummum caufamejfefubftantiarumfeparatarum, & caru irationisprafupponensfic ipfum introducit ad eas exorjm: Vos quidem non mmortales,nec omnino difjolubiles cfiis-.non tamenaliquando difoluemini: Ni fi omma qua conjjitutafuntjcftruipogimt, atque difolui-.qua recl conftitu- ufint,p> beneje babem dijfoluere,atque deflruere.prau animi efi&fibi rc fugnantts. Mercurms quoque cum deplanctarumprafidcntibus agereuinquit: Vemdefeptemfabricauitgubernatorcs-.&fc omnia enumerai  Deoprodu- eh . Nec opinandum ejl in tanta uniuerjiconfonamia pluresfuijfe progenito- nylurfqucejferegentesflurljueexfeipjis confiarei Quia indeconfullo, lpnantia, & ex confequentifacilis dijjolutio ejfct in uniuerfo. F itj mous ato. Mercw. CANTICI PRIMI Quomodo fecundo quadrato ternrio calos fabricdueritopifex. CapV [. "" Odent numero.eifdemgrddibusfummus moderdtor calos dijbri . buit fecundo uideticet nucturioM antiquorum, & communis o- pinio cenfet iqudmunouinoresnomuUi decimum affcraut nn -~ _ _^ percipientes quomodo fdluetur in ottau* ftbard motus , quem trcpidanonisdicuntfme decimo circtdo: Ne c eis uidetur confinem , utipfi oiaua (bb*rd,qu* tribus mous uoluiturjnncxdfit primo moUi : quod no tantumgyro conduciturMabetenim ipfa motum dturnum ab oriente tn ocaic temfupra poios mundi: Habet & ab occidente in orientem fupra poios xou pwleM - ci aut fignorum , quibuflibet centum annisgradu uno,ut ?tolcm*o placet : Sei infexaginta.ut ahj aflcruntiHabet tf ' 'ffirmm motumtrepidationis.im- deopinantur effe nonum ccelum : quod moueatur tantum duplicx motu inter ip. fim,  primum mobileiquod nico tantum motu reuoluitur. ut ordme debito n ducantur omnia m primum mouentemiqui nico motugyrandocstera omnia n * rift * piat fecum regulari , cr orinato circuitu : Etferuetur .. quod docet An/fote- lesinfuperioripbilofophtd,ncce[fe uidelicet ejfe omnia debitoordme m ilU reduci,quod ipforum caufa ejl.Verum cum oclo conftiaantur orbes j, p> ar- milk cr 4/i/ injlrumentis coprobentur dijlintti: & ultra bos nonum cjJe(quoi Aftron ' primum mobile Ajhonomifed a^nefeio qua ratione , cryftallinumuocant)u tio manifejla concludit . Hos admittimu* : (fcciwKW uero cum mbil habeat p Ce mfiut motus ille trepidationis affertus fdluetur ,nonadmittimus:cum toicm. \ Mmc decimo.Kec latuijfet bic decimus orbis Ptolemxum, Hermetem, A* % ratam, alios antiquosfolertifimos ccelorumtf motuum, & aftcfhumto- rum inquijitores: qui contentifunt numero nouenarto . Sed quia Tbeologi de- cirnam a(fcrunt,auoi empyreum uocant,uitale,igneum, atque diuinum-.ubi na piuntur,aui diuiniorem duxerunt uitZ.ut Vlato&fui Acadcmia(V!otimsmi xmin eo quem de mundo *didit)cum nofirjs tbeologis confentiunr.ldeo difi- mus-.e jh quod decxmus dicatur.tamen propri cum ijiis nouem mimme numers- tur :\Quia ijli mobiles, illud autemjlabile : ijli ex una matria , illud cxm* Quod 4 Mofe ohmium philofopborum } theologoru,o>propbctarumfdcilepn cipe , imo ab ipfo rerum Opifice difeere pojfumus : Vbi a Mofe rogatus utfi- cum inbabttaret : tf connuis oraculis inflrueret : qu ueldecimccilli Ycddantunqui principiam (ffinis eft omniumrerum. Hoiutem denaturisjc- paratis , ? bis queas,qux tanquam illar um perfeclio cum ptrfectiori connexx inferiora in illud perfeZlum conducunt>omittcmus: De qua unione cuiujlibet enneadis infui decimuni per f cela earum enneadum concordia(Dcofaucnte) dijferemus. N o* ucm itaquefunt cxli) Mobile primipcr quod primus motor o mnia mouctiVoft- eaflcllatutn ccelum y pcr quod opifex in numeroja inftrumenta rerum efficien* darum fe diffundn : Etperftptem miniftros precpuos exequitur : quibus infi- dcntftptem tlhprcccipui jfiritus^aut intelligentU : Qui ante tbronnm Dei exi ftcntcsfruunturpr infacie iUa diuina , tanquam in fyeculo omnia complcnda fyeculantes ad nutum principis eadem omnia exequuntur. Quorum nwnna(fidohribus Hebrais credimu*) bfiuc mala utdcan* turSed quomodo malum.uclbonum operentur ^aliqualiter percurrdum cefeo. Quomodo plancU^autftelU operentur in inferiora bonum.uelma- Im. Cap. V 1 1. Trilas injluercbcnum ? ma!um^ q* Vtolemans er omnes^uia- PtopI( ftrologica pcrtraZlat,aPerunrDatur per Saturnum firmai in- concujfa prudena ; A louerecla iuflitu: A Marre conftans ro- bur. yfortitudo : A Sole feruens charitas , C7* amor: A Venere dclibatiua,j fuauifiimafyes:A Mercrio penetram fides; A Luna ^(quacfl in motufacillima y r in nullo pertinax ) moderata temperantia . Nrc p4- nct(t iftiytanquam harum mrtutum fontes , aut domini fupra enarrata inftuunu jcd corpus cr eius uires difyonendofacil ad pradickarum uirtutum incremen ta cducunt : dummodo animus uires tilas moderando difyonatad confequend F iiij [eaz. CANT1CI PRIMI t*qn (ffirua* tnusifubminifbramus quod mufi- cam^ * gloriam.Luna in bis omnibus propinquiorem y r uariu motutn pr gallus(cui moriens Vlatoje debere dixit)datfcctum,operationcm y > uitamfi- cut cbaritas y quamfibiaccommodauimus , omnes uirtutes ueluti uita , & forma decorati Ual autem difyofitis omnia cedunt in ntalum . Hinc Trifinegifius cu de bis ageret.quos diuinum illud(quodcunqjfuerit)abiens dereliquit , rcfiduum uidelicet fcnfibilc y (f Mmalc concedes damoni.His.inciuit.irafiendi.atqy appc tendi uires in naturam abeunt ratione carentem: Et primx debine zon in- explebilem ambitioncmiQjuinta propbanam arrogantiam: $ audacie temeri- tatem:Sextce occajioncs diuitiarumprauas^ ociofis : Septima medacium m- jitum: Et fie anhnus reliftis inferior ibus,aut animalibus conditionibus dcemom, O* malis infiuxibusjiarmoniaquc motione cxutusjanqu diuinum ad oftauam naturam reuertitur uim propriam repctens,unaq\ cum UlU y qui illiefunt , patre laudatiQjtod (? Salomon innuit dicensiSpiritus redit ad eum: qui dedit illum. Keftqua omnia uanitatibus fubiefta relinqumtur^ex quibusfatis referatum ba* TONVS TERTIVS. 4J bemsffldrarumhiftuxusmdl difrofitisnocereiA qmbus diuhum] quod ip* fis incrat:abjcefk.Scd ofiante flucntut omnes cedunt m bomm:quaadbuc clarius expUcdbimus, Vndproueniunt mdld,dlicnos dpdrentus, cr d domofudfem- fer peregrinoSyUulnerdyuinculdiEt ubicunq,fuerit,femper eu indefcjj fermo- ne calumniantur.Cui ddfiipulatur quod Vtolemaus dnted dixerau poji que Al p>u m ; cahitiustf Albumafdr. QuorudUndj[erit:qudetidmabJq 7 mdhtirrddid- _ i one opprefionesmdlmolds,cffuJioncfdnguinis i (g> multa fdeinora perpetrdt: Alter ante iis infequitur cdluniis-.quds pducis uerbis expliedre nequit. Omitt, \dc Mercuriojoue, Venere^ Luna afiferut Matbemdtici, (p> poeta: Quod hpfiter uidelicet, * Mdrs uenereo turptqs congredidntnraceubitu:(? multa: nefanda perpetrent: \n cogrcjfit ntdxim Mdrtis cum Saturno Jbatbonte, Stil t>one,Mofl>horo,uel \una  cuquoru quolibet dliquid malijmp cminaturyp- cufiiones uidelicet ferri cum primo \aris cum fecundo, nummorum aureorum cu tento: Et fie de dliis profequitur.O bon Deus quidfecifli? Quomodofimt cun m hona,quafabricajli f Cur tam maios prafides nobisprafecifiif Quis tutu/ F v. u^uft- . CANTICI PRlMt trit a totfcclcribus? Qjns imwmis  nnifiris cceleft&M , w o potiusfcelejlis  Nec mrumjl qui borum cognitionem profaetur^tot mala in mundo quotidiefi* quutura pradicuntxcum ad ca perpetrada ccclijfydera^ uelprtfidentes Ang nos condueerc uideantur. Qui dutemnonfitolijed uerajapienti* dMions exiftujitialiter penitusfentiuntiAb auribus onttum (inquit Augufl. ) repelia* d& funt buiufmodt fiultttia : nonfolum eorum qui ueramreligonem tenent :fii etam eorum , qui Dcorum quorucunque uolunt efie cultores : H uelut inclarifiimofenatu , ? fylendidifima curii o ri ^ f opinenturfcelerafacienda decernu Citarc quoque pofiem Origen, Hierony, H , fr lf Awi6r>yittm,ey quampkrimos x nofiris-qui cum Augufi. conjenunt : Sed  AilguW. apudjuperftiofismmsfacidt cbrifiianiautboritas y ueniami4S ad externos : imo ad cos>quipr aquws amauit.lupptter^autardens eucxit  atbera nirtiu. Diis geniti potuere . Qwibus uerbis innuitnon modo afira Jci genituram^ mores euebete bomines adfublimiatVnde concludit ipj Afiro- ? C ui::n. nomorum princeps; Sicut Vhyficos laudamus.qui infirmitatis originem, er ca* f& tmtigends inquirunt 4 pari modo nos ludibrio baberi non debemusjivi in- dicio nati de rcgione.nataliycibaris , moribus, (? aliis oceurrentibus petamus; Et in eo Ubro.qui Alarba dicitur, concludit ea accidaitia multoties ingenito oc currerejit ccelefiem influxum recipere nequeatialiqaando uerb parum y f ali- quando multum^quod ignorant quamplurimi Hincin Apotelefmatum uolumi- ne conqueritur de multis : qui non babentes otmiimodam catifixm prognofiicandi in afins \ab alia parte fiilicet necromantia. cr geomantia(ut eius interpres fx- ponit)accipumuunde diuinent deducemes bomines infopbi(licationem cr erro rem y cum ea ucltnt prhfi c *>uemt cx mala difpojhione recipiemis: Cui Vlato in Ephnenide ddjli pi*o puldturbis uerbisiDeuslumm crejeentem^dtque decrcfcentemfecitity tnens L dd dnnum conjlituit:omnmque borum numerumfoelici quadamfortum cfer- ' ri dd numerum docuiu Hinc terra fcecundiorfdSld concipit.fruimque dd ali I mentum dtiimdlium omniumpdrit.quum ty fuauiter uentifldnt: & bymbres in ) tcntgremiumfccliciter dcjluunt. Atjiquid mali in bis dccidit>non diuind , 4t- ) que caleflis culpdndd efl ndturdifid humdnd , qua iniufl uxtdm fudm diflrr buirbucufque Pldto.ExcLmdt etidm Hierocles Stoicus in edrmina VytbagorJ HlcroC4 dicens: Vt mdlus quifquefit,maliti de* terioran profequitur caufam: quaft cumjuprcma comenir et, bnus fcmper f^ querctur cjfettuiiVnde non prima fd fecundaria caufa culpanda cft 9 Sut etu qui inteUigcntiam prafidentem criminariprafumant: Sed dicant ifliufmodv.fi cit ne bocipfa intclligentia ex mandatofiimmiprincipis.qucm unicum modera* torem imiuerfi omne$ fatcntur,an contra mentem^ f imperium eiusfSi iujfu ip fius aliquid cxpkantjion quidem malum efliquia non ejl malum, nijiquod co)\. trafummimoderatorisordinemperpetratur: Si uer principi aducrj antes \l faciuntimagna quippe ejl infummo regente confujio:jiminiflros tanta rcbellio* ne proteruos impunes abirefmat, Nec adprdatos maios rcfyiciant; qui uiato* resfunt: ffuo donati arbtrio, ut mereantur obfequeixtes imperium principia & demereanturtranjgrejfores inbreuireddituri mllicationis fu myfteriorumpittor cafum primi rebellantisfub nomi ne Atarumfuis decantat carminibus.Arabum quoque Theologia Hcbraam *. mulata idem afferit . Et ipfi quoque dcemones multoties cafumjimm inuitifaft JuntMlisigiturlapfis & exelufis>canimajunt,&> pojfunt eort anima: deprauari : Qnafunt quxfo eorum anim aut in peregrina domoiquoi ipfum ad malnm decernendum accendat?Qjiomodo iterum accenditur^quod in~ (icrabile ajcrunt? Si autem concupifcentia ducuntur cceli: quid commodi, aut utditatis ex inferioribusfibi comparantfNam ad buiujmodi tantummodo con- cupifcentia extenditur: Et qui mal concupifcit : idfacitfubuerfus ex inebrian- te matria: Sed cum matria ccelorumfxt ab alterationefemota , no incbriat,ne~ quefubuertit . Ex quo igiturloco coelos crimindntur? Sunt (inquient ) natura mliiVnde qu Saturnus domcjlicos minim Udat . Amcjiii onii autem Vkilcjophi } (? uates Saturnum optitnum decanurunt: (? auream & arcana inuolucrisfabularum occludentes. Uinc celebram japientibws quiadillamyfteria penetram. AriftSimonidis>&> Homeriteftimoniograuifi- Ari ^ jima loco pbofopbnt corroborai : Acbejlllfa-  uldlia crorum decantatmyjleria.Ouidiusetiam Pytbagora arcana infua metamor phcfirecluft: Sed nimis lafciuienti progrejju deprauans. dignitate lia aliqu- tulam cecidtt.Declinauerunt & alij.adeo ut magis lenonum t qum uatu^fa- pientum officiofungantur y contenti tantummodo uenena texere uerborum kpo rtbiwQuos mrito Plato  rep.exterminari iubet , ctiamq>beroumfafta de- pl * t0 - cantem : ne tnues mentes xpforum beroum pifta lafeiuia deprauarentur: quas abluere ualidior cetas nopojJt.Adprifcos amem illosphdofophicos y atqy Theo lgicos uates redeuntes.illi Satnrnumfxlicem^beniuolumatteftantur. Tem fus quoquejignijtcare uoluernnuquod Graci Cbronum afyiratudicunt  Cro no non afpirato, $tod Saturmmjignificat: Per quod tempws omnesfilios dcuo- ut:quia omnia confumit.quatuor exceptis elementis: ex quibus, > inqua cum omnia tranfmutenturjpja permanent.Qjiorum clementorum poeta loueignem uocauerunt; lunonmarem-Meptummuquam: er Vlutonemtcrram. Eaautc mla.qua Saturnum decernere nonulliperbibet^proueniunt ab eius uirtutefrh gd^tqueficcaqua ad atram bilemfauere uidetun Yndefuffocatur,^ com primitur concupifeens uirtus, (? naturalis amor : cuiusfides ejl humidum, ? edidum: Idco ipfumfegregant ab humanaficietate;utjit non ipfe planeta, fed mtustfuem ille difpofuit complexione ipfa partim ab infiuxu, partim agenitu- n,er cibarits, partim d mortbus comparata y ab bumanafocietatefcihiiftws : \d mtximfifuerit Martisf\ccitate,aut Lunafrigiditatejuffultusijedbic conte- pUtioniJludio.diuimfq] incubat/i,quifolitariam uitamdncit,amicts: yfen* tiet Saturnunomalumjedbono influxufibifauere. Siautem quisex Saturma ccplcxione trijlfejentiat.audiat tUum,qui dixit: Beati qui tugem. Si uer cogi-   * J ubundjc nalusfuerit y audiat adhuc dictem: Maria optimam partem elegiu Idcm Siautem cumulandi cupiditate laborauerit , congregetjibi tbefaurosin cecto: hfiem legxbmfe moderetur ,fi Martis infiammatione quis agitatusfuerit . Si cmm clera Maftialis te impetuofum , cr iracundumfacitmo ipfa in pauperes^ CT Clios utarefed ad uitia compefcenda.quia (ut Chryfojlomus illeaureus cht 7 to $ CANTICt PMMt dit) Vbi ira non ejljcientid non proficit : iudicid non conjlr.cfimini tio eompe* fcutuY. Vugnt eYgo.cades^duddcid^eldtio^ad^cdptiuitdtesfugce^ uiolenti^ 0* f\quautftellaru influxu(ut dit Aug. coquerunturmor tales:(f q> peccat ddeo uolutari efliquodfinon uohntariujxon ejl peccati Vnd autem obliquitas uoluntatis mal eligentis proueniat: y quidjydcribui, quid materice^uid concnpijcenti^ quid malis moribus , aut maU confuetudk afcnbendumjit , alibi Deofauentejccldrdndum duximws. Anjlella agant in nos necne^Jtagunt^trum cognojeendo , an difpona do* Cap.Xl " Ontendunt aliqui , ty dfjeuerat nos nihil jydereis afjidtibus  j pdrare: Vnd hoc dogma de influxi:JydeYum> tanquam abfuri 1 & philojopbiapenitus alienumsxplodunt. SubncRuntqigri* __ uifiimiphilojbphi, quorum cur d %f diligentiafuit inperfcrutw dis rer caufasnutuado ueritatem (fiquajit) a medicina,  Matbematicis ^h omn\q\ arte,(?fcientia,(? tamenunquautuntur ajlrologicis caufis.Et aikc comprobandu mittunt nos dd Fauorinu Academicum^?an figuras in. fticerc. Nnne idem Hippoaates morbos, cuajione>n, &> interitum prognofti- ' Je,n catur ex luna domicilio : er afpettibus c; .-.,; aliit planetis f In cuius libelli prin cipxo dicit HaH de mente autboris , quod medicus afironomia imperitas eft tan H!i - quamccccus bculo uiam examinans.Xinne Vlonus docet reditum fieriin pfctinw; Deumper Mercurium, Venerem , cr Solem? Sed quomodo nos in Deum con- ducunt , fnubil operantur in nobis i Longum effet retexerc , quce Platofuo oc- culto progrejJu,v quamulti Academia , * ficretiores pbilofiphi doceant a exhs baurxri ,  quomodo , er quando . Qjtid enint faciunt ccchfuo motu continuo ,fiin o non agunt f nfium ( dicent ) in plantas , dementa: Sed duant quajo : Nnnc corpora nojlra calefiunt  file : & alterantur  Luna G Utm CANTICI PRIMI (r\ Ziria fmus)non pcrfuadcbit nobis aflutus Mcrcurius, quod no akercmur  luminar \bus\quo d etiuulgarcs ruflici percipiunt.Operamur %j ahajideu cjfcftus non minus cgnitosfapientibus, quamcffettus luminarium uulgaribus: proiom. utfapienter dixit Ajlronornorum ?rinceps m principio Apotdefinatu . Necu- mcn ftdcrum infiuxus plenos coducunt effettusuu ad eofdem concurrant ciba- ria, morcs,geniturd i locws y (edpotijimanimilibertas. Hiwcidem Vtolemaus ibidem^ f tnfruftu docetiquomodo corprea aliqua extremitate offenfa con- temperaripofiint: tfquomodo animi libertas influxumreprimat: neuelutipe- cudes ui trabamur a corporeis incltnatiombus:Optimus(inquit)AJlrologus mui tum malumprobiberepoterit a flellarum difpojitione profcfturum , cum eart nat tiram prafciuerit ,pramuniendo ne oceurrat; y ne mal difyofitumfubic- ffom nocumemumfufcipit>undc beneficium reportare debet: cum infiuxus ccc~ leftisomnisfttbonus-Mtdiximus: Ideoque uitiofam trijhtiam , aut rigiditatem fuperjluam non proiicias in Satinum , nec ferocem temeritatem in Marrem, nccfraudulentam malitiam in Mercurium.nec lafcmos amores in Vcneremmec injlablcm progrejjum in Lumm xjicut nec lippofus calamitatem imputare de- bet luci.nec combujlio tcmplorum, aut adium ignijiec percujjura mala in lapi- dem , nec uincula , crceres , cf cades fiagitiojorum infeuentatem iudicis iiu ferantur.fed in mal operantes :fic nec malieftectos , quifequutur ex indijjo fitionefubiebli recipiemis attribui dcbentfidcribus.Et ut afublimioribus exem ptapetamus^Quid exceUentiusfacramentofacramentorum ? Indigne tamenfu tnenbus , c w4c difyojtisfit in iudicium^ condemnationem. Etfiadpar- ticularia decreta ftderum dcuenire lubet (fiqua ueritasfubeft opiniom matbe- maticorum)Saturnus difponit intelleSiuam uirtutem, uacat Saturnus pruden- tia, (ffpeculationi diuinarum, humanar umque rerum, cr' penetrai ufque ai fylendorem uerapbilofophiaSi autem in malum dingatprofundum ingenium^ f utfuam libidinemexpleat^prorfus intendatfraudibns , dolis , fimulatiot- bus , renuentejuperiore tf diurno , quodjynderejtm dicunt : tunc repletas 4- tra bilijentit anxictatem, ty t adium: qutbus adeo opprimitur : ut iredat bou Z? proficua , qua noxiafunt : Cui fie oppreffo multa oceurjitant deliramcn- ta, mortuorum uidclicet [pecies , lemures , la rua, manes ,fepulchrorum terri- culamenta, bujlorum expauefeentia : Occurrit que interiori culo ira Deifa monum irritamenta, blafphcmia , dcfpcratd & inuifa falus. Cognoui aliqudtir do uirum ab huiujmodi agitatum,cui oranti occurfitacula erant capita mortuo- rum , nigra f prolixa barba y oculi borrendi , afpetlu terrtbiles: Ad qu pcffct tantum augeri , ut animusflexa* adplenifiimam difjblutionem deducere tur.Sic Vencris mollis inftuxus benignum reddens , non moderatus cfftrminati fdcir.&libidini mancipatuxunde fequumur multotiesiddultcria, inceftus ,jlu~ praficrilegidjnjuper morte Syinccdia^rad^euerficnes urbium.? o dia per~ pctua.Solctiam pater uit(f pedibus partita efl,imb opific fimmui  diffolutoria n ttura animal ( ut babetur in Tbeologia Cbaldxcr um )Uberum tranfitumhabet ad quancunque imaginem: Th. cfc. ifltamenproportio mediata reducendo elementorum quadr aturam infimam in quadr atim meliorem : de quo alibi. Proportione itaque mirabili conueniunt bac quadrifaria elementa ficut & quadr ati numeri : qui prprio numero con- cluduntur: cr mdio aliquo conueniunt utriqueproportionato: Suntenim 4, C 9 , quadran numeri, medins eflfenariut : a quojicut ad 4 , efl proporo fifquahera : Pari modo ^^ad . Sic conueniunt 9 , cum 16 , alto quadr a- to,quorum medius efl 1 1 , A quoftcut ad $ efl pr opor tio fefquitertia ,&ead efl a \6, ad nfiodeordineprogrediuntur omnes quadrati numeri:Qjios imi~ G iij Ac:dcm CANtlCI PRIMI tntur ecnienta proportianta cu fui* cobinatis qualitatibus : quar Itera J. biproprUm unumquodq; rctineuin altera tanq mdio cu fequenti conuenit :k mento. Aqua efl bumidd,atq\frigida:bumidu retvict tanquaproprjnfrig. do uer cu terra panicipau Terra cft frigida, atqjficca:fngidum ei proprum c(l,quo cum aqua cucnitnficco uer ignicoaquatur: Vndficutjehabctttr ra infrtgiditate cum aqua: pari modo injiccitate cum igne ; cr bic in caltdiutc cum are:qui in hmido aqua coaptatur . Alidm infuper conuenientiam adm- uenere Academia in numero quaternario^ufque ad quadruplamproportionen deuenientes.ad quam duntaxat mufica rdtiones procedunt : ulterxus enim pro- gredicndo aures uidentur ofendi : Nam ignis are duplo fubtdtor efi , trifh mob\ ] ior aqua,duplo acutiorAte ar aqua duplo acutior, triplo fubtdwr , qu druplo mobtor : Kurjus aqud Ignis duplo terra acutior \ triplo jubti Ar Uor y quadruplo mobior,ut \ob~ ieca figura confyicitur . Et h liquefiunt-.ut in boc te fies habemus Timceum Locrit, Vlatonem,Vlotinum,Arifiotciem,Auicenam, & T, m *. nouitiorese osfequentes. HecdifcrepatDcmocritus: quem aliquifingunt tra- &L. dtdijje metallacxlixiuio& calce generari i Arefieret cnim uclut cementum: j. nec hquefieri pofict. Hoc negotium longo fermone profequitur Albertus ille ma *" gnusif compendiofius Abubacber. Vidcmus(ifie inquit)in mineris^propter continua quoriidam montium colorem aqua grofitics in tantu decoquitur : & iHJfijfatur, utper tempusfiat argentum uiuum. Et ex pinguedine terra eadem decoBione,& calor egeneraturfulfur. continuatoq; caloregenerantur metai- la. Aurum emm nullum babes defeum ex argento muo^ fulfure puro, fixo, cUro,& rubeogignitur. Argentum ex codem argento mobili & fulfure fixo, puro,claro,r albo,cui deficit color,aliquafixio & confequenter pondus.Stan mm imperfeclu ex eifdem partibus imperfe&is parca decotione , ac digefiione interuemente. Vlurum ex eodem argento terrefiri,r feculento, carente puri taut elemento huius quadraria domus afii* Ignatumfttfuum uniuerfale gemsjubdiflinguntur tamen abiux [ cem. Lapides enim quamuis terreijint , omnes tamen ah alio ck- [ mento fortius interueniente denominantur aliquando. Conuemut proculdubio otnnia dementa ad lapides componendos.fed potifim terra , tf aqua : Wnd opaci lapides terrei dicuntur , perfpicui uero aquei . Liquefiunt aliquifortifiimo igneiut inuitrum conuertantur. Aliqui ex pluma guttam c4- dente generantur in concbyliismt margariu in mari Indico^ ftritnico.Cry Anifti. ftallus & Beryllus(utAHgu(lims,C Arif loteies firibunt, & experientiado- ' ""'"' cct)fiunt ex aqua congelata^euacuatis porofttatibu* : ut nec caloremfujcipcre t nec liquefieri pofint. Ignls etiam adefi in lapidum compofnioneiqui etiam ex (i- lice chalybe percuffb.extrahitur: %f inipfo aliquando rcfoluhur: nifidecipid- tur Hermcsiqiii in arcanis docet lapidem k terra in ccelum, ideft ignem cfcen dcre:(? ccelo iterum in terram eius nutricem reuerthAd quod ccelum(utait) portauit uentusinfuo uentrereclufus . Metdla quoque } & fi aqueafunt 7 ipfo- Ariftote. TONVS TERTIVS. j rum tamen dtqna ignem ndturamfapitmr.ut aurum, &fcrrtmx quorum abe- nmfdsret*idtcrum Martialem ignem imitatur * Stamni uero f cuprum a- rea funv.ilkd a loue, boc a Venere aereamnatiramjujcipitns.Argcntum ati- tem terreum cum Lunaiplumbm cum Saturno:  pondere difient . Sicut enitn aqua ab aqua differt in pondereifie metllum a metdUojion taritum ratione fpecifica^ fed ihdi uidua . Diftat enim in poder e aurm barbaricum ab obrizoiTharfinfe ab In- dicoi o* y^garic: ? hocab Hifpanonllud autem db duro eiuldtiQuod per Gionjiuuium deueniens , currlfontisinboito deliciaram exifles uirtutemper- fintidt>otitnium opmum eflifkut aqui qua quanto fontipropinquior,y per- ftttior entanto leuior.Diftant enim aqua pro regione^fitu in bonitate ,  podere:a quo(ut Vitruuio placet)ar'xs bonitas dignojeituny ibi loca pro adi vicrim. ficiis confirnendis decernendd iubet. Planta quoque y quuis area jint natura^ tamen aliquarum r adices fucem filia, (f flores dicuntur calidijn primo ficu doytertio.uel quarto gradu: aliqua frigidd^uelficca^ huiujmodide quibus di jputare pr afins locu non patitur.lUa tame diuerfitas prouenit: quando planta aliqua magis , y minus naturani alicuius elcntentifi induit. Animada quoque, quamuis ignea fint , aliqua tamen magis trrea in terra obleclantur : ut talpa^ uermes, cr communiter replia omnia: Vifies omnes aquei aqua nutriutur; Cha tiutleon aere: Salamandra igne, cr ipforum aliqua calor e feruettr.ut columba % leons: Aliqua hmido deprimuntur^ut agnus : Aliqua Jiccoiut lepus, darnmula: Omnia tamen ignea Junt diftinfta pergradus: und nomind mumnt ab elemen tisiaut ab evrum qualitatibus. Qubdelcmentd reperiantur non tantum in boc tcrrcjlri mundo fid cceleftijliperccclejh, c? arcbetypo, Cap. XVI. Lementainomnibusrepeririamplifimiteftesjuiit: Sedea^quain mudo bocinferiori babetuur feculenta^ craforafunt: ^uain coclo:nitida^atq } pura:Qjta]upra coelosiuiuend^ ex omnipar te benfica^ Et,t ab inferiorxbus incip4mus>cfl terra hac circa c trumflabik firmamentum pedtbus.omnium feminummatrtx fixe undifs ima . E/ inccelodenfitudo: qua uideri potefi inSole potifsim t ? Luna^flellis:qtta (ut Vlotino ptacet)radios folares repcllunt. Efl in angelis : ut firma fint Deifi- pi*"- dilia: (f nobisfecundi , dantes tanqudm miniflri Dei terra buic feculenta fet- cnnditdtem. Efl in arcbetypo omniumfirmafacdijsimaquc naturdide qua di* ur.Aperiatur terra: (? germinetfaluatorcm. Efl aqua hac leuis.&c aquatif iait$ ' f\ma,mundans,x lauans omnia. E/l in ciramis t uidcmus> audimus , q odoramus . Efl in coelis tranjlucens natura : vkra quamjlellas fixas frofpicu mus: Eflinc  ommutn militam. E/J in angelis uhalis flatus,& aura tcnuis.Eft in Opificefamma, cr perfeclif Jima Kta^ fyirusiquo fpirans in omnes dat omnibuSyUt uiuant.atque reftU li -* rent: y quo tanquamfibo aura tenui EHalit, o* * u get : fcw> pin *"'c i n fc rlor ifipat^ & difturbat. Fauent > diuinitejles Uofes\ er Paulw quorum alter in repetitione legis, quuaftac[ue uoragine gurges Aeftuat.atque otmem cocyto ertlat arenam. Quorum fiuuiorum Pblegetbc ignewz efl: cocytus areusiAcberon terrem flyZ uero aqueus : quamuis bcecfit pous inferna palus, qudmfluuius.Alij uc* rb ex etymologia nocabuli bosfiuuios elementis accommodant , Vblegetbotcm igni^qnfiab exuflione deduBum: Cocytumque, quiclamorojbsfignificatuk- latus terra, propxer uarios concamtatum anfraftus; Acberonta uerfiuentcm fluidec aquce : Stygcm autemaeri eemeutomm uinculo : Et de omnibus bis feri- proaii. y\ t Vrocalis: Qu cui eft nomen quatuor literd- mm: Qjtarum qualibet circularem numeram cotinet: tf bine omnes nmeros, qui circulares dicuntur , illa litera compleSiuntur : Vnd mdgno myftcrio no- bis ntn.iitur : quod omnis renoluo generaxionis. tf corruptionis. tf uicifitu- dinis rerum reueni tandem debet in illud , a quo procejjerunt: Quafdcramen tdforfitdn Domino Jitccurrentc cldrius alibi explicabimus. De figura elemeutor um fecundam Vytbagoreos , tf Via- tnicos. Cap. XVII. I Imceus Locrus ex officina Vytbgorea, tf pofi eum Plato ifliuf Timcc * modi figuras elementis afcripjerunt : Terra primum cubum ofo dngulorum> tffex laterum, informa tejfera: Et boc ob eius fia- J biitdtem.graucdincm , tf motus difficultatem . \gnem amem in pyramiiemqudtuor bafium,tf quatuor angulorum formam: utfacilioremha bedt afeenjum . Aerem in ociardrum, idefl oftonorumjffuum corpus condu - cutiuidchcet ex oclo bdjibus, tffix angulis folidis.uigintiquatuor ueroplanis: Et boc quid in dfcefu ignem confequitur . Aqudm denique figurdm Icofitedrdm tencre dicuntiqua bdbedt bdfes uiginti.&c dngtdos duodecimieo quod aquajua flcxibi natura mobiHsJit.atqi diuifxoni perfdciHsiQux omnes figura ex qua- temam trdFta funt:Nam terra cx duobusprimis quadratis\ Igms ex quatuor bdfibus, tftotidem angulis: Ar ex bis quatuor bafibus : Duplicantur cnim^ mex utraque parte penetrdtiuus fn y ,8r cum archetypo. Tonus Q^artus. I Quomodo angcl primi ordinis conuertiant cu primo coclo; quod primum mobile dicitur. Cap. Primum. I Qjia ccordia cherubini ftellato coclo rcfpdet. Cap. li. Confirmar ha?cmirandum Ezcchielisoraculum. Cap. ut, Thronorum quinque proprictates* Cap. 1 1 1 i. Quaconfonannacidcmproprictaribus Saturnuscoapquctur. Cap. v. Dominationum decem proprietates. Cap. v I. Qup concenru eafdem omnes I uppiter imitetur. Cap, v 1 1. De tribus coarquationibus Mauortis ignis cum virtutibus. Cap. viu. Quomodo conueniant adhuc in aliis fcx conditionibus, Cap, 1 x. Magna melodiam Sol in oito cum poteftatibusconueniens quafidiapafonrcd- dit. Cap. x. In quinque participant principatus cum Venere. Cap. x I . Qua cantilena Mercurius cum archangelis concinat. Cap. x I r. Quomodo denique Luna coaptetur cum angelis. Cap. x 11 1. Conucnit iterum terra cum Luna. Cap. x 1 1 1 . Aqua cum Mercrio & Saturno interfonant* Cap. x v. Acr cum loue Venercque reboat* Cap. x v r. Ignis cum Sole & Marte feruer. Cap. X v 1 1. Lapides cum coelis fuecentat. Cap. x v 1 1 1. Mctalla fonoriori voc idem faciurt cum Marte potifsim? . Cap. x 1 X. Viuaciore fono herbx corrcfpondent coelis,maxim Ioui. Cap. x X. Occcntant Zoophyta cum Saturno* Cap. x x I- I ntercinunt animalia cum ftellato coelo , 8r primo mobiii. Cap. x x 1 1. Succentant eadem potifsim cum fupercoelefti mundo. Cap. x x 1 1 1- Qux in particulari cum Saturno conueniant. Cap. x x 1 1 1 1. Quce harmonizem cum loue. Cap . x x v. Qux Marti rcfpondeant. Cap. x x vi. Qu* cum SoIc,aut Phbo conci nant. Cap. xxvil. Que cum Venere delicienrur. Cap. x x vi 1 1. Que cum Mercrio interfonent. Cap. x x 1 x. QMalitcr om nia ifta cum Luna confumrmtam harmoni confonantiam condu- cant * Cap. xxx. Que in particulari cum quibufd praticularibusftcllis refonent. Cap. XXXI. Quain bcll omnia hc depifta iinr in arca , quam coclcfti orculo fabricauit Mo cs Cap. xxxn. Quanto mylcrio omnes enneades in fuo decimo conueniant. Cap. xxxw- Hu-iut. Paului CANTICI PMMI t^VOMODO ANGELI PRIMt ordinis conuenutnt cum primo ccclo quod primam mobile dicitur Caput primam. O 5 T Q^V A M de trium enndtim genitura differuu mus : d ipfarum concordiam y unius uidelicet fabrict cum alia p articularem confonantiam deuetamus . Er fuprc* misfyiritibusexorditeSy utfolidum aliquod prafuppona* Diony, ^SJHSSSSl ^t^xaccedemus ad Ariopagitam nojlrum Dionyfium e- rum arcanoru fycculatoremi Qui ea myfleria qua ei Pau lus(nt aliqui opinantur)fed Hierotbeus (ut ipfefatetur)cred\derat y depromes dicit ; quod omnes inte\ligenti non perfon* : tunc aliqui decepti dixe- rum illumnonfuijfe defuprcmisjedfunclumfuperioris officio: Qjiod(nifd' lor)non efl admentem Dionyfii 7 cum omnes Serapbini denommentur d en&U eftfarapb Hcbraic^qud Latine accendere dicitur. Et eorum officiumfitu cendere non tnodofe^fcd inferiores: ad quos mittuntur: Nec inferior fungitur coru minijlcrio: necfuperiorumfxbi nomen uendicat . Cum igitur tile Seraphh nuSyUt Ifaiamfuccenderet, c eiuslabia ignito calculo purificante aduenerk officio^ nomine, ordinquefupremo Serapbinusfuit. fti igitur Juprcmirfui afolo Deo dejlinantur , conueniunt cum primo mobili : quod  primo manente tantummodo agitam &* circumoluitur: Qjii motor pritnus c/, aut prima in- tclligentiarum: quibus coeli creditifunuaut primus moderator omnium ; Quod procui. Vroculus , e? alij Platonici pari modo cum Trijmegijlo conuenientes docente TriOne. BoUS Cdtlit. Tu triplicis mediam natura cuncia mouentem Conneftens animam^per confbna membra refoluls: Qttfrequctius ad nos deftinatifuprcmi madata deferant Superiores uerb intelligtU,quia raro de- flinantur,dfiflentes dDdniele dittxfunt, Mittuntur tamc aliquandoifi uerttm Ddnc - deponit Vaultts dicens , q? omnesfunt adminiflraiurijfpiritus mifli infalutceo- pjuIu ru,qui capacesfunt eterna hitreditatis. Intermedy dutfrequctwfuperiori- hs>& rarius inferioribus ntittuntur.Sic & in coelefli Kepublkd fuperior es cir c tarditts mouentur^injxmi uclocius. Luna omniu circulorii infima in olo,uel noue diebusfipra uiginticplet motu propriu. Saturnus fuperior in triginta an nis:Sol, c? Vem/4 intermedij in uno anno: Stelliferu coelufupremu omnifl>b ($ db ipfo primo mouente immedid- . ic meritb in reuolutionejudjempcr in ipfum primumfertur: ut eius wfja cdpej fensexpkdt in dliis omnid dd libitum imperdntis . Oportetfecundo, ut incejflt- oxcalore uigedt: quoflne intercdpedine mouedtur , y tanta ui trabatfecwH iony. Hcbr- CANTICI PRIMI omniaiut a tta ma&ma minbnc impediatur. Acutum injuper utfit.neeefje ejl inuirtutequaomwa penetra: &ufms:ficut cprobariit ecrs tcporibus,& infirumetis uiri probatifim qi oculis propriis uiderunt Tauri 7 uel Arietis figura in orbe fignorum Mim igiturfanttifan3crum,&fanltfsiminominis uirtute illiinflammando, (?k pi." j. tanquam rotafullonum purgando,quos mouct, incendint: ut tanquam bolou* fia afeendant adfupremu.Etficut Serapbini nihil cognofiuntfiip-rius 7 quo oh- tegantur^cufintprimx luci abjq; mdio addiclific ifle circulusfitpcrioremk bet circulam mobemicum fit contiguns empyreo globo, & D eifediumoi ti ta divina luce ejl prefufumiut mbil obfcurct ,fed illuflrct indutus natura fup rioris :}icut omnia denaria, de quibusfuo loco di(feretur: und utriquefempr lucidifunuContinent eam inexttnguibile lmen ^ inccndiumiyuofemvcrfr fiamment , * iUufirentua illi perpetuo colluflratiito incedio, & hicraptu, tf j uifua ignea pofi muitos circuitus , proieclisfecibus omnia vurganda rei- dax opifici expurgataiadeo utin eundem defiimtum rcditumfaciant. Qna concrdia Cberubinijiellato ccelo refpondeant. Cap. II, Vcecdit ordo Cberubicus , qui quZt cucniat cum flelhfero cojitio,qua inducut in nafeentis alicuius borofeo- po,>Jcq; minus in aliis mundi inferioris rebtu difronendis:ut modrari uidean tur mcbinam bancfubglobo hmari,fauore tamen baujlo fi.prcmo parente, tf JwEfo ipfius nomine : ut in Dauidico hymno canitur : Domine Dominus d*u,j noflcrqum admirabile ejl notncn tuum in unxuerfa terra:quurgari:& iterit dicif.Cberubinosfufcipere immedidte  Dro.fiw fecmdis communicdtit : Ndw diuinam effcntidm otrmesfme mdio Jpcculdntur-. ut infolofcelicitdtis fonte becntur: A quocunque enim cdndli citrd infinita btu rirentfoflcntfdcilcfentirc infiuentis defeclumfimul & infiuxus ,qui quiden ft . defeclus cum bedtimdine jldre nequit . Et Md diuina effentia uijio db Augh Aus  '" fino meridiondlisscrum dutem in uerbo mdtutina , in genere prprio uefpcr- tina dicitur. In cognitionemigitur Mdtn dexteraexcelji, ubifunt omnes dekut, quadd dexteram dicuntur ejfe arebety pi Jeruntur mentes omnes dngelica, Diony. y bedtorum , Deo dirigenteuxtd illud Dionyfii : Gdudent omnes manou pdtre . Adinferiorddutemperagenda difpomntur inferior es fuperior um m> verioiquibus li pdrent,oculum tdtnenfemper in Deum dirigendo : ut ednitre* fiimui gius Propb.ta : Vmhe cordd uefird in uirtute eius : cr dijhibuite domos eius. E/l enimfermo principis dngelicis minijkis imperdntu : qud cordd, (f djfe- lusfemperin Deum dirigdnt per incendium Serdphiaim: quo excitdti diftn- budnt domos eius,c C? in terra^ per que produzia funt omnia.Kcc cu iniuria dicitunq* ignis ac ceptus a Serapbinis per Cherubicas manai datusjit Cbrixlo-- cu ipfum ignc no dcderit ci tanqua infcriori;fed uelut minijler attribuebM opificv.cum imperw H V Paginsuon >ncc*r*ct  dota ineorrACt* NF 143-120-12 LIRE PAGE(S) 5 pojl acceptum ign in opus egrcjfus fuk Nec aliide quippe proccJsit,ut in fabrica exiret, nif? ab amore. Subjquitur partitio fabrica cum ipfis Cberubinis.Et uidi(inquit) oncnda adejl Opbaninus unusjuxta cherubinii unumjd efijcund partia lar em ideam reifacienda.Et cum orma rerum exemplaria abjconditafwtfl qua tbejaurifapientia in uerbo humanato, ut dicit magnus le Paulus . Uco inducitur hominis fimilitudo in fabrica conduceda, Uirabi artificio uatesett leslis nunejummum c? increatum Cherubinum, id ejl plenifsimpifturaidc- rum meminit, nunc minijlr antes , yplures commemorat innucns Cberubinm Deificum per prodl&los Cberubinos , y Opbaninos in barmonicam fabri- cam dijponendam exire . Et quia opus boc babet nonjblum confonantiam Arcbimufaofed pulebritudinem a pulcbro,Sequitur, Ajpecius autem Opta- sv^'ma. ninorum erat quajiuifio lapidis tbarJis:Quod Aquila,f interpretatio noflri babet cbryJolitum^Syrnmmachus byacintbum , Septuaginta uerb carbunculm traduxerunt . Sed Tbarfts multoties marcfignificatjuxta illudpfahm, Con- terem nanes tbarfxs , id ejl marisScdad interpretationes tapidum redeunte* incerta Junt , & diuerfis tam Hcbrais,qumGracis,& Latinisuaria h* bentur } unufquifque tamen fua ratione mouetur.Rabbi Baccbaie quoque thtf* Piai. TONVS Q^VARTVS. ei fm cbryfolitummtcrpretdtur.quemHcbrdicdct,pty cdriolic,Etbwc cjfc coloris ccekjlis,dutmariselati y (ff eiusuirtutumfduereaddigerendu, (ff impinguandNnd de Affer(cui addiftu* erat bic lpis) in Ubacob prtfagio dicitur: Affer pinguis pams eius; (ffprabebit delicias regibus. Etfiuolumus om nes interpretationes decommodare: poffumus quidem ex Symbolo omniurn quAaroii , Arcbelao^Aluredo^(ff Arnoldo)(ff boc qui- Pmui dem decontmodatifeimum eji:Nam opbanini materiam obtenebratam difponen- a^o' do 'lujhrdnt,(ff adformamjiguramquefujcipiendam dijj>onunt : undpmio- jj[^ c c j; ficjleorumoperatio. Sidutempertbarfimhyancintbusintelligidebet: (ff zp- Arno i fcaqucuscfl(ut Amoldo placet)(ff cum mari (ff (f & paciarumfedium omni diligenter exaltati ignominia fubiettionis>adfummufu- pra mundana furfumferens, & omni extremitate ineffabditer infublimifimk Et circa uer exealjum totis umbus incommunicabiliter, (fftabilitcr coUoct* tum y & diuinifuper aduentus in omni pafbilitate y (? in materialitate acce- tiuuw, (f Deiferum, tyfamiliaritcrindiuinasfufceptionesapertumi Ra quidem nominum ipforum(quantum ad nos attinet) declaratio* Hucujque Dio* nyfius-fd pauloante dixeratiqubd Tbroni nomen dicitur effuJioJapientia } Q manifcjlatio Deiformiumfuarum babitudinum : Qmbwsuerbisex denomm tione.potiufquex quiddxtate, aut ratione tangitfanftarum Deifedwmprc- prictates. Prima efti quialicetjediliajint.ab omni tamenfunt exaltati ignomi- nia : quiaficut Deoferuire regnum quoddam e\\ > fie effefubjellium ipfius D noneft quidem ignominiofum ,fedprabonov andum.y Jublim . Idco pram- tit , quod altifit,t*funt . Deinde qua claritatefint illujlrata ipfafedilia unw- vg tur^quia dicit -ompaRa , id eft iuncla confonanti ueritate (Jibene Vgo eiusfi- dws interpres exponit) quia in eis iudicans uerax ejliimo ipja ueritas . Iunifa- ra emm infubfilliis diuinis conuenientia eft iudiciorum^cu ipja ueritate ineom Alberto minabili : Velfunt compaftiamore ( ut Alberto placet )ficut catbedranofot clauis.autglutino , Bene quidem uterque interpretatur: quia in ipjis Jdikscft uisjeraphici amoris,& illufhaocberubica. htboc cft^juodpracepitDom- nu* Aaron, caterfquefacerdotibus:qui Deo minijlrant: & eius uice iudiem ut portarem in pcftorc urim , $ tumim : quod noflra expofitio babet dochn- nam , cr ueritatem . Sed uim uerborum interpretando , urim illufirationcsfi- gnificat ; ab -yiK id eft or.quod ejl lux : fed plurale multiplicem doftrinamtf collujhatioiem ( qua refertusfacerdos ejje debet)Jignificat. Tumiueroa* feftines,j> remotionesab inferiorum quacunque macula per DeiamorHc- jignat PcrfeRi enim debent ejfefacerdctcs: ut perfeciifsimi Dei officio mtr tofungipofsinu Terno loco , ut intdligatur rettus t&fidclis eorum inceffusk Vrincipemfuper eos diiudicantem diciu qubdfublatijunt adjupramidanu,tf fMimifsimum collocati totis umbus in uer excelfo . Quartb y ut inde baurint diuinos injiuxus Jine aliquo grauamine repugnantis matria . Vitimo con- TONVS QJARTVS; * cluiit>qudftanteincsomnimodd difpojitionc, (f propinqmtdte, eonfuetudi- ncquc>(? immcdiato myjlcrio Dei Dcifcrt efficiutur.Optima quippc dcfirip- tio qudfiddid Dei primo dcclarcntur db ornai indignitatc remota f (f fublimif finaiiuxta illud EcclejiajliciEgo in altifsimis habito:? oftea qud ucrhate,& z*ug*: dmorefintcompdgindt in eddem decldrentur ipfimetfiderbusnon cjfcjubietli: qudmuis  Deoper injlrumentd ccclicd^ per minijlros ipfxus quiltbetfduorem fipof fit compardrc.ScdJiuolumus, ut ipjiqubus data ejl kx itta  Do immediat mfluxumfufiepcrintjUt in plarjque locis eiufdem legis hmuitur , non tdmen Sa turnus exciuditur.cum ipftdicant legem accepijfe de loco , aut menjura diuim- Uxisiqucebind dicituricuirejpondet Sdturnus , y inteUigentia prajidens ipju A jio loco djfiuit requies , peccdtorum rcmifiio 7 (? exuberantia Ma,qu ideo auid congregam ; y dijfici* li difpenfant^jegregatque focietate^ infe colleSlijUemio , (? dcuatom* gnio arcana Dei,  ftabilijermone , longa prouidentia , regalque confilio fulgere debet: Additur reftitudo , intemerata fides , (f cum fedente Vrincipe conucnientU, Et de Saturno dicitur , quodjifolws regitnullo impedimento molejlatus datfi- difsimam amicitiam . Deiferimfuper dicuntnr Tfrrom, acfapientiam cjfunden tes , Deiformjque habitudines . Et Saturno* Deifer ejl diuinosjufcipiens af flatus : quos in Saturnios fuos dijfundit . Nonpratermittam quodperbibetan* um tiquitas de Saturno: quodlanum docueritjapientiam^ partem regni eiceff rit , in boc mnuensjapientia efjiuxum  Saturno prouenire : qua refertus m* ximam partem babet ad regnum obtinendum : dijfudttque Deiformes babituii nes in temporibus ipjidicatis , Ideofcelicifsimapradicantur : f tunc aurem verfu* fuijje atatm , qua neefurtum , nec quicquam perperam committebatur : No galeajion enjis erat , non nitis ufus : nec eratfub eofas partiri limhe tampk nec aliqucmfiruitio premi ; nec tunc bellu autfamis iniuria quis mokjlus em Nmms ^ C0 *Pfi ^ d t Yam ( ut rc f crt Macrobius)folcnnia , tyfacrificia % qua S* Mim. turnalia diccbantur.quafeptem diebus cekbrabantur . In cuius reifidem No- Mjiiiu uius , & Mummms citatur : quamuis Majurius , y Mallius aliter fenferm: Quorum prior umm tantum diem , alter trs ipji confecrat : Tuit enim diur- Cfar num eiusjolnnium: Sed  Cajare primo t pojlea diftante' Augujlo propag a  u ' fnitnfqueadtriumdierum ferias iSigillarior um autetnadietta celebritas'm feptem diesdijeurjumpublicum , (7 latitiam religionis extendit. Accommodd- te quidemjeptenarius diaxtur Saturno : quijeptimws ejl planeta : qui requiem innuiticuijepmus dies afcribkur : qui millenariumfeptimum indicav quo(lc* anne tefie) malorum fuggejlore uinculis detento quiejeent mortales, tranquill uitadegentes : Qjiodperfiptenarium anmim quietis , prque annum magnum ifiutico. lubilei , pojl quadratosfiptenarios in Lcuiticojatis prafguratum ejl. Et cum Saturnus S^urnios fuos Deiformes j acere fludeat : cos qui prauis moribus, faclis magisy qum uerbis injluxum eius bonum calunmiantur , indignabundus TONVS QVARTVS. l imito deprimit, & cafiigaf.ut in Hebrais pluries coprobatum ccntimiQui afftucntiM diuinifiimas ueri Saturni ^pra cateris incomparabiliterfufcepc- runt . Vnde cxukans Propbeta ait : Nonfecit talher omm natiom : $ iudicia Viili fu non manifefiauit eis . Hinc cr tanto gr auiusfcruitutc,captiuitate>(f pia- gismuhisprefiifunt , quanto Principis , $ ueri Saturni dona maior a contem- pferut . Aliafequitur coaptatio Saturni cumfeptimo in afcenfii Angelorum or dine . Scribunt Meffabala , cr Alcabitius omnes planeta iungicum eo ; lllum Mefla. atitem quiafupYcmMjt omnium^ulli coniungiific r Satumi qui rcl fentiunt: quia Euangelium legemipfam nonfoluit :fed irnplet ufque ad mini* pmm iotam , cr apicem . Sic omnes Angelorum or dines cum Tbronis iungun - tur ai iudicia Dei complenda : ipj autem nulli . Concurrit enim Scraphicus % amor , ueritatis * iufiituezdus: Interuenit etiam cberubica feientia ; qu* in dijlributiua iufiitia gradu* difyonat: cr iniudicatiuarctributiones , cr fia- geila , pro meritis o>flagitiis decernat. Adfunt Qominationesjd efe mentis li- bertas (fie enim  Dionyfio declaratur dominatw ) ut liberum ab affeftu , cr D on r , fdfioncproferaturiudicium. Virtutes afiifiuntiudibtts : ut fim uirilcs>at- que confiantes in \udiciis proferendis .Vrafio jitnt Potefiates: ut iudtcium prolatumexequantur coercentes (utuerbisDionyfiiutar)omnem tyranidem, Iderm cDommaonibws b jcmagnu* Dionyfius feribit ,$anftarum Dommatio- vhn T : mm manifefiatiuajn nominationem exifiimio declarare , Abfoktam quandam, (? ontmpedcfia y minorationc liberam anagogen : in tullmque tyrannicarZ H v. CANTICI PRIMI difim\litudinem,ulo modo eam uniuerfaliter inclinata.LiberaliterJeutraD^ mnatwncm omni ntinuitiufcruitufiperpo fitam fuperiorem omnijubie&io* m ,cr remotam ab omni difimili:udine,& domindtionis incejfanter appctcn Wdd ipftufmet naturalkcrfubfiftentis uirtutemfimilimdinem, quantumpojt bile eft, tffeipfxm,  qufubleuareftudetfubiettos : Alter uer deprimere (f expillarci Alta unitdtem,pietdtem,munificentidm y cr iuftitidm,' lementiamredolet: Alta mendaciisy dolis, impietate,auaritia,crudelitate omnia diftipat: Aker diuhm quandam per imaginem: Alter diabolicam . DifiimAis eft ergo tyrannus legiti- mo PrincipirmdtomagUdutemDeo^uii^Donundtioneslocumtenent. E/rer- tiojiberaliscumjeucrd aquitate^ ai omnifamultu^ diminuenteferuitu* te expediu uera.Dominatio:Xeras,quia munera.erutis oculis mentis, in miferrimam deh cunt feruitutemMinc quarto loco infertur.qubd dominas fuperiorfn onmifub- icftoni: qua ex muncribusfanguine,affinitdte y clienteld , pa tria^amicia.con- fuetudine, ambitione , uel undeoimque contrabatur. Additur quinto, cp remota jit Dominatio ab omni dxfiimiUtudine fummo Prncipe : qui eft ipfa ucritds: c , Difsimilitudinem autem bane peccatum inducit: quo diferepat quis d prima uc- s t v s. ritate. Hinc de primo rebellante aitfummus Jo3ar.Il/e homicida ab initio in ue ritatc nonftet.Sedexiftimo cp apm traduci pojjet occijbr , qum homicida quia iUe tunc nonfuit hominisjdfuiipjm occtfor , Nec apud Hebraos ejlin ufu boc uocabulum homicida* quo idiomate loannesjuumjcripfh Euangcliu^m tila uerba recitanturSunt igitur, ? ejfe debenttantum Deo conformesiut Dif mrito appellari pofsint iftcut de ipjis in xodo dicitur : Diis non detrabes, ii efljudicibus. Et ibidem furem (? periurum iubet appelli ad Deos,id eft im~ TONVS Qj/ARTVS* 6it ces.Et Vjlmograpbus cum de bmufitlodi, aut de Apofiolis prafeSlis duodedm Viaii trubus ljrael caneret 4 air.Dij fortes terra uehementer eleuatifunt.Sequitar fexto, qui inceflanter dominatum appetere debeant. Pojfent bic imbedlles of> fcndi-.quomodo lafanfta incelligentiaaddominum indefejjo defyderio abi- tire dicantur t cum in Ecclefia ifia,cnius illa cxleflis typus efi, q> exemplar , d fimtnobierarcba Cbrijlo damnentur : quiadprafidcntiamflagrant-.utin Eu s C ?y s gelio, cuititulus efifecundum Lucam, ait : Reges gemiam dominantur earum, & quipotefiatem babent inter eos benefici uocantur,uos amem non ficfed qui uoluerit inter uos effc maior ,fit tanquam minifier, fferuus . Quibusfacie- musfatis ueritatem notamfapientibus depromentes: Dominij enim q> prsfide- tiaappctitus.cum natura injitiufit.culpandus non uidetur: NccpofJUmus fub- iettwnem.& injimm gradam appetere immediat,ficutnecpoffemus uolun- utemin dobrem extendere-.cum dolor(tefie Augufiino)acddatex rebuscas Au , ufti . nolumusfic nfima appetere efteontranatur a infiintlum: quifcmperinmaio- ra,& meliorafertur.Hinc magna appetens nonfuperbusfed magnanimus dici det-.fireB docet Arifioteles in Etbicis. Etfiinculpa cjfet prafidentia appe  r  ,e: imsjummusdottor Cbrifius non propofuijfet tilam renumiantibus terrena in * t vs. pramium diccnsxSedebitisfupcr fedes duodecim iudicantes duodedm tribus \f- rael. Et iterum in Apocalypfi,ut ad certamen,  uittoriam nos induceret , ai- Ap  f * twm confie jfumpromittit dicens : Qui uicerit, fadam eu federe in Ibrono meo'. ficut cr ego uici y rfcdeo in Tbrono Vatris mel Crimindws igitur non ejl ap fctusfed malum obieclum : quando uidelicet uolumus exaltari in bis momen- uneis rebu* peregrinationis nofira cum iattura ccelefiiu: ad qtta a^irare de- hemu. Criminandus ejl r modiM>prafimendo obtinere propriis uiribus,qua  datore omniunt bonorum recognofei debent. Hinc erramt Me, qui dixit: n coe hm confcendamfuper afira Dei exaltabofolium meunv. Sedebo in monte te fia menti in lateribus aquilonis-.afcendamfuper altitudmcm nubium: er erofimilif Altifiimo.Totpcccata committit,quot nerba profert. Cffiumfilimioremfi- bi uendicat nullis exifientibus meritis: Kurfisfolium eminentiusfeandere uole~ batnon uocatus,cumjdere debuifjct in nouifimo loco: quoufqnefin:iret Prin ripem dicemem: Amice afeendefuperius: Sederque decreuerat in monte te- ftamcntijn latere a .juilonari: unde lex data eft-.unde proteruipuniuntur.unde tafus,(? multa delicia featent iuxta illud \ercmia'\b aquilone pandetur ornne UTimL malum. Hinc mrito fintemiam^ er iudicium Dei perfhifit.cumfeinlocoiu- dijffruflra tamen ) collocare tentarit.Ambiebat iterum conjeenderefuper ai tuudinem nubiumfi imo dcjydcrdre unionem iddm cum Vatrc io4 nC f f ummo ^ ro qud orat Cbriftts in Eudngelio , cuititulusefljecundum loannem dicew.Rogo Vdtcr.utficut ego j p: ' J fapientes docem).t muUmur fitbrefabla omd opificemfuum, quoad pojfum, Scd cum fim janela Dominationes cbaritatis uinculo colligata: y non folumfh bpfisfed c atns omnibus pr rcrum exigemiafaucmiideo oftduo locofub* infertur.Qjiamumpofiibile e/, &feipfhs>w qu^poftipftsfunt.optim,^ pulcberrimc cumperfccXifiimo conformamos. Quod utniamferuarait omnes, quiprjefidcntiam dppetumiquid nonfipcrbi*, non tnuid.i y non iniujliti rcfydcrtt, ^^^ 9 H^^^bic y dff:r,cibic . Qupdnosimerpretatum babemus, Ego jkm y quijum. Aptius dutem diccretur,Ero,qui ero y nam ktrumquc cjl ucrbum futuri temporisiut fitjcnfltsiEro uidclicet in oculis uefiris , y JEgyptionm qui c*o inprodigns^ portensitf qualem in eis me uidebttis.eidem nos tf illi revutare cogemmi.Subticeo altifsima arcam illorum uerborunt, quomoo tres perjonas figiuficentio* quomodo primum urbumfupra bocma.quccfap tia diatur,^ 3 nosfilium HocdmusiTcrtiumfupra bina > quiramus^?rimo necejfe efi,utfempcr appctamus ccclejhi Nuilifimuf fecundo loco tyranntctffcruitutifebiecli : Liber terno habcdmus dominvM innos ipjos,conculcando ornnid a Deo dbducentU. Liberi qudrtofimus men- te^ ajfcclii ab omm uilijubtcclione, Non ddmittetes quinto , in nobis quie* qudm t quo difsimlcs Dco efficiamur; HullifxtOyfcruiamus cx quadam 4m- TONVS QVAKTVS. 6) m gcnerofitdte y nififummo Vrincipi:CuiJeptimo,femper adharedfHusipJpte n cconformdyComntcs y oHduo^quoddpoffumi^^omnes ad ipfdmjummpuh chritudineMyV Deiformitdtemconducerc.lnipfumjtonojotd mrntisdcie, xf opcribus intenddmus,Vt decimo Jpjinonfolum conformes Jid ndcmfali ed- dcmcmpctfudpukhritudinc perfrudmur. Qo concentu tdfdem omnes proprietdtes luppiter imitetur. Cap. V 1 1. """ | Vam cencinn luppiter hxc Domindtionibus attributa conjequd J tur yfdcil erit diiudicarcift uerafunt , qu(? fignti)& locisjn quibus ex conndturdli proprietdte gjw- dcnsfduorem decipidt ; ut difpondt dd ea.quce Dominationes ex iuffu Princi* pis inpuxfdcit ctidtn in beis buiujmodi ccnjlitutus nobilcs,prr(cldrosjndgnos % infignefque prajldes.jeu pntfeRos ciuixatum, e? pro menfurd genixur* bonos t modeJhs.beniuolosJittoSjCf diuitcs.Etk(f hmida rcddens complexionem traBabilemex bu* vndo: micabilemexjanguinetddjapientidmdifpofitum ex clido proporxiona to-generofum ex abunddnn influxu.Hinc in co pietds y bcniuolentidfides y mode- fiia^rtid^ qiiicquidadiujlum y rec\umq\ pertinet: coteperatdenimcomplc* xio dd omnid bonafacil dijponh . Sedfxaltius confeendere uolumus , trahnur hie injluxus d Domuxdonibus,quce animam difyonuntfydus autem tantummo* do corpus\Deus uero ? influxum^ incrementumjanquam primaria cauja, ornntbusprxjlat. Sed dd concordiam ueniamus. De Dominationibus diclu eft; quodfuntdb omni pedeftri uititate libera ? de br, quod difponit ad forma nobutatem. Quis,quitfofublimiorem confeendit locum^bomo dn bellua  Vir t 4 miier: Angelus dn bomoflllc nempe qux forma elegantior cft, cateris digne prapomiurAnter omnia emm animantia foh hominuquiformd c/ omnibusfpe- ciojior y diciumfuit*Domi)idrepifcibus maris y uolucribus cceli , T bejliis terra. ?l?^' Et de Prncipe omnium dicitunSpeciojus formaprafiltis bominum . Sec for- m,qtue umummodo corpreos ocios demulcet y inpradominantibus exquiri* tur: bei illa.qu peroptdbat ?aulus in Tbeffaloniccnjibus> ut mrito dlior du t*^h ecs (? prapes ejsct^diccsAmitatores nojlrifatli, itd utjitisfoi n\d dibus cre- dibus.De qud forma gloriabatur lex(ut exponut Hcbr. d ni B |i/3|4 ejl tquc nica urtui>ut ait Satyricu*. Non ergo quifangmne y diui tits.autpotejlate (plcdetijedqui uirtute fulgct nzis mrito dicitur* de qua n y F.d-i : i ^ ltX loquiturfapiens dum aivEcata terra\ cuius rex nobilis cjl . Sic Mofo non mnus in morali dtfciplind , qndmndwtli ZX diuiv.i injlrutlus dixit in rc- petitione legis:Tuli de tribubus uejlrisjdpictts, ef nobies: 3* cjlxtui eos Prin cipes^tribunos.quinqugenarios^ y decenos r Vcrum ubl in Dcutcronomio ht lemas nobiles tn Hebrao dicitur, DJ|f *V  irdubimjd cjl cognijn uirtute j. delxcet^ bonitatc.qua cjl uera nobilitas, qt libertas ab omni tyrannide^ nu pietatefemota. De mambus illis dicitur tertio i qubd Ubcrum babem dominam fui conculcantes omnid,qua abdvxunt a Dco.Qnid enim cft boc y nifi debita ont tum rerum modcratio^qua ad prudentiamfapientiamquc IheRat? Et dejhnu jicatione huiusfexti cceli dicitur : qubd cjl fana japicntia.ty intcllettus . Qui cnim fanam babetfaptentu^ intelleclu: nijxqux omnia fadada benc modera u * :ir1 ' tur,admittitq; profcua^ cr noxia repellh f Hinc lirmianus diffinicnsfapicntu iuSapicntia cft intelhgentia inbonum.ty abjhtcntia dclihrnmjmproboY ticrow omnium. Hierocles uerb Stoicus de prudca , ac fapientia fimulbcec preta. tu. Diuinorum,(f omniumbonocum dux prndcna.atque fapientia reclo hom nis animo collocatajiijfragatur ei.ut de omnibus bene confulat. Qjiodfacit , | fibiipfirecl dominatur > f deuia omnia conatlcatuttjurfum cleuetur a, qucriifublimemjortituseflfnemSequitur quarto , ut jint libera dominatiem ajfeclu.w mente, a uilijubieclione.Et de Vhaabonte dicitur: qubdin borofet- pofacitgenitos magnos^ prfidcm prajlat in eum. quo diuinis cha- rifmatibtis repleantur . Concluditur ultimo loco , cp HU mentes cum Hierarcha Ai.aji. Diony. TONVS QJARTVS. , 4 unitxidemfmt.omm botutate , f perfeclione re fartai Et de planeta dtcitun qud condmt ad omtua^ux bene mjlituti uin potcfi anmus condperc. hitnc VytbdgorM louem ajjrebat cjfe uirtutem,?? barmaniam^ animt tempera- v?*'"' m cw4,fanitdtcm,omnef, bonur.^ idea eiusfauore cr iuuamctojtare otmua. De trtbus cotequationibut Mduortis igms cum Virtutibus. Cap. V 1 1 L SffiSS^S) T quinti ordims ipfarum cnncadum concordiampertraftcmusji **" Xl beat injf>icerc t quid nojhr Dionyjius Deo piaus defanclis uir tutibu* doceat.lpfam(inquit)fanclarum uirtutumfortem quan dam, cr mcommutabilem uirditatem in omnes jecmdum carum Dciformitanm oocrationcs ad mlUmfufceptionem inditarum, a diuinar d~ Imnatiomm imbealliter infirmaram, potcntcr in imitationan Dei rcduclam, nonrclinquentemjuimet imbeclitate Dciformcmotum,fcdfirmitcrfcrcnt infi:pcrejJhuialem,potcntificam uirtutem, er ipfius imaginem uirtutis fnni lcmiuxtaquo-dlicct)fd3dm:(?adipfdmquidcm,utprincipalemMrtutcpo- ' temer conucrfimiadjccundam ir uirtutem dans Deiformuer proucniente. Hxc Dionyjius: Et antequprogrcdtamur.cur quintus bic ordo peculiari no- mw uirtuttm nuncupetur, dcckrarc conabimur, Liect omnes-angelt ab eode Dil nyfio uirtutes dicamur: & m;nto t cum omnis operatio uirtutem operatri canprxcxigat. Ideo cum nullus angelorum ordo, dut particuldris nitelligcntia wo torpcat:jed omnes mandata principis exequantur: in quolibct corum uir tus cxigitur: qud uirtutes denomindri pofimt.Ad bane igitur tollenddm dffieul Utcm.recordabimiir^ux de Serdpbinis>Cberubinis , cr aliis orditdbus dicla junt.Qjiamuis emm Serapbini intelligant : ottmfiue alij friritus amw.ab d- tncre tame>i,quo maxim calcm,Scrapbinijd efi incendentes dicuntur: Et cfto \::r: quietemide qua dicitur in Ifiia: Kequiefcet populus meus m pidcbritudine p. cis:in tabernaoisfiducwin requie opulenta , Qmcfcunt meiores inpulckn- tudine pacis dcbellatis hojlibus : 0' ipfufugatis babttant in tabernaculis fid*- ciaijed in requie opulenta potientes exuuxis . Quam pugnam cum Deus exer- ceat in membrisfuisjubet etiam fuis peculiarxbus milmbus , qui uirtutes cede- fies dicuntunut pro nobtspugnent : iic opprimamur  ualida inimicorumpoten tia.Et de extrema pug\a,qu munionem cumfuperiorus ab nica una comparatam tranfitum fadai info- prema.Si metas phdofopbix,autueritatis tranfeendat Vlotinus iudicem kgm* tes. tioc tamen pro conftanti babemus , ignemjcmperfurfum ferri : ? poriw fuprema , qum nfima petere . Quid quxfo magis accommodatum dicipocwt cumfexta proprietate uirtutum , qua femper furfumferuntur,utfupernufr. uientes in eorumfmilitudinem transformarifatagant: Nonjcus cunjpmi, qua ut itidemfaciant , omnibus uiribus in Deum conuertuntur,ficut ignis , qum macmaticc procedens in primo apotelefinatum dicit: Ma- tisjiella dijsiccatyV comburu^ eius calor igni afsimilatur. Hincper igtcn proprietates Marti accommodatas cum cum fanciifsimis uirtutibus conuenk fecimusiunde illis.quibus Mars e? uirtutesfauent, adomnia reddunturprty ti,atquefolertes. Sed cum bonum contingat uno modo , malum autem multifa- riam : bine impetus nullo raomsfreno moderatus, nullo interiori culo dirt- Bus ruit , uelut equus lafeiuiens, in multigenapracipitia.tyrannidem, epprf fionem , bomicidia iniufla , furta , rapinas , immoderatam lafeiuiam, & extt- ra mala , quxfolentfiioliper Martisfignificationemnimis larga licentiafo- gnofticari: Hoc enim non a Marte , qui tantummodo impetumprafiat Jei animo impei um illum mal regulante procedit : Si autem bene reguletur /cr* tior, atque ualidior Mauorsigtieo , aut Hercleo uigore redditur: Qurw J J pientes ( Bictius pofiimc)carmind>s celebram^ bic celebratum nobism- tandum bortaturfubinferens. TONVS QJVARTVS. f Ite tmncfortesyubicaljmagit Dut exemplar uia,cur inertes lerga nudatis fuperata teUus Sidera donat.Ad qux confequenda kter naturdlia donaferuor colericus ex- quiritur:lmcr ccelejliafauor Martialisnterfuperccelejha uirtutu uigor : In- ter iiuinagratia Dei,autft>iritalisignis inflammatio: Quo fancii fortes fali fiaain bello-.uiceruntregna: operatifunt iujlitiamiadeptifunt repromifioites: dwauerunt ora leonum : extinxerunt impetum ignis-.effugauerunt aciemgla (Hj-.comaluerunt de infirmitatecaftra uerterunt exterorutn.a' catera^u* cu hebrxis dijferensmentinit Vaulus. Qua ipfe.ut uerus tbeologusferuorifidci Pilllu ' attributttnibilommus cr alia conuenientia intercedunt, Nf c ttummodo Mars (utpurimatbematici opmantur) efe in cauj,ldeo tot errores ebulliunt in eorumprognofticanonibus-.quiafeilicetnon attendunt cooperantes canjas cu cxlojuasipforumduxVtolenueusattendenddidocet. Ef quiaflelUrum con- Ptoim ja!us,potcslatem dccipiunt.Qji* omnid Dionyfius tdngit in eo y quoddtuM* rum dominatiomm^ uirtutum donis fulgere dicitiquibus pofiintrebelksuir* tntes,& poteslates corcere.Nec eH ordinum ccclejVxu eonfujio'.*o qud umus dona alteri communicentur : Sicut enim omnes amant , cr intelligunt : duo u- menjupremi or dines hoc pdrticulari priuilegio funt decorati , ut w:us amdn- tium , cr alter intdligentium ordo dicatur. Nonftcus omnes ang:li wimkn* tur mdis,? contra eospugnates ipfis refislurt: nihilominus pugna Vimtibus - peculiar iter aj?ignatur } ^ref\^ent\amalisauxhoritatequadampote\a\xb^ TONVS Q_VARTVS. benefi. centiafbleidiMimuslQuodautm addunt folares ftmtu fuperbta pauh, lum infiatos , bonorumquc cupidos : hoc ad eorum magnammtatem ( qua uI- b fuperbia ditur) pojjt refcrri : N clara cogutioni, qn*n priwpe uigcre debet : Vndc Vlato inprouerbiis docet non digne domnanjor fiauiexdminaquadmfirtepbofophantur.Soligiturcumfuosfolaresm turos i'n confUiis , in eloquio graues , plantes in iujlitia decernat: ad quidecs inuitat , nifiad ccclefiia quibus confirmari debent : ut coweniat fexto cumfo- tehatibusju* ea , quapofifefunt agmina ad Dei imitatwnc dcducunfi Qua uerfepmo de poteftatibusfubinfcrtur , adeo cum fole conuemunt , ut roW aptius : Ma enim, quoadpojfunt , nituntur exprimere fmilitudmem illius w- tentifica caufa , a qua acceperumpoteflatem : Et Sol uera Deiftatua , cr  mago fupremiluminis adeo in notitiam Dei perducit y ut non babeant Acade- mia aliquid , per quod exprefus Deificam illam naturam docere pofsmt y Cih iusejfentia ?atrcm y ftlendortilium y calor Spiritum fanttum refigut.ct l eius benfica uirtus Dei in nos munificentitn . Hmc fumrnus dottor Vtns beneficam naturam per Solem docutt dicensiEfiote perfecUficut Pdfer ede Jlis : quifolcmfuum oriri facitfuper bonos , & maios . Vulcherrme olU- uo locofubnccitur, per poteftates (quibus omnia Deofauentegubernan^ Dionr. funt ) reprafentari illam Deificam potentiam , quam Dionyfius uocat foicn- tificam , id jl potentes faciais nnijbros fuos : Qui fi ardera , ab lo dimo igne infiammantur : Si cognofeunt , idfaciuntfuprema luce collufiratt: Si w dicant alios , hoc e/l ex authoritate illius, qui dixit, fadam uos federe in mo- no meo ; S dominantur , id efi ex domnio pr aflito ab eo , qui dixit : Do*" CHR. S TV TONVS QJ/ARTVS. g naminipifalus nutris,^ ualuailus ccelhSiinimicos corcent,rccordentuT fen toma dU^-Smemendpotejlisfacere-.SipotcJlatem exercem , omiis pote- fertur omnia m otrmbus. J * Ingjw participam principatus cum Venere. Qap. X I ftBf E ? ci f ihus dcjlibus profequitur Dei fornis Dionyjm di- Dion r ttmil C -; ^"^"'H Refles principatusillud principale B VKI De, f?T cdu S ,Uum : Et hoc > c  crdineficro tCr prm- gi^g^ cipMus decentes -.irtutilus: Et adfuper principale princi* pumeas unwerfaliter conuerti : Et alias bierarchic ducere adillud ipfum ejcnndcmewordinationem, ornatWmque principalium uirtutum .hLLuc Dmyfius.Etftommacreatapeifmulachrurngcrum, diuerfi tamenpro fvrfu,qHtbusrefertafint y charifmatibusuariaspe^^^ Ignisrobur, & morem: Aquaclementiam,pictatmque: Acr atilem (i- mm Terra effentucjabdxtatem . Ex compojitu homo intrinfeL operaL jef,CT totum amons ipfi puleberrimo comungamur: Ld bocmentibustam angdicis , qum bumams filummodo pojl pugmm , e/w- ^cofccHUmdomtarAnpHgmuerhacadeofimmopHlchro^ mcon }niAdcficiHmmortdes,qubdbaKmHnd4namJceMm^ CANTICI PRIMI tuffituimbuSymmgemt deformitat&uStCr fbrcpitibus complent : Qw* rfu fuprcmo moderatore regubtrcntur,atiquado tantus horror perflreperet:ut ttr Urcut dccrcucratm fcdprinccps regni Verfaru rc- Grego, j\i t i t m fa u ig nt i y mo Hcbus. Qttif refifientia(utfentit Gregorius )noncx altercatione procefferatfed ex ccelof)i credita gentis y mor a procurdt D* nielis, cr religiofipopulh qudmuis a principio fueritexaudituSiEx quamon elongarentur Perfie a deturpantiinfdelitate:a'perfidem^(f deuotionemfm ta de. mopulcbro adh ut pulebro addito pulcbro, Aib:rtu$ refultct pulchcrrimum ; ut Albertusex promptuariisfuorum Pcripdtcticorm depromit. Hinc Deifica pulchritudo pulchrum bmc mundum fua mente gerais uencrea ui(fdicet)cxplicauit in cffcBum nullis externis caufis impulfitsfd w- Diony. fita forma boni, qua(ut Dionyfius inquit) quifquefdcfe communicat . Et k quempidm offendat Veneris nomen in Dei negotium commixtum^fciant legai- tes nos non intelligerc>nec meretricem Venerem Papbi reginam y neefidus colo catu in tertio coeli uoluminefed amoris nim,qu ms ad turpitudinemfiimdisjiel illecebris amatores fitos per ccllcntem: Alteram ue rb uulgdrem.qu Me*curws,c*tcriq ; vUneto-.ut p,olem - ex Ptelmto,r dliisjdpitibus difere poj[umus.Ejl igitur bona Vcnus,qu- do eifauentprmcipdtus^ numen dluddmorisJupramundani-.CmusJignijkd-- tio cjt (ut diamt inferiores, rfiperiores ajhronomi) grdtidjocus , omnis de- or,omtifq; uenuj}ds y utgrattJmtbuiufmodi Venerei Deo , cr bomin&us . Et deprincipatibus ait noftcrDionyfius: qud deducunt ea , qmbus principantur, Di ony . in conforrmtatem opificis : cuias imaginem gerunt : Ipfius enim puleberrimi non gcruntimaginem,nifipulcbra:ldeoprincipatus ornnia deturptia proumciis, quibusprxfident,co'ercerenitunmr^bocingentiuimteMmcdeetfdmfuC infertur.Confcederatifunt ordinefanilo , ? conuenientiJSimo cumprincipali- bus uirtutibusj quibus uimfufcipiunuut opusfuuejficacius conducant. Et quia non exigitur uirtus exgua ad redintegrandd^u* deturpatafunt: ideo nonfol fanttis uirtutibus,fed fummo prncipe Jibifauorem comparam: ut tertio lo- cofequitur.Adfummumprmcipatumfunttota intemione conuerft. Btquantum cos in ommbusprofequdtur Venus^m propatido e/f; (i qua de ipfa matbematic uera deponunt:Docentenim,qudbonafunt Veneris decreta: &fi bona fuerit m*. radiattone illuJbata,meliorafunt . Hinc louc, aut Soleipjifauente,ddiuflu mi clsrumq; amoremfacil conducit conueniens cum principatibus : qui, ut uirtute buriant^duerum Solem femper afyicimt : A quo habent etiam uerum prin- jatum:undpofintaliis dominari. Hincjquitur quarto,utfmtaliorumpra- pi**dip"dtcduccsjdilludprincificansprincipium,qttantu^ uerji tnformantur . Duces quippefunt dominationes , Duces poteJlates,Duces cr pnneipatus : Sed primi ex magnitudine qttdddm ab omni pede/lrijummif fwne elongxu. Pote/lates amem claritate quadapracellentes. cr quafiexpra- mto rerum clarifimgejlarum babent,ut captiuis dominentur^ iubednt. ?rin apttus ueroMnquam arebitriclini inpalatio regis, aut in prouinciisfibi credi- iispr*fidcntcs,curant,ut omnia bene compofua frlendcant. hlinc dicitur, quod precpua dignitatefunt duces ad conducendos y quos curdnt: utfummo^ puU berrimo prncipe dignifrnt. Ad caelos quoque defendendo , luppiter ex iufi- tu,& temperamento qwdam compojitifimusprafidetcum dominationibus: Sol ex claritate, er magnifica uirtute cum potejlatibusi Vnus aute pracipua clcg4htiafuosfacitcompofitos:m omnid, qua pertra&antfuauifima confin- 4 moderantespulchrifaciam: In quo uterque exprimit nobis pro umbus fupre mmiUumyac pulcberrimumprincipdtumiHsm operationes babentftmuUchrit nentis-. er mens bene difrojitajmulacbrum Dei . HiW de principatibus ultimo JmfetDwnyfwsiqudcomnturtnanifcjiare in nobis tlludfurnmumprinci-^"r~ ^ifnsomnumprinpdtm.Vdtefacikinfuper Deificumilkmordine, & vcore in tmrinfeis:Voj}bborusdutemcorpored,^' cxtrinfeapulcbra,uenu- |,Cr corporeis lummibusgrdtd redderefatagit oblettans infuperficie , fient wumusfua oblc&amcntd ad centrum,^ imrinfed colligit. I v, CANTICI PRIMI 0,04 cdmcnd lercurius cum arcbdngelis concinat. Cdp.X 1 1, Viotiy . B^ggM D arcbangelos deueniens nojler Dionyfius ait: \pfid dutemfim* 2iarumdrcbdngclorumuirtus wmedids, cr ultimas uirtutes bdbens. ArcbdngelorumfitnSlus ordo in communicdtiuo mdio conflitutus commui quodam^focialiqueiure extrema complettitunAltioribus nanque principdtibus, (pjanlis dttgelis communictt: lUis quidem , quonidm ddfupremum ipfumprincipdtumprtcipu intentas e/l, CT dd eius(quantumfas eftjforntdtur imaginem: f angelos ordinatifiimis^ inuifibilibus duZlibus unit, & iungit: \pfis uer arcbangelis inefi propbeticum offiaumiut diurnas illuminationes bicrarcbic per primas uirtutes fujcipunu CT angelis eas Deiformiter anmmcicnt : & per dngelos nobis manifefientf* cundujacr uniujcuiuff, iiluminatort analogia. H^c nofier Dionyfius. Ara num celcberrimum dcpromitiqud nonfit bierarcbia , niji in ipjafulgeant wir- tutes, C7* cbarifmatafuprema^ media^ infimaiut qu atque menjuris dd canoras uniuerfi, ; ar chety pi harmonias excitemur: Per amatoriam modispuleberrimis afficii* mur:?er philofopbia uer rationis y $ dijeurfus beneficio adiuti dbfirabamm uniucrfales ratwncs:aut(ut babentin ujufcbolafiici)quidditates rerum.Qup* rum primusfit pcrjbtfiblcm quandam rationem, qud percipimus rerum confio nantiam: Secundusper rationem concupificibilem , qua afificimur illiperceftx numerofie confonantia: Tertius ucro per rationem intcllcchalem abjbrahentc ab omtubusjcnjlbiltbusjper quosgradus cuBi ad altiora confcndentes ammu inducimus ad ideas totius pidcbritudinis^ conjondtiu&Dcmum dd ipfium lo num, Mthc. c? dty mdxbemaci djfcrunt )fach bomrum artium cultores , ac omnium rc- TONVS QVARTVS* ?q Yumfublimitm expbrdtorcs diligenfiimos . In caufts dutemfiperccelejiibust cui uer dffici debanus , introducunt: Quo tendit lud Umblifed ut melius dicdmiTrijmegifti: kquo lamblicus dutt.quodjcri t^ % bcref.dngeli dbfolut a matria uinctdisiarcbdnglifonoritatefuafurjum euo cant:prmipdtus dd pulebritudinem ipfdm ui dtnoris trabunt , c? couniuntiEt fie omnes minijlriprincipis ojficidjbi creditdfidifiim exequentes crtmes>quo- rum curam gerunt^deducere dd communemprincipemfataguntmfidduerfen* turfi commifii. Vnde quarenta cur dngeli Verfaru ^Chaldeorum , y alia- rum naonum non deduxerm ipfis crditos dd ueri Dei cognitionem, rejpon- det Dionyjius dicens : Non pojfumus domimtiones^dut drcbangelos reBos^ Dionyi iujlos accujare:fi gentes eis credita dd eorum * qui Dij falso dicuntur^ cultu- ramjimt deuolutajed Mis imputandum efi: qui moribus propriis a reft calle in Deu tcndentefyontejud deuidrunt: Cuiu* erroris adeo perrciojicdufifuit morproprius ^ dtque fuperbid . Vnd & dliqudndo rebeli populo Hebrdico idem crimen impingitur per propbetdm dicentem: Scientiam Dei repulijii: (f pofl cor tuum dmbuldfiiHucufiuc Dionyfius . Et cum ipfum Denm cognoue- rintydjperndtijuntjemitds eius,ldeofdmiares , e? ipfis fauentes dngeli illud dicunt^uodinleremUferiptume(l:CurauimusBdbylo)iem: & non ejl fina-* Utcm] tderelinquamus e.Et iterum contra atos Idumaos zelo Deifuccenjus ex~ chmatArrogantia tua , (fjuperbia cordis tui decepit te . Doce* enim nofier Dionyfiusiqud drchdngeli cum prmcipatibus>(? dngelis quijunt in cddcm bie dot/, mchidfdtis conuctunt , pducis exceptis : uidelicet qud ijii extrema loca te- nait)4rebdngeli dutem mdium: Item quid drcbdngeli cum utrifque illorum co uetuntfcd illorum quilibet cum ipfis tdntumodo: * quid babctfe ordine quo- damjcundumfub^juprd:und principdtus drcbangelos: f ifii dngelos^ tan quam eorum propbeta collufirdnt : Et poflqu tertius bic ordo in dfcddofci licetprincipatuumcjltdnqudmpropbcticu* ^onefimirumfi Paulus euetlus *iiuj fuit ufique dd bunc tertium ccelutmut inde bduriret ed,qu dixit. Ifc eratluccrna ardcns y & lucensip fiem muficus omnes fibras, 9 uoces difiim* les conatur ad unicumfinum deduccrefo dYcbdngeli cum imagine Jummiprk. cipis omnid comforntdre, (? componerejludem : utftbiperfetta unione copa* lenturSie * Mercurius nmeros uocdles^ &formales y dut rdtionales conda- Akhabi. ccr m edndem confondntiam UbordtMinc docet Alcbabitius qudfMcrcu- rius cum Saturno coniungituY^decernit ad numerum quo terr^ uel  deducit Stilbon noJier(quem Htbrxi Stellaer antonomafiam uocant)ad compofitionem numeri rationalis cum diuino : docci- Pduius fie iterara concordiam, & umonem cu Deoide qua dicitur^Qui adbceret Dco unusfpiritus efpcitur cum eoNnd(firit docentjecretiores Hcbr(? ducesim tanvir boni prcela docentes gregem* y dirigentes in Deum pro uirilifua, o* unumquemque pro quanto dijpojni funt. Quo modo denique Luna coaptetur cum angelis. Cap.X 1 1 1. a ^ ny * teSJSS3  an g c l s tandem ueniens nofler Vionyfius ait : pfi enim ang (ficntpr iuxta numerum auge lorumDei. Qjtodfi  Deuteronomio accipitw, nofira traduStiofimul cumue V ' mT ' ritate Hebraica babet;Cotiflituit uvmhos populorumjuxta numerum filiori jraekSed Dionyfiusforfitan iuxta numerum angelorum dixit : quia per ue- r os filias Ifral elecii defignamur, iuxta illud Saluatoris : Non uenijufi ad o- f J y *. nes,quapmerunt,domuslJral,idejl deloTum:NamouescoUocandcum magis dicatur planeta quam atyfi- cut illi de ultimo ordine peculiari uocabulo dicuntur angeU: Et quarto manifc- fiius bxeomnia inferiora difponit.Quo adprimum, Influunt^mnes planeta: in tpfum ultimumfufcipientem omnes fuperiorum infiuxus infcrioribus communi- cndosijtcut Luna Dcifera,qu cr w>rt c mdcwoucmcmc^xf Alcbindus in Vharmdtis, potiom- bus^fulis tribuendis decreta Lima obferuare uidtntunnongdudedmi qui tantummodo luminria fimul cum irratuntabUus atmdibus cognofem . Ni utrique^fimtd cum Luna executrice eomm.quafuperiora decernunt, objeru etiam illorumdecreta.Extat & aliuseffc&us,quo LunapoteflmagisdicipU- talem. ncta j M dij . frequens uidelkct (ut inquit Vtolemaus) (f uaria mutatiom patetin diotbotomkatc,& plemlunio:qHa tuncfiuntfenfilcs alterationes^m xim in debilibus:  t p quartas reuolutiones cceli apparent euidentes fluxus m ris, cr refluxusn quadrato autem afpe?tu cum Sole , eo qud uires amittt } debilifimumjitaugmmifin,& decrementum aquarum.Sk & angelorum ejfc- ttu: magisfintiuntur ; qui aliquando bene expurgatis animisjfe etiam uif>u ksprabentiut uirgini CacUia.O' mdrito Tyburo, CT Valeriano kuiropuri ficatis.baptifmatefufiepto ab Vrbano tpifeopo . Viderunt eos &fanfta m- lieres: quaadfepulchrumCbrifti filia* conueneranu Petrumdecarcerck herauit angelus , qui adeo ittifamUaris erat : ut pulfmte ipfo ad ojlium M* ria lotinis matrispojl liberationem > idque ingentigaudh Kode anctlla hwi- tiaret dftdntibu5>nonnulU dixeruntiangelus iUius efttVnd colligitur anglico* fuetudo cum Perro. Loquebatur & angelus cum loanue . Lu&abatur cum I* bacob . Tresfimul cum Abrahamfamiarius egerunt comedentes , ut uidch* tr,er denuntiantesfcclicifimum uxoris partum y cr borribil Ventapolisjln A s ar gem. Egit cr angelus hbrab domejlicus nimis familiar iter cum Agar exp* Gcdcon.  a ^ Sara.Ge dcom ' quoque triticum expurgtiprajlofmt angelus Domittri Manue buens ei robur contra Madianitas. Manucb etiam cr uxorem eitts de conctp* ew, CT partufortifiim Samfonisjeque uita y (? fari&imoma eius^ y deficriji cio Domino libando familiarifim docuit: Injuper uidentibus ipfis cumfianmA *u bolocaufli in ccelo conjeendiu Angelus Eliam in Berfabee bis excufsittbis p** lumfubminijlrauit:(f in Horeb docet  quemfuperljral y o > quemfupcrAffy rios ungat inreges,o* quemfijuccejforempropbctamconftituat  Tlentcsfo ludicum pulos angelus in libro ludicum aperta uoce redarguitiquorumpatres tanta tt* lebritatc pracedens de JEgypto libcrauit^per mar , o* defertum conduxiu Trc$ pu Trcs pueros infornacefolatur , igneamfiammam uelutigelidum rorem frfr ztchi ^ cns * Lo  ttJtwr G4 krtel c um Danicle recndita myfteria, cr Zacbaria mdgu loannis conceptum denuntiauKegina quoque coelorum plena legatione funges, cdeberrimbqucnuttiio conceptum*, fpartum Mefsiajaluberrimumpradixtu hongum effet omnes retexere, cum quibus angeli conjuetudinem babuere :fe dccorum wtdhwnepYoJquamut.Concludit ultimo loco Dionyjms: q>negotia Dio T> nojka difyonunt ea uirtutc , cr influxu , quem fuperiortbusjujccperunt . Et Luna omniumjuperiorum ajjlationes cotiigcnsi corpus nojhrum undique agitai tf dijfonk,caput uidelicet cum ejlin ArictesolluminTauro^jicdeinceps, ut iamin propatulo omnibut ejl: cr ajlronomi de boc pafim dcpomnt . Cor- AUon; pus itaque extra, q* inpenetral&u* totum difyonit$ atenua enim membrapa tefaciunt Luiuedijpojhiones ferro taVxa : quando Luna ejl uidelicet in ftgnis i^risillUpraftdmibusnintejlm^ decreta manifejla : ut uideantur ad eius imperiumpharmaca operaria nequkquam aliquando f 4- tnhut Ptolemfloribusqucdepidpulcbcrrima uidetur.Pars aliquape* tro f4,aUapaludofa,macraaUeubupinguif^ depreffa ualkbus, elatd nontibus,fertilis bic y alibi jlerilis conficitur ; Vars confycrfa uariis maculii f Ptolcm Idem CANTICI PRIMI pars rubeayars nigra^pars afoajtdfubfufea uidetur : Tcndx etiam cx ea p# tio repcrjtur> f alia barenofi & fitada; Nic iteru ejfcctajwncflellaru coit jujcipit) C? brcui (ptio prxgnansfxtum deduett. Gaudet igitur inter jyeti Lunajnta -dementa terra uarietate mdtigcna : qua etiam aJSimUantur. Aqua cum Mercrio,* Saturno interfonat. Cap.X V. Ercurij natura tanto difficiior efl explicatu,quam ipfaflelk ocadtior efliadeo ut uix , & raro uideatur. Latct atitem em uis; quiafacil induensnaturam planeta, cui coniungitur :  Mar s igneus: luppiter areus: Saturiw aqum* Signiferum ccelumtcr* reum : Vrimum mobile igneutn . Qjio ordine etiam anglica mentes fuecedum Habent enim angeli naturam terream cum Luna-Arcbageliaqueam cum Ucr curio-Vrincipatusaream cum Venere:PoteJlates igneam cum Sole : Virtutcs iterum igneam cum Marte : Dominationes aiream cu loueiTbroni aqueam Saturno: Cberubini terream cumfirmamctoiSerapbini igneam cum primo nto bili: j cum arcbetypo in tgnea ui SpirituifanSlo conueniunt: Tbroniuer filio y quiej}aquaJupramt idana, dequaonmiumpbilojopborum^ ytheologo Mofe*. vumfaVe princeps Mofes pertraBat, quando aquasjub globo aut cortina t- lorufegregat ab iis.qua defuper erant; Quafuntaqua anglica Deum } tejk Ciceroi ll- TONVS Q^VARTVS. ^ Vduide , Luddntes : Sunt (ffimrna afjkentia bomtatis diurna, quantptus S inferiorumgrddus , (? opera merenmreffunddtur , interpofita ejl cominem Md coefiisn qua tanquam in tribunaU quodm diiudkdtur , Quantum ex ipf ayud cui'q; tribui debedt.SedhuiuJmodi arcana Mofes fub tefla reclufitpatri- bus,populif(j; Mis,qu>us afigura otimiactingebanti Ex quibus multigenis,^ occultifiimufacramntisantiquipbilofipbi, &> uatesaliquoscortices extraben tesfibi multa udicarunt;adeo,ut credatur Vytbagora,SocratisS>ktnis, Ari fiotelis,^ aUorumfapicntia,qua fummo fonte Deo per Mofem ad mortales cmatiduit,ut ipfe Mofes,!? "on Socrates(ftcutfcribit Cicero)fapientidtn uoca tterit de caelo,v prnus literispublicis commendduerit. Sed clarins hac expli- cita babetur Cbriflo t & eius ajfeclis,quibus eadem credidiu Etforfithac aqudfapientiafalutaris diffufius adbuc propinabitur mortalibus, quando fu- periores Dei minifiri in aqueum coeli atrium conuenient onmes, quibus fupre- mo fonte ditur facultas aperiendi excelfos illos canaks,mnc ob infceUcia tem para conclufos-.im ob mala merita illorum, quihis deterioribus offufcati, infee Ufane tenebraeffcfti illamfuprem Incem, >aquam apprehcdere nequeut: nec merentur.Qups canales iubeat Deusfiia elementia apeririquia terrena fa. cies idm infiimma ariditate reperitur, & propinet,ficut propinauit Mo/?: qui mito fumptus ex aquis dicitunPerfundatque ipfam Deifilius aquafuprema ftr minifiros in cubiculum aqueum coUigendosficut olim tanta copia propina- uit iifcipuhs,utflumina de uentre eorumfcaturirent aqtta uiuentis:undcfieret fonsfalwns in uitam aternam. Sed ad nofirum Mercurium redeundo, naturam fynaqueamWamftcuthac lauando aufirtobtegem maculam: ut appareat mtdd rei forma :fic Me Hermes uerus interpres amouet tejlam extranei idio* mtis,obfcuritatem anigmatum, o> paraboLrum, aut cuiufeunque detrufifer- motsdijficultatem:Etaperiensea,quainpenetralibusarcanisDei : & natu- ra r(conditafunt t nudam offert ueritatem contuendam. Et ut cum Mercrio a- lupiiprodamus de intcrnis,diuinfquepromptuariis,ejl in coordinationibusf piorusfupremaaqud:Qjilemonouit Patrem ,mfifilius,& cui uolueritfiliusrc f T H v V ueUre-.Et iterum: Omnia,qu. i== _ = __ tus \Ua Venrea . Scd duas Veneres effe aperto dogmate doem Audc. Academia: Alteram quippe atbeream: Alteram uer aeream: Superior mmi^ cafta,ordMta>cum\ouccomcniensfkperiora y diuina> & fyiritualia eonnc* ftensilnferior deordinataJiubrica,uaria^ lafciua.animalia ,  illis inferia ra coniungit.Deque ifla Venere tot obfccena a potis decantantur: quia omniS Augufii. maior um efl caufa fxcut illa omnium bonorum. Hinc ait AuguftinusiDuo Awo resfecerunt duas ciuitates : amor Dei regiatus e? bonus\ amor que prximo* rum ufque ad contemptumfui fecit ciuitatem Dei : Sed inuerfusamorjhiuf Grani. 1 UC a admonet 9 ut adpotiorafiblimorb ty couertatur.Et quia in omnibus exquirituramor^ Venus>ldeo utroqifex mX! yp rt j e * m pingebant barba quide prolixa, & ueftefceminea. Et Ariflopk* nes uocabat edm Apbroditon,non Apbroditem:quia in omnijxu,omnique diu- rno reperitur. Heupi quens omnia ,quaad cibum mdgni animalis pertinent r ficut bic elementdris bumani dnimdlis cibum coquendo perficit . Diclus c/l quoque Apollo (ut cidem Speufippo pldcet) eo quod uU eius ex multis igni- bus conjlet : omnium uidelicetjidcrum uim cr lucemfolus continens. Necftcl- krum concurfusjitos conducunt effeftus , quoufque pbwbeo feminc grduiden- tur.Cui &>gdllus(qui ddt ut oud gdllindrum fecunda fint)dedicdtu$eft. Hinc tpnbatur Cbryjippus Apollinem dici db d y quod eft fine y er poly^multitudine, Cry g. qudfifolusjit ccelorum yjydcrum uim continens . Vnd q* Latini Solem di- utini cunt , quajifelumlucentemiEt Afiyrij Addd , quodlingud corumfolumfigni- Aflyrii ficU Hebrai uero tf p# Semes , quodproprium intcrpetrdripoteft> eo quod Hcbr5i lux , (? eius bcneficiumfibiipfipropriumft . Alia dutemjyderd db eo utrun- queimpartitum babentiLucetque tanto exccllentius, quanto fublimior eft ignis ille cxkftis boc elementari: Cdlefacit utcrtyfed bic intropcllendo i llle extrah do bumiditates: Hic tdntummodo propinquis beneficium prtftdt; llle remotifi- mis > ut ctidm in nijeera terra penetrei eius rddiorum uirtus ; qua metdlla co-  dut quid canus y id cft candidus inftdm^ ma uoldtilllc uero ccelcftis dicitur Pbxbu*  fyccie  ? congregdtifunt>gr in cubiculisfa \b coUocabuntur. Et in lob dicitun Cum uiderint aurorai arbitrantur umbrm tis.Fugat & bic inferior eofdemxut ualedt projocio.Vndc nan ab reprimi pii lulantis ecclejuejapiendfiimiinflitutorcsiujferuntlum cadduera mor* tuorum accendu quibu* non arnmoueantur^ quoufqjpcrfeBisfacrisfacratct rdccfo luminefieridocucrk Qjipd o 9 Dcus> cuifacra ipfa exbibcwrfxquirit^fcMcet, utomniajacrifit * ytha mbil ab cogignatur>ijl tamc bnus (? naturalis ignis a lor uitam tribus, y fcecuditatem- Ncc enim oua in pullos mutantur, nec crua ucl bovix in necydalujiec planta crefcuntinec aluntur y ffouctur ammi, niJcalorC)dutfupcriori)dutanimti,aut clementari,qu forma:  unaqueeq; res ab aliafeiuEia  cofyicitibus diJcerneretur.Nec enim  materu (ut aliqui opinantur)e(\(ut aiut)indiuiduatio 9 aut determinatio rei partcula risifid a propriaformafingulari(utacutiores docent)quicere,und ueniat bac determinatio y comperictur:$i matria forma^ (j>irituproueniuquod per teros puniiaturas^ * accem Jacri idiomatis innuitur , ut habetur in reconditifiimis drednis Hebraica tko- icm logi*. Qttox Via to imitari uolens in Cratylojantum defecit, quantum Grm idioma Hebraa lingucef qucmaliquiVyritemuocant.Simires, quemantea Pyroptcil uocabant : quia ' fitjlammis igneis uarius. E/ etiam xbufcum marmor niuei cdoris, f uariis ue tusdiflinflnm* Magnes quincugcnca.T afio fex cotes, tupbus, ff qumpluri- m genera,qu ; tnr.Snnt etiam lapides pr*tiofimuUigeni,qui diner [a* natura* fapiunt. Si ta- vku* ; meti uolumusex earttm communiproprietate ad unumgenus fuum primarium reducendo uni elemento,unique planeta eonfignare dicemus , qubd terreifunt: (f cum Marte Saturno fippo fito coueniunt ex natura duriori,ff trrea, igne : benc dccocla, ff adeo conjlipata,ut tenuifsimo fyiritu uiuant: Viuunt nibomi mus und non immerito dicuntur lapides uiuufola tamen uita gaudentes, ratio- ncftnfap* omni tnotu priuati,praurea>uel area.ln E/i4ngc lio quoq; Luca aitiNcmo potejl duobus dominis jruire. Hic Mamona inlctt mia dicitur &JO |OK M eft Amon minoiQupd nos interpretatu habemus f. multu Alexdriai Prarat enim JEgyptiis^qui opulti crant argcto, e? auro' ideo eius uim Deus per Mofem auferes iujsit Hebrais^utfibitoller aurufi- getu>? uafa quaq; pretioja ab ipfxs J^gyptiisiquatandcinfacrajiimmifm cipis omnibus rit domintis offerrct: Cuius imprio expoliatusfuit Mamonil populo \jraelitico, &  Mofe debilitatus uirtuteiutjuos Aegyptios definam nequiret:Vndfoblatofauore dominantisjuert Aegyptij letai,Jubitoqjfrutfibi accerfirent auri dominatore, templum in monte Ahc tino loui Amtnonio dedicarunt, ideft Deo Ammonio ab Ammo , qui Mamou* dicitur: y non ab arena^nec ab Ammonepa flore , ut aliqui opinantnr . Ef hic injpecie arietis (qui eft ipjius Martis domus, aut roboris excelft mftrumam) Hebri uenerabantur . Qm' Aries A egypto dominatur - ut Hebraorum fapientifsm ajjruntiquamuis alij ipfem Virginifubiiciant. Ideo ( ut ipfi Hebraiprofifun tur)inexitu patrum eorum de Aegypto primogenitiMemphitici imcrfeili funt ; ut demonjlraretur elifa uirtus , quam eispraftabatprinceps^ f ^ TONVS QVAKTVS: 7* jxHsfigtofctitti* QjMJtficmdmandgogitintcWg^ . fflordbicincludunturmyfteridfuo locoforfitdndcetdrdndd* CurtfUmre* dcmptis db iHdJerukuteprimogenitd a libcrdtorc exquirebdntur: Qui er - p moUri iufiit pro peccdto Ariet&apxt uideUcet triplicitatis dquilondristut Pw ' Umctus in primo fui Tetrdbibi docetia qudpdrte(leremid tefle) Vmditur om nc tnalum. Indeereptus Me Hebraus poptus ucrum trdnjitumfecit in Dei i- uiceleberrimiicultum: Quibm pluries iiidiclumfuit, netitoerentidtrdccelori (mldjlcut c in me no bdbet quicq nec inprimo^ nec infecdo M/a. Prima cnimgefiitprof in monte dejerti:jcundum pro nobis in cruce: Irt quafyoliando principatus^ poteftdtcs dquilondYes, cr tcnebYdrumbartrd duxitjpolid^cofidentid magna docens nos,uthos inferiores thejauros cegregd- re nocuraremmqMrupnceps efl Mamona tfedprocurarcmus tbejauros in coiquorumprinceps efl illejn quo(ut inquit ?4ulus)junt omnes tbejauri 4b- p 4u iu fconditiAn quos tbefattros bas inferiores diuitias permutar e debemus. Hucuf- queproceJSimusdemetallis^ (? tbefauris pertracantesinebas fces i ty fco- ridtn uerorum tbefturorum in idolum nobis conflituctesfimul cum erum prin civeruamus amifis ueris tbejauris: In quibus plenifiime diuites effe pojsitnus* yiudeiorijono rejpondem berba cotlisjadxim oui Cdp. X X. | Vo oceurrunt tam in berbis^q metallis non mediocn indagatione digndtVnd uidelicet y ty quomodo db eis bauridtur uirtus, Non \quidc cx clido fr igido y bumido y 4tqi fcco y ut djferut Peripdteti peripaie; _ I cifacilfeje expedientes db dfignatione edufe effecluu^ ope~ YonurerumiUSuirtutcoprobdmusineis omncqualitatem excedentem^ un cfYofint^dut noce4nt.Net coteti abire  tbeologis:qui dicunt y f uerjioc in- jitum eis a Deo. Vulcbriierit aliqu4liter percurrere quibus mediis infundatur rebusild uis>qua Hebrti ftg coah dicunt. Docent dcddemici fimul cum Trif Jf^JjJ; . mcgiflo & innuitHidrcbds Bracbmdndri princeps dpudVbiloftratum s Sed J^ injccretioriTbcologUHebr in mudo hoc generdtioni, y corruponi obnoxio y cddcm meliori nota c$in cceleftimidotferfcZliori in intelligentiis^perfe^lijiimd in 4rcbety~ po;(f e4deJfrieunuquoaq uera f que pbilofopbia emanat, Hincrcrumconjonantiainboc mulplici mundo  &myjlica intcUigentUi* exponendo , quod non diciturper iud , quodjcribicur : Quzd cum in tot hoc nojWoprogrejfurejharcpropofitumfit 7 mnctantum percurremui y quomodo berba cum cctlis conueniantificut f de metallis tetigimus: Ozonou, quamuis unumquodque adjuum (ut diximus ) planetam deducatur : tamen 4J Mania dmonc^akcceUs^quminangelis^ arcbetypo redigitun ficberb^ quibus ineft benignior uita $>iritus y cum arcjouquc areo conuenium inge nerc.infyeeie autem unaquaque cumjuo planeta^ fixofyderc.Cum cnimk pides tarei, metalla aqueafint, planta retta ferie procedendo acre* compro- bantur* Cuius reifignum ejiiquiajub are puUuhtnt , coalefiunt , dicimus ,  f nocua effeftafunt in radic&usjlipibusfoliis^ autfiruSltbusJcfc uitda reddidere. Carnes autem ante diluuium non erat in ujiijm(ut afyitf feucrant)interdi?la:Metatta uer (quibus thefturizatur in bac peregrinais ne)in Euangelio dcncgantnriqxafub Martis ditione(ut diximxs) continente Sic animaliumjanguis , morticina pradata y dilamata roftris, uel unguibM,dut dentibus^ buiufmodi , qutMartiafunt, & cx parte firjha in legeprobi* bcnturbis,qui in dextris collocandijiintt quibus(nc ultra progrediamurfyi* ceat)abflinendum duximus. Occentant zoopbyta cum Saturno. Cap. XXL Sjerunt bi^quifecretiores origines natura perferutantur, awmdia, qua per putrefaclionem nafeuntur , in aquisjn terra> %f in adw* minis } Saturnifauorcgcncrari: ff Saturnia cffc* Et quamuis id* TONVS QVARTVS: fj auUfldm dttr&udtur Soli> tquam inter Jydera exfio calore benfico omm cbeus,quemfeptentriondlis circulus occupdt. Cafiiopea iuxta Utusfinuofi An- guis.Et nproculejl Andromeda: (fjub ipfa dindiatus Equmpropep Caf fiopeam Verfcus.Sunt h Elobim illa omniafecerit Ncc pratereudum cft,q> ab aquis introducatur produBa d* uisfuprafaci ccelori, & nojub cxlo^ut babet traduciio nofiraAd cnim tacl cftjttimiuaturnobis & auiu, y animali imagines priwsfepr a ccelos produ* lds.quam in terra pullularent:ut non  terra jed a ccclo, f ajupramundams fontibusfit corum origo. Cumfupcriori ccelo igiturno ab re conuenirefecimus animaliatfUcc (? ficum omnibus alUs ab ornniu autbore procedunt, per ccclum Jldliferum tamcnjanqupcrpracipuum injlrumcntumfabricantur. hfferm Mtche. etiammathematici) \n primo mobi effe rerum> & figxorum imagines pooris uirtutis^ficundum qnas ingeniturisprognofticdntnr. Succentant eadem potifiimc cmfuperccelcfti mundo. Cap.X XIII. ~   y m omn i d ^ primoy (f uno procejjrintiut ab eode depende^ ipfiq; correftodcat.necejfc eft. De opifice enim Japictiafcrifti ejl, cp ftiritu imeUigemiafua cmncuirtutem coplcRitur, otm __ profj)icit,omnes intelligcnuajpiritus continet:& infipermam nica uirtus omnia innouat . Qw etiamfyiritu replet orbem terrarum uniucr- Jum,uittificas,unies J 3' circujonarefdcies , omnia attingens afine ufq: adjm } ($ difyonens ommafuduker.Qfotjuo loco latim dijfcrenda differimus. Qua in particuLtri cum Saturno conuenianu Cap. X X 1 1 II. | B/oIhm conuenientia rerum ingenere , quomodo etiam ipfarm fyecies cumfuperioribus conueniant , percurramus : ut undique accipere pofimusjn quibus opifice laudare ualeamus. Etnia i inferioribus compojitis incipiamus,Ex elementis babct crr:Ex lapidibus conueniunt Saturno quinigrifunt : Onichinus>ziazaa y ut color indi- caxt effeBusformiculoJus ingcjlante, potifimc cum infomnis melioresjpin tusfopiuntur.Etipfifimul cum Mercrio, o* cauda Scorpionis conuenitcakc dormis ,ficut color JubJppbyrimsjuJcuS) q? pallidus inmitibabet^uebono Oaidi; TONVS QVARTVS.' 7 g Sdiurno^tpbdntdfticds iuu/onesexpeUdt:confiruet i ej' compaginet mes cor porisifed a Mercurio,ut rducedinem prohibedt. r uoccm cLtrificet,nignor po tifim.Exmneribusphmbumrcgp.EtidmfibiJubiicitidjpidtm^ tem, (? eamohwm* Ex berbisipfi&Serpctdrio cceejlirefpdetferpentdrid. Dominatur quoquerut4,mino,bettcboro y djj4fetid*,qudGr minoris concordidm referudbimus.  cofortdt dbf que ujlionc: Sed meo tudicio dptius dufirdles oui refpondent: cr tile duflroju pramunddno:de quibus inCdnticis dicitur.Surge aquilo, (? croceidppretidti, cr dliquidlbi , ut cryflallus.Sdppbyrus uer cum loue^Sdturno-.fedbdbet a loue, ut uenuftS reddat: cr objijlat inuidi* > yfrdudi'.Q>pldcdb#emconj\hudtpdcem / quedp- fetentemid Sdturno,ut cdlorem refrigerei: q> fduedt dd\ intelligemiam occulto f, cr mdgiam. Sed injupcrioribus cmuenit cum Alaiot , tut iam aliqui eidem CANTICI PRIMI dicdtdm djfeYimt,qudmuis exfduore^quem pYaftdt lutnintb^mdedtur lumind* rxbui conuenirc.Exdrboribusjnprimis poetispdfmcdntdtHY> ipjiqucrcus dedicdtd*Ab codem quoqueregitur oliua^ olenm^ frumentumjbordeum, pdJJidfyUiteUd ouorum^dchdrumdWum 9 glycirrhiz^phdJidni^prdiccs (yfi milid ndtuYte conuenientifima:& ownid,quoru dulcedo eft matufefidy&fub- tilis^pdulumq; babetftipticit&dcutifitporissuiufmodifuntnuc^^^ dmygdaU, pineinucle^duelUn^jpiftd^amidi.buglfdyO cadid uiold>Sed ex auibws aquild potifim imperdtorum in- figneiqui ueri louis iuftitidm cum clementid ddmintftrare debentfubietlis.Gd Ur** quoque y coturniccs y ^x dues complexionistemperdta.ln quddrupedibuselc pbdnteS)9ues>dgni>& manfuetd quaque animdlid ; Cui cuip(iuspipibusfecun dumfubiicitur climd^ regiones in eo exiflentes Lycice uidelicet^ Pdtnfhut, TbdZdnUtGdrdmtictfy 'Ndjamonitist&fimilcs.Si uerb *dexercitid bumdm defeendere uolumusfouet religiofistfrAdtisjregxbM) iudicibut rit iudicdn* busiVnd ab Hebrxis luppiter pHjf id ejl Zddic nominatur; quod dpud nos iuftumftgnificdti&Jubfequentesprtfdomindtur lucris inde prouenientibus,tf licite dcquijitis. rabes ouidliquifubiiciunt: quidfuntmorigerdti^fideles^ncc non inuiolabilisfideiy nitidi>mundijrcgi cupidi,& eorum regio>mdxim Au- bidftelix ejl udriis odorametis rejpcrfa. Altj Vtolemxojuffuhi Mdreosfth- ptoicm. iiaunt:quidpr rjimiliu. Colores uerbpdmma, | uiokcei cr purpurei . Ex Idpidibus dmetbiftus Mdrti cum loue  (Hermete dutbore)dicdtus eft : Habetquc ex Mdrte undcfduedt cdpturafc- Hcrmci TONVS ^VARfVS; i$ rrum:(? uftlrcm redddt in pugna cum eis: & uigilem fanar. & experium:  loue amem ut bomm intellelum augcat, & aquani mentem ficut ex AarS A * oa (f Artepbio difcefe poffumos. Bfdemjubiiciturlajpismultigenu: Quiba- Anhr - bet a Martc,utpotentem rcddattjcd  loue&t febres ,y diflemperamenta ex- pellat-.radaquamcompojitioneminducat: (pinjupcrioribusconuenit cum Mramet.Ke\}detenm Marti & capitiOlgol:EtutriJque( docente Herme Hermel te)& Getulidm,Cum Arete autem Kritanniam,Gdlatia\ Germana, Barfmsoncaud$jrarn,ldumad t hidai In pdrtiadari terras, C gentes armigcras\Ventos quoque impetuofos, maxim ex plaga aquilotiar tendentes ad occafum, * otmiia impetuofa,& uiolemia. Non quidcm bac ex mlitiaftellaJKdecernentis,fideximpetumalmoderato:Origo euimefi  Marte cale (li,? etiamfuperccclejli: deordinatio uero  nobis mole regultU hwbinc ipftattribwnturftoliairapinafrad*, depopulationes, dcccptiones, C nefanda omnia, qua uiolentia,& impetuperpetrantur.Sedfirationis , q* kgmfreno moderarem w,er impulfis ille-.omnia bac iujle conducerentur. Qu* cum Sole,aut Vbabo concinant.  a p. XXVII. "1 O/ mediam fedem inter planetas janquamrex ornnium pofidetju  ceimagnitudineyuirtutc, Cpulcbritudineornnesexcedens y omnei collujtTatio' cjquenter ad inferiora omnia difponenda inter ue nit. Sed qua pracipueius motum Jcquuntur , inter dementa ejl ignitMer metalld aurum, cr aurata omniai Ex conjquenti ea,qua % eodem co lorefulgcnt, taminjloribuSyqumlapiUis , CarbunculustioclerutilanSfLapis, qut Solis ocuXus dicitur figuram bdbens pupilla-.cx qua lmen emicat. Cbryfo- bthiujopazius adaureum eius cobrem declinans , bydcintbus, rubinus, bald- , buiufmodi awrea,uel rubeo colore referti. Vantbaura , uel Pantbeus^ fie diclws-.quia Pantbera atmali maculofo aJUmilatur. Habet enim quafdni- &*Vuka4,pallmcs,umdes.rofcdSfurpureds,ey uariasmtuUsi bine conti- nct(ait Atbertu)tot uirtutes^uot colores: & potijiim uBorem redditgtflan AlhttM tm:aut qui cum rejpicit (ut ait)orientefole. Et bune Aaronemnum appeU CANTICI PRIMI Ut : Alij autcm Vdttocrtos : quid omnes colores contincre uidetur . Ex berbis multa reducuntur ad Solem : tfperipjumddftclldm: qua Caiaddris a Lati* nis ditur.und Ses ednicuUrcsf feruentiores propter coniuRiouanfilis cu ca, Qu4t* Graci Sirion tA rS caoe h& , quod eft arefacio : quia tunc mxima ficcitas eft : uel, k*i t5 *i'* mutata, , w, ** qS biarefignificat: quia tcfat Aram j biare b o min es ,  **n potiftime : Et coUocdtd eft in mdio cccliiut Aratus : li*" Ijjim^cj*  ut nfolu uirtus % oiofcc pd norn n indieatjton quidem illam^quam Diojcorides Cbelidoniam^uel Cr^ Romani tcam^Komani Fabium&olli Tonam,JEgyptij Motbon uocant : Sed illam^ Acgypt. Graci Glycifidem, j* Tbeodorus apud nos Dicijidam > & Antiqui epbial Th ? cod. dixere: utpot contra fuppreftiones nofturnas incuborum , {ffaunorum pr** Thcou* ualida. Lotn ctia JEgyptiam.qua rotunda folia, zf poma habeti Namlbeo* cratm, phrajlo autbore ) wdtdfunt huius planta genera aflore ,/rulw, & cdule ii* Jlintta fed de tila loquimur>quam Cratinus Stepbanem uocat: Cuias caules co primuntur ad Solis occafiim : aperiunturque ad ortum. Ex cuiusjemine pdm fiuntab JEgyptiis paftoribus^aqua uellattejubafti : quo ciboncgantqukf falubrius cjfc.und Lotbopbagi diBifunt. Ad idem quoque attinent omnesher ba>& flores Heliotropia d&atquareftringuntur abeunte Sole, uerja uicc lo redeunte protinus explicantur:^ eundem continue projquuntur.Eius w/i- per motumfequitur citraria:crocus,qui in omnibusfolaris eft: quamuis eiuso- dor ab aftrologis omnibus gratiis dedicetur.ltem mujcus^ambra, melflauum } a lamus arom&cusjignum aloe,cinamomu y pipcr igariofaluSiZnZber y caterd* que aromataiThus etiamf amaracus,? ea,in quibus eftfapor acutus dulce* Orpii. dine immixtus: Et ctiam (autbore Orpbeo) Libamomana, quamjuam magidn projqucns dicit Solis Tbymiama . Inter Vbabea autcm animaliafunt^ Leoa primisferaru rexiut nonjinc cauja in Lconisfigno Sol augeat uim. Inter duet uero Gallusujucm Leo uerctur^cumfit in ordine Phabeofuperior. E4dem rd" Procui. tione>inquit Proculus, Apollincum damoncm,qui nonnunquam apparetfub fi- gura Lconisftatim obieclogallofugcre.Sunt ctiam Pbabei cygnus , aftur, tf porph coruHS:htquibufdamplacetiAccipiter y utperbibetVorpbyriusinde myflici theologia kegyptiorum^ Gracorum:quia lucis , (ffpiritusjymbolutndfui cos eft: cr quxa altiora^ lucidiora uolando petit. Scd de animalibus poft Lw nem eft Ariesn cuiusfigno exahatur Sol> cocodrillus, y uitulus marinus,fi ctiam jubeft cordi Leoni ; ex cuius corto cingulumconfelum a dolore renm redimit^ raucedim\reddens gutturi Pbabeatn confonantiamiutfepius cm probatum ejlfulguris ctiam impet mitigai: Qua onmia folares influxus re- TONVS QJTARTVS; g  dolent.Non enucrmt Aegyptij eam %car> owua regia.Habetetiamfuumdi (f boram ficut & alijpldnetfid ipfi pr ficut cr w membris bum* Mprimarium membrum rcgitjcilicet cor. Sed bacfio loco clarius refiranda ferudtttur. Qua cum Venere deliticntur. Cdp. X X V 1 1 1. Enus copuU domind cum omnibus bene compofisJymbolHm bd I bet :cr cum bis quorumfdpor cft dulcis, (f uncluojus^ odorq; I delcttdbilisyp color dd albedinemtendit . Uumidis delitidtur: | cr uxrts dugetmnd potius dquas^uam ediud elementumjibi ue- icdt.Ex metdllis croceumitia(ut djjhitur)(?ftuhiti& loui ( ut diximus)rejpondet: Hinc (Adro tefte)mmeloqui*prtfftdt,&grdti:luminibu^ E Aaroo cujlellisfupioribur, htbimot AlddidSappbyrusquoque^ Comeoldjapisla- Zul,CordUuS)Omncfque piilchriyZ? deleftdbilis coloris. Ex berbis Veneri , id efl lucifero ddtur roja , hefyero myrtus, hc bene redolena^fiduis odoris Tbymus^Ldddnus^Ambrd^Tbymidmdtd. Et cum Sole ddtur Mufcws^ San- ddur.cum Sdtumo dutem Coriandrum.EruSlus quoquefiiducs, cr dele&dbi* lcsicus,Vud mufi^qua eftgenusfici,ut dliqui djfcrunt y Vird dulcid, Malipu nicum 4 Cartbdgine punkd bdbcns cognomen , ubilduddtifiimu7n eft:undfin- xcrepoumdlumpunicdrn in Cypro d Venere primo fitdm. Voldtilium ca- * ofttf lumba communi uoce ipfidicatd eft. Turtur etidm , qua adeo fymbolum cum colmba continet.ut inpurificdtionepdrtus dbfquc differentid erutrum illo- r m iubeatur offerri. VdJJer etidm , qui ddtur , iubente legejn purijicdtionem tyra , infirmitdtis quidem Martiaietra quam nibil magis projicu Venereis* CANTICI PRIMI Item motalla a uvlgar&us cauda tremula nonnata.Ex regiombus , ipjiam pwicn*i L$ Yd Ptckmausfublicit BaBrianam^CaJpiam^SyriacamyTbebain^ Oaxi* O* Troglodyticam regionem. Cum Touro CycUdes, martima paru* A/k, Orph. CyprumpojSimyVariam^erfidem^ Mediam.ltcm (ut Orpbeo placct) Gtrulca Uttora^Balnea^CboreayMtdiriacunSla mollia, (ffacilis comx tionis, Hinc Aphrodite a Grtis diila ejl : quia ex fyuma maris nata,Q> m& ter Hymeneiyid ejl nuptiarum numiis^ copidaddeo ab ea proueniuntftai tatcsiqua ex mptiis,ty amore mulierumfunt.Vraejl ctiam leuiori muficafi cut Mercurius mediocri:(?grauiori luppiter , atque Sol Item omnibus uok- ptabusin circunferentiam dijfolutis^ dilatatis:jicut Satumtus coartaxisd centrum\& luppiter^atque Sol ex utroque eomrnixtis. Qjtx cum Mer curi interfonent. Cap.X X I X. Ercurius dementa indiflitl mouet ,jngulariter nulhm : E/l enimjlelLe^cui commifcetur^adiutor : ldeo complexionem w regulat, niji quatenus cum alio iunftus ipjum coadiuuat. Swnt ter japores colores nullos , nifipermixtos i ut iridis 9 * cauii pauonis^fimiles: aut eos.qui reguntur ajyderc , cui connedi tur. Sic etiam nullumpxumjibi uendicatifed permixtum bermopbroditum * delicet^aut androgynum.ln atatibus quoq; nuMregit:fed eam^qua apta ejik pwpk* aliam mutaru Ex climatibus , aliqui ipfi ajeribunt quintum\fid Vtolemaus  demeum Virgineafignat Gradam, Achaiam, CretamJSabylonemyMcjofo tamiam,Ajjyriam;Cum Gemnis autem Hyrcaniam>Armeri\am y Mantiatum, Cyrenaicam 7 Marmaricam , er inferiorem regionem Aegypti Ex minerisjf- fm ejl argentum uiuum, y marcbefita argntea. Ex Lapidibus , quifunt ti- uerjorum colorum, (fjigura uarU a natura infitaiut uideantur p ifti:Eth* iujmodi multifunt , Achates , Vorp byritum^ fimiles.Itcm uitrum, {$ Ui\ CT jimul cum Yenere & louejmaragdusijed cum Sole topa^ius : qui ex VU bea uigratiamgejlantibus apud prncipes praflarc dicitwr : cr ex Mercrio Janare phreneticos , > feruentes undas maris tpidas reddcre: (pinfupc- rioribus conuenit cum Llpbeta  Animalia , qua ab ipfo reguntur ^funfi^ cia^f ingenioj: ut uulpes , ^jirma : quamuis alia ratione  Saturno regi- tur Atem qua uelociter currunt : ut damma t caprafyluejlres , cerui cumj binwtlisJepores,qui utroque jexugaudentesfuum Hermetem itrtitantur.Eam* juper quafacilem conjuetudinem cum bomimbus babentiut canes (jxudum  quos)prajertim magis domeflici.Ex auibus omnes y qu& a natura mufictjwfc ut carduelisficedda^miiaria,  cibis quos comcduntfa denominata-Atem mf- ruldjLurdusdlauda y clcndris y (? fimiles.lnfuper ingenioja quxque: utpfrnt- cM$ica$orpbyrio>f (imilesijicut ? hommesfagacesjxcutijicrj atiles \Mcr- curiales dicuntur* Sedex terra najeentibus ^ipjumjequuntur planttda^ breuiores, & minutisfoliisjunt , mixfque naturis ) y uario colore compofi- TONVS CLVARTVS. 8t ttnter quxcnumerdnturfumus terr^pimpineUd^petrofiino^maiorana, ff hmfmodiln exercitiis ucr,ad ea coducit in qbusfublius exquirhur ingcmit. fdud enim ad pbilofepbiamfaipturarum muefligationem^ mdagationcm anig Mtum,ad nKtricampojmyGeometricamjAriibmeticam difputanuam, Spbi- fiicam,pittorifcalpioriami& otntd, inquibusoccurrut figura, ccbarafte resfomtandiKegit infuper facultares promentcs ex computis,amumcratio- rus, cdaturisfcripturis,* menfuris. Sed multa ut pauca congregai pro na titrdfidcrisy cui coniungitur:utjucoddiutor(ut diximus) q- intcrptt aUorum fknctarum, (?Juperiorumftderum, rJubtUiterin omnia pcnetrans,omnium mutemfecum dcdueensinjubie&apcnetrarefacit. Qualher omnia ijla cum Luna conjummatam harmonia confinan* tiam deducant. Cap. XXX. I Vna alter Sol non incongru a quibufdam dicitur : quia ea, qu Soljuperius ui mafcidinagenerat : h(f afpcStibus di- mfis tam cumplnetis,qukm cum aliis ftderibusiln prima enim quarta Peripa teticiputant efje calidam^at que humiddmiln fecunda calidam, tyficcamdnter tUfrigiddi tyficcanu In quartafrigidam f bumidam* Nunc quojueeft in au- gcjmnc deprejfa , nunc in extremo fui cpicicU dijlat ab ea: nunc plena lumine, mine media,nunc uix uidetur^poflea totditer oceulta : lafy ejl in coniunclwne cum uno planeta, infrxtili ct alio, & cum illo in quadratura,aut oppofitione. Etbtceadcm inArietecaputregit,colUiin Tauro, & fie proftquedo. Quod ttim in maiori mundo facere non dubitamus,regendo uideUcet diuerfa in diuer fsfignis collocata,utficfemper uaria uarios producat ejfeEtus: * perfreque tesconiunftioncs cum planetis,(? aliis flellis,uxor omniumfaht>ab eisfufei- pi quoufque dcuenUtur adjupremam otmum C4u- fom, a qua omnU. Et bane jerimetiam inferior^ Conueniuntcm* lapida cum berbis ,  ifla cum animdlibusibxc uer cu cedis : & Uli cum in- tdbgcntiisfcparatis: (f ifl* cum diuinis Mis proprietat&us y aut attributis : i quibusjko loco differmus.Scd in prafenti deuetamus ad ca (fi quajunt)qut d Luna particuUritcr reguntwr.Et primo aqua tam maris qumfluuiorum^ # manifeftnm efl^eiusfiquitur motum. Sic f omnia hmida, cr humores athorj (f animalium^ maxtm albitut albumina ouortm, pmguedmes^fudores^fipet^ fluitates corporutmEt ea^quorutujapor efl parumperjkljus^ inftpidus: Fio. rejque albi^quorum complexio efi frigida, y hmida . Exgewmis ,/ diqw VArro. attribuuntur ei.pofimjunt unionestqui ex aqua in conchis(Varroric cr cx- perientia tcflibus)gcnertur, Vcculiarius in mari Oceano: Aliqui tamen eira Bojpborum Tbracium , o* in Arcbanid^ Britannia.ln regionibus enim m* nibus, quamuis exequatur ea y quAlij leporarij, A/i/ auiu cxploratorcs,Alij tauros ifr uadunt.Alij lupos, A/y aues^Alij homines extrancos, Alij nulos offendut ; Sei omni humana cofuetudine Utantur. Item inter Lunaria conumerarepojfum Chamaleonteiquipro uarietate coloris obietti nouuindui colorem uideturfi cut Lunafufciperc uaria naturam coprobamus,pro uarietate fgm in quo r^c ritur.Ex magifleriis.comuniterjunt plebeia,c migaria^ deprejfaftcup' fa infirna ejl otmufiderum:fuperiorum tam cceptus omnes explicatdeo (tf Thebit. Tbebit docct)jicaptarc uirtutem alicuius flella quis uoluerit: accipiat lapida CT herbam flella illiusi qua attraberc mm defiderat : quado LunafubitjlcU Um Mam autcandafyicit afycctu trino^eljcxtili, quajiabfy ipfa Luna ** dia uimjuperioru attraberc nequeamus. Hinc dicimus eainducere in confim tifimos effeclusjuperiorii onrnium : & ip frum barmoniam in bis inferiorib* TONVS Q^VARTVS. 8^ tomplcre. Ef bis contentiadpr afins ,omintmus multa . quamparticularidiei poffent de berbd Lunaria, q* dliis multis ad Lanam reducendis: quaforfitan ninas curiofi,dutfuperjlitiofi uiderenturMac tdtne pdulufiula ditlajmtpro quanto,qua afapientibus alkgatis afferieturfubjunt ueritati, y decreto San* ftatnatrisccclcji&cuwsfidemprofitemur.  Cdp.XXXI. "1 Oncontenti planetarum influxu ij , qui in rebus naturalibus opc rari defiderant,flellaru etiam afflucntias attraberc conatifanu J earum uidelicet,dd qua.ru cognitionemperuenire potucrunt. Re | perimus enim in pdrticuldri trablatu Mercrio dferipto ,  maios ucntos.ln eiufdcm quintodccimo,Alaazel, uelj}ica Yenered, CT Mcrcurialis,cuiattribuut Smaragdum,Saluiam,Trifoliu, er Mandrago- rm. Et bacquidemprabent boneflatem, Latitiam , diuitiarum augmentum, O* uiiionam . In eiufdcm adbuc decimo fiptimo efl Alcbametb de natura Io- w ,  Uartis: fed illius ) cum luminria bono afpeh refpexcrint, iflius ame, CANflCI PfUMt rrtexcttviW.Etp^ ^ febres expeUeren Scorpiorusqudxto^XpheidYencred^ MartiaiHumcj Top4tiusJ t nfolii i Hederdi& Kojkdrinusiqui tdto dd dliud pertinct^uan migo creditur. Etbtc reddut bomindilctlu Deo et botninib^propter c4- fis n multis cognitdst Vnd non db re Kofitdrhm ttdt infrequenti ufuficrifi ciorum in lege ucteri: que Hebrdic uocdnt afttf Ezokfid ex uicinitdte uoca. buli nofhi trdduxerunt byjfopum . In Sdgittdrij tertio efl cor Scorpionis ex u twtd drtiS) gr loui djtdns,pr*fides Sardonio^metbyflo^AriflolocbiitlK. gce,Croco> bono colori^dnimolatofipientue^ damonufugaAn Cdpric&ri jeptimo.uulmr cdds ex naturd Yeneris^ Mercurij tperdtd nimisiquafof. fidet Chryfolitbum.SdturcidmJrumum terra* In dquarijfixto decimo ejl am* dd Cdpricorni Sdturnia^(fMercuridlis : Cuius efl Cdlcedonius^Mdioun^ Ncpitd , qua Cdldmintbd dicitur pulegio jimilisiltc grdtid in cdufcdiuxtwn Hermes, dugment^dtq; incolumitas donu. Hproutk uitantur afinais pueris inforndce Chalddicd cantibusthenedicite motes^ colles DontinO)Benedicitc uniuerjd germinam in terrd\ Benedicitefotes^ ridyfiumind^ omnid qua mottturin dqulsiomnes uolucres cceliJjeftU (?pc* cordfimul cumfiliis bominum,& angeis Idudentfium opificCyO* Dominai, Qjiam bell omnid b terrdfidbellumpedum meoru.nflrdtd t qaaddfabricndam arca mundo conforme pertinent, aliqua uel paucdpercurremiu.Et primo partiuoncje qud diciwriAltitudo eiusjtmiliter Elodll# &btimo babedtcubitu,&jnjfem,Lnou palmos : Cubitus eniminjxpal- nos diuiditur: * dimidia in trs: Que partitio per nouenariii noucccclos rc- prajntat: Quibuspraeflempyreualteriusquippe, & nobilioris matria: Et bocper coopertoriaureu denotatur : quod nobilioris matria erat tota arca macbma:qua infla fuitficriex lignisfttim,aut cedrinis-.quod ideft fecudu do Rores Hebraos: Et e/ illud Ugm(ut wnuUi afferunt)quod nos laricc dicimus: | quuis pro larice interpretatio njlra habeat cedros. Erat & alia partitio m- ! fdria totins macbina:cuius unapars nullo defenfa teclo.aut umbraculo,imbri- b^mui/oluclorijfrigorpfdcbatur.qua iftafignificat fabrica omni tranf mtationipbie^-.QunS modobomines mudijd immudi^jpphani, & om mftria animalia inhabitdnt: Eratq; in ca obfacrificiajugefq; immolationesji- cut & in ifla, uita  mortis perpetua uicifitudo. Keliqua duce partes ;amba ofcte&f.er undiiji ab omni pegrinainiuria libera, queadmodit uterq; mudws, calcftis, o t fupercceleftis ) nec iniuria,nec cotumelia capax.Amba itjnftita- ttsnomine bonejlataftcretiorf, pars Sanftifancloru,reliutpatetftientibus , Scd illudthy miamdtis cubito cfummabatunquia reddat diurna nomeinfupputatione^uK- quid uelitydd exprimendos ejfettus ipfius , ipje tdmen Deus unicus ejl:cui nesprecesy & obldtiones offeruntur: Quique habitat in uer tabernculo: d v   quemfofyirans propbeta dicebat: Domine quis babitabit in taBbfnaado tu o? h g h ri itewmngredidr in locum tdbernaculi admirab&is.Quod,quia in multas nm- s t v s>fioncs partitum cft,Cbriftus plura ejje dicit,du ait:acitc uobis amicos de nu- mona iniquitatisiut cum defeceritis,recipiant uos in eterna tabernacula.Qno tame unu ejl omnia compleBendo: Cuius jubjllium, cr fiabellum ejl boc, yuoi babitamus mundanum tabernactdum: Ad cuius utriufqj cfjigiem maximismj- jleriis o* illud a Mo/c, o 1 templum d Salomonefabricatum eftijedboc  D* uide dijf>ofitum,ty ordinatum : Quorum quoque imaginem gerit boc bumm tabernaculum t ? templumiquodfecudum Apojlolumjumusnos. Scdproftportiofejqudltera t (lur TONVS Q..VARTVS. g 4 faffqmtertU,qumcupL, nipUJjqititcrtia duplajcfqualter^qualis eftpr- fornoelemcntortmiutmeategnm. llludquoqueaduertendumefi: qud qualibet tabula babebat duas incaflraturas : quibus cum binis tabulisfibi adi* (cntus comungerctur tjk quodlibet dementam duas babet qualttarer. fubtis cum duobus uicinis elementis cnelatur. Terra ennfrigiditate cum aqua:ficci tate uer cum ignc coUigatur . Eadem ferie catera dementa conuemunt . Etfi- cut qualibet tabular* duplibus bajibusfirmabatur. fie quodlibet elemtum in dufici mundo refidet,corruptibili uidelicet^ incorruptibUi, & cxleflu Vtrin que autem tabula cnectebantur qtiinquc ue3ibus,autpbalangis: quia in uno- quoque compofno dementa cottiganrur quinario quodam: quod quintam ejfen- tum non inept dicunt.Sedfialtiusconjcendere libet: docentfecretiores tbeo- kgi Hebra-orumq* omtttVfuntcMigatapn^uodqumqucfignificaurefl fiffHumjj>mtusfanSii t qmnexus dicitur onmia ligam. Ornnia igitur qua ad ta bernacujumpertinent colligata dicuntur in unum:dijfolubilia tarnen^ iterum cormMhdiaper minijhros leuitas:ficut ornnia, qua in boc mundo inferiorifunt mtc per anglicos miniftros , * caelos dijfolaunturinunc uicifiitudine quadam harum componuntur, uirtute tamenfupremi nexus: utfemper unumfit munda- mmtabenuictum, Catera quoque ornnia ad tabernaculum illud attinentia m km aliquodhuiusmundani templi , & confequenterbumani refignat , etiam usAc quo Apoftoltui Tabernaculum non mamfachm, ideft non buius crea tioms.Ad quodper boc manufaSlu inuitamur.cuius catera multa.qua ibi tan- pKturjrefcruabimus decUranda:quando,Dcofauentc, deueniemus adfacra- rum Uterarum interpretamenta. Qiunp my flerto omnes emeades infuo decimo conuenit. Cap. XXXIII. jOw abjque jcramento omnium opfex exquirit  nobis prima- iriaStQ' decimas porones omnium primas uidclicet,(f ultimas: leumipjfit omnium principium, &finis : Cuiprincipio fruttus [primrios :  cuifini decimas offerre debemus. Venarius enint "jjmsi&complcmentum omnium numerorumi ultra quem nec ingenium , nec mio diqua excogitauit : quia ulterior non datur. Et quia complementum efl denarius: ideo non tantum operum , &fruiuum  nobis produblorum exqui- rit decimum: fedin naturalijrie, & genealogia bominum celebriorieleSlione denariumfibiafcijcere uoluiuDecmus enim ab Adamfuit No:& ab boc dc- amsfuit Abrabam-.Cbriflusuero omnium gratifiimus ,/ecitdumgenealogiam KgdemkLuca comextam decimuseftfiptimi denarija Deo incipiendo: ut per reuolutionem denarija feptenarijjccrctiorijcramento in Deum rcucr- tpscaterosconducendoJccumadduceret.lnMattbaiuer textura natura- k&ficundum carnem efljexagefimus tertius a Deofofl nanem uidelicetjp tenmos. S/V enim Buangelfta, qui discrepantes uidentur ( ut Hieronymus^ Hicwa. L /y CANtICI PRIMI Anguflinus ocent) ccmtcmumif Mataus uideiket crnalem, (f Lucas k^ ^alemgt^alogmmdcfcrtbitUud quoque adu^tatdum cj]:qud decirnsfa perftpit duplica* naturam: & numeriyCums efifinis: cr Wuis y cuius eflprm- cipium: Dcccm cnmfinis /i numerar um, & principium denariorum: Nam cm perimais d dcccm^dicis.unus denarius y duo denanj^&Jic deinceps : ut m& c^cbara^eresHArMmJuisfigmficanonibus numeralibus. Sic decimusi* unoquoqi primariorgcnermnjapit utrmjqucnaturanL Vrims cmto wueu> rimjcilicet reru corrupbUiu terminatur in botninenr.qui ex incorruptibUi q corruptibili copagtMtur. Nouc narius aut cotlorum terminatur in ccelu empy reuiquod quia matcrUlc, cu cedis conuem :fcd in digmtate matria eufope* riaribus babctjynbolum. deo in arca.qux ccelorum fabricam rejignabat, &. ama portiojcdicet coopertoriu crat ex auroialtera quippe matria ab illa fr tius arcauju* in noue partes(ut paulo antdiximus)partiekatur. Nocw tf PuIuj angelici or dines terminantur in Cbrijlum eorum regem: qui ^ angclorum/j Dei naturam antpleftiturun quem etiam terminantur omnia : ut ah Apojlolm: Quoniam placuitjcilicet Dro, omnem plenitudinem habitar ef acere in eo : $ in ipjo reconciliari,aut recapitulari omniaxut babet textus Grxcus.Htcinft* idem cundo uolumine(opitulante diuinagratia ) explicare conabimur. Et omnia u* pjato. de m terminantur in illum uerum decimum , ? primumide quo iterum Apofio* tus; Et cum ipjo Vlato in cpiftolis: quo omnia , in quo ornnia,S>c per quem om- nia: Sed inferiores noucnarij per mdios^ ntcdij perfupremos (fecundu Dio nyfium)uniunturcumipfoicuiomnislaus^ concentut debetur. Diony* TONVS QVINTVS. 85 I Va confoiantid intcruatta primorum gcnc~ rmrtpteantur* Tom? Quintas j Cr uigejimofepmo nmitero a Platone fkt Md prima defcrip- tio. Cap. Vrmurn. Qua intcrualU eiufdcm tmmeri repleri pofnt,  qua tio. Cap. I L Cur ad maiores numeras rcducatur bac ordinrio. Cap. III, Cr iterum ad mximos numeres rcducatur. Cap. I II I. Qwtre k buiujmdidefiriptione Vlato ufusfxt magis diatnico genere  qum romatico,(? enharmonico. Cap* V. Qwo mirabtli artificio in prima omtium creaturarum,quam Hc&nei rtiofcg mitatron dicuntjContineantur illi tres nouenarijiqui uigintifiptem, cubum m- delicet eorum compleant. Cap. VI. Qud idem numeruSyW codem ordine inptpcriorfous uirtute quadanjuper- exceUcnti contineatur. Cap. V 1 1. Qubi ex unitate primi rcfultet in omnibus confonantia. Cap. VIII. Qua nota beptacbordum exaratum anima conueniat. Cap. I X. Qnomodo tres illi nouenarij reperiantur in bomine. Cap. X. Quifibi uelint ilU tres^portiones, mufica,geometriea,& arubmetica^ qui- bus cr anima % & totus mundus difponitur. Cap. X I. CHrfiptemlimibu*,mnndi)V anima negotium cotnpleSiantur Vytbagori^ & Academia. Cap. X 1 1. Quomodo in mundianima(more Platnico loqucnde) limitum eorum interual k repleantur. Cap. XIII. Quod ea,qua de exiflentibus in ff baris dittafunt, fcripturafdcra conueni- rcuideantur. Cap. XI III. Quidpofit dici de complcmens interuallorum trium en- ne&tm. Cap. X V. Qnomodo omniajuo numcro,ponderc,cmcnjura conjlitu- ufwt. Cap. XVI. Qjubus edufis interuenientibus bac multiplicia genera con- ducantur. Cap. XVII. Quomodo omnes ifti tres noitenarijadbuc cotincantur infupremo nomine Dei, O 1 ab ipfo emanem. Cdp. X V 1 II, L v. Tiraoe. CANTICt PRIMI CVR VIGSIMO SEPTIMO NV- vtcro  Platonefiat illa prima dcjcripo. Capm privam. M N I B V S Pytbdgoricis } mudmi& animam primo  Timcro Locrtj % pofiea 4 VUtonc dcfirihi qutbufddmkffbus i (? pin longu uidelicetjtatu , atqueprojm du no ddturprogrefjus.ln bis itdf, numeris^ proportionibus 9 ows uis 4% ui y 8c pdfiiui cotinetur: & omnis glomcrdtur cjonantia. Quorum numeram Adraft. figura(fi Adrajium (f Ccdcidiumfiqui uoluerimus)for- * mabimus tridngiddre: In cuius tridngidi uertice unitds col locdtur xfix dij numeri utrinquefeindunt pdrtcs. In uno quidem latere omnium duplorum ordo: In alio uero triph Sftc. 7 ruJh-iesfublernitur^ropbyriudutySeueru^^Procu lumfequendo utrofque nmeros per reftas lineds triplici Procul. ordine db umate difyonemus, finth Proctdusfuiffedemete z> 4. 8. \AutcSmixtiineddcmlineji 3. 5. z7.\Platonis.Li. 3. 4.8-5.17. Idem Qjjce interualld ciufdcm numeri rcplcripofint, & que no. Cap.l L Orum dutem numerorum^ dut limiti aliqua rcplentur : aliqud uc- r complcri nequeunv.maxim iUud 7 quod efl iwcr unum & dm cum non imeriaceat mcdium,mjtuelimusincidcrc unitatem ut git Vroculus. Ideo non bene replcntur media jteccduaauur ha momcfiifxaugcdntur mmerv.ut ftdtim dcclarabimusAnter duo dute^qf f- tuor inter uenit filas terndrius cum proportionefifqualterd dd minoremnm rum,& jtfijquitertid ddmdiorcmiundcnequebicpotcjl bdrmonicc compir- ri interudUum.Uonfecus inter qudtuor q* otko intcrtdcctjndrius cum cif* proportionibus dimimtis pro compldd harmonia. Ex altero autem latere^ funt numeri impar es, inter unu f tridfunt duo cumproportione dupla adm ad 3. uero fefqualterd.Et inter 3. (? $.eflfcnarws:qHoparimododd).jp' portio dupld , cr dd^.Jcjqudlterd.Eddem lege oceurrunt 18. inter 5. tf> Et bueufque extenditur borum mmerorum proportio. TNVS jTiNfVS. gfr Curai wtdiowmmcros reductur b*c crdmati. Cp il 11. T/t m zy. numero omiagaterd reru primaria^ aKqna inter media continemurjion tamen omniaicum uon adjmt {batia, aui- busillapotiora imeriaeiiagenera coUocaripofimti Idea alia a fignatur figura eifidcmlimitibas , r cademproportuncjdl- oricampo , & amplioribus interuallis replendis. Ajfumendus efi igitm loco KtitatiJenarius i dupfandoperit.i.d.(f 4&&tripldoperi%. 14.(7163.. m qua figura omaia interuaUafuisgeneribus replentur: Nam media intericfta ater 6.& it.fint 8.* $.ubi f.aquaUJccmdum numerum portione excedi- tur^ exccditilpfitmuerb 2.eadem parte excedit t & ab ipfuexcedimrextre mis. Hinc inuenimus unitatem, cx mulas, qu* diuerfi fcripfrunt, bac paucaJubitferam.Me- ietas ipppe aritbmetica efi proportio cxcejjum : Geomtrica uerb efipro- fonio froporonum r ex quibtu ambabus refultat harmnica . Et quomodofe babem, Vroculum imitabimur fie eam deducentem. Efi inter ti.  s.mediu tffiy.ficundum aritbmeticam inquam medietatemiln ternrio enim numero re feriturexccfjus,cr maioris ad medium,& medij adminorem-.Rurfumextre- niorim differentiam accipio:qua efi ipfim 6.&boc cum minori termino mul- bfbco:fitque mihi}6.Hoc diuido per \%:quodex ipfts extremis cficiturtftfy cmarationis huius latitudo dualitas : Hanc addo ipji6.& bine refultdmem beohdrmonicam medietaiem ipfim d.Qua enim parte maioris abipfi exce dhur miore : eadem minoris parte ipfim minorem excedit termmum : Tertid m* i.fep*ratur,tertiiqueipfum 6. excedit: Rurfum inter uallum & eiu CANTIGI .PRIMI triplumpondmur.ueli t&fc 6:bos complicam facio 2,4:0101/ mcdictdtcm r* piens 12,. uidelicet arnbmccum mdium babeo : Accipiens uer itcrum cxcef* fimiS. ddp(imiuddicetiucimminonmukipiico termino 6 .uidelicet^ tmc rcfiltdt tmbi j^JHoc pdrtior per h+.qued cx extrems companititrijup tmbi totmrcompofkionifUtuudoy tcrnarius:Hune addo ipfisjexi (? bbeo far twnica m medietdtcm itwentam, eddem farte nnus extrmumfuperdntem^ii ipfd a maiori extremo fupcrdtur: Quibus regulis onmid intcrudUd docet rfpfe riycitrdemkonid & diejes, Alij duttm barmonicam nicdictdtcm hoc modo cd* Ugunujiquidcm decipiunt duos tertmos,  mdium inter iUosficj babem,* ficutfe bdbet maior terminas ad minorem >fic excejfus mdioris dd medim^d excejfum medij dd minorem terminum^quales fwu hinumeri 3. 4, tf. lbiim k 6dd 3-c/ proportio dupldiEddcm cfl excejfus 6.dd 4: quifunt %>dd excef. fum i.ad i.quicfl unusiDdtque tmbi dupldproportion: quaexcipitur ex rx- cejfu.tquam ex aritbmeticd: * exproportione , tanquam ex geomtrica n* dietate. Vroeulus dutem Timccum, cr Vlatonem imitdtus, celebriori magiftcm colligit barmoniam mdium ex dritbmetico : quo otmd interualld replcantur, Et bxc onmid in tridngukrifigura dliquijie collocdre uoluerunu Si dute P> po rph y . culum, Vorpbyriumy & Seuerumfequi uoluerimus,cddem tined omrdfic I- Scucrus - locabimus. Procu Timoe, PUto. vnii iWvuii teu valia 1X 6 'scnlj ysrxvii xvmyy VKXXVI Z4//4. 9V^4 8 \cvm tNVS C^yiNTVS. g 7 CMtiterumddmdximosnumerosreducdtwrcoordindtiodd. 3. 84. uideUectufqucad 103*8. Cdp.lllL I cnimpofiMc ejfct(inquit Vrdculus ) in cifd nokis dcfcripts ter Pr ocuj. mmrjfquitcrtids proprtiones infefqutodus, er lemmax di- uidcrejbildmpUusncgotij baberemustSed ouia tdnullo modo fie ripotcjhalia rurjum regula hoc a nobis inuefiigdndum eft.Ci ig- tar propofitumfit a prinpto>dupkmproportionempr*diftis medietatibus, & fcfiuio&duiscodr&dre , replereque opus eft, ut fubduplus terminus.fimt cum iuobu^fifquioBduis^tUmfcJqiutcniumhedt. Accipiatur igitur tertius nu* nerus d unitdte fecundum o&upldmproportionemfacit 64. Ab hoc quidem tres fcfquiottduos formate pofiibile efhOmnis enim mmeru* multiplcx totfub mltiplicutproportionibujedmomimtisprrt mitatc diftdt y fefquitertium uero non bdbet . Qjtare ipfum turfas triplicdtttcs bdbcbimus i9z.Cuiusfefquitcrtius.z^6:SefquioBduusucrb zi6:Ethuius in- fifcrfefquioctauus z tf. Kdtioautcm ipfius lcmmatis]po(lablationem duor fefoio3duorum.z4}.Qr 15*. rcmanet.Ab omi cnimfcfquitcrtio duobusfef- fioftuis dbldtiS) ratio fola rcmdnct lemrnatis : Scd ipfius 2,5 6 fefquioRduus e/ 1 8 S.qui mcdietdtem eufiodit drithmcticdm interideens inter 15 z . }4 5*: ?rojcxtd> quaoftu* focliddprimdm,io7z:?rojptimd dutem, cuius prima efifepma & uige- fm fortio.io 3& u^.aritbmetica.quod finos fcctmdum denjare , replerquc uoluerimus triplum, quorum terminifum 1152,. ? 3456 i/m 172,8. barm~ nicam nobis prtflabit medietatem: & x3 04. dWtfcmetic4ro, Etfietiam tem- wtf olwerimuj rcplere^ptj^imrerminejl^^jff.o* iojuipjum 1048. fcarmouictm cujlodiet medietatem: (? z$o 4.arithmeticam.Siucrtertiumtn plum^ fcxtdm uidclicet) f feptimdm portionem uoluerimus vmilibus coarfa. re medietatibus: eruntnobis extrema 3456 * io}6 2 .media autembamoti* & tono: qudmuis Scucrutin lemma ipfam figura termineufid cUrius,(y lucidius colligitur terminari in tonum E/l enim  m adbinariumproportio dupla.ecce primum didpdfon: Rurjum huius quateru. rius>& buius iterunt oftonariusi? huius etiamjxdccim duplus efl: VndcU eufquequater diapafon extenditur: ipfiusdutem i6.fixqudlter cft 14 ubidk pente : E dd buncfexquio&dudm tdonem bdbct 2,7 : & i termindturpr^ grcffus. Vnd liquide dppdretfigurdm in tonum terminaru Cur in buiujmodi deferiptione Vldto ujusfit mdgis didtonicogenerc> uam cbromdticot & enbdrmonico. Cdp. V. Kiagenerabarmoniaapudantiquosfutjje inuju autboresm ti perbibent^diatonicum uidclicct 7 enbarmonicu,zf ebromatiem Diatnica dut ejl exfemitonio % autlcmate^ ex tono, y t> rotono:Enbarmonicuexdiefi,& altera dieji,(? ditono: Cbriy maticu uer cxfem\tonio,? dlteroJcmitoro.Sc trifimitonio.Efi dutem dkfx ucluti quarta par s^non tamen examufim ijicutneque lemma ejl integrumfcu Procui. tonium: eflo qudaliquiantiqui(tej}e Pr culo) diefim uocauerintfemitomm a a ftx Mane/i igitur^z? anima negotium Vldto per didtonicum dejcribiv.quuis Ari- fioxenus nonfinc admirationefapientii dicat aniiquos figuram didtonicm cognouijfe : Qj*od non tanquam ucrum dfferuir.fd ut de tnorefemper alifl Ajraft. noui uidcrcturCut ait Adrdflus)in mediu aforre. Vtitur izitur Vldto diatot genere in mw>idi, & dmma tdtxone exijhmdns tpjum uxta rdtionattsguberm Ufufcepijfe , relinquens enbarmonicum uxta omni, qua cum corpobus pur- tur.praefie: cbromdcum uer ipji corpordli ide*. Hoc dutemgenus dijhndi c/, minimque generofum* Enbdrmonicum uer dd docendum, inflrucdumft dccommoddtumefl: Seddiatorcumalsplenius^fimplicius^ma^fquegei^ rojum. Hoc igitur genere tanquam magis accommodato dejeribit anima pr^ pu,uniuerjique primarium officium. Qtto mirabili artificio in prima omniu credturdrum , qua Hebrai |HBB3 mitatron dicunt^otineantur illi trs nouendrij: qui uigintijptem  cu* bum uidelicet eorum complent. Cdp. V I. ~~ Ner recditifiimd dredna Hebraoru boc ccleberrimubabtKr. cp una cjlprimd omniu credturdrjpfdru omrpefeRionccft tines , qua uocdnt tTJfcmtf ItlBDO idejl mitdtron prncipe* ^facierumiquidjemperfldtdntefdcicm Imperdtoris^ iuff, baba introducdi benemritos dd prafintia ipfw . Et bunc dicut ipfi Hebrai loa- tumfuiffe cu Mo/e,^ ipjumeajubuexijfc : ut cum opifice loqueretur facial faciiQupru uerbor literafupputdta reddunt(ut pdtetjcientibusfew- * u uidehcct centendrid^noue dendrid, nouq; numerosiut omniumereaturn uirtute coneftat: Quarufimpticiord explictur per mmerosjncdid per dett- TONVS QJINTVS. g P rios,& extrema, aafiiorapercentenarios:qui tamen omies trs nouemrij f m t. Quaomnia cum in uerum dccimum terminentur,qui complemcntum eft om niumjnillcnarMm perficiunt:qui eft aleph, de quo dicitur m fine Canticorum, cuco. ftoW tf?  uera unitas.y decimus^ millefimut , er ultimus jrnis onmium-.ut in Ifaiafapius repetit dicens: Egofamprimus, er nouifiimus. I6ia * tiinc m rito primitias, &> decimai  nobis exquirit. Ncc contriflentur cceloru regina mrito affeili^fi Mitdtron dicimus primam omnium rerum creatarum fmplicium-cum illudjfit nomen officij, er non perfona: und er Maria compe- tmpotejl^copetit:utpatetjupputantinumeru,qureddmtliteraeiusnomi nis: & extrema litera illorit triu uerborii,quibus dicitur Mitatrjr apanim: utrjqueenimprabent.zpo.lSlamin&iQ' quodefl Hebraica nomen beatifi- mx uirgmr.cum,%d4t,too>duo,a& i '&,f, to.CluaJimul iuncia conflitu- m.L$o.Ttimdcrcddunt Ma extrema lttcra:quaruprimafcilicet3,dat^o t dma,quaeft,Q,+o:mediaautem,quacft ) %zoo;Qu i aftmuliunBareddut t ajo . bcque bine exifiimet quifpiam Mariam Cbrifli matrem locutam fuijfe Mo/T: C boc(ut diximus)jit nomen non perfonajd officijifungatur tilo quif- fisfxt . Qkk aut tunc illofungeretur ofjicio,multa dicunt Hebrai:Jd quo- modocunque- res fe habuerit , illcfuh qui immediat loquebatur , aut angelus, m uir anglicas effettus, ucl in angelti tranjmutatus, dicente Paulo cu Gala- Pauiu, tisdex ordinata eji per angelos in manu mediatoris . Deus uer , aut Dominus ael tctragrmaton introducitur loquem ipji iAofuquia quicquidfacicbat ange- li^erat iujju,uirtme^ influxu ipfxus Dei mittemis,acji ipfemet operaretur; uiueroperabatur injluxu,aut uinute t qu(utfupra diximus)flagitauerat blefes non cententus nuda^fila uirtute anglica. Quod idenumerus, er eodem ordine infuperioribus uirtute quadfuper- excelle nti contineatur. Cdp. VII. OflquamMoftsmunditotM fabricam defcripfttfibintulit: C- pletifint cceli, cr omnis exercitus eorum, pro quo nos babemos, Et omnis ornatus eorum . Ef quia tota coeli , terraque mitia, CT exercitus a Domino produclijunt, ideo ipj dicitur princeps cxercituum :fed Hebraico J"rfK3y 1& Qjtaru m literarum numeri fupputati n ' m [999>r\, "tf , CT ,"Co *, , Dicitur igiturprin pi totiusmditiatqua continetur in illis mbus nonenarijs:Qjios omites conti- w  fcpt,er miUenarij ipfiproprij.lnfupcr er trs illi nouenanj continetur ^"[plrnsmagninominisDeifimulcumliteris, quafignificant ignem , ^ ls adiante ul rtutemagrtinominis(ut dicunt Hebrai) omnia produSiafunt. M Botius. CANTCI PRIMI Ququam fttn(pa'| \ efigemataria dim, fequuntur. Et bunc modum proccdendi in rebus pbyfis, et dininisjmitatus /| Pythag. Pytbagoras,cfiquentes ipjumiquamquam multi borum facramentorum igm ri circa puros nmeros Uborantes tcmpus ,fimul c 9 induftriam perdidermi \l\i igitur trs nouenarijfuis mufis, et confonantiis referti.undique circunfi tesfuum opificem collaudant  uidelicet, y terminu s,in quo omnia,aut beentur^aut quiefiant. \pfc enim opifa Dlon> '' (inquit Dionyfus) tanquam omnium caufa omnia infe conuertit : ne defcw% aut turbenturfibiipfis derclltla. TONVS QJINTVS. $9 Qua nota heptacbordum exaratum anima conueniat. Cap* I X. Tquia Vlatoperhocfuumbeptacbordumuideturtamanim* hu PIato mancum unumproducit ,aliuddeftruit in mo: quia nonperit totditas deftruttione , atttproduiionepartium :fed ma- M ,partibfque ipfis prz? mulfiplex, tmitat babes in ipfe ntettu:qualitataute,o> multitudinc ad inferior a tendes: Et qn pjagittas in fimjlra . Ipfum quoque uocarun Bacchum, p LiberumpatremSedijlis omifiis qnantumadpr %f dilaniantcm,  ipjummetinjptem partes difeerptum: Apollinem uerb in die componctem^u* dijeerpta erant: & ipfum quoque infiptem partes concifum: (f boc perfil nariumeounientem, adeo utfimper feptenario procedat . Quapropter ko. bant ipfimfiptemrium ducern. Et bic ex unitatc \binario , f quaternrio rc/il tdtiex quibus cofurgit bifdiapdjonjyarmonid uidelicet pcrfeSlifimdiVndm. rito lyrdmgeftdre dieitur.ty bdrmonU dux.Et bene uit^difjolutionfquc w , tborijeptendrius dttribuitur: qui exprimo impdrifiilicet terndrio^ ty ex yn id eflfdubntdtis autbor diftus ejl : In quo etiam reftdet unitds /! la omnia confinantifiima reddens : Qutji inferioribus indtdgens diuifionefi ti uideatur , fldtu tamenfuo non diuellitur ifed difperja colligit^ $ reumu Kilm. Quoforfitdn tendit Ulud propbeticum \ Auferes fpiritum eorumfpirttum  qudm wutatis , T unientem)& deficient fibiipfis dimijfd omnia. Si dutem rc- mittiturfyirittu Mc uitGcomctrica 9 ty Aritbmci ca , quibus anima %f totus mundus difyonitur. CapX I. Arifto. 833*33911 Ele brando Arijloteles ternartum numerum ex Pytbagoreis pr5 ! ptuarxis depromit , qud ipfum babemus a natura: fjuftincmus flffl&/m *pf Hm quafilegem- A natura quippe eft progrejjits multitudm _JfcjHBH a uno , ? adeundem regre jjus , quiper ternarium ipjum fit; Opifex ermfeipjocontentus , (? claufusfumma unhas efln multa autem eoprodutta , qux altera dicuntur, binarius dijfunditur :fed eadem omnU  Jc reuocando ternarium complet. Vnitfque iUa perflifiima > vfauftiftm cftibinarius uer infauftusfed ternarius conuertens multitudinem,y ipfe fo- fa cjl numerusiquo Deusgaudet, deduRo uidelicet opere in debitumfinem perfeita fui imagineiln ipjo enim eft unhas iUa perfettjfiima generais , unc patris nomcnforxhur.Secundus qui binariumfach in diuinis, eftfiliusgemm, iion tamen infauftus:quia non extra ilkm omnimodamperfeftioncm diuintef* Jcntifcd intra eius ambitum continetunVnd nec ornnino eft alter, aut fteu^ dus.nijiinperfona : nam in ejfentia eft penitus idem . Tertius eft amor com- f/tfcg. Bensparentemcum prole , y cconuerfo. Hinc ( ut Vytbagorei dicunt ( u- cunque unum rcperiturlludfxcundum eft, (? generans :generatum uerbi* narius cftaut fecundas fed illud quod utruque conneBit ternarium fach . Ntf enim quiefeit binarius^ ater, donce per tcrnarium,idcft formam rcuertM in primuAdentitas igitur omnium rerum exiftentium m Opific muftca proot prxui. tione(inquit Vroculus)dec\aratur . Alfluo w$ ipft*nim procejfus fcipfa anneclatur progrejjiti, qucfacit eo,qui eandcpr ria * cant b4SJcpt y annumerationesfrictfSccudu itaq; unitatem(ut Syriano *L- cet)perfe?lu4,(? totusmundus reprafentatur. Secdbinarautmultituio inipfo \m\uitur y atq\ uarietas\Ver diuifxone uer pariu cr imparia, mafculinh ffieminini ddeo indmifa ejjeiut quicqmdfdcit una perfona ,fd- aant er reliqu& archctypi tenet,coplcmcntd,& colligationes exdret: Dicunt enim,quod harmnica medietas omne anima colligit idetitdtem : ccelefiibjq; injcparabile trikiit cmunionc^maxoribws quidem circulis mdiores motws , minoribus autem minores motus dijlribuens: Celerks enim mouentur^qua connent , quam quz2> pdrticuUres d- *ms mianaks  quibus replentur fybder* . E dicunt{maxim Vrocul diurna Procui. gner* totafe totis priorum genera pdrticipdrc. Damones uero (no illos quos wbolos uocdmiisfedintclligetiasqudfddccelejles &fdpietes)f\ctotorupdr* M YVlot.intcllc?litabfolut y loxn, fdfnncj ^ tCCW > Augufeportionejupcriorc uocat fed Mofes D^nrEXW p r  "o nos ^ugufti. babemos (biraculit uitailn textu datem bdbetur uitdrum: quxa illud (upremm Mofes. w ji . . . ... . c . A }* J J. Ac*ie. (quocuq; itomine uoceturjuxuxtjuperx) i mta> & xnferxorxbus eade comunica, Tr ' Cuquofeunituranimanojlra rationalis(qu Acad.particular dicut) tuefe- cudum TrijntMentadipifeituY-.fjentit uirtute anima iUiusfuperiorisiutcutu Tatio filio dijferens aitiQuiciq: felij diurno boc munercjuntjuffulti , bifeci d operum coparationc # mortalibus immortales babentur intelligentiaftu c R4 coplexi y quadc5plemetitameutriufq; mudi pnaMn igimr Janota deformiparthione,e in qua reliqua omnes j>portwnes cpcri turjndeanus. \n principio jnquitjmex miuerfo accepit opifex portion: jk duplauitydu matria informar i iufeit^ad qua lematUjpportio)^bbebat t Qu- druplauit aut di in dementa difiitia ejfudiuqu* ouplatur copofaa perfk dcns^z? uiuificans xfed boc per uimfcemineam. Ex imparibus auttm( ut dixi- mus)tanq, ex ui mafeulina omnia cadem ferie replet ujq; adfuu cub^ pfcftUx vy cfu. delicetfecudu Pytbag.barmonUm. Replet autem intcrualla> diapente,diatef- farojono, y lemmatex Diapente quidem ad diuinagenera afeiciens : Diatef fero ad damonumgenera, ty particulares animas , quibus Jpb $ uegetatiuu% attendens ufquad mctalk } lapides } (f inferna qwtque gnero* ; * TONVS Q^VINTVS. H Quod ea^ua de exiftentibus in frharis diftafmtt,jcripturajacr* cone nire uideantur. Cap.Xl 1 1 1.  Ecmiretur quijpiamftPjiagorei,cr Academkifpbarasreple r *"* tas dicantimelligentiisy & animabm in eifdemlocatis, cttmcr *"*"" infdcrocloauio k MofedBum(it:Compietifuntcceli,cromms _ exercituseorum-.pro quo nosbabemiu,orn4tus eorum . Exerci- tas cnim,cr militia ccelcjles intelligetiafunt,cr forma mtetlcfludles-.auafunt ipfinmcarlorum orndtus pulcberrimm Nam per ba* formai, quas Vlato cum w Mofe exercitas ccclorum uocat,(fbaraco:lejies(ait Vroous ) ornanturAdeo I bds Euripides,crpojl cum muln dixerunt domicilia, & atria efle D cor um, id i^a. ejimentium ccelejlium.Qjta atitem,- auotfmt in coelts forma, cr intcllcclus ob ipfo Deofummo difitn&ifolus Mc nowir, qui numerdt multitudinem fiellaru (ut cnit Pfalmographu ) & omnibus eis nomina uocat . NonwVw quippe uo- PuIn! cdt non corporaliumjlellarum ,fed intelligentiarumprafidentium : h nonnul- lifpientes exponunt. Vnicui'q; enim orbi, unam faltem ittteiigentiam totafo Ufapientum ,etiam Peripateticorum afignat. Se cr cum unaquaquefielk fuambabeat uim,& infiuxum in inferiora : necejfe cjhut cr ipfafuam babeat prafidemem intelligenamiqua uim conferat,ut agar.cum operatio apuro cor foreprouenire minim pofiit. De animabusautemnoflrisrejlatdijjicukasi t cr apud muitos ridiculum exiflimaretun quod ipfa anima injpbaris cottocen- M.NcctamcncxtraneumuideturJanintclligennbus. Decantarunt enim eti atboUcialiqui non mediocris ingenij animas humanas adobaras uariasfub- v^nr.Quodnonde corporeis frbaris tantummodo intelligendum ejl :fed de iisjupramundanis rotis,ad quas reuertuntur anima:prout ah eis procefieritti mnfecretiori Tbeologia Hebraorumplewfimtraditur.EtijlaJunt,nuUi du bi^manfiones uaria, r multa in domo patris:utfumma ueritas intonat. Traji c H R . rum duteasfacere Pytbagoreiautumantidu dejeendunt per eas imclligentias, m! s V &jfh*ras: ad quas reuertuntur per feBo curfu bene afta uita: Er bine afiro * ftron - nom(fiquid ueritatisbabent) prognojlicando decemunt bunceffe Saturnium, utl Wmium , alium \ouium,Vcnereum,uel Mercurialem , aut Vbabeum , uel Lumem.Varij quippe funt afelus,inclinationcs, & mores m bomimbus.non ftidem tantummodo a matria uaricdifpofita (ut noimulli opinantur) proue- tuentcsfedab influxu uario , cr forma diuerfamon quidem diuerfitate (peci- fic*fedparticukri,cr propria;QuorHmgradus,crftuarifmtdijbibuti ab tf* idem manensdiuidit (inquit hpojlolus )fmgnlis , prout uult, cooperan- tnbtt tmamen fecundaria caufa anglica, cr ceelefies corpus , cr alia, aua Deus ffis commifit,difponentes. Ne c dicat aliquis Apojlolum de diuifione grattaru  locutumfuife:quia(ut reftfemh Gregorius) mentes tam ange\ica,qum bmdnatn donisfufeipiendis afimantur Jkut in iu t urdiu graduam par tu i- fxuioncconueniunt. CANTICI PRIMI Qmd pofsit dici de complementis interudlloru triu cnncddum. Cdp,\ V. ~ I Ojlquam de repletione intcruallorum cudimus: quicquid dicipo* \tejl de complemento primor um gener um , uiginti fjeptem^% I trium enneadum percurYendumejl.Replentur quidemjcundu* \propoYtioncsfuperpdYticuLtYes:ut dicunt Pythagorei: Er boc e/| pj^s- fecundum unam tantummodo portionem rebus impdrtam : Non tamen diiu* ditur $4 nica uitdijcdficutfol unicus efl infe, in radiis autem , o* effeftHw multiplex , & udtius , efficaciufquein uno tempore , o" loco^qum alto injta ens : fxc & animd nica in corpore exiftens diuerjifimos hdbeteffeclus . Er t a nobilioribus incipiamusiln intellcclu , dHtin cdpite } intclligit.in corde unluk oculis uidct : induribws auditn manibus operatur : inpedibus ambulat : in in* tejltms digerit , & ujque ddfeces cxpellends interuenit : Vbi , quamuis toa operetur , cum nonftt diuijibilis , non tdmenjccundumjetotam y fidjcimdun partem uirtutis perdgitiNdmji uirtusfemper cfjet eddem: & opus conjequen- ter idem effet. Ncc orgdnorum uarietas fujjicit ad iam uarios efjeckus conk- cendos:quia dbfolutd a corpore nonpofict nifi unicum opus conducereiNihilo- minus a corpore jemota uult , inteliigit fcundum locum mouetur cr jenfus utitunquifecidum interioremhominemjunt.Varia igitur cjl in ejfeclibus> * nica inje: qua organis^ tnftrumentisfuisjecundumpdrxemfej impedit: m d refoltdt praportiofuperparticuldris y totius uidelicet ad dliqupdrtepro^ tionatam:(ic y uitd mundi nica eft.de qua dicitur iDeus cui omnid uiuunt. Er rauhii Vaulus Aratifententia celebras aitn ip(o(falicet Deo)uMmwsjnouemur, & orpil. Jtmus. Ex cuius wtdtis latibulis{inquit Ovpbeus) prouenit numeroja multitv do.Vndarbor mt tdm dicitur D^n yy he% cbaiim^ id cjl drbor uitdruiquid ipjd unia diuerfos uita rdios in alia dijfunditificut de corporis myftici uitd dicit Pd- lus:Vnus % atq; idemjyiritus diuiditjingulis, prout uult . Qni etufpintus mu Ezcchi. exifiens idem cum drbore uitarum omnid uiuijicat-ut Ezecbielis docemur or* culo^quo aiu Spiritus uiu erdt in rotis:ln rotis inquamundanis, aut ccekjl&M } CT tcYrejhibus . Nara omnid objf>hce)'icdmformdmgdudentidfyheciebus , bc ud illa proportione uita ipja prima jefe diffundent omnia difyonat fuis numera ponderibus , at que menfuris , m particulari nullus adbuc uel innuit . Nf c puto exprimi pojJc,nec percipi , nijiab expurgas^ repletis fapiena : qua omi sa ? ien. nojeere , omniaque ampleeli udlednt : jicut in libro Sdpienti* dicitur. Ipfe m- hidedit eorum , quafunt >Jcicntiam ueram ; utfcidm dijfofioncm orbis ter- CHK 1 S TVS. TONVS Q^VINTVS.  ranm t & uirtutcsdementormiinitium, * confwmMtione%(y medietatem temporuihtuicijiitudinumpermutationcsi cofummaxianes tempjrumimutationes morutjlearum diffojiionesindturasanimalium: irabefliarum: uim uentorm cogjtaoiKsbominttmdifferentias uirgultorumuirtutes radicumt & qua- cunquefuntdbjcondkd , cr improuifd didici.Et bocjitilld mente adepta , cr illiits cbdrijmdtisperfujwne,de quo loannes diuVos unftione babais fan&o: nojlis onoa. Et iterii : No necejj babetis t ut aliquis nos doceauquia unSiio io*. cius docet uos de ombas\ VnSlio quippc i'1/ih, de quofumma Veritasait: llle fuggerct uobis omnia^docebituos omnia.Et bocfitper mortem ofiuit, tufe- t\ , actiorestbeologidocenudequadicitwmPfalmo: Prctiofain confpeclu Do- pr ' Imu ' mim morsfanclorumeius. Vcl ut Paulus dit :per trasformationem m eandcm Pauiu, imgine:autfecundu Platnicos , contaBuquodeffentiali idearii ipfius primi ?UtoaU 'mteUecluspotentisotmMfacereinfufcipiente.Ex auo contai quaficx coita qiuedam cocipiuntur imagines : cr injruntur rerum ftecics: aut expergifcitur mma>.(? purgatur ambrofia & neclare i contagione indubh ex letbeogur- fftrut Pytbdg. Empedoc.Herdcli. cr Socrat.in Pbadro deponunt: vpojl eos *y&*> turba quylurimadecantauit.Sed Peripateticorumfamilia ajjrit animam ra He^' onalem a principio fuijje tanquam tabulam rafam, cr bancfemper nouasfu- P qujfunt diuino lumine cottuftrati .&de purgatione qua exquirttur adfapientia illamfufiipicndam loques Vlotims ait: a> illucufq; per- n git:   rubigine , cr db extraneis affeftibus nu da tus animus puruspofit co- guto,er pdreiui primo ddbeo(utajjritur)compilato: ubiexcotmotatisper literasnominumrerumin tdiomte Hebraico, cr per reuohtiones,& permutationes earum, per'que n- meros ab eis confignaios:' punttdturds, dtque dccentus innuh rerum quiddi- t,Cr conuentumearummirando quodam artificio t potius contemplando, q (Xpnmcndo.ldco hicrem nojlrdmprofequamur. QwowoJ o ornnidjuo numeropondu$, (? menfuram, Pldto dcjcribit per nu meros figurotydtqucfiUddiNumeris nquefignificare uoluit formos rerufy- Arifctc. ficar.quds crdm Ariftoteles numeris copdrduiuVer mcnfitrds uer uiresui- cuique rei pr aflitos indicatidc quibu* ttidmfummd Veritas in cuangclio loqtii H v. tur diccns.Vnicuique deditficundum fropridm menfwrdtn , id eft fccundumii cjuod unicuique menfurdtum efl ab illis archetypi menfuris , quatquc menfuras mdium gcomttricum. Ver pondera autem mediummufi- cumiquod in Ubrdtd portioiie,dutjimilitudne uelocitatem , tdrditdtemquemth tionum^ dcumen,grduitdtemque uocum^dc rcrum inclinationesgrauioresfi ue leuiores comprebendit . Etficut infibris y dutfiflulis ^fiue inflrumentis , a* bucunquefonantibus , temperdmentd exponderibus deduZla necejfariafuii:. Sicin rebus quibuJHbet,maxim in bomine^omniu rerum ninado fltfit box w datus temperdndi funt dppetusi &> inclindtiones ndturdles d metam rm- nisydut diuina legis in humanis menbus infita . Temperdndi Junt quoqWc, $ omnid^qua in nojbrn ufum conuertimus , ponderibusfuisficut in mdioru mdcbind , elementd . cpropriis gdudent temperamentis:adeo,m innumerdbiles ftecies^ forme Juis mefuris librata ccinn cucmantiQu/h rumfubietla corpora^uamuis cuntd ex qudtuor elementis compondntur >ti~ me innumcralilia reperiuntur. Nec miru: Na ft ex cubo, qui ex tribus numais^ lineari Hidclicet.pkno^ folido coficitur : ty ex qudtuor figurdturjiipfiat- bus y diuerfie Une*) ? pene infinita a centro ad arcunferentidm conducunim quanto magis in mundano cubo, terndrio (utjuprd exarauimus)m uiginfc* ptem deduBo reperitur imtumerdbiles forma, ac inmmerabilid copofitaf* ieftatqudmuis omnid ex qudtuor elementis^tdnqudm ex qudtuor pracipmfh perficiebus perfuos meliores nmeros ; quibus forma muhiplicdt* fubiettis cn poribus correJpondeanuQjta conducunturpnfiptmjidera 7 perq\fiptcintd ligentias ipfis pr \Parancte arem rejignare uoluerunt.Qm numcrus ipjisfa tisfuit ujque ad Orpbei tmpora. Et quia inucntafacilem exitum prxbet ad- dcrc uolentt>Kjf>oftcrifdcil ultra progrefiifuntMdm quintdm chordam Cbo chore. rebnsrex lydorumadiunxitiSextam Hyagnis Pbryz : Scptimam Terpander tEJU lesbius inuenicnsjptemfanctarum numero aquauit . Etbuius feptenartjfi- brdrumgrauiorcm,f tardiorrtngraux Saturno, & tardifiimo in motu attri- huerunt.Sic reliquarum unamquamq;fuo ordinc panctis coaquarut. Pofterio- res datem ddbuc uitcriusfunt progrefi: Lycdon enim otlauam addidit . Pro- l y ' fbraftusucr Periotes notidtniut concentumnouem fyhccrarum refignaret^aut E * l ^ l,  prima enneddis quam dejcripfimus. Efiidcus dutem Colopbonius, decimam ap yofuivTimotheus MiUfius undcima. Eorum uerojcmitonia interponentes /- | ftdd qumtamdecimamprotraxerunt: Vnd bis diapajonicnm inflrumcntum \ cofecere .Tand enhdrmonicu, atq; cbromaticugenus cu diatnico intermifc tes 9 ujquc ad uigefimcL oblauadeuencrunt: Qjii numerus trs noflras enneddcs cotinet y uno fupcraddito^anima uidelicet^qua: ejluita nica omnia replcs^omma pcrfundms , omnia colligansiut uni rcddat corpus totius humana mdchina: ut ; latonicidjferunt ijitq; ucrumonocbordum ex tribus generibus creaturarum, tnelicd,ccelefti,Qy corruptibilireboans nico jiatu untmodo, efficientem, Cr finem. Qjiarum tresfas copiofe defcripfiufed de caufa agen ' te in particularizam parum, aut nibil rejrauitboc tantum dicens: (juonUm Deus^w natura in buiujmodi operatur : Sed quo infiuxu,quibus in* jtrumentis y j> quando ea conducatjwllatcnus tetigit. Et quia rerum initiu dc- febendere nequiuit,contendit defendcre mundum atcrnum. Alia quoque tan fm aliena, y afua docirina , f ab bumanis ingeniis Jilentio prateriit. llli u . . utm^uia mcliori doftorefunt inftrutti,Abrabampotifitm,dc buiujmodi re- AbT* wprofundioriquodammodopertraclant. Triaenim dementaria principia F*fipponuntjterram>dquam, zf ignem:Aeremuer nonhdbent tanquamma Krimf uelutiglutinum, q* f}iritum illa tria cneilent. Qmbus tcmisprin Abrah; lerem. Cenefi. CANTICI PRIMI eipiis trs teros alpbabcti ipjbrumapplicuerunt y tf ok. E*%M*planis y Q^folidis, & eorumpermvxr tionibm cducuntur.Volt injuper unuquodq^ copo fim denominari illts Uterk qua defignat caufds cogredientes ad epqfiti illud conduccndu. Er quia inuno- quo^fabrijxciojupereminet aliquod elemetu.aliquis planeta^ aliquodfi^ opinantur unuquodqs rlt denominat; qtdo cponitur nomcn ex tribuslitc. ris denotanbws Mostres fuper eminentes canjas: Sicq; afferunt aliqui Adaco. gnouijfe.quod nomcn unicuiq, rei accommodatum imponeret. Sed quia corpo- ra abfq; uitd t ? anima mortuafunt^ i?npcrfetta:binciteris Mis , certa , q accomodata addiderutpunfta.luaficut hteris Mis prajlant.quomodo prcft rtur; cr quodmodo uiuanujicp ipfa dcfignare uolunt uitrerum ccpofvi. rum. Et qma omnia emanant:& incrementa fefcipwt dfupramudanisfontik^ ab ipfifjuefemper dependem , uoluerunt eti per accentusfuprapojitos Htm Mis defigmre fontes sanales, & influxus Mos a denisnumintbus, uelfonth procedetes. Qjii denarius numerus,fi iungatur cu Mis uigintiduobu^ trigmu- duo conjlituit. Hinc Abrabam doces de mudigenitura^atq; de cocinna forni- tion^o* copofitione ipfxus inquit : In trigintaduabusjcmitisjapienita Deus k nediclusfu munda creauit; Quauishoc dicium interpretari pofimus detri- ginta duobusgradibus intclleftualibus. Sed profequentes negotium nofirum - plicabimi^^quidfibiuehtille quaternrias: quo, ji, excedt nuper numm numerum^iquo monocbordu mundi declarauimus completam, y repletufu nica uita.Quaternarius enim bic e/ Mins tetragrami, aut quadrilitei'i(ut li tinojrmone bquamur)qui dum adeft, omnia fcclicefirtcm confequiintur.Nw aduenit tanquamperficics.coplenspulchrifacics.o 1 ut omnia iam inter fe con* fontia reddat cu Deo cfonamifiimaificutiexfacrisliteris difeere poffumw. Ipfe enim eft.qui in leremia loquitur dicvnsiCcelum, ? terra ego impleo.Hk non fine myflerio in mundana fabrica deferiptione a Mofe introducitur fojl omnem mundi fabricam tanquamperficiens^ complens omniaJuru in prin* piofecundi capitis libri Genefait Hafuntgcnerattones coeli^ terra > era tione eorumn die.qua creauxt D>rK Hi.IV Adonai Elohim terram.tf cS, pro quo no fira diminuta tradu&xo babevAn dic qua creauit Deus terram,($ ccelum.ld enim objeruandum ejl: quoniam cum uniquodq; in fabrica bac tnun* TONVS QJTNTVS. $? ddnaprodu^utUfnarrcturfubnomneElohim.folummodo introdudtur opi- fcx.Sed dum reperit complementa ,  conjummationes rerum defcribit ,Jtmul cm Elobim introdudtur tetragrammus. Quando etidejcribit bominisfabri- cm:ucrumternariumperficit. Ncc,quiaadter "'*"" i miumperuenit, cffceta efi prima illa unitas,v infcecunda -. imfcecundifima tou trmitas fuiu; ternariumfuum quadrans nouem choros angelorum produ xmatque iterum quadrans nouem coelosfabricauit.Et per iteratam quadratu- nm^ouenarium rerum inferiotum eduxif.Ex quibus nouenariis cubus reful- ttt ly-ultra quem non extendttur ternarius. Idcirco ad illum cubum deuenies,  br 4 non efl progrejfus: cum numerus fuapte natura t cum in long,latum,pro- i fmdHm^ue creuerit, ulteriu extendinequeat. Sed quia omnis generans prius i WM* genitora fcecundus, ut innuereturfcccunditas bac in P unate recedit. Quod nome Hebraico f a monc hoc ipfum efl ltfiK "tf K fWHC M> affer ehieb.Qjiod nos tradutiiU bemusfigofum.quifum. Qjur 5 Uterarum numerus Jifupputetur m />rim4  ftione f fecunda: r> ltcr * infecunda  tertia:utroblq;ficundum coputo. nem numeri maioris m dxtlione media iy y reddit : Siquidem utrumq; nflK u praflatftK sutem 6,Uam M dat unum: tf j,i uer^quifmul limfti c/fi. tiunt 6. Et ts numerus cu ijeddit z?:Eccc igitur quomodo 17, in illo nem- ne bifaria reperiuntur: ut denotetur & Me numerus diuinus , qui nunqtun  unitate difeedens cft idea&fons numcrorum& Mc creaturar,qui inar.. ribus rer dijhnguitur , cr numeratur.Et no fine myjleriogeminus z-?,conK> Bitur per illam diclion affer.qux apud nos relauum importai, quod c/fou, Per qua relatwn.aut in qua ciungumur Mi duo numeri: cr expnmttur tm ciunciio-.icuti per relationes indicantttr omnes operationes, quas Deus Wc ad intra t c ad extra.N amfummus dottor Chrijhs lefus , dum explicam, kit illasfanclijiimas per fonas produttas, cr producemcsjion aliter exprefa nifiper relationes quafdsm.uocans Vatr, Fi/iww, cr Spiritufatttlu. P do, cr in omnibus qua agit nobijcii,fortitur aliquod nomen relatiuit: per f opus quoq\ ipfiM indicetur. D cnim mundii fabricauttfortitas efl nomcffa catorisfaccndtorir.&idrcj]pttucrcatur*produfa.Simlncr,dm^ atq; ordinat ipfum mundjiatur rettor,& gubernator.ac per regime^ p bematione ciungitur nobifckfcut cr per creatione^qudo creautt y autpr xit.Sic deniq\fimpcr reperies Deii agere, & coniiigi nobifcumperreltm quafdam-.qua anfint rcales.uel rationes.ut difrutatur a Tbeologis t nofu  tio adprxfcns.Etdu etiam re ipfafefe in nobis non modo per gratiam,feii# liori modo diffundit^ex ifla diffufwne refultat relatio replentis ad replctuSi mir igitur fietiille biftms numerus, 17, relatiuo copleciitur: quod um  Deo abfolutifimu quoddam ejl.multo plura,mnltbqi maiora importans. QjJ tanq maxim arcanum M oft indicauit referendum patribus , cr fratribusfk dum in manugraui,& braebio extento t multis'quc prodigiis uoluit liberarei de Aegyptiacaferuitute. Et ut de muhis^ maximis mirabiUbus iUofanftfi' mo nomine contentis aliqua adumbremus , idprimum obferuandhm efl : m nomine contineri trs dicliones: quarum media babet trs literas : Quarunh- terarum media.qua efl tfjbabet trs ramujeulos in ununteolligatos ; Qby acfiniin ipfum quo procefferxnt. Quod prmcipi, &finis rcrum tlhpfcDcHSifxcntflitCTdsipfmsJupram g y auariify uocujn unu re- b^cui ateia ccordia.pari modo in enbarmonio macbinae buius 7 harmonia cr cfona ft ^^/ ,4r, ">^ dr i'^S fWr "/? cc ' cr ^ O* indiuiduoruinunu redaclacoue iftktrli illo quippe uno.a quo omnis multitudo emanat^Jujltatur^regitur^ T perfunditur: ficut ab nico fole colluflrantur omnia domicilia^ (batia no im- fttfita illius hcmijphtfrij, in quo /.Et ficut unum coliigit omnes nmeros, pojl ftadratnm primi numeri in deitariam , CT fofl tot denarios, quot numerijimt w ynadrato ternarij> cclhgit ipjosdenarios in unum centenarmm ; cr denique N ij CANf ICI RlMl tntMcrdtis tot centenariis^quot numeri^(f denarij, colligit omnia in menarii quodfignificaturper ti t alcpb:Q*ccliterainlineiSi qbusformaturcbaraBer^ tomprebendit(ut diximus)omnes nmeros litcrartctragranimi: Quaru qu Itbet non fine magnoficr amento importat numerum circukrem : adeo ut oimc numeri illifint circulares: omnes numeri cir adores in eifdem Utcris compra bendanw: Quifuntqumriusfenarius,& denariusx Et quinarius denotm per literam ft.br: Senarius per \ % uau : Denarius uerbperf , iod : Qui fingi numera & omnes fimulueram itamftbtram intcUigibilcmt Deum propricfi gnificanttqui & omnibus rebus ab eoproduttisfuum ipjjus (imularum dc& in circulo:ut redire conentur completo mundi curfu y ad id,  quo procejjcrm. AHud quoque facramentum.quod in eifdem literis continctur.obfcruandumcfi N4w njhc quinariumjignijicans quintam eflhttiam indicat.infitam omnibm bus cx quatuor ekmcntis compofitist 1 , Vau ucrbfnarium numerum perfe^ importans uitam denotat illam y qua omnia uiuunt, Et t, iod importans denam numeram perfettuw, diuinitatem ipfam reprtfimat , qua omnia rcpkntvr;* fiepius diclum eft: (f quam omnia reprafentanttuel per imaginem.aut per & ftigiUy&fmuldcbrum.Siautcm reuertattmr adfupremum nomat, in quo,kt \ } uau> ponitur k Jepb: C7 id in prima fronte ditlionis; ut intelligatur^nun ccdens,unica uita, & lincamentorum cius adi.^iic.Cap. 1 1 1 r. Qupd omnia includantur in hominc fermo gcncralis. Cap. v. Quanta elegantia eierr.mta in hoc hominc reperiantur. Cap* v I. Quid in ipfo homine elcmentis rcfpondeat. Cap, v 1 r. Ex compofiris cum quibus hpidr, conueniant. Cap. v 11 1. Quibus refpondcant mcralJa. Cap. 1 x. Quibus concinant quardam mixta mincralia mirado artificio. Cap. x. Cum quibus plantx uircfcant,8c vegetent. Cap. X I . Animalcsconditiones in homine viuerc omnibus patet. Cap. X I f. Quid de tranfmigrationc animar human in bcftias fenferint antiqui:8c qu fit rei veriras, Cap. xin. Quiddcparricularibus rranfmuracionibus mira confonantia cum noftris depo- lucrimcxrcrni. Ca.p xnii. Omnia comincri inhominc facro artificio deferibit Mofes in arca No. Cap. xv. Cur animalia immunda bina cx vtroque fcxu, munda autem feptena in arcam di cantur introdu Aa. Cap. xvi. Qud omnes quoque coeli in hominc contincantur, Cap. x v 1 r. Vnd vnumquodquc fignorum zodiaci habeat denominationem : 8r quid agant illa animalia^ quibus denominantur cum Sole. Cap. x V I n. Cur illafigna , & prarcipui aniculi in hominc fmt duodenario numero diftributi. Cap. xiX. De correfpondentia qualitatum cum planetis,& oftauo coelo. Cap. x X. Quod intclle&us conueniat cum orbe fignorum. Cap. x x 1. Q,uod prima mobile rapiat cum corde,8c liberute animi ibi rc- identc. Cap. xxil. Qu* conftipewur,8c folidentur cum Saturno. Cap. xxiii. Ququcnrurcumlouc. Cap. xxilll. Qux ferueant cum M arte. Cap . x X v. Quoc viuificcntur,8c cUrefcant cum Sole . Cap. x x vi. Que mollcfcant cum Venere. Cap. X x v 11. QiL acuantur,& penetrent cum Mercrio. Cap. X x vi 1 1 Qu^agitcnturLuna. Cap. XX ix. Qupd ex proportione motuum planetarum adinuicem, 8c cum o&auo coelo in* nuatur proportio virium noftrarum. Cap. x x X. De concrdia admirabili rerum inordinatarum,& fecum vtriuf- quemundi. Cap. XXXI. Qud homo cc.vinat cum angelis eos continens* Cap. xxxn- QiLod homo moduletur cum Deo ipfius tcplum,8c imago exi- ftcns  Cap. XXXlil. Dcconfonantia merabrorum Dei 8c hominis. Cap. xxxuif* N jy Apollo CANTICI PRIM DE MODO PROCEDENDlj ET concrdia generalibonmscum mundo maxori , (f ar- chetypo. Caput primam. I C T O R E S natura  qutfy. rant y quoad poffuntfedulo imitantur: Nf4m piclura(inqm Apollorus Vytbagoreus) cfl imitatio quxdam rei natura lis,a natura comparata-.fed color um compofitio efl ab & plena rerum defcriptio y quam natura trihm, qumartificiofi cbaracieri compojitio commendatur. Idco, cum nos deferi^ toresfxmus operufummi artificis^quum efl % ut iis, qu rem Dominum recognojeeret : in boc enim tanquam in prpria forma ( inq Mcrciir Mercarias, & Salomon)de\iciabaturSed cr ipfam fabricam Jlcnifsimoa- cerfito collegio^autftnRifsimx Trinitatis,utcatbolici dicunt; autfan&orumM gclorum , ut nonnulli Hebrxorum autumant :fiuejupramundanorum numin:^ ant menfurarum rerum faciendarum (quas ideas dicere pojfumus ftmul cum&t tributis, & perfonis)utfecretiores Tbeologi ajferuntiexordio quodam prarj fojtonfolo iuffu fed propriis mambus^ uirtute eum plafnauit.Quod obftr- Mofc ' uans japicntifsimus M ofes longiori >  celebriori fermone bominis opifiem narrat : Bis enim eius formationem repetit , nunc creatum , nunc fatiam , nw fyirat in nares einsfpiraculu uitaru, nonfine myflerio exarans diflinBe o%- nia, qua ab artfice circa eumgeflaJiint y depromit:Catera quoque ad cuncn pertinentiafolennifsima enarratione dijferit. Mrito itaq; opifex, (ffiriptor hominc tanta diligena fifcquutur^c in eo tota natura w/, cr numfubHnH)- fimufitcollocatujit dicatfapies illcfardcenus Algazel: Adcopofttioncbon- A*g7ci nis ucnies natura cejfauit, tanquam mbil bonoraus componendu pr& manibus TONVS SEXTVS. , 00 babem . Ia ipfo enim conclufi efi(Galeno tefie) omnisfapientia,ultra quam n Gl! **- Yeperiturfed(utreilius dicaiwts)non excogitatur  nobis . Cognofcebatinfu- perin terrisfolum homincm uirtutc, rfopern* effe cultura jdco ipfum ca di- ligentia fabricauit . Vnd cum Mofem in utriujque mundi deferiptione mrito fratulerimus , ipfum cuefiigiojcqucntes & nos operofori diligetia bumani mu di artificium dcjcribcmusi Ir quo arte quadam inextimabili , rfitpientia inco- prebenfibili omnia glomerauitartifex , quaintamftatiofamacbina difiribue- rat-.ut ommm rerum umckkmfaSlus , omnique in unam conglomeram, ftcut ab uno emanarunt ipj omnia,ita ad idem in bomine cglobata per cdem redu cerentur. Qupneccjfc efl fi opus debetimitariartificc: quifybara quada,^ circulus efi , ait Hermes . Varique modo & fabrica eiusejl circuluaciiiits ex- "' tremum alteram ejl exemplar eius , e idea in nica illa mente , uel uerbo re- fides t mediumfabricata omniafed alter um extremum homo, qui cr ultimo efl ab artfice produttits , cr producentijimillimus: ut y in hoc locum babeat il- Iud0rigcnis:qudjmpcrfinisinrettagentusimtiiscon(imiliseft. Stabat  r; S*' ignar circulus rerum creatarum apertas, quoufque bomine cum uerbo unito, il U duo clauderetur extremaiQjiodpotifiimfecit \lle,qui dixit: Egofum   . Etjicut Trinitas illa diuina una includitur ejfentia, fie trs ifii mundi umeo concludunturcirculo:De quo amplifim Plato in Vb precibusjummatim tradit : Is enim ait: Circuligyrum que- dam acata efficium a Deo incipiena , cr m ipfum definemu Deum: Omnia enim in ipfo manente ad cundem conuertuntur.quam conuerfionemfecundum perfettricem trinitatem babent . Hos trinos mundos loannes commemorat di- cens : In mundo erat, & mundus per ipfum faclus efi, cr mundus eum non co- l0M ' giouitiVocat omnes mundos, ut idem omnium ejfe declaret. Omnia cnimfunt> CT ejfe babent communicatum ab illo , qui dixit t Qui efi,mijit me ad uosiEos umen dijlinguit: ut cr differentiam inter eos ejfe demonftret: Alter tamen efl eriusfmulacbrum-.Mundus enim quem babitamusfimulacbrum Dei cStbtet;  homo mundi, yarcbetypi babet imaginem : Hincque efi bomini cum utro- queconcordiaSedincipiamus  contienientia, quam babet per corpus cum fa- brica ifia mundana, ut  uifibilibus ad inuifibilia debito ordine confeendamus. Qud bomo imitetur mundum in figura circulari. Cap. 1 1. Xtatfintentiajpientum,qud inferior a femper fuperiora amu lantur :adeo,utfifieripojJet,etiamfupremi cfiqucrcntur perfe Slionem-Jd cu idfieri nequeat, alterum alterius typum profequi tHr.Hiwc metallaplantar^wplataiZooplyti, cr bocanimalis, imalautembominis , cr bomo Deifimulacbrum babet i ut docent Vlatonici. tlKoa * Eoac Curfu(inquit Botius) tpus auiternorit menfuram,y illa Dei aterni- Bo4tiu * ^i^totamfimulplenitudinemimitatuvQjMmcumaquarenpofiin^exto N iiij CANT1CI PRIMI tdfimidplemtudinc mfuccefiionem^ & illud ex immobilitdte dclindt ad motu. Imtdtur cnim xgnis hic elementaris pbctbcam kcem % &: Ma diuindm b(f !?(g ' docct Hippocrates, zr Vythagorei)Vnd nos uel quadatn (fino onmia)inboc barmonnico opere faltem adumbrare poflimus. TONVS SEXfVS. ioi De proportione menfurarum in bomine* Cdp. II . " V lbil temere.nihilque diffonumfii&umju in homnefed om- nU bis numeris conduaa, infernem (inquit Damafeenus ) Mins Djmjrc ' membra proportionem quandam ad itmicem , q* ad mundipar- tcs> jicut chorda m cubara : \deo etiam de enrajummi Opificis arcaconfonantijSimamdiJpofitioicmyZ? menfirds mctrfbrorum.cx multispaa capercurremusn quibus omnis concentus^ormifque harmonia confommata ui debitur,c ad altitudinem decupla: Quibus \ wnfuris corporis noftriftruftura docetur : ut non modo meafententia efl^fed ! iwi Auguflini: Quem tegens poft mea inuentagdttifusfum reftimonio, zffauo ; rc tdnti uirifed(ut uerumfatearjdolui, quod ante me inuenta mea aliquis di- xerif . Extat itaque eadem proportio in arca illa , qua {$ in humano corpore: \ Scdjietiamnumerum coaptare dejideramus , atten dendum ejl ad menjuras: quibus nonnulli microcofmographi metiuntur ipfum humanu corpus: Diuidunt enitn idperfex ped?s y qui aliquantulum minorantur  communibus: %f menfu- um unius cx iispedibus bexipedam uocanu f hanc partiuntur ingradus de- cemuni exfex hcxipedisfexagintagradus refaltant ; Gradum ucr quemli- bet in decemfecundum a liquosifed melius^ut alij dicum, in quinque minuta: ut omnes gradusjimul trecenta minuta rcddant-.qu* Mofes cubitosuocat : Qjtifi comtwies intelligcrentHr t nec ad arcam , nec ad humanum opificium conuenire pojjcnt: Namfiad arcam referantur , parmlafoijjet ex communibus cubitis: qufed accuratofi$- lo Jicut animam^ corpus formar.parique modo (? omnia, qua adiacenteor pori conjignat , $ imprimitiut eo artificio , quo per eorporis (? anima parta ordinafimas maebinam bane cum arcbetypo reprajentat:artem etiam> m- jlerium,& fccretifimam compaginm, difpofitionemque animalis bumanircji gnaret tanto fecretiori indicio ^quanto zf ipfy qu& indica^ funt objeurion uc- lo reclufa. Hine multi in metopofeorum prognojlicationibus errores, ^ptor^ inchirornana: quiajiint in manibus inferior a^ debiliora (igna . Neccxijh* met qmfpiam h(f jtprictate natura per colores. Tcr- reus ctm color cx frigido, jiccoque conduclus atram bilem Saturniamque ma* turampolHcetur.Cartdeus uer % aut ad albedinem tendais pimtamjigificonit tia conjlruxeritjummus opifex boc tabernaculum, f$ corticem ueri hommisti eo babitantis : ut inde fubleuemur ad contemplandam confonantiam ipfium* Loris bominis , quam intrinjecus babet } ? cum arcbetypoiftcut exterior fym cum ipfo bomine interioru Qnd omnia includantur in bontineftrmo generalis. Cap. V. LBLU| Vantaplcnitudine, qvamque ccccrdia cnnia in boc hemincw Mor. I ff*n * artt fi cc femmofuerint concluja, iAoJes nojler intcgerrimtsfk^ lofipbus unicOy& myjlcrioj uerbo innuit dicevs:?orwauit Do* mmus Deu* bominem puluerent de terra : * injpirauit inftf eins^aut tn nares ewsfyiraculum uitarum. Vtrum'que extremum rerum oxm tangit.ut intermdia quaque, qua inter tila extrema continentur^ inchja fo- que intelligantur in bomineiin cuius opificio futnmum, %y infimutncocitiataic- fcribir* Infimum einm j pr alterabilitatis uigor conti- tinuubminifiratur, Viuit cum mctallisjupcriori uita: quaftiritt quendam oc cuUijjimum babenuideo aut nunquam,aut quam rarijUm ab artificias inuen- tus,quauis multa fit diligentia perquifitus. Viuit cum phntit uegetatiua uita>cii animalibus motiuAjt mcntibusjipardtis rationali,aut intelleftiua, c Deo ue- roiuina & aternaidequa loamtesiVitaeratluxbominum. Etherum-.Suma l0in ' Veritas:Veni,utuUdmbakdnt:^dbunddmiusbabedntMernigitttrcitursTyL infuffiatjn btic hominemfyirdculum uitariiiommgenu uidelicet.Et quod Mo- fes fer duo extrema^ mdium occult itmmuSdlomonfoe Pbilon aperto fer n mane exprimit diccns-.Eduxit Deus homindelimo terra, autptuerem de ter mo' deditei uirtm continendi omnia: Cui adfiipuldtur Trijmegifiusiqui in- Trifin - terrogatus afilio debominisgeneratione rejpondit: Homo efi auoddam omne, O" (fuodddm totum in omni, id efi in Dco,qui omnia uirtute conftat, non quid pofuione:homo dut copofaione confldns efi ex omnibus rerumpotefiatibui. Auguflmus dutcnedumintotobomine,fidin anima tantummodo bane omni- u iM- modam rerum continentidm contplabdtur. A d totius(inquit)fdpicntiaJimilitu I imcmfatta anima omnium rcrum infigerit imaginem t unde  pbilofopbo dif- Ptilofo. | jmita e/ omniu rerufimilitudo-.Habet enim infe uires,quibus omitia comprebe \  om " inuefiigdt,omnibufq; pmilisexiftiti Cum enimfit unafimilis efi ter- I raperfenjum,aqu cfonatia cti- net:uimeritoBocnuspri[cosi1lospatrcs imitatus uocet ipfum fccdumuficxge n  tlvi l m/ic difleredo de eo:uiuacitas tila rdtionis incorpored quada coaptationc mi ; ftetur.r uelutigrauiu , Icuiump uocuin uncfonantiefi eflkis tperatio. Scdbanc Uercurius uocat barmoniafupcriore,ad cuidelicet, qux corporii, Me *. corporeimundiefilUamZoroajbres(forfitinfolitudinc, qubisdenis an Zfiultrd communem confindntiam^qudm babent portiones^  Sanguini oto % Pituitad ultima ucro oflupla: Q- Appon, uis Apponcnjis Aphrodifium imitatus dliter bas pYoportiones afignet y trifo* A3c Ap uidelicctjupcrtripdrtient qudrtamjuplamfuperbipdrtientem tertids, (yf$ qualtcram qualis eft proportio quindecim dd qudtuor>uel trigintd dd otto$ Z.ad 3,y $.dd z. Sed nejeio qud Ydtione munitus idfeccrit)Cantiqui,(y {>? procui. Yxt ij$l m { J? | negotio bdYmonico nunquam ddmijhint hdrmonidtn (tefle Vroio) cxfupcrpartientibu* proportiombus refultdYe . Corput ucro , eiufquebu res confondmifimiJunt>d quorum conuenientid^(iunusquidemdiJtrtpct, tom Hippo. dilemperatur corpustut ex Hippocrdte&dleno* f Hdlidbbdte ultra Auhc- H^iiab. nam plemjime dijcere poJJumus r jt legere uouterimus, quuUimus uer in pYimo tbam* pytiag. cafcripfcrit.PythagoYdsquoqiteformdri bominem docuit concretione, (?& pagine bumorum imrd dies quddraginta, iuxta uer rationem harmonia intri Jptem.aut nouem,uel dccem(ut plxrimum)menjes conjummdtum^atqueperf^ Hum infantemgignL TONVS SEXTVS. 104 Qua in ipfo bominc elcmcntis rejpondeant. Cap. VIL Vm clementis ultra eorumportiones.quajunt in corpore y iiiud~ dores bominis partes(inquit Aug.)c5ueniutjcnfas,uiddicet rx- Atuft, (S!5ffil xcriorcs.Oculus enim(quia luce mediante uidet)igni refpondet: __jsbS* & a ^fy ,  ttc i C * wce ^quaqpercipit . Aures cum are conue- nmuuofonusreboatiautipfopercujfofohus efficitur. Olfaftus autem^ gtt flus cu aquajn qua refxdetfapor^ odor: SedolfaBus in ijlis exbalationibui humidis, quibus crajjatur koeffatium ,per quod comolant aues iguflus uer in ijlis fluxilibus^? cor pulenoributbumoribwsiTaRus atite terram y craj- jioYcmmateriamftbia(cifcit:A quo Francifcus acutusnimis declinam dicitAu jj t nc * cuftinum loquutumfuijfe ad aliorum mente de aqueo ipjiusguftus obiefto> nibi lominus profequendo y rationem reddit Aug.cur gufus aquc~ f4W. Ouiat nihilomims Alberxum(iudiciofuo)primum anima opusftt uiucns, Aikitm; ttm quia porojitate carct.qua uitdpcnetrdtitum etiam^quia anima multa opc- uturapides autem tantummodo unu babet effeBum. Sed rationes ifi Q' cibtt.i. nimal ultra bxc mouctur, yfentit:Homo uerfuperaddit ratiocination, Z difcurfum.Viuit uti j; lapisumd & uiuens dicitur,crefcitq & compagm cum alio lapide,aut cum oftreis^itro^elbHiufmodiVitiumqi ef] opuseius, 4u , mentum uidelicet , attraclio.ue l expulfio, & quodcunque ilhtdjit. Viumu & J fa in bumano corpore : qxx crefcunt,motniferuiunt, cr medulla corumdfil uitatn, tffomentum prabct . Nccporofitas exquiritur , ubi non eft uegemio f motus : pojfet tamen porofitas comprobari in lapidibus: ut in aliquibusci tet penetram aquiritum,tanquam uiuuebiculum Trijmegiftus kfanguine collocat : quo abcuntejnguis , utluti Tri in r. eius uebiculum , aut abit cum ipj:aut trijlans , ^ dolens de priuata ipjipro- pinefua uita congelatur.Sum etiam in bomine metalla lafuperira , de quus inpUrifque locis meminerunt eloquiajcra : E/? enim aurum , de quofuperna chri uerit4i>r reparator interioris hominis,ubi ijla refident, ait : Suadeo tibi eme s T v 5 " re  me aurum ignitum : ut locuplcsjus. Et boc ejl aurum^uod offerri iufjum /H conjbuttionem tabcrnaculijjominis exprefiifimi typi. luffum ejl quoque ojfeyri argentum cum are,bj/acktbo, pellibus uariis , lignis Tbymiamate , - gemtms: Qupd argentum aliquando uertitur injcoriatn,ut in Ifaid conqueritur Ifi  Dominus-.quiafapientia , & dochina uiri t (etiam diuinorum eloquiorum, qux drgentumpurgatumterra,purgatumfeptupluminVfalmo dicuntur ) multo- ruim. es ieprauantunquando uidelicet cum maU uita,ucl error e aliquo mifeentur: Sedbocjk-piuipurgaturjaucntejummo Artfice, de quo Ualacbias air.Scdc- W * !iv "' kconjUm,(yemundans argentum,^ purgabitjilios Leui: quipracipupur gmcjfe debent in ouro charitatis,- argento fapiemia . Sedfuper ornes ex- purgatidcbentejjefaeerdotcs, quibusinlege iujfumfuit portar c D*OnfinK1 omWI id ejl urim ue tumimiubi noflra traduclio babet dotlrkam, & uert- uxtm: Sei melius diceretur illujlrationcsjiilicct ueritatis, & perfeclioties,om nmodat uidelicet. Et ifli dicuntur ab Apojlolo adificare fupra fundamentum, **>*- fo Cbriflus ejl,aurum,cf argentum . Ab argento itaque , fibene adificarc wlumus,ammoueridebet omne crrcneum,& humanam fapicspompamfalfa- \nt iiMcmio,v uitx coinquiname,.:-m:(f tunc fequctWi quod Salomoait: An/cr riginem de argento,^ egredietur uaspurifimum.Sunt quoque in bo wM4s,fidnum,cuprum,ferrum,&pliimbumexcadcm quippc matria pr o- giaDeficit amem eis digejlio decoclio,fixio ,puritas pondus , uel aliqmd orm,und decidut perfeclione auri,uel argenti. Sedji digeratur matria, dccoqiuturfixetur  & adpuritatem , pondjque comeniens deducatur:tunc aurum , atque argentum dignum regia ejficictitr prafemia , ut de domo Ifracl, Vconfequenter de omnibus ouibus, quapericrant illius domus , per Ezecbielc Ez hi; $ccrepermittit]fummusfaber dicens : Verfa ejl mihi infeori domus Ijral: OtmKsijliasJlannum^fcrrum, rplumbumin mdio fomacisfeoria argenti f*ttifunt,pioptcreahac dicit Dominus:Eo q> uerfieflis ornnes infcoriam,ideo colligm uos in mdio lerufalemjicut coadunatur argnteas, ftanmm,ferri t Uplumbu in colatorio uaj,ut cofiato igne liquefiant,illo uidelicet igne,dc quo idem Faber ait: Ignem ueni mittere in terra : Quo mijfo dicato fibi quinquage- \m diefaclum ejl(ait Lucas) illis confiatis omnibus cor umm, & anima um. taclt Tunc illud IJia uaticinium impletum efl , quo dicitur : Aufcram omne Jlan~ l(M  wm mwn-.? iterum infiqucntibHs.Vro are adduc aurum, pro ferro argeti O CANTICI PRJMI (f pro lig\is usJtmt deputta tficut in alio typo babemus de kdfis afyortatis ab lerujlem in Babylon:quibus Ba- bjlonius rex abutens in Ujciuiisjnfit manum Domini ctra ipfumfcnbentejn temiam inpariete:ut in Daniclc legimus endrrame, y interpretante. 1, * ni 4 Cu m quibus pUnue uirejeant, y uegetentur. Cap. X . SOfl metalla primariumgenus efl pltarumr.Quarum uirtus in car nci wjanguinc cumftiritibus uitaBtu ilkc tranfmcantibus in boc paruo mundo fatis clare confiicitur. Efl enim planta uegetans na- tuYdfuaipfiui(medianteff>irituuitdli)altrix cr crefis. Eflquo- qu  carne uegetatiua uirtus pr omnia, quacunquefaciunt , projperabuntur : Nam tm arbor efl bona : Si autem feiuncla  canalibus illis ftpernis t in tcrrenis>& rfenoribus radices figit, tunc efl arbor malaide qnafumma Veritas ait : Non c H potejt arbor mala bonosfruftusfaccre-.ftcut nec arbor bona maios fiuclus red ' Oij RI STV* CANT1CI PRIMI dere. Et Md, qulotinus,Empcdodes, cT dnte cos Vyxhdgords dixerit , qu d Piotiuus C xpwtacm dnimdcpojitducjlebumndbcjlia indumentum affumit , cm\ pXag.  c moribws (imillimam prabuerdUuelfit comes ferdr, ut urbanius dicunt Ha TyViT. 1 ' mids , Syrianus , r Vroculus ; Cuius trdnjrnutdtionis^ dut denomindornu Mofct tborem * % qudmuxs dliqui Vythagordm, iqui uer ddbuc antiquioresfuiffe^ tument, M ofis(nifallor ) tdtnen nofter , fficri eloqutjjcriptoresfuere: st v s! phetis, & Sdlomone reperiuntur .' Scd Cbrifius omnium doSlorpracipuus^ * rdees . y cruentos lupos dppelldt dicens: Intrinfecus autem Junt lupi rfr ce j. Et luddm in nequitidfud proteruientem diabohm nomindt, dum dit : Nw- ne uos elegi duodccim y ? unus ex uobis didblus efltEt  Mofe Vythdgott A r ill: (m diximus) decepit : qudmuis Apuleius Mdddurenjis djferdt ipfnm VytU- zoroa. goram imbutum exidm  Zorodjbre Oromaji filio Bdtbridnorum rege : f\ l * jliis OYdcultsdit: ffh^yyem6n^y^o^si^^o\j(s^idejltuum UdS befiUtCT- rct mhdbitant , in tuo uidelicet corpore uires bejiidrumjunt: p non uerrncs o Ccrmft. mc d att tmm U4S ^ ut Cemijlus exponh. Et/ Vyxhdgords \tanqudm omnium  multo plurd ab eis, qui diuim uberd fuxervx, EurimV.' didiciuEtdb eo pojled Archytd Tdre)\\inus > EwitM& VhiloUusiquiU^ TONVS SEXTVS. t7 lufada camma&jymboU Pytbagra jcripta(tit nonmis placet)literis c mcnddHtiQn* carmina exponens Hierocles irridetiUos y qui animam bominis Hir0 ' mbeJUas tranJmigrareexiJtimant:Ideo ) quidJbferintiUi antiquifapientesin buiufmoSre^ercurremus. QuiddetranJmigratiottedmmabumanain bejliasjnjrint antiqui, & quafnreiueritas. Cap.XllL Bamorpbofes buiujmodi de mete Pytbagora, * Platonis de- p J** cantatas^tia 'pueris injcboliinotifimueft. Hanceniminlau- ""^ rumjllum in iupum , aliam in pbilomcldtn , aliam in bynmdm, CT buiujmodi tranjmutationes quplurimi cecinerut : Se utru Pytbagoras i Plato , yjcri autbores, a quibus illi didiarut, opinatifuerintillas tranjinutationes re ipfajieri, aut affech tantnimnodo , di- ffMtxr ab eorumfSlatoribus: Aliqui enim contendam Pytbagoramjic opina tumfuiffe: Alij uerjcripta tila potico more  Platone tradita exiftimarnnt, htde Atticis Zenoaratcs t Arcbefilas:r Cdrncddes , De Aegyptiis ucro Am- "iS wmustyfequmes . Sed Carneades ipfius Platonis uefligia objruandojce- An; fticorm more , potius qum decerminado , eum firipfijje arbitrabatur ; Ar- A ' chef ' tfa/fcj ucritatem potius a Platone dejeriptam opinatus ejl : Zenocrates uer, Ztnoc (f Ammonius aliqua , uel pauca tanquam uera ipjhm dixijfe crediderunt, tam Amm0 - de anima, qum de prouidaaia , (? aliis buiujmodi occultifmis negois-.catc UHcrfuh anigmatibu* uariis occultarejluduijj: Inter qua t errcuitu anima- rum , rejlkutionem^ue rerum in trigintdjbc millibus annorum , iuxta comple- tmocldMfpbarareuolutionem-.SedanimarumtranJmigrationes in bejlias rum tanquam fe cxcogitatamjed ab Aegyptiis facerdotibus accepit, ad ani- sL " ir " mrum(ut aiunt ) expiationem confiftam: Deiadeab Qrpbeo,Empedocle,v ^ Heraclito carmimbus decantat.(^uiautem reftjcnjrunt, " ueram Plato- hThcI.' nisftntmiamprojcutijunt,tranjmigrationem animar humana in beftiaspeni- umbiic; tmeprobarunt. Id effecit lamblicus, id Porpbyrius t qui animam  centro , in Hi!' Infernei efldefixa y diuellinonpcrmittit. SedProculus,Hermias,atqueSy- J* c  u riam borrendum exijlimaruntfacinus^cceleflem animam in beflias pracipita- * "* fi-fabumanum corpus non alidm capit animam,quam humanammec humana anima in aliudqum bumanit corpus inclinaturMcquefas eft(jnquiunt)in cor fus animantis ratione carentis animam rationalem corruere , probibente diui- w kgc tam nefarigeneration:Vnd Porphyrius^ Umblicus,cfutdto ho- Por?b . rm errore,ccludt hominemoribus deprauatit ncquaqua afinu,jcd ajinini, u "* ,a - Myuclconem ejfe ,Jcd Iconinum dici debere. Et ante bos quid Timaus Locrus Timam Vjibagoreus infignis^ eti Plato infuo de legibus fenJrint,audiamus:Qjic- pi* w iintu inquiunt)corpora quandoque uirulcntis,ac letalibusfanitati rejlitui- m > wmfalttberrimis nonpofimin t ita animas cohibemusjrmonibus jigura- O iij  CANTICI PRIMJ fw^Cr metapborisjHmregiucrisnonpofmt.Ncceffe igtturmulBaperbh bentur i*fligi,$ uidclicct anima mproba mcticulofor* tentaria fueam mtk* bria\ cr dernu cotumelia datas immanium, aefanguine humano cr uenta fertri corporafubeundo affliftariLafciuicntium amma*>porcorum } aprorucfubirt formMiLeuiayrfubtimU captantiufiguram uolucrum , cr area petemium Scgum autcm>W inertium^aquatilium ideam; CunBa autem bacfatumficu do ortui deputajjctfucufque Timceus . Uinc rea tranfinigrationes iflas,^ n imelligendo , rettfapientes ijli opinafunt , imfideUter recitarunt , qni a diuino.o 3 propbetico dogmate acceperant : vhi docentur tranjmutatiomk pfaim. iufmodi citra ornnia uelamina ; In imaginem ( inqu Dauid )pertranfn bom. pauiuj D e tranfitu quoq; corporis in to:lm$,dicit Apoftolus cum Vhilippcnfs dgean Saluaiorew expeftamus dominam nofirum lejum Cbriftum^ui reformalitm pus bumilitatis nojha>configuratu corpori claritatis fua . De tranjmigrutm uero anima Corintbiisfcribens aitn eandem imaginem tranjjormamur.QMt mddicet Vilius Dei ejl: N*m poteflas data eji nobis, quafiamus filij DeiE pfcim. trm ji tn 2,1 peiorem conditionem iterum decantat regias Vropbeta; Homo, cm in bonore ejfet, non intellexitjomparatus ejl iumens infipienbus : cr fine fatus eft Mis: non quidem natura ,fcd moribus^ conjuetudine: Cum qd pytiiag. Vythagoras, \Hato,& omnes eorum ajfecla, qui re&jhitiunt:Qorumdo*- Boiu ma bincinde confyerjum de mutatis in peias, colligcns Bousfidifimus eom interpres aitiEuenit igitur^ut quem transformatumuitiis uideas , bomtnanv flimare non pofis . Auaritiaferuet alienar um opum uiolentus raptor Jupofc milem dixeris. Verox , atqueinquietus in litigslinguam exercet y cani comp* rabis . Infidiator occulmfurripuijjefraudtbusgaudet , uulpeculis exaquem. Ira intemperans frmito leonis animum gejlare credatur. Pauidus } (? quina metHendaformidatjcruisfimilis habeatur. Segnis, acftupidus torpet,afim uiuiu Leuis^ inconjlansfludia pcrmutatjl ab auibus dijlat.Fcedis ,wramr difque libidinibus mergtturjbrdidafuis uoluptate detinetur. Itafit.ut qtsf bitate dejcrta> homo ejfe dejifiat : cr cum in diuinam conditionem uitiis mar cipatus trafire no pofiit,uertatur in bellu: Hucufy Hotius ex Timceo Locn, CT aliis Vytbag.\)\a igitur trfformatiojxtfccudu affettus, babitus,mortsti operationesiquibus non minus dignojeitur rei natura,qforma,(? effigie: Cl- rius enimpomrpiro^ pfici ab amygdalisfruZiu cognojco.q truco-Mtcm nus lupum a cane, cr afinu?aut mulu ab equo per uocem diiudico , quam exp k.Solc quoq; magisluce.cf colore > quam figura  Luna dijlinguo : ExbcB uero egredi anima dicutnr y quando earu ajfettusjuperauerint:utquampulcbcr Trcfpia, r i m i Jhejpion Gyrmtofophijlarum dux cumApollonio dij]ercns aiebat: Siw* xta Herculisiudiciumeleciionemfecerisyfriigalitatem nunquam contenmens, CT eam.quajhcundu naturameJhparJhnoniamamplexus } multos leons fupc- rajjcdiccris>mukafq> hydras obtrucajfe.Gcryones quoque^ o* Hcjfos uicijjc TONVS SEXTVS. 10 8 quapturimo,^ alia quacunq; dcipjopradieaturcmamma. Btuc anima bo minis, qux beftiar malis moribus cocrcitafpiritu bru imaginrio ctrcunduce Uwr{olutd,o> longo tporis cunicubjnagnifq; tabarus purificada beftia- rum expedita condiombu* ad coelefiem digna rcdcatjcdem. Qnid departicukribi^tranjmutationibus mira confinantia cum noflris depofucrmtcxterni. Cap.XIllL ! N,ha ' cens:Si depojito cor pote thera afcenderis,cris immortalis Deus, Et loann conuerfum in angelum Malachias aperte tejlatur Deum introducens dicemh Mala0 tos infimtiptnc utrinque autborcs babentar concordes . Arifioteles in Poliria feribit bomincm moribui deprauttm wfolumvi bcfiiam mutari, fed ea ipfun woiin. deteriorem fieri . Vlotims de tranfmutatione in animalia  animafaft ra exoriantur.Quicunquc autem finfa per concnpifccntiam,uoluptatemq; t. tur falcia,  ingluuiofa animalia reuertantur. Verum ji non tam finfa , m cum bis , qum finfas degencratione uixerint , ma cum ipjis , planta reph i lantfilum nanq^uel maxim in bis uitale uiguii,onrn\fip> illis curafuitut mf | ta* commutarentur.Vcrum qui muficis modulis nimium deliniti utxerunt> inct I teris non deprauati^animalia muftca renafiuntur-Ut quijhc ratione regrwrit, \ aqudtefiuntfiifiprauitatcaliqHafint infeBixQuJL uerb ciuilem uirtUtemconji- cutus eji.bomo reuertitur.Hucufque Plotinus ibidem fid in eo,qucm depro dentia  cf Cbaldao- rircpcriuntur , quod uidelicet diceretur Tyea magna,{f AretU> id efl ter r^quam Hbrai jn*t crez - Cf Cbaldai KJ^IK arca dieunt:Cum qua terra, Unqnam cum omnium marre umtusfpiritus nojicr, e? mens fxcundos nos red~ dtt.Hinc bomn (latim produSlo cum fia uxore iubct oraculum dices; FrifK- ficate, o multiplicatc^zf replete terram^fibmittite eam>animal uidelicet na ftrumiQup inferuitutem reda&o , digni efjiciamur adbarere illi uxori , qua focdodefcenditDcoparatafautfponfa ornata uiro fio. Et hocfitreptt* O v. CANTICI PRIMI itata prore,Jieut & imperam nofler CbriftusfaBis eiocuit : qui eam uxo* rem,in qua cfed clida , (fferuentia . Et quiafun. mopulebro non debent prafentari opera, nifipuUbra , ideo nomen terjj^ dicitur ldpbet,quod dildtatum,aut pulebrum interpretatur . Vxorata quofe dicuntur opera t quia commixta ejje oportet cum uirtute dwinaiquamgratum, fiue cbaritatem ujitato uocabulo appellav.fine qua opus noferum inuakdumtf c hri O* innk,utaitc(ckftisfy5Jus;Sm stvs. ranoferafinceiusgratiaperficipojfunt.Hinclfeidsaitifdci^ Dotmne cepimus, Pofeedjubinfertur de animalibus immundis, q> bina introducantur ff binajd efe duo mares ;o> totidcfxmitue:f de midisfeptend^feptend edut portio illafuperioTyd intelleftus,morc Vlatonico loquendo , tanquam antifles in tota bumana dom } omnibus prafidensfint qt uires bejliarum intellelu,ucl mente regenda,em uidelicet , qui iam mentem adeptus efl,de quo loqui pratendunt cloquiafecri Scd quajint bejliarum uires,Mofes trifariam exprimit dicens: Ex cunftis  manbus uniuerpe edrnis inducas tecum in dredm, majculinifexus^ fcewm- ni de uolucribus iuxta gentis feum,dc iumentis ingenerefio, q* ex omnirefi terra fecundumgenusjuum. Serpit enim homo , uegetdtiud uirtute cum reprfr bus , quauper terram rcptdnt : Ambulat cum animalibus extimatiua , VbdiM fia , cr cogitatiua : Volat cum uolucribus (peculatiua ; jy contcmplatiu. H rum primis homo inferuit in primaua atate,mediis in iuuitute,tdtimis impr Ariflotc ueckus^ illam adeptus mentem , qua (Ariftoteleauthore , ppraclicd m- probdnte )feraducnit.Sic %f inanimali mundano, aut in totins gencrisbumt ntfuccefiionc oceurrit: Cuiinprimaua atatcante diluutum data funt ola^ planta, & huiufinodi uegetatiuafolummodo in abutn: Sequcnti uerb atatim* malid concefjajunt^ animaliumjacrificium indittum : Vroucfto autem ina v s Pa bum datus efe panis lc : qui de calo defeendit : Qjj* aliqualiter olfecit \tg Variftenfis infuo de arca Noc. Vro triplici itaque genere iflo TwmyS  rc TONVS SEXTVS. tio j{criinJJfmt } ucUuthaUttcxm nartitiones,quomodo ad mguemftnt in corpore humano ,neoterinj 'idicam, 4- **. fud quos h& ccenabo fccurmEt iterude reliquis dicitiAdeum ueniemus,&> man fhncm apud eufaciemus, egoftilicet Pater, * Spiritusfanttus.Etpro tot fco c h r 1 ftitibus commorantibus in hoc humano mundo tubetur introduciex omnibus ci S T V *' bis^ui mxdipofsunt tam a uirtutibus animaltbus^ rationalibns, qum a diui idem mqm nullus affettus in homine relinqui debet a bonis,^ licitis abariis ieix- irnsidioquin eos cibos appetunt,quos non licet,autflipfos cxfame devorantes, infctudine,* Utigiis arcam,* omma in ea exiflentia turbarent: Impofsibile cjlcnim(mquit Hieronymus)humanam anima aliquid no amaredeirco prutin Leuitico legimus. Septem quoque petitionk confummauitcoclejhsDoBor orationem ordinatam inexpiationem nofkiK Dauid Quofeptendriopurgdntur etiam eloquia Domini(inquit Propbcta)uelutidT' gentum a terra . Etjialtiusconjcendere uoluerimus ,fontcmque y (? ori^m rcmifionis perquirere , infpmo loco 5 aut in mdnfioncfummi drcbctypi m reperiemus: ubi ctiam per Jeptamrium ipfum expurgati uerum fabbtutfi, quod inbocfiptenario datur , lato animo celebrare pofiimus . Vndc (yjp- tem , (fjhbbati nomina apud Hebrxos admodum conueniunt ^im pcrttM idcmfunt . Mrito igitur munda in nos introducenda dijlribuuntur fiptcnrio numero , quo typumgerimusjeptenarij excelfi . Vltcrm progreditur Orig- nes dfgnandojcptem uires munda portionis in bomine , quajuo loco legtm relinquimus. Qupd o mnes quoque cceli in bomine eontinentur. Cap. X V H | Ojlqu primam enneade conclufdm in bomine dcmonflrauimh fecunda quoq;ineodecontineri nobis dcclarandii ejl ,c pradicatoribits interpretando autunitt TONVS SXTVS. Ixt tfdntftucraeft Ptolemaidottrina^uddj.eftushuiui terrejhismundiccelc DauiJ JlibusuidtibuJubiiciantur,utJuScorpioterreJlrisfubfcorpione ccelejli : ^ Pt  ka> ' uurus , aut artes bic degensjub ccelejlibus imaginibus: multomagis homo , qui ejl totus mundus,comcnit cum ommbus coelorum ajpecTibus-.adeOiUt omites ip- rum ccAorum>& intclligentiarum eispra-Jidentium uircsfufcipiat,w ctineat. Vnd Trifmcgijlws air. Cumque homo infi omnium poteflatem contincret, opi T:if,n - fckfeptemgubernatorum animaduertit: liautem humana mentis mcditatio- negtudentesfogulieorumproprij ordinis participe bominem reddidere : Sed  dtius loquitur,qum in corticlitera uideatur . Quomodo atuem ah ipjispla- netisbauriatbomojocet Mato, Plotims, ca-terique Academia. Kecipit(in Jfe. uiura) anima in defcenfu  Saturno ratiocinationem^ttelligentiam^Jpecu- Academ  Uuam uim-J loue uives agendi,^ pratlicam-.d Marte irafcibil^ animoji- tdtisardorem: A Solctmaginationcmjciendi, er opinandinaturam:A Vene r? concupifcibilem,' dejydcrtj motum:A Mercrio intcrpretandi,pronuntiart ii^enetrandiqueuigoremA Lunaundplantarcgenerare, e? augercpofit. Corpus autemipfum traftabilcex elementis,& inferiori enneade confcttum, peidem fimilc declarauimus. Et ta ab uniuerfo accipiat , * totum quoddam conftciatur,etiam afiprcmofeptcnario ( t Mercurius inmit ) mo a tota ar- Me* chetypo baurit ea,qua faltem pro parte fio \oco(Deo fauente) dcdarabimui. Nnc autem profequamur eajn quibus cumjignis duodenis conuenit: tfomif- * fiimis,quibusquamplurimiuoluminacompleuere,adducam tantmodo, qua Uanilius Mathematicus injignis decantat dicens. Utaim hcpe diuerfas hominis per Jy dera partes'. Singdaque in propriis patentia ftgnajiguris'. Inqueis pracipuas tot de corpore uires txerccnt: Aries caput ejl ante omniaprinceps* Sortbr cenfufquefui pulcherrima colla Tuw.tyin Geminis xqualibraehiajrte \ Scrtbuntur connexa bumeris:pcc~lujque hcdtum Sub Cancro cjlatcrum regnumjcapula^ue Leoni: \trgnis in propriam dejcendunt ilia jortem: Lik gr ormem cedorum uim comprobant ejfe in cvr* Wckii. p orc humano Jlcut cr in cedejli:Qupd non latcbat um Termaximum^uic Tao filio differens ait.Tabernaculum ijlud filij efl zodaco conjlmtumj cx duodenario numero conjlat: Et ne dum planeta rfigta : qua junt in oct*. uo ccclofed etiam primi mobilis,omnem uirtutem producendi amitte- re uidetur? ff ad flerilitatem quandam deuenireiquia illac commcante,iamfe- gtcs y Hnum y (f frucius terra maturi^ & parti terra fotturam claudcre uiden- w. Quod pofieafubJquiturjignumyLibra mrito dicitunquia tunc diuidi li hu.iut mcnfurafruftu* coUefti incipiunu Vartiturque Solaris curfis in por- tiones aqualcs diurnam z$ nofturnamiStatera quoque librari uidetur tempus Mximagaiidcns tperie inter caloremjrigujque mdium. Uuic adiicitur Scor pia, uenenofim animal,eo c atns importunior , quograuiorifipplicio afjicit: In amda uirus babcttferitfemper obliquo flw; Et id mrrandum uidetur , quod imqutn ei decjl ucnenum,medio die pojlim, quado ardoribwsferuet Sol y cu umen Pbxbus medicusfit ommbus medeiam afferens:Qjiod tamenfane infyr- cm&m abfonum minim uideri dcbct,cum omnia quanto perniciofius uenen hdentytanto & ejjicacius antidotum.Vipera am aut tiri caro^ex qua tiria- aconficiturjemedium uirulentis prabet : cum tamen ipfa Jante uenenofa ebul litdcm cfficit caro ipfius fcorpionis etiam ab eodem uencnatisxSic undecu- qucproucnk unum extremum^ aliud indeprocedittNam ? ipfi Deus fim- me bnus bac defiipfi teflimonia profert: Ego percutiam, tyfinabo : occ\da y C uiucre faciam . Et de Sole diximus , qud aliquando (h dtjcerpens Diony- D ^ fui , c? diquando ?bcebus reuniensi Nrc mirum igitur fipro 'domicilio fio ali ({undofiorpionem aJcifeit.Hicforfitan ad illum fcorpionem alluditur, de quo w lofibc^zf in numeroru uolumine IcgimusiTerminus lebuda erit ab extremo oiHc Mtrisfelfifin^qui rejpicit ad meridiem, * egreditur de meridie ad afeen- fonfcorpionisiueljcorpionum^ut Webrdica ucritat babetiQua aluiu confien- dunt^um prafiferat in cortice literai E/ enim Scorpius tcrreus,ccdej}is f o* fipcrc(tkjlis,a quo foi aUquamfifcipit uim. Sunt e in mferiori eraterefeor- funeste quibusfitirma Vcritas ait: Ecce dedi uobis poteftatem calcandifiper cHKt frpentes, f&ftorpioncS) (ffuper omnem uirtutem inimicii Ncc erm eftgno s t v *. rftlm. CANTICI PRIMI c&lefti , dutfdrutdo  tropicus dicitur locusillciU T{cm' quod cjl conuerfto-.lndc ad Aquariu pergtt.quod Hebrdicc fy]Mf dclt dicitur:^ bocfituki uel uas hduries intcrpretatur.Aptifiimc quidctic* bauriente uafe contineri dicitur \quando terrd , & inferiord omnia incipimi cxlejlibus baurire uim iam cotraclamftcut cceli fupramundanisfontibus. h jhremofunt Vifces , in quos terminatur zodiacus y quos etiameonfecrauit Sdp no tanta areiSj terrenifque animalibus uitaprabere dignojcdturfcdillisfv. que, quoru comer fatio in aquis cjl merfa: Tanta efl enim uis Solis:ut abjlnjt queque penetrando uiuifiect ufque ad mfima terra. Fcelici quippe bomineter. minaturfolis curfus inpijccs,quos bumanigencris redemptor , ry uerus mm Sol comedit perfcSlo uitce currculo y & tranjrnutatus in metioretnfortem, h dem quoque ferie Deifica uita>(? influxusper Solem fignificatus dejcenn* bominem  capite incipiens ufque ad pedes^fimbriat: ut Pfalmografhusj aHo typo decantat dteens: Sicut unguentum in capite i quod defeendit inbdi barbam Aaron,quod defeendit in oram ueflimemi eius. Incipit igitur a pe, ud ab Arite y tranjitper Taurum^quia per colli uirtutem diffunditur adbr* cbia,? gemind* partes dupltcium uirtutum^ operationum. f trajmestp Cancrcum pcclus, j> uirilem , Leoninamqxe uimfcapularum y laterum\/d lia autem ueniensftcrcs reddn fontes illos  carnis opmbur.Si tamen iu* tur & aquds quajuper codos exiflentes continue lauda D* Idem minum: ? qua producunt ucros pifees, quibus pafeamur cum Cbrijio cor^ to curriculo uolubilis uiu buius.Hiru no fine my flerto dicutfecretiores TW logi^qud Deus in comiuio iujlorumpdrat OHcmjtauru y ^ pifeem^duo lku* lob hPM TONVS SEXTVS. n * xtd 31*  EuangcUcuimTuros mcosparaui,(f ahilia mea occififont.Vifcem w ianqnamnouiJ^mumfcrculum t in quod pedes ajfcclwm nojhorumjcm- prtendcredebenu CuriRdJigM i & pracipuiarticuUinbominefmt duodenario nume- ro dtflributi. Cap. X I X. N archiuisfapientum hinos eomperimus progejfus rerum , A/f r- rum quippe per ternarium fipremis nfima petentem * Alterum uerbper quaternariumab inferiortbus confeendentemadfiper- _ na : er dlum  diumis ad deteriora fecutus eft Vlato : bunc ue- puro. r infimisadfiperna profequens Ariftoteles tantum procedit , quantum ex All(iM ^ his per fios Jcnfttspoterat manu duci. Quaternrias igttur eft eUntentaris nu mcrus,(f etiammyflerio magno diuinus reperiturpro rei condecentia : ut Or or P b. pfew C ante eumfipiemiores dixcre: Et bicparit omnium infatigabilcm(ut prtfcquitur idem Orpbcus ) impermutabilemque mmerum dcnarium , ultra juemnon datur numerus . Quaternarius autem ipftper ternarium complica- tus numeram conducit duodenarium primum crefcentem , & magis ccekftcm f & diumm , quam terrejlrem : Vnd crcftentia omma , cr diurna quamplu- rimaipfi dijbribuuntur .Eftctiambic numerus compofitusex duo bus primo perfeclisfoutriis uidelicet : cr eft primws crefiens , cr' boc injxdecim abun- das per quatuor^und illa excrejeentiafeelix eft, quiafit per quadratum aqui UtefHm^rparcntenidenarijdeo mrito Plato in Ph fecutus Plato, ut Repu.fuZ grcditurfcnfim in peiusfatali lege decurrit, id ma-* * degenerante difciplinaiEt idembuius mmerifilidu Keip.termimmforc  c per uiginti ofto Luikcfduor defignatur: Eius etm motus difians  curfu  tenarios in decies centena mdlia^ut etiam Juperna,* miniftrantes>ty afifo* tesintelligentiasjuxta Danielis uaticinium>conumeret. Quaru pracipuipn cipesper duodenarium complicatum ex eius medietate^fenario uidclicetftn buumurinjeptuagintaduos: Quo numero (pjhiioresinfiguratiuopopukct difcipuli in uero , iuxta idiomatum numerum praferuntur : Qjbus idionwi- s*pn. bus ( ut ab antiquis Japientibus dijecre pojjumus ) totidem angelici principi Hlcro ' praferuntur : Qj* ab Hieronymo fuper iUud pfilmi , circumamitta utc- tate , aliqualiter pertrattantur . Sed afgiando cuilibetjuum fcnarium,vot Procui. fine myfterio duodecim prncipes potioresreftant: Ideo Proculus bunc nu- mera Diis,gentribusqHe his> qu quibus pr icndirDium Sagittario > o , femori:Vcfiam Capricomo,(fgenibus:ltno- rtemAquariofmul^cruribustNeptunumuer Pifcibus y atque}edtbus: V- dcManiliusdecantat. Umgerum?allas y Taurumcytber>eatuetur i Waofoi Vbcebus Gnio/, CyUcniiu Canerum y luftiter c cum matre Deum regit ipft Leonem: SpiciferacfiVirgoCcrerisfabricatq; Libra Vulcano } pugnans Mauorti Scorpiusharet'. Venantemque Diana uirum.Jd partis equina Atqueangufiafouet t Capricornijydera Vefla: Etlouisaduerfiim,lunonis Aquarius fignum efi: Agtofcitque fitos Neptums in aquore Pifces. Quorum numinum mm fine caufa aliqua mafeulina , c aliqua fieminina afii- gumurj* innuatur utrque uis fupernis defiendere. Uludquoque objeruan- iumcenfeo,qudccelum fedem diuinoru^ ultimumeorporalium duodenarius fmiturnumerusiqu: ex quaternrio elententari,^ ternrio diuino deduttus refubat^c quafiuinculum exifiens corprea cu diuinis conettit. Cotinet inju- ferbtcnumerus(ut Vytbagoreidicut)perfeclbarmoni diapajnicminpar *7&*i- us y cxquibuscomponitur y 7,uidelicct cr 5.Qwrw, 7, cotinet fefquitcrti proportionemex A.ad 3. cr yfefqualtcram ex.^.ad .ex quibus proportioni- bus refultat diapafom Cuius extrema quaficirculum quedam ejfcium ad ean- dm notamfed altiorem,tcrminando extremum unumj quo alterum incipit, ut eiraikris,cueniat circulariccelo,^ barmonico.Vltra bece quafinecejjari ca lueiksq;ftgnafunt duodenario numero difiributat ut in eo coperirentur a(b ccruicv.&fic de reliquis. Sed boc parumforet t ni jitJefJctbomini etiamfupernum robur multiplex^cuire^ondcm humana mem brvadeo ut inferiore moto.moueatur &fuperius t cui illud correfpondetficut Krui m atbaris bene ebor datis. Et boc innuitfitmma Veritas dum ait : Date, c H * (fdabitur uobisjanquamfi diceret, ftmanus ueflra in pietatem proxim nw- S T V S ' Kuvrtxtendctur quoque diuina multo plura uobis impartiens. Et buiufmdi P ij CANTICI PRIMI multa proftqui fojfmusifedi^Ytlk^uimsfHoloco Idtius decldrandd. CoYrcfponentk quaUtatum cum pUnetis> & oftduo corto. Cdp. X X. Xtant in humano corpore quditdtcs, & complcxionesfitdm ta bentes confonantidmcmnpldnetts, tfjlcllifcro cccloiEam enm y quam boc bdbct cum eis manifefidm , infuis triplicitdtibus pofi- J ponentes, dd cdtn ueniamus, qudm Sdturnus bdbct conuement cu dtrd bilnut >/> quxbus hacprtudkt , Sdturnij dicantur, motumque, & hh ftuxum cius ddeo confiquentes , ut omnibus corum operatiombus Sdturnus in~ terejfeuideatur: Et ab codem attratti ui tam ciuiks.qumjpirhuales impellitibos quidem adferuidum amorcmjL los dutem ad belld , o 3 inuajiones . Sol etidtn cum rubed cbolerd ,  particulares res , quarum nomina ( ut aiunt ) refidtant fcun- iumproprietatem influxuum , tf influentium : QufmuUcbrumbab, (ftrabtomniafiutprmitmobcrtcrosorbes.Etficuupcccatummnatu- uconfeqmturyuando inferiores caufie a prima difcrepant, & inferiores or- UsprmomobilixSicqudomcbroru t crinferioruuiriumlexmtircpumotu.Eteciei , ad inferius uero ra umgenerts.EJ} ttaq; inpropofito nojlro motus primimobilis,uelu motus ani m& motus fielliferi ccelt,corporci motus fimulacbr um babens :fed planetaru ITT? m0Ui$ mmm HUr C  r ^ animm  ue exijlentium repra-fentam Wrultabaccuminfimts, Crfuprems*q U areuoluerimu*,cfiinco:lisferui- dius omium mobile pnmu,\n paruo mundo cor, & uoluntas , In anglico fera fbmvardens.Ejl iterum uis gnea inferapbinis inftammansjn primo mobili ra P^^olumate^cordenofiroferuuirtmdeob^babitatincordcc^ Mfimoonmium mcmbrorum,calorequippe&naturali&meliori:de mio D ., IJdmograpbus att: CScalwt cor meum intra me. Et iterum: Infiammatu ejl cor " uemEJl quoque uis trrea in Cberubinis pulcbcrrima idearum figura, infiel /fro  hominem bunefouendum dcfiinatos,quorum quatuor ad cjruaip* dum indiuiduum, tres uer ad opus conducendum : Quatuor funt T iuj S.oto Alwbi. lul f Jr. CANT1CI PR1MI Ucm Lundj SeUiupptter^(f SdtumusiSol autcm>ut idem dicit ad ucrbum , eft orgo uirtus uitalis^u* eft m cordc: Iwppitcr refyich rtutem naturalem in bepadto> ut * loam Scoto cr db affeclis non cormumeretur mter potentias aftiuasicumfit tantu* modo(ut afferunt) uirtusfufcipiensWuic enim Saturnus prafidens redditSi turniosuos bene memorantesjum babeant uim iUdm aqueam ddeo conftipml ut dm conferuare poftintfufteptas imagines. Kegit quoque (? profundiorisfapicntUiad quam Saturnuspectdiariuirtute c- ducit. A udiens(inquitjcriptura)fapiensfapientior eritiuel adiiciet y ut accip& uthabettextus HebrjlomachHs,uefica i & , matrix.Et benefylen ipf\dicatur>qm(ttfit ci-iien. Galeno (f Auicena)eft uas , ff receptaculumfuperftuitatum terreftrium y Q " llulia grojfarum-.qu* potifim a Saturno reguntur. Eft infuper ( ut tidem teflmin) rarus^mollis.ff fyongiafimilisiut attrabat y ff recipiatfuperfluitatem mgrtnr. nutriturque fanguine fubtili nigro:Qjtdtquejiecus;ideo attrabens bumiditatesfi cut terra y Saturnus^ff Luna. Calefacit ucro,ff digerit ex caliditate injiu ar ni eius confota caliditate membrorum Mi adiacentium? feilicet bepatis , cori, Kicm lfnisJellis y ff hymenquamuis contrariumfortitusjxt  natura: qu & uijcojb pblcgmatcgencrataSyeplepfiam, apopkxiamftt lyfim y apcftcmata dura % quafclirotica dicuntur> cancros , podagrat, pbihxp, bcemorrboides aniiff uuluxsagadiasffluldSjulcera occutta^chronicosdejk' xus uentrisffierttiam mgram>elepbantiam 7 quartanamfebrem , O* buwfm TONVS SEXTVS.  7 uorbosjttinm difficuliat curantur:& corpus extemmnt.Btfi tempusad- c fl,etUad morte praditta nimia alterationeagitata deducut, Infacte quoa } qvehomms & cutcbacjum difroftorfuerit , vmprintfua complexionis fi- pajnacdas uarias,ocu!os impares , longam faciem,a(peclum indc cernem , & fCorporis autem difyfitor figuram tribuit condecn. temjlaturam moderatam^ formofam^ culos ad magnhudinem tedetesfib* mgros , cdptllosfiauos cum caluitie quadam> duofque dentes inciforios etteris longiores. Sed oriente fite reddit cutemfatis alb4m>& culos medocres: oc- dente uerb, albedinem remifiorempr ? naribus . I renibus it$ Gal.t Aniccn, Iul/Fir., u y t?\ /; CQnucnicntcrferuet^cum cr ipfi(teftc Auicena) calidijint, q ficci'quamuis alij ipfos clidos^ hmidos opinentur. Scdkc eji.quia calidum ct 1 bumidum & radicale, calore uiuifico informatumuigztv\ eis.exfui autem fimplici natura fxecifunt^ Martij. Cuius rei fignum pula calculi.qui in ipfis generantur: quia feruent potifw in MartUlibut, ? Mar- tefauente. Et bos natura difpofitor combinauit, fient f multa corporis mem- brana Galenus cr Auicena difyutant.li autedatifunt ad coqucndumfupcr* fluum aqueum^ fanguineum : ficut chyflispro receptculo cbolera:^^ qu clarejcant cum Sole. Cap. XXVI. j Vm Sol (omniumfitpientum teftimonio)fit pater uitcc^ in quo jj3 refidct(ut Pytbagoreiopinantur)uirtutequadamuita,{p>uc- p y tha - r fl^M tus Soljdeo ipjum cordiafignant , tanquam precpuo uitxfe- sdsl dili. Etjicut ipfe Sol in maiori mundo eftprhuipii lucis^ uit(? lumbes uafa quippejminaria:md nonfinc caujafipic* tifiimus prijeorum patrum Abrdbam , ab umnofuo iurdmentum exegitfupct femora lAefiitfcminarium uas, pro cuius munda & myfteriofa generatio^ folicitus crat ipft Abrabdm , dum mitterctferuum iuramento aftritlum ai ^ cipiendamuxorem Ardmeapro Ifibac.ex cuiusfemine Mefiiab generdridc bau Regulat infuper tanquam uitx inftrumentum nitalemfpiritumntellecim quoque,i& raonem: und  zfinfirumetum.Wm quoque^pulcherrimospTtbet culos >animi potifsim indiciu. Hinc de D* Rc s um nid nonfinc myfierio dicitur in primo uolumine Rcgum:q> erat rufius.cum fui ebritudine oculorum^ bono afpcciu, pro quo nos babemus , pnleber afteRa, decora^ fdeie. Er bis potifsimfauet cum in ortnfuerit: o 4 / altius cofcendtrt uoluerimusjdfxcit Sol qudojujcipit infiux afuperno orite^ de quo diem ,f4J * Venict ab oriete iuflus. StaturS infuper dcctcpr(f corpus (it(ut diximus)mal difyofitit, benfico ipfmsfauore i- tcs,cxdtque uiuifica uirtns cms, ex maU ii Jpoone recipientis nocumentd etidm mortfera infert. Ncc mirum quia ex m rid diffyofione recipientium lutum indurdt^cerdm autem liquefdcit . Sic c uerojdiuinbque Sole dittunt ejl; ?ofitu$ eft bic in ruinam,* in refurrftioM* tnultoriminljracL Aftron. Galcu. TONVS SEXTVS. n 9 Quamollefiantcum Venere. Cp.XXVlL ~" Etttffxroew&w capito, w pigwtydondturAn corpore utctn domnatur ancbuentri, peftiniif umbilico, (f buiufinodi omibus , quncruorumJpirituum 7 & uirtutus- untnsmedullamuercebumiditatis.utait Conciliator. F.teflf Gaiato autbore) concii. unfitn cartna necejjarta una ,^ motui anxmaltumjbinc quamoptime Venert mcffondi-ns, quaji uinculum cotmctlen* hominis partes, ajfectu*> mores, & fpntusiAmor enim in arcbetypo nexus^ ncuma dicitur: in maiori uerb mun- iosmore^ amicitiagenerantur , (fcolligantnrotma^firecljentit Ana- Anata. xdgow y Bo'tiuSi(? altjfiipictcs quamplurimi: Van quipafim uenereus dicitur: und om- m 9 tpue4d ipfumpertinentjnerit Venericomienire uidentwr: Vinguedinieti frtjhturtfuia area eft: Cuiusfignum dabat Ariflot. quxa natatfuper aquas Arirto. klttareyquafiabutre.ConcordatGalcnusdicensiqypinguedoj tyolcu Gaicu /wit de \utura aris tperati, & utrum f umbilico tanquam propriis injhrutHw o> prafcrtur.Virtus cnim ucncrea(autborc Io&,er Gregor,cius interprete)^ u rr morbi phlegmatici, typrouenietes exbum bus fuperabundantibus in membris pradiRis, in quibus efl uirtus concupfdk ptoicm. \is^& lpidos Sedfxmala^ inferior Vnus praualuerit^dclitiis L tos^fxciumiieriidmatoreSyldbiles dd omnid uitid mollid: Si dute bondam mus legufreno coercitus rcfpondctjrcioffinclo dmore omnid peragit, Qjjif dcudntur,z? penetrem cum Mercrio. Cdp. XXVII Ercurius in capite ftbi uendicdt lingudm , cuiusjermopem; ufquedd interiord mentis:hinc eloquentitffdutor, crHamr jcdicet natura intcrprcs:Quuenis,& drtcriis  Vitimo prcliuioresfint,cu Lund efl in aqueo fi&oquacum in igneo,uel trreo. Et ideo objeruari b*c in Vbdrmdcis dandis "ww m buiufmodi negotio peritiVulmoniquoquepraferri adiudicdtur , qni tin qudmfiabellum cor,refriger4t , atqj CANTICI PRIMI contcmperatficut Lututcd qHtdrdentifiimo Solis uigore cxaftudm : Etjic* A^ro cor  t{? Auerroi) puhmonem wrtritprabcns eidem calarem ige. jhm,(?fuduc:ita Sol fu cxcdef&om mtutc cfl Lmuc ipfius umnus. Me didUwfopcrfyinxdorfiprffidet, ^cxpurgdmcims^quapereoUtorian^ oriSi& buHfmnifidUqua bom irradiationefueritfuffultusi ^ exequedo quaco^taueritprpti^eloce^uulgofasbeneuol^ Varias infn per dlfpofmonespro uarietate fignijin quo recipitur,& ajpettuum concirna tiu,(? luminis^quo mcfemiplena babetur. Mole autem diftofito JiibieZto cn/nr mitates inducitex illisfuperjluitatibus rouenientes. Omnia infuper mebufa roguei alio quouis modo agitata^profigni cucnientk cu mcbrts iUisJa dit-M potifim cerebYH y cui efficdcius prcedominatur:unde in eo Uji(etiaminfcripi rafacra)\unatici dxcwatuY^ patientes morbos dautjuperior uirtus(ut tetigimus)dominetur, altiorbic rxjwrc- pauiu! Yetur indago for fitan hteris non cormnittenda^ dicente Apojlolo: Sapicntmh quimur inter pfeftos-qui uidelicet pojlint effe capaces diuin&tfumrntpm dcnatq; difyonit, curatamencxequendiuariism- niflris dijlribuit beneficis^ maleficis:prout magna b ($ noa# tes.Ex aliis qnoq; fcriturajhcrcc pUriJq; heis de utrifque pojfumu* ciect* ri Et quodfacitjummus Prouifor per angelosjanqu per minijbrosjdcmft (ut alias diximus)per ccelos y tanqudmper inflrumtd: ut omnid cooperenw* mini^erium Dei: Quod dtuiquitds , uel in pdrte olfdciens udridfnxitnum Virglio membris humanis prafc&a: Aurem aliqui Aemori^^fed Vbctbo dedicStt t!uu.* gilius mennh dkensiyntbius aurem Vellit, c? admonuit. Dexteraamcfo titudinis fede \%f per qufit iuramentu Nm4 PSpilius Fidci cofecrauit^t Li- uius narrat. Digites fub Mincru* tutela collocarunt:Gaiua Mijericorditfo cducrcibinc eafteftunt ueniam, $ mifericordidfldgitdntes . VmbilicumuM, quem Veneri tanquluxurixfedcfubiecimus, loui conjecratu perhibenuunc umbilici ejjigies celebrabatur in templo louis Ammomjieo lcm pidm y ut aliqui d/Jerunf-CT iUum,qucm uidetur bdbere, dutumZt ejfe ex um- ticneSolis-.cuius motus e(l quoddmmodo rcguld,r dtnufiis dliorum. Hic an ZodUcum in quolxbet dnno xrdnfgreditur, ultrd:ne dumperfex bousqu in quibujlibet quatuor dnnis computdta reddunt diem imegrum , qui dtw omni quarto dnno bifcxi denomindto .fcdetiamminutd qu*ddm,centt[i. mam mdclicet partem diei,uel circd : Qu effdmus corcflix, efl deique excdfa* ^fapercodeflis.ubifuntmus re ftictUoderatortSedultrahacomnUfamexpurgaxor^ quofeces tbn m domeftici, qudm ccekflis mmii confluHmjanquam quidjuperfluum, ? ex- ywgdmentum cibifuprema ukcuititulusefiJicundum lotnnemdicensi f "v :,! Mew cibus cflja fadam uoluntatem Patris mei, qui in cedis efl . Qjj* amem fahtc uoluntas,alibi dedarans ait:Defcendi de cedo, non utfaciam uoluntat mmfed ew\qui mifit me; Hac ejl enim uokntas eius.qui mifit me.ut omne, [ Jcm fidedit mibijionperdam ex cojcd refufeitem illud in nouifimo dte. Anima igtur , cr mens anglica cft cihus Dei > cr Cbrijli , qui comedit , ffufcipit womnes : utflta calefaSioria cr diurna uirtute expurgando , cr coquendo inuifceribus mifericordia faqu icbaA cr ngeli eius praUaba^ 4mdrcf!& tjucUeiisMutusejmdiwtfyrmkc^ fervens antiquus, qui eftdiaboks^ SautnS ; PrttirSw cft igimr cumfttl litwusfuis, tanquam expurg4ment>&fccesin cloaca* inferni: ad quam i, vtittwUHT in dies mortales ndxi y & ipfifcccs in Ycmfuam malacffcfti; Qj^ ( an conueniat cum tmmio ifto bxmanofatis w fwpatulo cft attendemi eius&f pofmoncm; In ipfo enim eft arxfupremacerebri, ubiportiofuperior mim, imo portio diuina refidet omm inferior a gubernans. E/ etiam codeftis mdrfc uneulapars anterior capitis>ubi uirtutes obfcqucntes , imaginatiua uiddm cogitatiua, cr huiufmodi itabhamjanquam cedi , cr rcffs juperioris and* U exequentes, qna Dommus iufjerit. Stetiam inferiores pedijjcqux, mm uideliect fenfiuquarclilo auroprhnoycroco, cr dclitiisc- ftxbu*, qbus nutriu debcbant>amplcxatafunt (inquit leremias)ftercora y iitjl icrcm . oblettamenta rerum inferior um ,  ipj* iumenta , (pftercora funt ejfrtta de quibus alius propbeta ait: Computruerunt iumenta inf\ercorefuoX)e^ metiam confuftone^ inordinatione conjnantijbac pauca tetigimus > nem aliqua huius mundana^ humana domus relinquatur intatta, Qud Homo concinat cum angelis eos comineis* Cap.X X X 1 1. I Orno cft ( inquitjpiens ) cui data cft uirtus continendi omni : J Ide o ultra inferiora , y media , alterabilia uidelicet ? carfc- \ftia , apprehendit etiam angelos^ xpfum Deumiutfit quodait- y modo uinculum omnium , omnibufque proximu* , ac uerus mm* dus omnia continens  cum omntbusque conuerfansieumfuperis qmdem^er^ dem.zf (pientiamjum mediisperratione % cr difcurfum:cuminfims perfez fum^ 0* dominium: Sitque cum omnibusfymbol babou , cu matria in prprio fbieSlo , cum elementis in corpore quadrifario^cum plantis in uegetatiu wr- tute, cum ccetis in inftuxu partium fuperiorum ad inferiores^ cT *" motu cm ** Uri ad idem tendais a quo ucnir cu angelis m mcntc y (pjapicntiamicutn Dco \n omnium continentia , quam babetbomo compofttione , Dcusantanfi*' Mcrcii; plicitatc quadam * Hincait Mcrcurius; Homo uel ctlicoliseft praftantioff loa Phtlofd. TONV5 SEXfVS* tij ^faltmpdnpmepotur : Etenim quicunque corlitim ad terram defcendit* tk limitem defiriv.bomo autem afiendh in coelum,illudque metitur: Ncc e um fimt, qua imafint, & qiu fublimia,ac reliqua ornnU : & quod maias eft, terram bauddtmitteHsmcalumattoOimr: tam ampla eft humana potcflas. QMmbremauiendum / dicere hominem quidem terrenum Deum ejfe mor ulemipem ucr ccdeftem immortalem bommem : Vnd korum uirtuteguber- natur fingida: uni tamen cunftfubiiciuntur . Bjfe itaque angelos nedumfa- Mdoquiadocmjed&pbojopbiwturaksidajferunttwprobant, Pia- fi tomxw cum omnibusfuis Academias , Chryfipous , cr Artjloteles : Hic $ ftepudem ait^Abfurdumfore , ca m partem , quhasejjeintelligentids. bryfip- ^HerinunoquoquepcrfeionemrepeririajJcrebatiNamcatulusimperfc- ffe f|i, eams autem perfettus infuo generc; Sic equuleusj equus perfcclus, tf fuer uir . Eddemjerie ($ inpartibus contingit , cum mamsfit perfcttior fcde.coculusmaitjt: Vnd cum mundi inferioris partes impcrfecl* fmt> p terra tantummodogignit : befiafenju , cr motu uigent : bomo ratione rtgm,& appetitu ad ima trabitur . E/i igitur ratio fenfibus non pnepedita, (jbdncmangeliseffe oportet.UincajJerebat Vlato inter Deos,atqueho- mcs natura ? loco medias quasdamdiuorum potcftates interjitai, easque uMtiones cunttat , miracula , particularesque bamines gubernare : Etji  pifas genij , a' noflri autem angeli nominantur . Se d quomodofe babcant difcum influcndo,!? conuerfando 7 undfrauifiimus refultet in operando con mus , & uigoremfufcipit , dicitur Serapbicus, yierubicns ,angclicus ,qud m bofles ucritatis,  bra^pro quo pugtutnws^ boretur : A poteftdttbusprafidium in mundana buius domus inimicos : A Do. tnkdtionus duxilium,quofubiicercpofiimus inimktm domefiicumqucmfe*. per nobifcimportamus : Er ut debitum finem conjquamur ,(* diuinus refigietur.Sed acutiores Tbeologi uherius progredientes docent, po ein operationibus (quas aBus fecundos dicum ) reprafentantur diukt it proprietates, aut acliones-fiue (ut dicunt) noonalia^fentialia, uclquocm* que alio nomine diuina nuncupari pojfunt : Ne/cimw enim itecfcientibus lof licet arcana illa Deifemoti ab omnibws creaturarum modis : & qui efi ( - Dkmy. quit Dionyfius ) omnia eminenter.adco ut bac , quibus utimur , uocabuU ei, qua in ipfofunt, exprimere nequcant y nifiperfimilitudin y y analogiam f d damfecundum qua uherius progredientes dicemus.qttbd ein pafiioniwsw firis aliqua in Deo reprafentamus^qua quuis in Deo pafiioncs nfint, aM\o- gic tamcpafsionum nomine ipfas nucupamus : ut eft ira furor, atque conaf TONVS SEXTVS I2 . 4 jc etnia. Et bine de prhrns ait Propbeta : Domine ne in furore tuo argua me, Da,,i dec5placemia,quambabetnobiJcum, in Prouer- pnaet. biorum uolumine ait : DeleBabar per fingidos dies ludens coram eo omni tem- prejudens in orbe terraru, r delitU me* cumfiliis hominum . loannes quo- Ioao -  aures eius adpraces eorum , ttultus Mtem, aut fcies eitisjrata uidelicetjuperfacientcs mala, utperlat de terra MMorm eorum.Et muita buiufmodi reperiuntur in Deo,fed clarius in Cbri /, m quo ipfe Deus eft babitu inuentus, utbomo: undfacilius cum eo confor- mripojfumus t dicenteipfo Apoftolo; Dedit nos conformes fieri imagimffy Pl ' J '" fui: Ai quodperagendum Corimbiosexcitat dicens : Sicutportauimus imagi- mterreni>portemus cr imaginem cceleslis , Mm uidelicet , qui eft ucra ima gpDeiinuifibilis, primognitos omnis creaturiny. x bore Dionyfio )efl uirtus transformas amantem in amatum Qjtem amorc m> O* coneupifcibilem uirtutemfi moderemurjram(lue,&cxcandefcentidmri~ tionefrenatamexerceamusin bofles principis,adbuc imaginem portamus. pfaimo- |, MJ> de ano exeandefeente in propkanatores templi dicit propbeta ( ut loatm f "' interpre tatur)2e lus domus tua comedit me: De quo iterum amore fuecenfo m Apocalypjidicitur.Dilexitnos , & lauitnosinfanguinefuo.VcctantumB) conformamurfedetiam Vatris,& totius trinitatis gerentes imaginem ipfun Mof. fornuripojfumus- Dixerat nanque Deus (nt Mofes narrat)aciamus bomnt T,if,n - ad imaginem , & fimludincm noftram. Cuius dottrinam redolens Trifmeg. flustrinitatem,cuius imaginem gerimus, nonfub perfonarumnominibusjed- liis uocabulis exprimit dicens; A Vater owvm mtellec\ui,uita, & fulgor a flens bonnem ipfifimikm procreauif.cui tanquam filio congratulatus efl : h\ cberenim crav.atque patrisfuiferebat imaginem-. Qjii Vater efl intelleclusju Titeei. be ns(ut dicunt Tbcologi)ej]entiavi pro obietto: Vilius efl uita ipfomet docente, dum aiv. Egofum uita:Spiritus fanus efl fulgor, imo & ipfe ignis fulgem, $ inflammans: Quibus ommbus conformamurjesla intelltgentia, recla uitap. cloque amore: Conformamurque ipfiinparticttlaribiis quibufda,qua per aru- logiamfcriptura mcmbrorumnominibusnuncuparefolet , de quibus particuk* riter uideamus. De confonantia membrorum De/,' hominis. Cap.X X X 1 1 1 . Va amem fmt membra in Deo, quibus homo conformari pofiit, adiimbrando potius qumpingendo percurremus, adducemesie pluribus aliqua,qup , id eft hain Hebraicfiontemfignificat , $ oculum: j  ico  (iniftra : llla quippe mifiricordiam wpdrtitur. cr omnia bona:bac autepumt malemer entes legcfiucrifiima, qu gratite per Yilium Dei , qui nonjine caufa femper dicitur in Vatris icxterd collocdtus. Hinc magno inyflerioflagitiofi duram Chriftifiententiafiuf cepttm dd iudicis finijlram dicuntur collocandi : mifiricordiam auem confecu widexteram* Bracbinm itaquefimftrum reuelatumfuerat patribus in du~ nori legeifid dexterum rejeratum e\ nobis per Wium Dei, de quo uacinari ^ohlfimcUmabatx Domine quis credetaudituinoftro, & braebium Domi Kili New reucUtiicftfautper quem reuelatum eft y ut bdbct ueritas HebraicaiVti- wc per illum,autjitpra illum,qui afeendit tanquam uirgultum de terra jitien- fi, tudica uideliect gente Juis feder ibus tunc rida effefta . Venit itaque fine tjfcclu, q? pompa regij apparatus^plenus tamen tbefiauris fapienti & mife- KtQfii^qux collocantnr ad dexteram: Ideo diffuditfiapientiam, clementiam, CT mijricordiam in difiipulos.populumquc ipjicreditum omnia fua dilribucs^ cor ^{dnguinem^ animarnjjeatw extftimans dare , qum accipere , omni* CANTICI PtUM chm l u jq U protc{laus,& cUmans: Date,&> dabitur uobisiUouete mdmm uef DiTuj S ' vi proximnm&fencs dexterdm Dei in uos krgifim apcrtam.ln medita lio dutem tanqudxn cor, - totus uenter efi uerum pukhrum Socraticum, imo di uinum.a quo omnid pulchrdide quo pfdlmogrdpbus dit:Virtus } (f pulchrituio mfdnudrio eiusipro quo noshdbemus : Confefiio & pulebritudo infitUji. cdow ciusilllud enim mfefin Tipberet, quod intcrpretdtum tfl mdg\ificcn. dfotws illud uerum ptdrumfigiificdt.quo omnid pulebrefiunt uitd,p>p& chntudincdiuindMuicrejpondetpidcherrimum 9 & cxcellattius omniumt brorum cor fummopere a Deo ipfo concupitumiQuo moto in Dei dmorem^ r uuku uctur cT cor diuini in dmorem dxligentis.ut in Cdnticis dicitur: DifeFw nm mibiy 1 ego iUijnter uberd med commordbitur \ Vberd enim h iucundd.cum in Cd difity fmt omnid cbdrifiidtd, & omnid dogmdtd legdlid, fpropheticd ) ideo dBi fttit terrd fluens lac>& meljd eftjdpiaitidm^ gufium rerum diuindrum\\n* de nec mirum :jibutyrumcomedcns,cx Mo Idtt confefto feit reprobdre m i^* (ut Ifaidsdit) cr eligere bonumiquidfpiritudlis iudicdtde ormubus. Hacig* tur uberd Iddrunt omnes prophctds , qu dd quod confeendens Pdulus uidit drednd Dei, qu* non licet bormni loquu S cor de dutemjimtinteflind omnid y cr injlrumcntd qu illud Hebrdic Sdcbind dicitur , id eft babhdtioui nobis: Dicitur etidtn terrd uiuentium, y regnum, quo uidelicet imrnediatcrc- gndt in nobis: Et bdnc diuinitdtem mortdlibus communicdtdmfummus doBorrc gnutn coelorum uocat y dum ditiKegnum Dei intrd uos ejl^ Sed boc quiuwfi- biipfi uiolendm inferdt y cumfoli uiolenti rdpidnt illud> Mdxim a diebus low nis &dptift in qudnondnwtdliumifedjuiipjws mortificdtio ornnimodd xqu\r\tur*0 pcrfttldin bominc dnimlifobiugdiido uiolcntid. st ys. Liem, TONVS SEPTIMVfc. iiff Va fonoritate omnia , etiam parttcularia in hoc feculento mundo exiftentiacum archctypo cooucniant. Tonus Scptimus. Rationibus 8r authoritatibus probantur orania habere in arche- typo aliquid,cui refpondeant. Cap. Cui maieftati matria prima fuecentet. Cap. Cumquoftabiliatur terra. Cap. Cum quibus extera dementa in eodemrcfonanr. Cap. Quid inibi notem lapides. Cap. Quam fedem illichabeantmetalla. Cap. Quem locum ibidem contincant plantar. Cap. Cumquibusnoftrahaccaequctur plancies. Cap. Quibaseleucntur montes. Cap. Quid defertum,8t rida. Cap. Quid frugifera terra. Cap. Quid mare,& aquar. Cap. Quid fontes. Cap. Qu|dfluniina,8fcanale5. Cap. Quid pifcinae,lacus,& ftagna. Cap. Quid mar rubmm. Cap. Quidnubes,&pluuia. Cap. Qnidros,8cpruina. Cap. Quid grando,nix,8c pruino. Cap. Qmdglacies,8cryftallus. ' Cap. Qyjdparadifusvoluptatis Cap. QuidGion,Phyfon,Tigris,8rFuphratesexipfoparadibflu- enres. Cap. Quid Iordanis,8t Teor fluui us Acgypti. Cap. Quid vinumjac,butyrum,8r mel. Cap. Quid terra fluensla&e&melle. Cap. Quidoleum. Cap. Quidpalma,ccdrus,ligniimfethTi ) 8 hjflbpus,atquefalix. Cap. Quiduitis,&uinea. Cap. Quidanimaliafanclitatis. Cap. Quidcaprca,crui,&hinnuli. Cap. Qnidoucs,8cpaftoresouium. Cap. Quid animalia,pifces,aues,8c planta: munda , & immun- *. Cap. Qiiid Ierufalem,Sion, & rcmplum. Cap. Qujd Acg) ptus,Babyon,& Damafcus. Cap. QtdArabia,rnons Syna,8t McfopotamiaSyris. Cap. I. ir. in. nir. v. vr. VII. VIII. IX. x. XI. XII. XIII. XI III. XV. XVI. XVII. XVIII. XIX. XX. XXI. XXII. XXIII. XXIIII. XXV. XXVI. XXVII. XXVIII. XXIX. XXX. xxxr. XXXII. XXXIIL XXXIIII. XXXV. Augufti. CANTICI PRIMI RATIONIBVS ET AVTHORITATIBVS PRa 6ANTVR OMNIA HABEfcfc IN ARCHETYPO ALIQJTID cui rcfondedtit. Cdputprimum. APIENTVM dogma probdtifiimum ct, nec nnus tri tifimum, tmafabricata praexifiere in artfice pruden* ter, (? non fortuito cafufdbricante: Pari modo domus n arcbiteftoific quoque firmo praexifiit in oratorc : ne ar undine urea menfuratamciuitatcm, amdomumbancmundialcjuidijje prb&ctjitfuo loco latim differemus. Baliaflari quoque per Daniclem diclum tfoHumtrHh Deus regnum tuum,w compleuit:M iumiatur quoque uita cur- ricula numerata cjj, ultra qua tranfgredi non pofimus ^ficuri \ob aperto ore lci > \ofitur dicens-.Breues dies bominisfunt,^ numerus mcnfium eius apute ef: (oiiflituifti trminos eius^quiprateriri nonpoterunt,quamis MreuiariJS** ncrantur etiam omnium mcrita rflagtia,ut eonuenientiproportione remune rrttr,er puniantur ab eo^qui per Zacbariam loqukur, dicens:Metiar leruj z.a. \m,o> primo ftui Deofummo y utYeJpon receptaculumjubieclunt, nutricc* pi** formar um, cr earum omnium capacem potcntiam,Jicuti Deus efi omia fotos facere^omnium earundemformator^primd cauja agens in omnibus, mundifi* terjbns in omnibusftuens.Et rurjum dixeruntfnateriamfujceptrieem^cx* pidtricem onmiumjpccierumfaut ipfas'opifcx iuxta diurna, caufdtiu^ucex piaria diftinguit. H ($ principium paJSiuum entiumjlcut Deus $. num principium omnium>exiftcns in omnibus , ? extra omnia . Ex quo hk imagines^ obfcuras oftenfiones, cxactioncsquc primi entis : Vnd omnis p fena ejl ad aftionem perpotentiam dcduftdjdqxc iureiNam ex dimetro d J inuicempojitajtmulacbra qu uidclicctii Thcoio. diuisjenfisyuijisfyue Da, aut in diuina mente, uel uerboiut nojhri Ibeolo^hi- bent in ufu y Qjjod tamen idem ejt. Sed bic reifiries ejl attendenda. Kcjfrr det matria ? pura ipjius potentia omnipotemi Patri: Vnd nojine myflcrit Mo/ex Deum inducit creatorem y (? opificem mdterifc rebus in lucem> aditis ; adeojut Timoeus tocrus^ p ^ w ^ TONVS SEPTIMVS, ng cducrint cogitationem matria fyuriam, cr ^Ucn  cogitaone atiarum reru. Cum quojlabiliaturierra. Cdp. III. Lemcnta ornnia in coAis^angdis^Deo reperiri conuenienJUa notapdtefecimu5:Nuneautem y quaconfinantU ronuenit cad dementa cum arcbetypo , reftrandum oceurrit . Ejt qutppe pa- terna mens omniumfoccmdipima,ut germina illa binaproduce- )ctjiltum uidelicet , rjffimul cum ipfo Spiritumjanclum : quibus cttera ornnia huius uniuerJiprodHxit^zf totum ipJumglobumiQun d filiale grmen perfeito ifc decreto temporum curricuh injaiutemgentiumdedit . Vro quo Ijiasbo- IfAa rua Sacr^mentorum confeius deprecabatur dicens: Aperiatnr terr^ ($ger~ T hcoiOi mnet faluatorem. Hoc Tbeologi nofiri de beata nirgine^ Uebratia*E(l  uel de induftrid ddieftd dqudifi gcrmkt re debent.Vnd non db re dicitur in munddntfdbric* defcriptione^ quo m gtd^pldnu nongcrminduerdnt:quid Deus non pluerdt fopcr terrm. N ctidmfyiritudlisgcniturdfitjincdqud , que quo uino in ultimofo pofio celebrdto db ipfd ucrd uite dixitiHibite ex boc omnes,Ex bocuidcltcct no tcrrejlri in ccdefte commutdto$biungens\ Sed ego ultra non bibdm de bot gcnimineuitisjdonecbibdmilludnouumuobijcumindomo Vdtris mcimhidn vxu> n ift ratHr uinum , de quo propbetd dgens de conmuio ccelejli in pfdlmo ccxk Cdlix meus inebridns qum pracldrus e/l. E/ etidrn dqud hac Uudns , S^ Apocau >> purifiedns. Et de Eilio Dei inquit lodnnes : Qui dilexit nos> & ^ mi zacii. p cccdf iy noflris^dqud uidelicet illiusfontis y de quo Zdcbdrids udticinanio: b Hld die eritfons pdtcns domui Dduid in dblutionempcccdtoris , & menjlrufi Pauim ta.Qum quibws Pdidus cum Hebrxis dijferens de hoc Filio Dei inquiv. Portal owmauerbo uinmsju^purgdtionempeccdtorumfdciensydqued uideticet# ifaia tut e. fdids dutem eundem uocdtjpiritum iudirij, dqueum tdtnenificut dliuig* mcn dmnumj]>iritumnomm diuer untsittcAt^c^qui tandem Unam in alter amnatur a tranjmum^ic illudcrtt- & jp horrefientia decxupt^ condittut pofinrttmqnam tlufttrula admen faF(iuejympf.Ndmcu&^ ^ufUmalbeJcerejC^decoqmtanqumfegetesperdiffofitionem Spiri* u C m. ^fsnBi-loqaeretur^diuAlimt cibumbabemanducare,juku9S nefeitis, ani tus wdtfcet Samaritanorwn dijpojitas : & que iam denoquebaimirintrinfc- w vpcratune Deifici igiis: Calcfacit, (jf expelia omnefrigus peccti , & tt i - tunSyeo qud nonpofiitcpbabitarcgraa cum peccato&xxbdritas ,jiperfe- faefl(inqmt oamtes)forasexpellit timorem.Conflauit tartus illiusjcrifla- i cia . ms temporc Apojlolorum corda populi audietuis uerba Ma mflammata , w aaus breui ejfet cor itnutn , & anima iw. Ef adeo confiat , utfeparari ne- ftt t dkcnte Paulo : Quis nosjparabit a cbaritate Cbrijh f VUrgat quoque pauj qui terreifunt t (f adfundamtd a:dificiaq;accontmodati Patri, Filiq; rejJ>ondct. Hinc aliqudopro uno , aliqido pro altero , aXxquadojp utro- quepetra, uel lpis accipitur.Filius enim petramj cjfe ojlendit, c H R ! * STVS. R Puluf CANTICI PRIMI udndo dixit ?etro:tfuper hancpetr/m tdijicdbo ccclcfim mcd.ljupr in ipfum,ut omncs cxpomt.lpjcftqtde efl Upisfunddmctdlis, ut Apoji. ak fe mo potefl fonef e siudfunddmtujufi quod pofjtu clCkrifluslefur.Qg Upis dnguteris dicttur.reprobatus quid db adificdmibusfecitdu carne, qt JS, gumfeddb ^ficcfumntpoJhumcdputdnguUjhrulura, & adificifiik facra lerofob*, qu* ddtftcdturex muis lapidibut. Qmetiamfitit itkpttn dMofiptrclfd,dqMJkxcr&ttqtt*propculoljr^ Htm tcrprctdtur Vdulus cu Cormtbiis diffcrcs . Oex (inquit) pdtrcsnodriftc fucritt t omnes mdretrdnjicrut,& omncs m Mofe bdpzdtifunt innubetfm ri: cr ornnes mdnducduerut eandtfcam lpiritdl y (? omncs bibcrunt euniip Um friritudliBibebant cnim dcfpirhdli confequcnti cos petrd,petrd dutcat Cbrij}u4.Sidutp(rdqudfdpiaittdDei,quieflfilius t mtcUigereu^ utfuprd rejerammw:petrd,cx qudfiuxit illd dqudfdpientiafdlntdrisfm meritoJigndt:Qu*}f?0 Hebrdic dicitur^quodnos forte, uel monte petrofa dut cofugiu poffumus interpretdri.Et quis cjlfortis, * omnipotcs^fufttm omniu confugiu, nifi Vdter aternulicc miretur qui^iam^ pctrdmnikpn Vntrejmcpro Filio dccipidmusiquid injcris literis dliquandopro utr^ xmlponiturMdcuen jau Hebraic lapide (ignificdt,cuius diciionisfiiutp m* litera dccipidntur, 3K dbfdciut t quod Pdtrcfignificdt: Si dutemefacn timd coniungitur 31 ben cfiitmt ,quod filius interpretdtur 33* igjtur pd nos dicimuspetrdm,!? Vatrem rfilium refigndt t qui idcmfunt.reprob^ dm db illis plenustbe~ Jauris abfconditis : quostan\ uerus dux , cr imperatortotius mdmafpmtualis copiofifim j> exigctia uniufcuiufq; expen- Wawexasomnus,quidenouof Ua milma:dfcributHrdond^^ f#pOficpropbct4dicuur:Argtmultiplicduw icfi. Sed coquentur^ eius milites illud dedicauerint Babai polluetes dom, Q&arifmtd dminaficutinloleapertiori querela profequitur dices : ar&n loa - m *W*** meum tuliflis: & defiderabilia mea, & pulcberrima meam- xtjlts m delubra uejiraficut & de Baltbajfare legimus in Daniele^m ua- Dani  Jtmca,p>drgted ,&pxiofa quaqua^famuitabutcdoeiscueDulombus ^^'bus y O'gawonibus:Pimus > nifjUgitia,peccdt4 i crBerumdrbitrium.S^ *ymiturpcnecefariisbis, & uejiimentis^utqueamus in contpcciu re ^f^^^^cmpdrere:Quodfiamittimus,uebnoUs\quiaex-- fw nuptusjuaemrin tenebrds exteriores. Etboc efauoddcplorabat le u,m; nusmUmemattombus dicens: Filij Sionmclytidmitli auro primo, mtomo- "merfifum; in uafa tefted.Etiteruto:Claomodo obfcuratum e{\ durum.Et VywmdtcturiArgenMmwumuerfimeJlinrcorUMsffufa^ Wwjpritualvefrigcrdta cbarhate^foedatis.autfugatis cbarijmattbus M tob CANTICI PRIMI iuinis.Et tami auri efi pojfeffor ccekflis lmperator y ut etiam pauimentumfi. feriu ciuitatis ab ipfo rurjumfdbricdta y ex duro in Apocalypfilegamus Q' nobiles eorum in manias feri eis. Sed tf A Apocai. ferro pro re bellica in Apocalypfidicimr , qud gladius ex ore eius proctb bat ex utraque parte acutus, ad debellandos uidclicet , cr comprimendout- belles . Etfinon adefi uindBa , aut iufiitia tempus , adbuc tamenferrma- quiritur,quofcribanturpeccata punienda ,ftcut in leremia kgimus: ?ecatm lebudaferiptum efi in libro ferreo.Sic & lob ait , Vt exarentur in lho fr- reo. Efi quoque neccjfarium as ad uafa templi conjlandatideo nonfine mjfjk rio in xodo iubentur omnia uafa tabemaculi confiei ex an ,fimiliter cr m- fa templo cr mare t ut in tertio uolumine regum legimus : Quod as multum* misfanclws Dauid , qui elegantifimum Eij Dei typum gefit , Sp iritu fandt plenus accipiens debct,& berot ciuitatihus Adadezer Ajjyrij prapdrM pro uafts illis.mari , altare, cr columnis confiandis. Tulir quippe as dchfy- riis,qui negotiatores interpretturjbonus negotiator. ut ipfum in melioreufw, stvY CT Eki mimfieriumconuerteretftcutdocetfumma Veritasdiccwfacttcw bis amicos de mamona iniquitatis, commutdo uiddicct asferrum, & k/* ijios, quipretiojidicunturjn illosfuperna ciuitatir. inqua non tantum auri* Deut fedferrum^ aspretiofum reperitur, ut typiccloquitur Mofes in Dcutcrfr dics: E ius lapides ferrei funt, cr de montibus eius asfodkur. N enm i* " rabac inferioriza Canaba\aut Cbaram dicitur.ab Mopertgrmantipofm iuxtafponfiones diuinas pofeffa,junt (ficutnouimustf uidimus) lapides fr reiuiec de montibus eius as,autmetallu aUquodfodkuyiunddemeliorirtS 9, Terem lob Exodus Re.in. TONVS SEPTIMVS. 131 Kjws Pua inferior typumgeJSk,ncceJJario meUigttur. Stani amc y & plub qudfifeees metaorum non rcpertri duuntur m illajupcrna regionc; m qua ni b$fcadcntwn,nibil impcrfeBumadcffepoieflMincaliquando imperfefti , cr E " chL 4 diuhtis rccedentcs,tanquam argcntifcoria Mis comparatur f ectim \ut in Eze ici* fade dickur ; Omns ijli asferrum^jlatmum, * plumbum in mdio fornacis ftoriaargentifattijmt. Etperlfaiam promittit Dominus auferre jhnnum, q> fiariam argcntipopulojuo, reducendo eosaddrgenti cr auri utramjbe um. Ideo exprcfius * excellcntiu* babetur in arcbetypo aurum cr 4tge- tm^cuibocinferius diquidpreofttatiscontinenscorrejpoiidei:lnterqua:bo' C , H RI 00 tenens locum mdium alteri eorum adbeereat necejfe ejh Sed audiamus Ke s t v s. imptoris momta diccntisiTbefaurizate uobis tbefiuros in ccclo>C#tera quo~  Zfprimarij influxus , tyfruftus duodenarij per totius anni cr tem forisfodtium. Sed nedumjruus rationale^ id e(l bene imtiati , cr perfujitl lo mfiuxufuntfalubres cr proficuifed ctiamfibiipfis infrucuofi y  aut dantis liberei s V v s. tcfru&usfuos aqua porttonc commumcet , Ethinc atiquandofefe uiten nom- nat dicenstEgofrm uitis,(? uospdlmites: ut inflam myftico,aut in uera tr excelj , wjuframundm arbor plantata eflfid multa alia: quibus totus bortulus efl completus, dep. Genefi - bus dicitur in Genefi: Vroduxit dominus Deus de terra , Ma uidelket um, tium omne lienum . ul arborem pulcbram uifii ,  *d uejcendumjuauen . t Idem* O * *   *J1 I*/* /** I" I iteru;Ex omni ligno paradifi comede. Ncc enim m illo jxtradtfojunt Ugtu btc uegetamia : qua filem a nobis pro tempore plantari , & in ufum adiificiom conuerti, uel arefaflioni exponi, ut comburantunfedfta ab aterno phmttt ibidem fim ab Alo agricola.de auo dicitur ibidem: Vlantauerk Vominus Deuspiu- pJX. radifum uoluptatis  principio Apfemet quoque in \fiia dicit: Ego plantam ti- idem uineam eleciam . Et inpfalmo dicitur : Verfic eam , quam plantauit dmen tua. Sed in alio pfalmo nibil exprefsius eo,quod dicitur: fiaturabuntltr ligm A. donai-.pro quonoshabemuslignacampi cr cedri Libani, quaspltauit.Ugi bac t aut arbores uocantur Adonai,& tetragrammi, aut quadriliteri: Minta- gatur de quibus arboribti loquitur. Et cedros adiungit quas plantauit Ale, p nifiplantet , omnes eradicabuntur . Si autem fenfu anagogico adfenfumno- 0rlg4, ralem Origetiemjquentes tranjeendere uol-crimcs , arbores fim uirtum plantai* , e? afifa *obii  ccelefli agrcola , a quo omne datum optimim, tf omnedonum perfettit: In par adifo enim ,  injlatuhominis delitiamisin ueris,& aternis delitiis eftpkntata arbor iuf\itia,& arbor pruetiafcm dinis,vr temperantia: uel arbor pietatis,clementia t cyfipiice,aut difplm Qucmis> irrigata^onfota^ atque euulfa defiribiturjub nomi KAffurpffquandambjperbolcn,Htfa E^ lece Ajfur^quapcedrusin Lbano pidcber ramis 9 &fr$d&n nemorofus % m ex cclfum elcuatus:Aquanutrierunt illum^abyjfus exahauit eumfamina eius ibat m circuitu plantationis fua > @> riuos illius mifh ad omnia ligna campi t Ueo exaltam, o* eleuatus cftfupcr omnia ligna agri i Et adeo defcr&it ipfam ar- boremexceUam , quod in paradijb , ubi erat plantata , nec cedrus , ncc abies y Htcuprejfus^uelalia quapiam arborparadiJiDci ipfipotcratafimiUri.Scd ne de tanta akitudine nimium confidat y fubiungit : luxta impictatem eius eic- (ieum^fuccidmteumalieniiEtmultaprofequensde ipfwruina tandem finfert : Ecce dejeendere te feci cum lignis uoluptatis ad nfima terra : Vn- idocemur^qubd citam plantatiquacunque fublitmtate in paradifo delitia- rumdecidmyjicutprotopUjles^^inteUigauiadlay quec ceciderunt xcum naus exjefiare , aut erigi pofit , utfumma Veritas ait ; Si quis ( inquis ) in c h r i mnonnrnferit,mitteturforasjkutpalmes j (f (finignemmittent, STVS O* riet. Sunt igitur arbores uegetabUes ifunt arbores humana :Junt arbo- res tngelica cft:o> arbor fuprema,atq; diuina.Nec ijlauegetabiles mrefeunt, nccfruSlumproducunt , nifi donato uita , (fficcunditatedjupremaper me- iks t Necbumana>aut anglica arbores uiuunt, autjlabilesfontnifconjerucn turabea^uafola injflabilis efl:fab eadem uitambauriant^ irrigentur  fonte illofuperno,  quo omne bonum: ut de angelis lobperhibet dicensiEcce IoU (piifcruiunt ei.nfunt flabttcs^aut no credctjcilicetfirmiter : f in angelisjuis fojuit mutationem,qualiquiprauitate y alij autefylendoretn interpretatifunt. Er de arborihus bumanis dixitjtmma VeritasiQui manet in mc,er ego in eo % c " R l btcfenfrufl multumiquiajine me nihil potejlisfacere. Habent igitur arbores emes inferiores illamjupernam arborem^ cuicorrefyondeant iykqua uita t incrementa , (ffruclusfufcipianude qua multoties infacris eloquiis innuitur fib typo barum inferiorum. De illa igitur deque aliis arboribus exceljis(ut opi tor)prophctisedoftusPlatoinVb  communi bac conditione feiunges. Vuriora nanque illa & perfcftiora ejfe afferittuertmque ibi ejje ccelum , c- wm lucem y ueram quoq\ terram : A quafi quis ad hanc> qua d nobis colitur, tm 4m i lapides  arbores$ores J fru?lHSy(3 t buiujmodideuenerit^ambefiatquc corrupta omnia Jaljedineqnaddmmarisbuius uideantur. Declarat queque^ VStafit differentia inter camJpcuUtionem quaucri Satttrmj, &> a turba fe~ R iiij pfnlin, CANfICI PUMI -.toott , diuinique uin bdbent,(? eam y quapotiuntur , qui tenrenis buiufmodi cu. ris impliciti contanunati funtfalfedinejd eft fipientia buius muniam wurij, Smt mnque(mquit)iarboreslfioresfruu4,montes , lapides Sardij, Ujfa Smaragdus^ catera buiufmodi : quorum ijiafunt partcula quadam defor. Wr,cr *d borumfpeculationem^ ciaram intuitionemperuenimus monw> fuperius admodum aperte referauit , non quidem morte corporis y fed per o, nimdamfenfuumfequcjhationm>o>purgdtorw uirtutes ab omniextunco, CT alieno.Quoufque autem iUa ortmia claro intuitu nobis profpicienda offern turt reueldtafacie contemplanda , per bas inferiores inter nos eft baban fermo y ex quibus innuere ualeamusfupramundana atque diuina^ borumun dem aufpiciis ad eafortis noftra non immemores cubu Cum quibus noftra b&c xquetur planxes. Cap. VIII, N ccelefti regione nSfolumfunt lapides^metaUa^arbofcs , o> momuojus^ dj^er:eftquefrugijr 9 iniguus^ fitiuus:& ex aduerfo JylueJlristO* aridusficut cT bic inferior diuifus eft mundus. Tripartitam enim bane uidemus terram.cuius una parscjl plana,bdbitdbilis>o> irriguaialia dejcrta>& rida: tertia uero montuofx . Et montium aliqui, maxim colles.fcecundifunt (? pingues: e? aliqui defer , quodficutJuntaqu& leniplanitie uenitjta ab eius ajjeclis boc pianum iter af. (juendum eft.pacis quippe y manfuetudinis,patienti* y quietis,  nihil borridi in eis prafin- tUtur. Hinc iufiit remittendas iniurias.pacem omnibus denuntiari, cr ajferri, CHR i mienter omniajujfcrri dicens: Beati mfericordcs y Beati pacifici^ beati qui s t v s. mfecutioncmpatiunturproptcrwftitiam: Imo cr omnia infirumenta bellica, I e? occafwnes pugnandi deponi iufiit, iuxta lfaiqui dixitiMemcnto domine Dauid,& om- Dauid w Mdnuetudiniseius. Cbriftut quoquefuis chrifticolis dixitiBeati mitcs,quo- nmi pfipofibunttcrram,illamuidelkctpl X I X. KSFSEl NtrdttttseUftifiliflJratlpronufionis terramnon modo piai. PWs^M txsftd montes pojfederunt debelktis, & expulfis eorum bht* ofuc ^flPt aM tatoribus , ut in lofie legimus , ubi dicitur. Ccepit'quc lojue o*. gBELS& nemterram montanam^ merididndm  tcrrdmfyue lejfc^^ mticm>w occidentalcm plagam^montetn^ue ljral,(f campefiria eius % (y pe tem montou qutafeendit Sebir ufque Baalgatpcrplaniticm Libam fubtcrit tem Hermon.fiigula quaque difiribuens tribubus (ffamUiis zifo, ut longo fet morte profequitur:Qjtaut excelfisfiis >ficut ifli materiales tn> gantur  nubibusjupcrioribwfed ifli non producunt aromataficut Mije ^ camic. bus dicitur in CanticisiFuge dileStc mi, CF aJSimare caprex , bitmulbquc ca- uorumfuper montes aromatum.Nccfiilldnt dulccdinemjicut i//, de quus loil loeh Et crh lerufalemJanZla y ilU uidehcctjuperna completo elciorum nm- ro> aut apertis pors per Kcdemptorem ,fic ordinata, qud aliem non tunfu canti. bunt per eam , * in die illa(utJequitur)ftMabunt montes dtccdincm, tf d- lesfluent latlefieut de tota terra Zcbi dicit>qudfiuctlac (f melle, nonfi* dem laBetfyod exprimitur ex uberibus caprarum , uaccarum , f ouium>fcl ab Mis uberxbws excelfis % de quibus dicitnrMeliorafimt ubera tua uino : N mcUc,quod deducit exfloribusfilicita apisjed Mo % de quo iteru dicitur : Md Dauii O* Idcfb lingud eius : Et a Dauid in pjalmo : De petra , mellejaturditou saiomon tf c j fa ^^ ^^ ^ ^tra^qune efi DeusiNam nut td efl Zur> Quoi m babemos interpretatum pcwamjwmen Dei forte fignificat. Kcddunt igitur & montes ($ lac y @* mel dulcifiimum (f aromatdjuauijsima: ideo anbcldd d eos Me > qui dixitbo ad montes myrrb aut quis requiefcet in tnen tcfdilo tuo ? Efi etiam ipfe Deus bofi>cs> monsjupremus , cuius cacumen ck lUitu w tum efi in itmncfim. E/ quo qu mons excelfm Mefsiab 9 de quo lfaias t apet Laias Pfalra. ruim. TONVS SEPTIMVS. , 34 tafirmone ait: Et mf in notfimis diebits pr mons diclus efifabli msfuper aliospropter eminemiam natura : plenitudinem gratia , cr culmen rtutum,atque meritorum. Sunt aUf quoque montes itaellettuales , qui tanqua mifhijupremo monti afaifiunt,(f inferuiunt,de quibus Ifaias ait-Montes ? colles antabunt laudem,& omnia ligna regionis plaudent manibus.tiec enim axumftxofi, cr terrei montes,nec Ugna combufiibilia plaudunt manibus,fed ut\vndesarbores,tf montes, de quibus iteruminpfalmo : Simul montes exl- duntamefaciem Domini,quia uenit:Et rurfar.Momes exuhauerunt, autfal trimt(iuxtd Hebraicam ueritatem)ut aretes, cr co\ks,ficut agni ouwiQux oimiiddfiperiorcs montes,coUes,arietes, & agnos, quorum fimulacbr um ba hent, ? quibus correj]>ondent,rcferuntur,Jirecl intelligi debeni . Sunt etiam mimes mali magni robore , cr malitia,ut in lercwa loquitur Dominus dicens: er!n . lece ego ad te mons pefiifer,aut defolat, uel corruptor.ait Dominus, qui cor rumpisuniucrjm terram:extendam manum meam ai te, & euoluam te depe- tristfttibusjcilicet confecus es, cr dobo te in momem combufltonis, ubi, iuxta fafientisfintentiam , potentes potcntertormemajitfiinebtmt. Et adfatan , qui sap.en, iiuerfabatur Zorobobeli adificanti templum, dicit Dominus per Zacbariam: 2aba . Qm tu mons m,\gne contra ZorobobelfSed bosfacil Dominus demolitur, cr dijsij>itperjc,aittper elettosfibi montes ficutad Ifaiainquir.Triturabis mo- IfaiM tes^f comminues: cr colles quafipuluerempones. Et in fartem iflorum montiu pofius efi -1JR0 id efi Scbir datus in pofjefsionc Efau , cr ducum,qui egrefsi ; jant de lumbis etus,id efi bominis animalis g> omnium,qua ad ipfum pertint, toiGenefifubfiguratiua tefia longo fermone defiribitur . Hoc enim indicai c &- totncnfebir,quod non tantum montem iUum,fed turbinem^turpimdinem, mala mmonm , malam mentem^rinem,pilum , capillum,hircum,& diabolum n jw nyfterio(ignificat:Ad quem montem confaenderat Hlc,qutfitit caput totius r >dUons,turpitudmis faperbia, cr maUe cogitationis dicens: In coelum con- fim ,fiper afira Deiexaltabo folium meum ,fedebo tn monte tefldmenti  Wrifo* Aquiloms. Et ijlifant montes mrito explanandi,ut infert Ifaias de lCii " yo irroganaprkcipe dicens: Verumamen ad infernum detrabens in profun *w ci. Et in particulari de monte Sebirper Bzecbikm ah Dominus: Dabo   hie Hicro. DjujJ CANTICI PRIMI montem Scbir dcfolatm, & duferam ex eo cvntcm (fredewitem. E de on. kcuc. mgaubtetitdinqwtAbdcucCentrm cottes mundi ah itineribus ecternitatis eius: Ver quos montes faadi damones nt, Hicrgn. trffcgntitriitputt Hicronymu* ) qui eleutfe contra Jcientiam Dei , ^ per coUes  & oh* tenebrati mali bomines^ ipficumprinpu* obfcuritatis dicuntur motes #. lerem, \ig xno f x y fa quibus per leremiam Domkix an : Non impingantur pedes uefin ad montes caliginofos^ obtmebratos.lfiifunt mm motes,* excelfd in pi. bus ddoletur Mcnfumjuperbi* cu mxima Deiindignationcjit multipli ^ Regi!* rimonia in libris Kegum lamcntatur Dominus,  dcpopulo adbuc immom in exceljis , CF de regbus , qui ipfa excelfd non abftulerant. fiijunt quo$ m tes cr excelfa in qmbus Sat(ut ait Hieronymus)jaccrdotes Dei intcrfefr me f aftas % & eleuatus appetitu regnandi contra eum , cr contrd Dduid>ai ipfe Deus iam trddiderat regnunr. hrat enim in Gbaaquod excelfim^ut- uatum inter pretatunA quibu* montibus nohis declinandumcfl, tanqudtni- Apoca:. tifimc ruituris^ in nibilum deducendis y und in Apocdlypfilegimus^ ym do effundetur clix indignationis Dei montes nonjunt imenti, ut cr Vfm- gcaphusfub typo drboris loquitur dicensiVidi impiumjuperexaltatumj tf de uatum ficut cedros Dei,& tranjwi, &* ecce non erat.quajiuiy & non efi ma tus locus eius.Sunt quippe cr alij montes nobis confeendendi , culmina uidca uirtutum,ut conueniamus cum uirtute diuina^de quo diuus Citbdrcedus dh: Ir flitid tudficut montes Deun mfiitia enim, qna communis efi uirtus, omtma* Dariid tcrua uirtutum deprebenditur. Et de uirtutibus noflris inquit ide Kegius Pw- pbeta : montes excelfi eeruisjd efi culmina uirtutum funt pro illis robufiis ar- Hiero. m ^ q U i nouerunt occidere Jrpentem , utfctttit Hieronymus in commenum t cSr C7* Origines in CdnticisiSed bic addit, quod montes etidmfignificdnt ewrnfn- tes cognitiones,diccns:Venit quisjaliensjuper motes alti fenfus, &Jiiblimsfr telligenti^de quibus dicitunEcce bic ienitjdliens in montibus , tranflim d- les. Et rurfus: Fuge dilcftc mi ad montes afomatum: In quos ccnjccndentcs #- nam mereamur cum E/w, f Mo/e audireuocem Donini blandientis^ centis , &pajccntis eo lacie , f melle, quo pauit Mofem , ? per ipfin to- EzecKii tumpopulum ex monte S4,m ftmws illa ouesje quibus ah Dommsper E# cbielcmilnpajcuis uberrimis pajeam oues mes in montibus excelfis* Sic Chn- fins cx monte Tbabor tanta dulcedine trs pauit Apoflolos, ut Vetrus ommaa aliarum rerum oblitus exclamando diceretiDomincbonuefi nos bic efje.Vwt quoque ex monte Sion omns Apoflolos^ cos> qui cum ipfis erantjuprem^ bulo Spiritusfanftifui , quo ddeo eos refecit faggerens eis omnid , ut bou ai pula cr ebrictate madefatticruttaret uariis linguis inpopidos magnalit D. pfalm -TONVr SEPTIMV! m Btobhjhccdufant, er altar pronuncfikicencUs regias propbethunemon. Da " i  omnia bomiutpofiideamus nonfolumplaniemjedmon- tmmrriguam, idesleminemiam gloria, rgraduumin meridiano Mogra- mum,&Getfem,complutamuidclicetregionem &madefacldmabillis u- tcmiscdtuBns,v> rimlis,usl illam(upernamplhuiam,de qua inpfalmo: Viu- Kaim um aoluntanamfigregabis Deus bareditatitua,Geffememmplauia inter- frcttur.Pofadeamus quoq; Vlaniti,& barauab,de quafupra diximus,& ex ptjkia,& motes \fiael,n qppefyluejkes & ridos ,fedfcraces  ptimos, VfArteiUmontis,qu*ajcdit Sehir: Mons quippe Sebrefleulmenprofbe- mns mundana data Efau,cuiuspars quoque data efl ifraeli, quamuis portio rcrum diuinarum data (it ei infuniculum hareditatisfua , non tamen deflituti fm in bonis temporalibus,duafortuna dicuntur: Qua bona ueri Ifialita n fcjfederuntfemncia a patrono fuo , qui Deus eflifedfimul cum ipfi, qui dixit MraiEgo cro mercs tua magna nimis.Et de quo dixit propbetaprofe,  SU Jw Ifrautis: Dominus pats harediutis mea. Ideo notanter dixit lofiaqud arumparsfiit ufque ad Babalgad, quod patronus,uel Dominus fortuna in- tetpctatur.Sunt etiam montes aridi,& defirti,qui infirtem ueniunt cum ari- M quajlatim dicemus: Ideo per huiufmodi montes ficcosficco pede tranjibi vmsufyuc ad incultam,& inferacem ercmum,ubide utroquetratiabimus. ^uiddeJ rtumir rida. Qap. X. &j*slMVmnilljhinmundobocinf I jPjjjfl'' ( u tfapicntesmulti confemiunt) r abfyueidtaM mafu- ISSm ^^etypojui repondeat , & undregatuTi coueniens eft ffiyrai * etitfefertum,  loca rida etiaipfa manu Domini fdbrkatd *lx*tfuds intcUigentias, (f aliquid infupramundana cria quocunquetomi* *nfeatur: und ariditatemfufcipidnt,autfecliH^.trabimgUofuprennfoH ^momnisuera irrigatio.Eftitaquedefertm (utabetymohgia ncabm b ^ms)deflimuso'dereliBusUusfduoree(tlefti,fmtetiamJ^ ^ulumHebraur^quodefl l^-Q ideflmidbar^idfmealiqMarefic^ ^ewlinguaeiymologiAmdicitmyocdtur quoque rida uctftccumjut t*-> CANTICI PRJMI nc fin4tuoc dabo uobis coclum dejuperfer* rcum,(f tcffam& quicquid ad ipfum pertinet aridum^r hifpidum. Alterum auto* bxdum^qui ejlcaro t*f concupifientia eius, offeramus Domino crucifigentcsl paului Uwjuxta apoflolium monumentumzQui autem Cbriflifunt carnemfuamcn afixerunt cum mtiis,^ concupifientiis : ut tandem uiuat , o 1 ipfi cumfiiritH coram D ominosa denotabat caper conjhtutus muus coram Domino. Ex cu4t TONVS SEPTIMVS. , 3 r ge lio quoqu: babemm defertum ejfe fedem maior um fpintQim , narrante Lu- Luc4,  ctquduirillcnequamjfrituHcxatutfr&is catcnis apebatur a damonio in dcferto. Dicuntur quoque habiurc in deferto,quipriiwtiftfnt irriguo catle- fli,dutpeccdtis fermentes , aut ea per poenitentiam expurgantes non adhuc dh pifupertto rore.ldeo notanter dicitur in Gencfi,quod Ifmal cxpulfus a domo Genefl * Abraba, arcMquedcfaginisinferuismordbdturinfeBtudinein dcferto Vba rdin. Etprononadbucbene initidtis, cr difpofttisadccelefles imbres* dicitur, quodloannesBaptiftapradicabat baptifmumpoenitentiatin deferto , ubino)* dnmbencperfufesmordba.tur.puer. Et Mofes coelefliu iammjluxuuparticcps pfccbitgrcgem non intra in penetralibusfed ultra defertum . Sed & per de- fertum traduxittotumpopulum IJraliticumtypumgerentemeorum cmniunti quiperpeenitentiam adfuperccdflem pdtridm confeenderefatagunt.Cbrifius quouueomnium exemplar^ dux poenitentia cr initium euangelica uitatuo- hut dgere in defcrto,quo duftutfuk  Spiritufanfto-.ut iwnaret^ bellu ini- retei prncipe mundibuiusdeferti,' dercliUiafupercaelefii irriguo . Sic * Dduid figura pracedens ipfum Cbriftu , & futuram ecelefeam antequam de- umret ad regmm,quodfigurabat regnumillud\qud intra nos efl y morabatw micfcrtoipje,  uiri^quicumeoeram . I dcferto efletiamomnis anima de tom intrans in ergaflulum corporis buius y ubi defritur fapientia, uirtute.co- pone&operdtionsboterumoperum, iuxtdillud SopboniatEt ponetfpecio Sofho ' ftoin folitudinem,r eremum,ueluti in deferto. Sed quto ntdgis anima de~ [mo huius corporis feaueferatur , tanto magis dijponitur ad caelejlem influxu, (fconftipaturdffluentia omni bonorum redolentium i uelutaromatd:utin C sdicittir: Qua efl ifta , qua afiendit de deferto, ficut uirgulafumi ex aro- Caa, - mbusmyrrba^ ffcr,cr uniuerft puluerts pigmtarij. Sed & uidens c fmre dilccTfimifilij Dei munitamjde cuius plenitdine omnes accepimus, te- rmi :Qjia efe ijla , qua afcenditde deferto delitiis dffiuens , mnixafupra na iMumfiliumfEtdliquando tamis cbarifmabus pcrfunditur,ut redundet eti iwrf>us,cjuod defertum erat^ut Pfalmograpbus aitiVinguefeentJpeciofa defer D * tti * utiiterumVofuifli defertum injagnaaquarum.Etperlfaiamadegenos t & SL' fuperes quKi maios relegarei in deferto , niji cr ipjius effex defertum, & aliquid m jcncs CANTICI PRIMI arcbetypoicui tU rejpondeam^ prafloftnt&ft ergo(nifaUor)tribututl k fiitia ipfiusfeuerquam Hebrai^ id cfl dm tiocdntjut e/ menfwd illafi. ueritdtis^d qud omrna dura^afpa, & ddujld ignc: Vndjuntetidngeli ignci^ C mnifiri iuftiti* eiusfuerifmxtfui injcriptura antiqua dicunturfilij Elo- loinnci him-Jed lodnneinfMApocdlypfingelinocumentiiquibusddtumeJlnocrc tcrrty C7* nun^rharius^ bommbus> & tuttivs divino indicio fubieBisAnfa Junt ctiam dngeli dducrjh\tes y fy probantes eos^quifint infufiri buius coro rcaruotisibinc Sdtam, id efl aduerfaittes nomnatuuruxta tllud lob: Cumftu rentfiij Elobim cora Domno,ucnit ctidtn Sdtmjuccinttw dd aducrfinim lob> f^probandameiuspaientiam^^fidelirat^^ Etquanioh lincmittuntur punitiones, (yfiuntbomnuwperidd ,fiunt ftoque drcftio* nesfubttaZlo \rrignofuperno^utprobentur^ aut ctindignam poenamjua trtnf grcfionis rcportcnt deltnquenter. Quiburjaccurrat clcmemifimus modcrater fauorcyfff irroraoncttibun&sfuabGVgnitds, (ff irroratis grdtu^atq^ mentis mifericordia. (? pluuia benediclionis erunt : Et dabit ligium- ZacKa. grifruciumJuHM, y fw* dabit grmen jum. In Zacbdria quoqueait: H*c faciam reliquiis populi bumsiuincd dabit fiyilum fuum, & terrd dabit germ Juum> (ff ccclidabuntrorcmfuum* Qupd iffjifaci^utinpluribus.percufii lob TONVS SEPT1MVS. ti? fccudataliquaitdo tamenfacitimmediathutaj^imofimone loquitur Do* mmsmDeuterJicenr^erra t adqHin^edkrpofii dui. rd Acgyptic 1"* exifluubi k&oftmine in bortorum more aqu* ditcuntur ir riguefed momuofa efter campefiris de cedo expeftans pkuias.qmm Domi- nus Deus tuusfemper inuijit,& oculi illius in ca funt d principio atmi ufa; inf KM.Etftbedieritismavdatis meis,qu#egopr*>cipio uobisbodie, utdllgatis Vomumpeumuejbu^fnuiatiseiktotocordeuejlro , & m tota anima r^lrdydabitpluuiam terra ueftr* teporaneam^ ferotinam-.ut colligatisfiu- tKtitu,Mmholeu,o'f terra.quam calcas Jerrea: Da- buVmnus xmbrem terra tu terra jterilis,  tota planitiescirca bajbbal- *mu*(utm Genefilegitur) antequamfubuerteret Dominus pentapotimil- Genefi * Mwtirriguafictuparadifus Dei t nunc (ut uidimus)tota arefafta efl,uelu tHtwsfornactsjuxta illud lercmia-.Afacie maledittionis arefaclafunt arua. Iwem; ^yontigitetiampropterfceleraAcbabtemporeEUa.quandoprohibita 5  ??" fr,M ' E de buiu J> no  ualtbusmelioribusjc quibusfubinfertur.Etexultationed les accingentur , er ualies abundabunt frumento , clamabunt , & bymmb cent.Hac denique efi terra ult,dc qua in Genefllegimui^qud antequamfk ret Domniufons^uel uapor(ut babet ueritas textus)afiendebat de terra in gans uniuerfam fadem terra iQjm terra uiuentium irrigatur dfupramnii. no uapore t qui tanquam aa.ua uita afcendebat,y afiendit de terra ILkQi etiam irrigatur ab eofonte>qui in quaturfluuios diuifhs madefacitjjtmfy CT fcecundum reddit uniuerfum circmtm terrarum: Ex qua terra tquama ifow. uera pifcina ornnium cbarijmatum > ($ benedittionum \fabac in buwjmo&ht. ne initiatus uoluit benedicere utrumque eiusfiliumjlludpro utroque reptas, I pinguedine terra^ in rore cctli erit benedickio tua.Sed benedicendo fa addtdit illud ucrbum defuperjie uideretur tanquam carnaUs , (f animtdu ho- mo excludi d benediclionejupernx pifcina , d qua omnis benedilio defetn Ab boc enim irrorantur angclitfui torrei dicuntur>utjupra dijferuimus . Iro- rantur (? plaga cceli,^ cceli ipfiterrci,& corpora noflra, & quicqm f Mm. bis aridunt ejl expeftans jupemum irriguam+ut mpftlmo dicitur: Domim bitbcnigmtatem,zp>terranojbra dabhfrattumfuutn . BenignitM tfnimidto- nitas(m babet textus Hebraus)sft bencdiflio, er irriguum emanansabiiUto ra uiuentium irrorata^ repleta aquis^quafuyra ccelosfunt . Quusimn tionibus madefacius terreus bomofit capax diuini fcuinis de quo ait ctfu chki agricola:Exit,quijminatfem'marefcmefuum: Cuius portio t utfubinfcrt, c STys 'dit in terram bonaw.Qua(mUi dubium)efl anima, uel mens mjufi, ucl confi cia tnhoc trreo & corpreo uaje : Vnd effefta quodammodo cr ipfita- rea,ideo irroranda efl djupercalejti irriguo mediante illa uiuentium temjt qua iteru dtcitur.Veritas de terra orta  quibus mereamur in eiusjupercoeleflem terramintn- tescumdiuino agrcola inaternismflonibusjuper terram illfabricatisfcr- petuo degereiQuod ipfjua benignitate concedat. Quid mar, o* aqua. Cap. XII. X Jcris eloquiis,& experientia dar edocemur mar cffc cM lionemaquarum, cr bcbipamamhheram,qu*fubcdot$ m cr akeram,quafupra ccelumlnter quas efiglobusuelmtfJ(& , , m j loru . E/ igitur more boc injimu exagitatione & fjlufecidem &fdfum ; vide bomini pro cibo & potu nocuum : Efl tamen pifeibua f cw dunhcoraUum quoque & uniones, uelm*rgarhasproducs i ormf(mflM oT ' (t TONVS SEPTIMVS. l3 g didcim, & imbrium regionesfcecmdantium origo , Eiiis infuper aqua tranf* tens ver meawsjubterraneos ad fontes juabumiditate i & uirtute relinquit^ unde terra radiis folar ibu* confota metalla pr educai; Quam tamenfcecundi- tamfifpitdillaquisfupcYnis t dequibusdi^^ Serpant.aut producant Gencfo, ^neferpituram anima uiuentis* Nrc etm omnis anima uiuens  mariprodu ur ,fcd ab illis aquis , quafntfuper coelum: Quod tiifi inter pofitum obfla- rctffaperexcelfeaquafvcundioresreddcrcntbj inferna*, @> icrram, $ owma inferiora : Obftat enim intermedium ccelum, imo miniflri inibi pra- fticntes,mquatocenjores>neplusdi^ utordo, uel dijj>ofttio principis exigatiSi quid tamen fertUttatis reperitur in buiufmodi aquis \hoc prouenit ab iflo mari excclfo, quod eftjiipra ccelumpar- muro in duodeamftgna-.Qjiod, ut in templo Dei gerente mundi imaginem rc- ^fei^ret.Sdlomonfcitvtareaneumfuftentatumdduo quoru saomc trcsafpiciebant ad orientemjotidem ad meridiem,tres ad occidentem^ toti- imaaquilonem , quemadmodum diuididuntur per eofdem afyeM duode- m ecdifigiaiut apud aftronomos tritiftimum eft. Mate itaq\ excelfum, y pe- hgut injwitafHbftantia Deus eftut Damafcenus ait. Et cu in ipfo Dco omnia t>w& contincantur, eft locus particularis>aut menjura.qua mar dicitur  aut aqua % uclcottetlio aquarum . Et eft Ma meridionalis rgio fuperna , i qua ( ut ba~ beto m Jheologia antiqua ) eft aquafapientia fuprema , mifericordia , cie- mU,pieta^gratU:Qua eftpojfeftio pecultaris Filij Deije quo ait P* ten Et penam in mari manum :ts,f influminibus dextereius: Ipje inuoca- pa\ m ; bit me , Pater meus estu:(y egp Primogenitum portam illum excelfum pr pietatis : Qjtod ff nomen cius indicat Hebrao idiomate huiufmodi literis ftriptum QHO Mi- nai, quod fi per fjruph , aut reuolutionem literarum moreeorum Jcribatur y ffW v*m iam dicit : Quod mar excelfum Jignificat : Cum quo adeo ipfa unittefl, ut idem mar cenjatur, ut in ccclefti orculo innuere uoluit Gabriel cabriai mait: Inuemftigratiam apud Deum immediat : cr non illam , qua fub h- terpofito ccelorumglobo inferioribus diftribuitur . Quod mar , f aquas co- pofeens \o)\as,eum durus nuncius ad Niniuitas dcleclutfiti(]ct,bonu* cr p iu* 10IU ' . wrfimplcxcolumba nomine & re, ncftuera mandata perferret, iter arripuit dipfum tnare per Tharfis aliqudo fignificatum, ut etiam ftntit Y\ieronym\tf Hicrom tocommcntariis leremice dicsiPer Tbarjim omne pelagus intclligtmrjHxta i- kdpjalmiiContcrens naues tharfis. llluc enimproficifei uoluit , ut inde mi/eri- tordianit y uenipro Niniuitis reportaret: Quod  (? rc } wridionalisy ad quam ambulabat Deus commiffa tranjgrefiionc protoplafle^ per quod mar deleftatur dirigere grejfus , ut in pfalmrc* turiln mari uia tua y ffctmta tua in aquis multis: Magis cnimfrequcntdtka mijericordia ($ clemcntiaftgnateftu eius tanqua tfflt Ioaa TNVS SEPTMVS. ,^ ukreumfmilecryflaUo. Vndforfuan dliqui futupfcre,ut dicerent aquas que fagfuprd ccelum,ejfe cem cryflaHimm.quodprmum nobH dicitur. Kidicu U cuidem res , c um calum illudfn igtcm , & non dqueum , dut cryjlallinumt ff dqua Hlafipercaelejies^e quibus in pltrfque heis fctiptur legmus y fmt 4gdi Dem kudantes^ut ipfum tribunal mfcticordU, uel dwufdpienti'. A qdus dduis irrigdntr & cceli, quiaqueifmt , & pttrijicdutHr nina fus fordibuscomquindtomnifque difciplina in diuina kgefub mirabili cortic continetur-. ideo dicitur, quod efi bortus daufus . E/ quoque fonsfignatusfigillo Deium eam docettis.ut nonfine myflerio dicatur, qudfiimmalegis comprebenfiic. cempraceptis deferiptafuerit digito Dc.Neceniwito, cr tanta ficramm in ea lege reclufafub tejla bifioria pojfunt  mortalibus proftici, aut excogti Dwii. rijnifi diurno lamine collufirenturjuxta illud Vropbeta : Keuela oculoi ws, Cf confiderabo mirabilia de lege tua. Efi injuperfons aliquando bumameru Heler tura> ut de Wefier dixit Mardocbeus: Varuusfons, qui creuit influuim, ficut diuini , fed eorum aquis compkti. Sed afymh (prob dolor ) exiccatifuntfontcs,contrabentejummo fonte influxumfuum,it prg. q u il, us a i t Petrus: Hifunt fontes fine aqua^cf nebuU turbims exagitau,^ bus caligo tenebrarum referuatur ,  tofiura aternapoRquam in ariditatt, Cfficcitateciflernarum difiipatarumobleclatifunt relifto fonte aquarum- uentium,qui nos continue fita clementiapotandofoueat. Qmdjiumina^ut canales. Cap. X I II I. SiIomon Hgpfffijl Lumina ortit babere mariexfcripturx tefiimonio cUrifim p  \ SBj tet dicete Salo.in EccUfiOmniaflumina intrat in mar , cr *" |j EH  no repletur,magisuidelicet | erat,aut no redundat,utbdbet ttj Wb^M % io tofirM locufuufiuma reuerttur.cf ecce ipfarcdcvW uadt:Kedcut qppc adfontcs,ut iteritflut, cr * n ffiare.und origine babc^rc ucrtiitur. lnquibusflumisgenerturpifccs,ct' *x eis irrigaturrcgioncs, e^ TONVS SEPTIMVS. , 4 ltigtionemperuijmtigms obfcqwisbornmbusproflcuifintMagU quidi jtofluniorummyflcriaMare enim y pclagus inflnitm efl ip/ Deus,fontet ytro m multiplicigenere:flumina autc rationales anima fwit ab ipfi mari ema- tfttcsy &ad idem redeuntes . Sed bac flumina ckmentariajmpiterno lapfa q ciratHfluunt, & refluuntila atitem meliora flumina per bac denotatajc af/ f gr nico curfuadfuumprincipium tendam , niji Pytbagoreorum ituc- U opmio de rcuitu animarum , quam fides catbolica non admittit: Ue quibiit ?yth>5 jimwbus canitur inpJlmo-.EUudHerut flumina Domini, eleuauerunt flumina tuim. wmfuamiekMucrum flumina frattiones fias. Nec enim Erydanus,Danu- Ww } T4gMtf, N/7/,Epferdr J uellndus dicumur flumina Dominijd terra- rm  crJiccabunturriuiaggerum,r nudabitur alueus riui a, fmefuo:  omnisfementisirrigua pccabuntur. Multa quoque profcquitur, 9* omia longum effet retexerc,  pelagus omnium cbarifmatum , cr uoluptdtu% completo debito pcrcgrindtionis currculo* Quidpifciue Jacus, yftdgna. Cdp. X V. XmarifuntibusflumimbuSi&dqmsfcdturientibusufi terra ^fauente dliqudndo pluuid^oriunturftdgnd^ldcas^ afifei n de qua in eodem Ifaia lof- tur Deus dicens: Egrcdere in oceurfum Acbdz tu , cr ?i deretiZtus cft Ufm filius tuus dd extremum dggeris, uct dqu al- msmoBhuiuscorpore cccult,ut ncmofcidt,unduenidt } dUt quo uddat.uel quando inbabiiet,dut rece dat,nifiipfefpiritus, &quieumipfouenitFiliusDei, &Vdter aternus t ficut itfa Ventas attejlatur dicenr.Ad eum ueniemus , y mdnftonem apud eumfa- aemus. Bfficitur dutem quis dignus diurna aqitcc alueus, quando reuerfis, e* kecbuin Deumpeccdtdrclmquit , & fugdt concupifccntids, & earnemeius fomitemterityrcmit, * eakaf.& feipfum tdnqudm pdnnos purgdndos diluir. Ethocefl.quod dicitur: In uia, dm tritdftmitd dgri fulhnis, rbon, Mefddt am,pro quo noJlrdtrdduSiio bdbet uidmjlrdtdm,jignificdtpedibus cdkdtd, O* tritmyurgdtdmquc Idpidibu. Ad eundem locum legimus in quarto uolumi- k Kcgum uenifle Ezecbiam , quando perrexit ad eum Rdpfaccs mijfus a re- Regum ; ge Aj]yrioru7fi,ut exprobrdret, y commindrmr regi, & populo lerofolymi- | uno-.ut cr ipfetdnquam uerus pccnitens dqudmgrdtia, y benedichonis mete \ retur  Deo: quam eti commeruitilileratus enimfuit de manu regis Ajjyrio- rumfercufiis m cdjlris ex mlitbus eius centum oclogintd qumque mittibut. E/l | ipMjifcmdfuperioY benedittio diuina propindtis ornnid bona&ifcind atitem /mor ejl bmedi&iofinttorum impdrtiens nobis,pro quanto a pifcmdfupe- Tionfiifceperant communicdndd.Efl quoque pifeind adlauandum , de qua - jicr loatmes meminit dicen : Efl dutem lerofotymis probaticapifcita , in qua i oas laumur cites in templo Domini oferenda: quid coinquindtus,x/non ltus ^ "*  uerum Domini templum infrdre neqidt, iuxtd Domini ucrbum: Nifilducro c H R * te, non babebispdrtem mecu%ficut etiam per Ijdidm dicitur: Sanclus uocdbi* rl. * ' ^omsicmusnomenjcripmmfuerit in liro aiiain lerfaltEt bocfdblue- m Dminum fordes fUidrum Sion^dm Hcet ouesfmi didcxtcram iudicis re- ^*,p-\itettorHmnomin*fcriptdfintm\^ *Jp'A,iMa UHquepifenddpcut legimus in Apocalypfi : Timidis tf incredalU pars eorum erit mflagno ignis, &fulfuris t qub etiam malorumpm ceps pavio ante mijfus decUratur.Sedjkgnd,qu* exjcaturientibus aquis, tf fomibusfiuntjanquampfnarjbneficdt&proficuafint: Vnd inter poor^ dj- beneficia collau populo illi peculiari in tot prodigiis egredienti de /Egyftt* VJalmograpbo comumeramurtdum ait : Vofuit defina inflagna aquarum,tf terramfine aqua in exttu aquarunt : Et iterum : Qj conuertit petram mj**- gna aqudrum , ; rupem infantes aquarum. A quibusfldgnis ddfluuiostf fontes terra uiuenmmconducat nos jummot duetor ,  tdient dd morei' lud imrnenfttm,in quo 4ti,mcTgriiMw/i, qf pleno bauflu compleri tute** TONVS SPfMVS. , 4i Qutdmdre Rubrum. . Cdp.XVh Arerubrumnonfirtecdufdddeoui feris ctkbratur eloqu^ quod 6^ o idmfipb,idefl mar Jinitu^dut mar pdlujhe ite- ra interpretdtionefignijicdtiSolus enim Deustnare infimm ejl. Catera dutem marid,ldcus, &jlagndjmtd>drtcmin4td,pT' turbatquefwtt,autfdlfedine,aut terrajuque perfufapalu- ofa , ccenofa redduntur. Et hac funt nutria  tubis tranfimda Jimul cura adiacenti deferto,ut tandem penetratis collibus & tnontibus ad illud mar cia w,er dulcifimum deuenire pofimus,k quo uerum lac,& mel continue fluit, rclBo Pbaraonejdejldifipatore & concujjrecumfuis JEgyptns : qui an- gufiia,aut angujliantes interpretantur : &funt in ipjpalude,qu*jit ex com- nxtione aqua cum terra:Vndpaludofum ejjicitur,  omnes tranfire debemus y ft uoiumus portumfilut attingere. Qnid nubes, y pUuid. Cdp. XVII. Vo ex nub&us coferuntur nobis beneficia: Alterum efl obtc^: l Alterum uer pluma: & ambo folis uigorem mitigam: Lux cm eiusnimis excellens percellit culos minus difyofitos, aut tanttk d non ajfuctos: @> cdlor exiccdns t * exafiuans perurit dtyi- doiutrumque tamen necejfaritim efl: Ad quornm tempcramentumfutmnusm- derator nubes pro tempore interiici iubet y qua lucem comprimant^ arcf&tt madefaciant y ? irrorent.Nonfecvs nubes tila meliorcs y quoru iflafimukr tencntyinterponuntur tanqudm uelamma, quando non poffunt debiles morti oculi ingloridm , ffylendorem opificis ueri quidem folis intendere : Innubc prote- gi tales euadimus, minnobis ludeiufdtm Ifaialocumbabeat : KoratecaAi Ift * tfnf>er,cr nubes pluant iuj}um,uel iuftitiam,ut baba ueritas Hebraica id efl fosefjicutitr iUudfipernumirriguum,v>pl U uiamfufiipiens t dc qua dicitur inpfilmo: V Juntariam fegregabis Deu* hareditatitua,quainjfan4~ a uertperpeccatum : Tu ueroperfeciflieam pluma mifericordia tg ratia, & vmumbonornm:qua difiipantur per peccatum,  iujlitiampunitiuamproce fottemabaqutlone,aqn udnt nubespertranfiitfalusmca.Et debis^uibefiUs unt,&frujlrafufccpcrunt diuinam irrigationem ah Tkadaui:Hiin epu- Th.dc lis mutuantes fite timorefeipfos pafcentes nubes funt fine aqua , qua  uento rcunferuntur.Et in Ofee buiujmodi dicunturnubes matutina per tranfiuntes of dfiueahjuofruBufuper terranu cr utinam abfque mximo infeipfis dctri- nmojoftquam m :ianum acceperunt animam fiam. Nocua igiturfium aliqu ^ifpfi^aliis^uandoexeo^uodacceperunt.nonmodonlucranturfed mntur inperniciem: ut nebula,quam acceperunt inprofcftum , uergateis * ai(trkentum,ficut dicitur in lole: Conturbabuntur babitatores terra,quia m. frofccfldies obfcuritatis,& tenebrarum.diemebula, ? caliginis adeocon- }nf4t*,utnon leuem obteftumprabeatftd obfeurum, & tenebras mifcrabi- ks&*dcocottJlipaturaUqudndo,uttanquammurusopponaturjKaliquis in- ter Dcum cr nosfiat accejjus, utin Trenis inquit leremias: Oppofiiflinem Ultm: tttiwtranfiatoratio: ibque Hieronymus; Nubes oppofua oratiom mdetur, Hiero. cmcgne quadam,- nubilo cacitatis mens obuoluitur,ne radio diurna con tmfiuionis illujlrari mereatur. Sunt etiam meliores nubes y in quibus Deusba burticitur.ut in Marco Ugimus^quod uemt uox de nube. Et Cbriflum afie *>.. fatemmbesfufcepitab oculis difcipulorumjicut Lucas tejlatur. Necnoneti u "'- fmnjUio bominisuidit loatmes infua celeberrima uifionefedentemfuper nu *">- k*  Quod cognofeens Dauid ait: Qui ponis nubem afeenfum tuum , aut tri- Daui jwl tuum: cr melius f ut babet ueritas litera. Hac autem omnia pro nobis di- W creans tenebras, Cum hoc tdmenfldt illud> quod leremids in Trenis de \$ Dco ptimo dit: Ex ore altiftimi non cgredientur bonajicque maU.Etnefmti fermones in controuerfia,dkemus,qud omnid qu& d Deo,  c&lo procciSt, funt bona infefcd nobis nec bona , necmaU,nifipro noftr^bona, makfy pofitionc : aut in quantum eis bene utimur , ut abutimur. Vruina igitnr^fa ter nocua computaturfauet tdtncn braficesl uaginaficratifi ^nominisquadriliteri i ut aliquid defecretis recndita^ ecologia Hebraorum ftnltmus.Et quamuis uerbum Dei paf 'imitiam rufiiculis,^ ptebcculis publi- MieoIa: tm  q* romt Quem Donnusjud bemgmate in nos demittdt 7 ut pofiimus dicere cm prcpfc Pfaim. ta : Etetm Dominus dabit bemgnitdtem > tT terra nojbra dabit fmBmfti. Quid gr tudo, (f mx * ^ 4 P* ^ * ^* .mmmm, Vmmu* ty aquws iudex ffimukd bona in bonorumfduorcpr^ bL^HI parauitidUquatamcnctiin Hindi fammalefd&orum confiitm, EccicfiA. ij^ftJW quorqu Et nonjhe ddmirdtione e?l , qubd dqud tctnpnt ajliuo congelctur ingrdndinem , e? i maiori qua ef opu* (ppeculium eius } compiu ?ob tur nixy&grandoydicente ipfo Deo in lobWmquid ingrejfus es thefauros* uis>dut tbefturos grdndinis afpcxi(li,qulin ' rum.qu* fdunt uerbum cius. Et in libro Sdpi?*uicf bumanum tranjire uoluerimus i Qui confotus rd* toties tcmperie,ff multipici calorejtibilominus in ipfo tcpefcit>& algctcxi- bundantia iniquitdtis y ddeo y qud plunia i\ld uoluntdridfduid^dequafupr^ ximus^conuertatnr ingrdndinem. Ei qudnto mdiofdjunt dond>(f charifntfa quibus dondtifumus,& quanto plurdjuntbeneficid coldtd, tdnto magtsexfr Dauid gratitudine congelaturplunidgrdtidru in pernitiem noflrdm t ut dit regiusf* pbeta: Pofiit pluuids eorum in grdndinem y cr ignem non fouentcmftd com* remem in terrd ipforum. Quodutindm non contingerctfalfofungcntibus Cw fiiano nomine,quiferuefeerc 7 y drderc deberent ignejpiritusjdnttiftifflM C TONVS SEPTIMVS. , 4J pia diffitfoin progenitores nojlros apojlolos,  injLrnmriamoreChrifli quitot & tantapro nobisperpejfws ejl. Hinc maius ejl Cbrijlianorumfaeer- iotmidottorum,(fmAiorum uirorumpeccatum,qui in bencficiorum mukitu- Mnefotiuscotigelatiingrandinmfauifiimamfiunt^grandinm^ueiuslitiapu t^prouocdntiUtJE&ptiucomigijfeinExodopariter&mpfdmolcg- mu.- %ws ; B occidit mgrandme umtas eorum,  moros eorum in pruina : Et trd- iidigrandiniiumentd eorum,& gregcs eorum in carbonibus ignis. Pofleafe- w/m quinque reges Cananeorum,v eorum exercitem in Gabaonfuutfcribi- urin libro lofue,ubt dicitur-.Mortuifunt multo plures lapidibusgrandinis, qu IoA,e ?W ; gladio pereufferunt filij ifraeliquia multo plures ex ingratitudine pe- rctait,& prpria malitia, qua congelatur aqua gratiarumin grandinem ,  mrtdmpropriam,qumquosocciduntinftqucntesbofles.Habetenimpc' inducat Dei hm,Vpun\twnem,& cbarifmatum caremiam, ut Dominas in Aggeo loqui- A gge  tar dicens: Vercufi nos uento urte,aurigine,& grandine, - omma operd ma mumueftrdrum-.Sed melius iuxtd ueritdtem litera: Percufi tios arefaclione, fictate, (f grandine : Klam aurigo morbu* regius ejl nibil adpropofitumfa- ms.lt faubicunque de grdndine fit mentio tnferipturafacra , in uindiclam froaddiodeduclamejjecomperies . Sedquiminus potentes funt, minufque nmalo confttpatt .granula comparantur , ipfaque , id ejl leniari uind&a e* mn pumendi. Nix amem, quajl mollis & lenis aqua coagulado uelm lana* mkoernicicm data legitur,nec nocua ejl niftfortius congeletur , imfapius ptoficuafato trmcofomentumprxftans : tautque albedinedccoratur', utei- uit>qmmfif HC re ad meffem ill,de qua dixit Dominus; Uefits quidem m ^perarifautepauci:A qua reuertctesfcptuaginta duo f deles legati(ut CANTICI PRIMI Lucas tutrrdt ) cum gudio de opcrationefafta in meffe , gduijus e/ o* frk ceps,dui eosmiferdt.undfcquitur: InSUbordcxultauitmfptrimfaniQJi ccns-.Confitcorbi ?ater domwcceli & tcrr wJ* ruit^uia nonbabcbdthumorentyongclatd cxfufcipientis duritie umutei m ucrbi t ddeo,ut mllum in eis djferatfruttum. Quidgldcics CT cryjlallin. Ca f- x X - W^fsg Ucies CT cryfldllus 9 m/Ii dubiumiaqudfimcongclata,feM$t WS runt,qMdgldcicseftfdcillimarefolutionis, utin libro Sjwiw ,4P ' ea ' wSmM dicitur: ^cilrefiluebaturftcutglacies. Cryjlallus autemt l^ 1111 * conjlipdtd eft , ut eudcuatis , (? dblatis penitus porofiuuksva fofUt ultra cdlorem intrinfecus admittere, ut refoluatur. Et k*c quoque mm rio D cmim condita funt, cr infacris eloquiis myfleriofo typo comemoram inuitdnturq; in opificis Ltud d pueris illis diuino rore in ardemi fornam fis  benedicite gUcies , cr niues Domino : eo qud & ipfdfaaunt uerbi e ius,Q-cxequunturimperiumprineipis.Scdadbominempropterquemomi fattafunt, cr ortmia bac commemordntur , uemamus.CLciesfimuldcbrimU' net peccdtoris,cui dqud diuina benignitdtis congeldtd eji dfrigore pcecdtt, j d ucnto aquilondri , mdpdnditur , cr dperitur omne mdlutn ,Jicut mca^ futfttco dicitur -.Trigidmuentus Aquilo jiduit,&gclauitcryjtdllusaberent,propbetafpmtufanSlo pk Da,rid msconfoUtureospracinensea^uauerbum, y ipfi fjiiritusfanhs mtten-   Varre faclurifmtpro reparationefupnx Hierofolyma- diccs: Mirar cry* ^hmfuamficutbucce\lam,quaualdeprofaefi^frfiipiensperegrinuhu~ morem madcjacteiitem. Er unde bocjiat,quod natura non potefi, admiram ipfi yrofietafubnetliti Antcfaciemfngoris  eius,fcilicet cryjlalli , quisfiabit po- tens dijjoluere illamfSed slatimfanfto lumine collufimusfubinttdit;Mittet uer hmfim>& tique faciet eamfiabitfpiritus eius , &ffam aqu* lachrymaru, VgrathrumprojluMainlocitpeccdti, iuxta HUApojlolvYbiabmdauit ini tpusfuperabmdauit&graa. Sed ad meliora tranfeamus. Quidparadijus uoluptat. W x X I. Atus quippe nobis oVatus ejl dicendi capitnSed quia ea,qua ad \ill*mdeUtiarumbortum,&fdicitatislocumpertinm,latentpe nitusfenCus bumanos, ideo Sapiens illius defiriptor Mofes ucl Mofo paucafub metapboris tetigit, innuensjmper ad anagogicumfin I fm , cm nonterrejlris ( ut uulg dicitur ) fed ccelefiis , diuinufquc f\t bortut  cLmtatus  caelefii agrcola , cr opificfimmo in terra quidemnon bacfe- I aikntafedin terra uiuentiumfigurataperterramillpromijfam, de qua dici | mr: Varam tranjlulijii de Aegypto,eiecifii gentes , ? plantafii eamx  ra PfaIm I ccscwsplantafii , cr implcuitt erram. tnc decipiatur quis credem, qud I k terra hac crafft loqueremr , paulo infiriusfubinfert: Vifita uineam ifiam, I Vptrfice eam,quamplanta\tit dextera tua, &fuperfilium, quem confirma- I fi , f corroborafii tibi . Ecce qum clar innuit uineam illam melior^ co- fifenter omnes arboresfacri borti plantatas ejje in filio ,  i uerbo diuino, I foiaitiSiquisinmcntnanferit^mitteturforaiJicut palmes & arefiet,& in chr. i I ipe mau & ardet. Et ut aliquid aperUnm de arcanis recoditisfub uelami- s T v '* I nebifloruyttel pauea(ut non exponantur indignis margariu) pcrcurremus. In I uerbo emm & filio Dei nedu arboresfed omnia plamata rfundatafunt, di- I ffff loane: Qjtodfattu ejl in ipfo uita erat; Cu quo Vaulusi Vorts omnia uer I bo urtutufi*. bm  E* & quidem ululandum ipft erat , cum eucerctur omigena uoluptatead omnimodcalamitatem.Sequimr: Gonfraftws w ram,qui uulner abas gentes.lnuidiacnimfuit, fui peccati initium,qu aim s lpie n. hominJMmmconabmripfumperdere,utklibrofapiia mors introiuit in orbe terraru, . Homini itaq; conceffus elt ad ipfum prix}* regrefju , quia aliqualiignramia deceptus, & fragilitate attrattus ccait Ille autem nulla igiorantia obuolutus,nec cantis fragilitate cmudawpW* maliapeccanitpeccatoirremfiMi,&pctusinfpiritufan^ tnobisdaturperpcenitenti, &reuerfionead Deu,& adloc deututruW ratum per terra M latle &> melle manant : Tiguratufq; cft reditus a ff illo Ifraelitico , qui primo in kegypto oppreffus fuit mxima pamtentuf mdtosatmosfub oneribus Iti,cr latertm, o* f 4fc* conducendx,qMf l & TONVS SEPTIMVS. , 47 prefiirammuUiplicem, quampatimurmkac corprea mole, maximdumcon- teniimuf redire in DeunuTranfundum^ue nobis efl per canofum & p aludo fim tnare,utpaulo ate dbeimus. Vinca igitur tradusU de Aegypto ejl totus nu PKrusfiluandorum,quideducendiJunt in ueram terra promfiionis,& in ter- rtn uiwmum,ex atta eieft*Juntgentes,de qu&us diatur in Apocalypfi Vro- Ap0 "'- tuseftdrdcoillemagnw>ferpmamiquus,quiefldiabolts, &>Jtan:& an g eius cum eo emiffifont , nec locus eorum inuemus cjl amplius in calo , Ele- $ utem replantatijuritftcut tranfplantantur planta materiales , cr uegeta- tfef, ut meliusproducant: Quiplantati cnim erantin uerbo ab aterno,tranf- pkmtifint poflea in Mefiab , fuut ipfemet clara luce teflarur dicens : Sicut fris. jmm nonpotcflfaccrefruttum ftmetipfo nijimanfrit in uite ,Jic nec nos mfmanjrttisinme: V os enim elegi, (fpofuiin horto meo,utcatis, vfru- ftum ajferatis > * fruttus uefler maneat , neque unquam de horto eiiciemi- . &bic efl hortus,uel uinea,de qua iterumaitte cr nos in uineam meam, ut IJe,n ofereminimcagratia,(jcutpofitus fuitprotoplafles, ut operaretur iufiitia illa,  lumine dato ah initioJedperpeccatum deperdito . Ef quamuis Deusfilius fubortus, cr uinea , efl etiam arbor uiue, quia uitam ommbuspraflat : cr in quem a credit,non pcritfed habet uitam aternam. Efl etiam panis uitipfauit4.Eft quoque arbor fiientiaboni cr mali ,iuxtafuperim dicla * infra icenda : Quam amulatus efl Diabolu* , & eiusfuafo amulatus el cr protoplaflcs credens obtineregradum nulli concefJim,> ipjipeculiariter de- negdttim , cum interdiceretur > ne de arbor e illa y comederet , ut bene interpre- tMturnonnuUiuerbum illud lona typum Chrifti ( eius teflimonio ) gerentis, Ion " fropter meuenit bac iempeflas,inangelis quidem, (? hominilusicutn utrique gndumjjbi u ttendicare prafumpferim,und eieclifunt. Efl itaq; paradifus uoluftatisjocus , cr manfio in arcbctypo omnibus delitiis confua,ubifuntgra- dus omniucreamraru , cr in mdio omnium Cbrijlus tanquam arbor , cr /ou* ww,df omniu honor u plenifimus,de cuius plenitudine omnes fufipiunt : Qjto jroduclusfuhprotoplafles.a' angeli omnes: Et expulfu rebellus nonuUifl- dsqudo introduiMfunt, quibus datut efl accejfusad intima cubiculafu- f cm rcgis,ut de Henoc cr de Elia commnnisfmetia efl. Necfecus de Mofe, Abraha, cr prophetis multis opinand efl. Qjiibits adeo patefatta funtfummi D quoi CT *pfo * ** orictejd principia ftgjic terrdDeusfdcfret^r^ difum ante codidcm. Hucufy Vierony. qu dd uerbum ddduxi.ne dtyi % ftt decepti opinentur mefonmiare, cu dixerim pdrddifum Muno e(fc terrefa ut afciolis diettur ifedtxlcftjm diurna in quddtur introitust quado bom auerfws pcccatOiV crcdtis in Deu tot (f mudo corde reuertiiur.Tuccm De/ uid et.mentc adip ifcitur^egnu ccelorupofidct,quod intra nos cji: q ky fo paradifo delitidtur:lu euflodid ipfius paradifijtcrfxo uidck> cet: (^uaftcfiDeoddcrcdturdSytunccxpulitficducrfHmd ligno uita^i delits ipfmparadifi : Si dutem ipfa aucrfio crit a peccatis , r creatum d Def, ticper cberubinu cfequitur remifion & redituad cunde pauiifm, d quo expulfws erat.Et ideirco cberubini iufifunt collocarifuper cooperton arca fcederis, quod jppitidtoriu dicebdtur,quid indefiebat^pitidtioncs , cr r: tnifioncspcccdtori ; Qjti cberubinus multis rdtionibus Chrijlu figurdt, in p facia cft uerappitiao cf remifiio peccatoru.Et geminas cberubinus arc quod prim  uifione diuiditur in qudtuor elemeta tdnquainpr ajfc~iu ccelum contempldntnr,(? in cctlum tendunt. Quantum dn tcntddetymologidmfluuij attinet , diximus, quod os dentdtumjignificdt : quix dminterrd fumus dentibus , id efi certis airibin dnima premaidus^ conte- fndus^ruminddus efi omnis cus: quem ore pro anima capmus:Quod ni- f^uisfeceritimmundusbabetur in lege : Secundas Jiuuius tffVi Gion dicituti Wfcclusjignijicat , quodpedum offieim prafiareferpentt lujfumfuit : Cu- wfmulacbrum tenet aquaflttensfinepedibus,a' manibusjuper alueum tmcum , quafipeftore fuper terram : o* qua maris fuper littora quafx ec dcmmodo reptat . Hic autem fluuius circuit omnem terram efta cus , quod ktbiopiam interpretantur^ camcoopcrtum-MawV cus  neft caffab ue m ^odeftcooperuiti Circuit nauq; aqua omnem terra cooperiens & inuol- w eam in circuhu4empta baeparua portionc, quam habitamus. Er nome ter ^fkuij i>pim bidecbel,quod  nofiris inter ptatu efi tigris ; Sed uenit db Ytfl T iii/ CANTICI PRIMI bddaqttodfiguficat acuk, Vf cba\,qw>d leue interpretatur, utfifffr ciusftt acutum,& Icw.Et denotat arem,uelfpiritum ereum,^ leuisefi^ penetratiuus magtsquamignisiquiafdciliuspotefi excludiignis ne dUcuhiia, treterfccundam,qu*c$v>. taajbirationis^aeri Pertertiaaqua, cr p quam terra, cr tmcfiriaonm, m qbus unitur uirtus tila diuina ignea . Et boc innuitur in figura illius Utera* qua j quod eji prima litera igneam uirtutem diuinam(ut diximus) indicas kt- tur in uentre illius liter*,qua: l res dicitur, cr ducenta importat, binarim * delicet per centenari dcduc~tum,quinumerus rerummaterialiumeft. Scdbtc tanquam extranea Latinis noflris , cr non initiatis inbuiufmodi ditmttctm. Fons igitur cr mar Juperexcelfum,k quo ifla quatuorfiuminaftHunt,cjim- Hebr ? i g mm nomen d c { auadriliterum(ut Hebrxi dicunt ) uel uirtus importou petl Prthfii. ludnomen,quod PytbdgoreitetrafmdicunH&indicdtilluddiuinumcfjcf* HmcT C ^ um ow* wm,cr quo omniatQupd Qrpbeus, & HomerusQct uocant diuinarum , cr bumanarum rerum originem primo fimper exijlent&t fecundo in Deorum generatione emanantcm,tertio irrigantem terrena, fia* jlillantem m omnemfiuidam materiam: Cuius iterum emanatio performf' dem in angeUs,per participaonem ueram, cr imaginem in animabus ratiom Ubus,per imaginariam in rationis expcritbus, per umbram in corporumjigm reperitur : Qj & principia totius effe prodvtti : & j* dicatnr Md quadruplex uirtus nomims quddriliteri , dut quadruplex effkxm pracipuus arcbetypv.Qux omnia defcributur p Md qudtuor fiumina : eo foi ipforum babcamfimxlacbrumficu per arboresfontc$,bortum> * buiujmo altiord dcfcribunturfacramcntd. Qjiid lordams>(? leor fluuius Mgyptu Cap. X X 1 1 1. I O/l Md qudtuor dementaria Jiumind* ex quibus onmii cotftm ) J duo alijjiuHj infiripturd cclebrantur^lter in terra promifio Ifantta , qui lordanis dicitur , er dlter in rproba terra JEgyp M nominatus leovQui magno myflcriofauflos^ (? infaufloscffa xus afupramundano tribunalifignificant: Cutus reifignu efi y quia omnia in Ior dane perpetrara bonafuerunt y atque benfica : ^quttin leor perpetratdfm, econuerfo infaufla ? malfica fuere An lor dane enim pofiti fuere lapidam* tnorialcstranfitusfiliorum Ifraluenientium de Aegypto., o 9 de MoabitisAn eofanatusfuit NaamaSyrus iubente ElifeoAn eo baptizatusfuit Cbrifiusfl loannes, qui Cbrifii baptifimmpraueniens, y ipfe in eo baptizauerat. W binc y & *' qua ojw- ruert terrdtn illdm Memphiticdm 7 (f tdndem mortua in immfos dggetesd leftrf totum circuncirca derem infecerunt . E/ igitur aqua lordanis benejic^ Md uero leor ex aduerfo nocud, ty perniciofd. Sed uenidmusdd nomiu , & exceffus quidam mentis^quimors ojcidi feat twfas Theologis dicitur , ideo ad ipjam afpirans prtmittit: Ofculetur me of Tk&W to erisfiL Qur autem b*c melior, & diuinajpientia lali comparetur , illa vero tnfrior uino, explicandumeenjeo  Vinum enim  planta deducitur % fe to ao dnwtali quod melius eft: lUud it inebriaukc uero minim,qudmuis utri- KMtriat: Vinum quoquecfrtuttum, & expofitumnonfacilperlnutatWi li.is Panhii Salomoa Cint. CANTICI PRIMI *t eorrtmpitun Sei Ide qum diu cxtrd ubcra cxiftit, tdto deterius effickur, & facim corruptionemjufcipit ,jicut wfdpientid rcrum diuinarum  * canorum Dei quanto magis propdldtur, tanto mdius pdtxtur dctrimcntutnjuk n fatigais extra uenas: Idco commumcanda tamummodo inter pcrfeftos ,m in pettore conferuanda iuxtd propheticum ittud : Abfcondi in eorde meo rf>. qwa tud % ut nonpeccem tibi . Si dutem premdtur Uc in butyrum diu conferu. turfed decoftum diutius . Sic cr diuindfapientiaprejfd , cr bene confifak mente pofidens.dtquc decotta ignc dmoris diu confirudtur.etiam in condi* tum aliorum corum f eorum uidclicet qux a ueris doftoribus ddMur mont* td.Scd quid utrdquefdpientid bond efl.d^tnmodo illd umarid in Deii dirigi. tur % cr non peruertatur in muliebri corde y ut in Salomone pcrmifiifuit ne ym in illd confiderct: Et quod utrq; donetur i Dco tefldtur (fdi^ qui ipfm Dei nomine inquiuOnmes fluentes ucnite dd aqudsfopientix kidehcetfdlutdriw qui non kdbetis drgentum properdte, cT emite dbfque ulld commutdtionc um, &> Idcquid uidclicet donantur Dei tnunificentid dbfque ulld retrutione m- ucnientv-Qjiod uimm * Uc qudmuis utrumque bonum fitjdtnen mixH com puntur cr putrefcuntiSic & fhpientid inferior (f fuprcmd. Ideo quiufr pere in dmnis>ut denudetur fapietia inferiori nccejfc cft> dicte Deo in ta lo @* prophetdyCum dejapientidfuperiorideftimndd dgeret : Perddmfa^ iiamfdpicntum.Pari modo qudndo quis nitnis immergitur infapientid,* 4/b. tia inferiorudtnuddtur afuperiorildeo Addm nudu inuentus efi , quia uobk nitnis faperefuafuferpemis , quixtfyyharum dicitur , quod nudum cr *f\d fignificavut docedmur quodfimper nimis dftutus daiuddtur d fapicntU dm- norum. Vnd Sdlomoni, qui utranque permifeerc uoluit iuxtd llud, bibium mcumcumldRemeojionbcnefucccfsitxSedmelius euenit Dduid, (ffcelick quipafcebatur Idttc & meUcJicuti & omnibus eleciis indittumfuit, utpAJit remur in terra fluente lafe & meUe , ficut toties inferipturd , repetum Et utitidm Salomon non mifiuijfet uimm & Idcfed cotentusfuiffet butyro tf mette cum Mcfsidcb,dutfduo cum meti* cr kftc, ut de uerdfponfd diatur.U uus diftillans Idbid r4, mel (f Idcfub lingud tud; Quod omnibus cuhorusi hus ucix terra promifiionis contingit. Quid terrdfluens kflr,cr me lie. Cap, XXV. I Oftqudm expUcauimus quid Uc^ mel^enoddum reft,qu\t terra illafluens . Ncc enim opindndum es} Deum promifijft ter- ram UBe uaccino, dut ouino t dut melle apum mdndntem pofw I cleiifsimo , pojl tot Ubores deferti perdgrd % pojl oncrofifiu legis obJerudntiam>poft beUa multa in nomine Domini perpetratd . Sed qui aifr Creio uidcre bona Domitti in terra uiucnum Cuius typu pfsit kM quam dcdufhisfmtpopulus ifraliticus pofi tangam defertipera grationemtlnquajuper otmes regiones uiguitjpiritus profbeticus y & arcano- rum Icgispcrjcrutatio, &fapientia , zyguflus rerum diuinarum : adeo qnd tariSk Daniele uocetur Kit Zcbijdeji glorie fa,ut babei traduSiio nofha Dani. utiticlytdtUtHicronymusait^ iucunda^ pracipuajuper omnes alias non quidemfertditate rerum corrup Hum,qui(tefie Deoin Deuteronomio)fertilior efi terra Aegypti: Nec latim Dcurer; iinc,dHtamc.nitate alias excedit y qta paruula yjatis rgida. E/ igiturpra- (ifugloriofditf indyta.quiafuppojia cfiUrgifimamjLmixpropbetiafd ficntia i (f rerum omnium diuinarum.lbi cnim Patrkrcbaeducatifunt uoca- to Abrabam de Mejpotamia Syria : lUucpergenti IJraditico populo data efl fcx omifapientia plenifsima t ut babitatoresfuturi ejjent loco conucnicntcsl- k prophetia pene omnis effuf efi : Ibipropbetaquamplurimi potentes opere > ftrmoM , &japientia:lbi Cbrijlus.-inquofont omnes tbcjdurijapicntia, con- ceptus^natus^ cducatu*efl:lbqueprpafcerct eos lacle > cr melle fupcrcxcelpter^adeduBoAllicquoquenatus y educatus y tyfpiriturepletus fjl lctfui dixiuQuadulciafaucibus mis cfoquia tua y fuper mel ori meoi Ad ^mdulcedinmdelibandamdiosinuitabatdicens: Gufiate ,uidcte quoniam Dautf fuuis efl Dominus. Si amem adjenfum allegoricum^ (pforjitan magis intentu tfpiritufanh conjeendere uolucrirusjcrra bxcfluens U8e cr melle efi ca- ro^ corpus CbriTli,  quoftuxit & snua inlauacrumpeccatorum , cr lac (f melin uerum cibum uita pfyiritus ; imo . *hibitum e?l ipfum corpus nobis inanem, (pfanguis in uinum. Lac autem ab ipjo propinatum nunc datur inci- fim&us, iuxta illud apofioli : Vobis aut quafiinfantbus lac prabemusjtiic totem datur per fetlis >ut de apoflolis &primarisfmdatoribusecdcfoefiib PiuWi nomncfyonfe in Canticis dicitur: Mel f lacjub lingua tua.Tc enimfuit md (f Ucfub lingua jponft , id efi apoflolorum , quorum ccetum Cbrijlus accepit camfc* tnfponfm,utper eos c*tcrosfiliosgeneraret,quandojpiritus tile ueritatis eot ftrfudit, %f pauit y adeo utper totum mundum diffunderetu Uc&mdab tilo fofceptunt , id efi do&rinam f (fguftum rerum diuinarum. Et uerlac cus efi ptrfeftorum , c eorum , quifunt parulii asiutia uidelicet cr malitU , u% ait wcprccpuus dhibutorUBis cr melUsiAbfcodSlibac fapietus^frH- chk tot$>Hs,iff reudali ea paruulis. Eftitaque dbushic perfeioruin.qui iuxta %Tyi * ttgtf ed&u cfficiunturficutparuiijt intrarepofsintadpcnetralia regni coe- wunt^nbipajcantur uero Uepropinato ab illis uberibus, de ftibus diettur m CANTICI PR1M1 Canticis : ibi dabo tibi abera metuEtiterum Deftus meus ntihi >  quia ni[ 4 . picmiam>0' cogmtionm Smnorumacceitguflus^ dele&atio. QuidlemL Cap.KXVl flJBgJW Leum quoqueinficris cloqwis cckbtafimum efl , (? admuk muid |K] neccjfdriKm.ai reges tddelicet ,facerdwes y ffropbcts ungi IoC1 i nSlftf ^ os ' & '^ **k Cd >  u * o^erebisntur numera cerealia ad fat* s t v s. i^ta^H nar i cuius oleum tllud matcriale Jacramcntum erat . Oleum itaque mclim, & uerum diuina qu dij eflis uos;Sacerdotes y quiafunguntur Dei officio diiudicando armos , (? remittendo peccata % & quia mediatores rxi- flunt inter Deum (? bominesiMediu autem(ut triuiale efl infebolis) deutr^ extremo participare debet.Et quia I E S V Sfuit Kex regumjummusprofk ta , (f pomifex maximus, ideo refertus effe debuit diuinitatejuper omnes, t Pfabnograpbus canit: VnxitteDeus , Deus tuus leo letiti ideo fUtimjufafn turi^oniamipficonfiUbuntur.Sicutigiturperaquambaptfo qua UUjupramimdana > itaper oleum $ cbrijma denotatur oleum , cbrifny lo, r unclio illa diuinitatiSy de qua inquit loanes : Vnclionem babetis ajariRotf pmhii nofiis omnia . Et Patdus : Qjii unxit nos Deus , (p quifignauit nos, & pignusfpiritus in cordibus noflris : A quo etiam Cbriflus bomo uncius r/M - cerne Perro in Aiiibus apoSloticis: Vnxiteum Deusjpiritufantio^o' u ^ nm ' Quid Vdma^ccdrusjigmmfem ty byffopus, atq;falix.Cap,X XVII. Nrer plantas ante celebrtur nimis palma y cedrus, ty byjfopus^ iUtetanquantownium arborum^ bac tanquam omniumpUM rum minoram excettcnfma : palma enim adeo celebris efl , ut in duobus animalisfmuUcbrum teneat. Alter um eft 9 quin nofru Pctriu. TONVS SEPTIMVS. , 5i ftific4t(hecoitu,fedgrauidture>us ramgemmis mafculeis.quafifemine quo- dlMteriiquiainruperiori parte babet quajicercbr y quod biebrai aM. Hcbrti halMb, rabes uer cbedar , uel gemar uocant : Quo dcjlrutto moritur ar- a* bor, fcut dcftrufto crebro animalis moritur ipfum animal : quod quidem huic j inter plantas eontingit:(? adeo celebris eft, ut infelennitatcjptimi menjis iujfaficrm offcrrijfatulx eius, quas Hebraipropri flrf3 c aphot jd efi pai mus dicmtfmud cumfalicibu torrctis,(? ratnis arboru nf.iy babot, auod nos Hebr ? f - hemu traduttum denfarum frondiumifed Hieronymusfrondofis, * ali}  Hierod Ud babot myrtum interpretari uolunt. Et bac omniafmul cumfruttibus arbo- ri}pulcberrim fotf m illam celebram fruclu eius y quem citrinum Galerna uocat cumjrondibus fufrd adducUsiQuos Hebrsos amulati Lacedxmonij Deosfuos coronarefo- id \eUnt ilUsfruSlibus^uos oximala perfica mmeupant, ut Ariftopbanes autbor Arift op tfi. Nec uacat  myjlerio qudfolennitas illa celebratur bocfruttu,qui contra I uenenumualet po/itum in uino t quodbibitur t ut Diofcoridesjcribit. Neque etia Diofc0, | [me myjlerio Junt alia arbores , qua in eadem folennitate Utum diem redde-  Unt. Palma enim ( ar diximus) fatis exprejjum animalisjimulachrm tenet in : (oim , cr crebro^ etiam in eo, qud comam in cacumine babeat circum ex- ,; tenfam, & ramos in digitorummodumprotenjos, vfru&us quafiin digito- l rum figuram firmatos,undc dattylijd el digiti uocamur. Pulpa quoque ipjo* l rmfruftuu caro nuncupatur , ualde quidem medicinalis cr fumm* nutritio- \ nw,dr ex ui quadam quajianimali,aut ex natura pbcebaa: Et tanti mtrimen-   f/},t Anacboriu quidam illa tantummodo cibo contentifuerintjicut ufque dut in candik UU mente diurna emmcnttfitma-.Vtr Muque enim hbdnusfignificdtfdltum uiit* licet cr cattdidum uel dlbum. Sdcramentarid igiturejl bac diborfimul CTfdi rad, cT myrtus.quibus iujfu Dei diesfejlifepmi menfe celebtdbdntur.Cein enim emincntioresfdiosx? Dei primrios ducesab ipfo phntatosfigiiji. Pd/m* vero uiftorias^udi in Dei militid reportdnt: Uyrtus dutem in m*irifli c i infirmitdte conferem, mulrigendmgratiamfanitdtum,qudm Deus uincemiit confert . Et ij legitime Deiftjid celebtdnt , qui pldntd funt  Pdtre : ukw enim C triumpbum reportdnt cum filio , dtque beneficifimt indigentiis em fuecurrentes cumjptiformijjnrituiuel ( Hebraorum tbeotogidmjcqucndo) i uerd Dcifefld celebrdt.quipulcbradrbotesfunt d tipberet ty gloria Deiic cordt*,robordt a uero robore scekfti, quodgebutd dicuitty linha ofap tdtis t y diuince benignitdtis in proprid, zf aliorufdnitdtem dtcpdlutMt a tem dddunturfdlices torrentisjion quia(ut reor)ddbos patine dnt infruBuo- f pw ae ritatc Ubanotis eft,q*2 Romani pxius Jcdbodiehak ornes Romari- wnt dkunt'-kmr i & perficimun Hinc in huiiu reifacramentum iuf fcftteruntjkri aflper fones planta illajcramentarid. Qgjjjfr er finca. Cap.XXVil I.   St quoque inter arbores celeberrima uitis  Mo'(prout aperte in fdcriseloquiiscontinetur) primo plantata in terra,  quafubla- ( ^^t  Mirfteftcftusfit,ait: Ego fum uitis uera i & uos palmites . Atque iterum chr t k  traque ire loquens inquit : A modo non bibam de bocgenimme uitis ,do- S T V S * | tKcikd nouum bibam uobijcum in regno Patris mei . Ecce quam clar & uite I toe , qua uinumnofhrummaterialcprabet, * illam, quxcxlefle uinum, o* j to p roducit,exp ontt. Vsrhanc nanque Mdfuprema intelligitur uitis,qua ui ; wmtraditadcor uniujcuiujquc latificandum, mxtaillud propbc*,*: Er w-  mil in diflribucndo,& inpunicndo retta corda Utifi- MifteutiVfalmogrdphuscanit: Latabitur iufltH, cttm uiderit uindittam. Qui  biefert finto multum . Et quu Cbriflus buic uiti iuflitice connexuit pietatem , (f mifenew- ntucob diam , ideo labacob cum de lebuda^ imo de ipfo Cbrijlo , qui ex illa trihic* fcendit, ageret in orculo teflamcntario ait ; Ligansad uineampullumfm, &ad uitemjili mi afinam fuam : Afina enim , & pullus pietas efi , (fgrik ut alibi decUratum efi % qua in Cbrislo obuiarunt cum ueritate & iuftitu, C in fimul colligata parar unt eifide in domo labacob in aternu. Et quod bica uitem &afinum,alibiper uimo 1 panem innuhur.Qu* duo ordinauitproft crificio in ea domo,ecclefia uidclicet.n fine tnagvo myflerio indicas afinud tem ligatum,& pictatcm,atq; mifiricordiam fimul cum iufiitia  ucritdtefi cum ofculata,& conncxafuijfe.Voluititaqi No uina mfiitice, ne ultra eiuspofieros puniretjratus diuina promifiionc, \m- tluefi-.Statuapaftimcum uobifium,W ncquaqu ultra interficieturommsci ro aquis duii\ neque erit deinceps diluuiun dtfiipans omnem terram. Et fti magis prafumpjcrat \ dcbucratfyers obtinerc* quod nec parriculariaficm ultra puniret, inebriatus dicitur & illufiis  on Cb\qu calorfignificat,dw nx uidelicet exeadefictia, negeneraret eosfilios, quos ipji adere ecrcw& neypraferretgcnitos ultra id,quod debebat: Statuerat enim(ut dtctttdido- Djuk CHR 1 5V5 DEVS. Doefv TONVS SEPTIMVS. IJ4 r csHebrquificut uitam cr pramium promittit tis, qui pafctur pane ? JWtd l carne ffanguinc ilU duo fignificatibus, amor em uidelicet cr timorc> jiccominatur Apoftolus eis , qui buiujfnodi abutttntur diligentes cr timentes, PuJif yitnon debeiu^duaitiQjii manducat cr bibit indigne, iudicwmjjbi manducai (fbioitnon diiudicans corpus Domini:in quo utruq;fujceperat,iu(litiam,dum Wm corpus pernis expoJHt 7 pictatem r mfericordiam, dum per idem uulne- V ij CANtICI PRIMI tdtum grani (f ueniam nobis obtinuit: Sic & corpus myficum per b& collocat aliam pro ea , iuxta illud lokDw conteret muitos^ ftarefacietalios pr o eis \ideofequitunEiecifti gentes^ bejliales^ plantafti eamjicutitempore diluuijfaclum eftjeplantato wJcfr cet bumano gcner&Quod in prajenti denotaturper uitem> quam alibi dixim fignificare diuinam iuftitiam. Ncc ab re y quia Opifexfummus produxittf djf pofuit totam mdi fabrica >(? ipjum bumanugenus iuftitia lia diftribuu^ rcgnlante. Hinc Elobim,idefl Deus m eo y q> princeps illius tribunalis> iniucm mndi fabricator (? difpofitorScquitur:Kcj]>exifti ante ipfum y omnia uidcia pr aparando^ ut omnxbus prius rit dijpofins introduceretur tadem homo^m* qnam mundi ipfm anftes in domum iamparatam^ inftruftam. Plantftitt s t v s. ***** t* > ,ttXf4 ^ M * Saluatoris: Omnis plantatio y quam non plantauit Pquibus dixh:Et m palmites,qxi uftp ad Occamperrexerunt euangelizdntes, yfruciijicdrucsn uinea Domini. Et ufj; adflumen propagines eius: Mar eft primusfons oim aquaru figurans eas aquas , quajupra coelosfunt,  quibusfluunt onmes^ inferiores \quipuntes per meatusjubterraneosfluunt dulces in emolumentu noflrii, utp fenfiu, cp uirtus boru palmitu cxtfa fit ad omnes aquas y ad mar uideliect a- celfumj quo bauferut cbarifmata^ d aquas fiuuialcs, quxpcr ipfoscatens idem. commnnicattfum , iuxta illud Saluatoris : Qui credit in me , icut dicitfcrif ma i flumina de uentre ciutflucnt aqux uiu* . Prxftntiens autan proficti TONVS SEPTIMVS. t ^ 'msfxones^firdges.qua d inimicisficri debebZt in uinca ifiajixit: Vt quld icskuxijliiideft defiruere permififtimaceridm#utfepcmcius, & uindemit cdmomncs, qprater^dimtur uid Mfies uidelicet didbolici^ mundant? Dcprioribusfequitur dicens : Exterminauit.dut deuaflauit cam aper , uelpor tusdcfylud, quididbolumftgnificdt: cumjit animal damonidcnm-Mnd diako- i , qt cxpellebdmur d Cbrifio.dixerunt : Mine nos in parcos, tanqudtn in la- wn eis conuenientem . Et de bofiibus munddnis fubinfert : ng t i| uczizfa- Ali, id efl udpor , uelfumus campi, depafius , cr demolitus efl edm : Vro quo tQ sUbcmM&finguUrisfcrus depdfluseficdm\Vdpj>r enim ffumu cam- oitd tnunddndlenocinidjignificdt, qua confumunt, & difiipant bumattdm m , ne crefcdt Deo , cjruttificet . Vro bdc igitur fie demolita rcpdrandd pecMrprophetdfubinfercns : Deus excrcituum coriuertre > idtn refyicc de (do , (f "fe i & /fo uineam iftdtn: Etperfice eam y qudm plantauit dexte- w m> (ffuperfilium bominis^quem confirmfti, aut corroborafti tibi. Quis Mtmfnifiepliu* bominis^omnibwspatens efl 7 cui Pater omnem mrtutem trdr MrpHrgW^ OmnempaU l0lu - wm$uifenjrHttumfiirgdbiteHm 9 utfruftumplits dfferdtiQuod , qudm* uisic Vatre diclum fitje filio etidm intelligitur, qui unum " idem efi cm P4 tre , cr  in quojunt uites , id efl mundus bic y dut locus, in quo p un- mijumus difiributione diurna iuflitia , qua efi uitis juprdmunddnd , qud rx- colitur , y eonfouetur bac uitis inferior, cuius truncus Cbrifius efl>nos autem rwiflclpalmites tdntumfrucius dfferentes, qudmum in ipfd uite mdnentesfu- feipimus ab ed , undcfru&us produedmus , dicente ipfa uite : Sicut palmes non fotcftfcrrefiruttum afimetipfo , nifi mdnferit in uite , Jc nec uos , nifi mdnfc- $ t v s : risinme. Qwd dnimalidfinRitdtis. Cdp. XXIX* T quais alibi tetigerimus illd^quaEzecbieluiderat animdlidjio Excchi * modo qudtuor eudngelifias infinjii allegoricofignificdre ( ut efi cemunisfcnttid nojlrorumfdpicntum)fid dliquid in drcbctypo* ___ dd cuius uifwnc fubueSlus erdt propbetd,ut fatis clar innui^du ^tfupjirmdmetu.quod erdt immincs cdpiti coru, quafi ajpecius Idpidisjap thnfipcrfirmdmti enim tbronws efi tllius,qui ahiCccl mibi fedes efl: C- de v*. Mdfycpus non fine my flerto firibitur jimilis Upidisfitpphyro . Er iterum ait: Kfc uifiofimilitudo gloria Dominv.Tdmen bic decldrdbimus,q> nonfolum lia 1 um Tdnimatia , qua db Hebrais dicuntur armaliafanclitatisfed p onmia V iij CANflCI PRMI Ua habet in arcbetypojuas imgincs h (ff exemplaria: qua onita infinclo *. Iojn - mario collocatafana dicipojfunt. Quando igitur \oamcs perhibctjc uid$ ame tbronum Dei leons \pardo$,equoi,bous^drows^ (ff buiufmodi^ t ^ pe lquitur d bis , qui nos uebmt equu aut qui nos mordentfirpentes.feito. rum exemplar ta^ux in DeofHn-t,autloca y uel nurmna opificis (ande backfa riorafufapiunt mm)indicatiVel intclligtias innuit, qux ipfis animalibusp* fidentficut (ff plantisjapidibus, (ff otmbws , qu quoe explicauimm: I* Hicron, Jcnfuuermorali (utHicronymusreftftntit)bomorationemindicat y Afk portionem tilam fupremam.qua indiuina (ff ccelefliafimper tenditur y Lcoirk fcibilemfios ucrconcupifcibilcmuim: ex qmbus quatuor fontibus omnesop rationes humana egredtuntur . Injenju autem literali per Ma quatuor atum* Ma quatuor reges animaliumpracipui uelliguntunlnter aues enim Aquildci* fetur regina: Inter feras Leo : Inter amtenta (ff bejlias , quas Hebraat Hcbri mfia bebemot.efi bos: Inter creaturas autem rationales homo principdtt* nrf. Ver bucU fmiflro , aut ab inferiori , (iue a fupremo numinc arcbetypi : Cui refpondet^ imelligentU , (ff planeta , cu m qutbus atitem bac animalia , (ff aliarum rcr* gencra conueniant ,fupr aliqualitcr explicauimu* . Nunc uero de quibufm TONVS SEPTIMVS. , 5  uelmenfuras Mas Arcbetybi tmjicantbus percurremivs. Qmdc dprea; , cerui,!? binnuli Qap. XXX.  " " Elebratos nimis infcripmra facra profpxtimus cernes , binnulos, c*fn **  CT cdprds,nonfolum in Camkisjd in lege, jr Daui- ExodJi (jg$j dicis bymnis.ln lege tnint iubetur cooperiri tdberndculum ex pel Jmftl 1 &m cdprdrum rubricdtis-. Etprobibitis tenibus, & adipe cuiu- anque animalis.cerui ^ caprea omnia comedenda conceduntur tdnqudm mu ii t ut in Deuteronomio lcgmus % ubi dicitunVerhmftcut comedes capream.co- Deuter , nedes cr ceruum. Er iterum: Vejcentur eis t quaJcdprea & ceruo, quorum ui- icet omnid inteflina comeduntur t exceptofanguine: quia in eo eft anima t quat m&ebet comedi ftmul cum carne , eo qud dnintdlis anintd non in nutrtmcntu htmmisjcdin deprdUdtionem^oinquinammtum er perniciem ipfius (ut atum) hnit.ln titulo uer pfalmi uigejimi primi,ubi nos bdbemus, Infineprofufie- pe matiitind t babetur in ueritatc literVictipro cerud durora. Et dliis pU riff, in lociSjpphetd hic ddeo celebrdt ceruos,ut cldre intelligdmus Mos referri daliquameliord, ? occultd,Jicuti & Origenes confentitjum ait : Ceruus, 0r{ . vcl uprcd dnimalia quidemfecundum rationem natura, qrntn corporaliter ge "** mt,rcferumurdd aliquas rerum corporalium edufas , atque Mis inuijibilibus tamuieturconnenireidi quodjeriptumeft: VoxDomimprfparantisccr raia* meteram prtparatio cx uoce Dommijjt iflis uiftbilibusceruisf Am qua ioftrma ex uoce Dominidd cos defiendit aliquando? Cerui igitur feiritudles fmyuorumfomdm r imaginem tenet illud animal corporale,quod uoce Da miifpomur adperfequendumjrpentiumgems : Voccutique Ma legis, q dnftw cudnge\icfemomm Cbrifli dijponit , o prtpdrdt dd pugnandutnfub ticfoilejmfob Cbriflo contrdfirpentem,  drdconemillumdntiqmm,qui /t dubolus : In qudpugtid tum ex Idborejum ex clera zeli decenfa, mm etia txittKnoJrpcntispropulfdtofitibundi redduturfomem^ue uencdqua dppe taacsMnpfdlmo dicitur: Quemddmodt defiderdt ceruus dd fonte dqudrum, t dejiderat animd meaad te Deus. Quorii pulli aut binnuli funt, qui de nouo mtantur in uid Domini , t currant dd montes , de quilus dicitur : Montes txalficeruis . Montes enim cuhnindjunt uirtutum , dd duos currunt , qui uir- hte more fuccenfi fim, & fupcrconfcendmt ,duiidmddculmen uirtutis Fuwcritnt.lndrcbetypoucrccruit&cdprea numindilld reprafentdnt VtnfluxtK ,  quibus dnimalia Md , cr homines per ipfdfigtificdtifujcipinnt y mepojimt, er dicantur cerui t uclcaprca: Quorum ecruorum fublnnium tm dteuntur apudfecretiores tbeologos UU menfiir* inferiores , qux Junt }* fisplcnioribiismenfurispietatis , & iuflitia per ceruos cr capreas defv m. Per bacigiturnumina^autproprictdtes diuints obteftatur Sahmott Jaiomw V iiij Vfilm. CANTICI PRIMI fipimlfiwnk Cancisdm ah: Adiuro uos filia lerufalemper cdprca, ceruofquecamporum,nejufc'itetis y neque ui^lare facias dilettam. Cnu iuramentiuinculumcftpcrtrunalgratia, quo pramianturboni^^ tribunal iuftuia y undfcelefluniuntur.Vlinc per bac iurans,Q> obteftm^ nibus cenfuris , &Jcntentns afupernistribunalibus emanamusfe fibmm, ' o* ob(bingit,ut nequeat. aliquo modo dijfoluijcd reportei pramium de cbfcf. uantiafacramenti,pcenam autem de ew tranjgrcfionc. Et quia inferiorestn fura, qua binnuli dicuntur,uocantur etiam ubera , illd uidelicet t qua Ufarm idm omnesprophetajdco in eifdem Cancis dicitur: Duo ubera tua , ficut duo k nulicapreagemelli. Qjiid oues, (? paflores ouium. Cap.XXXl Vnt quoque oues infcripturafacrajmperfaufla , adeo uttUn conflituendi ad dexteram iudicis pramiu reportaturi de benc mino,k Samuele uncius efl in regem Iflael . Sed quod maius efl ,paflor oaia Deus, cT ipfe Cbrtflus cr Mcfiab,qui aiv.Egofmpaflor bonus,t& rognojfl oues mes. Sed de ipfo Deo nulla carne ueflito inquit Pfalmograpbus : DfJ- F7 "S xiflijicut oues , populum tuum . Ctarius autem in Ezecbiele: Ego ipfe(inpv) requiram oues mes, 1 uifltabo easjicut uifltat paflor gregemfuum: ? lk- rabo eas de omnibus losjui qbus difj>erfafuerint:lnpafeuis uberrimis pdfca easjn montibus exceljis Iflael erunt pafcua earum-.lbi requiefeent in berbis ifr renbus^ in yafcuis pinguibus pajeenturfuper montes IjrabEgo enimpip oues mes didtDominus Deus . Vafcuntur quippe oues, pajeuntur boues, d' pra, o* badi , pajeuntur cr porei fed debisnonju mentio inferipturaficriy quiapenitus immundifunt: Oues autem , boues t & hcedi, uel caprafuacM- nentfacramenta:Oues enim animalia jimpliciflimaflmtjmper^ue utillifitut, omni manfitetudine plena,? ab omni nocumentojmota . Idcirco qui oues ff cunt,id eflmitesfum &jimplices,nullinocentes i & femper beneficia Dw- Ugunmr, cr exaltantur : Heedi autem , CP* f** nocc1tt "'" ipf& regit. Sunt igitur ueripajlores ouium t quifmplices , innocui, & fcnpcr bene agentes manfuetudinem,r pietatemfequutur. Si autem bcedifont ^ispafcendiyobjrudum eji,quod dicitur in Canticis : Vafce hados tuos m- Ctat> xtdtabcmaculapajlorumjalicet ouium-.luxta quatabernacula pafiimus bce- dis,quando iram,& exeandejeentiam noflram , &furentcs impetus lafciuue frmms os regentes fimplicitate ouina: Tunc enim boedipafli, cr iniati mo iiut ouiumpofunt cum ipfts ad dexteram iudicis coHocati expeclare benedi- Biencm, (f pramium bonorum operam. qudanim 4lia,pifces,aues,Q' planta mud^r imrniidce.Cap.X X X I L '"' Vatuorgenera uiuentium produxit Opifexfummus in cibos bo~ minis^plantas^ plantaram frucius^ijees^aues , cr quadrupe- dia : In quorum quolibetgencrc munda^ immundafabricauit, __._ I fauti (? eorum,qui ipfts uejcuntur , aliqui mundi , cr aliqui ira- ntmdifunt. Plamis enim pafeutur animafia, cr bomh\esjcd diflincicefunt efe* ctttte Deo-.hcce uobis bominibus dedi ormvm berhm ajferentcmjmea, qu* DESVS (jlfuptrfaciem trreo 1 omnem arborem frugiferam , & arborem afferen- mfmcn,b*c crunt uobis in efcam.Sed ommi befti* terra^ ttolucribus cce- kvm,& cuilibet reptamifuper terram , m quo efl anima uiuens , dedi omne morem berba in cibum. Et/ic flatuttim tfl. Diftinguit igitur cibos, quauis tra^ ttio noflra in confufo de buiufmodi loquatur : Seminiferentes enim plantas, VarboresfrutUjicantcs dedit bomini, quijminandi cr colligendi habetindu JJri'ra:BefHJ autc,quxfminare neJcium,inroreberbarUyqua uidelicetjfon- ttMfcutur y tribmtJicut canit VJlmograpbus produces fanit iumentis,quodfit Diuii tMis,qua fronte MJcumr,&berbam,fcilicetJtiuamfemitut^ tiMquidemjjmul&arboresfruclijicanteSy tanquam mundas, cr meliores hmni concefsit: Mias autem fylueslres herbas tanquam immundas tacitepro- hkitjum eas animalibus dedit in efiamx Qu* xnigmatic dBa indicam , ap cptrt mjruUuofa , qu colligifrit Ifosjanqum immunda beftiis relinquuntur.Qux uerfruttumyyfcmenjrit "usbenefaciendi babent, tanquam munda bomini afiignantur. De animalibus Mro,fifcibus,r uolucribus apertam dijeretionem inter munda cr immuda tri L u . *witib (? ordtiones , quds Deofuniim QjLt incdjfum cr in uanumproferunturfine mentis dttentione: fie yfrufhi D^uid leguturfdcra eloquid^ ni(i qui ipfd legit>mcditctur. Idcirco canit propbeta: Bc4 ti quiJhrutdnturtejlimoniaeius.Etiterum-Sedtusuir^quiinlege Dotmnim* dittur die de notteiVbi non leclurdftd mcditdtio commenddtur, y  cdlo* mo prxdicdtur bcdtus.Ruminat igitur^ reducit grani* \qui dttentd mente rc* uoluity qualegityttt opere contpledt, quaintelligit^ medhdtur : Leudt anta* granum.qudndo bond operd efficit praponderdntid debitis , qua contrabunm ex dcfeciibws commifsis : Scijfdmuerb ungulam bdbet , qui ex lege pramei- tatd nouit dijeretionemponere inter bonnm  quia nonjitfjicit cognitio ff difcretiojtifi opere cornpledtur quod najcitur:Nec elcftio bonifieripoteft,rj rei eligendec prtceddt cognitio. Pijces autem iudicdntur mundi  quibabenti* las cr pinnulds.quibus a corno cleuentur, (pfquamntas deponedas, ut nouh minem induat: Qw ucrjincjqumis cr alis cceno uolutdntur Mos fignificM, qui in luxurUftercorCydut luto reru terraidrum obuoluti nunquaab eis nora difeedere. Xmmundce uero dues funt^qua ungulas fortes bdbent % cr roflrd um tia ex rapina uiuemes. Et buenidt aliquod mala , aut ajunt- as lympido aliquid decidat immundum , cumpotifiim diclumfit : Vidit Deus Genel! ciad quafecerat,^ erdnt ualdebona.Ex aduerfo autem apparet,qudia- fcftd cr mdld procedam ab eo , quiper Ifaidmdicit : Ego fim ftciens bonum, i wftumyuiDeo uacatycccator femper ad ima declinam. Sequitur: Sicintue- rt orna opera alti/Simi duo contra duo, & unum contra umm,quia non eft a- lyuod bonum in mundo fine fito contrario: Sunt enim angeli lucis, y angeli te- nebrmm : angeli uita , cr angeli mortis : bofpitium lucis , q- bofpitium t ene- bwum: Grater mundorum, cr cr ater immundorum : Qua quidem a Deofa- funt cr bona infuo ordine , quamuis immunda nobis : Quam immtmditiani mmdutafpiriwferoci cr rapienti t infiuente Marte (utdicunt Afironomi) wl ^cleeimintelligemidificutiHehrxiafferunt:Autidbabm vmfictd bumorc melancbohco maio fedes efficiantur immmxtia ,fxcut bond iritus,m Dei:Vnd propbeta: Kedde mibil templum. Cdp.X X X 1 1 1. I dutem ddbojpitia UusJkctdtiJimtt regionis ucmamus^quanon db rc dicitur tcrrd SdttBd , ctiam Md cum ddidecnbus locisfa. crdmemdYidfunt. Er inter did locd iUius promiff* ,  f frincipisficer dotium,emincntiores illiusjuperna ciuitdtis mdnfones itmuit , qu*(teflc Chri* ??vs! jlo)ibidem multa funt. Hdrum igitur cuenientid percurrendd cft: Primo occifis filiis^ fuecenfo templo: tenucruntpicpoji htm cptiuumfptudgintd dnnis ) Damafcts etiam multoties Dei populumdffi- xitfcd in cdpuuitdtem non deduxit. AducYtdturbic quf,f Jhttfecundtm edrnem yfdnguinem^nunc molejlat bominemjumc abjyucw lejlia ipfum dimittiuDiciturquc Ddmafcus caput Af]yridccipetibiindcuxordefilidbus Labdduuncttui. De Ara- hiubi Mofes pafce- wpegcpoft deJenityUtpdulodntcexplicduimus Anboc igiturmte ddtdeft hferuimis illis,quiexierut de Aegypto ,figurdtisperillos quiegrefiifimt de ^rancilU egyptia, ut innuit Apoft. in uerbis nuper adduttis. Et quid eade paaim xfermtutisfcrudtdfuit in erufdl inferior'^ ideirco conitmttd dicitur cu S- JW4 eodiugoferuitus uterq; locus pmebdtur.quoufqi defeederet illd n5 mmtuiroJuoMejl Patrinoftro Cbrifacui erat ftonfdjims amenuh Iit-n Tico lm CANTICI PRIMI ttV: qu (f liberando* aferuitute diaboli (?peccati,utinfert AM ltaq;fratres no fumas ancillafilijfed libera:qua libertate Cbrifltn nos libera uit. Qjji & dedit noua inTUtuta, no quid mutansjed innouans !eg anti^u^ (^ tranjmutans eam in legem libertas^ qua eftficundumjpiritum^taliit quit; Vbifpiritmjbi libertas: Secudi quam legem regenerauit nos nono fim, deduBo ab eodcloco, quo * fyonja ipfiparata dejeenderat * Eft igttkYm Sina perfufus eodem injiuxn^ quo lerufalem,quamuis ipfe dicatur udktwk* frto: Quod bene explicatur in xodo, ubi dicitur: In menje tertio egrcfiiw Ifrael de terra Aegypti uenerunt in dejrmm Sina : N^m profeili de KfU dim uenert in defertu Sina , y caftrametatifunt in dejrto , ? caShamt^ tus eft ibx ifrael  regione montis>ubi plurima aduertendafunt* Vrimo^lm prope Sina(ut diximu$)defirtus erat. Aliud c/, cp non ab re dicit Ifralm a aduerfo montiscaftra locaffejit ab irriguo monte faltem  regione ft antes fuja ferem ea^qu fufeipere nequibantfupcr monte , ad qu non dabatur aeceffus, im penitus interditam erat.ut paulo inferias dicitur : Caucte, nc ajccndt montemjiec attingatis fines illiasiOmnis qnippe, qui tetigerit eu jmortcmm tur,quid nondum erat capaees potentiaru influxuum^ueluti infirmus, qui$ capax uini y (p folidioris cibi. Ide o tertio myfteriostangitur ordo dchi^ gfejfusydum dicitur: q>profe?li de Kapbadim uenerunt in defertu , pojfeta- ftrametafnntiuxta monte Sina, ? tandem debitisjacrisexpiatiueneruntd regionemfanZlam: Kapbadim enim pauimenta ftgnipcat.quce artificio cont- cuntur : A quo loco noftnemyfterio populus dicitur deuenijfe ad aefertmtf ftea ad Sina innues myfleriojumprogrejfum  artificio Aegyptiaco , aut m dano\a quo qui recedit,& ipfo expoliaturftatim inuenit dejcrtum y quinu- tus eftfauore: Sedimmediatapplicat ad Sina y ubiincipitcceleftinflux myflcrio non paruo, primo iix inplurdli y /^ ,w ^ A ^^ inpfalmofe- pfalM - ptudgefimoficundo, ubi dicimusireges Arabum, y Saban tebraoftnptum iff K3 W K3# ato* Cw  ^^w innuens quod lexjpienti data in Arbia uiguit miorifcpientia in lerufalcm^potifiim quando completa , ? explicaia eft ab iforfuidixitiEecc plufquaSalomon hicMcfopotamxa atitem Syrix y qu yut erdt ?ddan drdm: Et inde Abrabam in Canaban perrexit , plagam tilam uniem pojfeffurus , tanquam dignus illius peculidris loci babitator . lufit i>4-  CJ* uenitadbuc exigaa fatnilidyTa- ub uidclicet pater Abrabam cum filio fu  (? Lot filio liaram , ? Sarai axore Abrabam^ut neirent in Canabdn.SedcuucnijfentadHardmfnortuus tft&iTarab pater Abrabnequisapplicaread Canaba. Sed ipfomortuo di ttitcftddAbrahiEgrederc de terra tua^zf de genitura^uel prognie tud^f  ucl z^mjigmficat^qtio armari ywdebet cotra peccatum , & malum . Sed cauendu e(l,ne excandefcenafit **> *ffienata,Ht nonmoriaturibic Tarab: Sed mafuetudinc corrigau X 5TV Dcurer. CANTICI PRIMI (fjrcnct iram cum Abrabam^ cum ipfo exeat de terra confufionis , f quotquotdiuinumbonorcmzeUntcsfideles Deo inucntifunt y fugmii pro uirilifua contra iflurn Amalecb ,quamuis non deflruxerim eumpenhus^ Numcr. cut ^4 erat in eu diurna fcntcntkjit in libro Uumeroru legimus: Principiiff tium Amalecbjuius extrema perdctur.Et boc,quia Mejirefiruatumer^ ut penitus eum dekretjxcut ffaftum ejlincc per aliam id fieri potuit, imo *- Mofa. lij uirtute Cbrijli uenturi contra ipfum prtualebatfieuti de Mofe legimus^i mijlis nitibusad concertandum contra Amalecb pugnabat $ ipjepreabu, eleuatis marbus in DeumiSedgraues erant manas eius , quia non erat ci fi- na uirtus cxpunandi Amalecb . Tulerunt igitur aflamespetram 9 in quafcfa pwlu* $"*> Apojlolo interpretame^erat Cbriftus y cui innitcbatur: Et quoufque ad* nirct Cbrijlust qui eum penitus dclcmtjyhntabatur ab Aaron f (f Vrj fji Samuel. TONVS SEPTIMVS. idKtfotndxiterprctatur. Et utinmiainrbcec famlia Ama Ucbitdrpenitus diablica fine genealogia introduciturficut ecomerfi ad de- wtdndtdiuinitatcMclchizedcch, & ipjabjq; cogmone defcribiturMoab cuQf& Uamo^uis degenere Semfucrintjamcfempcrinfenft DeifamilU, kc cum ea aliqxando comm'ixbiles 7 quis admijfafuerit Kutb Moabitis no tan tinfdmiliipfam Deifedetiam in genealogia Jluatoris: bocideo.quiafccmi rusnotfueritfatta illa probibitio,qua in Deuter.iubetur y ut manfires^ dimi Deuter, utidliquo membro non ingrediantur templum Domina mfiufque ad decimam merX\oncm>($ Wifleiufque adtertianrjed Moabitis, ? amonitis probi- bcturdcceffus ille in pcrpctuum. Interdicitur quoque pax^ commixtio cu eis tsnjuam penitus infrnluof,ficuti in planta pater e poteJl, cuiusfurculusfx in coicmtrunco  quo diuellitur y inferatur^nullumfru^umpenitusproducit. Sic titcfcmenflij cum tnatre , autpatris cum filia potefl producere jrublus bonos: (H digiosfamili* Dei: ut in Moabitis y amonitis faBum ejl : qui natifunt ic cbfccena commixtione filiaram cumpatre . Vbilijliim autem degenere Cka fmulcumAegyptiisprocejferunt: Fuitenim Vbilifiiimfilius Cbajluhim y bic jW Mizraim y quiejl Aegyptus,& iftefilius Cbam: Qui Vbilijliim quamuis cxiguus populusjamen dm lfraeliticaut inuolxentcs a tfVfi palas, quod ejl inuoluitiMulta enim re idutione,& uaria fortuna pugnar unt contra ljral> (? rea quaplurima ob* uolutifunt. Hos autem populos (f adfenjufo myfiicumreducendo , Amalecb iiolum fignificat.contra quem nobis beum connuum indiclum ejl , dicente deo: Ponam inimicitias inter te (? tnulierem , $ inter femen tHMW, (? femen D E v " iOiusMoab & Hamongeniti depatre Lot , quiinclujus interpretatur^ carne fiwificantrfua gencratur de fyiritibus animalibus , Cf uirtutejeminaliinclufa nuifceribus paternis.VbiUJliim uerb mtmdumjignificant^ cum quo ludimus con tmisYCuolutionibusjwncab ipfo expeditijiune in eo iterum obuolutu Hinc co ir.i Amalecb,  contra Moab y o> Hamon(quorum primus diabolum y jequen~ tes uero carnem effigiant)continua pugnajumenda e/, C3* nuUa habenda pax y nh concrdia jiuttum commereium y ut lege iubetur.Cum mundo uer nunepu gundum cfl^nunc uero conuerptndumiutfuos dilchres ab ipfo trabentes de- iuedmus inferuitutem Deuficuti Cbriftus nos docuitiquicupublicanis, typec (utoribusmanducabat^conuerfabatur^ut eos ad pcenitentiareuocaretMul u alia adducerepojfemus de rebus naturalibus,plantis& lapidibus,mStibus f CT udlibusjioeisi & popdis particular xbus , per quos tanquamper xmgmau fttddmfacra eloquia indicant meliora, & ea qu. cumfmgulis cun faconueniunt, uelutiinflrumentififiula uel fibra in eundem fartum congredi m . Hm manet mundi fabrica ( Timo Locro attejlate) in ipfa concinnitate Tm.ioe; itdijfclubilirdtioneprajlantifiima . Vna quoque (inquit Apuleius illosfapien h * nltil " tcttanulam ) mundani orbis comerfio , unusconcentui.atqueunusjlellarumt CT xrnm rerum chorits ex diuerjis ccajibus , ortibufque: Namjicutin cho- rai dux carmtms hyrnno pracinit concinentiilm uulgus uirorum , ac nwlierutH wtisgrmibus,zr acutis clamorus unam harmoniam refinam fxt diuin mes mn&masuarictatesad inflar unius concentionisrcuelar. Quam uniuerjrum reTMCoaputionent^tq; concentuhomines (inquit Auguflinus infuo uolumine AuE0ti ic trfat) imbeli mente copiei}^ confiderare nequcuHtficutJtquis in an l^mpU^imarum^confonantijiimaruadiuM.tanquJiatuacoUocareturt plAntudine & confonantiam eiusfabricx nonfentiret, cum tamen ipfepars jjfft , nec totius exercitus ordinem miles in acic exiflens intueri potefl : Et boc ()t,& na- Mvt .yifex arte ipfa praflantior efl.Si ai primam igitur muficaformalisgc* "w ( foi mundamtn Botius uocat ) fefe conferat T c? ai bafem ipfm incli- iwufr/f aurcsyjntiet in elementis contrariis moieratam amipariflijim, in com pwfaut ex eis camionem jummo concentore coniuclamtranquillam , (f X iij CANTICI PRIMI foauifsimdnt. Hinc omeflicdebuiufmodi cumlobdgensfummusopifh^, Vbi eras, qudndo ponebam fundamenta terrx ? Quis pojitit menfuras em, nd quis tetenditfuper ea lineam, ut examufiim in debitam confonantidmponicn. rcntur,(f extenderentur produfta onmia?Etjup quo bdfes us fundai* fa Aut quis proiecit lapidem fundantcntalemfSi nolli,cndrrd: Sin dutm^dxcm i. bi: Idfuit  meftcium tanta confonatia,utprx' gudio  fuduitdte exuhth afira matutina^ iubilarent omnesfilij Elokim, q opifex introducituru, fe in totafdbricdiA qua tamen non defuitfapientia diuina omnid Ma diftot, s^iomon md ex perfona eius Sdlomon in Vrouerbiis loquens dicit: Quando appak * bat fundamenta terra t cum eo eram cunfta componens: cr delcttabar per j gulos dies ludens coram eo omni temporc, ludensin orbe terrarumMuttix- tus Hebraus fonat,delitians in uniuerft confonantia : VndJquitur.Etdcit mexcumfiliishominum. ^amytytfabafudb.quodmterpretatumhnja delitidsjupcrius ludens larga licentia traducium eft. Vrofequitur de mixsa perfeftis,qu* ex elementis producuntur dicensiAufculta ob y & confidert rabilid Dci:tfunquidfcis,quando pracepit Deus pluuiisfunquid o/ijcw- tasnubium.? Et aliquantulitmprogrejfus ait: Uunquidingrejjtites tbcfmn niuis ? Aut tbejaurosgrandns africies? Et iterum: Quis dedit uebemcntifiw bymbri curfum ,  uiamfonanti tonitrui? ?oflpatdum / quefubinfert : Qms pluuia pater f Aut quisgenuitJliUas rorislDecuius tero egreffa e/gt De calo quis bacgenuh ? Me quippe Krcbimufieus^ omniit dltifonans Da A s t. qui omnid illafuauifim concordia^fortijimis numeris (ut inquit Aupfa nus ) difponit > Ekuatus quoque animus ad mdium buius injlrumenf^dim T*f. perfentiet cum ?ythagora,Timxo Locro, Vlatone.c' Ttokmao ccelomn &.'. ontidm-.quam Plinius, 0 Ccforinusexeoru oficina deferibut dyapdfowi t linhii' ex tonisfix^fipte inter uallis,q ex dijlantid panetari refultant mujicis Iji jlematibus cojontifimijd nobis(utaliqtti opinantur)propternocisnugirt dine nonfunt intcUigiles-.uel ut ucrius dicamus, quid cjonantia HU  c naturaliza formal pertinens n aurefed meteexpurgata percipiturw co(nantia t ut omnis } qu rantad MoJm-.Loquere ta, o* audicmus-MoloquaturnobisDeus, ne fflonf' itoifti mur non ualentcsfujfcrre debilibiu auribusgloriam ) & maieftatem loquerw- TONVS OCTAVVS. I(?4 \/nditerulob:CumuixparuamfcintiUamfirmonis eius audicrims t quis po- u * terhtonitruummagtiitudinis eius intuerifSicutitaq; omnia implet.omnmcircu^ foiurcfdcitjdeofeqtur.Sub omnicolo cocertatio^ modulatio ipfm\ Qjtod utfcrcipiatur potius meliori oculo,quam auribus,pramifit diccns:Extendh lu- m fuumfuper omnes extremitates terra, quo uidclicct ab expurgais pofiint rifai bac recndita tnyfteria . Kefenat igitur in boc magiio unmerft infirme n in uocibus magnhudmisjua-.fed ab imbecillibui ingeniis comprebdi nequeut mres concentus y cum expurgam animus nedum bac inferiora,fedfiadfu~ pmum buius mundani organi interjlitium erexerit aures fcnfuriu fttconcor-  coaps: uffijirnulcum ccekjltbus circulis modidantifimafuccefione ,  ordinatifi- umbus percurrendo cum uarietate unigena curfum confonantifimum cem- pM?Qi nunc calore t nuncfrigore % nunc hmido > t wmc fteco & mukigenis /'- jlvdusperfundcndo tcrram } reddunt eam nunc fyoliatam,mnc depiflamflo- rlbus&berbis, o > f&ibuspro qualitate & opportunitate temporu, adid $mpr( continua tamcnfuecefionc)reducentes:ut unicum omnium moderato- tm,dcuiusnutum omnia difeomitur clarifim inuicemficut moduli uel fibra codempcrfinantefucccfsione quadam per mota unam efficitmtharmoniam mcum indicames carminis ducem. Si iterum ad occentores y & imercinentes in hicpfidmodia direxerimus aures , percipiemus tpfum altifonamem omnia m- ttrfomrefacientemproportione quadam (mquit Albertus ) a creatorisfapien A \ bcrt . tu4inuema y ncc ab imelligentia aliqua cparata feipj,fed fonte fupramu iasftpictia baufia-.Si enim teperatura efi partiu corporis y quafanitas dici- tnr,nonne bac ab eo y qui omnia ualdc bona ,  teperata a principio dijfofuit, C em dijfona ctemperandofonatfHinc Pfalmog.canit: Mi/r uerbitfuu, & Dauid fmuit eos.Etficonueniut affckus animaliu rationc carentiu adinnice, & ad fijMceffaripaflursineboc indidit natura opifex y ut condelettturfmilia (Kjmilibus babitare, & reielis noxiis cibisfimant fibi cuenientes prapara- toubeo?Dekis profequitur lob dices-.Quis praparat como eJcamfuZ, quan loh ioft eius chmant ad Deum uagientcs y eo qttod no babeant cibos? C quo re $Mprof>beta dectat: Qui dat efcomni carni,ei uidelicet coueniente. Si quo~ Diu ftmione utetes infimi moribus coaptur, none bocfacitillc, de quo iter in ffilms canitur:Qui habitar -efacit unanimes in domo? Si itera conueniut cocor tomciuttatejiel repub.aliqua y nonne hocejlab eo> quipcrangclospacisiufsit ftcmdcnuntiari, &> tribuibominibusbona uoluntatis : quique per apoftos, C mtiosfoos omnes in quancunque ciuitatem , domum , aut locum intraue- 1m >p*cemmandauit offrriomnibusuokntibus eamfuJciperetSiprompto, X / Daud CANTICI PRMI quoque animo atyuilegsomufufcipiunt y quomoderdtitdnqudm benedifi^ ta cicuta admittantur infupercoelejte mjkumcntum, atbereumquc conccntun c " R * CuRamtnjnonnc boe elabeo. de duo diciturMcmo uenit ad me,ni(i P^  T* T/ C __J M J  m ff ^ * * ide* ' meus ttaxerix ewtSi qui atuem jyncero corde, aut attraben t aut uocamifu* mtdtemelliflua ddbxrct,nome boc ejl b eo , qui itertm dicit: lugum meuf w hc ff^o nus meum leuc ? Quod comprobduerdt ilfe, qui dixit: Qjum bem IJrde Deus iis,qui rettofunt corde.Etbac ejl pdx , & harmonia illa,a pi tendimus*qu* exuperdt omnemfenfum . Ecce igitur idein omrtibus perforuxu ommbusafl\uens,omniafuauiuificante y & deifica uirtute circumfonarefdat. Quis dutemjithicprcecentor , aut qudm notitUm deeo baberepofimus,pr. currendum ejl. Quisft ifte,qui otnnid cplct,& quid de ipfo cognofiere pofsams. Cd I. ~ Numcffe,d quo omnia proccfJcrint,qui omnia cpledt^nfi, tanquam in finem amatum,y pradileclum eadem mini* fenda, nulli dubium ejl : Et illud idem Deum uocdri ab ormibus , dim- fc tamen nominibus pro diuerfuate idiomdtum . Hic dutik $ iai* qui per ]faiam dicit: Egofum ipfe,ego primus, er ego nouifimus : Manus nu fundauit terram, & dextera mea menfa efl,aut palmo conclufit ccclos.Ta fine my(lerio(ut babet textus Hebraus) repetitur ego.ut denotetur alijam nitas in fumma HL unitate contineri . Ego igitui (inquit)fum ipfe>qui iJclicn : tanquam primttmefficicns mana mea fn mentum totius maebina, quajuper ipfam.aut circa ipfamfabricata /: Et i:- xtera mea metioryordmo>dirigo t aut palmo concludo omnia aduocans, & * bens ad m?, quo ipfa omnia progrcjfajunf.undfequitur: Voco ea, &}m ftmulyin meipfum uidclicet colleila:Qjiis autem^utus, uel qualisfn ijle Vai. cum ornnem captum bumanumfugiat, difficil, imo impofibilc erit inuefiiprr. ptuiui quia inbabhat (teSle Patdo)lucem inacccfibile,quem nuUus hominum uidiifi'- uidere potejl: Quod non latebat illos antiquos patres , qui pro conflanti dfjet? rabdnt dutsjupremas menfuras t dut dignitdtes diuinas y quarufuperionmjfl tem,coronam,originem,undfcilicet omnia emanam, alteram uerfapiMM, prmogenitum y (? aliis multis appropriatis nominibus uocant, nem ejje eograu mortalibus,nccetiam ipfx UoCuqui(ut dicunt) necqmnquageftmamportdtnr. furapracedentisintrauit . NuUus igitur potuit mtcUigere ?dtrem,autfim quoufque uenit Me,qui dixit: Nono nouitfilium , nifi pater, neque Varrem ftf Io *' ,  nouit.nifi Fil/,cr cui uoluerit Eilius reuelare.ltidem cr lodimes dicit: De* nemo uidit unnuamfed tmigenitustfui efl injinu Pdtris, ipfi annutiauit  Iot Qjtod cf \ob fub nomine lucis tetigit dicens: Indica mibi,finofti,in qua i w* f^u! inbabitetiLuxutique la,quiritualibusjj>iritudlid comparantes. Triplex enim efl dpud philo- fifbos Pertpdteticos mdxim celebratus progrejfus infiientid , refolutiuus aut \fpmcw,diuidens,& componens-.Qjior nuilus dd Deum attinet,qui nec dif- jinm,nec diuidi,nec componi potefl. Hinc diminuta nimis efl ecologia Veripa- mi,er doftrina illd minusfufficns dd diuina^ua: puro intellectu, dut ex- pr^tojjhiutpercipiuntur.Altus igitur modus nobis quarendus es~l,quo diui- ufufcipiamis . Efl nanque unus dtquefub\imis,q: intuitiuus dicitur, dum bo- no mundo cor de cr , culo djficit infpeculd, rfpctidcula illd clard cr ter- MMqtiphetis cnuntiatcefi intcllcftui expur gato fine aXxquo ifo dia coavtatur , coniicitur ucra^fin autan^falfa^  nonJHd.Hac igitur cftuu quxrena a nobis.qui nonpoffumus cum propbetis , (? apoolis diurna iiuuz- ri.ut procuremus intclligcntiam 9 f interpretaoncmfiripturarum:quas aiik runt^qui ucro culo intmtifiint^quce dicunt: Qjiatn interpretationem ueuim dicabimuS) atmfucritintellccuinofiro expurgato per Aggeumpropbctam in aduen* tu lefsixfifi eandem mehus completurumpromittit dicens ; Vcniet defiea- tus cunclisgentibus , ? implebo domum ifiam gloria  Et ne terra exifiimtur uacua eins mieftate,Scrapbinipramijfo trifagio inducuntur clainantes: Pfau Excdii. c j\ om ' ls terragloria cius.Ezeckielquoque cum demundana, ? coclejltrc^ uel de ophanims traciaret.per quos elcmentales rota difponitturfubinferv. S ritus uit aut Dcumplenc operantem pojfemus^ terpretari: E/l enim ille^de quo inpfalmo canitur: Aperiente te mammtu&&* nia implebuntur bonitate. Et iterum: lmpleta efi terra pojfefsione , %f influxo tuoSdco illo abfinteturbantur omnia^ inpnluercmfiium rcuertuntur.SiuP r repleta cuntia manente quamuis mcifsitudinaria tranfinutationefuccedM* Icrj :i F .iii If.u. Vili TONVS OCTAVVS. l6 6 m tamenfuabamonia deficiunt,fcdfud(uccefione, uclutifinus inorgano jiccedentibus digitorum,& manuum uicibus inuttis modulis , ur m libro Sapie S r ien - tu itcimr- Infi enim dementa dum conuertuntur,Jicut in organo qudlitdsfi- nusimmutaiur, & omniafuumfinum cuflodiunt. Hac in calce libri babentur: in principio quoque dicitur: Spiritus Domini repleuit orbem tcrrarum: c hoc fioi continet omnia fcientiam habet uocis. Vbi docemur, ncn tantum fpiritm Dciomnia concirno fino replerc,fid& date antijlibomini,undc conccntum yfumpercpiatdicens:qud bomo,qui omnia continet, 1 babetfciemiam Plius tos,& ccentionis,dummodo uidelicetfitjpiritualis, y ipfiusfpiritus capax cftclus. Infinita funt pene locafiripturafacra,qbus propofit nojlru cfirma npoffemusjed bacfufficiant,ut iam deueniamus ad externos , quibos uiden- tapdlresamulatifunuCluorumpracipui ?ytbagoras,& Vlato abbuiujmodi Pyt i, JS . fimiliicdocticum fins Academias docent diuinum numenrebus omnibus infu phto [uxQuodalidM animam mundi,Aliqui Deifpirititm nominarunttquos mum. tus Vota decantat. Sfiritus intus alit,totamque mfufa per artus vgiiim Mair dgitat mo/tfWjC magno fi corpore mifceu Inichominum^ecudumquegenus^itaqiteuolantum, b t[u* marmreo fert monfirajub aquorepontns* ]Kusc(lolliuigor y rcceleftisorigo. I'i tundemfinjum canit Manilius dicens: huaii, Njttcp canunt tacita natura mente potentcm, . hfufumque Deum terrasxlquefiretque. hiiem conueniunt Orpheu*, MexanderUilefius^Dorjlaus^utfuprd te- on>b: f igmus: Ex quorum omnium officina Boetius ait: ' c r " Th triplicis mediam natura ameia mouentem Boi!tlu ' Come cies animam per confina membra refiluis: tytcmfecla duos motumglomerauit in orbesy hfmet reditura mcat,memcmque profundam Grr uit, (ffmili conuertit imagine coelunu hKmusfub nomine louis decantat. Aram \ ' elementorum } mundi calor, atberis ignis f ^flrorim^ue uigor,perpesfubfiantia lucis, lt numerus cclfi modulaminis. Alexder quoq; Milefius Pytbagprtcus dit: Uednmus,qmlupphcr,idefi aujm: Vwfimmu dicitur,uiget,atque implet omnia, er ceelum quafi cubaram qua- *cxagitans ccelejlem ejjicit barmoniam.Et Trijmegiftus pbilofipborifil Trifm ; ir meolibro,cuititulusefl, quod D;usUtensfmulacpatensfit,ait:ltd Det twerefemperyififimper agat onmk,impofisibik efln calo uidelicet,m a- re i terra , mari t m mundo totojm qualibet partcula mid totajum in eo quod CANTIC1 PRlMt tftttiM in c quod non extat.HM eft in rm natura^quod te ipfe nonjhtty il!cjrjttidem>quafmt:eft ea etiam, fut mitmffunt: Qu* quidemfunt dtdu* cit in luccm>& qwt nonfunt.occulit infeipfo. Hic Deus nominc melior * hk oc. cultus Jbic rurfui omniutn patentifiimus, bic menti confticuus , bic ptaftns . lis jbic incorporeusj)ic(ut ita dixerim) multicorporeus x Nam nM in corjwj* bus eft, quod nonfit ipfe: Omnia cnim ipfJMu* cxiftit, ut etiant docebat P qMfk AtttTA. ribws carmnus profequxtur . O mitto, qu Anaxgoras, Dmocritus, Znw, Z:no. cr * Tbcopbraftus, Hiercbas cumfuis Brdchmanis autbore Vbilftrato , Pldci Hurch* ? uamplurimi> Origene^ (f multi dlij de buiujhdifcripferunt: Et condukn phiift". cu m Dxonyfio, qui omnia pene, qu circamunddnumJupramundanum i JHprclcftcm>Jupttf^^ folem.aftrumJgnem.aquamfpiritum^orerh^nubemJpfimU^ CF petr^cn nia exijlentia>w nibil exi(lenti.Etfic omnia implcns omnia cireufonaref Omnia uer tendunt in Deum. Cap. III- Abrica hac uniuerfa,fybjuceefiiuagencrdo } (J corruptio rerum^uce omnia circularia funt, Opificis geruntufa giumx quo docemurftcutDeusfibiipfieftprincipium^finis/^ " pletquejf>hund iimediat proccflitjreducitur. Et ciiterrdjt  Deo.qui tpfam creauit^ M* cum mnibns ex ea pullulantibus delitum m nemfequens.ut aliquando in Deum reucrtatur,neteffc eft. Qui mouet onm Ariaot% & trabit infe omnia(mquit Ariftoteles cumfuis Peripateticis) tanquam cW TONVS OCTAVVS. ^ H ? tiuuVrr*f&**y ombusdmonet wconcupifcentia natura in- f M :Qu\ & m matbmaticaprocedensantca dixerat omnia ad mumredu- ficut(?abunoprocc]ferant. Qjtod academia (maxim Vroculusinfa lbeoremattbusTbeologtas)apertifimdocent. Sic (ynon mdico myfierio UraZicrcsHrata nmeros filmes eodan ordineprocedunt  Nam a tjl Sarailcrftgmficans unum t fedcompleto difeurfu 'per onmescbaralereV ^umahqmfi^ificantmmeros t aliquidemrios i aliqcentenario^^ ur tandem ad idem tf quod pronuntiatum dicendo Alepb , fgnificat millena- mmcomplementum ommumtumerorum, & cubumdenarijfipreminumerr aficutipfocbaraclerefignificatunum,ita pronuntiatum Jignificet mille  cr ttmidcmfigmficatcbaracleradditopun8ou:Sedab cAlepbducmfr gujicat, & efifigdlumfumnue coron*,aut Patrisfummi cominem infuafigu- u duo, ,,cr unum^qu* laera in numeris reddunt . z .ficut magnum nomen damtuorliterarum.ltaquemagnomyfierioillud, quodinnumerismyfie- no foiam oceulto contentts dmimm nomen reprafentat , in ipfifimplici cba- rScre Deumumcum, (fprimum omniumprincipium , & infuo pronuntia- tum numerorum refignat . Sed cr aliud facramentum attendendum efi in iomdono p et nomine:in quo omnes literafignificant nmeros circulares: N ihdenariui r qutnarium yfenarium : Qjti omnes vfolifmt numeri circu- Ures: t mmaturqud Deu* efi ueraftbara: cr ontniprogrefu (bbtrico or fatprocedit reducendo omnia infeftcut ab ipfi procejferav. Quod per fau iaui tcjtmrdtcens : Egofumpnmus , cr nouifiimus: manus meafundauerunt om- n^ornando utdelicetcademinmcipfum, utftbaricumordinemprofcque- rtwnVndnonpotcftinaliudtcnderemaflahacrcrum creatarum.nifi in cm, mus (imulacbrum tenet . Omnes infuper lince circuli  centro exeuntes mctrcumferentiam, & ab ea in centrum denotam, qud omnes creatura ema- mes k centro fuprem 1 1 II. Vpliccmcjj dppetitnm inrebus omnes dfjuerat naturdlem,ty i Uberum: Sedin bomine ( ni fdllor ) tertium dddere pojftmt, qui forinfecus ,  fipernaturalis efi^atque diurnas dfetn- I bens ejfettu , &  CT opere tendimus : utdigufdt fuodebominepertrdftdt. Etbic indnimidrcerefidensfcmpcr repugutly, qua efi in membris noflris deducens quo ndturdlis uirtus , o* *$&"* " p " 1,,s potcft.Hic itdque ejl ego , tile dutem eflgratid Jecundu Apofloli dotlmp 4tV:N on egojedgrdtid Dei me. Hoc igxtur diuinum ad ptima , uMpa dit-.lllud dutcdeterius&dnimdlnoftrufemper trabitddima,ex matem xim fupremodiftdnte.Medm uer eft dnimus noflcrfwe rationalis w* huctfic illuc Utdiuel nite iJHjmmc UH adbarens ignauiajiue uolutdtis fan, qudmuisfidpt naturd tendat dd illud principium ,  quo procedi , nift em- bo; us ^ mt  7m teria dijlrahdt ; ut accommodatum ejl illud uulgare Botif : hj mentibusbomimm ueri boni certa cupiditds ,fed ddfalfi deuius error M- cit. Quodefldut a matria ( ut diximus) ddimd trabentc f uela rjr imagimbui & obicttismultiplicibusprafentiddiftrdbmibusiPrtfensM obielum y rfafl> ile f ortiumouct bominemddbuc animalem , & flif non babet exercitatos fenfis dd adiferetionem boni  mdli : &  illucpcrgcretiUnduenit.Sic ottines, quotquotba fatlmina expurgatarf nonfunt &rauante matem diftra3i,eodemfidu- \o icunire contendunt,uocante t & attrabente eosfummo bono adfeipfim ; ut fitetin latifiimo campojcripturafacroiQuos quidem aliquando aut prpria drtute, aut per fidos mimfiros impellit: y ui trabit^ut in Euangelioycui titulus lutJi tflfccuttdm Lucam y dicitur:Compllc eos intrare, Qjto currculo uebantur. Qdp. V. ""| A omia^uxnullam babent motionem hberam,nultum aliud afie iunt curriculum,quo uebantur in primum,  quo rcctjjeruntjif inflin&um, quem naturalem dicut,quia  natura infitus, ut dicui ^^^Veripatetic^au^ut eorum uerbis utamur)quidfit inpluribus & pi p  frcfmur.Sk cnim naturalia diffinierunt:Sed % ut rei ueruas eslfic ab Opifi- (tfumo donatijunt:Qjti uerb raonis,& libcrtatis Dei mttnerefuntpartici- fa f bidfccndunt curriculum fita uoluntatis\aut amons , iuxta iliud Augujlinii Al- faiar meus pondus meum,uel curriculum meum^lucferor.ubi amo.Ad bc ta- mmdtoties magnam uim conferente natura ,  attrabente diuinitate faci- facmunt: Adprofeftum enimfapienti*;v docbin* promptius ueniunt be ncordati uiri in corpore ,  uiridem i uelcroceum. Currunt altjfacHiusaddomi- m,[igenitura ,  uixtusidprftav.vfSol y & Mars r bitiujmodicifd- tokjfiucrafitnt^qua tradunt Aflronomi. Currit altj ad diuerjs urrtutes na AW Mt currculo pro uaria dijpofitione corporis,& animi, & ccclifautntis-.uc- twrbdbomattmguttmftfautatfitperna uirtus, qua omnebonui Nonenim Wnd acquiritur uiribus propriis,M teflatur ille^qui iure cognomcntojpies *nW: E appofui cor meumja feirem fapiem^Umi&intellex^quodomnium **i". Vwro mandatorum tuorum cucurri, dilata- fticarmeum A quibus trabatur ije currus. Cap.Vt. pffS!| Vm currus ifte Deiju,ut etiam  uirtute diuina trabatur, necef Yti*ISfir W : i mau * inferior nfufiiccrct: IdeofummaVeritasait: c i H ^ * ISjtiMmNcmouenhadminfi^^ STv Si fl&!*flff cens tile , qui nomenfapientispeculiariprmlegio okiniut , dice- s^mon i^rabemepojtte. ?rabitquippedupliciter,ut per Ofee aperto fermone o*?. buiu^ w, Q*  cflfcijfm rete : quia nirtus, &> pradicandi officiu in STV Si CANTICI PRIMI chariute Mit^coadiutunte Deo,firmatur t & corroboratur, utfrang M puIu. fanai ncciuedf.fed omniaperficere.iuxtalud Apofloli: Ommapojfum m t qui me confortat:Trabmt etiam MgeU,cr admmiflraiorij frir*us,ut cxcq* pftimu, tur ca.qutiubetfummus modcrator,ut de eis dicitur inpfalmoi BencdieVt mimm onmcsangeli cius,miniftri eius , auifacisuoluntatemeius, itummk bommbusjcdomniamoucndo,^ inomnbusinjluendo , qutumcunque m- mis.Hinc multa uidems agitari, & operari prater id, quod eoru natmpt* flar.r nefentes mortales,undbaccueniant,admirantur: Cluodumencn. ringif mulfariam Aliquando eram praueniunt prafenfione ,  fmdant : nc in mundano , atque ccelefii , uel humano infirumento aliquod difi- foMmfiaignauiainueniatur . Etut abaltioribuslocisexordiamur t Duslo* npopuli Ifialiticijie in tanta prouincia abfonus,aut dijfonus inueniretur,ma- #w celebritate a Deofummo afiignatusfuit angelus ducens , er pertrabens, Ee ego ( inquit ) mitto angelum meum , qui pracedat te , * cujhdiat te in V y CANTICI PRIMAI d:c^ introducdt in locm.quem praparaui thi. Obfrua em ,  auiiuod eius.quid non dimittet.cum peccdueris , quk nibil abjotmmadmmere uult . EJ utfiidsipfim meo iuflit,(f umute omw perdgercdicoyin lo ejl nomcm, uirtus mdelicet nombs ilhusjn quo otmia mirabia efficiuntur. Hic igtur 4 gehts nunc prnuncjubjequedo cdjlrd defendit.docuit.cufiodkit, ir 4 xit de Aegypto,& dcduxit ducem,& populum^uo pergebant. Angelus p^ comes , o* duxfuit patri cletta famUut Abraha in Aegyptojn Cbaram , 9 quocunf, perrexit. Angelus zdbacfludmt db immoldtione,cuftodiuit inpcrt grindtionefaftd in Gerdris , & in diuerfu locis ,  d iurgio habito cumAk melecb. Angelus etiam lahdcob dux.it in Uefipotamiam SyrU.ditduit^p^ texitabiwido Laban,&  perfecutionefratris Ejaueumpcrfcqutis.Sed quid operentur angeli in nobisyprofrexit injmnis non adbuc bcne in hm$* di iniatus, utfomnofopirentur animalesfinfus anglica confuetudims imv- ci,quosnon adbuc plenmortificauerat. Mdgrtum quippeefifacramemutnf' lne unqu offendas ad lapidmp dem tuum: Super aj]>ide,(? baflijcum ambulabis^ coculcahis leonc,(f - con.Ncfcio quid clarim adducipojfet de tutela, cuflodia, & ducatu angdo- rum.Sed ne uideantur,qui in lege euangelicajiint, (fgentiles ab angelis der z*,y tant circucijis injruijfe^utfalso iaclitt Hebr*i y uidcamus quidint gelicis^ apoflolicisJcripturispctrdftetur.Ad Pbi!ippu,qui Spiritusfalihf fu currui eunucbi illius Candacis reg\na(utpdulodnte diximus)Je iunxitfow tus primo fuerdt angelus mandans,ut illuc pergeretjocenstfud etUmgentih curatnbabent. Et Cornelio CmturionigentiliJfeuiJibilempreebuitiubctis& VetrofteconteneretgentilcSiV ncircuncifos,qui uidebturimmundi. LegtnM quoque angelum datum cuflodem uifibilem Agneti,(f Cacilia,atquehuiusa- tercefionc marito Tyburo,& leuiro Valeriam baptifmate expurgam ocvr lis corporisfeje obtulijje ctucndu,' nares eoriodore t dtqjfrdgrdntiarc]Ae TONVS OCTAVVS. i 9ctrum amem in crcere excitmi^bm , angelus D omitam circuito timentium eum s ut eripia^qs^e hiseif^ quos tanquam dijjonas fibras cocrcuit,Wabiecitbic angelu^xempUncnde- Vominiaftitit ei,euaginatoftrBoque gladio afinam prterrm, %^mcntum % ilefiakukmhwnc^ PAlnn mnes , & tumente faluabis Domine t Hlutos efipopulusab oeribus antiqua legistQjfi, utdenoteturno ms,noujuejyndgog4i4ut colleftio credenum.additur pullus, & filius Jiibiu gifatiicftmplcxpoputus Deo adb q? gomorrbeanos igne cofompfit. kcgyptios aquis obruit.Cbaldtos fiammaxombufiit pueros infomacc ab ince dio fr quiprtfintexercibus terrenis^ regnis^ prouinciis^ coe- Mihominibus, beftiis , animalium natiiiitati , & progrefji , uirgultis , plantis f tyidibus,c(f in Cbrijlum tadxinii qui efi uera quies,& uerumfabbatam* Cap. I X. ^ lcutperJeMriumomniaegrejfdfunt Debita per eundem nume r5,er eodemordine in ipfum redemt quiefeentidi cr beue difta in uerofabbdtoiQuoddliqudmulumtdngit Auguflinus infuo de Ge Allgnri : neficontra MdmcbtostSednosdtcfiusprocedmuSiquouJqueJpi- ritusfuggcjfcrit . Vrimd diefa&a eft lux > & nobis redeuntibus in Deum ne- ctjjccft^t appareatilla lux>qu Ideo adduturjlel l* ibidem co\locat f dracones.Sed nec etiam uidemr , cur magis debucrin exprimi dracones^quam leons animaliumjylueflrium reges : aut bouesaml torum duces % nifiuelimus iniclligere draconem illum , de quo dieitur inpfm\ bauid Draco ifte % quemfomafti d illudendumd\Qm omnibm aduerfatur^maxim projicifeentibus in uia Dei,& tanto deriorem pugnam ipfc cumfis repxU^ qui eumjequuntur abfque numero praparat , quanto quis reftius > y uigm* fius incedit Corra bos itaque oportet> qudjumamus pennas ficut coluit^ aues , qu& uolant nonfub firmamento ,fedjuper fadem ccelorutnpcr cm* idem plationem, er eleuationem mentis in Deum dicentes cum propbeta: Qjiis ik mibi pennas ut columb^W uolabo^utfugUm ab bis laqueisfEt iterum: Anim noflra ficut pajjr erepta eft de laqueo uenantium 9 laqueus contritus eft^ m liberatifumus. Si autem batanimmfecundum etymologiam uocabuli imerprm ri uolucrimus,donatafignificat:per quce dona, Spiritus faneli (utfcntit Or^.j orig*. intelligere poffumus:Qjubus praualere ualeamus ctra omnia reptilit, ? kfi dias par atas ab aduerjariis in boc mundano mari, * eifdem uiuere ueu mu, quod innuitur in eo^uodjquitur : Et omnem animam uiuentem . Et qm 5JI4 dona>qu&largitur nobis Spiritus, par ata funt primo afilio Dei^ui eft era* quafupramundana, utfuperius diximns,idcofcquitur : Qnceproduxcrdnti* quexit } quodbonum. Sexto tandem die aitiVroducat terra(quamfupra premi te interpreta fumus)animauiucntem,id eft meliores uitafrutur. E t boc ut non tantum laudet& dicat^uoi bonumjcd cooperetur nobifeum dicens:Faciamus bominem in imaginem nojln cum fimilitudine noftraiNam quando homo Deo>w uirtuti incumbiu trdnsfo) matura tranfxtin imaginem eius aBu.quam primo babebatpotefiate: C 4 fciturmafiuus tyfixmina: Vxmina quidemfufcipiendofemen^ & cemepin ifai ^ ucro agcntejuxta illud IfitiaiAfacic tua Domine concepimus^ peperim jlnritumjalutis: Mafculus autem tjficitur y quando operaturjecundumfitfofr gratiam, Copulato itaque intetteftu nofiro cu lumine diuinofit mens y hm copletust? producesfru^ius.dc^uibwsfiquitur: FruhVficate,f mukipUt multumfruclu produeentes,pauco non comenti , repletque tcrramjcrrcunit delicet animal profufionefuperioris bominis, aut cbarijmatibus defurfwfi* accepsxutredigatxs animal illudin debitam fcruitHtemfymtus:& tuncdoM TONVS OCTAVVS. t?i ndbhnmipifbuSi uolucribusi & beftiis, id efi omnibusuirtutibusduimdntibus, fiuefittt aqueafwe drea,jiuc trrea: gnea enim uirtutes tanquam ccdtjles\ p diuina praejfe debent . Et cum tranferit homo per iftosfexgradus,ftatim pcrueniet adjptimum, ubi ueram requiem nancifcetur : cr lefum,quifuo oro- pio nomine dicitur f* in quofunt duce litera magni nominis Dei  & ) mter- foft tf quae/lprtnpiumJabatrQ0,idcft uerarequiehut intelligamus le ftn cffe non tantum redemptorem bominumfed eorum ueram requiem,- refe ftionem quicfcerefacientem nos  poft refurreclionem erunt tdnquaangelt Dei: qui continue finm t &mniltr2t ei exequetites,qua ipfe iubet: Qjiod opus multam differt t primo, quia illud cum labore, cr anxietatc, boc autemfvK labore, cr cu dele ttaione:lllud tendit in requiem , boc autem nullam requiem appetit,cum ipfuni [tfi quies^ delec~latiofumma,quambomo dcfiderare,y babere poteft. Qualitcr per finaria atatuinducaturgenusbumanuin ipfum Deu. Ca.X. ~|11 leut mundanum opus infex diebus , ita cr ipjm mundi curfus per fex dislinfta tcmpora,tdnqudm perfex atates deuenit adfabbata nummilknariumdefcriptusloannein Apocalypfi: Primo enim die dicutur terra t calumquefa Ba cum luce quadam communi , cr chsdmijione tenebris: cr qubdjpiritus lilohimuolitabatjuperaquas, Sic bo' rnoinprima mimdiatatc dicitur fabricatus ex anima cr corpore, tanquam ex do CT terra cum aliqua luce legis naturalis, cr diutnitatc colluftrante,maxi- wdumeratinflatu innocentia  Jxrd diuiffuitlux  tenebris , quando homo npulfa fun de illo paradifo uoluptatis : cr quando lucens cr diuinus Heno fMatusfmt a tenebrofi uulgo: Et in fine illius atatis dicitur , qudfilij Elobint Actcjjeruntad filias bonsinumgrauidtes eas. Mxima quidemjuntbicfitcrd- Wfitt4 de correfyondcntiafiliorum ElobimfacimddntiumfiliashominuM, ntgi &ntes , uel caden\es{ut babetu^ in litera) generarent uiros nominis, cr poten tetfaulocumfyiritu Elobim: quiuolitansfuper fadem aquarumreddebat ' fxcund as inter tenebras, qua cooperitbant fadem dbyfii. Incepk fecunda for in Noe\qui tanquam mdium vfirmammum quoddamfuit dmdem ith Y Y. Mofei. CANTICI PRIMI ter primam ilLtm atatem longtuam ,  W  fl Ae gy^& Cbanaan,k quo cfc 4 nanthgencrationcs qnid deteriores, & reprobat umhepartum denuntiarunt,l%abac uidcticet 7 quirifusin (f Hicroa. TONVS OCTAVVS. i 74 qpartt rida fout congregau fint iti tranfitupopiipcrjiceuih, (? aridam paris rubriln quibusaquis(inquit Patdusjomesbaptizatifimt,!? initiatun Fau]usf jermim Dei;Et amorfa manfionesfecerunt in deferto^ quaprogreffum ppbet bac per bimfcpte)\ariumfylendidifiima dies % quQjtfqueficccj$ituejpcr y (f infxlix nox dcprauatis>& pefmis ejfeftis regi- Wis Manajfe y Amon,\econia y r reliquis: adeo ut ad captiuitatem mijerri- wtm in Babyloniam dtuerenturiVnd aliam dierenouari oportuit. Ccepit ha- f finta atas f capttuitate in populo err abundo, r uago , nullamque ba- iate determinatamjdem , inflar uolatilium ccelorum , qua illo dieprodu2ia fonf.Scdadfolatium coelum babebant, quod comcmplaripoterant.Nec defuc- runtcetegrandia^magni uidelicet utri ler etnias \l faias JL%ecbieUDanicl y oro hcl J Ejrd y Neenas i AggeHS 9 Thobids {f *fofloli y catcrque apoftolici,  (? mundatafunt^ut Vctro bojpitamiapud Simone Jerimum demonfbratHm ejl in uaje illo pleno reptilibus, f animalibus imm ikCui q* dfum eft; Surge y c maducait renitenti ipfi ittr dicitur: Quod bcusmidauitju commune & immundum nc dixeris: Mundauit enim omnia in fwguinefuo.ln bac quoque dicitur: Uajculum efominam creauit eos:qmf $dcfyQif4tioanim &praponiturpecoribusfcrpentibus , ? uoUtilihtm quia effcttus Fdius Dei> & cobares Chrifti omnus rit dominatur, mfiho* mo ultr f inftruimem rcdigatpcccati y carnis, ey diaboli Prvc parantur info per in efeam berba omnes djfcrcntcsjcmcn i (f arbores fruftifera, & bat* tes infejemen:animantibus uerb cateris omnis uiror berba X>ubitat meobic Auguft . Axguftims infuo de Genefi contra Uanicbaos, an pofsit bac litera faluati4 konesjigridcs % elepbantes, urji y fimia , cr buiujinodi ammalia diuerfafyluc. flri^er babitantia loca defina, & arenofa non pafiantur berbis , fed ami bus: Sic rtui^aqua^accipitres^ aues.qua uiuunt ex rapina: Vndcquam in libro rctroRaon conctur jaluare literam, tamen alius exqirendus eflfa fus.ad quemforfltanpotms naba pratendunt.Obferuandum igitur eft^cim omnid atfimalia redutlafuerint injeruitutem bominis, tunc cibus omnibuspr* paratur^denotando, cp fubiugatis pafsionibus , cr deduclis otmibus infiruk- tem rationisy (f ChrijUjunc babent in cibum berbamfeminiferam, y trhm dtntem fruumiquia omnia opera in grtis Mefsiab meritria , (ffruBfc rafunt: lllis autem , qui beftias uinunt > datur tantummodo uiror berbtfyk* feris^wcjhiua,necpminifera:Diflinguntur enim cibi in ucritate liter (f cibos animalium.di- tur etiam pur uiuentibusfub Mefsiab cibus peculiaris , & reconditus : icp Apoca. j fJ Apoc4ypy? : Qji uicerit.dabo ei mana abjeonditum, quod nemofcitjfi ju ac cipit.Datur quoque ei bic cibus adbuc uiucnti in boc mundo (inwl cumfnc lo uiuo,qui de cctlo defeendit > donecp crueniat ad oftauum ipfi uirtutcs bonumsjignifi rtr, dlibi longo firmone declarauimus . Sequitur fecunda atas pofi feptem ^orumcurriculu^uofemper ( Cbalcidius,  Macrobius diffufetradut) ?J: &jicut mundus a No tunc edottusfuiu Sufcipitquepucrfirmamcntum diuidens, idefldifcretionem , qua ftccrnit inter aquas y aquas , operationes uidelicet rationaUs ab animalibusi B juid completur at non completur opus aliquodjdjlummodo incipi- wjdeo dptifim conuenit cum illo die,quemjpiens deferiptor Mofes confim mm ut ajjeritfc dit : Etfaftum eft uefrcre , q> mane diesjcundus: Sedin to num opus perfciinnuit.cum taceat,quod de aliis diebus ait:Et uidit Deus fU bonu. Hinc non pramiaturjtec punitur puer ex opere perpetrato in ijia me,cmn nulla lege exijlimetur legtimum,nec  Deo uidetur inter alia opera mputdrj.Nequc etiaminjletur t qud prima die dBumfuerit^ uidit Deu* kem^ubdbond-quid lux non ejl opus noftrum ,jd a Deo in noftrum benefi- fliw,e? adiutoriumproduBa. Et quamuis etiam dicaturin fecundo dicfattu jttijfefirmamentum , autglobum ccelorumjion tdmcn perfeftum erat opusiquia nondumfole , luna, rfiisflellis decoratum. Sequitur tertia atas,qua adolefcit homo utriquegermini dptus,corporafi,vj]}irituali: Fit enim aptior adgener iumjcundum carnem , ? ctiamjcundumjpiritum: quia tunc irrigari inciph iodrinajcgey&fjjiritutddeo uttuncaptusreligioni^ & oncrifyirituali fa- picntik iudicctur.und mrito ipfi dipotcjl : Germine t terraJcilicet mentis tuberbam uirentem,& arboremfrugiferam'. Et boc congregatis primo aquis mmfuarum ad debitum locum,qua primo erantpermixt*, ut non dijcernc- rcttitruirtutesanimales a rationalibus : Tunc enim fit mclior fcqueftratio ui- i,Cr dpparet ei,qudmfit rida uirtus ndturdlis fhiipfx dimijfa . Et uidet bic Dfiu di(pliciter,qubd bonumiprimo, quia aqua uirium cogregatafunt infimul: poflca, quia terra mddefacld imbribusjupcrcceleftibus producat frttttum , ut fofitdkerecumpropbeta:Etenim Dominus dabit benigttatem, & terrano- D amj jfo dbit frumJuum.Succedit quartd^quaftorcntifiima iuttentus dicitur.ubi tinceds pcrfeft illujlrdturin mte y utfih * m intellelu inferiori t uelut foi : Sic enim docet Vlato in Sympofio,qud intelleclus nofler cum dtuind lu- plat0 ' nnitus,Q> effelus tnens diciturjbhjibiipjiaut derelittus efiluna : tmmix- to uero eu pafsionibus animalibus efl terra producens inferiores fruBus. Po/l mentutem autemfequitur quinto hco uirilitas, qua homo debet ejfe perfettus ^n? Prftiori uirtute decoratus, vjpiemia,qua aquafalutaris in Ecclc- UdtAt mcodicitur.Et quia inJapictiaproducitmcHora germina, ideo dicitur 7 pro' CANTICI PRIMI ducant aqua animam u\uentcm.producuntur etidm cetegrdndi4, robuflt & licet opera^ firenua^dtque cfilidjlidifimdiqu* nuUos impetus marispa timefcunt. Crefiuntitaque uiribus^uirtutibus.operibus.nomine^ tfamaici diftumeft exiftentibusinbdcatdte^riificdte^ muUiplicate^ replete* quds maris>id efe completam habeatisaqueamfdpientidm, qud liccat uobisft omnesfinus maris difeurrere . Sed nifi bac omnid in Deum dirigat homo , m dbuc diqttdliter bcjlidm ,ficu Sdlomoni (qudmuis effctfdpicntifimus ) w nizideo dicitur y qubdfaBafunt befiia^ iumenta , iuxtagcnus fuumx Sim FUm. Deo uihitjpfiimmedidtcjucceditfexta atds cumfeneftute Ma, de qua intf mo diciturixdltabitHrJicutunicorniscornumeum, (fjaicBusmcainmfcn cordid uberumMirumin modum % quado deficere credebatur infencftutc,ex ultdtjcdccepijfcrhinocerotisuircs: Et quando flerilis putdbdtur, eamubcrn mamfuijje iucunddtur: Quod paneis congijfe legimus> ut robujliares htfm &xte effettifuerint. Sunt tamen , qui infeneftute non deficiant a r&bore m jpirituah^ut de Mo/e prouefta , ncc m optrak c h r. i uirtute ufqttc ad extremum defecit. Er in buiujmodifexta ata^St fcncclusfi s t v $. Ucifiima eft iquibus noflra requies dit : Ego uobifeumjum ufqucad confim* tionemfieculi munddni , & uejlri Etficut mundus in ultima atate dontuscj perfeioribus chdrijmdtibus y fie &humanus mundus gratiafimitdtum }  tutum^mirdculorum^ omnigena perfeciionisiquapotius dondtur in uit ut confttmmdto carpi coronam iufti pauIttJ accipidnt cum Vau\o,qui dit : Nonfelum dutem mihi y fed * his , qui %) aduetum eius. Et hdnc dccipiiit in iWofeptimo^ ? requie perfeBd Cbriflvp quem tandem ucnidnt ad ottduum y und progrefjitnt,conJummdto curfu, f r ftdpiebdrmonid>ty condufto concirno >(fjuauifimo didpafon.Necftnc* feerio bacfepmd dies , in quaperfettd quiefeere debent omnid , poniturft Hejbcrefuccedentr.quia tuc nox non erit ultrjtequc dolorjteque defftwj qmefeemus in Ince perfetld^ & perpetudjicut rogauit^ nobis iffe requies n c h ri fera dicensiVatcr , quos dedifli mibi % uolo ut ubifum y &c illifint mecum\tfi s T v ** deant claritatemrfuam dedifii mihi ante mundi conjlitutioncm: {ffemperl rdbit abfque aliqua tenebrar admixtionc.Benedixit^; huie atatifeptim(? probdt Apo fiolus Cbrisium effe noftram requiem: Quem longo Jcrmoncjequitur Augujli Au gi nus contra Uanicbxosi In Cbrijlocnimtdntdrequiejitptenitudo diuinitatis, w omid^qu* in dntiqud lege diucrfifsimis rdtionibuspdrtitd uidcbdntur> mui gcnisfqudmplurimis praceptisjncxplicdbuibus cor,Q* confummdtorfidehty inquo ormd conjummdri^ quieficre debent; I boc   operor.Si illucujque ambo operdbdntur y quomodo quieuerat Deus f Anfml IoaQ filins,* Pater non erant ifle Deu* y qui mundum creauerat?Sed loanes inquk Omnia per uerbumfaftajunt: Quod uerbumfaBum efi caro, cr babitak Mofo. nobis y (f illd caiem loquebamr. Et quamuis Mofes dicat y quieuit . Et Cbri^tm dicat y ufque modo operatur y non efe Cbrifeus contra Mofem  nec Mofes comi Cbrifeum y \m pro Cbrifto y o>   firipferitVifr Jes in ila enarratione mundana fabrica , Deofauente feio loco dccldrim. f^vs Hirk: *tft Cbri$luf,w uerumfabbatum ait:Venite adme omnes f qui lahor5 t O* onerdtieftisitf egorefeciamuosi & inuetetisrequiemanimabusucftru* . Cur completis operibus quinq; diem d&ufei y yidit Deus op bonumtfci completo opere fexri dXtufetJit eram ualdehona* ap. X II L Augll ft lt (gnpnvgl Onfene indtWid (ut cum Auguitko conueniam ) diftum rft iJcxto die: Vidit Deu* cmBa^quasfecerat^ erant ualde h(? otdincs,qudnto magis omnia fend^ uniuerfetdsiffd, quaiisfinguUs in unumcolle&is cpleturf Omnisenimpulcbritudo multob dabilior e ff in toto y qum in parte? Nam maior pulebritudo eltotius corp&fy quam nafi^aut oris^elgenarum ; Et pulebrior esljermo compofitusex dicfy / TONVS OCTAVVS. 1?? us,(f chufulisfiis,qumfmt ij>J uerba^ut particulares fenientUi htcun* diorqueejl cantas ex omnibus uocibus, Grconfonantiamdtorun^qudm mius firior (nifallor) inter premio inpulcherrimo lefiixfit^a docetfapientes, f0dtamumresfiit,tammbimx,tamt*deni meliorafuntildeo Cbrijlo, quipradeftina- ttucflfecundum Apoftolumfiliu* Dei,in uirtute produZIofcxto die primo om Pill m, mmcreaturarum, collocdtoin capite aterniuoluminis, utfapientes nonnul t docente reduzis omnibus in ditionem eius , recenfuifjne omnibus in eo, in fo complacuitjummo Vatri omnent plenitudinem inbabitare facere, tunc om- mmliorigradttpulchrefaBa.,' mcliora effettafuntfrugiferaq; in eo,cui Htromma dedit:  in quo fx -quis non nmfvtit , mittetur foras ftcut palmes, (arefcet : cr intgncm mittmr,Q> arduSH: ctiac ficrificium, facerdo tt,er omnia, qua adfacra pertinctfufceprunt in eofux bonitatis mcrem toante Paulo, CbriJIusajSijIenspontifexfuturorumbonorumperamplius, Mcm Vpfc8tus, EtlSgaproceditdifceptdtionecum Hcbr reuer-i timunut dicerepofiimu* cum Cbrijlo : Exiui  Vatre, .ttcrumr.clinquo mundtw,6c uado ad Pairem: Ndw & nos ah eodem frente cxiuimus in himc mundum ingrefsi, ut in eundem reuertremurperfex *^Jf ptt/c cxpitprim9die y (fregrejfusmeundmDeump^refune^ &fldbilem unionc eodem die exordiufumpfrqui ideirco dommwM^ w c4*  VofuntindidpdfonccnpderdnddiAlterum^emperddeundmv numquoreceditrcucrtitur: Alterum,qudnon ejlle tomm dem clauis cr ndtur&Satumws:quinonpratergrediunturgradum quolibet die, fedmim- uqua: Calum autem ftelliferum &fi(ut opinantur multi) aliqualifptio nouctvr  locofuo, complet (? ipjum reuolutionemfuam quolibet die rediens ieundcm heumper punftum,  quo recefferat : Qhj onmes ceeli ijlisfuis rc- uolutiombus non tantumfignant ,Jedfaucnt, ut omnia , in quibus mjiuunt, hunc mtmcircukremfiquantury & adid redeant ,  qto procejferant-.Alia qui- dcmfercorruptionemadterram,uclmatcriam, ex quacompattafunt: alia mineonuptibiUaperJcqucjlrationcm abbac crafla matria reuertuntur Mudprincipium ,  quo emanarunt , fub alia tamen rationc : Vrocejferunt tnabco, inquantum principiam ejl ^^tenduntin eundem in eo , qud fi- tas ejl -.Idem tamen Deus ejlprincipium  terminus . Kcuoluoncm quoque J*rm diurnamfaciunt omnes in 2.4 .h oris: qua trs o&auas,aut oftonarios red im : qui ad imicem comparati dantproponionem triplam : Na i+.ter oilo eminet : Etbacproportio conflituit diapafon , & diapente : utetiam errcui- nscttlorimconcmnusfufaut & ipforum dijitia.cf correjpondentia motim corundemadinuicem. De concentu ccelorum tam ex diflantia^um ex conjnantia motuum. Cap.XVh |OE/o ejfe confinamifiims non tantum ex motu.fed ex diflan- \tia , (f conuentione adinuicettt omnisfer antiquitas atteflatitr. I C/rinf,Plwjw,o Eratofihenes diflantias coAorum ex offki Gen fo. P^SM 1 rocu\uspo- cairid! tJ yj /nj  / CratylotO" m ^ep.&fmul cu Cbalcidio in Titncco. Vtolemmn ?t0lein " tem cxlejli trutinator pracipuus infuo debarmonia inquit-.Solyc Lumjn- migencfeos,o' uittnoflramodcratores certisntmerisfonoris envieis wi tantum in motufed etiam in cffc&u conueniikist quia luppiter omnibus rttiwe- ris fxlicus SolifluribusautemLunaajfociatur, Vnus uer omnibus Lw, pluribus uer Soli coniungitur, ideo loueprimu bonoru dator,deinde Vtmt ckcfo decernit animai corporis, Cui adjlipdatur Qk.infuo.de natura deorU- cens: Ccclori tantus cji ccentus ex difimiltbus motibus t ut cfumma Sdtiema refrjgeretjbis interietta louis flella iUuftrat,r tperat ; Uultq\ profqm de coueniena non tantit uirtutis qualitatiuajd operationu eor cfortMtm ad mundi incolumitatem^rerumq] faltem perfucccfsionem augncntu> ufitii Boitiu. Omitto eZ y qux Bot/W in proxmio aritbmeticaMdcrobrius in primo dejon ?' nio Scipionis.Albertus in ex principia Porpbyrij, er Stoici {tejle Ifiha Aib^rt. y ro fic$pdrdtio ddripotejl in- w C d, (cf[crunt.Hinc Vdidus dd tertium ccelum,& dd uberd excelfdjquafolebdnt la p*Iui fcrf propbct, fubueftus, qudnto ordinejummu* omnium moaerdtor cuncla x&rsfui munddt infirumenti codptauerit pro(])icicns t dixit: Omnia qu i Dco ordinatafant : ue uideliect inordindta (f confufionc plena facil dif- Quercntur. Pcconfindtttifcsciidttdte injeptendrio numero planetaru* Cap.X Vil. Irum quippe uidetur, qud planeu, per quos omnibus rebusfibmi- M niftrdturfcecunditas, dijlributifint numerojptendrio , qui peritis mformdlidritbmeticd,(fpotijsim Pytbagorcis dicitur numerus w* 1 * infecundus, co qud infra denarium nec nmerumgenerdt , nec db aliquo n- mogeneratur : und dkiturfterilis , y wde infalix cenfetur , (f infauftus. Siyuit tamen refta trmna bunc numeram Ubrauerit , nancifietur iUumfcccun mtffauflipimui Gentraturenim exprimo pdr quaternrio^ tdnquam ex femnd: (f ex primo impdri ternrio^ tnquam ex mafcio: und omnisfxcun s.ultra quam alia non datur.Hinc pojlqudm deuenitur ddjptenarium, uU tenor nonfitprogre(f*s,fed mutdtio dliquajmper in melius ujque ad debkum krcrnntu, De quibu* mutationibus,quin qm fatia futt omnia f wjptimum di i^cs^uiconuenitcummroq; SaturnOyCcelcfliJcilicet y fupramundano : o 9 d itooqucfabbatum non infxcmdum y fd terminus ejl prteedeutis ourriculi: Z iij CANICI PRIMI jnftquem mmediatdlmsjqtutttr % inquoiterumfiumoperationes. Eit^ Jptenarkm contincns perfcciifim ChriftusuerumfabbatumnQJkumnosfa l04n - diximus)ad oftamm introducit.Hinc non mdico facramentoloannes Sfnk fubuficius uiditfiptem canddabra aureafeptem uidelicet planetas, ey omiti feptcnariamumcr in mdio fimilemFilio bominis uefthumpodereMeluk riucftmmo ornnia cooperienteufque ad talos.denotansy qud ipfe ornai* j* cata nojbra , ignominidmyr nuditatem coopcruitu&perfecitopus, rcwfc . ttiturtpfim ujqueadcxtremum& dat omnibus inmedio exiftensgentum, ffruiumjam in prima rerumgenitura>quam in ipfaru regeijerationclfa declaram fe ilkmpcrfecijfe, dedutto opere ad calcem t clamauit: Confomm cjl.Efligiturfcpttnariusfoccundifimus in rebus, quamuis in ipfisnumerisjlai lis^infcecundusuideatur. De harmnica conuenientiajptcnarijplanetarum cum duode nisfignis. Cdp. XVIII. T quuis dijcreptia uideatur in mmeris planetaru, (ffigurt mxima tamewcueniemia eji in radiei umufq^qua efi qtuttr- narius, fternarius Quifiiunganturfiptenariumconfiitm. I _ mmam _ mxtm Si uero alter p alteruquadmur dxcendo^Tcr quatuor^ut/pt- tertriajeddut duodccim.Cucniutinfupcr planeta cifigiisin uirtutibiufi- litatiuis, & elementaribus , * melioribut uiribus.undquiltbetplanetmk- bet inaliquofignofuwn domicium:& in aliquojuam exaltationem  quslk illortm aliquam uim^ fomentam fufcipiens.Necminorem conuememmh bentfiptem intclligentiaprafidentesplanetiscum illis duodenis menths-.in loanriM figs duodecim prafunt. De quorum qubujlibet loannes meminit in Apoc loM . num , bane uero deorum portam dixere. Sed fi duodecim Jiintporta(ut lot* nesperbibet) aquatacum duodcamfignis.aut Mafignantibut, quodUbetio- rum fignorum dicetur portaftd quomodo y brcmter pcrcurrcmva. E/l evmf ta Aries , y Taurus , qui ojferuntur pro peccato , fine cuius purgMQM* luenemo intrarepoteft.Hinc deueniturad Geminas cbaritatis aUtus^D^p cet (PjpximiiQji* bina cbaritas roboratur in bracbiisfortifimis Ccrt, q* TONVS OCTAVVS. 180 hus homo cplcftitur orne obiehlit diligjbile : Pojied mirm in ntodum efftjtnr ualidifimdinLeonednimdliupotentifimoi Qjto deuenienshomo dbtlitdtfeu MM\'mferuitutcmidrcdighflailquafmt.mAord % & mU- diora operd t dMJicundiiJl>iritum,dutJccMdu carne* Vnit poflcaadfcelicem farpa* * deauojupra diximr.q mordem cdttddjdcjlfinc mnia opera m kJicHt myfticcpraccptifuiffe legimus Hofmtferpetem y & fuggcftrem m lonmoperumapprebenderet per cduddmiVidenfquequdntdjufer pernis ma* Ud&repto4rcH y &fd^aferidt'umpcr Sagittariwm Vemetquead Ca- prUormm Sdturni domiciliun Deo uacansper cohtempUtionem, mente imus tcAutufiguratumpcrpeUcs tprarum, ex quibiufieri lufiumfuk coopertori tiherndculi-.Etindepergdt ad danas Mas, qu^Jupracoelosfunt^qudrum porta cJiAflMnw *!?)&: Naw per 4^^ rdccdeflidfint,dcuenituradaquas diuina:gmi*,pietatis, rfdpiaw*: Et miem applicdbimus dd pifies , qui in cifdetK dquis nutriuntur , denotatos per fifcesquos comedit Cbriftus iam in mclioremfirtem per refurrecHonem.muta tmijuifimidcum uitulo  aue(ut docetur in Tbcologia Bebraorum) par ah- The. h#; wrmconujuiumpro iuflis . Hacpaucaperflriftafint ex mui tu, qux pofftous dcere de iftis portisfuperna ciuitatis, aliquSdapparcbitfe ttujd efl animal boc noftrum fmile effeclum rationali: quia inmclius trsfn matum, * ff"* quafirationale t er legitimuifiliuprorumpit in VdtrisU des,onmid creatdfx idemfaeant,fimul inukansficut trs Mi pueri, ut m D alij propbeta diuerfo mttrfuajcript* deprompji:  n - ut Rieronymui , Eufebius , & abj perifiimi attefiantur . \ob (ut eidem Hie- H ie ron. ronymo placet)profa incipit,uerfibus bexametris dac~tylo,jpo*dcoq; cuntr busprocedit , (fpropter lngua idioma crebro admittens matc,progrefJumillum lob totii bexametris ejfe carntus: * ij em KofHaminupermmfiratumfuit. DauidemauteHieronynwsfrafdmn darum, Alcaum, flaccum & Sirenumuocav.quia diucrfis metrisproccdwp- mulamlyxa Chriftum pei fonat, er* pjlterio decaebordo ab inferis exciutit onfurgentem . Salomon dileBus DominiepitbalamiumJancUrumnuptidriMhi- minis cum Deo , Cbrifli cu ecelefia, utriujque tefiamenti ad micem,fcri^ tumfnfu myftico , ex harmonia utriujque mundi cum arcbetypo rcftt* confonantiam pylcberrimo carmine decantat in eo opufculo, quodmerit Ca ticucanticorum denominai. Concerniu uer t & unionem aretypicumf^ ' ilomor TONVS 0CTAW5. t 2t m udo in ucnncmdicriscckbwm,U^ ipftmgeftamis hynmo mirMpramit . lerem qu^uefuasUmentdtiones trgico carmine decm- iere*u rit:Et(utnmmUidjferimt)lj4asetidm To- IfaiM uautemfcripturdfiue uerfajwefoutd ordtime dccentmsfuis ( ut dixinius) ntgw myflmo adarum reftgm motm , : dtfie cocetum. H* itdqwe Deifi- cos u4tcs,&ftriptorcs jhcrSept illosfupremos totide planetis^ut dtximus.&c duode [ cm duodenisjtgmsj & toti Mi orbi,dtj; pUnctis cccorum Kegindm y qu& ideo \ coroutd dicitur duodenisftellispro numero fignorum^ plurimisfiptfutris | itcordtdflenquc inmmerdbiltbus cbdrifmattbusficut ccelumft&ifcrumple- | um cfl innupterdbiUbus fiellixEt quid cccorum omnium^ angclorxm eispra j fidium uirtutem cominem, ideo mrito exdtdtd djferiturfipcr omnes amos | mgclomnu Primam autem mbile d primo mouente regi debet i cr pripjirift \ ctteriorbesiquibus tdmen pdrticuldrcs minifirideputdtifint,pcr quos^ per ; mjlmmentd ccelicd omnid inferiord , & pdrticularid dijpondtfimmus ille ww- ; ierator , bdc tdmen lege^utjuperiores minifhi , grjmmo regipropinquiores fMciribnjxagit autem dijtantespluribui motus mkeant:Et conjeqnentcr ilkfioresJHHtmdgiscumjummo uno ddharcntcs, qufai ijlificut dotet Ari J jJS; fofrw, Al&miUjPto/ew^M^^^ Academia cum diu W * m  Cf mdgis partictdar^ No rmms eadcwms rcperitur in cdpke Cbrifto coUcila^ diffufa m duo. IotM4 denas , & po/fo* in quamplurimas partes Jicentc Ibanne: Dcplenitudinc cm omnc$cccpim>utmfiqucntii$olHmw^ Cbrifium baque, tanquam per wmtommf*kam,pcr tilam amemjtdnqun Pauius j>trf y?ct  alunou men mos deduedmur in eundem tnum; Uamficutpdrtkuldris homo e/ unm indiuidu^o* d umcHtufinm dircftmtfHdtnHis uariis dijlintum m&ristf motibuhfic nica bxcfabric4 7 O* mundanum corpus diuerjis , & decommok* tis mtmhris diflinftum unicum ejl^otum ab uno motorejn eudanquefinan^ Jlmclum^uamuisin partes plurimas uideatur diuifumfptmia itaque in Dcun tendunt: f ' eundem nos dirigunt, licet uidcdntur ad diiccrfkjuosgrejfus im gere: Et tdndcm ill conducente nifinofinet libero animi drbitrio objljhmusf fis otmubus inuitdntibus,deducentibus 9 &' attrabentibus. Omnia in eundem deducunt^quia ab eodemjujcipiunt^nd tufluant^uZ- uisinfl uxus uideatur diuerfus.* Cdp. XXI. Vomodo dutem omnia eundem inftuxum, f ab codemfontcpcr diuerfos tdtncn cdmlesfujcipidnt, ut in.eundem pergant , ldto,& dntiquifimi Thcologio- cenk omnia uidicct cdtena quadam colligata , adeo $ ut inferiusjemper iji- penorifnfcipiat^fip crius jupremojicut aliqualiter inpr conimk /tf ctmfrortydutfaiajua. lungtmtur cnim elementa^^ tnixta omnia cum cis> Jydcribus, & itteUigctuiisfms: cr per ifla mduLamarcbctypo , in quoft* ottmes annumcrationeSiy omnia cxemplariarcrum.Sedcumfiiprajdtisexpir cauerimr.quomodor#jmguU adfuos p lanetas y Qt fydcra rcftrdnturs f* husHf^^mrtutemfujpiunt 7 nunc ptrcurrcmui tolligationtf pUnetarum w PlMO Eiod. TONVS OCTAVVS. l8t ^nfirisfupremisM inle prudens, & inteUigens lehrpercipidt omium infc rconcnieitadmcumjummo: Manfioncs enimindomo Vatris quplurimas ejfcteftaturinfatlibilis Veritasifedantiqttiores Tbeohgosfiquentesdecem fc Us uacrMmrjmddaurms numerus t qu non dam ulterior. Luna itdque, mtptMmefiommmJupcriorith^ttUtnreceptacdum , ultima annumera- wmrefpondaxut prima inafiendendoiquanunc terra uiuentii,nunctaber- ttadm, nunc Lww, nunc receptaculi^ fmus omnium htfluxuum, nunc aut rcgwm duitur: dc4uo kjfalmo canitur: Kegnu tuim regnum bmumfacu- owM brm-BiterumiRcgmmipJm omnibus dommbitur. In qua manfxone exifls Me4uifcmper.ubiq.uee(l,uoc4turmK Adonai, aut^Qmclec, idefl Domi- w dut rex. Sed in eoyuod ipfa Lundpdrticularis efl planeta, habetjuam uim Iftcmda amtumeratione y qua TfDi ifcdjd efl fundamentem dicitur, * Deut mustuitamundi^dijpojttorreruntmniumjicut Luna corporuminferioru: ItibiDeusuocatumtJdai^uodnos omnipotentem t uelfuff dentem omni- Imfmsfacercpojfumusinterpretari-.dc quo babemus in pfalmoi Quibabitat PCljd , k iiutorio altifimijn utnbrajdai morabitunubi traduM efl, in proteclio- ncDeicoeli commorabitun Qjtod nomen cum uideatur magno myfleriojituifi foieo aliud illius bei nomen afsigttandit efl,quodni, \m el chai dkhur, quod nos Deumuiuum interpretatum babemus : c um inde, aut per ipfum fuperiori fonte fme jupramundanofole uita omnium proccdatjicut per limam uitafa- uorfokprofunditur.Mcrcurius rcfoondct fecunda anmmerationipartku- ki denominata HM bod^uodapad nos ornatum,decorem t aut cclcbritatejo M;dequopropbctd:Gonfejiio,(?pnlcbritudo inconJpe8neius, Vr o quo me- tdtai hsdiceretur,Celebritds,uel ornatus t & decor in confpeftu eiur.Etiteru:Con ftfsio, c? magnifteentia opus eius-.fed t mitos litera babet : Celebritas , fiel omiti) er decor opus eius: Et bic Deus influais uocatur nina* flf fl Ado - mi lettotjd efl Dominus exercituum: Qgod nomen non belbfed pietatis e/f, ff confinaria, ffuauitatis-.Ad qua inferior inferior Mercurius, y ad qua ffcriorefuperior Mercuriu inducit , Vnus autem a nyj nizacb babet fuam mquod interpretatum'dicitur uincens,ant uitloria, aut perpetuum:(fponi- touctbumbocintituUsfAarumciuepfalmorum: Amorenim omnia uinca,  kdut ofus ujque ad cakem,om paruipenfo labore, * pro nibilo habito: I- kuero influens Deus dicitur nK3* IWlte Zlobim Zcuaotjd efl Deus exer atum: Qupd nomen efl Dei ordinantis, uclfabricamis , cr ulcifeentis iudicij ffl" bcllaftueper alias punitiones.Wcc miretur quifoam, quod Vnus in belli ruuccolloceturyquia ornne belluminiuflum  Venere deprauatajd eflnimio tnfocpropriojidinordinatprocediu Sic & ornne bcllumiujlu a retto amo- n&bma Venere procedit: qvia iufl UHatur Dei zelo , nelpro releuandis *i&itcopprefsis,duos diligimus. Solautem^iormcoYtumr^vt^xiph' tt *"betyficordecomcmh& pulcherrntotbrono refis Deus ditur f||?u tetragrammuf i & qui* drilncris-.quocu ineffdb&e, & inexprefs&ik fkfout cr em pulcbritudotf gloria>quando k^tur^exprimiturjub nominc AdonaitSed cum ifiud nomen  bi reperiotur,pr $ in no firam linguam uerfumfondt uau^qua efi Utera uitr accommodatifiim^um iwbijit arbor uha, crfiientiquvd roburfigfa r>1 " id babei roburfuum : de quo propbeta in bymno centefinto quadrdgejmoqmr' tofupr addutio aif.Votentiam tuam pronuntiabunt:ubi babetur ^mttjgc- burateca : Et quod potifsim ibi excrectur, ditur r%din t id efi iudiumfa. pfrim. rim ^ Qtfeucrunr.de quo etiam inpjlmo: De coelo auditumfefiiiudiciUi babctur\r\ terratrcmuit  & quieuitiquiatrentebudumefi.EtabiUoperU tem ueniuntjuerapunithnesy&ftrages^beltigcriq; uiriHinc cr Deus txet Erodm censpotentidmjudmpuniendofldgitiofos dicitur uirbelliyUtin Exodo,Etinlc remia bdbeturi Dominus mecum tanquam bclldtorfortis,ncl tanqum rcfcufk confralor t propric interpretando iUudxmp 1!3J3 cbe^burbariz- Quodaf fiamn exercem ipfi Deus ditur QfrfyKElobim: EtangeUtbiJruimesH- cunturfilij Elobim.luppiter uerjic diftus>quia ormes iuuatjmper benefias cum dia manfione conenit t qua Ipn cbefcd ditur.quod mifiricordia,fKUS, uel clementia potcftinterprctari: Quajummus Deus ornnbus beneficus ku, CT djjterdjmper contemperat m omntbusfuam benignitatem diffundes, 'mu p&is. MudpflmiilAifricordid eiusjuper omnia opera eius: Et ibioperans Dw tur\ti eUquodnoskterpretdtumbdbemus Veuimquid omnia fouet,(f l>i' tu*,cr diemfepmuyu utrique Saturno ceelefiijlicet (ffuprdnmndano m catum:Et inde remfs\owes y r anni quietis>Q' iubileiperjeptendriumfmf^ dut quadratura : Q,* ornnia Deus operam ditur JUflt ft id efi HterafW cum nomine incffabili, cr quadrilitero:de quofari nos uetat myfiery magt* do. S tcHiferum cdumfubefl ft&n eboemab , quodjpientia ilUJuprcM y qutcfi Dei filius plena ideis , rformis rerum omnium produccndarunii C TONVS OCTAVVS. ig$ mduBarum.Jcut ccelum illudcfl plcnumjydertbus uim omni injc eontinens: utpaulodntc diximus: \n quo tbrono Vius dd dextcram Vatrisfidens^  ipfi Deus nominatur ffift t quod efl ipfumfemapboras , * qnadrilitcrumfimul cm * id, titera quidemjignificanie ipfam diuintatcmfimplicifimam . Primam vero mobile primo mouenti, tyfonti otmum rerum rcjpondct : qui omnia mo- ucas trabitadfi omia^ueluticentrumomnes lneas circunfcrentiainficondu duCcntrum efl enim er circulus^Jphara omnia complcttcns,* complens, ff onmcs lneas infiipfum conducens-.Quem attraftum non auderem ajeribe- rcVdtrifurmno.mjuinsme docerctfilius dteens^emo uenitadmejtifiPater chr. i msdttrabatipjum: Quuimattra^iuamcumbabeatiliusPatre y ideodi STV ** xit: Cumexaltatusfuero a terra omnia traham dd meipjum : In qua fuprema feie rcfidens Pater fummus dicitu?- fVilK ^tfx |1'1K quod nos interpretam hmus^gofum y quifumfedmiusdiccreturadfenfum liter Sim qui fim; Xdjcmdum aliam uiam nomen eius efl folummodo TVTV quod fimplicifiimu $ diuinitdtisfomt^de  (j Lm in nofteperagere: Nec aliis boris diem dijlingui , nec nouis incrementis aut recenbus decrementis brumalitempeflate deficcrrM nona aliqua ammantia^aut nouas aliquas rerum [fedes cernimus: Et ut km* tercum Sapiente concludamusjbilfubfilenouum: Nibilominus ccelefliom lo docemur omnia noua tempore redemptoris effeciafuijfe; Dixit enim y fifc- debat in tbrono(inquit loannes in celeberrima uifione)Ecce nouafacio mk Et Paulusjn cuiuspeftore Cbriflusipfe rejonat^cum Coryntbiis dijjercns Vetcra tranfierunt.ecce nouafaSlafunt omnia. Hinc docet nos nedum nono  cofed nouis operibus^nouaque uita Deum laudare y dum aiuExpolimmt- terem bominem cum a&ibusfuis induite nouu: qui renouatur in agnitionc D fecundum imaginem illms^qui creauit illum. Qup mogenitus onmis creatura , quoniam in ipfo condita funt uniuerfa in calis 7 ff in terra > uifibilia,(? inuifbilia jfme tbronifue dominationcsfiue principal fine potefiatesyomnia per ipjiim, cr w ipfo creatafunt : Et ipfe ejl ante omntf, O* omnia in ipfo conflant:Et boc quoad antiquum\Sed de nouo projequimr cens: Et in ipfo complacuit omnem plenitudinem inbabitarefacere , cr per cm reconciharifiue rccapitulari (ut CrRMVS. Ig4 flitut&ldeo(ut diuinus teftdtrtr loannes) cum bacin plena gloria prfyicerent Iwn - f  ntti>c*ntabdit canticum nowpQuod & mniftriipfius Vrincipis, *' Re- iemptoris cognoftpttcs ad eiimhunc mmdu egrjjum de Materno tero eh uuocpra:trfolitum cecinerunt dicentesiGloria in cxcelfis Dro, & in terra Angtii wx bominibus bona uoluntatisiquibus uideliect datur innouatio, ? unio cum OcOyCuicxcelfefit gloria) qui tandem per filium omnia innouando reduxit uhi nmm Dei opus injcipfum noua quadam harmonia, nouaque,^ mirandd conjo Mti:qudm nec muficicognouerun^nec Vindarus i aut Homerus carvtinejic ?* atquc ornatum babeant a Deo^omnia de ipj diuinitate participam, fed iimfimod-.Omnia ( inquit Origencs ) babem a Dro Vatrc, utfmf.ftiritu rig e ; uitaytuiuant-J Filio>ut mtcUigant,> rationis portioncm-. Spiritufinclo au tan(qui tamen idem efl cumfpiritu uita) HtfmSlafim, \gitur diuinum aliquo tmhus inejl: In hoc quidem ejfe tamum autjimplex^ut compojtum-. In Mo cfi | fe t & operari: In alio autem ejfe , opcrari* cr intclligere. Sed aliis dimijSisJe borne loquamur.cui omnia communicatafunt,ut perfctlifiimam D, cr pa~ trisfrafcferat imagjncm : Vnd mrito Filiu* Dei dicipotefl, ut canit regius projbeta:Ego dixi dy eftis, &filij cxcelji ornes. Et cum Deusfefe magis coni dM tmcet li , quem excelftorem , cr perfe&ioremcfiicerc Hhet % condecensfuit,  fone ,qucm aliorum caout, redemptorem , regem , cr aternum focei dotem conJHtuit,magis decoruret diumitate y qua oleum infacraferiptura dicitur, ut mum decantai propbeta-.Vnxit te DeusDcwstuu* leo Utitia-prx parti- u fhstuis,ddco,ut exccllcntioremomniumeffcritin diuinitate ipfa cmuni- uteVnd pcramonomafia, cr hyperbolen quandam dicitur Deus . Alia quo- ft mio in proptn ejl:quia cum bomo diuinitatis capaxjn quafoliimodo quie- f^t t a'bearipotefi i effec'usfa y adipJmaliquando deuenire debuit: cr cum tdemumritqua unionenon tantum deducitur Deus in bominem, fedpotius bomo in ipfutn Deum,cumftt omnimoda uirtutis , cr cfjicacia: Er quanto ma- #i Mc De/w unitur cu aliquo, uto magis reddit ipfum Dei No miru igitur eji, [mmcMefiam , cr Cferj/tom , cuifi prxbuit ea pknitudine, cr quam potefl bomofufeipere, talemreddiderit t ut mrito Deum ipfum diere poJSimus : qui Vilusdeditpotejlatemfilios Ddfieri. Addamus & aliam rationem y qud jmtomia continentur , cr recapitulantur in bomine , ita omnia recapitular^ C countn in Deo multo magis debuerunt per bommefn; Verbominem quippe il tt ^Vimeraliosprimumteneredebebat,fed coniunftionm tantum- AA CANTICI SECVNDI Hodo-.quia ipfi Veritdsfumm^udlisfit ifliufmodi uniojecldrdtju t&t. chm^ PaterMtcM ego & * * tmumfumusM  ifli ummfiu in te. Qudis m iTVS '% eorum unio, alibi exprimit dUcns: Ego in ?atrc t cr Pater in me ejl. Et i (n * **.!. Ego cr Vater mufums.Q&d & P*d exertd admonet uoee : Qm 44 mfmj ODc umsfphiutefficiturcutn eo.Siomnes igiturumsfpirwef. fiei poffunt cum T>co t cur non erit unitus cum ipfiille^ui ex amonomdfu & tur MefiACbrijlus i (f Vi, Jwmmk ii enim interfuit ignordntidiquid b*c ddtd mpccnampccctm dcbeUt culpdtn pracedere . Ncc merdfrdgilitdsfuit, qd ndumfenfuim rebellduerdvSed dffuitfuperbid^uafecit & dngelos, & bominem aU$ fio dpoliatdre-.quid prafumpferdt Merque uendicarefibigrddum cmivmuo- remiam ipfi cpetereuOmniu enim crcdturdru condttionem amuUri cmj- fum bominifuerdt, fed Cbriftuenturi nequd\ . Bine drbores onwes meliorf, Cr rdtiondles,dut uirtutu in cibu permijfa eifucrdt,prater drbore fcum m tf mdli,qu* Cbrijlusefl.quifmulcxperiri debebat,& expertuseflhm* bedtitudinis, o* mdlumpdjionutn noflrdru: Quemgradum non ex tgnorM autfrdgilitdtefid nimis ex cognitionc lympidifimd prafumens dggredi uM Vndc eius peccdtum qudfi in Spiritumfanclumfuerdt: quod eflormUmodidt- ftcrdtioifmenimid prafumptio, dutproterud malitid t uel crime Ufa mM(}U- tis.Qu ditio eius protenfa H " od ^ /{tf i trminos terra. ] faias quofypoftfipartum adolefientulee^aut uirgi "*' | infi^mmfcederis,reconciliationis t pacifij; diuina promiftt.fubimulit: Et uo- | ditur nomen eius ^y^binunueUid efi Deus nobifium,exceUentiori quid j mloqumantea unqufueritEtiteruydHdcparuulo nafiituro , & filio do- Ucm ! mio micinaretur,dit:Et uocabitur admirabilis cfilij angdus 113J *?& Elgi ; Mf/i Deusfortis,princepspacis, Paterfuturificculi. Ncc contendam Iu- i*idicmes,j> ^fortefignificet:quia incgruus cjfet firmo dicendo fortifor iNmpropriofignificato Hi^igiborfortis dicitur.^K el uer communi ufit Dcujigmficat. Necpoteratejfe Vaterfuturifieculi ( quodparadifus delitiaru tftjafapientcs Hcbrai docent)bomo akquis, nec introdutor ad eum,cum to- toihomoinjrtoplafic ah ipfifuerit expulfus.Si aut pater futurifaculi imelli gttur pater  dator beata uita,quod ide exifiimo , nulluspotefi ejfe bicpa- fcrytBt teterna uit*,nifi qui e babet cxj, uerus exifis beatitudinis dominus t Vfefifilus Deus in Chrifio dicente:Ego uitam aternam do ouibus meis.lere- cm r i *w autem claro contuitu boc idem profpicnsfamiliari firmone ipfum Deum * * " ' omanandum alloquitur dicens : Quare colonus , o* peregrinus futurus es in ^T 4 * quafiuiator declinans ad ntanendum modo quidem injolito ? Et quU khtu inutusfuit,ut homofragdis,erpdfionibusfubieftus , ideafiquitur^ forta ; Quare futurus es uclut uir uagus, cr/orm, quino potefifkluare? Vi- AA ij vs. rem. CANTICI SECVNDI Jw emmfuit tdnqudtn lefrofus,& uir dolori , cr obnoxkswfirrnitd nofir tt Sed b: QjJ (qniequid bdbedt trdduttio noflra)ad uerbujic tnterpretaur. N o bomo Dm CT mentietuny filius bominis,& pacnitebit? Cuius (ententiafenfis cjb.Uty teflefe,$ Mefsidb cuerit Deus bomo mdtur , ut il'ud,non,referaturim bum memidtur,dcfi diceretur: Homo Deus, *  mentietur. Et q> de Mtfii loquatur,cldrifsimpdtetex bis,qua fbquuntur ; AitenimiEt filius bomfr c h r. i F "tdtS equidemfeipfum uocdbdt Mefsidb,ut Ulud: Quem dicut bom fr vi. effe fila bominis?(? pkrtfque dliis in locisSequitur:\pfedixit,f nonfietfi loquutus cft,& nonftdbit?(^ua,utdecldremusdliquid dereconditis arem, idem producamus.Omnespropbeta in dliquo defecerunt prater Cbriflum pifa dixit: Ccelum,(r terrd tranj%unt,uerba dutem med nonproctenbunt.Dtf Mofe,. enim Mofc>,eum non introuxerit poyubrn in terram promifsionis,ficut ft ion' xe rat.Dcfecit lomscu Niniuitis, quia nftdtimpoft quddragtntd diesfm Eli fxeft ctuitds,utpradicduerdt.Defecit Elidscum hcbdb, cuipradixeritml- td mdld eius tepore dffuturd-.fed Deus propter ipjius Acbdb peenitenuam dif Ut lia ntald ufque dd obitum eius.undc mims cpletum ejl , quod dixert Va- te*. Defecerut  dlij propbeu ex dliqud mutdtioncfdttd in iis,quibns ftofot tduerant.adeo,q, ipforum omnium udticinid reperiebckur aliquando condw nata : & uifxfwit, zyfecundumquidfuertmenddces : Cbriftus autemDcm, TONVS PRMVS. lif & bom nunq repertusfuit , aut reperieturmddx:nec eius utrba mutabittur, m deficit.EtiJ>encdKd i & n mutdbr-.quia n uidctut iniquitds in Ucob , neq ; fraus alfrael: quamuisnoflrd traduftiobabeat,NeJlidolum Ucob,neqijmuU-  clgor # applaufus repus in eo;quiafuh uerus rex regu, a 1 Dominus dominam de flirfcregialehudaprogenitus.Sequitur: Deusdeduxiteude Acgypto , ideft ianguflidy & ergdftulo humana cdlamitdtisiEt etidd literex Acgypto re uKduit eu defunto Herode,uthabetur ex Euangeliofecdum Mattbaum. Se . cfwXortitudo eiusjicut OK , quod ejl animal otnniU potentifimui n trddu """' flwiur noflra uocat Kbinoceros ex (h quod narem , cr hoc , quod cor nu ji- gjkab dfidntipopulo corporeis oculis afj)iceretur,r omnibus re totis teporibus ab omnibus credetibus ocah mcs,& cteplationis njinc U wywsi&flctu cjpiceretur: De quo planclu magno faciedo  diuerfis fami- wjwtntulit propheta:Et mirum quippe ejl^a mle ($ qumgentis annis citra A A iij CANTICI SECVND CemperindiepdrdfceuespopulopubUc ,& qaotidieinpriuatis cubicai deuotis deplorctur mors noflri transfixi IESV :Quod de tudlo alto J* *w poddnmmdliqudndofaBumfuit.Aggeusquoque Cbrifiiuimtatcmffm H ieron . cUrisMtan obfcuris uerbis profiteturfibene ipfa merpretatur Hierony m , Ait cninuAdbuc modkum^ ego,qui uideliect mom cxltm, quando dndxu $ uox medxmoui terrdm^uando me legem trddent,cdUgo uifimdejlecclejU:quamuulud^ feio quid cofingat de duabus dornibus: Vnd cnimfiit eor famlia, unus cu, unusfacrificandi modus,m templi fabrica, Zorobabel tdmcn , cr Nrf> rcfarcita-.Qu* nec diftabdt fab) ia tabernaculi-.quamuxs um lignea,vj, teracpt lapidea : quia unusutriufque fabrica erat ordo: Vndnonib- mus pofi Dauid, aut Zorobabel dici poterat.Sed ifia nouifima ejl Cbrijiuc clejia : in qua omnia innouatafint: Quafi glorio fior prima ejjedebeUw- Uorafacrificia exquirebantur t melior fabrica, cr melior architectus . Stte enimfuit,C pknus Deo Mofes prima domus inftitutor: Veruplemordcbcba ejje buius fecunda domus arcbiteSlus-.quia quanto hacgloriofior ejje ddm tanto eius arfix magis Deo plenus.Et fiBezeleelfilius Vri ekRusdiffo cam lignei tabernaculi repletusfuitftiritu Dei , quanto magis debebatrtpn Deo cojhuttor tabernaculi non manufattijd ejl no buius cftrukms hm* ** nafed diuinDe quo & regius jppbctaut alios omittamus) exertauoct^ &atinpfalmoonogef\moonauodices-.QMsinnub^ bitur DominoMcfab uideliect ucturo : autfimilis erit Deo tnflus Dei J* Cbrijlwqui ejl Eilius per uergenerationc-.alifautper ddoptionc,dutpcTP neration anagogic. Deusfcilicet cr homo,qui glorifcdtur in cciho, & * fiafanoru utnufi; teftamcmi y magius,& terribilis fup ^rnnes, qm mate* eiusfinuquidclicet intrare no poffunt in ftharZdmnitatis. Adonai Vem tutit quis fimilistibi potes ?mid,Qr ueritasiid ejl diuinitasmain circmM TONVS PRIMVS. ,g 8 Tudomarispotefiatitndris,&motmfluhweiattuinti^ uns uento,r mrijmjiu agitabmur difiipu!i.Tu bumiliafiificut uuheratU fuprhm didbolumciicicnsfcilicetsmfords.ln bracbio uirtntistua: non inuo cdndoficutpropbeta t eyjdn^idl^dij^fifiiinimicostuot. Tuifimtcceli, & tud ejl terrdiorbem terrarum^ phutdinem em tHfmdafii: Adterddns,nequc FOHsJufiipiens . Smen eiusfpvm uiMcctJnatcrnu mntt.Ettbr* muni ufu ecclefue ) qudm clar de diuinitate nouifimi legiflatoris, qui ejl Mf- fiabJtoquatur,audiamus:Hic(inquit)eji Deusnofler.cr^extimabmu dd UlumHic adinuenit omnem uiam difciplinttfieridntiquitus m ntf V* Afi ufque 4utdtnatiud. Nec minori uirtute ipfa membramm i replet Deus,quant Solftdtid mundi , & M membrd omid buvw(Sh poris. Eft igitur Deus in bominefidpotifim in Cbrifio perfemen, per utant de introduclione.aut incobatione formara. Sedfi ntiquioresrecenjreuoluerimtisfymultigenijunt: quauis Auerrois dicat cos Atierr i* trifdrtitos: Anaxagorci enim nihil opinabantttr de nouofierijd in lucempro- AniX,u iucieas qua latitabam formas^ extjlimantes , quodlibct effe in quolibet y Qho mcrtifcnju^alibi declarauimus.Alpetragius exijlimabatformas ejfe afkbftan Apetr* i ccdi:zff qud difyojitiones effentiales non efftnt in rebus per fuum effe par- cHkrefedabinfluentiaprimiccelL Matbematiciipfam formam darijyde- Mithc ; rusiTbemifiis, cr cum ipfo nonnulli alij diuerjimod boc negotium detertni- The* -.L mbdtpro diuerjitategeneratorum: Inanimata enim ut dementa gener ar i exi~ fimbant ab nica forma matria: Animata uer> qua cequiuocageneraone ftoduncuntur^ut uefpa ex cadauenbus equoruw , apes ex putrefa&ione uac- (mm^mujciliones ex uinc corrupto, ran Auerro wcopimobabetjimilitudinemquandamcumfententia Anaxagoreorum , (f Anait. Zmfedoeliftarum : cuutrique dicantagentemfequeftrareformamfubifo: Empf% W differunt.quia illifepart quod a&u praexiftcbat:Peripatetici uero.quod fotenm tantummodo: Auicena atitem, (feius abbreuiator Alga^el dederunt ^ u  4 Xereta loanni noftrofatis confinia dicentes.quod fecundum dij]>qfitam mate- toam }>er ccdos,c caufas fetudas infunduntur forma  datrreformart Deo; CAKTICI SECVNDI Etbcxr quideminpYoduBionSbuspdYeukribus , &ficccj^.$dkphii# uaproiuchonc exiflmarunt % yudf>ritno tnatcrid$oftcaform rocu l HS iicro Dyatocus tufais TheoYcmatibus tbcolog}Zdns& pbilofofim probat,quodficut omnisnumerus ab unitatejta omnis ntultitudo ab uno proa, dityin quo continebatur uirtutcApfam atitem unum in ommbus eft atlu: qm% ternrio fant trs unitatesjn quaternrio xjuatuor^ f K & c reliquis.ut copio* Rafe. sa. r s ir  %$ omnia.c in ipfo o\mi aqua dignitate diffemet, aitxEt nos honores Yeddamusjion alij maiftm^alij annum, alij nullamfonck* ftinantesjtullumque tempus excludamusfed totum ei tribuatur: in quofiiw ricidum percurrere mundumfacit: Quod ordinauit ucrb omniu diuinifnm ' ioah N, ki' 4 f tlw cm 0 > 3 ao ^ W0 ^ T l* ncs dicit^Omnia per ipfum uerbtmft Piuid pMt: f cum eo>quod canit propbetatVerbo Domini coelifirmatifunt. ibidem omnia fant numero y pondere^ menfm a. Cap. V. Tficut omnia fant ab opifice diff?ofitanumero y pondere, C m* fuYa>eodcm modo praexiftebat in ucrbo illofanZliftimo ; N/iik- ro quidem, quia numerofitas ter um umuerjitatem exquintfuori as=tssammsaTsa ^ exemplarium in archetypo-> ntfupra latius differuimus. Ea mmc multitudineibifant^utnunquamabunitate promptuarij dijcedant^Quod^ procuim Vroculus infais tbeorematibus tbeolegicis docet; Ornne^inquit^quod un pdrtt- cipat t unucft>o' n % unumSic (f diuinorum y Upidumi& omniunt,qu' ih *z- ihjlntftos ponebdftt in Deo: quos uocabant ideam rerumfaciendarum (utftd- tmdicemus)quds immntariin res Vhyficds opinabdntur.Sed & Vldto aliquan tn!iicori dict corrigem docebat ideas ilUs participari rebus pbyfcis, nonau te iffs mutari cum perpetua fi\t,& mutari non pofsint, nifiper mutationem mdligint earum commimicationem cum rebus^ua ad edrumfabricdntur ima- gnes,!? earundem uirtutcmfufcipium: adeo , ut nibiljlt quod ab dliqua ilUrii m lycndcat- et kitccfl(nt opinor)elegdntifsimd ratio,cur nonpojsit rranfce ii l-ntrius numerus : quia uidelicet numerorum idea non ultra extenditur , ut klram in libro de formatione conflanter ajfeueram dicit: Derem, r non AbraM *wm4ccem r non tmdecim. In hoc enim denario, tanquam in omnium menfi WiC pondere 'omnia includuntur, y ab eodem emanara : Quh fo eft cr ipfum ejfe> o omnia,qu& alia ama\ ( auacunauefirt) ah ipfo exculpa jicut rant inipfo uno, auo onvnsmmerus^ harmonia mudani buius fa. menti procedityuchttiab umtdtejdmjuam fome onmiii numerorum , c pr&> terram. Qgod clarins explicai ?aus dicemlpfe efl primogenitusm nis creatura, in quo condita fim uniuerfa. Cogmones exeplares in mente artificis idea dicuntur , ffint. Cap. V I. ~ ""*"" Vplicescffe regulas inmente^ uerbo diuino japietibns^i. plurimis didicimus : Quarum altera fim reruinfacienimn I ftipf 01 &f mt  ro P r * ide* ditt* fasrJ rSefat' quodj^cc% B formamquejignificat: Alter* autem exemplaria junt^d ccies y exemplariaque rerum *ternd in k- te diurna fimper exiflentia, cr antequam rcsficrent, ut ah eis tanquam a pro- priisfigillis unumc[uodquefobicttum imprimeretur : Et nunc in fua exijlmu perfeuerantiutfpecies ippefemper conjcruentur y o' *tern*Jint:nec corrunf tur c? iranjtnutentur ad corruptionem y aut tranjmutationem indiuidui. Er per analogiam quandam ctiam cogitationes rerum  nobis per artemfacieniim Angi i. ide* dicuntur* er exemplaria: ut longo progreffu difceptat Auguftinusfup loannemSed quianonjunt exemplaria fpecierum,o> rerum ejJentialim,not funt proprie ide* y fid analogic dicuntur ^per quas illas diurnas conie&arcfof * Ut0 ' fumns\Qu*{ut Vlaxo docet)in paterno intelleBu una, & fimplex ide efij tuteio* caufalitate uniucrfalis^c infeipfa uirtute prababs forma* owitsa- cellentiori quodam modo.H*c autem procedens relucet multiplicata in cotfi omnia babet  Patrc; Er ultra diffunditur aiquo modo diuifa in diucrfislo, ut manfxonibus arcbetypu Deucnitpoflea ad motores orbium, f alis int gentias y quibus inferiora difyonda comifit,pr*bens eis quafifanatte:?jr* m picns.ut cxequantur y r coducantfecundufibi datmfufion. Ipfiautccxfi cant per coelos tanqper inflrumcta diucrjis irradiaombus y & dffcBus y- portums y trigonis y exagonis y cr tetragonis y nunc accedendo, nunc recedenk Et tandem infundnttturform* fecundumfubieBorum difyofwnem, quasfmfi appetunt.ut informetuur^ perficiantur: ficutfcemina appetit uirum y ut d> fufiipiatfoetum , y genituramiuel ut etusfexugaudeat. Mia autem omU- fponuntur uirtute luminis caufitprim&quod  principio iujfumfuit illuflrdtc, & foecuniarc omnia y tanqHamfemenjorma y  uxta omnium.Hinc dixit lofr nesiEt mta erat lux bominum ; Quia lux illafuprema eft ipforum.O' ormm TNVS RIMVS. x 9Z um QjJ* *'^ & to* inducim in materiamper caufas fecundas *  ccclica inflrumentd, fxcut forma excogxtata in mente artifeexs inducitur infubiecii per inflrumenta artificialia. Sunt eti regul exemplaria in Verbo diuino^tH- l us (inquitAuguj}inus)conformesuiuere debemusiQuasdemonJlransfommus Au g uftj\ ofijix MofidixivAnfpice.tyfdcfecundum exemplar \quod tibi in monte mon- D E V * - fiutum cft . Nectantum de tabernculo ligneo conflruendo loquitnrfed de ta cmdculo i O t templo uiuo Dei uiui componendo y quodfemus nos: quoru uninfe cuiuffc illudcifuisjacris ibiperattis typumgerebatiutfeo loco latius y Deo fm^referabimus: (^dsreguldsetiamangeli(inquitidcmAitgufiinus)con a^m. fulminagcndisytanquam uita & ueritatisfontem. Qui bas ideas admiferint. Cap. V 1 1, Acilis conuentus multorumfapientum in eandemfentenam quan tnm autboritatis prtflet , quateeque ueritatis illam effe demoftret, dicat \riflotcles y Proculus y Vorpbyrius y &> alij fapicteswuiuerita Ariflo * tem rei probant multottes exjapicntum commum confenfu . Ih ne Porpby. gpo itd({ue idearum nonfolum Catbolici.aut Cbrifeiani omnes coucniunt y fed cxtcrmfapientes tot, f tanti uiri.ut omnisfufyitio mrito tolli pofit y qudno firimgi$legc y qudueritdtee4Sdffirmt.Zenoantiquus Pbdofophus Deitpra za. &atuturcedens Platofuper omnes pbilofopbos caufas k diuinapronHi Th^>p. t i  afsignaffe mrito dicitur  Tbeopbrafto. Stoicifuum Zenonem imit A* ztn! runt notiones in animis noflris anticipatas ideds eJJe:Sedj?aanalogic  ilU^ tem in mente diurna uer.quia dd earumfimilitudines effigitur matem inf^ Wuurc. me$ in rationefpecifica.ut dicit iHutarcbus in de Placitis pbilofophorum. Et Tim.to. tc ^ QS  occt T im ceu4 Locrns idedtn ingenitam^ad extrd uero exemplar^ uantcmque caufam.uelformam omnium.qua tranjmutantur.Cum quihus ty sp.xr!', charmus Sph lyramequeeorum.quajunt prxter naturam.ut febris, ? bilisme^jk gularium,ut Socratis, aut ?latonis:neque minutifiimarum rcrum , utpulumi, uelfejhca:jedjunt entium perfcftorum , ty notiones immutabilesjcmfaft manentes: &c menfor* quadam immateridles exiflentcs> eo quod mundus iiSji a cafu, fedfummo ordine ad inflar eorum exemplarium , qua erant in arrijic? fabricataQjtx ide* in opifice una efl^ uniuerfalis caufa.uirtute omuh bens, (? pr abales Jed multipHcata per refycttum ad ideata : quia multou tf: Vnd origine efl una , multa autem ex determinatis ab ea: QJwtf opimfJ- ta totfapicntibuS) & diuinis oraculis y maiori ajfertionc digiaiudicamtfm Arifto. Arijlotelis barejis.uel irrifioiquamuis offufcati Alexander, & Aucrroiscfr AuzcTols trariumJnferint.EtpulcbrH eji(fibene perpdatur Ariftotelcs) ipfepfa bis.ncjcio quo fj>iritu y difcrcparc uideaturjn rc tamen non aliudfem: Couce dit enimpotentiam a$iuam y f artempraeffc in artfice , antcquamdifM opus deueniau Nec minor ratio efl \n artific mundana fabrica, quetnam cognouerint>c quando^ tf cur^ quou^do mudanam bane domumf&\>n& uentSahicamipfam^ modum^ ordinemnegatalicubv qua alibi uerittit coattus confitetur.Ncgaititforfitan ideas^ mundifabricam, dum infrdW minos pbyficos cotentusprofitetur^p* docet; Ajjerit enim in eo traftatudew dotfui eidem ajcribiturjbanc maebinam jitmmo artific fabrefdttdm: tf m| perioripbilofopbiapby fieis legibus abflutus ,Jatis bene tbeobgiZA^ & clt > qudficut intelligentia noflra caujatur  rcbus^ o* obieflis cognitisjtfcifr tia , o* eognitio Dei efl caufa eorum.quafunt: Sed quid efl^quafoM^k^ tia Dei caufatiua rerum^iifinerbum einsfer quodfattafunt ommai SedM TOKVS PMMV& , ai tofkjbfdtosdmw lmmcrikamuf..&tulus cm dtuerbo incarnatbem f ' ,,lm tolojfiulbus-dflereretfxpr^uario terttfccdi h firma* ttt fontes aquarum^ ponerct ttqttisfiatutu.ne tranfirentfinesfuos: Cumque trdmaretfundamenta terra,eram apud eu fle* amon , quod magifler in qua~ t>ctrte ) autartifex t a' figuram intcrpretatur.Eccequmclarprofiteturin fyienti4diuinacfj.artificiu,quoomniaformdrentur,&m htdeft exemplar, 1 idea rcrumfaciendarum. Qui ideas refpuerkt^ quibus ratiomlus. Cap. V 1 1 . Rcipnut inter eos , qui ideai abiccerunt,Ariflotetcs efi cu fim Anita* Veripateticis:  womtfini-9irMM Cfcri/lfcfiM, ^ nulla autloritatefcrip turafacrafulciatur.a' idpvtifim cum de Deo, dect- wonenoftrajque rerum axemtatc abfyideis omnia, qu* dicimurf* ri pofi exijlimr. Ucognitionoftra(ut aitmt)fuffiefiima eftfcrgutk umuerfali^ per differeti proprim partiadari, dumodo iffa cognofcttxr, Quaheciem,' formam pr optam freficam decernit: aux non efi exqfa is dliayfcd t efi acl exifiens incompofito efiipfuminformans.Nec Dew. detnr iUisfigurismdigere.tquamfigillo imprimente^uia utrtutcfua mau, crevotcft,& dgtabfy infirumento-.Sitdntcninfirumentum aliqnod com. rere iubet, illud efiexira ipfum,r?.wn inipfo,ut deideis dicitur. Keepofat (inquiunt)exemplaria tila caujre gencratiuum t er corruptiuummotyuum funtwfubieclojtcut uirtus infemine: Nec? er contaftu mouentficut wmfj derum pertingens ufque ad qualitates elementares: qttia ipfapenitusfefixm dktutturM*cJtmpotifiitnamonumMa,(?roboraeorum r quincgantidts. Errores funt^ non raones ,qu mcdium^uofiut omidjuxta illud Pauli:A quo omnia,in quo omnia y per qu omnia. Quod ar- piuim anuntexplicatumfuitAbraba Cbaldao, q> poflcnsfuis ( qui Hcbrai dtili fmtdtrdnjtu^&fcripturacommcnddtum in libro de Formationcqui p/i A- bra inferibitur. Vnd cr Ar if loteies, cum de ipfius Dei cognitione in prima Anfto. fbAofopbkdijfercret,patres Cbaldaos ueneratur cedem ipfis: quia aboracu lis dccepetunt : Qui ( ut inquit Vroculus nefeio quo lumine colluflratus) dpud Dfum epulati , cr m puro uiuentes frlendore , fecundam perfeBa undique, flMiaqueinitiatifunt Vbantafmata, ajfeuerantes opmioneSiV rationesfac jicispro nugis,wanilibusfabellis reputabant , cum Ma quem incerta , cr iubuefmt, noproeul ab irrationali exijlunt uita : Ea autemfyllogifticafunt, ffcompojitaintoque modo opificis ipjius folhar iam, intelleclualemque natu- rm dttingere pojfunt . UUs tamenfaciles , cr fallaces rationes, ne uideamur torum uerfutiam declinarejam enodabimus . Et primo cur irrifeth Arifiote- b, mt contempferit ideas,dicam Tbemil\ius,M> Simplicius eius expo(itores t ru  1 C franafeus inter noumores tbeologos tnfignis.illumnati cognomine decora- Franci. m-, Horprimus aiuAriflotelesfcmper conatusefi contradiceredd appars:  Srflicu ucro inquit: Arguit Arifloteles potius ad uerba, \ adfenfa : Vltimus iuem Urgiori licemia,aut zelo diuinifima tbeologia in eum huiufmodi uerbis prumpir.Ariflotcles duphei de cauft Platon criminatur: Prima ejl inuidiu, ftfdso, multotiesab inflrumentomprimitenmfigM geteumfiue dureum in cerd,uel luto multo ignobiliori ipfo auro. Vecfmt reUones dlio modo,qum ca rclatio.qua Deus refertur dd creaturav.fmu tem raones(utaiunt)aut quocunq; uocabulo nuncupentur: Sicut cnmcrun- rd dependei d Deojtd dependei db ideis:qux idem funt, cum ipfo Deo . Co. ferre quocp, ideds dd numeram non dbfonum efi: cum totfint \}ccies,quoukt '" earu.Necfuntf>ecicbtn &***** f4 PMo)apfti|5w  B l* uc f cr ffyTZ Hortim infulurcfoletjics: Decet omncsjuifcictia quarutfd Dw*J mentem engere: Si er ofimiir^ imaginem faltem a* Jctoct uerbmj cratifiimu.?aciut etUm ide* necefjano ad numerum^uxa m ^ JfP bilibus. CT tiriwi*i*wo/i*^ nuwcrdtip.Ne^c aliter omnU diftofuit Opifex m mmerofondere, ** TONVS PRIMVS. rijtf fard,nifi quatcnus in ucrbo annumcrata, pondcribus fuis librata^ mcnfura- td funt. Septuaginta bebdomades {dixit Gabriel ad Danidcm ) determinai* G * Wicl fantfupcrpopulumiftum,pro quonoshabcmusdbbrcuiata: Determmatafunt cmm ibi iw tdntum bebdomades^ fedo!ma y qua in boc mundo jiunt, yfdcla fa : p5derdnturque 9 utbamonicafint:Ndm(ut Vythagords primor pofl eu ryt^g* m hicomprobarunt)a pondcribus uera harmonia ratio deprehcdttur: qua ta nenin numcrisfundatunEt iflinumeri uocalesjimul cum naturalibM i uelfor~ nudibus,cr rationaBus  diuinis proccduntfine quibusfanquaprimarusfun* famentis illipcrtus rbil cjjent. Qupdomnis harmonia a ucrbo procediu Cap. XI. Vm in ucrbo omnia numerata, (? ponderatdfint, cr' harmonia  numero^pondereque dcpcndcat^facilc condudimus cunfta con- \ Jequi fuam harmoniam ab ipfo uerbo , in quo numeraria $ Ji- Iftinftijunt rerum gradus concinni ; Qui cr ncccffari harmo* nicifontifi uera docetdcadcmicadoBrinaillujlratorpracipuus Vroculus:  totius cjjc accepta efl mportio.qua efl (nifallor) ipfum ejfe omnium rerum communicdtum ab co^ pi dixit ; Egofum , quifum , habens uidelicet ejfe  mcipfo :  " froponere^aantiaioresfui academia: tf Pj,^ gorici uelammibui nigmatum obuolueruntjn lro de trtbusfubllantus inq Actcrnum illud^quc perfcdum t Aiernumfcnipcr,perfet~tum'$ general: p ?:# ipfum primum-.Et hoc ipfi uocdt inteUeclum,intelligentidm t mentem 1 tf Deir Mrrcur. bum,Sic tf Uercurius uocdt ipfum Dei urbum y r mentem: Sed Zorwjlra S mmcmXythagorasfinulcumVfalmogrdpbouocatipfumDci prmogenitm SSL fdpientiamjuxta illud EccUftaftici'. Egoex ore altifami prodij prmogentda o"ph" te omncm creaturam-.Orpheus uer,potico more.uocat tpfampaUademdta. rebrolouisnatamiNdmfdpientideflfupreninteUecius grmen. Sequiturfc ruxmm inde Vlotinus : Genitum e'uauigetiuit,ufque ddeo cobxret t utfila dtenm ' Theol - dedtur efle difiretum.Verum Tbeologi nofiri dicunt,qud reldttone rc ij. fert,non tdme rt effentia,uelfit>ft anti * '> r abfolutaquadmf nentur ipfos diflingui . Sed bis dimifiis ad negotium nofirum reuertamur. \m ex Vlotino babemus duo in diuinis.generautem , tf genitumjion quidempic- rationi animali^uam iubetprocul afiare,cum de fempiternisfit firmo: Eicw ddbn otd fecitfiaetioribus difiipulis .Vofteddd animam deftendh Pio qudm dicit ucrbum diuina mentis ciuzgcrentem imaginemiNam ipfi, autfimilium>difimiliumiue uocumin umm rcMn* concrdia. Eccc igitur quomodo tf omnis harmonia  uerbo ipfi proceda Quornodoiflaideaintelliganturnobis. Cap. XII. St dogma Platonicumjudnaturaliafunt dijccdasnoralia J^ parandafid diuina cum reuerentia ab oraculis fufiipienia : f* ad ea nonpoffumns, mfx quantum ipfajuprctna lux nojlros tv* TONVS PRIMVS. l9? jlmerit culos : Vnd nec angelus, cuius intellechs non ejl matria prapedi- w,jinelucc Ma diuina Dei fabricam intelligcre ualet . Ideo Mofes ( utfentit Auuflinus)miro artificio itmuit, quomodo omnia , qitrt producebantur.wanife , fti ficbant mentibus angclicisfitccefiitme quadam Mins lumittis corufcantis , & "^ (cn$:Sicutratio,qua ercatura conditur,prioreflin tterbo Dei,qui* ipj creu Md,qK* conditurfic cr eius rationis cognitio priusfit in creatura intelleilua lipccatonon obnoxia per lmen uerbi,poJlea ingcncre prprio. Ex quibus ti- eogombus eodem kmine y tanqtiam ex mane & uc\\ere, integratur dies: EtoiwditKpiatferipturaueJpere^ludfacitrefumendofucceJ?ionemi f*{ltrioriparteMultaprofcquitur Augujlinus, quibus demonjratangetotnZ mtgere tila arcanajiifi quatenus fuerint diuina luceperfujiimltommusnos pmtimolc corprea fibuebipojfmus ad illaftcttacuta , nifi diuina gratid nojler emmdetur oculus , cfuo lumine collujlretur t Ideo hac abfconduntur fdpimibus&prudentibus buiusfeculiicr reuclantur paruulis malitia cWe~ Bisdifcipulis uer ordina- tkbtmirumquippeeftyqudnolmmulti credere de mundi,^ rermparticu kiumgenitura progenitor^ opifici C4rm 1 & credant Arijloteli, & Auer mjui necfabricarunt,nec eorum artifcm , nec ipfrn fabricam cognouerik, nffiatemfubeSi animalibusfenfibus . Satis cisfuit ftare intra limites fua Vbilofopbia naturalis-.qu* de rebus,prout motui multiplicifubiiciitur, perna fatQua amem a Deo effeBafunt.relinquuntbis^uiipfms Deifcholamfre patm : & aliquando ad eius penetralia introducuntur : ut non tautum au- iim{eduideant,&> manibuscontreent ea, qualatentextrarih: Quomodo ielicet ab ipfo uno jcefsit bac mmerofa multitudo , Al ipfo bono cufta hec Uie bona,Ab ipfo uer.ut hW  fum Cum Deus igitur omnid babeat afe t nos  mC nr u risu*nonfHntinrcUsmefrrdtis(Htexdofa^^^ ximus )fed in menfurdnte: Et ifitfunt idc* y & exemplaria rerum enu , J ito unumquodque recipit cfc& donaua,fecundumgradum & tem* Li prateriri non poteft:Vnd> ex ordine ab opifcc dato, & ab tdea cmM- hJujaaaa mandatum regisrf ipfdrum rerum reapienmm & ipfum cQc, (J necekus effcndi fecundum formam datam. Ibidemfunt etiam ide* uirtutum^ regula,quibus conformiter uiuerc debemus. Cap. X 1 1 II.  Zges,rcgulds y cr metds uiudi defcriptas ejfe in uerbofatuai ddcomprobdndum illud uerbiatemii, cr infdllibilis Vcrtmh c h r 1 H HrWJH centis-.Egofum ueritas.c uk  a cjua uidelicet emanat y undta STVS ' WtinSi w4 * omne iudicim reBumfvMommus & A num adduccmus explicantem , qttx Cbrijlus paucts uerbts comphcau vtaf, Uac enim infuo de trinkate aiv. In Ubr heis ius , qm uerttas dicmrjcnf funt reguUmbus mdetur quemadmodum quijque uiuere d,beat: f i 8 tisiddqudtH mouenturjanqudm dd uitafontemiqwfidedinduerint, cr ip- fimfh&fiy mortis cfficientur,ut ipja Vcritdsperbibctdicens Alie bomicu S C T H V Y  nifi lefum Clmflum^ hunc crucifixum: quia ume impleuit ornem ueritatem dperiendo uiam adfinemn quem tendimus, complendopro- dstf legcm y attrakens omnid uirtutefua, prabenfque docirinam uiuendi confummatiftimamiQ^odutdecUraretyclamansaitiConfimmatumeft rfR i itidelicctmyfterium,?? completa ueritas^quam obtenebrat $ turpes aftiones. Cap. X V. * V m igitur inuerbodiuinoftntomnesreguUbcw^reBque ui- uendi ,  quibus diferepare peccatum eft , mrito eidem> in quo Jmt iftce regula diferetio bene,aut mal aftorum commhtiturftr cut ipfcmetaitiOmneiudiciumdedhmibi Pater. pjeenim iudi frvs cituiuos,w mortuos^qui difeernere omniu merita^ ftagitia nouit . Qjtod ff IfaU oraculu perhibct^dum de Filio naftituro de Virgine ( qui Himanuel Uiiu Wnduscrat)pertrattatdiceM:Butyrum,z? mel comedet, utfciat rproba* rcmlum>v digere bonum Comedernnt quippe butyrumftue lac^ mel om- MspYof>kct patres illi.quibus data eft promijfa terra fluens lacie^ mel- * * CT $us dat eftfigere ubera illa excelja: Sed nullns tatu comedit.ut poftt fknifsim difeernere malum  bono y nifi nofter Himanuel, qui non tantu opu* 7 jed corda hominum cognofcebatftcut ait loannespfe nouerat omnes . Nec o- roflB; fw ci crat , ut quis teftimoniti perhiberet de homine: pfe enim feiebat, quid ef- fotnhomine.Cui incarnando etiamregiuspropheta cumfummareuerentia lo ftur dices: Confitebor tihi , quia terribiliter magnificam esimirabia ope Dauid CANTICI SECVNDI ra tua y {f anima me cogpoftetnimis. Inter qu* mirabilia hoc enumerat^uli cmma abfiondita uidtJubinfcrensiNon e/l oceultatum os meum  tc^itoifr cijli in ocadtOy (fftbftantia mea in inferioribus terramperfiii meiimd. runt ocii tui 9 z? inlibro tuo omnesftribcntur.Sic * ommum merita,  fa tia connotantur in e idem libro ^qui ctra ornnem controuerfiam y uerbum diuin^ yfapientia ilk eft - t quec imita cum htmanitate facit noftrum Mcftkm^ ^ Cbriftum. Cbriflus eft w:yhs homo diuinitatc pknus. Cap. XVI. I Gkriflusfucrit uerus homo, cum omnes pa^im confttcantur^ perfluum eft difyutare: Vndc> cur uoluerit redimere genus bum* ^ num in humana natura affumpta, nobis reftat percurrendumiC^ \fm>~*m& ^ rc i prima ratio fit , quia cum in primo homine totumgenusk* tnanum pr uulnuspro uulnerc y liuore,pro liuoreildeobomop homine expom debuitfid homo quide cctleftis, y xnnocens^ innoxius & flagitiofeut* non tantumfumatm auiui debita peena^ftd legitima redemptiojieret  non obligato profe : Quod Pa- lusuis reboantibws uerbis intonat dicens : Quoniam quidem per homnemor^ ($ per hominem rcjiirreBio mortuorum : Etficut in Adam omnes momm^ ita z$ in Chrifto omnes uiuificabuntur . Nequeenimfatisfaftio , quapcam cxigitferi potmt, nifiper eum 7 quipaJ?ioni efjetfubiettus. Vrafici infufcric- buit is unicuiq; operi, qui in eo expertusfit: Hinchominifragili^ mhisfilr ietlopofiionibus coucniensfuitprinccps inbuiujmodiinftruftus , djfucm, Wem ut inquit nofter Vaulus cum Hebrais dijjerens : No enim habemws pjicm, qui nonpofiit compati infirmitatibus no(lris y tentatum autemper omniaprofi- militudinc abfque peccato\ut regat cum debita clementia, f dolore de mio * lienoi&piciudicet expertus infirmitatem iudicandorumiQupdipfe Cbrifiv chm his uerbis innuit: Poteftatem dedit Vater Filio bominis iudiciumfaccrcquid B irI S * Iw bominis eft, confim uidelicet per experientiam conditionis eorum,quuui- candijunt . Conftitui quoque debuit caput corporis, qui eiufdem rationis cp cum corporejiefieret chimde qua dicitur: Vrima leo.poftrema drdcofl^ dia ipfa chimtra. E/ enim colleBio omnium Deo feruientium corpus cjuoih pauiui cuius caput Cbriftus eft^ut inquit Apoftolus: Ipfe eft caput corporis ecdcfif dlibi: Sicut in uno corpore multa membra habemus^omnia autem mebra no cu^ dem aZlum habcntjta multi unumfumns in Chriftoifinguli autem alter ahcnt TONVS PRIMVS. X tf nedrd. Cuminjuperpardtumfu nobisecelejleregnutn  conflitutionc mundi, # dd ipfam obtinedu injlitutiftmusjit iure bareditario illttd dcquirdmita, cre- xit Vaterbomncmadeo plcnwnt Deo , rfilidli diuinitate , ut non tantuma- (crct cum primogcnitumjcdper tum dirct omnibus uolentibus pie uiuerc, non \ficmdum carnem & fdnguinemst v ipfifilij Dei effcerentur.Et bieprimo- cnhust4niuoca y & cgencd rdtione debuit ejjcfrater cum alusfipnmus eoru nmxrdri debcbatiQuod borum arcanoriteonjeius Vaulin non tacuitfed ah: fM) i, Qho prajeiuit, r pradeflinduit ceformesfieri imdginifilijfui.Utfit ipfepri- tugaitus in multisfrdtribus:Etiteru:Si dutem fxlij^ hxreies: baredes qui- lJem iem Dei,cobhilofipborumuocdnt,qu*(ut aiunt) omne metdllumjldtim in durum cnuer- titfoijle ed,quxperpeccatum mnuerfa erdnt infcoridm,in aurum uel argen- tum mmtauit. Hmcper \fdidm diciturx Et conttcrtdtn manum mcam ad te , id ai cftfilium,quMnc mdnus.nunc brdebium dicitur aterniVdtris: er excoqudm dfuTumfioridmtndm: * dufcrdm omne jldnnnmtuum.Et per UdUcbidm: hk bfcdebitconflans^emundabitargentum,0>purgdbitjilios Lci, & cold- hkeoscjHafiaurum t (3- quafidrgentum:^ erunt Domino offerentesjdcrtjicid iniujlitia.Etper Ifdidtn iterum,cumde Mefiidb futuro longo progrejfu dgerc Ifai " _ tm^peru uoce intukr.EtfciS^uid ego Dominusjludns te , redemptor tuus, Uflfhtf \jrael: Pr o are cducdtn durum,& pro ferro educdtx argentum:pona- jf uifitationem tudtnpdccm, & c*terd,quq> Dcutsontinct omnia nirtutefic in co>cp bomo^% nct eadem omnia in eundem excellentifima nota collcfta. Cap. X V 1 1 PuIu5 fi ^*iffli l  n  tyjhigllm in tota oratione pertratauerat,Jic Jummus opifex produzis omnibus crwtg- ris diftinSljnfexto cr ultimo die bominem produxit, in quo continenturc^ nia. Sic eam in ultimo boc tempore^ atate erexit, & mundo monflrf* liumfuum Chriftum lejumjn quo continentur cadem omnia multo maiorux lentia , qum inaliis bominibusiContinct enim in eo y quod Dews^ipfum hm ?? v s! ^ternumiPatcr (inquit) in me cft y & ego in eo:Continet Spiritumfanm,k quo ait : lllc de meo accipiet . Et iteram Mittam uobis eum t Sed non nthnt^ fi quiproducit, dicunt Tbeologi noftrnecproducit , nijiillud infcprmocw tineat . Continct omnes perfettiones diuinas , utidem ipfc clara uoccprcjit:- idem tur dicensiOmnia dedit mibi Pater.htiterumiOmnia tua meajunu Qwjir infinita^ immenfafuntfc impoflibilis eorum explicam: Continet emtnfku temuftiti^clementiamfortitudinem y pulcbritudinem attributa^ omnia charipnata y omnemque uirtutemfabricandi : Vndcikkr uUm @> ipfcfabricator mundi, & per quem omniafaBajunt, yfiunt. Hinc tii ter meus ujque modo operatur , ? ego operorAn eo autem qubdbomo^mi net omnia,ququod ajjumpjit^omniaperfecit^ purificam^ ut Parm hofyitans apud Simonem coriarium cdoStusfuit per ui(ionem animaliunifi- drupedum^ uolatilium exiftentiumin uaj^qHqui omnia purgauivNam ffiboc in typumgcnlitatisfwji* candx demonjiratufuit^non decidunt tame a ueritate rei HincpcrntifiCw ftianisfunt abi>qui dicebantur^ crant immundi ante CbriftiaducnmQjlo i Jem 0 ipft declarauitjum dixit: Non quod intrat in os.coinquinat hominem-f uiddicct iam per ipfum mudabantur. Si enim per No purificata fuitterrd^ pjului TQTSVS PfclMVs, \ o 9 pwit NohiftconjoLbitur nos ab opertbus, rfudoribus mknuum Hoflraru, Iterr* cuimaledixit Dominus.adeo , utjhitfiulus tmawkdi&aiafctt. fus, / odibitiserat Deo ante diluuium,undlrefrobdtafiiett ! obUones , (p tancri Gbaintxfru&ibus terra maled&a^ & non punfict^jK pojl N fufctpit Dormusjm requifiuit in lege primias ommumfiuSluu terra,  qu fer Uofublata crat maledBio,ut diffufmstraBantfapiemsHchraii M- $p.hcb n iMfpc magis i & perfeius terra fruBws, & omnia purificar^ & mundari iebcbantper eum\de qu MvkApoftolus: Pcificaut perfanguin cruas W, fm f* tn calis.fwe qua in terrisfunt. Nec pacificdjfet , nifiprius purificais ih omiti immunditid rebus y ex qud reddebantur.DeopdibilesiCuiadfiipulatur ikd loannis ; Mifit Deutfiliumfuum, non ut iudicet tuundum , tdnquam rcum ielicct,Q> immundumjd utfaluetur mundusper ipfum^ eumfcdicet purifi- c ant^munddntemiQuodcyipfeReemptorinmitJumdit: Pater diltgit s jliwn,^ omnia dedit in manu eius,ut omnid ctineatfanclificet, e? poJSideat: EticuteHimbomo infe continet elementa & elementata omnid perfeciiorino- u,cuam infeipfts cxijlantjta eddem omnia pcrfeftifsim connmur in Cbri jhfcrfcpjfimo omniubominum,w omnium creaturarum: quiatabernaculU iiy Dci(inquit Apoflolus)fuit noji mdnufelijd efl no huius creationis-.quia r*^* vnmnu t dut uirtute humana gemum^ fabricai um ,fed Spiritufanclo , c wVti/ir ahifsimiobumbrata Mariagenuit, zrpcpcrit lefum,non fecundam bc frolBionem.autgenerationemcdrnis^fdnguinisfcdfecundumDeuniyqiti idncifcecunditatem , aut formando portionem illam tncontaminatam ,qua apimo parente per Patriarcbas traducia tandem fuit in Uariam, utforfita mmfulsc opinatur Pctrus Lombdrdus',, dutper nouam portionem extracidm * etl ?& (utiit Damafccnus)cx purifsimis uirginisfanguinibus:qua incontaminatd nul iimwf uidit corruptioue. Sed h*c,&i omnid alui committimus itidicio , & de* tirmhidtionifancl:* matris ecelefia in Spiritufanclo congregata, quo omnis, iiftllihilis, er inconcujfa ueritas. CHRI TVS. Ca, Ca. Ca. Ca. Ca. Ca, Ca. Priraum, ii. Hl. nu. v. VI. VIL CANTICt SBCVHDt GHfittoscftvi^]M#n^ omnia adfctrahc^. Tonusfccimfa Witipiex^r vnli iWit omrtiuni. ) Vndcomna forttantur viam. Qjgdfit arbor Vita* wbi plantata fit hxc arbor. oulitcr fit formata pfa arbor. ^Qjjjbus,8c quomdo cpmitounkata. Qoando,Sccurvetita fit arbor. t Quomdo omnia incaarborc^ confcqucncr w ChnftO vi- uant. Cluiftuseft fufterttaculum ommum. Cur non omncs fuftentcntur ab co* Quoniodo  tara fuerit xaltatus. Qualitcr exaltaras omnia traxcrit d feipfem. Qupmodo uirtiitcSj& numina in plura videbantur diffura. Chriftus libcrans ab ha calamitatc humanum genus dciccit tricipitcm iilam bcftiam. Quoirtodo aduocauerit ad fe mhia alia humina. Hoc domhium obtcntum,& attraftio omnium numinum ad fc, probanturctiidehtifato. ^ t Ca, Eadem comprobantuf vaticiniis. Ca. Quomdo diftraherttia omnia tandem hiUcbit , vt d fc vnum omnia pcrfcl attrahat. Ca. Qud tandem trahct omns attrahendos. Ca. Ca. Ca. Ca. C. Ca. Ca. Ca. Ca. VIU IX. x; xr. XII. xm* XHIL XV. X*I. XVII. XVIII. XIX. TONVS SECVNDVS. |VLTIPLEX,ET VNICA EST VI TA CapHtprmum. ls lSol }i umDeus4ddeclarandamf U ammie(latemac tenda, & animaram tanta cxcctlcntiafabricauit , me do c^quomodo unZpoJShcJfc multipkx autplura. nSa ^&'^*fa*l^nrAuwm*KJ* lyfa i operatione: Audttenimiu auribus, uidet m oculis: odorat innanbus- rftf morr.palpatw operaturin mamb^mclUgit k ccrcbro-.dilmt m ri ^''^^ ^tyMatuadbocm^ \kcjfctoctdusMmanuinon indeminoreflincerebroMcorde. ExLus f^Wffr>%omodouit*ilkum ^wndumejreammaUtmultifapicntKcomcmmts^ Aj ucneramur t amipfa obfiare minimuidetur: ut exeita iLL fWranombus, ^fa^fcript^teftmonioprobareni dicensinfuo ^ctp^Quam^dmrJtsojjic^^ Il l JFT^? A unacontincturanirnaJo. uLrfum ^*n m al r oddaejr et mmefu mta >i mmn e^^ i m ammamrtutcDci vrationc teneatur.Quod efacra Rriptura iu ^MtDominusEt iteruper alui VatQcelum mihi fedes efrv terra fca- u: *iW , auod Apojlolus, cutn apud Atbenienfes covuomretur Araiiappro- ', 77?^ aut exdxftofmone materucm* (cintilla uit* ab bomine decidte.qua minas perfeita q ipfa uita mjejetem. ??' ri nota Ma CubieBa uiuificau Er ex bis , q cardmes cbrifttan* domus fanar, folertifimus & fmguUris difceptator, cu microcofmu ad matarem mundt v araret,dixit:Witaillamudi t quxfeipfam, & ommamouet,perpetuae^m motus rotundns,& circularis omnc ctinens motu ficut circulam ornem jt plicat figura: Ad quam animZtow corporcusmidusfebabetficutcorpusbt. minis ad propriam ammam.EJl infuper anima in mudo,uelutt rex tn regio^ ius renmineducunturincolx: a quo afSignantur diuerfi prncipes, fucts, quorum ducatureganmr particulares populi.nontamenfeclufiatotmsm- L rege-.Sic unaquxqs creatura , qux primo in uita illa umuerfipraextjltt determinato ipfiducatuflecie, & forma uiuit , angchs famoso, aqmUM planta : non tamenjecluditur ab illa unigeaa uitajd decedente illa partici- ri uita , autfublato illo particulari ducatu , reuertitur corpus ad rcgumm-  umuerfaleSciUcet elementum terra,anima autc ad uniuerfi regi* uittk uertitur enim(inquitfapis)fpiritu ad Deu,quifecit tllu. Si qm uero dtru tur tartareis carceribusjllic uioleter uineiutur. Si aut externos adducerem- Arift0 - luerimus.multosquidbabemuspram^nilus^Arijl.enmqmbactepejlitca L h 7oi, Vbilofopbis potifim celebramr.cu Tbeopbreu cius auditore, dtq; Aaer.pji DcmT tctltr munda ee animal. Democ.animalis mdi animam diat ejfe Deu. St&a KL (Eufebio cr ^tarcborefirm^dicuntDeiiefe^iritumperumHttfm ST mmdiipenctrantcmjiuerfisnominbusappellatumfecundureru^ ".-"J- fit,diuerfitat.lndi(ut Uiarcbasapud VMoj\ratdocet)muduejfeantm^ "  '* xerut,&bocandrogynu:quiapatriso>matrisuiccfuppletinanm*uu^ zo. ra tione y educatione, o* amore.Zeno probat mundu ammatttfufcipictemq; f TriCn.. ex eo y qui cxfegencrat animantia.Etfapienter Trifmegijlus m eo libro^*' tuus efo Deus latensfimul ac patens e/^McNifcii ejl etiam tn corwM, quod nonjit ipfe Deus: Ornnia enimfolus exiflit, qutfunt m lucemdeducw er qux nonfunt occludens infeipfo. Uic occultusfrc omrnu patcnttjtmus . n menti confpicuus, bicprxfens oculis:Hic meorporeus, bic (ita iiX dtit qud illud quodfaftum jlfme ipjo confinante, rcplente, & uiuificdnte.nibil efl . Cw bis Orpkeus r P j, r . infra ecologia, longo progrejfu decantdt Deum ejfe, & confiiciin omnihus mndis membrif : QuQ' impoftopareret totd mdgiflro, hetotum mundi reger et prudentiafinfum, Non cjfetfldtio terrisjion ambitus aflris: Htcreretque uagus mundus y flandque rigeret. Htcfua dijjjofitosferudrentjydcrd curfiu: Hoxque dlterna diemfugeret y rurfimfiefugdret: Nonimbres dlerentterrds,non atbera uenti, Nonponwgrditidds nubes t nccflumind pontum, Nccpeldgusfontesjiccjldretjumma per omnes hrsfed pcrpdrtes aquo digejld pdrente: Vtneque dejicerent undajiecjydcrd nobis> N cedu m iuflo maijiie minufuc uoldret: Uonsalit y non mutat opus:Jic omnia tot Dtftenfata manent mmdojominumquejcquuntur. Uicigitur Dew,o rato y quacui0dgnberndt. Vlatonici dutem omnes iflud ide mu uoce afjxrmant\eoru enim pecnliare efl , logma&ex multis rationibus y quibusitidem djfeuerdbant, bane tanta  Pld- tonecducemusiHuic enim pldcebdt duos ejfemotus y unpr opriu y altcrum cx- temm : Effe dut diuinius , quod exfefua ftte mouetnr,q quod pulju alieno ipUtur: Hc dutemoti infolis dnimis collocabdt, ab bisque principiit ahrius mtus deduci putdbdt . Qjtdpropter, cu ex mudi ardore motus oriatur omnis, (fhie ardor nonieno impulfufedfidJ]>ontcmouetur y utdnimusjit,nccefle cfj: Ex quointclligimus dnimdntem ejfe mundum: dtque ex boc quoque imelli* gpotcrit , in eo ejfe intclligemidm. Sed merit quis dubitaret, cttm mundus fit wl , enr non dlteretur, dia infirmctur.aut deficiat, ftcut extera tnimantia. Pwct hic Cbalcidijfilittw , qui in Timceum ait : Quod  Dco mflituitur , db ciuW, nmtatione atatis y morbis,Jncclute y cr occdfu inmune efl: ut omnes dcdde* naconfentiuntyr dedulionecomprobdturfibene perpenduntur ea, qua vtommediate, cy qu* per fecundas caufds producld enarrantur d fapictif mo Wdofopbo Mofe . Nrc injlemrdebomine manibiu Dcifibricato : quid Mofifc CC y Ptgination incorrecta  dtt* incorroct* NFZ 43-120-12 lire PAGE -ol . 2o^ au lieu de PAGE .'.... '> . iritualuit i a' 4 u * cmntr A quo proceditfluuius,de quo in GenefidicitunEtjkuk egrediebatur de loco uoluptatis, qui Deus ejl,ad irrigand primo ipfumym difumjd ejl tom arcbetypper diuerfos canales rer nobis cmunicddd Et Mor ifiafunt aquafupramdan*,quafupra calosa Mo/c,cr Vduid ejje dmk mmd Vofied diuifusfluuius in qudtuor capita irrigat mkerfam terram.Qutpt uita priusfunt in paterno fonte,poftea in Eilio.qui & ipfi efifons apud M exijiens r ut inpfalmo canitur:Cuoniam apud te efifons uita. Apud Pirem idem e ji Fi/i' M ,ctti Pater omnia dans & ipjumfontem cflituit,ut mrito dicerejof stv IfcEzofumuitdtUtramfaMMalmuidcliccuerftiritMlem^^ Qtdo enim dicimus omnia,quafaBafuntjn ipfi uita^erant.de naturvd tigitur uitaiSed cu ipfi ahfigofim refurreBio^ uita, de ftvrituauimg- tur:Qu,*ppetuatafit uita aterna-.qua & ab ipfo Fiio Dei babemusjicutf idem femetplanfq, in locis teflatur dicensiEgo uitam aternam do ci.Et jtcr:Sij) biberit ex aqua,quam ego dedero,fict in eofins aqua faliemis in uitm ata- na. Extat & aliusfons uita in illojnftifiimo arcbetypo, qui Spiritmfim Exceli, e/, o- bic aliquando dBus Spiritus uitafcut in Ezecb.legimus:B firam* Dauid tx erat in rotis.De quo & in p filmo canitun Emittcfyirit tui, a treahi, ea quidc,qua mortua t o> deflrila erant. \i tamen trs fontes unusfuntmfe te illo uita , & ejfintia diuina , fine qua nibil uiuit, cr nibil cfl, utpulebem- Apuk. m , cr pie Apuleius Madaurenfis ea , qua ex officina Vldtonicd olUgi^ depromit dicens: De rc&ore omnium,qudntum dicerefas efi( quid de ipfi m ta loqui hetus opinio probibet,cum omnem captu bumam aufugiat) btcpnva ecernimus: In cogitationes omnium bominum incidere Deum effi , &f u eo fecunda funt: &fic ufque ad terrena pro inter uallorum mo foindulgcntiam Oeiadnosufque^encficqucfufcipiunf.Sedcumcredamus deumper omnia permearei ad nos, cr ultra poteflatem fui nominis tende- rc^ntumdefiMimminet^antiiexiflimaiuiuejleu , minfue rebws ti&MttV darc.Ncc dijfonatbac doBrina ab capitam Apoflolns tradit,quan~ Pau1 " 4 ia , (fgradusin ccclefia defcribit ,  pa tem -.fim ipjmetperbibet dicens i Sicut mifit me uiucns Pater , cr ego uiuo J" * ' frofttr Vatrem : Qjtamfufceptam uitam  Patre , cateris impartitur , ut - s mtmdfibinfert : Et qui manducai mefumendo cibum,ficut ramws trun- , radic, ipfe uiuetpropter me. Er iteru : Si quis in menon manferit,bau- rindo feilicet  me uitam minem foras, ficut palmes, er arefcet . Viuunt,& fulcbrefiunt flores inarbore Juccifl autem fiatim arefcunt,ant putrefeunt: Vwwir , & fl res cogitationum noflrarum in ea arbore, qua ait: Sine me nibil fotejhsfacere.Neque cogitare aliquid  nobis,quafiex nobis pojjumus , inquit fyojlolus Maturefcum quoque fruBus in arbore ab eafufcipientcs continua Pl f, jornma ficuti ipfamet arbor loquitur dicens : Qui manet in me. & tgo n eo. ??* J ^firtfrulummultHm. * *' GC iij Sip. He, CANTICI SECVNDI V bi ftantdtdfit bac arbor. Cdp. 1 1 1 1. " Bi dut bq> pdrddifus.ucl hor* tusillcdelitiarupldntdtusfutrdtd Domino Deo tnpQwtdta ^^_____ dem.quod aprincipiojicl ex dntiquo fignificdticum mus boYtu$ } y omms uexd uoluptd rddicdtdfit in dntiquifiimo tilo Pdtre aterno mviiU norum origine pritttdifuc pldtitdtu* efl kortus in effend Md diuind.quacfi^ rd tcrrd uiutiu: d qud omnis ud>omnefty delitia^ uoluptdtcs pullulat. A/te ru efl,q> lignuuiucrdtin mdio parddijiquid uerbu diuinu,quod cfl ueuui* utdrborjflperfondmedid inillajntliftmatrimtate: & carne bumanair tu cubominibus cuerfansfimper mediu tenuit : Ndfcs enim in mdio anim* liu , difyutas in mdio dooru^mories in mdio Idtronu.rejitrgs in mdio iif puloru inuctus efl.Et quauis ipfe>ut Verbu.ut Eilius, ut Deifdpitidfedctu dexterdm Pdtrisjdmc ut door.ut redeptor.ut Mcfiiab, ut drboY uiujltk mdio drchetypijicut uita bominis.qui cfl dd imagine tlliu* , bdbctfcdeincor* de.quod mediu obtinet in humano corporei quo f uitd in omnid membu 4r- * ftttit. Et qudmuis Deusfit tom ubique, non per pdrtes^dut membYd diuifusflcc cofequenter in eofit dextrum^jhiflrum^nedi, uel extremu bis noflris cor- poreis legibu*,efl tdmen diuino, y excellenti quoddm modo nobis no plencpcr* ccptibili difyofitio qu & principiii jignificdUdlteY 'd dece^ numeroYcplemetx ut innudtur^J teraternMfitprincipiu,c>finisomniu.Etper cotinudtion, y unionemeuk fia illd.qua arbor uitafigurdt^dcnotdtur unio^udtn bdbet cu Eilion quem nid injiuit,ut er ipfe dicipofit principh.m^ finis\& totu | dttribudtur Fido. Hinc magnofdcrdmento iuflit Deus m xodo feulpi in columnis tberut J03 DTP11 uduebe cbdfepbjd efl uduim eoru drgented: pro quo nos hdbetnM cum capitibu* drgentcisiQuod dut ignorauit traduflortfuid importeudutno* luitpanderejarmentum : Columna enim tabcrnaculi,& totius mundu dd c* ius exemplar udfabricatumerat^ Chriflus^  uerbum bdmdndtumeft' ccelis extat apud nonnullos dificultas- quia cum eorum M4no*appareat,diiudicantipfaminimuinere y y inanimata uocant: Siuc* ro ^us(fianimaUutfupra dijferuimus, & ut conueniunt pleriq- fapientes, mi dtibtuejly bxc omnia uiuuntficut mbra omnia,caro,intcflma,nerui~fan &>? [ A wbimanoM bcfiiarucorpore-.quuis of)a,v buiufmodifemota wcmr a uita priuata. \n corpore aute crefeunt ojfa.mouentur Juftentt cor t u 'Vfo%quariuiu  ecolun uarioscffettusbabent eorum quampkm quinonpof[mprocedffc,nifi uiuente. yiuuntmetaUa(utdiximus)jufcrioarbor uitar, cr tertia per- fmdiaturfpiritusuitvquia ambo rebus inferioribus uit infunduntiSed uer km,& Filius dat rebus uitam y ut uiumv.Spiritus amem , ut operentur opera umQuodinnuitpropbeta dumaif.quduerbo cceli, o* confequenter omnia n ., fm*u,vflabilitafuntfedftirhu oris eius efl omnis uirtus eorumjt operan tf-TT? r ltbr0 ^P""* 1  SpiritusintelligtitanZlus mo $1Bta . b:e)t,td ejl fcies alia mouen ai opus-. Quod ut melius exprimatfubinfert: QmsmbtbensnrtutcmSic & Vaulus diuidit opera diuerforumfecundufbi'- p* u1u  emendem concludens: Hac autem operatur unus,atque idemjbiritus diui- iaffmgulis,proutuult. Qjgtfkfo, cr cur uetitajjt arbor. Qap. V 1 1. Xprejfam doclrinam habemus infcris eloquiis.qud Deuspofl hda trfgrefionem dixit: Em Adamfacius efl,ficut unus ex no bis,cognofccns bonunuw malum: Et nunc,ne forte extendat ma-  __ numfuam,  Uco aliam rationem afsignemus-.quce ab omnibus intelligatur lEte efa bmopeccato infeftus indigne uitxfometumfufciperet infuipernicieimNc CC v, Icwn, mm CANTICI SECVNDI fi \n immunditiam deuenijfet, perpetuo fletiffet, tfjlaret immundus.fiimmn* ditia cum illa uitajlare potejh Vel ne indijfojius fufeipiens uitx nmrimcnt^ ci cederei in malumjicut optimum uinumfcbricitti^ tf dclcclifiima curo qu t Jcm u if y en  condita pleuretico nocet . Er hoc c/, quod inquit Paulus de comefuro panem uita: Probet dutcmjipjitm homo, tffic de pane illo edat, tf de calid bibat: Qui enim manducaste bibit indigne , iudiciumfibi manducai , tf bibit, Quod enim erat primis parentibus arbor uhajiobis ejlpanis uitmouemur$ fumus. Vinit quoque homo ultra natur alem mtam mulplicem uita quadmfy CHU ritus,de quo dicitur Spiritus efltfui uiuificat.Et hic dnplici uitxfautt: Nato- s T y St ralijuxta illud Ezccbtlis:Etjpiritus uita erat in rotis, omnia uiuificans-.ty rituali^ qua idem prophetaiA quatuor u&tiis uenifyiritus , tf inJufjUfiftx inter feclos ijlos.tf reuiuifcantiMortuienim eram peccato, tf indigebdntu pautui ta fbirituse qua Vaulus:Sifpiritufatta carnismortificaueritis.uiuetisiQut utraque uita.tf fi fpiritu uitafubminijlratur, prouenit tamen ab arborc* H * l ue.qua ejl ipjum uerbum Dei bumanatum, quod ait : Qjii credit infliumd babct uitam aternam. Et iterum: Sicut enim Pater uitam babet infemetipfofi dedit Vtlio uitam habere infemetipfo.Etfepius repetens affirmat, quodepi- ta^aliis quoquepro gradibusfuis cmunicandapcr quos gradus pratenditn Ucm deduecre in uitam tilam beatam, & atemam^ ultra quam non ejl alia: Ego(k quit)uitam aternam do ouibus mis. Et iterum: Oportct exaltarilciliumbon- Icrcm * nis,ut omnis,qui credit in illum nonpereatjed babeat uitam atern. Cumft tafons c/i Pater.quiaitiMedereliqueruntfontemaquarumuiuentium. Fifa autem ejljluuius uita: de Paterno fonte procedens , aut arbor uita: plantam terra niuentium.Spiritu* uer ejl y tquampifcim,uitaaquamfuJapieM ri**,  tffluuio uitarum in nos qnoque eam dtjfundens: Quod Qrigenes in M tbaum longo jermone dijfcrit. c $TV S TOMVS SCVNDVS. xo6 hsejlfujlentaculumomnium. Qap x TjiCbriflumuinitatefua, & uerbiuirtutefufiemarehc mu danam fabrica fupra tetigerimus,tame>i clarins explicam vro- pkmtros ems,conftitucm eum btredem uniuer frum, per auefecit & L ^:Sedprou,taf^ mmpnatesomtunojhum, cr W ciusfamfumus. Ncc contentos nos nffowhscoin^ rffdamentu m ft a bile,auodtotumnoftrum^ W'P^>^ ' chr : ,,,* Oj# puem po/fo to ammcmr*4uttalf u ejljics: Corpus mepantibus & (fuentibus in me . Voftque multa commemoratd ad ma- J,er obc a cmmpopuk m conuerfus y ait:Quiambulatintenebm t Jnon *fa- ^   d^/m quofolmmodo efifalus : & imitatur Cr o omnesfuflententur ab eo. Cap. X. ~~" T f' Chr $ us  omnium^roA\ionem,cmfefunem^ prtf- w/umcm ^iwl cm IW ,,> , ltt imwttr redemptionem ^^ datus e f}dtcemePduh : Vroombusnobiitr a diJi t illum:EteJlo ^m msll ore,mbilommusneomnesmtam(pTtualemabpf4 una Cbrijla CANTICI SECVNDI fufcipimt.ncc eittsfulcimentofujjentdntur, ne pcrcnt:Quod non mediocrnt dificuUatem dffert nobis, dnfcilicet bocfit, quid non omnesfintpraeftiun, aut eeftt  an quid non tribuitur uitd,rfujlentdculum,nifiuokntibui: Sei l lud derogdt clementia diuina , & dUtboritdtifcripturafta,qua ait: Dk [dcl " uult omnes bomincsfdhosfieri: Hoc dutem inferre uidetur calumnidm ekclk. ni diuina,dum diamus cdtn depender e d conjenfu, ? uoluntate no/lrd:Se qui uult,icfut dqudm uitagrdtis.Necfolummodo conjcnfum,u> uotumnoflrumexquim bis,fedetidmjlrenuitdtemnojird:qud belldndo uincdmus,ftcut in principio ttf ibiJ dem reueldtioni: deferibitur. Vincenti ddbo edere de ligno uita,quod ejl np rddifo Dei meuEt dum in edrne mortdli degeret , cldtnabdt in templo : Si p llv  fititiuenidtdd me, bibdt.Sdtis quippe ejl,quduitd nobis procurduerit^ edm ddre pdrdtusfrt, & qud tulerit iniquitdtes omnium noftrum , confenjim } nobis exquirens, & ut ipfi cooperdtores jimus in negotio nojiro : Qui girar non uuh dudire uocdntem,nec dcquiefcere dttrdbenti, nec d domnte mwmft- feipere , mrito d Unto beneficiofecluditur.ut ingenuc, & conjldntcr dixew Paul. vaulus cr Bdrndbds dd ludaos , ficut legimus in A&ibus Apojlolicis : Vof ^""k oportebdt primam loqui uerbum Dei ,fed quonidm indignos uos iudicajlis t- terna uita,ecce comertimur ddgentes.Etipfe Domina* ineudngelio  W' 5' ao,& Lucd dnnotdto,cumpdfdbohm de mptiis,prdndio , uel cana prop- nerct,jiibintulit,q*d multij indignos tdnto comilo iudicdrunt,contemata JcHicct uocdntem nuntium,idcofeclujijunt. Et ubicunquefitfermo dcdcfM J do regno ccelefti,dut bdbendo Cbrislifuffidgio, & pdtrocinio,noftcr exm Augufti. mr confenfits-.mdfdpienter, & doft Augujlinus inquit in uolummejuoik ecckfiafticisdogmdtibu* inferibitur : Initiumfdlus nojlra Dco mijerMW betms-Mt dcquiefidmtisfdlHtdri injpimioni, boc nojlra eft potejldtis : In m eirn loco,prou\ncid,& regione Deu* uoce propbetdrum , pradicdtioite Ap jlolorum,eudngelio diuulgdto,Angelorum uggeShonejnternoquc #f"f* puhi bet nojlrum inuitdf.ut Pdulus cum Komdnis differens dit: Non eft dfitnW d&Qrte: Ndmidem Dominus omnium Jiues in omnes, qui inuoat&m Omnis enim quicunque imoeducrit nomen Dominifiluus erit.Quomodo erp inuocdbwjn qcmnoncrediderumAut.quomodo credent ei,quem mw* rntf Qjiomodo dudientfinepradicdnte f Ef quidem in onmem terrma^ finus corumit? m fines orbis terra uerba eormx Verbd quidem Apojld^' TONVS SCVNDVS. ZO y tf p quam ipfe conferre intenda: ut ad ele- ftuntpopulum aperta uoce,& confequenteradomnesait: Quoes uolui con~ pegarefilios tuosficutgallina cogregat pullosfubsfub ala t r nohtifti. AdontCHKt nes enim efi ferino illius,qm uult cumes hominesjluos feri srvs. Quontodo  terra fiterit exaltam. Cap. X I. Portetinquit ipfi Deus ilius)exattari tiliu bominis,ut omnis qui credit in illum non pereatfed babeat unam  monte, in quofixa erat cruxjubkuatum fuit . Nec ditror boc intelligi de iUa exaltatione , quajhnper apud Patrem excelfis efi iniextera ipfiusfedensfed de ea exakatione>qu picam eo erant uidentes aremprater ordinem natura obfcuratum , terrant trtmerejdpidesjciidijnortuos refurgere,exclamauerum dicentes-.Ver Filius dticrdtifie:Aut deilla xaltatione,quaperipfam cruc meruit Cbrifiusbo- Mfraficiomm credtura ,ftcuti Apoflolus aperto fermone lo qttitur dicens: P '" llu ' Ckiflusfdc~tns elpro nobis obediens ufijue ad mortem , mortem dutem cru- syropter quod Deus exaltduit illum^ deditilli nomen, qud eftjipcr om~ Kwmen:utinnonnelejuomnegenufieclatur t cceksliumjterre?hium^in'' fanorum:(f omnis lngua confiteatur t quia Dovtinus nofier lefus Cbrislus in c h r. i jjot eft Dei Patris-.Qjiod p nes, aut Ccero ^Cbriftus rex nofler in cruce exahatus, vi quo (ut inquit P^- Pauh " Ui)mtomnestbcfauTfapiem quam Cbriftus in cru x norimfi comparauiuqua in multiplici uirtute acquifita radicatur: Nc Mmprojcquemur de eius prpria uirtute attrabente, qua et connaturalis ejl Vmfubflantialis-.Omnes enim comprobant, quanta fit uis attra&iua in lapi- w. Magnes omnibus uidentibusferrum attrabit: & balagius>atq; deftrunt tojttatum allicitpaleam,(? multa buiufmodiQuid igitur dicems de illo la- fcpretiofifimo collocato in capite anguli^ab bamimbus quidem reprobato^  WQMcrn clccio,&> bohorificatotut ah ?etru$:Siquidcm in eo non tantu uir- Pcm* mUgj 1 magnetis > adamantis, (f ontnium lapidimpretioforitm , feduir* ^fmerum omnium^metaUorum^animalium^omimm^angelorum^ etiam flw Utris tterni, qui dedit illi omnia : Idco mrito omncs attrabit, maxim Paulw CANT1CI SECVNDI elccks.&quijymbolumuolwitbdbcrccumillo: Quod quidmb&crc pojJJ, musfiuolucrimMfifiiperc cius inftituta& monumcntdjdcrd quoque, o* td]quutftare minime poffent. Scd boc unitasfacrammi non percipientes dntiqui cxiflimabdnt multigena numina^fecundum rerumyhr eu ralitatem multiplicdtd.ut colligit Vorpbyrius^ pofl eum Eufebiu* Cafirm* Jis ex iis, qua dntiqui uates fyarfim, & plarifquc in loas decantar -unt : Q^ brcuifermone pcrftringcmus.Yniuerfi quidem aris uirtutem lunon(quimt tales iuuct)appellarunt:Sed arem effeeminatum lunonem inferioretn , cum- bil mollius: Em autcm dris inferioris uirmtem.qui lunari luce illuflrtur, U tonam dixerc a latendo.quia Utcrefddt^ obliuifci animas eorum^mhsfr ftituta erant.antequam lunarem orbem defeenderentiut uideantur , tncfm bula tdfain bunc inferiorem derem ingrejfa. Telluris autcm uim Vejfcwdf pcllantiquia bcrbdsjiorcjquc producitiquafunt tdnqudm uefles,(f omnM- td ipfius tcrra.Et quid uirtus hacferdx c/,i mulicris fyecic edm dcnoww lucrunuKbeam uero (qudm Opem Lanidixerunt)\dpidofa y atque montm terra uirtutem ejjc arbitratifunt: Cercrcm autcm feracis plana tftdfimm uirtutem Verfepbonem uocarutiVlantarum uer omnium Dionyfiu promife, quia bcrbajuntfimpcr utroquejcxu cbinata : Quam uirtutc Aegyptij Irm, puto. o* Ofirim nominanmtiEft etiam(ut ait Plato in Crdtylo)Dionyfm } ftfii dus inonjd ejl uini dator,qudm ? Veftidm dicunt.uocdrunt rcrum W?  eft efjcntidmiquid ipfd omnid ueftimwr. Etjlcrilis c/, quid cjjattia mff' . ner&tjtcc gcnerdturjd indiuiduumgenerat,&cgcneratur y nS quidem hw cjjcntia y fed ratione uirtutis generdtiua exijlentis in generantexui rcffonAt potena pafiua ingenitoSed projequamur. I Sole igitur bac uirtus igw  citur AfoUQ }  moto radiori^ucl quadruplici eiymologia {ut Pldtoniplacct)f Idem TONVS SECVNDVS. io , arim quddrupljcem uirtutem ipfidedic4tam i mufi:am ) medicmdm t iiaticiniu, ^fi^ttanui peritiam . Hinc Apollo dicitur ab bemopolon , id efi Jimul uer- ku omnia, & harmonia quadam conduccns ad temperamentumi Vel ab apo- l^MdeflaUums^purijicansif confiqueterfinans-.quodquidcm me- faicjl : Velab aplon ,  deos,quos uoluerint.Ad extrema quor ebitio trrea cdrtdsiEt  opponum, O non  diuerfis numinibus : Ad cuius unici Dei cultum ipfeprius dedam famlia ifraliticamjiunc autem totum bumanumgenus,ejlo qud Hebr Mff fueniffe non admittant,^ IfmaUttfequantur barefes Mabumeticas , n- cum tamen Deum omncs adordnt: Quod uirtute cbriftiin cruce exalutiftr Bum e(fe non ambigimus.Cur dutem Hebraos infia obftindtione,& IfmS- tds in illo errore diutius mmorari permittat,alibi difcuticndutft eft. Hoc dominium obtentum,? dttrdttio omnium numinum ddjproh- tur euidentifaSlo. c  >: videb * Satanamjcutfulgur de coo ca 2- Eccc d^diHobispoteJlatcalcandifuperferpctes,^fcorpiones y vfup ^ muirt ^cmmmui^nibiluobisnocbit.Sedo'bdncpoteflatemdednnS DD iiij cantici SECVNDI fo nomUui d\xqulus imocatis,utfolcnt M*g,irrm m nome prprio iffm mccntis^okmemisim^uminommuMttttmtwmcamifKutfofircfiT chr.1 rcWotH^mumpbawdeortfMpfiusttlt^usdixt: Sigmautancos^ STVU aediderintJhtcfiucturiUnominc meo dtmonia aent: Ungms loquem* uirerpentes tollent : vfimorfm* qtttd b&ermnonc* noccbitif^ Jsmmsimponcnt^bencbabcbmMautprofecltpr^ Domino cooperante^ fermoncm toiifit^ie^nbusf^s.lu^ trata *bApoftolis,& Itfumumpbmkaffeclis , ako mmfajun^ U pera,(f miracula illorum,q*i ma$m&cromantum-*uftic*a> prajhg,^ Lcquid lemnum arte moliebanmrgentUes y tctoontu dejWuerefata^t. hccMaim cft deferipw* Hcritate^m toteomemant m dtucrfum* di partibus tejlcs,ut mpofibilefiteorum conuentum efjefalfum,id maxmt, uerbmm ucnerir.UdgismeturhocM i11ud,qum diabolustimcatcruce.M' que tacebojuod experimento didicijwU damonem, malumfJ>mtum,utUt- tram uWtutem ex bis,qua uexant, uelpofidenthumana corpora, pojjerelijtf reduin^elint nolintgenuflelant, quando nomen lefu debite pronuntiatutnj fisproponituruenerandumtEtquodplusejl^amexpcrinumtocomprobautt nibilfauoris baberi poffe  c Hdbiufilij Adron drrepstburibulis impofuerunt igttem ,  \ inccnfum defuper , offerentes cordm Domino ignem alienum, nel cxtuncum, quod eis nonprxceperdt : Et egrcjfus ignis d Domino , deuorduit f,CT viortuifunt cora Domino . Nonfine ddmirdtione lc%i potefl bic tcxtus, tfumlligaturlatens&toysleriofusfcnfus . Uborduit brdb.Mofes.Aa- ricr e k Bi illifacerdotcs,ut idololdtriextinguerent : atque omnes dd culta fumi Dei deducerent-.quodfuper omnid peroptabant.Hoc zelo Abrabam.cu Dttin unicum doceret Chaldtos, in ur,uelfornacemijfus fuit ab eis. Hoc &- h Mias impetrauitignem de cedo contra propbetas Babai. Hoc zelo Naddb, C Wabiu arrepti uoluerunt adolere cm igne alieno , id eflfacra offerre pro txtrMeisiSedcumarrogarentfimaximumopus Mcfiia:b tantumodo rejr aww.O' minimcipfscommijfum,de arroga puniu jlrnt: Vnd cum doleret A4roH defiliisperduis ex operejnaxim bono zelo perpetra^ dixit ei Mo- Mofo  j:H Tbadaus: Sccundum datem friritunt difeipuli om *i,fracipu Apofioli, in quibusfdn&ijicdtus, &> glorificam eft in confrettu wufiue populi & uniuerfi mundv. Qjiam gloriam Jibi uendicare uoluerunt U wnofiiccrdotes y non prxcipiente Domino , nec exigente tempere , ideo puniti Jutfequimr t ekudtusejl Dominus folus cotris p enitus.o' demolis idolisiundcfequitur. Itt d  Kjf , Zht - iicietbomo idold & eritjcpulcbrum etus gbrwjm. uel(utbdbet ueritds textus)erit requies cius bonor.Et ddiiciet Dominus Jccm domdnumfudm adpofiidendumrexduumpopulifui , quem uidelicetteif aliqudndojdplcniusreducctexudriis cdptiuitdtibus, tf ingentidifperJio% qufugos lfrael t & difperfos lehudacolliget  quatuor plagis rr*. N ahquid darias dici potejificut ad uerbum completum efi, triupb*. ucrucifxo, & mijfofpiritufnlo : Quo repleti Apoflolt , dum loquerentur, era (inquit Lucas ) admirames Partki,Medi,Elamita,o' habitantes iH Me l u  fofotamia, S>rw, cr Cappadocia, Vonto, & Afiafbrygia, & Pampbilia, fc$pto,& Ubya t Cyrene,C aduena Komaniudaiquoque ?rofelyti,Cre tts/J rabes,^ dicebanu Audiuimus eos loquentesnojhislinguis magnalia VcuHocenim primo die,quo Cbriflus pradicari capitattuefi: Quaauteab BcunabuHs adnojlra ufa tporafucceffere, uolumc noftrum capere minim fojfetMultts quoqj aliis oraculishoc ide corroborari/oletfed quadittafunt, iiyrafcnsfufficit: Hoc tamc unu pftring, quod  Mofe, Chrijlo, Paulo,(y tspraditti efl^tanq omniuimmanifiimufcelus, & pe/lis,^ abominatio fsufoma I E S V crucifixo cteretur , qui p antonomf amichrifius dice- turMulti emm (inquit lo.)antichrifiifaclifunt,fed unus omnium acerrimus, l0 ^- p/cuaW, nottumctra Chriftu,fcd(ut inquit ApoJl.)cotra onme,quod p* u ' iicitur Deus , aut quod colitur, ita, ut in templo Deifedeat oflendensfe ,' tan- pmDcum: De quo Mofis inducithilban.tacinantetninbuiufinodi uerbis Mr, nfe ny mn ) xyw inte up wra to aw ta atfa rvrv *o m B,llun \Qid ad ueroum traUucium dicw.Heu quis uUetab eojd ejl  jacte eias^ui \ fsjmucfl contra Deum? Etnauesdelitore Itlia, fupple uenient, & afligem hfonm& afligem Ucbra : & etiamipfi tandem peribit-.Eleuabitur enim mmbilis,&afligctpotifiimchffyros & Hcbraos,ubirefidcbtt:&c con- \^mterafligetquofcunquepotueritjhage, & tribulatione magna, metiam { afAu Ventas protejlata e(l dicens-.Cum uideritis abominationem defola- c H * * : ioitif, qua d&a ejl a Daniele,fiantem in locofantto: qui legit , intelligat. Ve b * T V *' | ft^mHS^ nutrientibus in die illajn qua erit tribulatio magna,qualis no ' faal, mitio mudi ufque modo,neque fietx cr multa,qua fquumn qua aper : e muunt, nunquam acriorem boflem in Cbrijhm , & Deum, o>falutem no~ fAm infurrexijfraut injurreclurum: De quo nibtlominus crucifixus nojler re Jomhituicloriam,Q> triuruphumtrabcns de manibusfuis ortnxes,quos accepe Pm u raiutfubmfert Vaulus diccnsi Quem Vominus IESVS interficietfpiritu o- wfu: cr deflruet illuflratione aduentusfuieum,cuius efi aduentus fecundam ycrmncs Jtanain omni uirtute, fftgnis, &prodigiis metidacibus, & in m J^uclioneiniquitatisiis,(juipereunt,eoqudcharitatettueritatisnonac FTuntiUtfanifiercnt: c mrito attraberentur crucifixo nojlro. Deeiut MKu&oriaJquiturfumma Vertias diccns, qudtuncapparcbitfigmmfi ?_"** T mm  f  debellato dcftruetur, DauiJ iias CANTICI SECVNDI & mmica morsiqua in boc ultimo, fuprcmo coitam confratta pcribitfr& pbante Ufu,& attrahentc adfe omnia attrabenda^utfiatim dicetur. Quomodo diflrabentia omnia tandem amouebityUt adfc unum om- 5 niaperfefttrabat. Cdp.XVII. \ Agna quippc ex ante diclis infurgn admiratio, cur non uidet, * mus attraclumifiumomniumgentium^ etiam populi [/rdii- ticifxcut uidtur pradixijfe oracula: Aitenim Kegiusprofk tatEtadorabunt cum omnesreges,omnes gentes feruiente'v,B lfaias:Surge,illuminare lerufalem, quia uenit lmen om, tf gloria Dominifuper te orta ejl : quia ecce tencbr  cp popidosifper te autem orietur Dominus y & gloria cm in te uidebitur.  4. bJabunt gentes in lumine tuo,V reges injflendore ortw tui : Caligo mim tf tenebra operiebant populos , guando idolis , o* potefatibus tcncbrarumfer- uiebanuSed orto Domino in lerofolymorum agro, & uifa eius gloria ,|cnt coeperunt ambulare in lumine fuo,& reges in frlendore ortusfui, uifa eiusjM la in oriente. Sim quoque imiumera alia oracula, qttibus pradfum ejl ornas Muminarijirigi  & ^ ucl ^ c ^ re * ' M ut non attraftifed expulfi penitus ab ifta luce uideantur: Vndc tf propbetarum oracula , rfumma Veritatisfententia de faljitate argui fo^c diiudicetur.quid nec ad cum confluunt gentes>\\ec ipfum adoram ornnespof, nec ab eod omnia attratla confpiciuntur\Qmbusfatisfacientes r dimMS Cfcri fim omniumfalutemopcratnmfuijfepro omnibu4,traditumpro omniumlw' ribusfanandis,cf in lucem omnium inflar ueri Solis ortum,r accenfum: No tamen omnesfalutemcapiunt, etiam qnibusfalus par ata efi^quoufqueifforw tempus aduenerif.Sol enim injua primaua fabrica refertusfuit ea luce,qua pojfct omnem bominem illuminare : Sed fim tflif- bree , qua ncqueunt eam comprebendere, uel nunquam uel pro tempore : & fanbla indignatioemudans,  expurgam om mimunda,vr colligens omnia difperfa,reddcnfjue unicum labium, y Mui f*r W ,Cr niudumiQjiod^nquwntHebr^ilkderit^uo lex,  oracula da He b,' tifunt & celebres bymnidilati: Velfitfermopurus, & clarus,nonfecun- im idioma fed procedais d cor de puro, & nico in omnibus ex colligami cba mtr.Et tunebomines dmaltipHcitate rituu , cr caremoniarumjn qua multo- to confunduntur,ad unicum cultum reducentur. quituncclar,fecundum Dei bnc^kcitum cxplicabitur,eeffante omni dijcordia,o> difiidio:Qu*an ab ani nuutura difidentibus , an ex corporibusex contrariis qualitatibuscompofi- ^nexformis multigenis procedant t an ex uario culiu, influxu mukiplici, & utrfis nHtrimensfoueatur, altifnta quippe ad difeernendum exquireretur M^oAdfunt quidemin bomine contraria qualitates diuerffiimcdmmixtai Medmcrfe complexiones. Intercedunt quoque uarij influxus diuerftfSim dt- pmes corpora wjlra. Interfunt etiam diuerfa regiones,udrij cibi,conucrfa , Jwn muhiplicenexquibus omnibus (t Ptolemao placet) deduciturbomo ad *"*' jrfoseftelus.Necminus id procedit ab animis,qui[iab eodem fonte proce tmrarfcuntes tamenper diuerfa mdia (ut Pytkagorei,r Academiciau- py ^ is ' t Wrtt)diuerfasinduutnaiuras y o> inclinationerund dijjenftoexoritur. Sd ' ( ^illi trabit Vatcrtter- s ** mmfmcuhsdtumisfedDeufaclusbomotrabitinfuniculisbominumJicu prOfeepr & uelit omnes faluare^ijiquifalutmrc CHR.1 STVS. TONVS SECVNDVS, iy afra. DtiturquidemCDeofaXente) temput, quando teuqui^quando di- jfftcongregabuntur,qu2do omesfiruient Deo humcro mo,& quando (ut iiyiit2dcbartas)ertt Dominus mus in omnibits, e? nomcn eius mm: Quod z ac u erit (utfipra dixit)in die nota, Domino; I qua exunt aqu ap erxrentur ocxx qM* montem pUnum equorumtf curruum igneorum in cxrcuxtuAnfuper atinem te propbeta , utpercuteret eos Dominus cacitate, obcacattfuer^utducm- turabElifeoin SamarUm tcrramquippe bofimmfuorum .Now/mcQj- jkanusUlecumuexiUocrucisproVannonxUs irrucnsin boflesxn tantmp iam conuertit^fempiternus terror ipftus apud eos , qm rem utdernt &  dierant , remanerct . Quinto loco facer dos ducere debet populum ad #fr 'u* JlimumfinmjcHtiinliholofueblegim^ damirraelitalordanemtranfirentperreBuri adpromxjjam terramjictrif tes pergebam ante populum diuidentes lor danem Cuius pars farmrm fumrefdibatjarsleroaliainmaref^^ ^cerdos fublESV pontfice fummo uolens introducere populum * UalM lolus)omnesba0HzatiJumus t faciensaquarum dwfionerntnbapttJtW' ^ato^amparsinfuadulcedxnefirmiter^co nideticet,qui opere coplm.quodkbaptifmatepromxfcrunu A f**. mamaritudJcuenitur,ejleori(utcUdolorebquamur)quxx^ & mudi tutus inquinati dulcifimu gratia donatmu ro amaram datm ** coniimuntSextoficadoiumefiiudicareiutkDeuteronomxocxtur^ n fUt*? antbiguum iudkttm apud te effeperfpcxerisjnterfanguxncm U) TONVS TERTVS. U9 i etti,caufam6ccaufamJepramQrnonlepram i & iudicium intra portas W mderisuartumjurge, tanquamuidelicetpro ultimo remdio , & afiende ilocm , quem elegerit Dominus Deus tuus, ueniefque ad facer dotes lema ffiierist&quarcsabeisiQuiiudicabfotibiwdicy (^juedixerint: Etdocebuntteiuxtalegem Oomim,(yfcquerisfententiam t#tm& non declinabisad dextramjieque ad jmilkan.Non autem admitte- ytuxtunc adjcerdotium, nifpcritifimi m lege,  in omnibus iudiciis M Icufalia temporajn quibusmultotiesfecesignorantia, & cloaca turphu- Hm deliguntur adjcerdotium , nec habentes ungulamfifam, nec comedentei qmdo butyrum , & mel , mfeiant reprobare malnm , & digere bomm> terminantes uel minimumiota t nec in itero fenju legismeditantes. Inexo- iofioquetantiDeusfacitfacerdotes i Scuerosiudices i uteosDeos uocet efi- Exoi, m: qud damnificantes proximumdebent appUcariad Deos^defl iudi- sqmpracipuexfacerdotibus deligantw , ut iex teftmonio Deutero- novaj comprobauimus. Vitimo loco^ebetjacerdos tanquam bnus paflor cura bcre de ouibusfuisjcramcnta miniflrare t inuigilarejupergregem, & om- mexponcre profane plebis commijfa y etiam animam ,fi opus ejjet: quia bo- mfdflor dat animam fuampr o oMbusjuis.Hacfuntyquapotifimpcrtment dfjiciumjcerdotis. Qttod Cbriftusfuerit uerusfacerdos, & ommhus refertus.qua ad uerum jcerdotem, rfummum pontificemjpe&ant, Cap. 1 1. Qgj| Hrj/fo I E S V S unftus in regem, propbet^ facerdote pra Jjjffl otmibus cfirtihsjuis, mrito fuit Kex regum , propheta pro- AJ3BH| fatarumfacerdosfacerdot^aut Vontifex ptificu. Sedprimis J^Hfigi uobus dimifiis locofuo declarandis, qum benefunttusfit offi- afuerdotis uideamus* Primo enim orauitpropopulo , nonfemeltamumfed pi,y tot tempore uitajua,nunc in monte jume in }}elunca,mncplic, mfccret, ut ab euangeliflis plerifque in heis recitatur . Nec Paulus tacuit, PaU !u. Jcdcm Zebrais dijjerens ait: In diebut carnisjiue obtulit preces cum lacbry- ms,& cUmore u\ido,& exauditus ejlprofua rcuertia: Et potijim in ex- tremo uit potcjLtts, pdldrn triumpbdns infemetipfo. Dux etidmfuit regcns, & ucens * r  Md- if xbto extdt ddduBum Uicbea udticinium , quo de Betblebem loco mmt Cbrifli aiti Et tu Betblcbem terrd ludd nequdqudm minimd es in princifius li Ifi ' dd-.ex te enim egrcdietur dux,qui regdtpopulum meum \fidel & Ifaias^ qudm Dei uicemgerens inuitduerdtfiticntes dd dquds^ mw,0* Ucpm compdrdndum t Jquitur:Etferidm uobifcum pdftumjcmpiternum , mifericr dids Dduidfideles-.Ecce teftcm in populis dedi eum^ducem^ acprxceftormfi tibmVer quem Ddttid omnes interpretdnturCbriftum plcerifque inlocisfip- rdtum,c denotdtum perfilium lfdi,& mcrit-.Ndm bic non rexit,nec duxM praceptorfuit ingentibus,fed infolopopulo Ijrdlitico . Cbriflus ergo n/lff datus efi inpraceptoremgentium t quds in Dei cuhum deduxiteispradtcMm tantum ore propriofed in ?du , .o ) caterifque Apofiolis,' pr*dicdtoribusj?ro qwbus omnibus pradicdntibus in ueritdte inquit idem Vdulus : An experm tum quaritis c tus, qui in me loquitur Cbriflus ? Curdtn tdndem dnimarum cm bdbuitucrusSdcerdosJdcerdotum y pontifxpontificum, * Vrincepsprwp fdcerdotum,ut bnus,!? Optimus pdjlor dnimdtn ddretpro ouibusfuis , fecfr ta dimittens, redimem eds non mfdnguinebircorum, dut uitulorumjedmfii- priofdnguine, introiens quidem pro nobis infinBd non mdnu drtificisfabnci- td ,fed excelfd,cce\os penetrdns, (ffiper omnes credtUYds confcendetts ode* quibdbitdtlucem inaccefibilem, Vdtrem tinwerfitdtis:cuipraJcnMtouctt' perditdmjd efi naturam bumandm^portdns edm bumerisjuis* Pului TONVS TERTIVS. ile Omfio t dnpucrofdcerdtiommfiicrdotalU debentur. C4p.lU   ' Acndori(lcgeiubme)dab4murprimtUcumommbiu,dL ofi- rebantwrmfanStuario: Itmhojtia ornnes , & poptdoiubcban- turhonm,crreucrcri.DctrmoinUbroHumcTormdicituTad": Aaro xOmajmmtt, quasoffcruntfilij Ifiael, a facer dotem fcmnm-.cqMcqutdmJancluartuminferturquocmque, & traditurmani husfcerdottsMftus efl: Sedpoflea in capite decimo oclauo ah Dominus: Ec- Itidera  digejhe(utin eaangeho di- Euan s- mr)afeceJJumibant:Vndadhgemfpimusnecefarireferendumeflr e mim qucmprimtia conferuaripoffunt : IH* utiquc , de auibu* ait Apoflo- kddKomnos: Uoiautemprimiuasjpiritusbabentes: Quod dupliciter in- tgpotejt : Autprimiti* , quas Spiritusfat&us inprimitiua ecckjia dona- tatApoflolts.dona mdeliect, & cbarifmata multiplica Aut per basprimhias PMtaf mgmus mina bona nofkorum operumju bonas injbirationcs: tf bas com femredebemus,& offerreilUs Cbriflofacerdoti magno abipfifuagra^ toJcruavdasfuifqueaugendastneritis y measPatrigratifitw^ fH?Memdtciauroffermd*folummodofanWficaK hyupmcipes Do effecli pugnare incipiunt inbqftem , contra quem puma- mrnofter IESVS Pontifex Maximus, & ab bis quiinitiau\rimiirituscbaritas prima Vaulo coUoca itn tvr.Quam  nofler maximus Antifles,tanquam ucras primhias y (s> decimas, ) u Fornmdiaexquirit,coitcludeminipfa y ueyiinprimariof m damento % Vime decoranteomma alia pracepta,  totamlegem, &propbctas t man- ^cuharipracepto y utipfaomnidiUgeniiaobferueturdicenr.Hocmando Jbytdiligatis inuicem:Etiterm:nboccognofcent bomines,qud eritis mei fapuh, o* 0U es mibi bono Amijlhi credita, fidileftioncm babueritis ad inui M&dutomiaoperafiantincbaritate&Deograta^ * Cbrtjhficut Vaulus nos m Coloffenfus docet:Onmia(inquit)quafacitis *mtncpommnoflrilefu Cbrifiifacite.Primitiasigitur^ omia^uain- Jtrumur mfantuartum, debemusbuicfummo Potificiprafentarciutipfcea- wconfperfafuofanguine,o> coditafuis meritis grata prafentet Pdtriater- tofrafcntationejmpiterm. Et boc eft,quod dicitur. Ha ert pro ofjicioCacer wdjUtutofempiterno. Sedcum buiufmodi defecerint infacerdotio legis, ne jmturfcriptura, oportet , ut compleanturin noflro uerofacerdote Qbrijlo, m ?w ; mfuos pojieros, presbyteros uideUcetfeufacerdotes tranjlatum ejl owjacerdotiilegis&ebtur aw$ buic Antijiitinon tantum prmia,qvM EE iiij CHR.I SfVS. ' Pauliu CANTICI SECVNDI tichraifVn(\ttrnmdb famfciterumb de terumab, idefiprmhiapi mitiarum: Qua fie deUgtbaittm Populus ex cmurn decem offerebantficet. Wdm - doiuxSdcerdotes utrtxdecem unumofferebant Deo t utinliWommt lenmns.Deo itaque jmpliciftimo dabatur unum, populo tanquammateri tumiSaecrdoH utem,qui mdium tenet inter Deum cr populum,dcem:q^ jmis numerorum.cf prinapium denariorum\ mediufqu inter unum, ? cati, Cbriflo autcm noftrofummafacerdodcbentnr unum,& decem Decem p. dem tanquam bominifacerdoti , Vnum autcm tanquam Deo : E/i enim meU tor,& finis quietdm.&c repciens. Sacerdo mfupcrnojlro debentut nont tum primia turtutumJdbominum.Et ijfuerc innocentes primi pro ipfioti fi,de quibus loannesiempfuntexomnibus primia Deo^ Ag. Neta boc quidem alios refpuiudummodo uelint ei offerre primitias  cr decimas, ii ejlinitia.cr compUmta operumfuorumNnd inquif.Qui perfeuerauerittf que infinemJbicfalMserit: Perfiuerana enim eft uerarum decimarumot* tio. Exqmrit eamprimias dierum -. Ndm in antiqua lege contctus erat DftK, utfanStificarc tur ltimus dierum cfipmus in bebdomada : Cbriflo auiefi. mulcumDeo Vatre damusprimum , qui ex co , quod eft Domino confiam, dies dominica dicitur : I qua & mundo dedit exordium , fmul o* mu /ptr. tualwfurgente Cbriflo ipfo die> m in eo principium daret beata uitajmit eo exorfus eftfabricamJuam.Hinc dicut nonnulli buncforeultimum dkn$i Deus cUudctftatumpercgrinaonis noftra t uelu in diapafon perfefto kk Duid ih ex muhis olonariis curriculis: Pro qua ottaua Dauid nonfiullos ccli- uit bymnos, utpatet in eorum titulis . Sacerdo quoque debentur boftia,jb Leoiti. X afro Leuitico edocemur,ubi dicitur: S icut pro peccatojta ? pro cpij prodc\Bo % utbabetnofkatraduttioMfAwdotepntinetboftw boftias bic meminit textus: Altera eftjppeccato cmifiionis uidelicet, ubteH+ liqualis uoluntaria culpa: Altera eft pro deliftojd eft peccato ornifionis^ifa origc r , r o/g. Sedfibene perpedatur ueritas litera, eft pro culpa comijfa p enm. Quod facrificii at* affam Uebrai uocat y ut patet  quito capite eiufdeU ti,ubidicmr TX\7\ UtiXQX Mil atfKiV rfrWIJH i wm M"* quod ad uerbum interpretai um dicit : Quia errauit , (f f> non co & nomt . ff propitubitur.uel parcelar eucupatarium ipfe offerct in culpatartum Dom, id eft infacrificium culpa commijfa per errorem. Tales & ; fcnw imprcjju^quem cateri timednt,ftcut & inprincipibus y & in regeu* mu EE v. CANTICI SECVNDI ddimtftquiddmyquodfifulmmensreHercdtur. E/l quoque % dutejJcdcbct mfdcerdote ittfigncqkodddm uimti$>(f confequetter diuinusfauor> ut omnct ongen. Um rcgercY j dcdmMinc Alexdndcr (ut rcfcrt Origenes in C & dd eius nutum contremifiunt omni: Imperdtenim mdri, cr ucntis y  ok* diwt ei: Pdnem benedicit^ mirum immodmjldtim multiplicaturAubct fwpfc ri bydrids dqua, & uinum efficitur: Animds cuocat ab inferis , y reumm corporibus: ImpcmfcbribuSy&ceffant ucxdrci Et ut breuitcmonckms, omnid cumreueremur: otmd ipfiobcdiunt: imo & poteldtcm deditnobufi- per ornem uirtutem inimieijummodo Jequi uelimus eius ueligid> qumlegitimHs y & uerusjacerdos^ Vtiftxfut- Irit Cbriftus nqftcr, opportunum duximus ddduccre , qu fpontifiakv \ dntiqua legisiqua omnid figitrdm, ey typugerebdnt noftri fo- rni pontifiets I E S V, o* eorum,qu*#> Gm * XiTfy, Latine tunicd^uel edmifid Shriftd diciturdbfque ruga.Tcrtium cft DDK abnet^uod nos cingulum^ bdltbeu.uel zwdm dicere poflmus: Et cft quajifd Hscolubri^ qud exuitfincRutem , textumjub tcgtninccocci y purpur totidemakzra- m fil>t inaicem, alternifqucfuccedentia, ut totus uocalis in templum accede- rcwrnorcreturSextmeflWKquod mappellMAqudate&^Sed Hierorymusfuo prprio nominepbod h. nomnaf.quod duplex eflxalterumfacerdotum, cr boefimplex lineumjuo ufa ' pimMemta^fdccrdosiVfiseJl^Dauidrex quando uoluitconruUrc DluU Dmmuntsn deberetperfequilatrunculos.quifuccderant Sicclecb, deprx ^^uncenxmdixitadhbiaurfacerdotc:Applicambiepbodfauo musconfuluitDominum^cldrumrefpbXumbabuitiAlterumeJlepbodex k^Ugerepetitis quatuor coloribusbyacimbinojbyfino.coccino^purpu. ,comextumexdurocumftcgminchydcinthino,coccino,^ mjUrmne by/Sino, mira pulebritudine babens in utroque bumero gemitios la- pcsdaufos,^ infrtos duro,qui Hebraic dicumurtfltifobam: quodep- s ** mpnta trdnflulerutfmdrdgdumjofcpbus Sardonycbum.Aquila autem t Sym 53 taf, & Tbeodotio onycbinu, & bene,utfuo loco decldrabimus-.c m uno- &' muedlorumfena Vdtriarcbarum nomina-.hi dextro bumero maiores flij U- bicob , mfiniflro uer minores inferipti eram. Septimum ueflimentum efi men jonpdruiifedcuncltspradfis cclebriusiquod Hebraic diciturv&ftbokcn GrtccKSyio,, Hmc Latine traduclum efi rationale : Pdnnus quidembreuis ex fituorantedlis coloribus intextus, babens magnitudinjj>itbamis:Xn tertio lyngurius^ dites, cr dmctbyslus: In quarto uer cbryfolitbus,onycbinus y Q> beryUus-.ln w ca lata erant duodecim nomina duodecmfiliorum \fra'l . In cuius ra- **au quatuor cingulis erant quatuor annuli durei corre fpondentes quatuor mlisqu, erantinfupcrbimerdlicopulatiuittisbyacintbms, & cdtbenisdU ^fhgatura firma ejfct,? una texturd uiderctur. Erat queque (quod md- *neimport4t)in ipfo rationalt tudicijjuffu Deipofitum , OtmtVOnwfibdU "mwtumm, quodnos babemns interprctdtumidoftmdm, & ueritatem.Et CANTICI SECVNDI hcec erantfuper cor Aaron,pro quo nos babemusfuper pcftus Arotuqua^ ingredicbatur in templum coram Domino , ut portarei Aaron iudicium filiou Jfialfiper corfuunr.ex quibus miuerfa confijik ByfjitSiqui ex terra gtgmtur.terra deputatur: Purpura ntari qua ex em cm- cbeolis tingitur.Hyantbus aeri propter coloris fvnilitudinem: Coccus qudfw deusignitf atbcri.Acquu enimadiudicarunt,ut Pontifexfummi opificisgi tias ageret Mi s qui f ipfa elementar quacunque ex eisfabricatafinupro- duxit: reprafntaretq; ipfa elementa, (f confequenter elementata omi op- ficfuo. Primumitaque ueflimentum , quo pudenda cooperiebtur lineumertt terramftgnificans, qua traximus.und genitlia nobis cooperiendafunnouii inde uoluptatemfntimus , ad quam nullatenus cendefeendere debctfacerior. nec cumipfis membris aliquidagere,nifiquatenusnccefitas, quextcrrdh- duximusjogit. Sed de terrenis paulatim ad excelf crec~li, capite ufque aia los cooperiebamur uefle hyacintbina: qua aerem indicat a r/y ufque ad ta- ram diffufimiCui appenfa eram tintinnabuU>? mala punica.Quorumftrcp tus t tonitrua,& fulgura>qua in arefiunt,comprimcbant,autjuofoniw ttrre bam areas pote?lates:Vel(ut melius dicatur)reprafintabant barmonidtHtf confontiam elcmcntorum,y omnium t qua ex eis compaciafant. Quodf** lorum pwcorum compofttio , & ordo mirabilisfignificat.Altius quoque cotr fcendentes dicunt,quodperfiptuaginta duo illa tintimabula,^ totidem ntw granata citabant etiam Jptuaginta duos prncipes idiontatum y fex pro qux m aduev/tu ueri Vonfisfumm cffcttafinr. utjlarm de- farims.Aurim uer,qw intex erant colores,dut colar ata 3U uitale m- fcm  quo dementa connefluntur in compojitis, reprajntat. Supcrbumeralc ucrohemifibariumfrperius refignat, in quofunt duo landes Onychimjd cjl iuo luminria magna defuper mildntia.7,onam autem^qudfacerdotis peftus srtqud uefiis lined , id ejl terra cingi- wr, Occanus ejl terram circundam'. Ih eo auten , quod circurriuoluitnrpcftus [cerdotis,quod mundi minoris medituUium eftjLodiacvs intelliffur^omnid mi* imioris eentralid circumeingens. Kationale in mdio peftorc pojitum terra t ff cm ornatum edijjcruntfloribus, herbis&fruftibus ueflitam:Qjtubicffettusfccundarum caufarum apparcnttfafim dignofeuntur-, Hk amaUqualitercprehendimus quamclara,ucl claritate, ?* benitate in eo,qui ftlcndore doftrin*, psrftftionifque bonori perum cru irre pofulum debctiadeo^tgrejfus eiusut inquh Hieronymus)motus, & uni- ^ ucrpi,qupr qui datorti ta naturaUs dicitur^ (f cumfilejupramundano, qui uitam largitur ftpiritu Vontifex itaque omritum crcaturarum, & mundi totius ucjligium portam iai. cabdt.cum Deojcrificaret, cunSia indigcrc mifericordia, ffauore ipjuuj quo dcbentcxpidri, (ffoucri&tficnonpro liberis^pdrentibus^ac propi^ tantum.Jed pro omni creatura y uoce > * babitu prccaretur* Et buius pontifia Lcu:c $ . ueftimenta in xodo iubenturfierifcd in Ltuitico a Mofe (Deo ittbcnte) At- ron ipfis induitunquia a lege b cbtuln A* ron y ($ filios eiuSiO* Iduitcos, %f ueftiuitpontificemfubuculdlined,accingM eum bltico^ & induens tuniedm byacintbinam^ defuper bumerale impofiiu quod aftringens cingido aptauit rationalijn quo crant urim ue tumim . Qirt quoque texiteaput) (ffiiper cum contr a fr ontem pofitit laminam aurcamecn ficratam inJanRtficationemftcutprttccpcrat D ominus.Lauabatur itaque fd cerdos antequam induerct ueflimentum aliquod ,fed totio illa erat uirtute , (j* iudicio legis, quam dedit Dominusper Mojcm 9 ideo dicitur, quod lauabatur i Hercm. f4 yjv ; Q^ J tamen(ut inquit Hieronymus) mundi purgationem figurabat y (f baptifmifacramentUM,uclpKnitentice:in quibus abluimur^antcquam induamus Paiiiu* ilUm facram uej\em y de qua inquit Paulut: Induimini Dominum nojlrum lefum Cbriftum: quinimmo y ipfe uoluit lauari in lordane^ indui,atq % replcri Spt rituJnSto, quifuper eum egredientem de laudcro afiendit injpecie columb*, NVS TERTIVS. it4 L^Utn intrarci injcra^cf in expiationemgeneris bumanhQnam baptiza i$ (ktim cccpit,ajfumpta pugna in ereto contra koflcm bumanigencris, profe \\tenioPojlea docens^fanans^ tandem ojfercnsfe infaaificiu.Lotut ita~ \tffdccrdosinduebatur primo Jubticula, autfcminalibusy quiaficrificaturus }0 cvrtmum obfiruare debet,utfuccingat lumbosfuos , qtland nec uxori iurc 0rimonifferuispoteji Deoffacris bene uatarefiifi ab aBuuxorario ab- \mt. Hinc Apoflolus doces uxoratos^t alter alteri redderct debitum(quia pauIu Mttr hbet potcjlatjui corporisjed alter alterius)fubiungiti Ni/i ut uacetis vrstmiadtcmpus: ^odnibilejfet y nifipra:fupponeretnonfojJe quempiam }mrcreiuxorari mamona Jta necjj>iritui & carni,ambitui mundi^ Cbri Kiugo.Succingebaturpoftca baltbeo cofecio ex quatnor coloribut, p quos (ut famut) quatuor dementa primaria, $ omnia ex eis campo ftd intettiguntur> Imtdns , qud omnia b \h$ & btbcxsjuperintextum , ut iam elemetis iftis alterabilibu* eufuis ele mms ad animaem partem dimifiis,ad meliora elementa cccleftia, atque di- m (ie quibutfuprd diximus) erigat animum: Qjtod o* lpis OfWjfrtaw, cftmyckinusaftrilus auro in utrbque bnmero dejignat : E/l enim bic lpis ra centrum terreusjn fuperficie autemfapphireus : quo docetur, ut terrenis meonclufis in cetro, (? circa imafacerdos ubique ccelejlis appareat. Et quia tcrios eft tanquam bierarcbquifinon primajaltemjecundaria iecerefmdamenta y nominat implora do corumfiiffragia.Appendebatur pojlca rationale omniumjacratifiimmA duodecim lapidtbus pretiofis , er urim ue tumim : Et ligabatur rationak cu jupcrhumerali, utrunque duodenarium: Injuperhumerali cnim inferipta cr duodecim nominajUiorum Ifialduobus lapidtbus onycbinisiln peBoraiikctl uel rationlicrantduodcdmlapidcs pretiofi , in quatuor ordinibus cumii^ decimnominibuscco quod Pontifex ncflcr Cbriflusfecitex utra um Quod fito loco relinquimus dedaradum. Erant injuper in illopettor uclu tionali urim ue tumim y quodj\cfcio quo modojnterpretafunt dcclrimm^ ucritatemx WamQry\#abiiKuenit,quodlucmfignificat: VndurwtUm xes^ty illuflrationes docbin autpoterit dirigere ffi* piam in uiam^qunejciv Nec caem alteri bonipotcrit prxftare ducatu: N propitiationetn adinueniet cum Do, qui no cjljitxgratU lumine colluflram* quia nec Deum nec diurna abfque eius lumine cognojeere pofiumus. CUrus \u- quetf colluflratus debet cjje ponfcx doftrinafcientia utriujque teft^mc^h O* Jpiritu,utfciat > quidfaciat ) ? intelligat^per quam uiam plebe deducat , tf cognofcat,quid Deus expetat  nobispro purificatione , er fiinftificationc w- jlra.Hoc my flerto portarc dicutur potifiers nofiri bipartitam illam mitr/H, tf denotetur uidelicet peritia^quababere debent ipfi pontfices in utr>que te)**** to: fumas inpUrifque nofiri temporis res nimium deficiat a facramento. Ejjc TONVS TERTIVS. tl j ustntcrDcumpjum,o>populumoffendicidum>qw j^ctjMudmn tummjttod i*mdcuktum,perfenum y compUtumSmp\i- m&finedefccTupoflumus interpreta. Hinc tanta diligentia iubetur utfa ttrdos non modo caueat a peccatisfedfu impollutm eatn a mortuo,  mulicre tm, mente in eaelum babere debet*tm m oret mcte,qm e *mbm Veftem Cbrifli Rom*jufiepi;De baptifmo enim loquebaturi AlterZ Wpvntettaqu* ejifecundd uejtis cooperkm nuditatem inbisqui perdiderut Wimentumbaptifmale; EtbancueliuifDeusprotopldften, &quotquotm PWlapftfaluamnr.de quibus inquit propbeta: Beati quorutn remij}*Jimt D ^  Kt STVS. STVS; CANTICI SECVNDI \qmttes y (f quorum tcftafunt peccdta.Et boc duplici genere ueflimmti^ bdtur noflcr Voimfcx maximus Cbriflus nonprofejdpro ommbus,quo m peccata tulit : Altcrd cnim erat tnica mccnfittisiq** baptifmi ueflcmfi^ m indiuijtbilycr mn% reiterand: Altera crat diuifibilis per parte,^. te: Et btcfignificdt uefl pcenitcmi($ caniflrum azymoru% nullus dicatur mundus forde, etiam infans unius dici-.quia omnes nafciwxfc lij ira y & peccato obnoxij. Siquidcmjunt peccata, qua uenialia dicuntur^c feindunt ueflimenta , o* digna facilis uenU : d quibus nibilonnus muniusit- bet ejjefacerdot agere uolcns cum Deo fancio , mundo , q* puro . Vnicfc- quitur , qubd ad mdlam animam mortudm accedat , ne polluatur , (? compi- neturfoper mortuo , eflo qudfueritipfius pater, uel mater: Ex quobtvr, quanto maior mundities exquiratur in pontfice ^quaminjicerdote^cunti^ concedatur in principio capitis accejfus adfunu* patris, tnatris^filij ^fiH^fri- tris quoque , (ffiroris uirginis : Vonfici autem Jummo interdiciturcccffus ad quodcmrqucfunus.EtquidfadkatisctinedtfuMSi utpofitcoinfmtit cedentem ad ipfumfin efl prtfentis trahtus: Hoc tamen dicam,q> dpiV* tres mrebus fyiritualtbus peritiores quambi, quiinrelationibws, (f^uid*- tibus InueniendispbantajUcaniur^uas nunquam inueniunt, non fine cufd od narunt^u: cadauerfipeliamr in loeofacrojumine ajJeietur,quouffr**ftra>ut uulgusopinaturjdadexpiationcadaueris, quodudldkitm^ defi.ordinatafinti Et giir iftafth* vnus ab tfla etiam fceditate iubetDeusjacerdotemeffeimmunem.Ubctctm ut nunquam de fanftuarioexeat *fed femper ( (i fieri potejl ) fanftus (* >  uiolcturfacramentu bifario matrimo- m.Sedbeumfcelictatempora y (fperditos mores, ({nado uerbaflatuti, cr le~ pprxceptajruantur ttumodo in cortk deprauato truco,& putrefacta ra ike. N admttiitur adfcerdotiu buiujmodi digami t nifi k ?5tifice t y gerete cmDeiintariscontraDomimjUtutiidifpenftur.Em^^ fifm admttuntur faccrdotibus,qui uiolati.deturpati.coinquinatq; adpoti- pcM&facraperagcda abfq; diftefatione, & punitione.nudata fronte acce imllnfuper &gibbi^ claudi,& bcrniofr&jpurij,' babentes nafum tor te,Cr immodic.,v> omnegenus monfirofutis: Quafecudumjhtfum myjti- cmmteUigentcsuitia, * defetlusin anima denotam.quibus diminutinpof- fwtportaretumim i quodperfecliones,a' cplcmtafignificatjam in naturali- W,j mftirituahbus: Naportare ueru urim ue tumim efl babere lume Dei,(? mperfcpion in opere-.ut de loan. inquit Cbriflusfub aliisfed bisfimilibus iiAis,dices:lUc erat luccnia ards,(? lucens: Lucebat quippe doclrina,& ar ^ Ut cbaritatefimul cubonis operibus.Cidaris ucrojua iubebaturportari in ti^pro^oarnmunosgerimus^ccelu^cade^ iAetfacerdos aftu, uel uirtute: ut dicunt Tbeologi nojlri. Hinc Mamarei non Thcoio. tondebant capillosjut comas.quct^ ut in Cancis dicitur) iun&x ejfe debent canti. anbusg quosucmuntinfiuxus^cbarifmatafuperioraadnos. Necadbuc Mycurnobisfitinditia denudatio capitis t & rafura contra id, quod Cbri- fauobfcruareuolmt, quicapillosnutriuit, &barbam. Dicunt aliyur.Hocfit,  ubiqi pingatur ck\ barba, er tyr.q u* mdicXt y q> Vetrus ipfe pofl illuJioniUnutriuerit capiUos, bar Mt.AdApoflolconfugit ) q u icum Corintbiisair.Virndebetuelarc caput pi m>awamimago,& gloria Deiefi: Uuirorans t autpropbetansuelato ftodcturpatcaputfuum , quoduideliect Cbrijlus efl : cui debetbomo ejfe tyofnus atque apertus . Et iterum : Virfi comam nutriat , ignominia efl Ali: magno myfleriojuo locok clarando\Quodnomen Cbrifti>@r Deijiomnes milites portantfanquam b ratlerc>&j}igma>aHtinfigne Cbriftianareligionis,quanto magis portmk- het Pontifex maximusfimnl ?Jacerdo:cs 7 quiJunt tanquamangeli, y Jaca diuini exercitus ? Sed Vontifexjummus ? maximus tanquam dux totiusm tice Imperatore > cecteri autemfoccrdotcs inflar ducum priuatarumleffom fiu cobortum.Qmd autem bcec cum Vontific mximo Cbriflo agant^in^m ipja omnia tcndunt,uideamus. Qftid Ma omma ueftimcta cu Cbriftotfuepotifiimfigura-bat Cap.Vll Amad Cbriflum nobis deueniendum efljn quem omnia emkf, (7 ad quem omnia rejpiciuntjanquam ad dominum reru%fro- pter quem Ma omnia ordinatafunt , T in quo omnia uerific debenv.Quiajmper Mofes cum Cbriflo y & lex cum cungdk Idco erroris notatur ?etrus,qui in monte Thabor, quando Mofes affuit Ciri- fioy uolebatf acere tria tabernacula , cum unumfujjxceret Cbrifto^Mofucf E/tf: Nam unnmjunt lex>propbetia> cr euangelium:&c unumalteriadcocor- refpondens^ connexum^ut idem penitus fint: Qjtod uidere pofiumusjumo do Dcusfua benignitate auferat a nobis uelamen , ut reuelata facie uatetmt gloriam Domini contemplarijramformati & nos in eandem imagine ucri Fjj Dei.qui primo fub &propbetarucontinebatur: Quem no- bis iam exhibitum contemplabimur afeendentes a claritate legis in cUrhat m Lmtu gelij. Dicitur in Leuiti. q> congregata multitudine ad ofliu tabernaculi , Atro* conftitutus eft facerdos  Mofi; Quieumcitaueratilluccumfiliis.ffcumui' tulopro peccato,& duobus arietibus^ canifiro^zymorum-^onne Cbrt fius uolcns offerre uniam facrificium pro peccatis totius mudi > exbibensptp' Jum bojliam pro pcccato.prc del&otfro errore.pro iniquitate^ pro tranfgrcfi fione.pro rebellione^ pro omnifielere.quod legis Jacrificio nonpurgabatur^ uenit extra portam magna Hcbr &nonpircorum, dzymorum,r omniumqux dfacer iote legali offercbantur Nnne , cr antequatn ad altar e cruas confienderet, ymmprxmiJttmeliorcmqudmAarontLauariquippeuoluit Baptifia in lordnefdciensfeipfum lauacrum,quo diluerentur ornes fordes . Nec adbuc Uc lotione ctentui laudre uoluit pedes difcipnloru eo lauacro, quod Um feio - fmfeccratiQuod myfleriu non intelligti Petro dixit:Quod egofacio* tu ne- fqu4ndo uideUcet intelligcs^uoficramento^uo la ucro.qua aqua Uuerjm te.httellexit quippe docente Spiritufanfto,quiftggcf [,& decUrauitonmia f qudantequdmaliquidagdmuscum Deo mundifimo, tportct,qudbaptizemur, cr mundemur lauacro baptifmi confeclo exaqua, cai efi ipjfilius Dei- qui lauh nos (inquit loannes)  peccatis nojhisper ueru Uptjfmum : Er Um ab ajfettibusfignificatis per pedes uerbo,  amore, iu~ xtsid quod dkif.Vos mundi efiispropterfermonem, quem locutusjum uobis, jlcmm uidelicet doSbrina, cr amore. Lotione itaque prxmiffd uefiimctdfufce- pjmjhipjm ucftimentumfccit, quo operiret nuditatem noflram,Ju:utfefc- ierntaquam t qualauaremur i Q' bofam, qttdmpro nobis offerret, panemjuo nos pafeem^oflium^per quod intraremus:Facltis efi igiturfeminalecoope ritns wrpitudinem,quampatefcccrat bumammgenusper peccatum, ut in lere Utem ' m loquiturDominus dicenr. Nudauifemora tua contra faciem tuam-.y ap- Mit ignominia tua. Tegit aut ignominiam nofiram uefie confecld cxfudipfms jpfle, qui efi uerus Agnus tollens peccata mundi-. QuibusfubUtis cooperta efi ignominia. Et bxc efi illa pellicea tnica, quam Deus uefliuit Adam:cum pec- uignominia non poterat tegi, nectolli,nifiuirtute,  mrito iflius Agni, qui tohfcccata mundi. Extat cr tnica byfiina: Qux ex terra fdflajcrrque ftgjicansut omnesaffirmant)carn terredm,qudm ajfumpfrut in ea nos red hetDeo pLcdto,4bfq; dubio reprafintdt ; Qudindutusbdbitufuitinuetus momo. Et bxc retorta erat uirtute diuinitatis, ut nequiret rumpi: dutfcijjur ji]prxberepeccato,&fenfualitati: Quod in nofirofummo Vtific Cbri Jo mmmodo loam babet. Et bxc firiftafuit baltheo ex quatuor colorus^ osdiximuijignificdre qudtuor elementd , ex quibus compojitum , artatum, T compaginatumfuit corpus illud nWya Miznepbet uer, id efi pileohs,uel tou y uodfignificdre ccclum diximus,quo inuolui,& ctegicaput debebatjk rdosS E S V noftro prxomnibuscuenif.quicaelefiisfuit totus.atq; diuinus, >cbq,finealiqud intercapedinefemp incubcs-.iuxta illud quod dicitur , 5, Jtcerdoj illud tcgmemiimmqdeponere debet.tyo Mdbil quoq\.l paUiubya- cnbm n dicfumpfit,fed cffcftus efi ctintinnabulis t Qr malogranatis-.Fuit tnm nonfolum colore coeleflis, ut byacintbus t fed re cr operefout dicit A/w- Iwus.Secundus bomo deccclo c"oelefiis.Quinimo(utidem'Apofiolus ait) rtuS  FF iij CANICI secVnDi t eitos pcnctrduitmclior ipj effeBus . Coelu etenimfuitfuprthumfigurdtui coopertoriu arcpitiatiotic$ji Exodus cut i n ExoJo legimus: Pari, (ff meliori Modo ex corpore nofiri Vontificisiq eis quut medidtor ejjet inter i* fim Vdtrem uniHrforu > (ff nosiEtdppcfatcitebdtmdlogrdtidtd, &tmnh la utrdquefiptudgintd duo: Qu^etintinnobuld diximusfiffiificdrefiptua^u duos prncipes prapofitosjptudgintdduobus idiomdbus cupopulis ipfis ^ ditisfiguratis in totidem mdlogtdndtis^o cp otmd Md numind, (ff intelligfa Puim rum ipfarum uirtutes ddfe dduocduitfi ornnidfiiicies^ut Apofio*ait\ (fy in ipfo habitat otmsplenitudo diuinitatis corpordliter y utficutperipfum^ idem & ,tt *Pfo omia credtajuntjtd in corpore cdput efjet ecclcfi ommdfvhiecit^nihilr^ ci nfubie&t. Vricipes ejfejfuviciaru.Sc populoru nemo ex bis, qfacrish DioteL fiudm^ambigit^ut docemur plerifq) in locis y mdximDiony.(ff Ddmclcyi angelu prncipe Perjarucommemordt,(ff Miebaclcm fldntcpro populo Ifr tico. Sed ij omnes dduenienti Cbrijio cejferuntjmo ipfifubieSli,quicquiiim cpsfaciunt y eius crpetrdnt imprio . Vopuli quoq; ipfis creditifignificfa tndogrdndtd Chrifliponficis nofiri difponunturdrbitrio . Hincipfenonm JJraelhicamfdmilidm curdtjd ex ommndtione,qu*Jub calo eft^(ff exom bws populis(ut inquit loa.) (ff ex omnibus tribubus, (ff linguisjudm cokgttt clcfidm.ftcne itaqueportduitjMpcrhumerdtecumldpidibu*, in quibitfcripi eram nomindfiliorum Ijraeh quid in bumerisjuis portduit totdmfamiwlf Tdcliticdm>f purgdiiSytyfaludns edm: E t quod dururn u\detur y inquitiNon e s t vs. ni,nifidd oues, qutpcrierant domus IJral : Quod tdmen intelligendumcjik utrdquefdmilidfiguratiud uidelicet (ff uerd\qu ex Vatre m Uhdch progenita^partitd tamen dicitur^ma cx eadem famlia funt.qu (olliavidebebt Idcxtris, y qni collocari dcbebant jmijlris.lfla autcm w yfkmlWff WMftwfidffademdcfidojoikftdfuit  nofirofammofdn (triof.l B S V cx pmni tribujingud,populo,@> natione.quafub calo c(l,di- tifj.fr acipulm duadempartes conteptafijub duodecim fignis ccclejlibus : llo infcripta dicitur in duodecim lapiSuspretiofis : quid omnia,qux in hac fmtlugefdfint, pretwfa merit dicipojfunt. Verum ddunumquemque lapi imdfflicdrcpoffemusduodcndm panem ijliusnouafamiliacumfuis duo- imsprmipibus : Sedbocfuo locofaciendu(Deofaunte)referuabimus.Cur Meniipfumpeclorale ex quatuor coloribitsfapc amediclis dicatur intextu^ fienodarcpoterimsjmemmcrmusnos dixifie qmuor illos colores fi- pifiem qudtuor elementa^xquibus ontnia coponuntur, & in qua ctiipfem adi dicitur partitum, q* cx ipfis cSpofuutf cuidem ex bis dementis defccti- tci,rcliqua uer ignea:Quibusomnideiscorrefpondentid conucniitnt,ddc,ut cmk tamcoeleftia, qum terrefirid diftributur illis elementis ftgnificatisfcr ^tuorolores:ldeotypusutriufque famlia per illos quatuor colores dijfitu m llla dutem duofacramenia, qua dicuntur urim ue tumim.ddeo Cbrifio w/Iro Vontificijimmo conueniunt, r ipfe non tdtttumportet ,fcd eddcm peni- m^quaper illdfignificaturjnterprctctur quomodocuqtfi enim trdducatur fofcina&ucritasjipfipHbliccUtndt&gofumueritas: & doclrma med c h r. ticfl mca origine fedeius,quime mifit,mibi s dut/mfic cmuncata,utuerbo > > "*"' fofimpopuloTu doclrina: quia omnis Cbrijli aclio noflra inflrucliofuit.Si mo inter pretemur claritatem erperfettone, ipfefuit lux illuminans omnem hemnem t r adeoimmaculatus> rpcrfettussitnosfudgratia, & meritisim maatosDeo Vatri reprafentct.Etfitotitpeclorale dicatur logionjdefl uer MCjudrationaleyne ipfe ejl uerbujn quofunt omnes regula tam reru crea tm,qum eor,quafacere debemuflpjitm quoq; otmibus rdtion intelligedi, Voyerandiprabet: Et duplex dicitur, quia ibi duafuere natura-.in quarum etpafcud rationis,' intelligentia inuenimus. Erant quoq; ligatdpe&o- we&fuperbumcrale uittis bydcintbinis ,quatuor in alterojibi inuicccorreff>di tcsiSed qua melior uittd byacintbina,a> cceleflisrfum tile totus ccclefiis.qui de dodefeendit, utnosfdceretccdejIesfEtquaefi catettdbac urea, nijicba-  in quofabricatus eft mundus , eduemt cum I ESV: Sedintot o* tanta intratmsficramenta, quodfiuluerimus ornnia explictrt, quabic oceurrerent^ neemea uives fippeterh ad dicendum^ nec Icfforcxpcr- ciperent,qutf cti i ornnia dedit Vater \babere nomen ipjius Dei infc.Et bicaducrtat> quinterpeUatpro nobis impetrans ueniam ea mediante, & fohtio- **deoitu:Omnia enimfoluitfanguinefuofparfi, quo & mundos de dicin tnosprafintat Deo t quosfa morte , & fcrificiojmel oblato expurgauif. Wdem(infertApofiolus)fccitfifcmclofferendo. Et talis effeclus ejl p$ ^ ^M confedit in dexterafedis magnitudinis in ccelisJanSlorum minifter,& wfcnwfirfi ueri y quodfixit Deus,& nbomofugturrgo Lbrijlusficerdt- F v. Daniel. loannei Paulus Dauii CANTICI SECVNDI no eterno in c neliori ( f rificatum ex diurno conjbrtio: und ad tantam claritatemdeduxcratfactpn^ no pojfent intederefilij Ifral in cam objplendorem uultus cius:  conuo es} in adiutoriumppulo Dei.ut in D amelelcgimus: Micbal vrin* ceps magni4S,quijlatprofiliis populi tuijd eipro eleftis .Dcboc canit cede- fia y cp cftitutusjit prmcepsfuper omnes animas eleftas a DeofufcipiendsSi igixur Michalfungitur perpetuo facerdotio baba cotinuam curam animmn % quanto magisfilius Dei^Jummutjaccrdos Cbrijlusjui data eH ipfarm^ nimariomnimoda rede f tio 9 f quifuo oblato facrificio iuget perpetuo pro quibusfiipfum obtulitfacrijici, %$ bojliam?Etboceft,quodinquit loannes\Siquis peccanerit, aduocatumbi- bemus apud Patrem lejum Cbriftum iuftum. Et ipfe ejl propitiatio pro peca tis nojlriS) y non pro noiris tantumjcdprotoiius mundi Cur Cbrislusfueritjacerdos iureiurando. Cap. I X, Ec tacuit nofter Paulus ad pedes Gamalielis eruditus^inpr lu* in tertio coelo , quomodo Cbriftus conttitutu* fucrit fun- dos iureiurando,dicens ad HebrwxtdiUudlfdU Chr ijlo fatio fk- M " ccrotcboc iureiurando inquir. Egredietwr uirga de radic lejfe^ftos de rd kciusdfccndct,o> requiefcetjupereumfpiritus Domintfpifttus fapicntix, ^ intctieftusyjpirituscfify^ pictatis:^ rc- quiefcctjuper eumjpiritus timoris Domini: Acft diceretur, iuxta iludjcpte- urium, requiefcet in eo \}Ytus intelligen^ gr* culpdrureniifiutMtemgYd- Muelpiet4s>iuftitid ? terror.pulchrhudo &> rcftitudo^ uioria & perpe- tds.dccor o* ornatus 9 uitd & regnum,ut non fine caufa dixerit : Omnia de- c h r 1 iitmibi Pdtcr.QjiQdpQndcrdns Origcnesjcribens in illud Ifai^Apprebendet s J r{ v * fcftcmnttdieresuirumuttum^ait: SuprdmukosfuitSpiritusfanZlus eufuis do ** "" wsjei in nullo Yequieuh.nififupYd IESV M:qui ejl Me unicusfponfw.qucm dffrchcndcruntjeptem mulieres.id ejlfeptciiarius ille excelfws indijfolubili uin tukNdtn ucnit fj>iritusjapienti&* abfq; aliquo recejfu: Sed qudre bocfQuid iu- wit Dominus,& non pecnitebit cum\ lurduit>ut ejfetfdcerdos in atermm: tu Tuit.utcffet Pontifex ^naximutlurduit.utejfetfanBus.purus^udus^ &Jc~ ^tgms  pcccdtoribu*,ut omnium peccdtd tollere pojjct. Et quia iurduitjdeo ({Mmtfupercumfyiritus^ illud ntdius omrbus.quod deditipfi PatertVnd tyutttur illud tertiiijcilicet ntf Sdbdt.quod Hebrai dicih coucnire cu iura- Hcbff j; ito&o,zyfpten4rio:(f quietem jignificat. Quieuitigiturjeptiformis (piritus weo (ffcptcndrius illeexcelfus , quia iwduit Pata- onmipotes dd eyUtjcm- ffr/itti,(y diuinus permanens aUosjdnlificdrct)&t diuinosfdcerct. Quornodo fuerit (dcerdos (ecundum ordinem Mclchijcdech, Cdp. X. ViiuYciurddoconjlituit CbYijiumnojlYumVontificem mxima jldtuiteumjcundum ordinem Mclchijedecbi iuod c ommbus innotefcdtyuidedmus igitur quisftt ordo Melcbifidecb^jecundum quem Cbrijlus conflitutus ejl.Diftufis itdque bis,qu* in Genefi Geu^ CANTICI SECVNDI *auiui l C g im$% y f q U # j p^ mm Hebrah pertrdftdntur de boc Mddnjdcd quinque reperimusjnquibus Cbriflusnoflerctmipfo conuemt: Qumorttn gmtur  ?dulo f quorumprimum eflxquonidm Uelcbifedecb inducitur infaip turdfmepdtrc>(ff mdtre % neque initiu dierumftequcfinem bdbcnsficfilw d ( confhtutus efl ficerdos fine principio^ (ff fine dierum y eufit dut mdtcrildeo inquit Pdulus: In boc Mccbifedc iuMai. dfiimilatus efl filio DeiDicit tdmen Kdbbi Salomon, (ff cum eo mdtijhpiitt, Hteron. Hebrqudmuis non exprejfum , bi dejicerdotio eiusi tur. Secundum efl^quidfuit rex Sdlem> id eflpdcis y Cbrijtum nojlrum Pom$ cem y (ff rege uera pdcisfignificdnsiqui uenit ddre,(ff relinquere e uerf nobist qudm mundas ddre nonpotefl : Ideo introhntc ipfo in mundum mintftr eius cdntabant: Et in terrd pdx bominibus bona uolutatis: Et relinquens mu $ t v $ ipfemet dixit difiipulisfuis : Pdcem medm do uobis , pdeem rcinquo uoh\s y m quomodo mundus dat f ego do uobis. Tertium efl nominis interpretdtio,  mui cum ficerdotio .Hinc lodmies in Apocdlypju Etfecit nos regnum>tffic?t dotes Deo> & Pdtri fuo: Cum quo Pctrus feribens aduenis difrerfis ?om,Q Galati*, CdppddocU y A(i*>r BitbynUdixit:Vos eftisgenus eleciumjq Jdcerdotihm.Quintii^quod mdgispondero 7 cfl oblatio,qu (ff efl communis, id efl uniuerfdlis. Et nihil magis confonum uita, quam Cfcri Ioan. Pctms. fONVS TERTIVS. 1?  jlusMcnit nhis ddiurut, qudmfanguis in quo potifim rcfidct uita t ut multifi- pentes affirmant (f txfcriptwdfdcrdfdtis dar coniiccrepffunws . Hic efe igturordo Mclcbifedccbjn quo Cbrijlusnojlcrcftitutusefifetecrdosi e? R8 tifcx maximus . Et buic tdnqudtttfummc Vontificidetit Abrabam datis deci- ma de omibus 9 c accipiens ah co bcncdBionem. E* quo concluditurMelcbi jtdcchmdioremfmJJeqHdmAbrd PduH,quiait:$incuild Pauiu, (orurddiBwne^qui minor el  meliori benedicitun Cum igiturdcceperh deci- ms ab Abrabam, * confequenter d Leuvqui adbuc (inquit Pdulus) erdt inl 1c Leni:& ciusfdcerdo- mm mins qudm jacerdotium kuiticum,zy Icgdlcd mdxim (ut pondem A- idem yoMus)quidlegdUfdccrdouin itiud Mclcbifedecb trdnsferri debebdtjdeft infacerdotiu Cbrifei^ qui cofeitutusfuitjacerdosfecudu ordin Mclcbifedecb: lico ipfeCbriflus nonfuit defacerdotio Adron^neque de tribu Leuifed de tri krcgdi lebudaiut intelligatur, fjdcerdotiu Cbriftifuh regale,* fecud ue rmordinentregis iuftiiVndc bfuerit Sem, quid tmportat boc nomen Sem , quod inter- prctmm Ldtin nomen fignificdt?lllud forte nomen , quod elfuper omne no- mficut quando dicitur uirgojntelligitur Virgo , qua rl fuper omnes uirgi- ncs:Et Aposlolus juper omnes Apoftolosic Vdter fuper omnes pdtres > f ut hrcuiter ex omnibus cocludamusjn Melcbifedecb erdt dliquid diuinu, Cpcr- mnmsjn quo repref omnesfecerdotes legales. Cdp. X I. Erum qudntum Cbrifeusnoler Vonfexmdximus altos omnes fdcer dotes leuiticos , ? egdles cxcejfer'tt,?dulu$ cum Hcbrais xcm differens dpert demonfirdt: Vfc, polqudm multa enarrduit de \fecerdotio legdli (? tdberndculofubintulit: CbriftusdfsictVS uftxfuturorum bonorum^per amplius ? perfeBiuS tdberndculum non manu- ; w, id e7i non buius crcdtionis: Ncque^cr fdnguincm bircorum , mn mtu- CANTICI SECVNDI lvrum ,fii pcrpropriumfiinguinem introiuit Jeniel infaci , aterna rede*. ptioneinuenta .Sex Paulo tangtmturjn quibus Cbnfius fuit pcrfeRio^ $ excelletuiorpotuifcx^qum legalis (pfigurauus: Primo quia li impetrem propitiationem a Deo^qa plactusfaucrct in bonis temporalAus^ut patet ktb ta prmifiionelcgis^qua dicimriSiaudierkis me>bona terra comedetis: Etpof fidebitfemen ueSbrum portas inimicorumjuorumxEt unus ex uobisfugabitnilt ff duo decem milia^ffbuiuJmodiClUie omta temporalia erant,quamuis fint figura ateniorum.Ad qu ideo per amplius ff perfeRins. Secundo loco Jaccrdoslem introibat tabernaculum mnufa&umjmQ ligneum^pofiea lapideum creclo ta*. pio: Sed nofter Pontifcx introiuit tabernaculum non manufatlum, id cji nonk i creationisiPer quod tabernaculum Origencs ccelum intclligit: Quod coifo maripoffetteflimonio Paulidicentis;Habemus Pontificemmaximum^uipM trauitc&losjcfum fHiumDei:Etitcrum:Talem habanuspontificem,quicmjt- dit in dexttrafedis magnitudinis in coelisfanElori minifler f ff tabernactdi w- ri^quodfixit Deus, ff non homo. Ipfc autem Origines diftumfuum robomtt Dauia fiimonio diux Chbarccdi dicentis: H ufque ai domn Dei: Et iteru in alio pflmo: Domine quis babitabit in tabernculo Uto^ut fs requiefect in monte fanfto tuo?Quiingreditur fine macula > ff operaturiitjli- tiam.Et quiseftlocus tabernaculi admirabilis, ex quo peruenitur ufque d&fo mum DeifEt quod /l illud tabernaculum^uius memorfailu* prophet e$nji cft in ipfo anima eius^ueluti quodam intolerabili dejyderio refolutatHon f erat illud expellibuscaprinis.ff cortinis byfsipurpura, hyacintbi^ ff coca Ncc illud quod ab Allopbylis capta c/: Ncc illud, quod afilio fabricSdu cr* Sed tabernaculum Paternum , quoddiuijum inplures manfiones in plurtlino- fr vi wwr  Ckrifto dicente : Eacite uobis amicos de mamona iniquitatis, ut cm defcceritissccipiSt uos in aterna tabernacula.Et  Rgio propbeta mpfihfi Quam dile&a tabernacula tua Domine uirtutum , concupifeit ff deficit iir ma mca in atria Domini . Tabernaculum igitur hoc non manufattum cftcctk quod non manu bominumjed uirtute ff iujju Deifabricatum cft. Eft ff s tabernaculum, in quo Dembabitare deleatur, quod tetnplum Deiuocturi Vaulo dicenteiTemplum Dci y quodc$\is uos. Anima igitur uniujcuiufquemfr data ff purificata cl temj>lum 9 c tabernaculum Dei: Etboc non mamfSj TON\TS TERTlVS. * 3 i 0* non buius creationis.uelfabric.qudfalicct matcrUlia hxc owiia fabrica td funtfidmioquoddmfinguUriDciorc hfiffUtum. Tertio quiategalispS fcx dcccdeUt infdnttd injanguinc bircorum^uitulorum , drietum y dgncrum y fdffcrum,& columbdrum 7 uel in cinere uituU afperfo,& buiufmodv.Qu* om ntdmmdlidjunty^dddnintdlemboniinemexpurgdHdum Cbri- jliisautemintroiuitperpropriumjdngmnem inpinttd 7 ut omnia emunddret tan to mus^udntofdnguis, non dicdm bominis.fedfilij Deifdnttijimipretiojio- rm^dmfdnguis dnimdlium,quo munddbdtur dnimlis homo: Et conjequenter mtoperfettiusfdccrdotHm Chriftimunddntisinjdnguine prprio, qudmfd- ccrdotium legdle munddns infenguine dnimdlium . Cur datem omnidpen (ut inqmt ApoJlolus)mundentur infdnguine(pene inquit,quid uafa metdUor pur- rauiu* gdtttur igne, %f dlid udfi ? ujlimentd dqud munddbdntur, ut in libro num rorum legimus)id in cdufi ejfe exijlimo, quid peccdtum trdbit originem dfn- imc (? cdrna, ideo expidtiofieri debcbdt perfinguincm : Tribuml enim iu- jt* Dei exquirenspxndm y Hbifnit peccdtum, uultutjdnguis eftunddtur, & mprimdtur cdro y quafueruntfomentdpeccdti;Sed infacrificio legali (ffigtl mo, quodnon plcn cxpidbdt,ficbdnt expurgdtiones infdnguinefigurdtiuo mlium.Veniens dutcm Cbriflus,promittens, ut alia non indigeamu$ cnt indigcbant illi Vaxres antiqua legis , qui expcclabant hanc redcmptio^ Et boc nterim plur es facicbantredcmptioncs: Redimebant cnim primogam certo pretio: Nam primogenitura ajh redimebant oue> &facultates ucnu quac(t in Cbrtfto ejuiquempropojuit Deusprofi torem perfidem infanguine ipjius , dofljiottem iuYlitiafua propter 'cwjp ponempracedentium del&orum; qHapuniredecreuerat y nifiuidelicct men- tor rcdemifetfasjaens trbunali inflai*; Qjifatisfa&ionem iuflus (y mehs Dcusacceptauit iufiificam cc* h rifliftmt,; nonjet legem namalem y autfcriptamt Nam coffntiopeecatifitperlegem,naturn uidelicetyUt ccordes interpretantur tHeronymus,v Origenes:quU cxcf let diiudicare pote?i f quid ixlum, & quid iViittfl *, ut idem P aulas paulofr pems dixerat: Cum enim gentes, qua legem non bent.naturaliterea^uxh gis flmt facHnt % eiufmodi leg non babentes^ipftfijuntex.qui oftedunt of* legsfiriptum inxordusfuis 4 te ftimonium reddente tllis confeiemia ipforv* W propecc4totibinonpUcuerunt,tuc dixhF. Kucmon C4p'\tel\brifcriptu eft de me y utf4cerc uolumte tuZ.Deus meus no kiuxtaillud Ifiia-.ObUtus eft 1 qu4 ipfi uoluiu Supius dixent,  C obktiones y Sc boloc4uftom4t4& propecc4to,Jcilicetf4crificiupecc4tdriu nuijYwmc dixi,cccc uenio,utf4c4Uolunt4tctU4. Aufertprimu,feilicetf4cri jiciumlegis : utfequensftdtu4t , Cbrijli uidelicet oblationcm: undfequiturAn luiolunt4tcj4nttific4tifumusper obUonem corporis lefu Cbriftifemel Er ms ftidemfacerdosprafto er4t quotidie miniftwis, er eafdemfctnper offe iwhofli4s,qu holocauflutnfi crificium,peccatarium^ culpatarwm.pacificorum cberbom y ii$ oblatio ijnunusyty quicquid in lege offerebatur. Hojlia cnim^ 1 Hima efl illa 7 qumutdto cor- porepafibiliy obfcuro^ Vgrauiin corpus agilejucidum* Q*impafiibilc:Sd nonfletit^quia non adhuc oblatus in holocauflum erat uer combuflus^ rr&tf mutaw : Voflfazium autemholocaujlum in crucefijeitans Je ojiendit ( wt^ rat) penitus tranjmutatumjntrans claujis ianuis.apparens quando uokbattf fe oceultans ad nutum : y tandem lem/simus effeBus multis uidentibus dfecn- dit glorio fa : Vnd dccommodat diftws efl ffity bolabjd efl afccndeiis.C buftut igitur, cr uirtute diuxni ignis innaturam tpjius ignis f & ffiritus trnf- TONVS TER.TIV1 1J4 m tatus afccndit ad Patrem , pr aflita primo fide difciptif per quadrdginta fa de ueritdtefua refirreBioninEt ujcendcns in altum qudmphrimos confie trcitltthficujuxt4Uudproj>betutpropri loqudmuri Quod ftcrificium inlege ggfc ajfam dicitun quod nos traduclum babemus, pro deli- So: I quo afderote , uel untto peccante^ 4 turba offerebatur uitulus ,  fcipe urro bircuz Sed uulgaris anima capram offerebat y uel ouem,ut in Le- Lcu; mico legimus: Etfinguine partim intintto digito facerdotis ajpergebatur cor- tu ms,partimad ipfxus bajmfundebatur.iua omnia plcnafuntjcramen mtulo mim birco>vr capra placabatur tribunaUiuina wJlitia,cuiomnU tidcorrefrondcnv.  Jus CT omimodumfacrificim efiSlu4,ut flatim declarabimusjpfemetfun wfinguinempropriuminquolibet cornu altaris crucis peramplius ,  per fito placauit Patrem tertwm, tribunal iuflitiafu^qumfiebatfangui- Kmmdium.Nec uacat  myfteriofanguis, quifundebatur ad bafim altaris* *mltomdwqu4ntitate,qum is,quo afpergebatur cornu altaris, quia mui- Wvcftfanguis, & merituper effufumfanguinem acquiftum, quodfupera- touta,r refiruatur^ illcfanguis,uel merit expofitu ad cornu altaris digi- ow p^cerdotisinpurificationempeccantis:Saguisenim Cbrifli, & meritum "WjJet,v>Ji t fficitpro miUus & miUenismillibusmundis, ut dicmtno m Jbeologi. Mawr eft igitur pars, quxfuperabuddns referuatur^ illd,qu* nno m>ndclualmexpur^tionmexponitur.Sedbocquoqueaduerteduefl 9 CG ij CANtlCI SCVNDI $uU h*c frs, * accipiebdnt Spiritufoh 3w:Qw4* omaid dicd fim ad denotandum,qud merita y ff dona Cbrifiify pcHfantur per manusfacerdotum^ff minifirorumfuorum, Urge ff dpertefi. cutfdnguisfignrdtiuusparcc afpgebaturfolo digito facerdotis kgdlis . Qtd autem uitulusjhircusjapra , ucl ouis oblata pro peccato Cbrijiumfigum^ habemus db Ifia dicente: Onmes nosficut oues errauimus y unufquifquc m m fua declinam: & pofuit Dominus in co iniquitdtes omniu noflrt : Obhtm$i quia ipfe uoluitiTdnqudtn ouis ad oceijionem du&us eji % ffficut agnus com tondente ipfumjion aperuit osfuum. Eccc quomodo nunc ouis, nunc agmu  ffftabiles^ (f immobilcs ajpe cuangelij , quod mH- Jlis , ff quodpradicatum ejl in uniuerfi creatura , qua fub calo efl . Qw ucrbd hpofloliponderandafunt^ff attendenda quam clar excludant thm- fico effeftu pcrpctrdto a nojlro Vontifc mximo Chrijio in crucepro noli! eos y qui nolunt ipjius cooperatores ejJc>confcntientcs fffirmiter cujloiimtt ediquec ipj donauit:quia(utfapius diximus)uult , utfmws cooperatores cm ut pretiojmfit nobis pr&mium, ff illi iufiius,quod dat noflris interuenicntM operibus . Fuit etiam mnus quod ffy^pcbcrbonabi ff apud nos oblationcn Jndtt in quo quam optim denotatur Chrijlus>qui fponte fad oblatas cfl^utin* ifria quit Ifaias : Et Paulus de eo cum Epbefiis dicit Cbriflus ditexit nos % &trd- ditjmetipftm pro nobis oblationem: ff bojliam Deo in odorem fuuitatis\ B itcrumcumHcbrjedpro omnibus nobis tradidit illum : Et cum ipfo , qui contkt TONVS TES.TIVS. ij$ vhbm , omma donauit , tafmfert Apofiohis inquicns : Quomodo non etiam (H millomn4 nobis dotuuh? Etcttnt whil babeamus s quod non acceperi- wts, tquum efi  ut (fapopboreta redda\ms difir&umes bacpaulufcula, & 0d bona terreflriajaispaemibus membris,^ egentibws-.cor autem^ ani~ fm , atquc morem demos Mi , qui omnia nobis dedit, id maxim ipfo accla- ntxte: Date,& dabtur uobis: Date de terrenis tmum ,  dabo de ccclefiibas c h r. i (cmmDdte uos mibi uties^ feruosiQ? dabo nobis meipfum Dominum. s T V3, Quomodo Chrijlusfuerit uerus agnus. Qap. X 1 1 L Kimumfacrificiortm, quod maclaueruntfiij \fiael,fuit agnus, quem iuffu Deipraparauerunt pro pafebate , id efi pro tranfit de Acgypto celebrado'. Cuius praparatio bacfuitficut in Exo- Exodua  GG iij Dju { liem. ialomon CANTICI SECVNDI qt adjinifiram dicitur collocandusfout agnus ad dcxtcramxundc imuitvt\ Cbriftu* per a duo awmdiafiguratus mdium tenet de utrbquc taterep^ ticipansjrcgnans in domo labacob media inter Abrabam & Ijabaaln quo co% pfetwm cjl tlud Dauidici oraculit Mijcricordis & ucritas obuiaucrmtfihk j| fiitia y pax ofculatxfint: lufiia cnim c ucritas cumboedo in latcrejmf;^ Arcbetypi collocantur: mijericordi autem cr p*x cum agno in dextera : ** dium uer locum tenet mediator Cbrifius Icfot  Scruari quoque ivbetur 4g% ufque ad ucfpcram quartidecimi diei> qu o immolaretur adueniente quimta, tnodie (f plenilnio: a nomlunio cnim incipiebat mjis . Scd quid expctldutvr Luna in tis quafignificabant Chrijlum, f Dominum>quincc Lun qununc plenifiima dicitur y prout cbarifiM* tafifeipit fupcrioribus nobis communicanda . Hoc itaque plcnilunium plcif mam tilam innuit menfuram gratiarum , & omnium bonorum , qua abeainfe fufeipiens Cbrijliu nobis per pafiionem communicarct , iuxta illud loannirJk plenitudine cius ornnes accepimus . Tunc igitur fumi prteipitur de fangt ipfius Agni , y liniri uterque pofiis i & fuperliminaria domorum , in quifa TONVS TERTIVS. i} f tomedebant Agmm.Domus autem in qua comedimut, ecclefia Cbrifii ejl-o- ftmipfeCbriJlus,qwau:Egofumo(liitm.ln quod non daturintroitus nifdi- CH * ' iipoflibus, &fuperliminarifanguine ipfws Cbrijl, ueriagni: quia perfan- ****' gam eius datur tntrcitus (inquit Vaulus) ad Sion, cr adfanclam ciuitatcm, p^i... tf A onmcmfdutcm. Bt tunc edent carnes nocle lia affas igni. Uobis quoque iuffumfuitfub interminatione uitaatema denegand babeatuelmodicumfermentum ji doo,fedpropter ea,qu*fermcntumjignificat,fub tanta comminatione pro- bhitfermetum enim malitiamjignificat, qua uel minima no admhtitur in bis, (juitrsnfuumuerumfaclurifmt in Deum-.quia modicu fermctum(inquit hpo *'' ftdks)totam maffameorrumpit^coinquinatio uelmodica prohibet accejjum dDcum. Vultigitur Deu* inbacfilemnitate tranfitus ad nouam uitdm (bi- titulem fignjficari per trfuu illu de Aegypto,ut comedantur azymijynceri- tas, & ueritatisy y 1fig merur,id cjl amaritudines, pro quo nojlra tradu- %obdetlacluc4iagreftes:Amaritudmcsenimcomedendafunt-.quianonpo~ ujtfen tranfnus ad meliorem uitam,nifi moriatur homo uita bac a mm ali: Sed cumboefieri nequeatabfque uiolentia, indefequiturdolor, & amaritudo. Ef hotejt , quod dixit uerus Dux buius tranfhus : Kegnum calor um uim patitur, chr! 0"iotcntirapiumud.VioleMuidelicetdepradatorcs,v>oppre^ 4- STV ' fe homicida animalis bominis comprimendi,mllo refpelu habito ad dolorem nicfequentcmtCaputcmpcdibus  inteftinisuorabitis,& n remanebit ex ttmcquamufqueman. Totum igitur comedere debemus,ficutimanettotus [utraque ftecie,ut omnibus partibus affumptis,fecundum quoque omnes par toMofaucnte^ ineundetransformari ualeamus,^ caputrationis, & pedes u ' fmmcommu opmet^fian uefpere ipfa tranfitus.ut corroborati ualea- MtYanfitiiperfettumfaccre. Quod autem dicitur,ut nihil rclmquatur in ma 'tjignificat , quod defacramentofigurato nibil relinqui debet non ajjumptum, jei totum ajfumv.u perfett, cfecundum ornnes partes (ut dixmus)transfor yiur tpfm. Si quid tamen remanebit, quod ajjumens non adbuc bene corro- boratus comedere nequeat , eomburatur igne amoris,fidei, & bona nolunta- " iutfrofaftofuffiat , quando quis non potej} perficere , quod dejiderau MmgM autem,afide uidelicct , {? in udfide comedetur: Non enim prof\ renda juntcdrnes^djiimqncinfidelibus cxponenice. Nec os illius confringc ioan. Qj 0( f loattncs de ipfo uero Agno crucifixo dd literam interpretdtur dkcs-M lejum autcm cum uemfjent^utuiderunt eum mortuuum } nonfregerunt eius cr* T^utJcriptuT implcrctunqucc diciuOs non comminuctis cx coSi uero c4coi pus myfiic rtferrc uoherimusjd quidfignificdt, gp de mcbris Mis clcRisfo ojfa denotatis nidl debebdt comminuijuxtd Mud.quod dixit ucrus dgws-.Qt c h k i ncs quos dcdifti mibijionperdidi cx cts qwrmqua. Si qui dutem confratifa utfilius pditionisjli non erdnt de ofiibmfuisjicc de ouibusjuisi Ndm off cm integrd mdnjcrut:(f de ouibus inquif.Ouesmeit uocmcddudiunt^egoct. gnofio eds:(?fcquuntur mc, id efi trdnfxtus Domini. Quibwutt bis docemur , qud primo debemus totam carnis uoluptdtem comprimerc, dntcqudm comederetur dgnus ille. Tenere injuper dele mus in manibusjd ejl in operdtionibus bdculum crucis^ ut mrito in cdfacim operd noflrdfint Deo gratd: Come der ty debemus fefiinten quid malcdiftix Terem. homo t qui fdcit opus Dei negligente^ inquit leremids. Scdpotifim exeufitt* bemus ejfe d negligentia in boc opere ', in que totdfummd negotij noflri conii tur^utfcilicet trdnsformati in meliorem forte Deo uiudtnus , und fequitur: Ej enim pbdftejd ejl trdnfnus Domni^ defiruitute Acgyptidcd dd regnkdcfa nebris dd uifxonem pdcisx de dngujlid dd regiones latas y dc pdlcdjuto, (f Utc* tere,ad mdndjtegem& Japitidm rerum diuimrum : de uita bejlidlidddwi Hinc fequitur: Et trdnfibo per JEgyptu nocle Md; pcrcutidmij; omne />r/mo|e nitum in terrd J&gypti b bomine ufq; ddpecus : & in cunclis diis Aegyptifi ciam iudicia\\igo Dominus, Primogenitus oecidendus inboc trdnfitu cjitfo Puiu q U paulus: Vrius quod dnimdle^deindc quodjpiritudle : Prior enim nttustfl Efcu.quem odiupojkd labacob^quem diligit. Oecidendus ejl ergo dnimalisht tno,(f Aeyptidcut) quijpiritudlem opprimitfiuolumusfdccre uerum wnjj- Ucm tw,c uiucremelwriuitduxtdilludApojlolidd ColoJJenJcsMortifictc wf- br d ueflrd;quid cum mortuifueritis^uitd ucftrd crit cum Cbrifto. Et clarins a Komdnis boc(inqmt)fcictes^quid uetus homo noflerfimul crucifixos cft h ut - jlrudtur corpus peccdti^ ultrdno (ruidmus peccdto: Qui enim mor tmstfi iufiificdtus efl d peccdto:Si dutem mortuifumus cu CbriJio> credimu*, ^vd etiam uiuemus cum Mo . Qjxo dnimdli nojho mortuofit iudiciu in cunBis das Aegyptijd c$l in his.qux ddordbdt dnimdlis bomo , utjiquitur Vdidus dicenr. Non ergo regnet peccatum in ueskro mortdli corporc $ ut obedidtis cocupifcfr fONVS TE&TIVS. ift wscins&dMIKtxbibeatismcirdueJbaarminiqmutU tu m mm uobis non dominabitur i An nefiitis,auoniam cai cxhibetis uosferuos dobcdicdfernicJlisuscuibcditisfDifigturferMtim utntcrjuxuillud PduliiQjiorum Deusucntercjt-.Autauariui, qua cftido- Pau]ui lornmfimtus: Aut diabolus t cui obedium fermentes peccato: Q, u(? uctercfcis,& Deudejlructhac, f Hkmfimul fuggeftorc eor.Et talis efl-differentia inter fermentes Deo] & inter feruientes peccato, qualiserat inter filios Ifiael, er inter Aegyptios: pi uidelicetilloru ades ert Uniu fanguine agni: Namferuiitn amici Dei, tfhiquriuttificanturpeccato,babncdebmfuperlimmarialinitafangumc ngiijui tollitpeccata mundiquo mereantur tutelab angelo pereutiente ,gra mm bene operandi, &> introitu ad coekfle regnum: Seruites aute peccato pri mm Alofanguine uera omniu tutela occiduntur ab angelo percutiente,cit no ui- ict m eis pignus reconciiationis.ideojntiunt & primognita,^ ornnem uir- memeorum collifam, & tandem fe in marifujfocatos,  penitus deftruclot. Deuirga M o/i, a cruce> Cap.Xllll Ura agnum typicu ajfuit in illo trfitu lfraelitici populijcra- mentalis uirga , primo in confpeSlu Pbaraonis admodumprodi- giofa,poflea in omnibus miraculis perpetratis in mari,dcfirto,& heis omnibus,quoufqi'mtraretpopulus in terram promijfionis in- Jgw ualde: Qu* uirga,quamuis Mo/ diceretur, uirtus tamen Dei citra onme Uiumfumfuper quamfuftentabatur Mofes nulla prpria uirtute confifus. Et ater alia jpfius uirga aufyicio perpetrata boc infigne prodigiumfuit,q> in ter mproiecdincolnbrutnjcerexit: Cuius cauda cumproiicicteforet appre knfijterum uirga apparuit: Vnd doccmur,$proietta Dei uirtute, non ope- \ttcc quisjufifauore colubri,qui prajligior author facillim pro uirga fub- writfxuens ad prajligia,cum ad uera miracula conuenire nequeat . Ad quo- mprtjligiorum exitum , dtifimper malus eft,af]>icerc debetfapiens, ut iila^ Cf orum autbore contemnens Deo uero operatori adbareav.ldeo iuffumfuit MofiiUtapprebendcrctper caudam, id efl ad finem attenderet, & exitum uc- *nutoru,& letaliuprafligiorum,^ ipjfugaqsfoli Deo inniteretur. Quod (tUmindicant difcalciamenta pedum , fpajluragregumpoftdefertum: luf [(Tdtenm Deus,ut pedes affiluum ,  quas uer fir pente maio acceperm^ CT ucrfiefmt infirpcntcs: Scd uirga UofiM efl ucra diuina uirtus, quwsfcr pcns uideretur^uirgas iUas>y uirtutes nccromancas dcuorauit : ut indicara tur quod uxrgd) idcfl uirtutc diuina>qua ornnem uim damoniacamfuperdt^ racula in Aegypto , mari rubro y & defino perfecerit . Fcelicius amem ucrus y fp uniuerfilis redemptor Chriflus uirga crucis fiblimiora , f excellention prodigia peregit,quam legxjlator Mofes : cum ifta uirtus Cbrijli nonfilum m* gafuerk nica extfione ctentafid &pcr tranfierjumtranfiens , quafj tex* turam quandamfortem & ampUmexfiamine &>fbtcgmineconfecerit. Vn ga cnim labacob ? Mo/ erc&a crat tanttmodo in dtum ,fid b in longumjatumjfublime^atque profundum: \h non tantum ad liberandum nnicum populum ]fra'liticumpr areas potcflates>b*s debcllans^ losfufientans.utnU remanfiritjn quod non praualuerit eius uirtus. Et de bac loquitur Apojhk diccnsiVt pofiitis comprebendere cum omnibusfantlis , quajit latitudojionp tudofiblimitas, atque profundum, feientice uidelicetfupereminentis cbam s (p* uirtutis Cbrijli in cruce afitxnCuius extcnfio,& intenfio indicatur petn mos cr ipfirii angulos:Kami enim in altum 7 %f profunda^ per tranfuerfi* cxtendutnr, ut in diuerfis^ omnes mundi partes protcnjiinnuant uirtutM ubique dijfufim. Sexdecim anguli,quatuor fiiliect in quolibct flipitis capitej* nuunt quantumfit cius uirtus intenfa-Namfixdenarius efiprimus numerusa ftws ex duodenario primo crefiente , & quo{utfipra diximus)crefccntidoti* nia dijlributafent.Scd o* boc obfiruandum cft t qud itnus quaternarius in ta ra occuhatur^fixofiipiteinipfi terra, uel lapide: ? apparent patentes uo* decim anguli in tribus patulis ramis : Qm duodenarius numerus infurgemft ternarium conduHum  quaternrio ,uel per quaternria muUiplictuvn txtrt nario^quorum bic diuinus, y ille elcmentaris y exprefi indicai diuina tf ter- rena omta m ipfa cruce cociliata cffc, cu in duodenario alter per alterumc^ ducatur, cr utcrfyue in tpfo connexusfit. Et boc efl^quod inquit ApoftoluzC* placuitfiilicet Vatri omnem plenitudinem in ipfi habitave, cr per eum rccoM Uari omnia pacificam perfanguinem crucis eiusjue quitpauere i tadere,o> mtftus ejfc,v tandem dicere: P deuorarct omnem "dUc4w , probans qud dxmon non  damone ,jd  digito ? utrtttte " c nettur. Q34 uirtute mtdtis miraculis in JEgypto buius mundi perpetra- CANTIC1 SECVNDI ti* ,ut dotidtbfdnitUbus, fufcittis mortuispdnc multipUcdto,aqud in uint tr mutt , cr buiufmox mnumcris non in Aegyptiorum pernicicm,jcdfempcrit beneficiam & emolumentum : Tendem mdre y aqudm uidelicet bdptifmijatk ficduit.per quem trd)\fitus dtur nobis dd diuimm confortium in Sina, nhi Ug dudimus y & Deumfentimusfamiliariter dgentem y & meliori quam roraticoi lo pdfcimur pane.qui uidelicet uiuus de atlo defeendi^ oblatus  coftus in efe bdno crucis: Qud demq; doftor nofler Cbriflus nos introduxit in uerampr^. mifftm tcrrdtn^ uero Idttc & radie mdmntem : Qnodfdcere nequit Mofa no enim potuit introducere populum dd ftgurduam terram uirgd illa.qua h fus erat percutiens ubi^ qUando non debebdtScAicius igitur uirg* crucis $ Cbrifii.qum Uoft (? Ubdcobnobis innitendum fi> quid Mis innixi,dHtd$* cimus in uid.aut dd umbrdticdm tcrrdtn tdntummodo deuenicmusfcd hacfuf fuiti dd terram, * ueras mdnfiones uiuentium dpplicdbimus ducemfcqucnty uhcob quicrrarenonpotejh Hinclabdcobdum nouifima uerbd proponcret, w* bus pene omnid ncgod tamfigurdtiu^ quam ueYafdmilUfummdtimfuii xit.non iam bdeulojuo, quo tranfiuit iorddncmfed buic meliori uirg& cur birci forte deleclipro peccdto offerri iufsifint* Cap. X V. I Vm adjacrificid inflitueda deueniret Deus^multapracept^ diuerfisyuariifque cxpidtionibus offerri: Quod quidcprimfa I te durum uidetur %f extrdneum , Deum uidelicet delethriflt ]sam B&m  Min dnimdliumfufoycarnibus dffatis , aut cotnbufiis, cf boraj dtque dliarum rerum odoramentis^ut plcrifque in locis diciturx Et odordmy Dominus odoremfuauitatisAdeo bac inter mxima babcnturjacramenwto cuins dliqudli explicatione id pro conflanti tenendum efl , quod Deus Jttifl* nullis odoribusjtullis faporibus obleRatur , nec cibis pafeitur material^ d camibus dnimdlium y dut pdnibus conferis ,o* leo linitis>dut adipedliffi* fufis,qudmuis bac omnid fieri iuberentur in legeiEt boc , dut infacramcttm& rum, quiritudlc y  quodfyiritudle. Cuiu* rcipmtddcbrum bdbemus infemt p\dntdrum % de quo aliqtud mutaturin plantam uireJcens y {ffruBumproductr. dliquid uer corrumpitur breui in terrdm refoluendum:Qux duofigtijicM perbos cdpros , quorum dltcr Domino offertur y dlter uer proiicitur Vrkf orige. corruptiors , q* mortis; Velfint ij duo birci (utfcntit Origenes) duafdk Dei,* didboliiqudrum dltera obldtd Domino fdcrifcdtur in bojlidtn mm Idtdm^uiudmJanidm^Deo pldcentetmdlterd uero dimittitur diabolo,cuim& ftcut de diuite y ty LdZdro mendico legvmu y qubd bunc angeli deportauerunta Tdm Domino : * illefepultus eft in inferno denotdto per cremu t qua ejlloct defertus uirtutibu y dejhtu4 Deo y defirtus iujlitid , defertus Cbrijlo^ dcfcrM omni bonoMlud qnoque dduertendum efl y qud animdlid y quurdtHdenim, fica & catera,erat oblao dia: Aut dicdmus qudpro re cdprrUy quxefi in tuins mxltgubernatdtV qux pafii iubctur in Cancis, non ab reauxtd taber- cm& tiadapdfirum >datur capcrjum quidem iu(lificdns,quid (tefte ?aulo)nemo ** tx opcribus legis iujlificdturfed in expiationem quandamfiguratiuant,ad ob- wandum os acatfintis nos apud Deum, quoufq- ueniret ille qui ofcrens uera exfidtionem penitus accuftorem noflrum expetieret.ut in Apccaljpfi inquit lo ioan, imesMuncfaBa efl falus,r uirtus,(? regnum Deinoftri y &> poteflas Qbri jlims : quiaproietlus eji dccufatorjrdtru noftrorum,qui accufibdt illos dn- t(conjj>eclumDeinoflridie,dcnocle.Kelinquenddigiturfuntdidboloomnid t fcum ipfo rc,& nomine conueniunt,mala uidelicet cogitatio t tnrpitudo,quic Hiipilofum,w biftidi in nobis efl-.qua omniafahir dppcllanturficut &> dia- Mtts t o' animal quod in buiujmodi cxpidtionem offlrri iufium e/h Si dut hac uolucrkus(ut debemus)referre dd CkrBum, qui esl otmiumfdcrificiorudr miritm,nexus,uirtus,&> ueritas.poffumus quidewlnipfo num erdt diuinitas, finccfacrificdbdt.necjdcrificabdtur: Erdt quoque humdnitasex duobus re founs^anima uidelicet^ corpore.dut ex dnimalu & frirituali: E boru utruqs kwn efl pro peccdto , t dieitur de illis duobus capris : Animd nauque Deo iMiteslpropeccdtispopulijuxtdillud Ifiia: SipofueritpropcccdtodnimS [um. Vofuit quidem , Hf ipfemet tesidtur dicens: Ego animam medmpono pro chV i nhir meis.Obldtum quoque corpus trdditum el uoluntdt i,non diedm diabo- %TVS ' lifedmembrorumeiusjicente LucaAeJum diitem tradidit uoluntati eorum, Luca - pantum uidelicet adeorpus crucifigendum. Etftcut is,qui portabdt hirciim in itfertutitjradebatquc ipfum potesld deferjredicns lauabat ueflimemdfua, feViktusillMaliqualejmnldckrumgerens , cum tradidijfet lefum potejla tMbrarnm,Uuit manusjitas. Veljit cdper illud.quod crucifigendum, conteren  & obnoxij cffctti y ut eifi dliqmd deberent f quoufquc ueniret plcnifsimus liberator. Sequitur&t boc fia* tumfimpitermm erit ingenerdtionem y y gcnerdtionem y nunqudm uidelicctn c h r i uocdndumficuti liberdtor dixit.dum illud nouumfdcrificium mflituerctiliicci lix noui 7 f xterni tefhmcnti efl in mcofdttguine: Aeterni inquit y quid nitrai. \ud non dabitur dliud y utfapientes exponunt. Sequitur: Et ad eosjd efl aipoft tutn dices: Quilibct de domo \jral y dut de peregrinante in medio cius^ui. tieritbolocauflum y autJhcrificium y * nondeduxeritpfumddbofliamtcnfr rif teftimomjyUt offerat illud Domino y abfcindetur uir tile depopulofuo . Iic, rdti ita^ue jcruttute diaboli Deo tantummodo udeemus offerentes preces^ CT fdcriftcidiC? oblationes nofirds omnes dd iUud oflium teflimon^qulm i Jcm gg p um ofliu^per me (i quis introieritfaludbitur. E t efl oflium teflimonty  Ioati. ipjcftt(ut inquit lodnnes)teflisfidelis: Ad boc enim oflium offerimus precestf oblationes > qudndo Vdtri dicimus, per leJUm Cbriflum dominum nofirum^ qaam permedium^uo introducimur y (f impetramus quicquid pctitnus. Etfk dicitur, qttd odorabat Dominus illdfdcrijicid in odorem Juduitdtis , tnfin ipfi obldtd y zf ueluti oblcclaretur odore rerum crdffdrum^ dicimus pro f* Ufatisfa$lione y qud omnid illajacrificia dd Dei bonorem in primis offerchar tur,L]uamui$ daretur portio uirtubus uariis^ prout exigentid cxquircbt : E odorabat ipfi Dominus y non quidem illos craffos fumos y fed obleflabdwftfr uitate rcjultate ex ordine, quo diflribuebatur unieuique, prout cuenienscrA Qur par turturum^dut duopulli cohmbdrum offerri iufsiflnt inpu- rifieationem pdrtus 9 ty mulicris pdrturientis. Cap. XVI. Npartusuerbpurificdtioncm y curpr?ro bac igtur expellcnda , & purificado f TONVS TERTIVS. M , ift.  *4-J mefifieptoexhinoparente.fdtrcfcilicctrmatre ambobus infeBis ofc wpdrtumrum,quifidcUj!miconiugesfHm at qM w^dopufoMarnm\a W squidm^ pntdte refertajmUtque nocentes , maxim puUi,qui iubentw offerri Et tan upuntatcdonatefunttUSaluatorDeifapientkmunditiam, & (implcita- f?vs. m^amexqumianoba^erftmpUcitatmhorumammalium.tanauamnibH UeretfimpUa^indmuitdiccnsxEfiotefimplices/icutcolumbce. EtinCan- Cati. cupurfamaffponfa columb* comparam fponfo, qni air. Arnica ma co- hd mea, formofa mea . Qutetiam tanta fmplicitate >  uolabo^ requiefcamfEtquodmaiHsefi, Spiritus farus mil, ammalt afiimdan uoluit , nififilicolumb^Ht in Uatxbxo legimus- Et eccc m b ytrtifuntcctU.Q' utditjfiritum >eidefcendctem,ficutcolumbam,o> uenien ' tmfupcrfe: Et Baptijia apud loannem euangeliflam inquiti Vidifpiritum de- Bl ? t fctndentcm, & ntanfitfuper eum . Dcfcendit nanque uehti columbaju* fi xo C mgno tmpctu uolat ad ima: Vcl in faceie columba , ut nonnuUi dicuntfuf- JJn uerbis Lucm y dicemus t quodfigura ilk quamuis corporea,non tamen craffa erat c tmat nd obflaret admtroitum cius in bominemficutifiatusM miis defec ktftntroimt i Apojlolos. Comparam efi itaq ; columbcefinplicifiimce & ^le y quiomnespurificat t utin Aclibus Apofiolicis dicitur i De/w mijilws as. tyritumjanftum.quifide purificam corda corum. Hocitaq; animal cu Spiri *J*hh purificante comemens accommodat ofertar in punfcationem par^ tHS m Ans P uri P^tionemfaciendamuirtuteip^ Mor iicxtur ommufiagmoru. Et quia turtur, & columba in ead puritate con !" i "l d, ff r  cr altera eamm '"^r offerri a pauperibus, quibus no 97k offerendi agnum. qui eadem puritate refertus,qua aues UU,lege w **c,oprcbatur a ditwribus. Uecfine myfierio efo turtures iamfidelifsh omammmo chgattiubetur offerri,fcdcolumbaripullifimpliciores, quia topro/ero,,^ autem parenta purificandos indicam. Et quia ad mim purifica mm alter quoque purificatur, ideo alterumpar ijlorum animaUum indiffe- cr ofterri practpitur . Sed curinfine quadraginta dierumbaepurificatio wurjxo uacatmyflerioiSicutenim quadraginta diebusfem embryofa * iwueger^r cr transformam , quoufjue in corpus organicum perfctlum J harmonias menfuris condncatur, ut difrofitumfit adfujcipien- *ntwm majeuleam, quteflpotifima bominis ratio, ita quadraginta dic~ CNTICI secvndi bus decana mulicr poflfxtum adimn^ut dddptentur muUebna inpartu co% motd,dntcqudmpuYfiectuY.lncolumbd itdque, dut turtute Dcu*pcrfacrdo~ tem (figuYdtdmen qudddm)pHYficdbdtfctum> &* mulicYempdrturicntcm^ totHsfdnftutgenitus cjjet , innuens ucrdm puYificdtioncmfdcicnddm per fim. mim Pontifi^m Chriftum in Spiritufanfto , qui ucnit uclut columbS, dd ^ fyeftat (ut dixlmus)purijicdrebomincs : N(f purificdtionem^ multd dlid bond nobis tribuit^ut lfdwf eiusperfom ante pradixerdt: Spiritus Dominifuper me^cudngelizdrcpu^ ribus mi(it mcjit mederer contritis cor de , q* prtdicdrcm ctris indulgcml (f claujis dperonem.zf dnnum placdbilcm Domini. Cuy dues d(ii offcrcbdntuY pYolepYofomundando. Cdp. X V 1 1, I Vm originale peccdtum , & cius coneupifeentia purificdriinjji fit animalibus puris^quid puer (implicifmus purificabdturfmi SSflli cum matr * non * waltwje db td,qu byffopu* : Coccus quidem uermiculus e/l , qui Hebraic di c h r i m ffiP tokhat : llle wt,  w nonhomo. Additur o feni,quod mtradu&o ahquando babet bis tinttum .fedpropri fecundariam , aut ^mjigmficat-.Quodaptijim Cbrifio competit , qui folus bocbabuit, ^plictnaturagauderetjiuinafalicet cr bumanaiQu* ambo afperfcfue- tvjtngume lms uer* auispro humana falute iugulau.Sed diuina natura a- TOcw muejlimento natur* humana : de qua Vaulus: Habitu inuentus,ut Pu h JTh m dngeli '' Qji,tre ruhrum & cm fM *ft uejlimentum m. tiyjfopits uero aut hbanotis (ut alibi decUrauimus ) planta quide efl om 2p c cilemif, m a,utfapientibus notum efl , cr aj}erfioni aptifima , cum m J^oshabcatlig ne os t denJiJimis , &mintitis folus. Hinc ipfa iubeban- HH ij CANTICI SECVNDI turfieri afcerjiones effigtantes ueram ajferfianemfaciendam pUnta, aut r. gulto otmdm arbujlorum ptimo: de quo inquit Ifaias: Et afcendit,ut uirguh^ uel planta coram co. Sanguinc igimr occifa auis afttergebatur mundandusfip. ui tic, numero quidemm alibi diximus)rcmifoom\ & expiationi aptifiimo. N ft fruftra additur in textuiEt mmdus erit ipfe:quia multa lauacra pro mZdsh ne,& multa medicina pro curationefrujka expenduntur.Sed h Mm,cr eonferuandum,& aliquandomalum,& omninorefecandum.Eftna- orige. que robur,& uirtus Gracorum(inquit Origraes) infapitia humams igr*' acqwfita-.Etefl robur Affyrioru,0' ChaldaorumincognitioneflelUru^C in influxH indefufeipiendo: jl quo% robur,& uirtus Yerfarum, Afflf tiorum infecretiori Vhofophia, ufq\ ad federa cum malis ftintibus: E/*jp que robur dominorum temporalium in pecuniis ,milibus,&bclliMW\* mentisiEfl tandem robur carnalium uis ipfageneratiua: Efimilia multai TONVS TERTIVS. M3 fajic*' ' harbd y nm utiqueUla HdZdreorum,dM*nmqu*M dhddi t nee dt mjnc^efcffimddn debctfid 3U,qu4mjpdiendifunt in inferno \ficmprcfentiemis lfai> cemurordcidozQttiubi depdrtu rUku tf H\mdnue\comefuro butyrmt\& *I, ut inde difedt difiernere inter malum & bonmr, udcindtur,fubinfert: In Se Vd rdd* Domms noudeuk canduBa m bis , quijimt wansfiumen^ in re- AJjyrior,CdpM,pilospedum t Qr barbam uniuerfam.Kobur itdque, cum dicitur: Si quis ex alie Deter. vgena uoluerit dliqudm djfumere inuxoremjddetur ci exfdries y circumcidcn- w ng, o deponat uejlem in qua cdptd efl, ut uidclicet denotentur ornnid &fmendafore,qua: ddgcntMtatis,cr cdrnalitdtis robur , cr uirtutemperti- n, ab bis t qui in cletlorumgrcmiun ajfumendifunt. Hac igitur barba birci- um radendd & duferendd  nobis , aut offerenda infacrificium cum coj fto efl ipfa uirtus.Offercndu* quoque uenhpro peccato uituhs t uel bos armen unm rex,faftus uidelicet y (?juperbia dnimalis bominis y quigloriamr in mali- iit , cr l*utur y cum mdlefecerit : Qu* duo , lafciuidfcilicet &faftus , pro- (tmhduobuspracipuisfoutibusfcaturient&us m deterioribomine ^concu^ fifcMi uidclicet & irafeibili, qua ab bomine pergente ad Deum ipfi Dco ofi mdafunt y ut longo & egrgio fermonedijferitOrigenesJuper Numeris: De- Orig; kxh(mquit)Dominus pop ulumfuum in manu Mo/, cr Aaron y boc ideo y quid enus mnus tantitmodo nonfufficiebat : Mofes enim fiientiam legis indicai, AdruerbJcrificandi Deo y cr immokndi peritia: NfiexiensdeAcgypto y tf muerfus ad Dcumjupcrbiam abiiciam r tauruvt ipji Deo per manam Ad- mf CT proquocunque bolocauflo : cum ipfijh totum , o* ornnid continens, ut fw loco latins dedarabmus . Et inter alia obtulit barbam , robur uidclicet jbo- ""w inferioris ,ipjm penitus mortificdns in fc , qui efl caput ornnium , ut in HH ip NICI SECVNDI % R f tmnH imir idcmmaruJKaretjuxt Uwi, pod dixit: tfigrnumfrH. ' mattitiensmtctTmmefnwM Sidutcmmonu^ fuc^,muhufr}\im^n%^ bckefttyflcmnmorto Cbriftifig&rtap tnortcmommm atftc omnes fmQns mttmbv trUmerct. -;/,.." Qniduis y c*gm*\ Cp. XlXt T (tlc^wfcctttrojpem^ . rcJMKrmw' hnmfimdi> li* tamen^ dia ejl offcrcnH r* ria^ Pro jsrf m ttrttm p urificatione agnusyud turtures^fmt 4 i plii coiwfcirttw : In pun/iattjoiffn leproferumpafercs: Pr* piccata atitem mtulws^ binus: Vacca uer rubeapro umucrjali , * ^ ti federe primorum parentum, * adorati uitulix Sed oucs> tque agnos mil& reperi offtrendos y ntfi pro purificationc partus , ($ pace conducenda bem- tus cum Deo. Ratio autem buius myflerij tamjublimis cft % (? eleuata  noh comuitu y ut x de ipfo fari ondeamos ^Sedid prf uitam^ab altiorittm loco efl eorum origojit non fine my flerto Kedemptor nofler % qui a Parte p- grcjfus efljtunc agnus t nunc ouis diftusfuerit. De altero inquit ille^quo nmfvr io.Bjp. rexitmaior y loquens de Cbrifto:Ecce Agnns Dei t ecccquitollitpcccata mmi ifci* De utroque amem ait Ifaias : Tanquam ouis ad occifionem ducetur 5 (7 M* dgnus coram todentefe. E quia\curduitfacerc nos omnes oues^ ipjc ex ouc$ agno ejfeftusejlpaflorbonuSideout animam fiponcret pro ouibutfuis.b ne ighur ouis^uerus typus illius y quipacificauit omnia perfanguinc crucisckt } offertur in pacificattonhominis cum DcoiNullus cnim aqubenepoteratfi ctficarc nos cumfummo Patre,ftcut ille^ qui efl injmu Vatris i&abco proa* dit % cxprefiius efftgiatusper oue ; agnum ju quia nulli nocent y quinjbnpaU neficifunt mtdtigeno beneficioitu etiaex proprietate intrinfeca^ f origine^ qua ad prafensfari no licet. Hinc no immerito tanti exiflmatur ouis } ut mdxi- miuiri.y Dcograti(&tmpafloresouiufucrint,ficuti AbelprimustuflitUno- mine.etufilij Dciteflimonio decoratus^Abrabam Pater fidei , * multarug* tiumMbacob \>atcrcleRpbetas domefticus> Dauid eleftusfecdi cor do ttni.primns Kex dr tribu lebuda.SpiritusJanBiconcentor^facratiJ^imd s t v s tus rc P drat0Y * & fautor: Et td ipj omtiu Kedptor & hlius Ddfuw\ etiperbibetfe uenijfe tantumodo ad quarendas ouesperditas Ifraclitict > C TGNVS TERTIVl i 4+ tkclxfamli*'. ?ro culus edu&ione de Aegypto, id eft depetcato dnguflUnte, & obtenebrdte y uelur ouis , agnus oblatus eft y fuut ille typicus iubentc lege c H * * imoUbatur.Quod qtndemmyfteriumexplic4reperJngula % quamuis diffic. STV '* Hmntfit^adumbrando tamen aliquidpercurremus. lubetur in legc t ut unaqux- ^ famlia tollatagnumimmolandum, vpenitus c orne dendum,ddco,utfi una familia.quid paruuldinJitfufliciens d efum eius,dj[mat uicinum in conuiu: Omisenimfamilia affumere dibetagnam^nealiqua rcnwiedtpriudtd feito- re mi Agni,cuitts ille typumgerebat.Totusquoque comedi iubctur, ne aliquid rmdncdtpejfMddndHmjuxtdiliudipJwueri Agni: Colligite fragmenta , ne pcreant : quiarerumpretiofarum nihilpcrire debet noftra incria: Panis enim ff agnus pari ab his t quifaunt t aflimantur preto: ideo Kcdemptor peculiari- ttrpanis & agnus nuncupari uoluit . Uafculus ejfe debuit , in quo uirtus nobi- \9r,&fortior uigcret: Anniculus ucr, id eft perftltis tot decurfu (olis, qui  ipjredemptoremjignificatfxcundantem duodenarios prncipes-, quos con flituhfuper duodenas tribus eleftorumficutillc inatmofcecundat duodcnafc ju cxlcjha.Smc macula quoq; ejfe debebatjit fignijicaret diuina , qua omnia integra fintjuxtaiiludfrropbetxt MagttiDeiperfcclafunt operai Etnofter Mofef hgim inquit:Toti bomncmjaluumfcci.Additur t uteodcritufumatur cj* bx f-f*, 1 is,qui(Ht nuper diximus ) offerebatur pro expiatione animalis bomnisjicut ' gnw, (f ouis ad cbfaedcrandum meliorem hominem cutn Deo , ut totus homo fcrfecium tranjuumfaceret ad ueram promijiionis terram. Sed cum agnus im mlari iubeatur decima dicbcedusfcryabdW ufque ad quartamdecimjio fi- ufacramento: Nam confummato uita curfu depgnatoper denarium numerum (mpletumprotrabituradbuc perfeita expiatio ammalis,cr quadrielementa- hhomm-.quia beatificato jpiritit,& rejlituto ad Deum,qui dedit illum certo tiforis currculo  Vatre determinato, prorogatur releuao dnimalis bominis^ C? quadrifarij corporis  corruptione, & tranfitus eius in cceleft,beatq; na- toram. \ft igitur indicetur totus homo trjurus de Aegypto ad ueram promif- fanpatricxlorumjotus homo expiaturfed primo meliorpars peragnu, po- pa nhqua quadrifaria per kcedu\qui ideopoft quartu diem immokndus re- ftruatur. Veru agnus iubetur maior i obferutia atq; celebrioribus caremoniis moUrif comedi: quia di\igetiorcomcdi,t:r inftipfum trdiuhutferueturpUc^ Ux tum.quo dicitur. Diligcs proximumtuumfxcut teipfum. Et cum cdptfuper o* Hid membrd diligi^ fujeipi debedtjdco primo fit de cdpite mcntio.Sc diw, Caput cum pedibus cr inteflinis comedetis: Et ut ddigenter obferuemusflcd quem cxcluddtnus a dikftionc,& cmunionenoftrdjubetur> Ut nibil remam non comejum: Si uer aliquid remdnetjllud detur igni, ut comcddt.f tranjk tdtum offerat Deo: quidfiquis efl y cui non pofimus beneficium dilcftionis imp dcre.w dftudlc obfequium , illum offeramus Dco igneo amore decoBum^ oratione commenddtum. Comedere dutem debemus cum dzymispdnibusjtji cumjyncera cbaritaten qud non fit uel modicum fermentum nequiti^f?  liti uel indiuid y ut dlij uolumfed ina m*nr,jtai habetliterd Hebraicd, quod dmrum>ucl dcrmjapoYcmfignificat: quidftc- tum difconitsficut uerjh uice dulc&toUit^ut uidelicet comeddtur cum dffcftutf dppctitu; qmfdcidtdddigeflionembondm y & trdnfmutdtionemcomefiincr medentem: AutcumdmdYitudinc, & mortificdtioncdnimdlisbominis.utffm^ tHdlisfitfortioY, cr i digerendu dptior: Quod cldrius exprimitur in bis, ft Jeqmntur:Subneftitur enim.Kenes uefiros dccingetis i ne quid uidelicetcam* lefentidtur,dnt cogitetur in boc cdulio.Et ne dffeius ojfendatur db aliqu* cx trinjeco i CT deuidnte obictio , ulteriusfubinfertur , utjcilicet cdlcidti fmt pc- desxquicomrnumterinfcYipturd affeclusfignificdt. Bdculus queque in matem teneri iubetuYJdcft uirtus praftitd meliori bomini d Deo y in cmusuirtHteow nidfdcimus: Hunc dutem bdeulum tenerc debemus > ut ipfo percutiamus om% Hrtuteminimicdm,& impedientem operd^ iternoftrum. Et biccftbacuhi, dut uirgd.qudfemper utebdtur Mofes, & inqud Idbdcob trdnfiuit lorddtm f t T Vs 1 Q dm firg* Mofitribuit Adondi.nobisdutemprafldt nofier I E S V S,f ' dit: Eccc dedi uobis potefidtemfuper ontnern uirtutem inimici, dummodo pjiw conferudre nouerimus. Comedi tdnd iubeturfejlmdnter.ne mdledicdtur ktmurbcbetMot f id,efifmila addiuciiplacta, (T^udtommfimulfubdclum^r inuolutum leo : Q*rpus iffus hmuit nos mnes,qui furnus membra eius , primo confielendosfo-  * unum corpus per cbdritdtem, & amorem , pojied offrendos Veo in bo- i'^Mlatu f ipjrqueDeoplactem t ut tandem inde transfommur in Cbri- HH v. CANTICI SECVNDI flum,nt dicamus:Viuo cgojm non cgo f uiuk ucr in me Cbrftus: Qw Poni* fxftmmMyficutmtcnismjiufotumfa & pane conclufn,ut luti pra ommbus magis exprimtns corpus noftrm couniendum cum capite ao- flro Cbriflo, cr animamin Deimtraisformandam , ita dum olim loquerem Ifrael dtlcclofuo figuratiuumjacrificium in buiufitod carne uidelicet y f*. ne conclufu. Et primo ordinuit panes quofdam reponedosfoper menfim kr ca ame fadem Domini tbi exijlentis.undpanisfacierumM efl coram Domi- no propofms dicebatunDe quo n Hcebdt comedere^nififacerdotibuSy * bis, qui erant mundi  mxlicribus, & coinquinatione corporis a die tertio citrafi cutipatefecit ichimclccb Dauidflagitanti panem illumin extrema ncccfiitt* te conjiitutotfro quatantummodoillis qui facer dotes non eram comedcrcpcr- mittebatur . Qui panisfanclus exprefsefignificabat panem illum , qui de ceck dejcendiv.quique efl uerus panisfacierum.quia introducens ad uitamjn qud  debimus Deumfacie ad fadem. Etfcut tUe non pertraBabaturffxkfofofi. ccrdotibus.nec dabatur nifi mundisjta bic no pertraftatur nift facerdotxbm pauJi ^ probibctur dari immundisfob contminationc mxima * dicente Paulo : Qw manducai CT bibit indigu y iudiciumjibi manducat, cr bibit: Imfibcncpcrfr dims.no daturnifijccrdotibus: quia daturfolummodo chriflianis, qufasfr trus ait: Vos eftis regale facer dotium: Sumus enim membra illius, qui can/ftf- tus efl facerdosfecudu ordinc Mclcbifedccbjd efl regis iuftiiquia omncsok mus nos in baptifmate mortificatos quidem carne ^fed Deo bofliam uiumm. Et ut Deutperficeret myflcrw depanibusjn Leuitico iubetdddi oleum^uol (ut alibi diximus) fxgnxflcat diuinitatem, qua ungebantur, y pcrfunthmvt rcgcs,uaies,i&faccrdotcs ojfcrcntcsfacrificia. Vngcbanturquoquepdncsfi- gmficantes in nobis ea.qua perfundendafunt diuinitatc, animas noflrafl* cet: Caro enim illa animalium (igfiificabat corpus Cbrifli:primo\ quoim de purifimisfanguinibus Virginis y pofiea corpora noflraftmul offerend m eojuius membra fumus: Vanis uer effigiat primo animam illam Pontificisno- jlri^qui de calo defeedit, cr conjquenter animas noflras perfundendas de pfc nitudinc diuinitatis ipfxusjdeo illi panes baefignificantes lubebantur oleoftr- fundi . Sed obfexua quafo buius perfufionis ordinem : Primo enim offerwm placenta a%yma oieofubafta , poflea lagana tantummodo illita oleo,pof\xtm placenta addebatur JinUj qua (imul cum placenta fubigebatur leo, zflf mus panisiquibus denotatur cgreffus anima per panfignata  Deofrogc}* fws in uita,w debits reddixus in ipjum Deu. Anima nanque nojlra dum egt ditur d Deoftmit naturam paremis^ Dei ipfam injufjiantis.und diciw# iiQiuid y \que jubaR diuinitate;Cius fignum ef, quia nocere nefatjiutw bentcrgeftit, & afpirare uidetur ad D cum , cuiusjemen retinet adbucrccf quoufque obtenebretur^c fuget hofpitem Dcum admittens oAeZlamcntdK' rum inferior um, cr peccatuqmbusfubintrantibus recedh Deus. Sed quutM* Pctrui Lenine, TONVS TERTIVS. * MddbnctamhHfliam,ideJluii8a > ideode/ignaturper^ cleo ilhtam. Si autem laborai bomo ruerti in Deum , er efficifilius eua.iuxta fotcfldtcmab eo ipf trdditamjunc iterem Ihutur leo dtutnitatis, freetur ic plenitudine cbrijlijkut contigit prifcis illis patribus, de quibus dicitur: Re- flettfuntomcsftiritufanhtEttuncrcuertiturbomoddmftctu, & comeu nmm cu Deo t qua eramus.quando ab ipfo exiuimus-.Qn optat nos dcuenire (cdejhs doclor.imo ut illuc deueniamus bortatur commmando etiam , dum ait: tftejfickmmiilicutpdruuli t non intrabitis in regnum ccelorum : Qjiod innui- mperphcentam uel collyriddm, quafubafta leo tertio loco offerri iubeur. Simlddutem, id efideftor ata farina^ reliqua parte candidior, ex qua orie tsfolentalbifimaifriras conficere,mdicateam melioremfortem diuinitatis, pmin Deiferuitiopuro.mundo^atquefideli^iuhiaprafitegratia , compa rmu:QodJlgnaturperquinque y uel duo talenta dcquifita ultra tila bonone ptiatori principio tradita:Non enimtalentoprafiitofiaredebemus conten- ,ncuttorpemes,v ingratiab eo quitradidit^rguamur.Addituradbucbuic ^m^p-Jimilafermentdtufpanis cumjcrificio laudis, in pacificatione of fremis uidelicet. Quodfermentumnon quidemejlnequitia y  malitix tot mjfam comimpem ,fed meliusfermentum tranfmutans uidelicet boninem in fmem,(? gradumjiipericrem, 1 inedem imaginem,quaejlfilius Dei, exi- jta mus lapis,non quidempbilofipborum, aut medieorum,Jd ccelcftis^ di nw,p Cbriflus esli ideque intrat in nos t ut diurnos & cccleflcs nos fficiat, ic fo inquit Vetrui : A tur. Prouenit nanque diurna fupremo fonte bonorum, (ff uero datorefom? chm mm per eum, per quemfattafuntomnia^ficut ipfemet teflatur dicens: ?ar s T v S ' meus ufque modo operatur t (ff ego operor t aut de nono qredndo, utdicunttu* ftri Tbeologi , dut tnfmdendo id, quod ab ipfo fonte emanat, ut dlij affcrias, Ab coiemlcco originem^ uimjujcipiunt (ff tbus,(ff buiujmodi odoumnu, quainlegeadolcriiubentur, utdicuntficretiores Tbeologi: Ndw n^JMjK res,ut ipfi docent, bdbet in drcbetypopdrticuldrem locum , und uim tf criji nem trdbit. Hincjufcipit Dominus in odorcmjuduifimum buiufmodi , qu*f reflituuntur ab anima purificdtd, (ff iam difpojiajimul confeendere Siff Da. i fmigationeicum qua optabat diuus Citbarccdus, ut falte eius cjcenderet m- tiojum cecinit diccnsiDirigatur Domine oratio mcafeutincenfum ncofljff- ftutuo . Condeleftaturkbuiujmodi odoramentis (ff dnimd noftrd ipfmd proles fufeipiens ea per 'las nares, perquas (ff ipfa intrauitininferiomht' minem-.per quds etiam dUqudndo emittunturfiimus uiuacifimi,qui retmen* queunt in corde ,bile,aut labore exafludnte. Hinc cxiflimatur  quibufdoi* ratus ipfi uiuacior, (ffjpiritualior exterisfenfibus: Tbui autem, quod mlt adoleri iubetur,uariis componebatur aromatibus > (ff gummisjanta artctffi cramento condu~iis,ut magna comminaone iubcat Dcusjiecompofitioid alios ufus conuertatur,aut dlteri adokatur qum ipfDeo, ficuti babctmw ne trigefm capitis ubri Exodi, ubi dicitur: SSiumjnttorum erit uobisty miama illud uidelicet: Quod mllatems facietis inufui ucfbros, quiafanfo** li erit Domino.Virquicunquefecerit tale tbymiama pro odoram fenfm  de Ucet^abcindetur a populofuo. Qtt* autem ingrcdiebtur compofnmcnv Um t (ff quomodo conducebaturjum adbuc perfe& exploratum babcofliu* qudm aliqui idttitant defeientia illius compojitionis,6: gummarum^tque^ TONVS TERTIVS, z tf pulam ingredientium ad thymiam illud conducendum-.VarUs quippe inumo fntentias, atque interpretamenta dcgummis, (f aromatus ijlud conficienti- bus fi}0) Matapb enim in nojlra traduBione uerfum babemus flattai ,fidaltj w ignari ajferunt t qubdfit baljmum t alij opobaljmumfbm} Sacbet, quod nojhra traduttio babet onycb,apud alios babetur ambrac tVjbn Hcttetj quod traduttor noflcr interpretam cftgalbanam bom odoris, alij ajjcrunt ef ft mfiicen. Item quamuis dicatur in textu t qud ornnia iftafimantur in aqua- pondere ftmulcum tbure lucidifimo % aut tranjjxtrenti, tamen de moio comp nendirubil dicitur y jd tantum,quod fiat artepigmentarij: Qualis autem illajh Vcusnouit: Nouerant & Mi patrts, quibuiujmodiodoramentafolebt Dctf iiolerr.Nobis autemjnquibus figura ccJSit ueritati, diligetifm curandu eft > jjfacrificiis animahu ,  delicato tbymiamdte, ut ojferamus nojmetipfos Deo inbojlUmfanclamjpfiplaccntem, y " tbymiama ex diuerjis uirtutibus com- fofhuKigratu,Qr artejummipigmentarij nojlri Cbrifti lefu t ut dicerepofii ttuscum posloloiChriftibonus odorfumas.Deo aidelicct & bominibus. Cbriftus eftjumma uexitas % cr lux omnes docens^c ornnia colluftrans. Tonus Qjtartus. Yidjitueritas. Cap. Vrimum, Cbriflusejluerhas. Cap. ir. Cbriftus ejl legis ucritas. Cap. 1 1 1. I Qjtomodo iota unum> aut unus apex legis non pr ater Ait non c pletus, cr non uerijicatus in Chrijlo. Cap. II 11. Cbnjhslegemperfecit. Cap. V. Qmdfibi uelit nitula rubea,(f eius cinis injcris^ in expiatione coinquina- ww. Cap. V I. Qttaliter doclrina Cbrifti ejljiimm uera. Cap. VII. Quid cum ueritate legis ea,qux Cbriftus docuit. Cap. VIII. Qji ueritatis reclitudine Cbriftus Deus regat mundum. Cap. I X. tytinueritatc de credendis Cbriftus docucrit. Cap. X. Q]lodfoUfidestfu zffirmum: K Alepb enim unumfignificat, (? tnille ; Quoi wmm ejl principiumjblidum^ cjfentia omnium numerorum: Millc quoquecfl eufas denarij numeri complcti, o mem autcfigitificat. 4 o. qui ejl nuracrus de- duElusper denarium numerum completum^ per quaternarium numerum rd- dicalcm, cr folidumfundamentum omnium numerorum. n Tau uerfignificU 4 o o. numerum dcduilum per denarium, ty quadragcnariumfiue per quaw* narium.o* centenar ium, qui ejl quadratus denarij; Decies enim quadragm aut quatercemumconjlituit.^oo.fic^e numeri^atque figura literarum^ contincntttr in nomine uer\tas,femper filida fintiln literis autem, quibus com ponitur nomen mendacij, necfigura(ut diximus) nec numeri importafiercts continent aliquid foliditatis : und innuitur quod exje mendaaum facil cvt* ruitAnjuper aduertendum efl, nmeros literarum mendacij mtdtum difcrcrt 4 numeris denotatis per literas uerits: In ijlis enim una literafignificat(ut ii fONVS Q^VARTVS. i 4 g xws)Mtdtcm& mdlenarium,alia quatuor denarios, tertia uer quatuor c tcniriosyindicans quod ipfa ueritas deprebendit,& colligat res diurnas deito- tf4SferKerQ mem, & quadragenria,^ tcrreftres per fl f*i, e?* qMtuor centenrios: ut patet iis,quifmt ueram matbematkamfor- jta. Littera autem,ex quibus compomtur nomen mendac'tj,omnes importam ntenarios , mmeros quippe addiclos rebus inferioribus , ,alpba fJJ, 1 C mega , principium & fims:Qr reue Unoipfafuit tota Graco idiomate confcripta,& perinde efl acfidixiffct He faicofermonc. Egofum g xlepb cr n w.Harum enim ma efl prima , altera m ultima litera.flcuti m Gra-co alpbabeto atpba efl prima,  f opera praclarifima multigena exarat\Etb & fmilitudiny inlocis peninnumcrabil&mbuK fium depiclum habcmusn tota enim ferie tabernaculifcrificiorum y 8c fim- doj Welcbifdccbyatque Aaron( Paulo inter pretante)ipfe magnis factam tis difcribitnr.ut aliqualiterfupra adumbratumus. Nonjccus de lona miffod Niniuitastfuifugiens in Tbarfm in marepoiicitur , j tand perpraik> nem Ajfyrios ad peenitenti impellitficut ipfamet Veritas negotium ihdkf fius typum, (yfignum exhibitumfuijfe rcferat.ltidem quoquein totahijlm pauuj hhrah condonatio dclitlijuxta illnd A/f IvCum mortui effens in delicit5,couutificauituos , donans uobis omnia % delcnsrfHod erat aduerfus uos,cbirograpbum decreti^quoderatcontraxm^ bis, Lt ipjum tuln de mdio ajfigens illud cruci ; Imo tota Vauli dochina bc u Nauro traiu lem Vir. TONVS QJTAR.TVS. M , Stepiddtfeepius, & pkrifque in locis repetem gratidm,qum nobis acqui- ft Cbriflus,& omnia pietotis cbfequia, qiue nobis exbibun. Et ut aliquid de tupis effe&us percurramus , id mdkauit ueflis lia pellicea , qudm Deus (UsdementU uefeiuii primos parentes peccdti ignominia denudatos . Hoc in- mtqitdibetpromifiofatU Patribus de benedicendis omnibus tribubui ter- rtmfemine Abrab*, Izdbcjabdcob, & Dduid : Hoc lerdtio Abraba de Vr CbMd-oru,benediclio Ubacob, & uiftorid dcducla: Hoc dedutrio pojle rtms em de Aegypto,(f cibus de coeb miniflratus in deferto, & a tttt^udmbenediceretfilios lfed'l,dicens:Dominusde Syna uenit, (? de Sebir mus tflnobis trjboc, quo dd legem , in qud uifus efe oriri appdrens in igne,  dterdiligens,purificans,pafeem t ^t'ddmfeipfum inredemptionem po miltis : Per quos omnes effelm babemus Cbriflum pranuntiatum in lege, tetntatumApropbetis,!? dtteflatumdb Apoflolis, loquitur Mofis, aut lex in labacob dicensiVetct^ id ejl Mefiaby f ipfe erit expc&atio gemium* De ipfo quoq\ dicebat ipfe Ma. Ucn Jes.dum eligeretur a Deo liberator popuhr.Uitte, que miff urus csAnwmi- lesfunthutufmodi locijn quibus Cbriflus pracinitur: Etplcrafy funtjnfm dignitas^oria^uirtus^Q 9 egrgia opera ipfius enarrantur quaplurimdjaM ifaiit }fai*i EtfaBus efl principatusfitper bumerd eius^ $ uocabitur nome cius d- mirabilis confUriu$^Dewsfortis y Vaterfuturiftculi, Vrinccps pacis.mi^- cobitur cius imperium^ p& fuper rr- gn eiuSyUt conjirmet iUndf corroboret in iudicio,& iuflitia dmodo^ufo iahcob infcmpitcrnuiEt ilud^ quodin Gcnefiantca uaticinatusfuerat labaccb&k No aufereturfteptrum de lebuda.donec ueniat MefliahiEt ipji congrcgM Vmid tur optncs gentes } aut populi: Quod clarius regius propheta decantauit mfcc do hymno dicens ad ipjumfib nomine Patris: Poflula me^ dabo tUgem pauim i breditatem tuatm Nam(ut inquit Vaulus)faBws ejl b aut apex  qui non compleatur in ipfo , ut patctjanc intcUipt* Sed o mma exararejingilatim labor quide effet inexplicabilis : Ne tamc um^ tnur b pi ima literafecuda diSHom * rum cfi 3 BetfigtUu quippejapienti^qwe Cbrifius cft, & cfiprincipiu^ Bara J qHodcredrc 7 purificarc,(? imiouare figntftcat y imus omnia rejumakt Cbrifo^uqi purificanda per lauacr^quodin pafiionc cffudit^&c tand raiou* da per ipfumfufcitat, (ff reductc borninc renouatu, (ff per ipfum ornnacm luras in eo ctentatjn Deii Patrefignatuper K Afepfc ; Creatura autrti* cendafignaturper T res^quod ducentos importat ,f\cut K Alcpb un, fit, catuic. ut exprejfe dicitur infinc Canticoru: Aleph tibifelomo,(ff duceti iis^quic: diutfruftus eiusjd efi creaturis omrbus^quuis medoflcodices habeant; Nt pacifici tuu Eccc igitur quomodo omnes litera illoru uerboru referutwr^ j plentur in Chriflo^eiiS mnima litcra,qu in diSiione ign & mor^qu* afinu fignijicat: qu nonfmemyficrio afeedere uduit Cbriflusm palmarum^quando ex pietate , borridam prouinciam redimedi bumammgm gffrcjfus efin quo uerbo fi pponatur ultima litera , babebimut Qfn R^ quod pietatem,(ff clementUmfignificat^ qua potifiimc ufusfuit ab illo dic, */$ ad extremum pafiionis pro nobis tolerata. Hincquoq; diuina difpofttioncj* ium cfifit in tila dic pueri femiuates profiemerent ante ipfum ramos oHut ut denotaretur opus pietatis , (ff mijericordi^quod tunc affumere inpiA*- Alio quoque ordine a literis iUis excerputur myficria>affumcdo uidettect^ primas \aut extremas literas diuerfarum diRton; ex quibus compomtumc lius, de quo oceult loquutur uerba orculo ut in exemplum adducamus i/ki aUco, quodlahacob Deo plenus in lebuda de Chifio uaticmatus efi dicens: Qnouf queucniet Silo.id cfi Mcfsiah, c ipficongregabuntur populi: in Hebraohi- betur /vipt iVl nWla* \bo filob uelo ; Quarum diclionum primais r atf confiderabo nurabilia de lege tua. Cbrijlus legemperfeciu Cap, V. 4 ^y4WM l E  we tantummodo uerificauh legem complens omniarfuxinip 3 re^jl^ contincnturjicutiipfcmct teflatus efl dicens* Non uenifoht- chri \|flr|wrai YC legem fed adimplerefed etiaperfecit, %f deduxit ad tacto- Ka^^K^B remgrd/wm P cr uangeUum^quod bonum Mntiumjigjiait,* , utifi quis acciperet cbarafteres plmbeos imprejjbrum cpofitos in tabk d exprimenda aliqua dura , ty eofdem rurjum coaptaret ad expritnenda uak duliora, (^Jublimiora^eademtamen manente figura cbaratlcrum. Parimok fecit Chrijlu* non adinuemens aliam, fed perficiens eandem legem, w cduch in eam melioremfortem,ut uideatur alia,cii tamen nonfitjed eademficutifA nus quando tingitur uermiculo, aut aliquo colore prctiofb>pcrficitur,fm tatur. Perfeita igiturfuit lex tinfta, & color ata fanguine Cbrijli multo tf- paiiii cius^q refyerfafauguinc animaliu,jia4t inquit Apojh Chrijlusafiiftcns P&fa fiturornm bonor, peramplius & perfeftius tabernaculum, qui uidelicet i^ met Cbriftus erat,ucrum,& uiuensjion quidem manufattum, idefinonbm creationisineque per fanguine bircorum.aut uhulorumfcd per propriumfungi nem introimtjemd infanttaiEx quibus ucrbis liquide babcmus,qud Cbrifa in prprio Janguineampliauity Scperfccit legem: Atnpliauit quid^uiacfaj qu Apoftoli>altera antcmboffitacligcrctur. Latrffl } uluj  TONVS Q^VARTVS. l$t # iffudb&ctfdradijumfromttit.&ut breuiter ccludamusjn omnes pecca ma mifiricordidofledit aperto jrmonediccsiN ueni uocare iujlosfed pec- adores: Etquodgrandc uidetur t permi(it Deus omnes ncumrcre pcccatm ) & inSgtdtionem y ut omnes Jhuirentmifericordiam impetratamper Cbriflmtcr m per legem,per quam(inquit ?aulus)nemo iuflificatur : Qupd ajferere mi- * mduderem.nijimeidem Apofiolus doceret,du ah: Omnia conclufufubpec tto,ut omnibus miferedtur-.quamuis Apoflolks dicat, condufu in incredulitd- ta&Nam ipfd ejlfons oimiumpeccdtorum y & uera alienado a Deo. Et adeo fgnderat Apojlolus hoc uerbum , qudmuisjcidtejfe uerum t utjlatim clamando " finferanO altitudo diuidrumjdpientiayQr fciemU Dri^umincprcjibi- btfuntwdiciaeMS,& inueftigabiles nidics: Qnoniam ex iffo ,  per ipfum , cr in ipfifacla funt omnia : uoluit enim in- ferre : Qjuomamftcutper ipfum Dei uerbum faBa funt omniajta ipj depra- umper idem rcflaurarentnr t ut ab ipfo tanquam a capite, omnes mfluxus,  oima bond cognofceremusfufcipi: Ideofubinfert-.Hon plusfdpere.qudm opor W:m tctfdpereiquia unufquifque bdbetficut Deus diuifit: Sicut enim in uno corpore mkd metera babemwsfxc etiam habemus dondtioncsfcundumgrdtidm, qux iti efl nobis,diffrentes. Et cp uita, ty operationes omnium membrorum pro- aadntd Cbriflo, longo fermonereferat cum Corintbiis, & Ephejus inter a- k dicens : Vnicuique nojlrum data ejlgratiajccundum tncnfurdm donationis Cbrijli iuxtd id y quod dicitur: AJcendens in altum cdptiuam duxit captiuiute, iek dona bominibus : Ndedit quosdam ejfe Apoftolos y alios amem propbe- to,qu* in calisfnnt pdcificdtd dttejlatur per Cbrijlifangumem, cum ornes ajferdnt dngelos mdlos  cceto cxpulfisjinefye reditus. Qua igitur re- ^bantinccelopdaficandaCbrifiJnguine^ifiimelligdmusdePdtreatem^ C de cmnhts ccclejlibus numinjbus nobis pacificatis, quando Cbriflusfoluens pronobis debitu in pafione Vdtrinos caliaui^quiprouocatuifuerat trfgref [tone protoplafti-.Nam ut Apojlolus cu Corintbiis aihSicut unius dclifto mors UUm II iiij CANTICI SECVNDI rcgndwir per aram, multo magis dbunddntidtngrati*, y dondtionis, ^ faj^ titfufHpicntes in uitd regnabum per unum Icfum Cbnftum inquo y %r n 0Jt , Icgejnantrjuflijicntur^ (pperficiuHtur omncs.non tantum in carnc,utfa pjuim bat in legcfed infpirituf in operibus.ut ?aulusprofequitur cnm Hebr(?^ pulo in dejrtotln expiationem inquam^pro qudnto patiebatur figuratiuumfi* crificiummam omma uerplcn expiantur in Cbrifto , utnuper tetigimm:^ quanto boc myjlcrium de uaccarubea excellentius opus redemptionis prxji- gurauit, tanto cclebrius efi . Si dutem id ordinatum fuerit pro expiatione Mt- cli eretli ttituli, uidedmusiNdm eduttifilij \ftdel de Aegypto , ffoluk- go domimjillius > qui regebdtur ab drietc, ddbuc tamen timentes influxuml^ duftore eorum priudti(ui rebantur)uoluerunt ajeifiere uirtutem fortiorctnl la Aegyptibr tauriuidelicet^quifuperfdet in ccelcfti circulo drieti:Vnicr- ic quddafcretiori dijpojitis rebus, UquefaSlo de more metdllofdbrcftBuscf uitulus: lllumquc exigentes rtrum diuinarum ddbuc igndri opimbdtur bmm uirtutemjuperiorem dricti^ inde praualere([iopusforet)contra eos^ui drietc regebantur.Sed bicfuit *rror& peccatum maximum^ du dttribucmo luerunttauro coeleJlifauorem. ; quem a Deo uiuojujcipere debebant^jicutiHu- cufyfujceperant. Auftws quoqucfuit error , quia erexerunt imaginem kflit contrd prceceptum Dei ddiutoris eorum : Cuijccleri, (ff uulnerijpfo Dcoitt bente^duofunt ddbibita remedid:Alterum> quia iufsifuere expiari multiinfn guine prprio: Qjtod ejfeftum eflper flios Leni, und meruemnthenediftiQ* nem, qndpriuata erat illafdmilia obfcclus per petr atum inficbimitas-.Altcrim remedtumfuit uitula b&c rubed: Cuius myfieri dliqualiter percurramus: Oh- ferua^qu^Jb^rdinem: Vdccafiue uitula eligitur contrd peccatum imlidiori ti, ut expurgatio fiat per id y per quod quis pecoauit: Scd debilior fcxui dfjuM' turjic credamus expiationem fieri ex uirtute ipfius animalis : non enim ex dfl- ma\i,fcd ex diurno numine influebatur^und expurgatio fierev.Hinc n diffxn TONVS Q^VARTVS. Mj diiimalfid debilius infexufecernjtur. Et ut comprabdreturfauor bauricudu, tton ab ipfo animali,fed d cotio , iufsit Deus ipjum cum omnus eius extis com- buri, igne 1U0 uidelicet, qui  calo minijhabatur ad bolocaufiafifiipienda , ut expkrifquelocisfcriptura dfccre pjffumus , & celebrifama apud Hebr & nulla macula de- turpdta % nullwnq; iugum inferhrisjeruitutisportare^utplen indicarct exput- gationcm,qu* debebdtfieri in lege bhertasj ff perfcftijSima ab eo^qui  extra cdflrapajjusefi ) ut expiar et eos^etiam qui per peccattm extra ccetum iujiorum exclujierantjin tvs. xU illudquodJ^mmuR.edemptordit:^nuetuocdreiujlosfedpeccatorcn * Etiterumpcralium EudngeUftdmiVenitFdimbominisquarere^faluumfi ccre y quod perierat. Exfanguine quoque iugtdat* uitulxfacerdos inntto di- gito ajbergebat contra fores tabern&culijpticsjwmero quidem remifioms,ut indicarct remifiionem faciendam in fanguine ueri bolocaufli , qui etiamfifa ojlium eft,perquod ingredimur adfaluttm, (f uitam.Poftca cremabatur igne tilo  cotio minijlratojit comeniens ejjetmedela^uel faltem figura medel^con tra m&culamcx inferiori igne>& rubeo deduftam. Denique ex cineribuscom hijli animalis ajpcrgebaturnonfine myflerio coinquinati, qnia nibil tnagisfin lificat animal^ rubeum noftrum,qum eim mortificatio^ combujliofk janfto tilo igne,quem redemptoruenit minere In terram.bed mirandfcr- metam occurriuWamficinis iUe coinquinatosfinilificdbat^ mundabat } cur inquinabaturJacerdos y qui ipfum cinerem extra caflra portabat^uel qui cuco- burebdtVnd de u\o cinere dicebdtur^qud purgaret coinquinatos, tffek ret mundos. Ex bis infcro,qd cumjacramentum bum uacc incmuhipliciter,y pro diucrfis fenfh refoluiturquaflio.filiquiigr tur dicunt.qud inquinado Ma & mundities contrabebatur infaccrdotcilLm comburente^quiafacratior erat res>quamgradus illefacerdotalis ,ficut wnri- git Uico t aut mulieri tangentifcera, ty corpus Cbrijti,quod ajolis exiflcntus infacris pertratlandumeftiAlij, quiafacra fufccpta cumdcuotione,(?rcut' rentid mundificantjrrcuerenter autem fertraftata, aut curiosc inueftigMtn* quinam; Ali/ uero dicunt, qudpro quanto literafonat immunius erat cornou- rens camjd efi tagcns 7 quoufq, per ignem illud animal expiaretur; & qui ftf- traftabatillos cineres extra cajlra.autquomodocunquej tanquammormm quifque illd pertra&aretiundc ftatimjcquitur: Qui tetigerit cddaucr bontiMi irrnnundw eritfeptem diebus.fed afyerfwsaqua cum iUis cineribus die tertio ( fpmo mundabhur: Afi/ dicmt^quod locas ipforum cinera erat in caflrtsjdco tangem los extra cajlra immundus cratJicHt conjecratis in loco noncoucme- TONVS CtVARTVS. iy4 iSi iutemultcrius boc tegotinm pcrfrutriuluerimus* cr refirarc aliquid icrccditismjfleriis^dicemus qudbacuitula riea efl beata Virgo depro- fmt rufltDauidpcr quam induza cfl beuediBio expellens malcdiclione } & jnfcftionem dijfufam per Euin bumanu Gcnus. Et ne erubefiamus idfine ra- wicaffcrcretuideamusoreuiter quanta conjbnantia omnia in kmcjnjumc irtiirtt. Eua rubea terrefbris, Maria rubea cocleftis,* plena igiieo fpiritu,pdc- ^egratia, y uirtuttbusficuti cotlefte perhibet oracukm.ut diarce pofiit il ki Ecclefiaftiln plenitudineJanSlorum detentio meaildeo dicitur,qud ai- cdU tddlaehgendaeratperfe^a,integra^^Jw pcffa aliquo iugoficut cr Virgo ceelefii nuntie protejlata cfl dicens: Qjoni mm non cogtofeo. Huius quoque uitulaficrificium ,  omnia cius myjleria cckbratafuere extra caftra,8>c communem cortam ctiam cleclipopulificut 0> Mdriit my (leria omnia celebratafunt extra communem legm: Vuit enim ah an gloienuntiata> Spiritufancio obumbrata^uirtute diuinagrauidata,(f re flctdgratia non communi ,fed ea qua erat apud Deutn primarium f ontem om um bonorumipeperitque filiam fine dolorepruato claulho uirgvtms^cm^ . p procedais ultra natura leges. Hinc Salomon quarenta inucfhgans de ip Saiomon fiin?rouerbiisdicit;MtdieremfonemquUinueniet?E uideatur jfxransfubdit prophetando : Procid $ de ultimisfinibus, aut depenctrali- . y (.ut babet ueritas lixera ) prttium cius .Etut aliquid de myfteriis fecre* mis Tbeologia refirams , objruabimus ctiam quanto jacramento nume- riHtcrarum uitula, (f Maria comeniant : Nomen enim Maria , qua in He- ktofu:firibitura*"idatmibiz$o: V acca dutem^qua Hebraicis cbaratle- riksftc exaratur ma dat in numero 185. Cuifireflituatur be fl bue quina- rins ajnt Sara ablatusjubcntc Dormnoyquaprius dicebatur h# Sarai, c furgt ipo:Qj numerusfuit ctiam ablatus a prima mtdiercper Adam^quan- iouocduit eam iltfKljfa 7 ubipafim babetur u\rago y quoniamde urro ajjump- ttcntr.Vbiaduertendumeft, quod nomen uiri^quodefly^ Ais y dat $u:fi fown mulieris y quod cjl xtH ljf*> at 3 oejeficiens per qutnarium  nominc m, Hocigitur quinario rejlituto uitta^utjxtperfeBa^ qt quadam uirilitatc flmrftt z9o y quantumreddit nomen Maria> qua plena fmtonmiuirmc^ Mimjitparcretfinc uirojnyflerio quidem occultifiimo: quod a ncmrncad- bu injeriptis explicdtum nidi.Aderat quoque in Ma expiatione dltifima larix *d cedrKs y ut babet traduZlio noflra^ ? mnima omnium byfjopus^qua aut ip- f* rojmarinus cff , aut fpecies quadam ipfius^ut de mente quordam alibi dixi- wtt^ai jl nmma arorjicl maior plantar um, (pforfitan de utroque parti* Qftficw inaliis xtingit^quod alias tetigimus-Antercrant naquejuprema, & ^fimarborulla^ut denotam cmincntifimumculmcnexcellcntia Maria fec Iw^nod diftum el : be ncdfa tu inter nuieresi bxc auiem* ut imueret ip~ h profundam bumilitatcm y de qua ipjamet ait: Qjarefpexit humilitatc an- CANTICI SECVNDI jhmmat* expioms , qu* dcbcbatjteri m Chrifto r Cm' tandem mediat , ( immediate refpondent cmft* kgata t  cttera qutquc . Scd de iftofacrifi. cio f tanquam celebriori^  ut per ipjumftUm catera uerificata intclligantur . Nc me carpat quifpiam> quis dxi uitulam combufiam in expiationempcccafwi ficare Beatam Virginem^quafi uelim inmere bane expofitam in expimonen noftram: Nori hoc fntio^cum nicas tantmodo fit expiator^redemptoron nmm Sed id uolui innuere^qubdficut peccatum exordiu habuit  mulierepr* Attgduf: uenta & M g e i mortis , ha  expiatio exordiretur ab angelo lucis , & ^ M*h.  wz *Pfi * c d ^ 0C detdi* oraculm: Ecce concipies , e? partes filium^ ** bis nomen cius lefum^qui(ut in alio Euangelifla dicitur)f quia in Vilio exiflens effeSta eft meta, linea , cr regula evmm omwmf* in mundo fazia fim , cum ipfa omma in ipfo pracxiftcrent , & examufim fer ipfumfafta fint y prout in eodem erat ipforum idqLfoqnia ea eft regula mm agendorumjam a nobis y qum ab intelligentiis^qua ipfam confulunt(utdh A* guflituu)mqikM iim cr ueritatis fintem , ideo quanto quis cum eafapiaak CT regida magis conuenit, tanto perfettius in ueritate eft: & quanto quis m- c h *u gisabea elongatur janto longiu*  ueritate difeediu Hinc de diabolo dixitif- %Tys fa ueritar- lUe homicida fiue occifor , & *f>fo mors effeftus ab initio in uert* tenonftetitiHocidco^quia recefiit d Chrifio^ imo prafumpfit contra cumbifa gerejpfumfuc deuorare, quando praoflcnfus fuit in ccelo nafchum dene te amBafole.y coronata duodenis ftcllis . Vera injuperfuit , quia nufa* * cius uerbts aliquando contentumfuitmcndaciutmQjiod pcrfnticns ipfcona coffihor dixitiCcdumyW terra tranfibunt, ucrba atitem mea non prtteribw*. N4 ( mi diximu) ntdlusfuitpropbcta , quem aliquando nonfefetieritop^ TONVS Q^VARTVS. 1J5 pater Cbrijtmjn quo malas error ; Hoc enimpritulegb decoratusfuerdt  Prr, quifempcr eratfecm complens omnia , qu* dicebat, iuxta idjuod dit: Qttimijit me mexam ejl ,  nonrelinquit mefolam, quia ego qudplacitdfunt faiofemper.Wdm omnes nos(inquit Ifaias ) quajioues errauimus ,jd ipfe ,&ia ' mfkdtemmnquamfecit % ncc dolusinuentusejl in oreeius.Verd deniquefmty pddcdu&afemperex primo romnium uerifimo principio, quodait-.Eel chri principium.qui loqmr uobis:?rncipium quidem omium rerum, principiam to- $ T V J ' wperfeBioms & falutis.principium quoque cunfarumucritatu: Cai omnes fic affenttunt notxs terminis , cognito uidelicet quomodo illud principiam ft- $catcum,perqucm,& in quo [afta funtomnia, cr in quo funt omnes thefau rifipicntie&jctentixabfconditi, atquz omnes ueritates,qua de quacanq- re hionJiraripojfunuutmeritdeipfodicatAbdcucbMicinuenitormmLmKh^di iifaplmx, & tradidit cm lahacob puerofuo, & Ifral dileSlofuo-.Poft b $ aliengenas quof. dam,qui legemfufccpcrantiin quibus peccatum reuixit data peccati occafim quia uirttti peccati lex: Qtt* adeofuit amara,atqut mortfera, ut ex ipfi m ti omnes mancipatijint,ficut primo Progenitori,ex cuiusjmine omnes proc* runt,diftumfuit: Quacunque hora comederis, morte morieris. Sauijlimsah temfruBus legis cft eugelium,in quofauftannuntiatur, (f declaram Cfcri fim cui qui credit, reputatur idfibi ad iuflitia: N4C bac uox(tefte Paulo) rm Jblum rropter Abrabamfedpr optemos omnes delata efl.quibus reputatur d iuflitiam credentibus in eum , quijufcitauit Dominumnofbrum lejum Cbrijlm &bonitds d- | jbamodcrdntis-.Qnificut a principio in mundana fabrica pofuitmalum contra 1 honum t itmcrJumi& obHquumcontrareftum,tenebras contra luccmfdfuum \ contrd dftmmjrigus corar d cdlorcm, buiujmodi multdfdri modo in mem- his um, (? myfltci corporis^lterum contrd dlterum collocduit, in ilo dextru imdfimftrum, in boc duten dngelum tencbrdrum contrd dngelum heis > ijm- bs contrd bonos: Ex bis nonnulli elegdnter connumerdntur a Clemente in reco ciemen, gmoK ?etri: Cainfcilicet contrd Abel&igantes contra Noc, Vbdrdo contra timbdm, contrd eius d Deo elecldmfdmilid^biliftiim o 1 Cerarites cotra IZibC, Ejductrd Idbdcob, Mdgositddducitctrd Mofem, ltdtor cotra Redemptorem , Simonem mdgum contra PrWj Gentes contra fideles,filium wpitatis contrd Cbrijlum : Ideo idm db ommbu antiebriflus uocatur , quafi entra Cbrijlum. Et fie ornnia babem eorum contrria , ut quaftper quandam atifdrifldfim concentus munddni,& bumani corporisjtiduior babeatw : Vn- tiDionyfius in eojn quo traftdt de diuinis nommibus,dc mo difleritjnqu Dion 7 . icquo pertinente dd Diuimm prouidentidm, & ad concindm rerum dijpo- ftionem. Hinc  Amos magna confidentia prorupit : No e/f malum in ciuita- Amt > tyuoinonfdcidtDominusiEtlfdidsJubDeipcrfind loquem ait: Ego fim "*'*' creans malum : Nectdmen Deus creatpcenam, ut aliquiexponunt, quid ma~ kcmgencrat ex dijfonantus morus, turbdto animo: cum ornnis inordi Au s ft >qudmjit pronitudo dd malum. Nec poterat  pcrficicns.Non igitur efl malum aliquodpropri y autformdita(t^ ium)fummo bonoifid illud, in quofundatur mdum, natura fcilicet uert&s, & iud  quo trahimur ad maum,quod efi matria penitus elongata a boxtjl maxime impclleme nequifsimo fuggcfiore , qui penitus elongatus a Dco ,Jbi colligere affeclat onsnes ad cctrumju* nequitia, & diucllcrc eos affhtrk ni,& firltcitatis-Anter ququod concupijeens bomo peccatum faciat : quia tbic* tra uniucrfum: & ea,qu u  ^imdmVanmodo^uando bonum i( ? deleclatio corprea prtponil w &famcntof F mmak (^demqueconckdamus)pec e L m / (f er\or t f^fmtcr^^mmm^mAMguf&A Malumejipri- ^m. mejlexahqua mmte a Dco tributa ,fid ex debilitate % aut obfcuritate , w - {mpaura contraia quamfaluator^cumeoDionyftus, Warnafecnus Kn7 ^^^udtae^MdKcnst^iintaebrtft^ratqiwuadat' Eti*- Da *** m Qutfcqmtur me fimmm uidelicet direSiorem, no ambulat in tenebris* corumndehcet : QsastcnebrasfequitHrfempncrna noxinfemi: de aul mt: Venietnoxjuandonemopoteritoperari EtftcutnoxMobrclm tlifmano luas.tta error eflpriuatio re^hudmis: Vnd concluditur , pro- ^f^^tejipriuatioboniimiuamcumtbom^ Moneaut prtfumendo * [fcqnodfumnodoUorerecomofieredebc mc-SedbeneeJl aDeodlud.quodmalpraeligitur^ uolmtat, qLpro- tu culpa errat n ehgendo. Keflax igitur Cbrijlut, & homo Deuse Lai mo ucrus opumus moderator , dum bortatur vfauet ad beneje&aue ui* Wm,\v:uti i eius doclrina&geflis cUrifiimcomprobmus. Q* in ueritate de credendis Chriflus docuerit. Cap. X. I V* amem de credendis fummus Doftor nofier tradidertt , om* nes conueniunt in eos , qui dicuntur articulifidei : I quibus ex- j preji trtmtas iam d Cbrijlo explicata cotinetur. Memo enim an 8 ?cnCbrifiu*docuitdicm:E g oinPatre, & Pater inmeejt. Etdc M.txm a ?atre y tanqufiliu* uidelicetab eo progenitus. Et de Spritu Can 4*1 'treprocedatjnqmtXpiriMqmPatrejcedit:* etiab ipfoko ^'f^cotra id, quod nSnulhfcioh Grxci mal intelligctes dieta patrum *4,*Kllle demeoacapiet: Mutiq; tantumodo doBrmac SR- i lfitfuluS e ff c21uS > ucluti P u " ul >" flrutlus infcbolisfed e WmuUtquemettigentiam^a Apoflolos, & antea propheta/injhu rL m """W^&Melligentia diutnarum peronarumjtqu alia fopnetatcsuelatmbHta (utd,cunt)dij}ingHunwr' t necel U tiaccidct4 KK CANfICI SECVNDI Acmm mfmduntur.uniqtequiddiciturund pcrfimab alia acccfifr^ w* conckdttur aceepijfc totm  qm>d ipfd e/l , & omutipfi dtmbm-. c* necfcpirariinecfuccefLiiUrccipipojiintAdrco^ Ji a patrc,& db cedem ha doftrmdMaccepiffe, ut ipfam do&rmm P^ij cupet cr nonfu*m,pdri modofatcamur Spiritumfanftm  Patre,; &,$ fefmul cum doftrina,' do&rmamfvm cum effc perfondh fufccpijje. & ex uerbis noflri do&oris Cbriflifatis cUrd luce didiecrimus ca , qu* m^ perfinxattributafunt,& taM qutipfe Cbriflus pcrpetranda uencmfa lcum bpoftolisarticdosfidciprofiterucldecantarcpoffums: Nmi dicerimus Patrem cfle primumfontm, d quojttius , friritufquc proccffa* ipfttanqMamprxcipuo opijicimundi fabrica attribucre poffumus dicentcr.^ do in Deiiro Patrem omipotentem y creatorem c*fi,cr tcnayiiJMmmi CT inuijibilium. Et cum didicerimus Fto attrutam cffefapientiam , m juj mundus,& nos condiu fumus^ per quamornnesillujhamuridicaturptw aqua non tantumfupcrccekjlisJedfupramundana , buk mrito tomsfu CT potifim bominis reflauratio attribuitur t ut omnia eadem fapicmu r$ rarcntur,qua c condita funt: crlduarcturbumanumgenuslauacroikair nante fupramudanofonte t cum  mundano abluinequicrit eo quodtotmh mfecium penitus cr av. Hdnc dutem reftauraonem profitemur, du rdtm ris gefla pracipua reteximui,conccptum uidelicet ipfws de Spiritu finita uitatem,pafioncmJpultur , defeenfm ad inferos, ut inde eaptiuot ekr ? refirrettionem^tque afcenfum,& reditum ad ?atrem,d quo exient, ur omnes cius ajfeclas faliciter eueberet . Er cum Spirituifancio dotcmttzr- bucre amorcmsjr ncxuminc cum ipfumfpiritum profefifumws , fiam j gimus:Et ptnttam ecclefiam catbolicam,umuci falem feiliect communiom^ ncxumfidelium . Et cum iterum didiecrimus remifiioncm dari per Spmt > Ha dicente doSorc noflro^ccipitc Spiritu fansl^quoru rcmfcmspf temittuntur eisjdco quo^fubnec^mtn^cmifsionepeccatoru. Et pcMi colligatiofideUi in unam ecclefiam, qumatrc uocant,& remipopcccS^ Spiritu fanilo frouenire dicutur. quid idcefl locus utnufo m archetjoc,: Theoio. Spmtusfantti remittentis , cr matrisfifiorulatans, ut doctantiqui tW? gi.de qmbus m huiujmodi my(ieriis non initiatis perfmg'dafari nonia*- * cuad i>atr,und digrej?ifumus,reuertt debeamus, & cu ipfo uniriyW** firo docemur doftore,nccc(faria ejl nobis corporis tranfmutatio m ncaas profitemur Carnis refurreVtionem, & renouationc , antequam deucm*^ uitamju* efi uhimus & atcmusfims nojler . Et quamuis alta Patrt , *  Uo.aU^ue eorum,qux proftemur.Spirituifanclo attribuantur ,non M*.- t jFP r *f uenajcelicius babet melior & optimuiferp;s,qui nfol curauit nos "wtiofcddeditpoteflat nobis calcandifupfcrpctcs, & fcorpiones ,y fup Petrni CANtICI SECVNDI la " omn uirtut inimici;t*t dicitur in edgeio y cui ti. efijicmdii Luc. Vofirem f( dedu cft,$ uewrit ed magM urrxaic s qua poffetnos eripere de imprio mortis, er d potefldte tencbrdru,(?fdcere nos crcdentes (tu Vetrus dit)genus ccdi, regalefdccrdotingcntcfdnfamfopuludcqwfttionis.fme dcqmfiti,(? crepti deperditione induttdperpeceatu>r detrdhemnojlram terredm forte impd lente dd cdfum tilo mortfero dngelo.qui idtn  fcelici forte fua deciderqui dfferere uoluermtfoldm fidem fujficere iifi- H lutcmEtilli diclifunt Rdfeim: quiafiquebantur opiniones por* ** dam magiflroru-.contrd quos ex dduerfo infurrexit dliaficli^t diccbatur Cdrienorum-.quidfequebdtur tdntiimodo lettion, textumfcnfn raftcra nullas ddmxttendo opiniones bominum , necfopbifiicds rationes mp ftrorit: Quprrdtiones , CJ* ddimcntdimprxjntidr omittentes uememsti Noui- coxnos noftros,qui innixi mdtis dutboritatibus Euangelij, & Apofloloru^nx ide dfferere uidentur,dufifunt tdntu tribucrefidcuut operd quodmoio J nent-.imb dffeuerdre uidentur fidem non poffefubfxjlere cum operxbus , yuuji per operd quis iuflificari prafumeret^boc effet in duds pdrtes cldudicarcji; rdre Bdd, & mdnum ofeuldri : quod efi iniquitds mdxintd , ut \ob inquit , Ai- buefubinferentes dicunf. Cttm incipis crederefimul dxfcis omnid,quq(utndrrdt \od.)ci interrogdretur aludais,^ fia- -r,ut operdretur opd Deijpf oper multitudinc,qud illos uidebdt 'X r ' rt ulfd um eisprafcribitdics:Hoc cjlopus Dei,ut crcdatisinei,qucmif t v c '' ret, pu TpNVS QTARTVS. ^ lUhetemmfidesficum uniuerfamfaktemferuans ah omnimaloSuMipCe au thv fida breuifermone explicai in calce euagety, cui utulus cft fecunda Mar  *u crbisaflcuerates tdjuod fifpius dixerant : Nam cr hbrab* ut profie- ymturfides reputatafuit ad iuJlitiam,non opus aliquoddem de aliis fentien 4m4diHdicam:Qu* omnia repetere reorfiuperfkum, cum eadem fententia ^jmusomnibusadduclis, & eodem fundamento adducendisfacerefatis. E'"" ;, M" dlorumfundamentorum. Cap. X 1 1. fJSSgl D J' { J llen da omnia illoru malc coUocatafmdamcta y primo rumi W vS n ^ a ^ moncmmi ^ lico ^if m ^y f ides fine opcribiu mortud ttfiB ii C ^' E iterii:Damoncs wdt, o cotremifcutiln qmbus ccludi- bvTh^a ^^"f 1  op&Mpenitus extinla.SedJibis ucrbisjanqu du li I? 5 K d /J no,  ffr ww^' & jmilibtufumm* Veritatis, priis uidelicet,? lios cotictibus, (? na lafli ea paruulis t qui malut bmditer aliiscbjntire, \ ut (ingulares uidctW faflu (f arrogantia clatifimul cum negligiAus operariis ad tenebras intent- res,& exteriores deduci . Si iteru Kedemptor nofier non exigit opera nojij tanquneceflariaadfalutcxureiuspracoiindocTrina euagelica injlncm clamat,cprotefiatur diccns:Tacite dignos firuftus pcenitctidt.tcflo,f ff* temia fnreuerfio ad Deum (ut aflritis, & ftcut indicat uocabulit H " r uerfiperfeftpcenitcntU uiprojquunturf In quosftc cu Deo adapttosjO' TONVS C^VARTVS. i5o imdtipfius Oeifpirtusgrauidansammmadproducendostteriifru^ustnc- iorm operam quos commemorat Apoflolus cum Galatis dicent : Vruftus autc Mm efi Af4s&uMf4x$4tkmUJbcnigmt4s,moJcflw flius&c.Si igiturfides hic enumcr4tur,t4nqfmgul4risJruHus,6c pars coru, ptcxign a nobisjpiritus: QuomodofidesfoU,tquam mediu fuffias efi ad cmplcndd ea,quajpiritusfund Audite hac * intelligite nos, qui cxtcros co- ; tementes uobis tmmmodofcientiamjpiritus,^ eu4ngeltjucdicatis 1 atq;per- pn&tc qum longo itinere iffiritualibusfemitis aberratis. Nrc bic tantummo io errabundi uagaminijcd etn matrimonia ,* quibus P4uhs bortatur abfii- pwJui nert eos,qui orationi uacareprxtnduta,extoMs,c faltem certis temporibus ob- jruant, utfomentis carnalibus aliquantulumfemotis , liberins infolennitatibus fitbfcqumibus dies ieiunij, & abftincti* Deo uac4re pofiint cbriflicoU, Cur pxfoMeo uno Apofloliuerbo ducimim\ ut miUe alia cotrarium affermia c tcus? Nn: ipfe Apofiolus lux carnis^ comefationesjiberas uidelicet c- umtut inter opera carnis,quajmperc5traridntur ftirituHManifefia igitur (nqmcu Galatisloqus)funt opera camis,qu qui a dextris erunt in extremo txMnc:Necprafens,quod Chnfli tefiimonio intra nos efi, comparandum ta wm,& aitgcnu ui nobifipfts iUataJi cobibemus nofipfos ab oblcclamctis, & KbpatQm carnis: Qjtod regnil ccelorum, & Dei proculdubio efi Deus habi tsin nobis,fiuepergratiam,ut multi babct in ufu\fwe per lucem,quce(ut inquit hi)illumm omn homitcfme per uim , & cbrijma quoddam, quod efi ipfe Dc* perfunds, iritui:QModjit per Mincntum ciborum y y ornnis luxus,& per uerum ccelatum, quem uos (pernitu. Sed reuertamvx^n. d digrejiifumus-.Venitc, & audite onmes , quijfretis operibus filam fidtx. c h m toMtistfuid Chriftus conjlitu tus omiti iudex remunerare promttat, & & 1 T VS recomminetur,an filam fidem^lincredulitatem.an opera ipJ:Hc cmjc dBurum proteflatur : Venite benedicM ?atr\s mei, pofidctc p aratu uobis rt- gnuwEt rationembuius remunerationisfubinferens aitiEfuriui,o f dedijlisti tem commnaturfi pumturum nonfideijd operum dcfeftumfibncttes-.ltcm Uditti in tonem aternum,quia nonpautflis me, neque dcdijlis mibi potum,wn uijitafits,non uefiiflis t non curajlis, nonfeciflis denique opera cbiritatis . Qw fugient noftud ea^quapertinent ad legem, & euqaiM,  totum negotium nofbrum inter credenda,Sc operanda diuidttntur. Cbdnui igitur \q.itefidei pra-poMurjpus efl, cum omnibus qua in ipfa cbaritate p&- Et ipja cbaritas ftmul cum contemplatiuo amore , ? opera omnui in cbaruM perpetratafcelicifiima tila pafcuafunt , q;tce inuenit amnis , qui infreditw f* ofliumfidei ad diurna pafiua ipfa,(2 egredvur quoq, ad papua dileeliowti tONVS QJ/AKTVS. l6l ycris inproximum exh&cndi-.qutpabuU mrmcgufldmtjpimrdiur tan uwmodojuperoJUofidc. Quomodo imelligantur autboritates,quafidei tanium tr&uc- reuidentur. Cap.XUl. ** Vtborhates igitur ornnes,quas nouidogmatizantesin nimiumf uoremfidei adduxerunt,qud non obfient uera docWinx, quarri omnesbenefentientesprofitentur , nequefdueant bxrefupjoru, __ ^^po^uscomprobarefolutionedicmes^omnesiUaat- tejlattturjidem necejfariamjanquam oflium,v principia fidutis,^ udutife- mbonorum operum,atque eorum radicem: Vnd omnia opera meriioria^ac Dco grata infideperpetratafuijjeab Apoflolo ajjeuerantur. Sedfimmusdo pw flor exorta nosadmonet uoce.qud uerbum Dei,cui crederedebemus^fifme bomrm opcrum: Qnomodo igitur  Aqudonares Tbeologifidei excludit ove rJQuid eram nobis ojlijme domo^ut radix, o'jlirpsfincfru?lufQjud ite rum claudicar, qui iufiificari cupitf Dcogratumffecxbiberecxjrutlibui jmlcum radice,&Jminc?Claudicatis uos, & pafiim labentes ruitis, qui uno Mttmpede contenti alter um^fumm necejfari frernitis : Nos enim utro- *,# indigemus non tantum gloriaftd (fgratia D, ut operemurbon mfiequamfufcepimus. Cognofcimus infuper procliucm naturamjrequentem (tftmjmbccillitat noJlra,ac proinde quofauore indigemus , ut pojiimus ope- uri honu . Nec deponda cft opinio operumjm dftirandu ad ipfa pergratia rijhpro nobis pdfsi,fiifcitati,& mrito jiiofemperfauentisiln quo exulta- mslttitiit inenarrabili reportames finem fidei rtojkafalmem animarum no- firsrum-. Et \d dummodofides ipfa perficiatur per cbaritatem,cum qua produ- umr frutlus bonorum operum, pro quibus promittitur remuneratio . O bon deus t qiufronte,quo aufu,qua (ut uerum dicam) temeritate ijli glorio frcccn tiores cologi opera excludere prajumunt,cu regms propbeta denunciet,Ap mus proclamei % ^ ipfe omium iudex profiteatur, qudueniens cumangelis jwr,f negotio bumano finem imponat , reddet unicuiquefecundum opera fia. Obmutejcite igitur ,& nolite acquiefcere ffiritui crroris,fed cedite propbeta, qucm tUc mijrat> qui (ffcmcn bonfideifemmat in igt 9 anime nofbra , utfrutttm producamus bonorum operum : Qui ofiium cft ^ quod intramus in uinem> & agrum Domnifrulum indercportaturi . Et feoc ptio babetjccm uniuerfamjhlutem^tanquam oflium, tffementfer quod ( Pcttns ?ctr*s inquit)generamur in ipfo Cbrifioiqnod mnuitjum am Qw crcdidcru^ & baftzrtwfii&ttifiius crit : Qui uidelicet tanquam terra bona , ? bcn rrigatafufiepcrit ucrbtm Dei>quod eflfemenfidei: Sunt cnim qui ueluti & bibat : Et itermd famaritemSiquis biberit ex aqua, quam ego dederofiet in eofons aqucum cjl.fipraciph, ff cxqprit d nobis impofiibilid , cm id nulto ordinc, nulld aquitdtejiuUd rd- onefuflentdripojSit,ut Dominus exquirdt,w incgrud>& pra- wjfifententid dubid , cum ipjmet Cbriflus dicat: Nw uenit dd mejiifiVd- termeus traxerit eum;Quiciunia,caftitds,auj\* ritas uiu, opera cbartatis, x$ omnis caUhatHS % utfacitis> Nrc innitamini jicutftellas coix daboque pojleris tuis uniuerjas regiones has , g benedictur injemine tuo onmes gentes terneieo qud obcdierit Abrabam o* ci mea,? cuftodicrit pracepta mea^ mandata mea, CF carimoniasjlegm- quejruaueriv.uel ut babet ueritas Hebraica, c? cuflodierh cujlodiam mem, ca uiddiccttfuce tradidi cuftodidapr ? legmcm Si igiturfidesfufficiebat, cur addita ejl legis obferuatio ? Cnr nunc per fiam, nunc per objeruationem legis comendatur Abrabam.iffit ei tam pulcbrapro- rnifiiofNon quidc y quia id(itfides cr operatiojed quia utraq\ prafupfo, aut trabit altera, nec potejl altera fine altera cfje pfecla : Eides enim ut um, ad opus cducit^opus uerbfid prcefuppo)\it:Abrabigitur in utraq\ perfaz commdatur^ aliquandofeorfum defide^Sc aliquando de objeruationemu datorum : Quuel isli nimid elatione turgentes confidebant , acerri- m obuiat impugnam: Inter eos etenimfeji collocat eorundem quxflion di- mptorcmjit Hieronymusoptim fntit,Conatur quoque dcmonjlrarc, i propriam^ par- idxremfalutem , tieceffe efl , ut perfidem adbareat propinanti opcremr bonum, tempore cni* paaius jfo mc t cm tu 9 Audite  contemptores operm quid dict Apoftolus : Non an inqui^credamus f metemus^jed dir, operemur (f metemus: Er hoc fecunda* menfuram operumjicia alibi dicin Qm parcefiminat y pdrce y metet, ^ m feminat in benedu\ionli>us^de bencdiSlionibus f mctetjn benediftionib ts ui- demgrdtU pr*/Kta a d cooperandum , ficutfubinfert : Potens ej\ autem Deus omnem granam abundar efacere in uobis , ut in ommbu* omnem fufiienum babentes abundais in omne opus bonum: Etad quid hoc opus bonum f Non un* que>ut tantumtnodo corpus fubiicidtur jjritui,fed ut mercedem decipiamus^j] manfirit opus t quodjuperadificauimus ,t doect in priori epifiola ad C $  nec quijquam alius ex ptria ex openbus legis iuflificatus fuit.ut habucrit gloriam apud Deum.qui lujhfia* tionem^ purif\caonemiujitfieriperi\lum,quiomnium per fanguinemipfm.non autem per fanguinemanimalikm\CuiR^ didit Abrabam.reputatumque fiit ilh adiufiiam^quia non inpropris meririf, nec infeipfo, nec in operibus legis confidebat ,fcd in uero expurgatore.inf uenturumcredebatiEtficcontingit omnxbus^qui operabantur^ operanturft- cundum legem,quibus datur mercs fecundum meritum illius reguU, qua i\* tur:KeddetunicuiqueJecundumoperafua;Sedcumilla opera, quacyutjku nonfufficiant adfalutem>qu dedi nobis poteftatem, ut ejftcercmurfiltf Dn; I cuius nomine ayuum eft>ut credamus: & nofequamur natiuitatem } qu* $ wmfcMm quam cr opercni^ft^WtfjTjft^^ ntcfib/Det ccnfiitutifecundum carnem &Jngunem perri debeams : ad quemnad, imprimem Jqulittii , 'Hf&hbmHtem pfrktme muftmti ,JiJfct granam,^ infrobortione geomtrica : ut(ifrounadmrerpetr4ntui$abdittt#pciv turiam quoutodogratia Difit uita xterna-.cump&putquodpcrpetramus ipondere t uel menjfta tthius  nSpofsmiusper ludMmm attingere dd remune mioHemfaciendam per centenarium , nififaueatgratia Mus , qui efi dines in omes/qui imocant dlum. H/c etiam exlicatur , qUomodtfaluamur per fidc t CHnHtdbxreredcbeamusei^uiidejfeiiti utipera n&ftra exbibtta per unitates rmuncrentur per centenria . Htc dengue referatur , quod cr/ per granam famut y &fidem,Qr licet nonjint condigna opera noftra ad futuram glori^ 4fms tamen iudex in remunerando reddetunicuiquejecudumoperajua: quia bxcremnneratio fit aqua proportione , intercedeste nibommusfimpcr gra- t kedemptoris promifsiinlege>&> propbetis: Etin buncjnfumintelhguntur tuerba Pauli: Si qui ex lege h ut deplenitudineeius omnes accipiamus. Ikccfl uera doBrina  Cbrijlo y & Apoflolit plerifq; in locis pradicata, om- dusfyncer proclamata, & qur fafma emergatty ut retrabanturfide- habotiis operibus,pro quibus uita^falus promittitur. ur, m btrcgemwtt MgWdnofafidct. . ,.,-, , C^ I ir. QgomcKfc CWta  V I. Qao modo^ut Huftam to^Yt y bs c&os d.ccoxetk j ; Cap. VIL HiV , quigcmit * &^$Am#duii homsfttcrnQ* k? fhm. . I C4f>. VIII. ttHf,Cf ^4iit4 tg4McWt. Gxp. XV. Quanta folcnnitate boc tefldmcntum ctUbrducrit. Cap. XVI* Qjiomodo tejlamcntum confirmatum fit. Cdp* XVII. Qnomodo CbrijliMtto tdtitum ?dtcr^fcdcdputomniumcf- ftMpt. Cdp. XVIII. Qualitcr Cbriflus tangam ucrum cdput influat in omnid mcmbra. Cap. X I X. Qjxam curam babcat Cbriftus pdrtis nofler dcnobisfiliis> quos genuitjnfir minifiratione rcrum tcmporalium. Cap. X X. TONVS QVINTV& tff QJOUODO DEVSSIT PATER OMNIVM. Cd P ttt prmum. V A LI T E K primo Pater aternus.poflea Chriflus di- lus ctiamju pater omniumfi explicar e uoluerimus y n erh rneptit repetere ea y qux fapimibut naturahbus dicutur de miufcuiufo animalis geniturajbominis potifim , cm in bis mfcriortbusjintjimutacbra ,  imaginei rerum diui- narum.Exifiimautttaque Hipcrates farte fbumofam, H ^ c ' karnojmjbninis emanare  ccrcbroiAriflotcles  corde,quod efipracipua Ari - tmefcdesiGalenus ab bepate,cum in eo uirtus naturalis digefiiua,^ gene- caicmif imAJituatafit: Sed Auicena i tribus membris principalibws,  corde uideli-  cct t ccrebro,(f bepate,ut omniu admtttatfentcntids,& rationes,efjhere pro- jimr.Aliaui uer (ut Ariflo.meminit ) opintur ipfumfemab omni mebro, Arlftot jiisdi utrcjs pane, decidere, quia delcttatio tuc in omnibus mcbrisjntitur: ^exquoletfiig^tealicuiusmcbripaternifimilegeneraturinfilw,um quia in multis qualibetparsgeniti efjigiaiur cufimiluudine patrisumd co mr$ qualibet parte genertisfecudum idol in ea exijiens femen defiuit: QioitotufortiintaginationialiquuQ' falso attribuereuoluerilf.tum quiaid (uemtabfy imaginationegeneransjumctiamquiacx nimia decifione feminis ftirituamoris,&dileSlionis.Sic ? Cbriflus Deifi!ius,perfe- ch r i wcu Vatre [pirita di- fawnif produecret; Ad cuius exemplar cr nos genitifuimus primo ab aterno '^per filio tamnjn qu femen ideara perfofum erat: Poflea iteruregene utl fmusperfiliubominfaclum : H*c enim nofir afeminar ia uirtusprim CANTICI SECVNDI uma cerroptem* mcnus y uelfimukcbro Vdtnsgenerdntis^prottt per feitio eorm cxgitrwi ccmanaM y & decidunt ab omnibus^ua reprafentant . Hinccum bomU bet oatris inwgiWw.w totiim, quod eji in pdtre repr*fentctfomdtur ex o nibusjuatfunt m parente generantetf tamen ed pcrfcMonti qudjttiusfeib riori o* obfcurioriimdgtnefufficimr^hmmusddboc, ut dicaturjtSius^n A " fto ' debet ejfefmdisgcnerdnti , ut docet AriflotcUs infermonc fecundo deam*. niui(1 Ctm bis omnibus igiturpropbetd bUdrijpiritit exultdns decdntat: Ego dixity Mofe '- eflis,rfiltf excelfi otnnes . Et Mofes qudfxde ingrdtitudine reprebedenspop Mala admonens mortales ornes frdtres ejfejnquit: tfunquid non Deus um ati nosWunquidnon Pater unus omnium noftrum? Scd r iUe regeneram nojitt prxponens ipfim uerum omnium Parra Deum , acfi omnes ali/ ejfent pm Mah. fimilitudinarijjnquit in Eudngelio t cui titulus ejlfecundum Matthaum: Nok frvs. uocare pdtre fuper terram,unus ejfl enim Pater uefler,qui in calis t/l: Atyc quoque ntagnd confidentia nos docet acccdcre, dum ordmus^dicens; Cum ou- ueritis dicite: Pater nofler,qui es in ccelis.Quem etiaru Pdtrem non tamu a *. turdru m rdonabilium ,fed omnium rerum Pdulus uocdtjum dit: Exquom- nis pdternitds in ccelo, & in terrd nomindtur. Quomodo Cbriftus in ndturdbumanditerumnos regenetdns effe- Busjit uerus pater. c& recuperdremusfwulitudinempenitusdbolitdmAdeodixit e^nrt Nlc0Jacrdru rerujignd,* cora qua non uidturiQuaficn meta dnfint tdntimodoftgnd^ueletidinfirumctd, aut efficdcitcr opercturfy putdturjcriofius a Tbeologis noftris:Scd(nifdllor)perjcipfdmfolutd cflideo uanando Ijaids ipfim dUoquitm dicesf* u . autem Pdter nofier y redeptor nofier^ficcto nomen tuum.Dc quopdrHoh- quens iterum dh:Et uocdbitur Deusfortis^rinceps pdcis,@> pdter futurifca li,id efi pater regenerdonis y per quafruipojfemusfmuroftculoiCmfetnw emm fuo>quod db ipfo dcciditjejcendunt &Jpiritusgenitiui > quifdpiuntnto fdm diuindm^ fdciunt regenerdtos cdpdcesfuturifitculu Qur in bdc rcgencrdtionc exigdtur  nobisfides. Cdp. I 1 1. 1 Tfi in quolibet matrimonio edrnali cxquiriturfides 9 %dn\ w de pracipuis bonis eius> qud cr dltcr dlteri coniugum fidclisfty ] cr creddturjuccejjurd pofieritdsn boc etidm matrimonio , tf \regenerdtione fpiritudliexigxtur fides ^njlu formdtdciugi fed etidm d regenerdndis 7 tdnqudmprincipHm^diJpofitio dcccjfus in Deu* TONVS QJINTVS. tc 7 &ctidm(ut diqHddcinHmspenetratibuscdKdMM)cxqumtur us 4 baptizando fides per minifhum,mfirm adbtfione ituti ad ea,qucxforti imaginariam per ilkm rcgcncmioncm melius afi- cmurgeneranti : Multumetcimoperaturfides 9 quAkxandrum Hm* mM aliquem buiufmoduSi expetatur pbihfophus^Ariflotelem, uel ?U- mm conjideret , Quijapientes forjtan didicere ab integerrimo pbilofopbo wf\ro Mofi.qui narratlabacob uirgas inieciffe canalus^ubipotabatur oiie$> Mol . ff fdesfxtus peroptabat, albos.mgros.aut uarios.Nec aliudeftfidesfirma,zf i*i ad opus^quodf acere intedi- ms^ieoytttfiat quodamodo in nobis idolum mrtuti$fufcipiend o* rei  no-* his } ud in nobis facienda . Et quia in infantulo nonpotefl tjje bacfidesjbinc in ItftiZddo no adulto rtquiriturfides inpatnnis^ut ipji in eud tenerum infan- tmopcrtur difponendo^ cooperando matrijd cftminiftro concipienti,dt- $fdrturienti>(f prteipuo genitori Chrijlo % cuius uirtute regeneram infans. hodcjl itaqi ualde bac firma adbtfio ciigenitorc , aut pracipuo cooperato- rc Deo^ut Chrifto I E S V^adeo^t Vavius ormia opera egrgia a tnagiiis - PauJul rispcYpetratafidei attribuat ^ficutpatet in bis , qu& mdfculus: Siuerbprtut. lueritjemenfcemineunt>conpictuYfcemina mdtrijimilionSi uer confe^uem aqu permixtum , dndrogynus erit conccptus.Quod pulcberrim adnojkun piato. fenfum myfticum dijjerit Plato in conuiuio;Qudndo (inquit)bomo ddbaeretfo lis lumini kidelicetiZ? femini diuino>mdfculumgeneYdt>f qu ex uoluntate, aut concupifeentia edrnisjedex Deo ndfunt, Si autem circa auiliafolicitiibiprafigermusteniinum^ androgytieffeftipromi- feu ccipiemus opusjuxta illud Pauli: Qjtiferuh uxorijoicitus efi quafu^H mundi,(? quomodo placeat uxori^ diuifus c/l Vr igitUYpams noftcrgffl' TONVS qVlNTVS.. ^g rMcCbriftoJumafdeus, dmnus^faelix , locederenequeat,duMeIoaitne\Omnis t qmnatuseJlcxDeo t i feccatum nonfacif.quoniamjmen ipfiusin eo ejl, & nonpotcftpeceare*. quo- mex Deo natus efltEtheruiOmnis y quinatuseJl ex Deo.npeccatifdgene iem ratio Dei cferuatcu,o> malignusntangitipfitKEt rurfumOmne, quod na teft ex Deoyuincit munda. Et non dnrari nequeo, cur ij y qui etiam minutifi- m tbeologia noftra in neutra problcmata y & quejliones deducunt,non difeuf ftrint,quomodo itera dixerit loannes,cuius teftimonium uerum efl , qudnam cxDeo iuncitmundum y diabolum,(:peccatum:cum uideamus min baptijmate rt^teratosfieleflos^iniquos^eccatisobuolittos^mndo^diabolojhiientest modiabolieffeStiyta de proditoredixit parem nojler Cbriftus: Vnusexuo- f^vs- bis diabolus efi,cum tanten ille cit cateris Apojlolis(ut confentaneum efl)bap- rtftt,* regencratus fuerit  Cbriflo. Hic(nifallor) dicendm ejfe dudi- (o^ud borne nonrenajeiturper aqua,&uerbumfcerdotis,qu& cbri fi i regenerantisfunt: ftddclenturdelibrojiliorum, &curialium ccelefliuminpeiorem Cortem \a-  , qumjinunquregencratifuijfent: quia iurifmrandi (ffacramenti in yfmateprafiiti uiolatores, & rei crimints Ufe maiejlatis omnifupplicio ue nmpuniendi. Nec mirum igitur Jinec Spiritusfahu in baptizais confei* CANTICI SECVNDI turjiccfentiturficut tempere Apofeoloru , nec uijio angeloru dati^ficut Ty burtio y cr Valcriano ab Wrbano epifeopo bapnzatis , nec uiftoriaprtftatui aliqua contra antiquum boftem > quia nec babet quis eam dijpofitionem firtm fidei^inharenti^quam Cbriflus , qr eiusmirfler exigiu nec ea^u^fp^ det y uel in mnimo obfcruat.Hinc abit uirtus feminis jtulla reliiia patris im^ ne^nullque ucjligw.ut tantummodofalfum reflet ebriflianitas nomen. Vndfimilitudoperficiens imaginem generantis mgewto. Cap- V, | Vlchrum quidem efl, quando fUius ejl bono patrijimilis omm dafimilitudine y qu cum patris fimulacbr o inli- niamentis, figura cxteriori^uocejloquelajgejlu^ & buiujmodi^qu (? fyiritus emanantis kgenerante perf fumfemen: Aut ejl(ut aliqui opinantur)a coelorum influxu, quifydoh quo dam faucntgener anti,  genito. Afimilatur infeperjUius parcnhi k moribus \quando cos amulariftudet: Quibws ommbus modis Chriflifiliu$f>J^.f 0 gerat,pdjcat. Cap. V I. RPjj Ecfatisfuiflet pitifiimo Patri nofiro nosgenerdjfeinffiritud- fwsmmlembomnemtiiJi& cibos ipJicotmenientespraparaffiv.Non e- l^^^minoreicHrdfuitdebomnefpiritudlipafcendo.qumdean fiTMMj mah,pro quo tantdm rcrum copUm praparduit : Arem ndnque ^e^tmdmdmmaHbusineiusefcdmcompleuitibanc^uemultiplicibuicce*. ^mjkxusfoEcdduhMdensuemoYum^ris.^pluuUrumfonKntd-ut kas^fruclus multplices^ dbHnddtitifsimos in eiufdem cibumproduce- ta.KeJtdbdtpro meliori quoque bominc cibos praparare. Hinc pdradifum uo bpMW multigenis drboribus omniumfruftumfrcundifsimis confitum prapd nuunfuper & lignum uiu in eitts meditullio non pro ammaU ,fid pro mc- hmbommecoUocduit: yprope lignum feiemiaboni t q> mdlijbonumutiquc ^f^dumipulcbrmioculis^cclquedeleBdbileiEtddomnesdrboresir imddserdt fiuuius egredies de loco uoluptdtisiqui diuifus pojlea in quatuor ma etidmpdrtes inferiores omnes potdret : Qu* drbores, quifruftus , qui ^somiesfuerebommconcefsipr^rlignumfcientMbom Q>mali> quoi CbnfiHs esl,ut ibi diximus: Guiusgradum necomulori debebdt homo,nec ip JoMtUgno uit.quodidemefl.pdfci^uoufq; dfforettempus prafinitumaP* Ktjno maturdtusfruchs nobis prxberetur in cum. Id uero tumfuit ,5114* ywAccipmfrmnducdtebocefl corpus meuw prxbuitfe non tantum mm:fedtotmdrhorem,dbj^etdmenfui^mtione. Ncctamenproto ^ muffK4d^rihreiiShueft homoftiritudlisdbfqutibo: deditenim JicrificidW orationei.qa primo Abel obtulijfe legitur: Dein & pofteri om~ ^drujfu-Dtif quomodo crefiuntinon ldbordnt,neque nem, er tamcn pretiofm u- Uuntur,quim Sdlomon in omni gloria fua: quid bic ucfiimenu) drtiflcioim- to,& coloribusdducntitiisfnftoutebatur.Vlorcsdutem, quicndturdprafst uityinduunt ucslimenta, y coloraus pinguntur  ndturd compdratis, qutno- bilior efl t qum arsiEtfubiungiti Sifimum dgri, quod bodie eft,& cr as indk nummittitur,Deusfic ues~iit,qudnto magis uos mmimafideii Ab boc itaqutfo Roreedoctipofiumus ynosrgucre-.Si corpus uermibus trddendum tot,(f ttmtis cxquifitifiimis epnlispdfcit,qudnto mdgisjpiritualem baminem , cmusiPerfcftorum autem cflfolidus abus.eorum, quipro confuetudine cxercitatosbabetitjcnjus ad difcrctionem boni , q> malit Cui Vetrus ddjtipulatur dicens ; Qudfi modo geniti infantes fine dolo kc cort- eupifte> utin co crcfcdtisinfdlutem : quid tmc guflare poteritis qumfuauis efl Dominus : Et fie idem potHstfui infimibus datur in UBc pro ctbo o* potu f diultis datur fub uino (? fangnincjton utique illo^ in quo refdei bcftialis ani- m,(f qui regnum Deipofderc non potejifed in quo rejidet diuim uita, qua uiuerc dcbetjpiritualis, c diuinus homo : Et bic praparatusfuit in peculiare dotwtn in nouifsima ccena^ dum dicerettBibitc cx boc omnes : Hic efl enimfan- c h r t guismeus noui^ aterni teflamenti>qui pro uobis^ pro multis cffundetur in ranifsionem peccatorumi quibus per ipfum mundati uwatis diurna uita. Hinc conclttditurtfudfanguis illefuit lauacrum^ potwsx Cuipotui conforme de- iltanem , f edrnem , & but mrito Dei uiui nomine appcllenmr : Calefecijii Apo- jloiostf omniaprxterte reUnquentcsjilii Dei effefti junt-.CaUfecijlixwt) ro," fanguinemfuderum y i.t Me eorum mixtus cu tuofanguineunum 0' fama , utpajfim ajferitur : Vrima igitur  artopta nos decoqmt^ par* mpanem^ 6w ab co mducandum lntra- lge^useftenimbomo i utbo%nemfaceret DeumSequoquefccitbominisci- $TV $i \>m>ut bominem cibumfuum cfficeret, cr ambo prnderent, cr cccnrtfmul mcamaULtultim^ ci umbus multigenis t f>ifctbus,fruclibus y & oleribus uariis.potaturque uino mul- fki , cr uario lacc t ficfpiritualis bomo pafeeretur pane de cxlo pr aflito ame delelamentumfibabente,& ommumciboruuirtuterefertofubdftoue iipmguineueri Agniieibareturfr carne,inqua omniiicarnium uirtusexcel ktijpma quadam nota concluft eft,nonJolum , quia ejl caro bonnis ornnes a- kscxccdensfedquia caro Principis,quU caro immaculata , arca exiftens di- , mtatis t quia caro illius^ui ejl omnium creaturarum uinculum. Pafiitur etiai | kfaMbutyrOyqmdqwcomederitJcitreprobaremdlum ZfeUgercbonum (^odlacexprej]umellabiUUeribusexcelfu,dequibusdiciturin Carieis: cW lAchorafimuberatuauinoiEt iterum: Ibidabobiuberamea. Bibiturquoqi qufapihiajlutarispropinata ab Mo boJpite,qui nobijcum peregrinam da- mkt dicens:Si quis (itit,ueniat ad me, & bibatiEt iterum: Qui b&erit exbacOHKi tqw^quam ego dederorfet in eofons aquafilientis in uitam aternam. Adent s T v *' ttum ntelquod ejlguftus,& dulcedofacrorum eloquiomm, fapimi* diut u me cUrifiimcmanifcflaUFQpod perfenriens aliquantulu Vropbeta in bac cregrinationis nia.dicebar.Qum dulciafaucibus mis eloquia tua{uper mel Dauid cri meo.Sed de bis cibis comeddis in xlejlibus nuptiis difiufw (uo loco dif- pemus. J J Hic^quigenuit^pafcit^etiamueluti bnus paternos '">'> Cap. VII L Ecdci Ih/ tifmt(mquit Me (kpiens)erudi Mos. Hinc omnium fapicntifimu, f O* optimus pater lESVS pojlgenituram ,  cibimfumma diiigen- tia curauit tios infiruereinomnimodadoilrina nonfolum uerbisjed JWi & exemplis cdo&t. De dottrina ucrbofafa, omnia euangeliaplend CANTICi SECVNDl jint, ubi pluries babctur quaUter dpcrwrit osfiu & docuerit^ pnedictnc* rit infynagogis Gdl& lucLcti nt doBrind in mundi mcdttuUiofimwit ftciliusdd mdi extrema omrd dcduceretur. Perfudit quoq; Apoftolos^ft japtlos [vicio fpiritn promijfo^uifiggerens eis omma.edocuii ipfos oram*,* per totum mundum dijfundcrcnt doBrinam , qudmfufceperdntj er ad metm cMHgclicam y r diumt Japientuc omtia deduccrcm 1 utpr & dcerrhnd mg* ma bjcbefcdntyUt ipfemet doBor protcfldtur dicenst Confitcor tibi Pater Don ne cirituali, aut unus apex nonprateribit d lege t ioncc omnia fiant t V compleantur uidelicet per euangelium^ eudngelij afje- s^ua in lege diclafunt. lota quipp ejl mnima alpbabeti litera> ex qua(in- c h r i f Hieronymus)oflenditur t qud ca, qua mnima putantur in legejacramen- h*' ftiritualibu* plena fimt^ qud omnia recapitulantur in euangelio. Efl etiS. tpxjd cftj)unclu, accentus : QjtutcaniturinPfalmo:Lex Dominiimmaculata^idefl perfe D * uiut doceantur,qua (int elementa exordi) fermonit DciC  * non decifaj Cto flo autem clarifiim dcfimtaxQjfumusiVnd uenmusiVht i* m bitamusiQup tcndimusiVer quamuiam.Qjiisjit bomo>boctquod ultra animal, (f ratione in bomine ejl fw piotinu dam diumum , quod Vlotinus intellc&um nominatj aut lmen imelleBualc, f* medite cognofeere pojjumus Deum>& bonum operar iipft Dcogratu: Qupi CHR I STYS. TONVS QJINTVS. 1?} ^Pyagorasexedimofpcmddepromit dicens in atireis tterbis : Confide, p y ,a s ^otiam dmmm gentis bommbusineft. Sed Cbrijlusukerius trfcendens do a^ubdfunmsjUij Dei, dimpropbetam commendatqui dixerat:Ego dixi dtj fistffli excelfiomnes.Sed quia ab bac digmate cecidimus,adeo,ut nullum Dauij ipjffl in nobis remanfirit uefligium, nec adinutusjit,qui de ipfa aliquid uel do ccre,uelfcire pofsit,l E S V S doclor nofler non tantum docuitfed poteflatem ic(inquit loannes)utfilij DeifieripoJJmus,mortificata carnc,a fangume, i Ma . yutiusab ilk dignitate diuuljrant: Qju er alibi exultam aiuVidete qual u. iriutem dedit nobis Deus , per Cbriflum tdeUcet , utfiij Dei nommemur, (ffmus.Docuit iterum,ut efficiamurfilij Deiperfuauem concordiam cum ip- f 9) iicens:Beati pdcifici,quoniamfilif Dei uocabuntur: QufigratumJit{uppcditatis penitus uitiis, ffconcupifcentiisjebellatisboftibusyv pacatis affcflibus: Qtjod facere nec jnchamus,necpoteramus t rfiperl E S V M Cbriflum patrem, cr doSlorem ujkum t dicente Paulo: Deo autemgratias, qui dedit note uiSloriam per I E- paul1 " S V M Cbriflum dominum noflrum, Oua pax,  uicloriaflat cum otmimo- iohello cxtrinfeco,pcrjccutione,r martyrio: \n quo uexatus Vincentius dice vicenc - k.h fiblimibus agorjdeo tormenta tua non timeo: Docuit infuper condionc t kvmam anglica tandem afsimilandam,dum ait: Et erunt in ccelojicut ange- srys. I Uc^maioriforjttnedumfimilitudmejd identitatcqum exiflimetur. De- dimit quoq\ anima pretiUJum ipfam toti mundo pratulit dicens:Quid pro- icfihominiyf uniuerjum mundm lucretur, anima uerfua detrimentu patia- torfQjjcc omnia,w bis Jimilia,fi quis bene perpenderitjnteMget ea definita de bmnis conditone t qua(pientcs mundi buius minim declararunt. SecudH efl: Vnicucnimus-.Cluodab Ariflotcledifcerenequmus,cumn determinei, und Ar;rto  tpeiUtttr rationalis anima,an de ipfius grmio materi^an ucniat dcforisjcd iiMtt,** ts^cm Mud quietem  quo auulJefljmmortalcJit-.Vbiduoprojitetur^AUe- r ^iUammafitimnorta]is,hlterum i quod  Deo emanaueriu quoritutru- f,  AW/l relmquitur dubiu^ quia non curauit addtfcere  gymnafo ccelefli,  les,An bxc fit nofhrapatria.nbi confiqm pofimus meleium adeptum, in p (ut ipfi opinamur)beari pofimus, Anjit bojpitium bic locus peregrinac * Br"c F h! lefc ^ r olfdritcs dliquid ucritsh 1 r " buiufmodi prottdcrunt: Nonjunws(inqmt illorum rex Didymus) buius m& incoUfid dducnt.Et Academia fuum Vlatonemfiquentesfdtemur dksm fwncs tampro bcnctfuimpro mdl mcrcnbus y ux exprejs in Vbtdonc&jfc* piaco, rit ipje Flato* Mcrcurius quoque afio Pymadro cdolus> ty in mente errfy chM* du moreretur(Cbdlcidio referente)dixh: Haftcnusfilipulfus  ptria uxipe regrinuS)(f xul: mne uer patriam repetox Cumque pdubdum a uobis nh* lis cor poreis abfolutus dbfieffero^ uidetote ne me quaji mortuum lugeasm d illam optimam y beatamquc emitatem regredior^dd qudtn uniuerfxcmm tisconcioncucnturiJunt.Nofterdutem doftor Cbriflus^ quomodoj baixam ch r t bifium bisquem babitamus^mimdus^dnte omnes dpert dectarauit dicens: Eg* * teflimoniumperbibeo de mundo t quid operd eius maldjunt i Et iterm:$itm> dus nos odit,fiitotc y quid mepriorem uobis dio babuiuEtmultd buiufmoiim git>ex quibus cognofiimus mundum , q* bocbofpitiumjn quo peregrinam^ ico>uf, fl rm c jfi dcerrimuminimicum: QuemfccutiUcobus, (f lodnncs dixem loannes. Qjii uoluerit ejjedtnicws buius mune, immicus Dei conftituetur. Scd lotm paterna cbaritate nosblandiendoadmonet dicens : FxVioli nolite diUgcrtrm- dum , neque ca , qwe in mundo funt > quia in eo nonfunt.niji nobis inimia ow- nid , concupifientid carnis> atque oculoram, cfuperbid uitquia cum continue ft regrinemur, ntlus tdmcnfdpientum mundi dccldrauit y qu properemus^rftf *y th &  diuinis elo quiis didicerunt, ut Vytbagoras, cuius Jententid dd metrnm rcfr id boc refondt: Corpore depojho cum liber dd erare > niftipfm regni Dominus declaraffet, & po- tnW^^ slt ^declarauitnosinmtariadilludregmmMnquamadnup^ twMidoaornoftcrtUtpatetinparoUdcny ^H^^mfinmpcrgcndum fuerunt principio flatura magna ,  uiri nomirnsMecaliquisprincipum fo. ittatmconfuinpfermw tempus(ut longo firmonc difira LaSlamius ) /?- u**n; wd &mdu(kiampcrdiderint i irimm:SedperrefineBionemcomp^ ?jetu regenerationis , de qua dicitwr : In regeneratione cumfederit filius "omts mfede maieilatisfu^e cum angelisfuis , uos ,/lirr Apofloli ,fidc- JMedcsduodeaMiudiC4tttesduodecimtribus fral-.Sed alij ames, prd H uertm domum ,fratres t uelfirores^Mpatrcm^matrcm^ut filio:, MM / CAWTICI SECVNDI regeneratione ante ipfumfermonem babmt,uel cxcogitauit?Cuius regeneratio. PaultM ms^Ucfit m refurrettionejpjfmt principiumi& uia,dicente PaulotCbrijk furrexit  mortais primitue dormentiutUi quoniam quidem per bommem nm, (fperbomnemrcfurre&io ntortuorm : Etficutin Adam omnes moruaum, ita cr in Cbrifio omnes uiuificabuntur. Et bac efi uera uia uit*, quam dom bauirimo emm docuit uerbi aternum concordare cum nomine illo, f riu; W"P er onW(r nome% > drtum quidem ei per uirtutem crucisji uera docet P- lus-.qui deboc uerbo incarnato,qui cognominatur Cbrifius, inquiufathscjlji nobis obedis ufq; ad mor t, morte aute crucu-.propter quod * Deusexn- uit iM: * [min te. Inlogua uerb melioriinflruxitnos qum Arijloteles, cum longe cla- msfaamusper ipfamdijcernere uerum falso t qumper hanc y quam infibolis VPertpatettctsgymnaJiisiuuenesinftruuntur: In doSrma enimcrucis(fiquis bate per pendere uoluerit)abfque dbio difiinguet inter uerum &falfumjujlii CT tmujium:ln ea nanquc homo efltcitnrftiritualis, & confequenter (ut docet Mus)iudicat de omnibus:lbicomeditur ueru lac>e> butyrm,quofciat n/ PauIu , pftue reprobare malum &falfum, & digere bomm & ueru . Summi quo* feRbatoncam docuttyim omnem efficaciam orationi tribuitjum meruit^ ucfiettus efi, per quem omma impetramus  Patre: Nomen enim boclESV ( l fpttcrcdocmur,quicquidcupimu4)babuh(utpauloantdiximus)effi- ciciam acruce , e x qua acquiftuit illud nomen , quod eftfuper omne nomen. Ouoeuamprabmtgratifsima adreconciliandum auditorem Vatrem , adcuius frtfinuamfemper orare debemus: Alter um ejl diligens curaram habere dc- bcnmsyutreprafentetur anima pura  munda Deo Patri t  quo ipfam accepi- w , quodfafto efjicere docuit , dum ah Pater in manas tuas commendofpi- ^^rniAlterumendileBioinimicorum^inquafmgulariefficaciaprMit Jemtandum dicens : Vaterignofcc illis , quia nefcium, quidfaaunt, excufans osde ignorantia . Infuper & ad orationempro nobis faclam deueniensobtu- chri j ( tnqmt Paulus) preces cum hcbrymis,& clamore ualido nos injhuens , ut 5 r J2?- wnjtctamusorZtcsyciclamore uidelicet cordis,magis q oris.Hec Aritbmc- MM iij CANTICI SECVNDI ticam prdtermiftt t qnk eam profunde dteret t dumimitudmem ab uno em*. ^wKiMnteminidemconducere^uduitme^qHoddiuCttniexakatusfuero httr^ STys ' omitia trabatn ad meipfim,unicu mdelictpmcipium^i quo tmanaruulei y multiplicdre docnit % quando infiruxh nos coniungere pauta meritd noflra am fuis dbHantifSimis^ut debita ratio inueniripofiit . Docuit & diuidere animn mdelicet flnritu pergladium ftmtualem h quod ejl uerbum Dei nobis credita C3 bdbensejjicdciam potifiimper crucem^ Cbriflnm crucifixum.Subtrx- xe quoque demonflrauit debita  meritis nojbris, ut uiderctitttr , quifruilustx nofiris reflatent operibus.bi Geometria uer docuit ud,quhd omnes^timit- niant,fruflra cr incaffumlaborant^qumodo mdelicet quadretur circuluuh fcec dum ftbaram intclle&udlem , cr natura b cr quadxZgareM quadrifarium per crucemmortificdumfiit. pillIlM betjierijpharicum ut inquit Vaul.Quod rm ni dntea,uel pofl efficere datum efl> Docuit injuper uera^ cr meliore dftroh' gcefieftujjducsyr difundes ccclejles, f diuinos influxus in nos otmtr. Imo feipfum ueru coAum apcruit,ut de plenifsimisfuis cbdrifmabus in nos th diffunderet. Expofuit etiam uerampbilofiphiam^u ttnfequenter omnem creaturam in debitum finem conducunt. Qh* uniuerj la m eos,qui non babem finfa interiores exercitatos in agnitione ueritatis . His utem,qui colkflratos babent culos manifefla funt ,ficuti dicebat Apojlolus: * ial - tiosjradicamus Cbriflu crucifixii,lud quod injimieft Deifortius eflbominibus-.qui magnipendunt fapientiam, cr doilri- Msbumamingenioexcogitatas^utnibilJimtapudDeu.Naminfimusgra- ius diuinxfpientix, quxfluliitia quadam cxiftimatur,maior efl omnijpi- i mw\di,adeo,ut in omni gradufipientiajuaperdantur mnndifapites,jicut ffiptum efl in Ifaia,^ allegatum d ?aulo:?erdamfapientifapientu, cr p ru u&* adi, quiintelligat myflerium crucisf ibienimfunt tbefaurifapientia, (ffiien- xabfcondui,fapicntia quidem non buiusfaculi, nequeprincipum mmdi bu- ius^uadeflmturfid eflfapientia in myflerio abfcondita , quam pradeftina- it Deus ante fcula ingloriam noflram,quSnemo principm buiusfaculi co- gtouit: Pidquam percipiendamfepius Deusftultos huius mundi elegit, ut con- funitjapientes,?? infirma,ut confundatfortia , cr ignobilia mundi cr con- tcmpubilia elegit, cr ea, qua non funt, in confpcttu bominum uidelicet ,aut ea t qna nfrnt % utfaciat % & dejlruat ea,qu noflis omnia: Et iterum Nw neceffe ba- \ ' MM iiij C ANTI Cl SECVNDI betis&tatiquis uoidoceatfedjicut anfKo eius docetuos de ommbusjta uernn eft. Necdubitandu eft de doHore^tf dochina eius^quia no cft medaciuk co t Qnbus tbefturisi ueluti bnus pater $*& nos Cbrijlus. Cap.X 1 1. JPNp3jN9 Onjuffecijfetparentinojlro nosgeneraJJeySc continuo pajecr^ PlSraH f inlhuerciflijicnos diuitesfaceret, cr accommodaretkon M. var. (^jnfg| busi T)htiti*enimdicuntuY(utdocet MarcusVarro^s BJSffJB grammatici)qm diuos nos fariam, nullbque egentes, fim Dou cj: Ad qnemflatum nos conducunt uera diuitia . Sed tantas error inoleuuk bominibus t ut diuitesfefef acere exiftimcnt in bis , qua inferioribus regnis m- quamfeces * expurgamenta dicataJunttHabet einm & Vluto amideutfits diurnas ex terra ejfojfas, und Dis dicatur, quiajemper bis terrenis diucs i u\ ciudi. tnquit ipfe Pluto in Claudianotjemper^ue tenemut * Quodfuperi tenwcfe. mcQMi Pluto(ut diximus)Mamona a Saluatorenominaturjimul cr diuit quaspofiidct: Ququi inuocant illum: Et tat efi inter ipjos dijert* partia^ ut nemo pofiit utrique injruire ,jicuti tejlatur ipjejummus ddeior no- s t v 5. fter dicens : New poteflis Deofirui^ cr mamona:qui oppomnturjtanqua dilexit nos , conuiuificauit nos in Cbrijlo , cuius gratia eflisfalut & coxcitauit.&c conjcendercfecitincccleflibutjn Cbrijlo I E S V, utoflcn- deret injaculisfuperuenientibus abundantes diuitias gratia fua in bonitatefi per nos. Et non fine cauja conmifcct Apojiolus diuitias mifericordia Dei, gr&- tia^ bonitatis: quia omniaillaexeodemarariofupramundanoproucmmi Um. ji ^oque tbejkurusjapientia 7 ut cum Coloffenjibu* ait: In Cbrijlo fim  nes tbejaurijapientia^jeientia commumeatiamicisfuis, ut Corimbioso- quais dicit: Diuitesfali ejlis in illo in onmi uerbo , cT in omnifeientia: Quot tbefauros difpenfindos fi crditos ej]e Epbejiis declarat, dum ait: Uibidutc fanSlorum minimo data ejl gratia bac* ingentibu* cuangelizare inueftig&- les diuitias Cbrifli^ illuminare omnes, quafit difjienfatio myflerij abfco ti feculis in Deo y qui uniuerja creauittut imotefeeret nunc principatibus , potejatibu* in ccclejlibu* per ecclefiam muhiplex fapientia Deifecidum ft* TONY.S QVNTVS. iy7 fiwnemfxcalorutjuamfecit in Cbriflo lefa domino njho. rat enim bx faitkahfcondka in Deo omnibuiretroacTisfaculis , quoufque per Cbrifim fucrunt rcuelat^r credita Aoofiolis diftcnfanda; Quas cum ommrencre- tU dijbribuere uolens Paulusfubinfert : Hww reigrtiafleftogenua mea ad PauJl * Dcmptrcm Domininoflrilefn Gbrifli:ex quo tanquam metro , & menfit- r^tque origine omnium paternitatum omms paternitas in ccdo& in terra no mmnr. Nec efl enim aUquh pater, qui nonfi primo genitus a Vatrefummo t ffabco babucrhfa:cunditatem,undcpofiiteffici pater. Hunc igitur rogo (in- qpadus.ut det uobisfecundumdiuitias gloria fua^quas uidelicet ego difbc *** forroborariperfpiritum eiusin interiorcbominem , babiiare Cbriflumper jidem in cord&us ueSlrisjn cbaritate radicati^fundati^tpofiitis cprebe^ faecuomnibusfinttis^quxfitlgitudo&titudofoblimi^ fientia uidelicet Dci,o> feire fupereminentem cbaritatem Cbrifli, in quafiiii- (ctditifiimusfuit i utdeplenitudineeiusomnibuserogarepofiit,undJquituri Vtimpleamini in omni plenitudine Dei.Efl quoque ditifiimus gloriada idem t'e jUscum eifdem loquens deponit.Vrecor continuem oratiomlus meis,ut i//mi. ritbirrtumininterio'Pi vt nhominejecundutodiuitias gloria fiar. Sinequibusdiuitiis Cbrifli, quamuis fotiamurinferioribus & terrenis ^pauperrmifumus , utipfemet aperta uoce afmuat dicenst Tu dias, Diuesfum^ lcuplctatus& nullius cgeo,&ncfcis, ApoMj fia tu es mijr,(? miferabilis t & cacus,& nudus.Suadeo itaque tibi emerc a tt(mumipitumprobatm t utlocttplesfiasfecundumuerasdiuitias.EtiterU amngelioycui titulas efifecundum Lucam&acite uobisfdcculos, qu non ue- Uttt - krafeunt^p' tbejurum non deficientem in calisdoco quippe ueris diuitiis ple- notiitcdnitdiuus Citbaroedus-.Gloria^ diuitiain domo eius. Qjjo peclio ditauerit filias. Cdp. XIII; ""* Ec Vater ifle nofler comentus efl babere filios ,fed uult qoque baberefilias^t utroquefexu compleatur debitus natura coneett taijicut cr ipfeeft(tefle Mercurio)utriufqucJcxusfcecundiis- MeKU ut tantusfyonfus exquirit : Et boc quonfjue coniungatur fyonfo : Ad  lapides prctiofos^tf omnes ueros thcfanros afflm- ter tamfiliisi qudmfyonfis. Ncc dubitet qui(j>iam de tanto coniuge ,  qui * ctrut am riderm^ aneftatijuntqummprimsdihbent&tus Dcux,(f Pater Umni nojhi IESV Cbrifli^ui regencrauit nos in bareditatem hkorrupti- UmconfctHdum in coeli^pardtam rcuelri in tempore notufsintojn qno xul titis: Sed modiem nunc oportet contriflari in udriis ientatiombus, ut probd- tio uefirafidei multo preofior fit duro , quod per ignet prbatur . Et tdttdia oportet nos ejfcfub tutoribus^^d^oribififerHitutefraceptorm (kjuitPdulus)uadamusinuirimperfeclumkatdtemplm^ Cbrifti: Pj|lIllt ntidm nottfhnus paruulifluZiutcs,v circumaiiabomniuento>fed compagi- uti (ffirtni per omnem iunuram^ in menfurdm uniufcuiujque mebri cor- rcfpondentis praceptis diuinis, ut alibi declaratum cft . Si qui tamenfuntnon $ucadulti,fupplebit Cbrijhs.pruttantabareitaspofsidenda exigiu \~ Iganre ~ ; ' mes quoque bis adftipuktur dicenr. Vidimus gloriam eius.gloriam quaji uni- piti  Paire >plenumgraa y ty ucritatis.De cuius plemtudhie omnes accepi* mus } utpofiimus cobaredes effici illius unigenitijummi Patris. Qtitbus, & quanta legaucrit. Cap. X V. Vm hac.qua in ciuxlibus fiunt, cortfntanedfint dimnis^ ccle- fibus y & una rcfpublicafit alter iusfimulachr um , aptifiim ex ^$5Kji bis^qua nobis domefticajunt y addijccre poffumus diurna. Tefta- HBbS! tor ciuilis plura pkribuslegarepotefi ^fztamenbares aliquis mfamusfit^quo bareditaria legatafat lureconfulti afJerunt)dcbcantHr. Pa nmdo Qbrijiu* effecit, ut bene differit Atnbrojius dicens : Autbor pictatis in *m mec pendens tejlamentum condidit,Jwgulis pietatis opera diflrbuens y Vatri lfmtum,Virgini Paranympbum^icodemo corpus terra tradendum y Apoflo hsfcrfccutionem^Peccatori infcrnum.Cbrifiats pcenitttbus crucem; Latro- tiparadifuntitf omnibus fidclxbus filiis bareditatem uitprotftentur>qubd non licet homini h Witf ipfemct teflator dicat: Nemofcit manna^jympoftum, quod prapara- u dndum.atque delicias diflribucndasjxifiquiaccipit. Hincfatagenti AugufH bo&faftanti,qu* gloria & latitia bedtis pr aparata (itjuxit lux, f injo tair uox dicens: Augufline^ Augufiine quid quaristPutasne immittere uafcul ^rctctumfBtcuitncluderepuglo terrarum orbemtCcelumfirmarcjtcufua- tosexerceat motus ? Qjta oculus nullius bominum uidere potuit , tuus uidebit Qtf auris nulla haufitjbaurict tua? Qua cor bumanum ntdldtenus intel!exit % toctiiget tuum* Infinita rei quis erit fmsf Immenja qua menfurd metierisflnfi- ww (juippe ejl obicftum , quo ciucsillifruitur: infinita erit durdtio illis beati fwficcefstonem: infinitus erit eorumprogrcjjus, quid nunqudm terminabitur: *c finem adinnmient eorumbonorum^ in qutbus oblelantur y dut illius bani otf CHU STVS. CANTICI SECVNDI nU continauis unta exceUentia^ inpropridforma cutla umbrarica dipcf fint raxionefrngidaru cxccllentia , quam babent tn fonte omnium bonorum i% dextera cmm tpfwsfimt iucunditates atcrn*> pro quo nos hdbemus ufjue infi. aauid nem. Has prafenft regius propbetajiipropbetkojpiritu ajjiatus cecimbi* implebis me Utitia cum mdtu tuo,quando mddicet ofkcndes mibifaacm twa^ ddimplcbis me latid dansdeiucunditatibus aternis y quafunt in dexteratut Sed ne dubitaremus de bacglorioja barcdkatejpfampraojlendit , antem* teflaretur, & poftiSiquidem ante eam demonflrauh tribus Apoflolis: ex 4m petmi bus Vctrus aitikudmmus^cum effemus cum ipfo in monte fantlo^uoccm huiuf* cemodi dilatam a magnificaglorid^HiceJlfiUus meus dilecius: Cuiusfacienti dermfylendeficrejnfldrjolis>(f ueftimenta albajnftarniuis exgloriajncu ioan- iusflatum tra)0guratus crau hdnnes quoque ah: Vidimus gloriam cm : Et iterum\Qupdaudimmus^ vidimus^ contreftauimus dcuerbo uita,c lefumftantemidex tris uirtutis Deijam uidelicetinpojjefsionem ingrejfum^ tampro nobis^um profeiDe qua certus dixeratlatronhHodie mecum eris inparadifiJLtnc^M jufpeftosbaberetipjos aneflantes^ tanquam conjanguineos^utfam^iausm cos^affumpftt quoque in teftem Paulum perfequutorem^ inimicum, atjua* cerrim ingenij uiru^ne quis de crdula fimplicitate eum pojjet criminaYv.Q fubuexit ujquc ad tertkm ccclum^ubifecundum Hcbraorum theologiamfffat- det decor , & gloria Dei > ty ubifunt ubera^ua laBarefolcbant prophet^ f ibioflendityc credidit eam gloriam^ arcana^qua non licet bominilo^ Vro rei tamen ueritate atteftanda uitam, & caput expofuit. Sic & pro hm gloria ueritdte(prout diuino lumine colluflrati perfefta in mete^ cordc&f- jxnitionefenticbant)uitdm tradiderunt aUj quamplurimi\qui mdrtyresjdcfttc fies dieuntur. Et borum tanta fuit copia , qud ufque ad tmpora Con/fdim fupputatafuerint trigmta duo milia milium % qux uitam expofuerunt pro m$ da ueritate gloria praparata anima nolra , & toti compofxto pojl refurr* Bionem corporum y quod nuHatenusfeciJfcnt 9 ni(i Spiritufanfto cdofti, - quo modo certiores ejjent cffcftide bis,qua tanto uita diferimine coprobk Omncs auteminftituitbaredesbuiujmodi gloria ($ regtii ccclorum^uitdm uoluerintfierifilij eius,& regenerarieiusfemine.Exbaredantur uero bi> pi uolunt uiuercficundum cornem* vjhnguinem , qui regnum Dei pofsiderc m poffunv.St quos neque inuitos arrogat tartareus princeps y dc quibu* aliqurfo ducit teflator nofler: Vos ex patre diabolo eftis 7 & dejideriapatris ucjhiid tisfaccreiquia cius mores Jujcipientesfaciunt aus opera: qua ormxa m mk- ciofondatajuntjHm ipfefit mcndax $ & mendacij pater injbruensfiliosinaft dacio>& deceptione: Hequeetmpromittcrc, aut agerepotejlnobifcum^ifi Idem. TOUVS Q^VINTVS. t 79 kmUcit ddo y ciiwhdarcpoJUt % nifipopnam^ujjrrremyUnra^ tcbuiujmoditfuicbomo natura ipfaabborretildeo opuseft, ntaliqudfalfna- te lkcu cosmos adji trahit.Ojfm igitur uoluptatesjqttam Icnociniafu* ftdudis,Ht Mis Mecebris^ qua regnum Dei pofsidete nequeunt, eclt mortalcs aclkmr , cr diuertant ab Mo rcgto, cr bareditate^ qua ipfeexpidfus cjlx Quapro nobis par ata efe a cfeitntione mundi, cr legdta in celeberrimo tefl+ nentofiltj Dei. Quafolctmtate boc teflammum celebrauetit. Cap. XVI. T N tejlamenti celebritatc requirhur(ut dicunt lureconjldti uel ui | fierifelet)teslat or habilisjtoike (ffenCum igitur teildmentum illud an- *hp$ Aa , Mieis nomxnanturfed pracipuex tribus celebrioribus idiomdtibt4sHebr o* lcgnimx y fumus cx conftquetibaredes.Et pdtdo ante Onmesfiij Defiis per fidem in IcfuQhri flotfuicmqucin Cbriflo bapti^d eflis : Et itertfu Komanis: Si dutjil^ w bccredesjbtrede, quidem Dei,cob ut t ut intercedat mors teflatoris:^ Jldmentum eximiu mortuis confirmatum efl: dlioquin non ualet, dum uiuit^ teflatus efl:quid uolxntas humana c$ deambulatria ufque dd mortem , & n quamlibetpdrtem mutdbilis : Nec potes} quis imponere fibiipfi legem^ c^um pofiit recedereiEt cu mutdripofsit teflator^quoufque uiuit^ deflruerc^noi iam confecit teflamentumjdeo nullu robur babctjiifi tejlator deuemat ai m tem,poslquamamplius mutdri nonpoteft. Nec diedt quifyiam antiquumfuijfc uerum teflamentum } in quo legduit terramfluentem la\e, cr melle y & tamm 1 jem. la morte confirmdtum , quid iamjatisfecit ?aulus dicens; Nec primam ficn tcftamcntumfine morte, wjangninc dedicatum efl: LeSlo enim mandatolcgs a Mofe uniuerfo populo^dccipiens fdnguinem uitulorum, & bircorum cu 4^ quod mandauit dd uos Deus . Tcflamcim dutemjxgurdtiuum confirmdbdtur morte dnimdliumfigur ate mortem illius^H per Ma dmmdlia queque reprafcntabdtur , undfeqmtur Apoflolus : Nctfjfe erat ergo excmplarid coelejlium bis mundarijpfd duxem ceeleflia meliorusU iHis^qum iShsjnortc uidelicet prpria ipfius ueri teftdtorixldeo in ultima nd dixit:Hic clix noui&  qu* in ucram tendit^ terminam \fedf fam uerdmjtrd quam aliam non cxpeftamHs.Necpratcreundum cenfco,a(t utrumque teflamentum confirmatum dicatur non foi um in morte, fedinfang- nctcumfiiffeciffe mdeatnr mors teflatoris^ut prafuppofitu erat: Idfuit^f- lor)ut babUcsficrent baredes^ (? capaces relibla b iteruminquitloames: Qjlauitnospeccatism '* faigamefio. N^w erat fecundam diuaiamiujlitiam aUauia,qua mflituerct jfor, & ejfent capaces tantx bxreditatis. Scd nomullos conturbai, dm dicu m,qudbomofpiruwdis mundaturfanguinc , quicorpreusejl ; & qudillo mndantureti mentes angelicajicente VduloiPacificansperfanguinemcru- pau,u ' cvciusfiuequainterrisfiuequaincctUsfumiQybusfa^ ^cummtafit(docerefmpturayinfangunie,ideouitaQbrifliinfaneui^ mjtcnte,purganturangafpiritus,canimQuodfacramentum?aulus Coloj[enfibustamclarexpUe^it,ut declara Pauiw *>nc non egeat, dum ait:\pfe ejl caput corporis hcclcfi*,uofque membra eius: CANTICI SECVND1 & ncfipcrna credcrcwr cxdufa,itcrum tpfccflcaput omnis principatus, Cf potejlatis: Et kcrum cum Ephefiis: Et ipfc dcdit caputfupcr ornncm Ecck- fUm>qtuc cfl corpus ipfus,f? plcnitudo cius,qui omnia in omnibus adimpletur. Et quomodo nos omnes fimus mcmbra bmus corporis fctis explicatum babemus Pauiui bcodan Patdo^cumKomanis^ CorintbiisdifferensakSicmummcor pus eft,& mcmbra multa babet y omnia autem mcmbra corporis cum fint mu- t jmum tamcn corpus funt, xa&C hrijlusn uno etenmfpiritu omnes nos m unum corpus baptizafumusjiue \ud^ y ftucgmcs,fxucfcru\,ftuc hlcri , dtulam uideliect cubitum ,  &fimul cumfenariis Mis braebiorum duo- decimrcddunttfuotfuntiunlurapracipua incorpore ccelejlizlungitur cm Aries cum Tduro>bic cum Geminis, i&fic deinceps ufque dd duodecimamiun. lurdm,quibus articulis prtfunt duodecim angeli^ut dlibi diximus, & Dcofi i4entc,dicemK.Vt ergo corpus boc Qhrijli myfticum conforme cjfct corpori cx kfli,&bumdno> duo decim uoluit bdbere pracipuos artculos , cr rncmbmth otvs tius corporisiQuprum unus^quilocum cdlcdnei tenebd^pr(? inter fementuum^&c fcmeniliusiEt ipfumfcilicet femen mulieris> ipfd(utmcndofababettraduBio)contcretcaputtuum: Nam Cbriftuscxfm ne primor um parentumgenitus debellauit^ %f contriuit cdput didbolici dnco- ts. Etfiquitur : Tu infidiaberis cdlcdneojd cff \udclegit&Jcptudgt duos difcipulosjuxtd numerumdrticulorum omrum pdtentium : N **. f s # *Os. E, quamuis aliqui dkidantfoa per datarias attribLn- uscubetj^todecanostres, doilior tameefibacpartitioperfixquinarios porumqudtbetfauet um idiomn tanta efficacia, ut aliqui temporibus ncfir fenculumfecerint coram multis perais afkonomis dignofeendiex mera pby- jwgnotma, cumidiotnatis umfquifque ejjet. Verumadid t quodcapim!s,rer deamus,unum ejl ex omwbus membris corpus,cuius caput Cbriflus ejl cr co- m colh tundura cum capite, bujlo ejl ultra Mas 7 z:ncollum ejl ultra, & fipramumbuftum t &Jupraipfumcollumefl caput :Sic beata urro eftfipcr ^Mgelos&fanBosiCbrijtiuautemfuperbeatamVir^ hs comparare uoluerimus, erit beata Virgo tanquam nonabbarafipra ofo- um^flellifcrum ccelumn quasflellas inftuitjicut beata Virgo in omnes nos itftundtt de plenttudme grati^quam immediat inuenit apud Deum: Chriflut mo utraque naturajiuinafcilicet & corprea gaudens empyreo ccelo compa wur,quod eflfimidiuinum, & femicorporeumjbttiens naturam denarij. Q^^Cfcrj/ tanqua ueru caput influat in omnia mebra. Cap.X I X. EZSgSlg HriflumeJJi caput totius myflici corporis kmprobauimus , re- l t$3m Ut u ^ eams l um d m omnes artculos, & anus influat ui INfiXS t*nutrimetnum> regimen, motum, & quicquidadipfmscoporis VSSBBStfwentculum&fomentum pertinet.Zt quamuis uita,cr motas (tuionnuUfiptentes cxiftimantjfit principaliter in corde , tamen exfententia Gdent, Haliabbatis,& aliorum,qui de natura, & conditione corporis bumani h ' [mpferunt, omitis uirtus motiuajnfitiua, er rationalis ejl in capite : Uotiua Wrepleriuinute,uelutiriuuli,aakeirepleturafontei^ trttalmmjluxumprouenirenoflro capite Cbriflo minim ambig **csi:ln ipfo enim funt,& ab ipfo replentur omnes fenfus interioris bominis, H KcgHjlare t ncc uidcrcjec odorare,nec audire pofimus,qu* Dei[mt,nifig NN CANTICI SECVNDI nulo. nyttttm buius cpis Cbrifti -, dkente Paulo : Grati* Dei fim id , quodfa QuagratUcnuMtinmsfcrlefm Cbnfla^HmcPbiUppenfibusdit. Gr* iid uobis,o> pdX d Deo Patre^ tf Domnio noflro \efi Cbrifio : A atroar?. cognofcitfdtre *ro>,er Cbriflo>quid db utroque cmatiat. Sednequerm t neque inteltehl t neque lmen ad cognofcimdmna m nobis exijiiti nififd. mmlbcturnojrocapitcquxcfllux uerd omnes iilummns.Nccadofwi. liquod moueripoffmus^fi ipfo pr*fidtc,qui ait: Sme me nibilpotcftisfaert. mificuti abfaffo capite mbil, quod in trunco retidnet, dliqmd operdn potfl, fcdbfcedentcCbriltob bomme,*bfcedituitd 7 & ex confequeittomsop. ratio,& motus qui dd ipfim mtdnifiirttudlem pertinet. Qmc quidmturfdt ris oro interiori bominebdbere uoluerimus, db eo efjidghdre neceflcejldtc *** tus plenitudine(ut inquit lodnnes)omnes decepimus. Verum quid b*c pajim endngeliis&dpojlolisfdtisedocemurjbi* dimifiisdddlid ueniamus. Quam curam bdbeat Cbrijlus pdrens rto/er de nobis filiis, quosgc- nutt infubmini{lrdone rerum tempordlium. Cap. X X. I J nos tots diuinosfdceret t omnem uoluit folicitudinemrerumti \pordliumdmouered nobis, ornts & proninciam djfimcnsfii,- I tHtfhdnduqufdmt(,fc cicei tt "'* > cm ^ cs 1 U0 1 ue ttirtutcs - QJK"* fique cicero i n fo *fc S* aa a,tl 03 prxponunt commodd uirtutibtu , ordinem , tf/Mn^menw ndturd-pem- Micro, tunt . Qu* fJciuntur bis.qua Mdcrobius in defommo Scipionis ddduatM- rum omntu, & % multis retro ftculisfuerit. Qua omnid ah uno prouifore difponi Kcejfec(l:diftofu4$futtt4MOfirdine,utmcliorcxcogitdrin [teus quis opinatusfitcrit,ei didiUud Cbryfippiut o/*re nttr. Toai4s SexttlSt fjff^ji H RI s T V S ejl dutbor&finis fdei Cap. Vrimuml I rWsSt* Ctr ^ M 1m tat **"fidcufed cuncidrumrerm caufa omafud vSyjapm diuinit4te replet. c*p. II. BfifedSfii Chrijlus neflp4ts t nequetotum i efi tamen to- tum>&p4rt. Cd{m lu xficriscloquiu babemus Chriflum ejfe omnia. Cap. 1 1 1 1. ty$d4dbuccxfcriptur4f4cr4 b4bc4mus ipfum Cbriftum multorum artifi- cudtuntnomindfibiucndicajfe. Qdp. V. Qudetiam dbfquerdpina Chriflut lefus ucndicaueritfibi ornnU diumt w- n T*-  C*p. VI. '  innoie \efu omua \4jpdn^d,\ diuind nota tncludtur. Cdp. V 1 1 Cwfoli hfu nome bodie inuocetur 4 ueris Dei cultoribu. Cap. V 1 1 1. ^odoexfcriptur4f4adprafigurdtumbdedmufCbriJli ejfe fonte to- twmeritigrati^er gloria. Cap. IX. Utocomprobatwudtiniis. Cap. X. ^ m cUrlf44sba-conm4imicoreJer4ueritor4cuto. Cap. XI. u ^^ntedBisconcUditur\efusfuiffecomplemmumnontanmmope- "MDcufednoflrarum quoque operatiomm.dtquemeritorum, c cofequ *r d4ns i und operemr. c*p. X 1 1. NN ij CANTICI S.E.CVN.-DI CHRlSTVS EST AVTHOR, ET FL -msfidei Caputprimum. O T V I D fi N f V R Credendd , qu4 nmfa Cbriflus I E S V S, a>nuUdtcnus dicere audcrc ipfa Piulu * \K/ 1 IHH a*tbmlkspenitus t nifrauonescm mentes, & bds quantu ex diuinis docemurordculis-Dc enim effe naturi Arifto. jcurJU indagare poffumus,vfepultus eft.QjtintusiDeJcii inferosSextwTertia die refurrexit  monms. Septimus: Er afidit in catift det dd dexter Patris. Oclaum-Ande uenturus efl iudiedre uiuos c mortm Nonus-.Credo ih Spiritumjklum.Et quid bic d Paire Jriqs proccdit,ntcU berijnec imelligi potefl fine filio. Decimus: Sdntt ecclefiacdtbolic, Sanftvn cmunionem t remifiionpeccdtorum.C*n multa in / f - pdcfcriptayuareuelatafuntperucrbumDominw diftfam m bomine,qui ejl Cbrijlus l E S V Sjuxta tllu Barucb: H/V adhuie Bmch mt ornem mam disciplina, & tradidit eam labacob puerofuo^ irael dile- MuoiVofi bac in terris uifus efl^ cum bominibus comer jatus ejl, idem das ajlttuta tnteftamento nouo,qmeam tradiderat in ueter/: Nam ueritas omni memperlE SV M Cbrijlumfacla,cr explicara eJlEjl itaqs ipfeauthor, & co*fummatorfidct,& omnium,qua credere^ operari debemus: & efi au ibor,r datorjideuquaejl babitus,^ uirtwr.Hinc Paulus ait: icnt m quem non audieruntfEt quomodo audientfme praticante?  r infert-Er pfidesexaudimaudim autemper uerbum CbrifliEcce igitur quomodo cfl mborjdci.Confummatoruer,quia inipfumjtdesnojlra dirigi dcbet, qui & fxmmmfidei tribuev.quod utrumque ipjmet explicat,dum air.Qui credit in metiam fimortuusfuerit, uiuet;& omnis, qui credit in me , non morietur in aermtm-.Et tterum-.Qjti credit in mejoabet uitam aternam: Et rurfum: Opor- ia exaltartfilium bominis,ut omnis,qui credit in illum non pereatfedbabeat ui MtternamtEtloamics.QjtiereditinEiUumDciMetuitamaternam N *>.-. mm prifapatves abfque bac fidefaluabantur,ut de Abrabam dicluejt-.Cre- 7t! T  f De . >C rc P mtii C P ci ^iuflitia m :Sedquidcredidit^cmcre *M-Credid>tutique(inquhPah omnium ctedentiumm Cbrtflum I E S V M , tanquam m uerum autborem^ confum- Morcmfidei:CuiadJl l p l datrillud 1 quodfequuur: ufiificati ergo cxfidepa cmbabemusadDeumper Dominumnoflrum I E S V M Cbriflumjer quem nwvaccejrumperfidcmadbaiicgratiamjnquajlaniustquiamiaceba- msperpeccatum. Ver Abrabam itaque patremfidei, quicrediditineum,qui ytycat mpios, omnes cerdentes kteUiguntur , qui & infinu eius colligi dice- b 'K*rSedHideamiis,quidacdidit.Dfumci^ ^rtftus.benedicemur omnes gentes terra, bi uidelicet , quicredent in nominc Wtyin eftautbor,(? confummatorfidei. Cbrifius non tantumfidci,fcd cunttarum rerum caufa ornniaQa diumitatereplet. Cap.ll. m Tfiexplicaumus , qubd in Dei uerbo ,  per ipfum fatia fum ommajmd  mrito omnium caufa dicitur , non minus tamen replet eadem omnia , qum Me, de quo dicitur : Spiritus Domi- mrepleuitorbanterrarum.Keplct quoquefimulcum Patre,qui Sapi NN iij CANTICI SECVNDI Urtnii. MttMtrtasjumdkquttfcrlerctimmCiim,^ tcrrdmcgoimpico.Sd diuerfimodfecundum diuerfd ipfu dpptopridtd.SHprd dixrnus de mente 0. Orige. riginiss qud  Vdtre bdbemus s utf\mus Fi/io uf intetogdmwsica ter duten, ut ordindtdfint: A Spiritufanfto uerjttfitifimusfed fpiritu uitut exprefi babetur m eorum tbeologid , qud uidcht ejfe efljupremafdpientia, quaeftFHius: efiutiquciUudcommunicdbefim &fdpiemknobiscommunicdndddttribuiturFilw,qua 1 utinVdtreexifliiJ dd efifokmmodo ipfiFilioiEtbocejl^quod dixir. Ntrao nouit Vatrcmjfiff. chii J /M> q* cu i uoluerit Filiusreueldre . Ecce quomodo expmftebdbnusfdp*. S T V '" tidtn primo ejfe in Pdtre ,pojled in Filio , deinde per ipfum dliis cotamuniuti Sic & ejfe, dntequdm dliis communicetur,efl in Filio, & infdpientidfttprcm, tanquam in drmario,ubifunt omnidper rationem idedlemfccundnmejjefmfi citer v dntequdm in propridsformds babednt ejfe determindtum. Vnitas \Uft a Pdtre emdndns ornnid replet,ut ummquodque ummft,C mediante ih m. tdtednnumercnturiEfft uer a Filio t r per Filium omnibus communicdM , torinw fidnt^fintiquid ornnid per uerbumfdtdfuntjnquit Iones:Et y ttt Pdtdus, Plulu ' in eo condita funt wuerfd: A Jpirim dutem ornnid replcntur bonitdte,iux\t l- Duid ludpropbew. Aperiente te mdnum tudm omnid implebuntur bonitte-Minmt- nimeft ftiritus Dei,per quem tdnqudm per omniumartificem, autrnamno- perdntem omnid in nobis perdgit.Et ficut umm,ens,r bonum idemfint, uti- cunt bi,qui trddunt dementa didle&ic* difeiplina , itd Pdterfilits, & Sfbi- tusfanttus unuftnt in ejfentid^uduisipforum reldtionibus diflincii.Sed proft qumur de Filio,qui replet omnid ejfe, C3* ueritdte t ficut Vdter replet miute, O Spiritus fdnclus bonitdte,6c quilibet eorum , c? omnesfmul replent uim> $ h; te dmmitaus . Sed de 1 E S Vnoflro inquit Bierotbeusdpud Dionyfedir nis nominibus:Omniu cdufd, CT ddimpletiud efl lefu Deitss: * / wr, $w funt caufa, ejfe, cr utd,utfuprd dixerdt:eori dutem,qui a Deo prokpijm, reuocdtio , dtque refurretlioifed eorum , qui Upjh quodrn diumminfe efi- giemperdiderunt, renoudtio,dtque reformdtio : Kurfum eorum } quiprofbat quaddm dgitdtione qudtinntur , confirmtiofacrd, ne colliddntur : permim- tium uer tutdficuritds : dd eum quoque projifcentium porreftd mdnupn' duilio : illumindtorumflgorteorum^uiperficiunturprincipdtus ipfeprfp Bioms.ucleorum^quideificdnturitbedrcbidieoriquifvnplicesJuntyipfdJ^ citas:qui inunum conueniuntjimiter unitdS'. occulti fdcrdttfiimi,qudtunf^ efijbeneficd difiributio:Et utfxmpliciter dicdmiViuentium uitd, cxiftenmfw* ftdntia, omnis uita^fubfldntue principiam,  cdufd. QnaomiddwM eloquiisfedccepijfeprofitctur.Sedpdrticuldrid omittentes ueniamusdm ruim Pdiifc, quo cunt Ephefs loquem ah : Et ipfum dedit cdputfuper ormtem ecds- TONVS SEXTVS. x ^ BerumcumColoffcnfibunOmUinomibus Cbriflus, quUormUcomplct fknUudincumcm^ueconucnimi.QMomodoautmiflcariJi^ fioaratm ab omntbus, .ms,w omrntn ipfoconftant,cumfncapuuorporiscccleJia: Lteslmenfu taomtu extflentiumexiflens duratiofupra omnem duratione, quia aternita- K y g^det y qu v> bomofaftusfit, & uirfummus, Deus tameappellatus efl: NN iiij fciuid CHR I $TVS. CANTICI SECVNDI Et qumnsccpiit prpria niurx noflr^femper tamen exthitfuperndtu- Yale qmUM&fupaftllmdc^mprrfuspAffus murmfua dig, UteexilUaeffabiHexiMmnonc.quainudri^ mnicduitiVndfuit noaitas ornes nointatesfipcrenunens^exiflensin natura libus noflrisfupcrndturaliter>o' infubftantiis noflrisfuperfubflantialiter.on- nia nofirafupcr nos babais, a cotttinens.omniaqueperficiens , ntfupr dixi- w* mU r t Bft"que(ut inquit ApofioUs)uhttdim,fundammm y &fubfluculum mi- nis creatur^omnia tig*ns,omma c omeclenfi omnia cowplefc, onmU uiuiji. cans^ imflcns. , ^ ExfacriseloqmisbabemuCbriftumelJeomia. Cp-IlII. Eherali quadam nia. demonflrauimus Chriftum ejfe quoddam rj- tum in omnus partibu*,fed qua teflimonia de buiujmodi in pm culari reddantjacra litcr* , breuiter percurremus : Et ab injim omniumrerum formatarum incipientes dicemus,quod Deustjl terra jla quippe uerafluens lacfapientiafuperioris^ mel diuinitas^utp ftum rerum diuinarum , de qua cecinit propbeta : Etenim domims dabitbm- gnitatem y & terra noflra dabitfrulumfuum. E/ etiam aqua.utfuprakk explicauimus. E/ etiam ar,a >jiatus t quo infiffians in difcipulos inquit : Acci. pite SpiritumfanttuiAiNeque enim eum daret.nifi baberet. Efl ignis, quem ue- mt minere in tcrram,ut ardeat. Eftgranumfrumenti , & grmen terra dum i j  m. dejcipfo: Hifigranumfamenti cadens in terra mortuuntfuerit,nullumfri affert:Jccusautew,fimortuumfuerit : Ex quo frumento confeBus ejlillef uiuus de ccelo in noftramfalutem defeendens. Eft arbor(ut diximus)fcimuU ni & mali , arbor uitx prabens ligna ad congnationem , & coajfationm totius ueri adijicij  nobis conflruendi. E/ quoque ldpis,& petrajicente P aJS. lo-.Petra datem erat Cbriftus-.Super quafundata eft Ecclefta, & etiampofi- ta in angulo compaginauit totutn xdificium, & eft petra,quaui bona Vnus ip- * T V *' fitsefietium^morem uidelcet,Q> ddetiionem pra omnibus nobis oflendit, 4- mam cr uitamdansprodiletiis^Sed^in recejfufuo inpraceptum,& tcfla mum amoremreliquit dicenstHoc mando uobis,ut diligatisinuice. Efl quo- ldem pc mus Mars,acerrinius malefatiorum punitor, quia omne iudicium dedit ei *** hterdeo mquit Vetrusin aclibws Apoflolicir. Conflitutus efl iudex uiuori, ** ff mortuorum.Efl luppiter tquus benignitate, atquepietate plenus , iuxta il- ki t  cr uerutnfabbatum ab ipfo emanam, in qu quic- fceredebemus /icut promijrat dicensi Tollite iugum meumfuper uos , r* di~ chri fite  ffltf.cr inuenietis requiem animabus ueflris : Qj* requies erit in me,qui % T V *' rejiam uos omnes.qui laboratis,& onerati eslis. Nec conturbetur quifpiam, [i dirimis Cbriflujibi uendicap planetarum nomina , cum uoluerit & animal km, cjux planetis inferior a funt , nominibus uocari. Dicitur quoque mons ele musfipra iterticen montium: Mons utique coagulatus , monspinguis , mons in pobcnepUcitm efl Deo habitare in eo : Etenim Adowibabitabit infine,aut wgter^uia nunquam diuimtas ab eofeparabitur. Diclusfuit quoque angelus m MajatbidjAi poflquam de loanne angelo precedente faciem Mefiitb locu- MaU tus cjl,de ipfo Cbriflojubinfemr: Er Ratim ueniet ad templum fanlumfuum Mtnmmr,quem uos qu*ritis, v ** u mafuper ilb ltarc ofiertur. E/if/* ( ipfamct tcfle) uiaperpolita, et *&*% prquamin Deumpergerepojjumus. E/ (cala media inter Deum f nos,per  efficaciam bdbuerit ah eo, qui iureiurando conftitutusfoc- utfacerdos in netemum fecundum ordinem Melcbizedecb,faccrdotio quidem ttgdi,ty diuino.Ejl tandem uerum eandelabrum diuini luminis&nd Ifaias lqui babucrut a Deojine quo nulldtenus capere pojfumus uero$fermones,m Uue nomina ^qmhus Dcusnuncupatur . Uosit^ que pro quanto diuina lux effuljrit , de dliquibus perjlringemus , qua omus Dionv, Cbriflo comcniuntyca tdmen lege^quam Dionyfius docet y ut nullatenus prtfi mamusexponerefupremamillan^meftabilemqueftft quam nequefa fus y nequepbatafidjtequejermo,ncque tdclusjtequejcietid noftrd atxmgn: Qtf MH flW OK* id eft Ego Dommusjpfm Jcilicet quod eftjft nomen mcumgloriam meam,bc uidelicet atteri.aut extn- neo a me non dabo: Pro quo noslra traduftio babet: Hoc eft nomen meum.ut deatur illud relatiuum boc^aliquod nomen referrcmullum enim nomen iniiat } fed tantummodo innuit illud , quod fumm eft, & afej nobis que penitus inex- prefibileficut melius interpretatiibabemuspaulo inferius,ubiinqt mn y^ id eft cbi ani hu : Qjj ego ipfe jum^ me uidelicet (p per ejfemi, undefan tur\ Ante me no eftformatus Deus, ? pofl me no erir, a quo uidelicet pofitm k Du4 ?cndcrei&cf[cfijcipcrc:$u mV^ Vlf JCA KOT iTTICI ueata bunejnotecdlo iitamu , congru uerfum cj} : Tu dutem idem ip/efl, (f dnnituinondeficientAlluditaque fcol non eft relatiuum illie, (ediuw- cns id,quod eft,af uidelicet, q* primum efle,quod eft per effemiam: De quo nomine & nominato nibil omnino ulterius fari permtttunt fecretiores Tw* logi^nift quod eft fe y & infinitam. Cum autem ipfe Deus incipit fonte Ju* o- nitatis aperire^ f diffundere dd intra ( ut aiunt ) (pad extrjuncalifir- titur nomina quamplurima: De qmbus loqui uolentes proteftamur id t antuim Piony . do efficere ed lege, qud Dionyfius agit cum Timotheoiut auribus indigncrun non perfundantur arcdndjed inter fapientes collccla euftodiantur ea qua it- cet reuerentia. E/ itaque primum nomen Dei producentis , fltfiK TftWK ehiebdffer ehieb tantis myfteriisfoecundum^ut omnia ab ipfo producantur. bjl enim nomen attributum corona jupcriori,&fonti y bonitdti y forigim ommun, quem Cbriftus docuit nos uoedre pdtrcm.Qui adeo eft noftrum captum fugis, ut nemo nouerit ipfum % niftfilius^ cuinolueritfilius reuelare : A quo noftrt TONVS SEXTVS. x%j tratiMo heuiterfeexpediens mterprettum babet,Egofim y quiJtm . U el Paterna manjionisflgillo,quod efl K fomatum ex j & duobus  qux liter* n numero computai* reddunt te.quan tm dat nomen quadriliterum y quod efl flij-.Per quos nmeros non imeinmus males , autnaturales.uelranonalesjd diurnos , cr diuinitatis proprictates, fufuntaded reciproca communionein Patre,o>Filio y nt dicatip(filHs:Ego chr i in?arre& Pater m me efl. EtexprtfatonominerfftH mutata nnaliterah * TV5 ' kidehcet in i & a qua Uterx m mediis numeris reddunt feptem, id eflfeptem icurios.conflituitur o?^K quod efl nomen Spiritusfancli,cmjemper tribui- turfeptenarius-.ln quoconneclitur ternariuscum quatemario.ad denotandunt nod uirtns Spiritus faneli unit quaternria corprea cum diuino ternrio. Ad denotandam quoque connexionem, quam babet Spiritus fanBui cm Mo, acci p duas literas t qux tam in nomine Patris^qu Eilij reperiuntur * uidelicet, ai onens inducitur  Mofe dicente : Et dixit Ehbhn, Mof "> Cr j teit Elohim. Et ut denotetur etiam Mus in hac produMone inter ccjifejn pmndoomnia.qttafaclafunuutriufque nomen tam F^qum Spiritus fan **om Elobim terram , cr codumMac i&tur produtiione Deu opifex, qui CANTICI SECVNDt e(l m Cbriflo I E S Vfirtitur dlid plurd nomindftdfcptem pro.fe- cundum Hcbraos Tttt0rfoui elobe dbibrim nicrab bdlenujitfl, Adorui Deus tiebraorum inuocatus efifuper nosipro ordindns,  waffow ownc5 culpai ffr pcendm,& pumionem,pcut ordindueratprius infdbncit omnid fuisgrddibus difiribuens.Qnte duo nomimfi lefu cuenidntjtidcamr. IpfeenimeflddtorgrdtKt&mifericordiafius, 13 clemaiSyfaciufquemcx. omniumja etidm omnes culpds ordinet per inflBdm peendm: Hinc dicitur coh candus m mdio bccdorum,(? ouiumjxt in nos gratidm, (? clementidm , m ifloi l6rtl dutem iudici,& jueritdtcm exercedt : \deo utroque nomine uocdtur in Ifti, quideeiusndtiwtdteudticindndoinquiv.?druulus ndtus efl nobis % o 1 U0Ci ^ m tur nomen eius ddmWilis confilidrius^fol W Elgibor: Nam El d d trtbuid pietdt\*y& grdtia pertinet: Giboruero ad menfurdm iudicij e? iujlitiafcuc- r.1hpaa JTIKfin 1 tljf boz ue tipberctx micbddfoiPro quo bdbemus interpretatum : Confcfiio,& mdgnificentidinfa ftitdtc ew.fed melius diceretur: Virtus & pulcbritudo,uelglorid in finfa* rio eius-.Tipberctcnmcollocdtinmcdio dretypi nprafentatumcftpcrfa ftumfdnftontm, in quod introibdtptcerdos legdlis : In tllud dutem (uprmun- ddnuu,o' non numufdftum introiuit UfusfdRusficerdos in aternuw.Sm & bdbetur infecretiori tbeoiogi* Hcfcnronm,  omnis militidtfu* Itfndetaproprietateji^ficdtdpcr^&finiftrisdutm)^* CT ornnes, ^dicumurfilij Elobim:(f quidependentaproprietate fignificatd per illud tomen. Er quiafummus princeps tamfecundum pietatem^uamjcundumfeuc- mttem iudicij aliquando rcmifius agh t fjfccundum ordinem ab aterno con- JIiWmw, adfunt er alia duamenfura, uelproprictdtes>mdcimmediatius & nmifius infiuat : Qua etiam dicuntur duo ubet , quibus propinat Idcfapien- t lion zeuaot,(f TcJobim zeuaot: Habet enim utrumque tribunal pietatis & hjii tfuum excrcitum,eorum uidelicet y qui militdntfnb eo in pace, * elemen- i+npugna,y iu{litia:qux duo exercuit Cbriftus nobifium agens : Pugnam, im contra boftembumanigenerisbellansmaximam reportauit uictori pro /f.&pro omnibusnobitydummodo ipfam uelimus, iuxta illud Apofloli:Deo au ' tmgmias , qui dedit nobis uicloriamper lefum Cbriflmn Dominum noftru. Vmate ucro,gratia, clemeritia y & decore refertifimusfuit, utfapius taftum tjj-Mogratiaper ipjumfdc\d>& communicata eft.Ejfeftus ejl itaque meri- toyrinceps utriufque exercitus,r totius anglica militia , ut explicai Paufos ibidem oorumftcramcntorumconfcius, j* doHor t dum ait: Et cum introduceret eum pmogenitum in orbem terra dixit : Et adorenteum omnes angeli ciui. QjtU wo Deus omnibus uitam eommunicat,c prafltt, und omnia uiuantjortur udnomen,quo dicitur h ^k E/ cbaijdefl Deus uiuus. Vocatur  id cfl Kcx & Dominus otmum omnid gubcrndns t Et Cfcrt. Jlus a lodtmc in Apocalypfi dicitur Kcx regam, ty Dominus dominamium^ princeps regHtcrr  nondicc rct ApoflolutiDeditilli nomai.quodcftjupcr omne nomen. Mi gnum quippcucrbum et y quo dit:Dcdit illinomen quod eflfucct omne nomen: E/ qnidemfupeY omne nomen rcrum omnium ati !>luI " tdYum y etidm Angelornm,ut dlibi dicit Apoflolus:Tanto melior angelis rjjffw qudnto differentius prC Deum^um tandem omnid repetuntdeo infinc Canticorum dicit uy: Mi/k rifei Selomo^ cfl tibuqni es pdx tudyf ducenti iis.qui cuflodiuntfruBus cius y id ejl nobutu carne coYYuptibili uiucntibus , qui cuftodiYc quarimus mandata eius^ex eo.Eccc igitur^qud numcrusjimplioY datuY Dco 9 centenrias cufim popnU ddbucrudi^ (orruptioni obnoxio^fcd denarius facerdotibus mciift xibusirncY utrunque : Hcec dutem omnid intclliguntUY conclufa in nomine Uf*> componitur cnim cx tribns Uteris^uarum wd importai numerum fimplicemft licet Y.dlid^qua cfl t denarium^alia auteid cfl tf centendnos includit.lcc wr* dmeftifiliterd importdns numerum non umtatctn s fcd fcnarwtn refert,f* nonfine fdcrdmento fdeium cfl: Nam cum opifexjummus denenerit infbria perjendrium, numerum utique primo pcrfeum , conueniens f/, ut inckJtit in nomine ucYbi incdrnati.pcr quodfaftajunt omnid.Sed quto myflcrio egq fus infdbricdmfucritperfcnarium 7 pYatY ca } ququod tertium quoddam uocant. Nec inftetur de auge faquia etiam Mi fuammateriam> (fjuam compofxtionembabent. Eft quoque dius tcrnarius in unaquaque creatura , principium uidelicet mdium, cr fi. Et bene inter literasjignificantes nmeros in nomine ltfu ponitur l per qud r boruit* defignatur^cum ipjifuerit cr ipfa arbor uitce^ uita^ ommbus do m uitLEcce igitur qum bcl in boc nomine lefu indictur omnia inclufafuif fc in nominato^ut inquit Apoftolus: Qnoniam eomplaeuitftatri uidelicet y omnc PauJl(J t&cnitudin inbabitarcfaccrc in eo^ per eu recciliari^ aut recapitulariom* m.Sedctiproducia ququodnominatur lejiis cffeftajint>uirtutcs,4utpro~ prietates ipfa fignata per Ma duo ,1 inchdutur in eo. Sed quia \cfos datus^zf tniffiM eft nobis tanqu redeptor, er duftor ad uerquiete.qua eft uita ater* na,imofa?lus eft ipfa quies noflra* ideo in loco illoru duor ft fignificantiu ra- ones principj in nomine ttf t lefu ponitur &quod eft principia rtiofau cr ipfHmfignificat, quodinterpretatur requies. Ecce quot & quata myftcria /m- forutur in tribus literis buius nominis w \efu:N^diuinitatefignifcat^Ht eft mifimi apudipfostbeologos\% arborem uit le fhs nofter eft Deus omnes uiuificans utraq; uita^fk tand beatificas in requie il U ^eterna. Extat quoq\ illudnome quadriliteru alio r my flerto in nomine lefu^ ia uidelicet numeroru adtucio nomine matris^ quafubjlantiam corporis tra xinNam quatuorlitera illius nominis rcddunt in numero z6.($ nommatris^ quod eft on*0 wmVi dt 2,90* Qui numerus iunclus cu Mis. 1 .cftituit. 3 1 6, f ic ctiam numeri dant litera nominis itJ'. I quo denotatur nominatum ipfum OO CANTICI SECVNDI lp4nrDfo^nt^r&' multiplicatum in multa creata. Hinc in mundifabri* cd^quando Deusfefe dijfandendo in creaturas ccepit multiplex dpparerejn citurfabricansjubbocnomine ElobimJicentefcriptnrdiEt dixit Elobim^f cit Elobim y creduitque Elobimi Quodaliquinonintelligentesmdlc traduxcrut dicendo : Crcauit Dij. Alij uer adiwxgunt cum uerbofingulari nomen fmm- lare dicentes^quodper illud intelligitur trinitas^ cr pluralitas perfonarumd uer^f propri exponendo^per illud nomen Elobim intelligitur opifex diffun- densfi in multarei iudicans muitos per mni firas multplices exequens iuiim Vnd inferiptura aliquando (f angeli exequentes Dei indicia* f iudicesiu- dkantes dicuntur Elobim.utbabcmus in xodo, quando fures \  dammficm tes iubentur deduciad Eiobim&t ab eis iudicetunubi nos tradutlum babem ddDeosborumcauJperueniet.Horumigiturnotmnum non tantum uirtiucs^ qtiitfunt mifereri > dtftribuere % & iudicare conueniunt in noftro lejufedcti myftcrid literayumiQuaft dtclararc uoluerimusjubito ne ulterius progrcdU mur^Jcribere , dutfari UccdttAliquid tdmen;uel injuperficie peurremus: h boc igitur nomc ^K prima literd eft V^,qu innomine lefuponitur tpro *,&pro ipfo t :Etfic babemusin no- mnelefu myflerium duarum Utcrarum,> fignificata earum in ipfo nominato: fia ipfelefus efl principium^ut nuper diximus )  efl finis dam quietem , cr ttMudinem.Sunt quoque inillofupremo nomine duo ftfignificantia duos exi mproducentis in res produftas : In quibus omnibus produclionibui interceda hfosjempta producTtonefuiipfius i VatrexHine dixit: Pater meus ufque mo- Ulti: h operatur,& ego operar fecu, uidelicet omnia producdo. Nee ulterius pro- cMmsinbuiufmodimyfleriis declarandis, quamuis plurimafmu Quia igi- m irtK.er myfleria omnium nomimm continentur in nomine lefojion ejl mi mmfi Paulus dicit , qud in boc nomine omnegcnufletlitur cceleflium , terre- r4ui; jlrm.er infernorum. Curfolum lefunomebodieinuocetur  ueris Dei cultoribus. Cap. VIII. ' Vs omnia nomina^tq; uirtutes omnigenas ipforu cclufas decU rauerimusin I e/a, cr eius nomine, mrito ipfum nomfolitimo- camusjuxta Zacbaria uaticinium^quo aitiEt erit Dominus rex Zacb fcper omne terra^ in die illa erit Dominus unus,(y nome eius m.Necaliquisinuenitur,quifueritrcx uniuerfa terra, * T>ominus,nifile- fafub quo dejlrucla idololatria omnes babuerut eu in Rege, cr Dominu y pau cu Hebrais difperfis exceptis,quoufque infurrexitbeflia illa Mahumetb: Ne* tomen mde aliud datum efl nomen bominibus , in quojluari pojfent , nifi no- w I E S V , m dixit Vetrus in tlibws Apojlolicis : Quod diffundi iufiit in wmes gentes Jicut quadrihterum nomen eratfolummodo notum in p o pulo Ifia- tco : dixit enim ad Ananiam de Paulo: Vas elettionis ejl trnbi ifle , utpor- tonmenmcum coram gentibm^re^bm^filiis Ifrahquod &fetx N Jtmmexpamfco abiit\erufilem,inde Tbarfum Cilicia metnpolim , de- nhAmtochiamegregiam Syriaurbcm, Vojlea Pbrygiam t Galat, Troiam 7 OO ; VI. Ptrm." CHR. I S TVJ. CNTCr SECVNDI Meed&nidm, ttaufi, ubiuigbdtmundifipientU. Voflbtc Cormhm, pfc/Sw,Martm,Co,Rfcofm,0'p r in f u ^ ts M** Acbaia % * Grat. teriusprofcifcensperrexitad rabes, &ucwtm\ta\idm\&profeftiH:Qi dMttidelicet,cxrleftiu,&tencfb,-iu,quce importam p nmeros , denarios, OO iij CANTICI SECVNDI r * ai ' o* centenrios > inxta illud^uod Vatksftpius repetit dices : In ipfo fl q^ plcnitndo,ty in ipfo rcconciantur omnia.$ed inferiora dimittentes y ut loq UiL% mur defuperioribus , dico $ omnes aquafupernxgraaru, cr donorii coife. Cant - EKr funt in ipfo , tanquam in wera pifeinajuperiori^de qua in Cancis dicitur* Oculi tui.ficut pifeirut in besbon > i d e/l in cgitatione uel ucrbo , in quo owni* continebantur ante quam crearentwr: Hesbon cnim cgitatione; ad uerbumfi* gnificat:Vndc ubinos habenus,\n principio crt uerbum , in Hcbrao babam tl3W1 HTl Ttf K"13 kerr/tt baiah besbonjd ejl erat cogitatio % uerbu,pif^ m qua continebantur omnia.antequam crearentur.Ejl iterutn uerapifeinafro baticdjn qua lauari debem omnes oues reponendondeat,fout in nomine omnia conm ri coprobauimusjic necejfe eft>ut in ipfo nominato coneaturm nisuirtus>omnemeritii  manfuetH oblatuinablu ^t^P^canonUmnmmqumamctor,quactraximusperpeccaVe^ mngreamuradfecretiora myfleriatfuic lon* praceperat Deu*, ut pradi r Hmiunserrtibus: Et Qhnflo prtccpit Vater, utpdicaret,& 'redime- rrt totu mundu deperditH.Timuit lonas fubirc nus impofiul^ faerc fatapc taEiFAi Dccepitpauere^ ttderefugamj, procurare ad Lr diets: Ucr^ipoflibileefl.trafeat a me clix ifle. Confugit lonas admarefuperex- , C T H V V tdfum mdehcetvad aquas mfericordu&gratU.qujcurauit Xiniuitis: Confugtt & Cbnflus ad aquas ad quas imntabatfitietes, cr p quasfaluos nos f^cxpurgauitilncHiusexpurgaonisfigmnierit aqu elententarc m- jhtuiuOrta efl tempeflas in mariexfuga lon^aut ex impetrara uenia pro Ni mmtsfacla contenttone ante tribunal luflia diuina, qu in mundo.quia nonpatiebatur idem tribunal^ liberaretur bmanugenusfola intercefione redemptoris, abfo condigna pcenitentiafcele- tumfitorum : Uftum efl(inquit hannc)pr*lium magna inccelo nonfolum ex iou. Utoncdraconu,&fatellitufuorufcdeti,qu4noU^ ^edimretur,maximabfquecUi^pania:Qu^ebtenintDeo cfeji- twfahcet deuorart bumamgenus iuxtaflagitia. Obtulit fefe lonas paffurn r^mttdtcsiTolliteme^tnhtiteinmare^ce^ nmquodproptermc uenit bxcgrSdis tempeflas : at ego non renuo mari tra- %adqmetandos bos tumultusfufcitatos contra peccata Niniuitarujrc ano- rm uenia fum deprecatus , Pari modo Cbriflus uidens totum Dei tribunal a- &*orp*mHdelicetotfercndm n redem piu ' ,,, ftUmprtuaricatorum. In capite l&rifiriptm c# de me, ut facetem uolunta- mtitdmyDeus meus uobu\& legemtuamin mdio cordis mei : In epke an- dm^iuolumne(uthabetueriusHebrau4)UbM^ Me ffuper ottmes&pr* ommlusiqui  ipfe(inquii Paulus)pr*dcflinatus 4 kuirtute.Scriptum quippe cfrutfaccrcmuoluntatemtuam, quam faciais me- tem pro mc t & pro onoi&nt aliis. Deus meus uolai,(f acqeui hoc omsfub- ireidixitenim: VeruntamenmnmeauoluntaSifedtuajiat-.Etlegem tuam, qu infijHpeccata puniriperfanguman, &pr*uaricatoremper me redimi debc- itjjtmc tenui in mdio cordis mei: Et bane iuflitiam tuam> qua iubes onmia pec ata purgari per -uerm facrificium& omta debita folui per eum y qui ejl fi- ar* in ornnes^ui inuocant lum, Annuntiauinon tantum injynagoga ludaoru, fed in ccelefiiizr congregatione magna omnkmgentium , pro quibus meipjum tuliin uerumficrificium:Cuiusomnes UU antiqua immolaones erantfigu- r*,non quidem expiantes^dplacantesaccufatorestquoufque offerreturueru farifimm expurgans,& iufiificans: Vnd magno my flerto liber Leuiticusjn uu, p traBatur defacrificiis, icipttmpi| uaicra : Vbi non fine my flerto dicit [criptura in principio uoluminis: Et uocauit Mo/cm, non exprhnens quituacauc ficut AtcereconfueuerauEt uocauit Dowtwf, loqmtus e(l Domims,r buiufmodiVnd inquirendi csi,quis uocauerit.cm non fine myflerio pneter- mfum ftt in boc principio libri^quod in tot progrejfufacere confueuit : Sedfi fyputetur numerus importatus per heras illius principij, quod eft *Opt) my- hiumbtcipitindagari:dant(mimillalitera-(utpatetfiientifapputare)iiS, imfoKubiinnuitkrlefu tfe* quod nomen tantumdemin numero impor- tai & efi nomen illius,qui dedit uirtutem omnibusjacrificiis: Cuiadiungitur |j htr (ifftificans exijlent cu Ft/o,cjr omniafeci operantem t fuuti ipfimet Fi Iwf tefiatur dicens: Vater meus ufque modo operatur,  ego operor. Et iterut c h ju Ameipfofacio nibil,fedftcut docuit me Pater Jbac loquor.Et quimemifitjuc- STVi ' f  ejl Ai iflo igitur Mefiah pleno paterno numine inciptt liber , ubi traBatur deficrijiciis offreudis ipfo Vatru? typumgerentibus uerificrificif, quod ip ftMefiabobtulit, & m uirtme cuius illa facrificia umbratica offercbanmr* Hjc f/ ergo,qui exifiens non tantum ante Mofemfed antequam Abrabamfie- ^Mofmuocauit l (^excitauit ) utfaceretea  quieipfumf^afigurabam & ut kcomcapitelibrifcriberct,& in principio Gene/cos, & in principio buiusuo WW/-. Quodbene c - .rat Ule,de quo feriptum erauqui dixitad legifperitos, mdetur in euangelio lodmis-.Si crederetis Uofi , crederetis frfitdn 6c mi- Un* Wflc enmfcripftt de me. Non habetur , ubi Mofes clarfcripferit de eo :fed )i tte,qwfoha babet claues aperiendiferipturas, nobis eas commodduerit , ex Wl f ..CT pene infinitis locis aperireiry enodare poterimus, ubi Mojsjcripft- 00 ?. CANTICI SECVNDI ncht. Yt de coifei profqmamr . Zacbarias etiam idem myflerium dperit domefiico Jimone loquem ctm redemptore, tf dUamTu quoque mfanguinc f e/W*, ti tui edwaftt ninfas de hum Per qucmfangumcn nos redemt , onaa debite foluit.c omnemgraa y tf meritunobis cparduit^ut inqtt Vetrur. Inobeiicn tian^tf afycrfionanjangmnis lefu Cbrijligrdtid uobis>tf pdx mxdtipUcctur. Quim cUr Ijatas but non ariam \fcd cuangdwm iam exbibhum(ficuti rnquit Hieronymus) mia. ] tunAit cnim Varauit Domtnus bracbiumfuu , brdcbiumquewh j que dextrum^mijricordia uidelicet^tf gratia, in octdis omm gcntmtm Qupdbratbium erattdntummodo inpopulum Ijralicumextcnfuw Vnd fequitunVidebunt otmes fines terrtf mudabimim abommbus inquinamtis , tf polluon- bus ucjlris,Vos y quifertis uafa Dominijd efl qui babetis potetias receptius i uinitatis,adeo 7 ut dicamini teplu^tf babitaculu DeLuel uos , qfungimim o/jicw fyyyJceYdotaU^nolite uafa^quxDomino dre dcbctis*dplius offerre idolis ucjhisi uafa utiq^in qbus locatisfacrificia^uel uaj^quce ejlis uos 9 ftcut de Vaulo iixit Hicron. oracH lu; \/as elc&ionis esl mibi ifle: Vel (utfent Hierony.)uos Apo]hli y fs. fertis uafajdejl uirtutejn qua babais, undpojiitis baptizarepopul^rccc- dite a Indxis objlinatis^blaJpbemis y tf iniquisjn quor gnici paratus efl Ro- manus exercitus. Ncc tumultuatim recedetis>ftcut olimfecerunt de Aeyp, stv s. jcd pracedet uos Dominus^tf princeps pacis^quiaitiEgo uobifcumfwrnufyc ad conjummationemfcculi Hoc igitur opus , quamuis dridumjtetjefircfm } tf tumultu : quiajmc firage populorum , imo curn eorumfalute , qnamfm plerquemortem in tejlimonium prtdicata fidei , tf dolrin conflitutiq; ajjejfores principis\ qui tf ipfe excoit populo ifralico traxit orginc , tf multi a*ij ex eadflirpe diuerfinodftM matuhtficut obflupueruntfupcr te multi^quado uidelicet extraxi te deferuft te JEgyptiaca^tf prafecijupergentes.tf exaltam te in prodigiis, 6c mita lis mukis } tf dedi te fuper gentes , tf regnajic objlupebunt in flo Rcdptorc* TONVS SEXTVS. w & o/jor eius-.Nam ?ipnW w/^tor ingfonW.er *#, itef irw,er /le- Jj cu inter fidos bominum non reputabaturjbic afrerget gemes multasjn- gaefio uidclicet eos mundas : Ideo fuper ipfum continebunt reges mundi os fuum em reuerentes: Sam qitibus non eft turratum de eo uiderunt t & aut no  uierunt$ropbctas uidclicet hquentes, contemplatifum boc magnufacramen tuDuQuod tam magm, arduum efl t ut uix fperem me aliquidperfuafuruw. fenarrart uoluero : Vndfequitur : Domine quis credet auditui noflro, id efl bisqu a quibus non pote- rant eripi: Idco pofuit in to Dominas imquiUta onmium noflrum: Quod opus, qnamuis cum repugnana partis fcnfimidcfl morte.fffeptdtura donabit poulis peccata corum,ff ueniimpetrabitpro eisi Et diuitiatin morte fua acfxrft Siquidem diues erit in omnes^ qui inuocabunt nomen illud^quod dedit ei Vdtcn quiafattus efl obedies ufq; ad morte crucis. Necfecit iniquitat f ncficxponcrautpr* labore anima fuolia reportauit ex uicloria habita in morte fia, ideofubinfertur: Pro e o,  vtfolum eius nomen  ueris cultoribus inuocetur : e? infeipfo fufieperit ornnes Unguores , infirmitates, & debita noftra , ut liberi expeditiut operariualea- MjmeritiseffcSlasefttfcr quem operamur omnia , dicente Paulo . Omnia ttm: foffm tn eo.qui me confortar. Er iterum Idem ucro Deus, qui operatur omnia w omiti: Qi Deus efl in Qbriflo lefu omnia difpoHctts,und ipfemet aperto  " * Jtrtnonc ait-.Sine me nibil poteflis facere: Et /i quis in me flo manferhjnmctur /WtO* arefcct t c in igtem mittent t & ardetficuti Dcofauentcjpcrus re- pmws tnfine buiusjcundi uoluminis: Ideo ad ipfum omnium bonorum lar inorcm^ uerum mediatorem recurrendum ejl,&per ipfum otm a Patre Wgtandajit ipfo annuentejet nobis de plenitudme diuitiarumfuarum: qui- *w inan honefl apparere pofiimus in conjbeh tanti principir. De cms  Cap. III. Cur nec in domo Izahac rcgncr, cui fecundo repromisio fatta eft. Cap. ,II! * Cur ab orculo ditum fiycgnabit Iefus in domo Iahacob in ternum. Cap. ^ m Defru&ibus huius domus,in qua Chriftus regnat. Cap. v I. Qujc fit harc domus fecundum fenfum allcgoricum. Cap. v 1 T. Quanta confonantia tribus ilIxApoftolicxdiftribut fint iuxta partitioncra fi. guraufemili,Sfignaftcllifcricodt. Cap. vin. Qua diftributione, 8c quo myfterio pro coelorum afpcftibus caftra locaucrintUn gul figuratiu tribus. Cap. I X. In quot trigonos cedi diftinti inr,8c cui trigono,aut figno unaququc regiofo ubicfta. Cap. x. I n quibus prouinciis > 8r quibus tgnis fubiettis prdicaucrit vnufquifquc apodo- lorum. Cap. XI. De conuenientia Apoftolorum cum fignis codeftibus. Cap. X 1 1. Conueniunt ctiam tribus cum inwginibus , ad quorum afpe&us caftrametabu* tur. * Cep. Xll. Dexcncordia benedi&ionu, quas dedit Iahacob filiis fuis xij. cum populis xtj\qui bus predicarunt. xij. Apoftoli, fecundum ordincmfignorum , quibus rcfpon- dent. Cap. xtut. Dieresio,cur ordo primarius non feruabitur. Cap. XV. Profecutio concordibencditionum lTacar , &ZabuIon cum populis orum. Cap. XVI. Deconcordia bencdifHonis dat Ichuda, cum populo direito  figno ipfi corre fpondemi. Cap. xvil. De aliarumduanimbenediftionStribuum huius trigoni concrdia cumugn, 8c populis ipfis conuenientibus. Cap. X viu. De concrdia bcnedi&ionum trium famiJiarum , qu caftra locarunt contra ter- eiura trionum,cum populis ab ipfo direlis. Cap. X i X* De concrdia bcnedi&ion um reliquarum trium tribuum , qu caftramctatfai contra quartumtrigonum,cum populis ab ipfo dire&is. Cap* XX. t Digre6io,quarc Paulo ecleberrimo Apoftolo null fuerit alsignata particularisai bus,aut rgio. Cap. XX- Quid fibi velit in caftraractationc circa tabcmaculum foederis illa inter ieta mna ria turma. Cap. xxM Quid innut feptuaginu duo difcipuli,quos princeps nofter I E S V S in euange lioclcgiffedicitur. Cap. XXHK Qud Chriftus regit & gubcrnat totum corpus myfticum,8c m- danum. Cap- XXllU xplicaturdperoraculum. Cap. XXV* TONVS SEPfMVS. lqff CHRISTVM ESSE VERVM DMlHVU VA ncmsMtfaasframmUmmcjh. Capmprimum ^h^spcrorapropbctarumpntdbccrn, udinpLc cxtrareKdttmXThnowdmfiulum ^famitumcrca tmmnm ,n ommfaptcnna erudiufiimum ,  Deophm,J Spi^ Ifr^WlucormumrcrmDomimmconflhutmprtdix mcpojlp cnanaucrat mfiulum CffccmimmfuiJfcprodu^sjJm obli l^VMMwrrodumonm^orm iUwomrnuntprtmogcmtusMenteVaulo: Quicjl imago Dei mmfufm * ^sapcrtofirmoneexplicatdicens illade Cbrijlo prtd^dfcZ r c carmhfidfpmtudt^ diurna ftcuftum efliadeo] ut dcpkm CANTICI SECVNDI mmrm^fgrttif*iri & depknitudinegrdtU, & mijhKoricmm ornus ccomur.ut MJSmfafictcs^faBi dUefur.ltuettur po^m *"* fe labacob udtkinSs ddfilwfuu lebuddtf diccs: Ntf dufereturfceptru de \c buda,ncc dnx defemore cius>d* fautor de mdio. ped ems (ut babet uem, U*er*)d* KntOKOT fV^TlWlfcB rtJ" M erfcm Jcr: UonprMeribitjuUan de domo lebuda,& firtba t *ut dotter de filiUfiliorumeiu ufque infeculum,quoufque uemt Me(ttdb:& ipfmm 0M - Ki  renu & ipfxobedientpopulufiue gentes. CuiddflipHldUtr Dauid Kartal m * rfico. quibusorobat per Silob dcfcrrc iWlligi Mc/wfc . N duv fim recentiores Hcbr*d c > utm n M ^ rufai,"  omo lebuddfct dicunt , qud Me Kdbucbdonozorfmttxp fatio genuun:quidfub ipfo amplidtum ejl dominium,r tmpemmgetwmStj jfi uer poMs[untridendi y (f exilildndi,qum dudiendr.quid Silob nonfi^ ficdtmiffutvnequefuitNdbucbdonozorcxpe fatio gentium>necipficmpt- tatafunt gentes aliaram Cb*ld daicumfub Kabudonozon quid redufa populo de cdpnuitdte mukfietm ducesintribuilld.Alij cunt,quhd bdbuitlocumin Sdul>qutfMt de tributo- idmim unfas rex in Silohquid tuncglorid regtu\erfcepm lebudd wMd tribu Zenidmm: qui exercitum ducert i beUandmiuel ut babet ueritas Hebraica: Et de Zahulon trabens,uel duces a uirgaferiba : ubi in Hebrao babetur oatf quod nec Latine , nec Hebraic fiarepotefiprofceptro regali , cum in tribu Zabulon nunquamfuerit regnu, fedbene ducatus &fceptrum ducis.Fuerunt quippe in tribu lebuda etiampojt captiuitatem Babylonicam duces, aut interpretes, ueldo- clores legis ufque ad Herodem Afcalonitamjn cuius regni anno tricejimo pri- monatuseflCbriftustoflerihtequeantccumpojlfceptrum datumpopulo, & mbm ifli lebudajegnauit aliquis aliengena fuper cos, nec in regione M conji- gtat4.Tunc igitur ablatum fuit ab ea trbufceptrum,quod in captiuitate Baby hmicaJtlueravMec mfauftfedfctiicifim  lAefiiab ablatum fuiuquia muta- m m mchusje temporali uidelicet cr terreno in perpetuum atque cdejlei Et bocprtpfum Meftam , quifuit de eadem trtbu,& uerus Kex regum& Do mus domnantium,quamuis regnumfuum non apparuerit in boc mundo: pqui- dcnuut cxlejli regno incutnberctfa&us omnium uerum exemplar \ab boc tempo r uacamt : quamuis in eo baberet piamm dominiumficu ipfemet attefiatut ejl dteens: Data efl. nubi omnis potejlas in caelo , o*  terra : itomperansmari&uentis y mulp\i- ,TVS  tm panes  pifees, expelens infirmitates & uexationes uarias Jedpotifi- wexpoltans mundi bmusprincipem,& eiiciens eum foras. Sed multo fcelicius ^^^mnatur,quuisfedemfuamkccelirfixerit:namdatumeJiiUino- ^i^uromrkgemM^um,ttTrejiriu, cinfernorum. Hic efl ergo *^,brijlu*&untusfupcromnesinuerumregm,f^^ \ : .1 co ?g re & at *f momne g e * t e s  ut babetur in textu oCW fWp fV * tcbebatbammiquod fie aduerbuminterpretatur : Et ipfi congreLbiw ^^populm:?ro^otradtlioufirababet:Etipfeeraexpeclatiogen^ ^^^emmakudetfralitica-fannfaregMn^ tunejuafub co efl-.attrabit enmuimtefua omwsftiam inimeos adfefi- manteaducerat orvulumMansw in ceruicus mmtcorum , Sc adora- bmefihj Patristuifatris utiq; cctleftis,q omnibus dominatur.&c omniudici- 'r Pater.Extdtt itaqi domini^ regnuetiaadexteros qnoufqficu diuut tANtlCI SECYTDI Kiiiritdus cdmtilehud Kex mcusjd efl Adond^ ueltetrdgrdmmus bufa. natus efl rcx mem: Nm ftnh* lebui ticbrdicjcriptumefl ex qudtuQti Icrismgninomnisquadrtliteri intcrpofitd i d x$ nuddtum in protopUfli petcdto y * cttam in tis , qu iic feqtur : MibidUenigenafidinfimt.Vndcuirgdrcgidin tribu ludd courts ta.ddc in Cbrifio dilatau ejl y utnon tdntii infdtniUd illd>& domo Ifraclict, fedin omid extcnfdfit,cum Cbrifio omnidfintfubicft. Tunc implctumcjll lud^quodjequitur: Ligdbit dd uitem puUumfuumf dd rdtnos^el furados u Hern. tisfili mi dfindmfudtm Per pullum dutem ( ut teftjentit Hicronymus )po^ lusgentilis intelligitur nouellus infide>ffjHius mifricordi^ & gratlttfui $tvs Z tH$  ft 4c * wtcm $*** > ?"* ditiEgofum uitis: Afind uer efl mdtcr eedefo cuius cr populus gcntilis,(f Ifrdliticus eflfiliusjdille nouellus ,&pl/w,>ic dutem idtnlongauusforfitdn indicdtipr duosfilio^ quorum wus dccefpot t tonem  pdtre dijlrdxit^&c confumpfit in regionelongiuqud dlicnigend qud modo cjfeftus pdtri Horum igitur mdtrcm ecclefidtn non fine myflerioyctk findmfignificdtdm ligauit ddjurculos^uel dd pdlmites uitis^qnibus ipfcfnbinfc* rendo dixiv.Et uos pdlmites inme contenti; Apofhlis cnim &fucccfforikscc- lefidmcomenddHt,rfubiecit,ddeojiteorii inflitutis j iudiciisligdtdfu^t quid Cbrifio uiropuripmo, ffdnfto non dcbebdt copiddrifponfa idoloktrd, & dliisfaditdtibwspollutd , ideofequixw Utudbit in uino ueflimentumfuu% CJ 1 infanguinc uuce cooperimrntumfuutmQuod ueflimentum^ut efl lucm- felum ex pelle Agni,f eius fdnguinctm^lumi(f munddtum,quo cooperem ditdtem totius gencris buntdniidut efl popidus gentilis , & omnis qui benefidum redemptionis cognofeens Chrijlo ddbajhcooperieis ignominia Cbrifio kpf fionclitdmjxc uidereturfruflra totlud&ridfuflutiffe: Qjtod uejlimcnttmlo t um efl infknguinc uua 9 quempropindns dixitiHic clix fdnguits mei  & t*~ tetd omaxd , per pdJSioncm^ martmvidclkctityomnidrcdcmti&f cit> Hinc Vdulus drcdnorum rcfrotordlmPdlus cfl obcdtcns ufque dd morte^ mortem dutem cruis + propter quod TIMVS. ij)8 Uattcomfrcbtur oitis uticmis. 40 \\ Hf, , 9 M *f M *' percnrretnusi DatudcnmU auspo * WmCm*" i W bodtegcnui tr.ubi m Hebrao Mdw>> M ^W' a fc| ^omiclniuca: per q*odHoc*bakmhaiom ineiligitur  dctirvmatotcmporc, ^Imeimerpremurdutborl^quidicitur, Blaqm a..** jMntums . Adbuci^aUtcmitatc genitum , & nmm temporalher [^"rnmdiattVoJUta^vdabo^ ff pffimmmtermmos terra : Po/lula, opere uidelicet exequenda] dme cr myfimopermjpt/it;dc quagrahdis ejfetfermojed tantammodo d* toam quodVtulus Dei arcanorum confeius mtmmndoTheffalonicenft- Paul*. lusfcrmNc aos terreat, m uosfeducat quicam per femonemjut per epi i^^m^diesDomnixquonim vfaoflendensmUrimem^ imm > we&magnafaZtafattper Mahmet:  reuelatuseiamfuJritbomo pec~ M>fihvt>"dmom,,quUdun^ ommusdommantmm t & princeps regam terra, & ea . quafequantar y ^prtdeckraumusAfatas qaoqueif. EtfMasefi principiai fuperhume wwo. uocabtturadmvrabtUs confij M gelas,uel admirai confdiarius, m s J t f u * m f*rctiniudicio,v> iuftit^amodo & ufq; infempiternu. ^MfuntfcioliUey r de Deo bominefubinfert: Et *ocH r-itaiSltVlC Blgibor^idefl Dett9fortir.(XnodMcin5potcftnijidcT)n } fie de WiefUab Deo ? homine  HeccawUentw Hebrai dicentes, qud E& quando figficatfortem,quia effet nimis incongruusfermo.ji diceretm F*. urem. tisYortis^umGibornilaliudfifftificet^umform krttt quof> aperto fermone boe negotium prxdieat dicfcEcee dies ueniunt^dit Do Tarei, m inus& fufeitabo Dauid grmen iuflum.pro quo Targon Cbaldaicu lond* IOIUtb * ben aboziel t^l Kfinfo irh W?m ^cbim kdauid mefiiab c^idek Qnod ad uerb merpretatum diett: Etfufcitabo Dauidi lAejiiab tuftijitf fijeitabo infamilia,aut domo Dauid Mefiiam iuflam. Er regnabit roc.crji- piens erit^w facietiudicium,? influam in terra. N delirem Hebrai tico- tes boc dictumfuiffe de \of\a,aut Ezecbiai quia in neutro Hlorufatuari pttfc quodfequiturtln diebusillisfaluabiturlebuda, & ifraelbabitabitcfideten Et boc efl nom,quod uocabunt cu ^ypn flin hdonai zidcbenujdeft tetn- symma. g r amns lujhs ncjhr,ucl (utSymmacbusiHterpretatur) \donaiiuftijumu Ne  dfiafc cuhus Cbrijliams y quinuquamceffabit quoufqs duraturitcflftalx^ Qjto exiam operante difyofitum ejl regiu y & in dies difiributim, quodptt Crat a coflitutione mudifed nuUi ccc(fum y cu omnes rebcllcs y 8c fiU) ir a rufa rentur;Sed reconciliam nos Cbriftus reddidit illius regni capaces poffefjons. Et uietiZ njcetura,  prole ipfiuspatris tenet imaginem: Habuit mm Izabac ex le- moconmgio^lfnalem exjpurio .Sed,beumc,quo mgredior? Quoi ^^fofiittofiustenerefmnUchum Mn quario ab terno effentiamfua, tanquam propritm uxorem , utl (ut mnt)obieclumproprmm oculus iUe diuin. intuito ejf, crfaSUfunt intette-  mdens , & ejfentia uifa duo non in carne una ,fed in mente unafcecundiP i -!ft*? VatCr MtvJtonfi* prtditelum generans , merit \- ^^um^obleclamentum.patrisuiMcetdenommatumm c/tri. f"xilwtern*)Musmeusdimus^ P  reru produttio (j>uria qua- PP iij CNTICI SECVMDI dm denonndUone effecU dipotefl rejbcRit ndwrdlis imitionis,ex qub gttmusnatusejl fitais. ?rinMtd& dmeficcuUgenuuscflfiliusperinodm naturx,ut dicunt Tbeoloff noflri hlid dtttem omtd non ex naturdli t fii min Tht0 '' tdriot  compUcenti cviugio.Widit tomai bkprimogenitus exfpurid proi*. ttione i (Mm legitimmcum bumdnitdte dfftmptdfuwrum bxrtdemommi quem Pdter aternus propofuit db ommbus dngelis ddordum^ iuxta illud Pi piuiui & * cwm introducetet em primogenitum m orbem terrdixii: Et ddorm d otmes angelieius . Idcirco liuore tafto , CT elatusfuperbid Me nequdm ctpt euperfequi^ undex digmpmdcreuturd drdco teterrimus effc8us efl.hflt. i ft - tit(inquit lodnnes)drdco > qui efl didbolus, t deuordretfilium mtdieris mttt fik*& ftdis duodenis corondtf-Scdfubldtiu eflfilius, & di&um efi inter. EiicedncMdm t &filiumeius t idcfldcleclttioncmbdbitdm inproduceniol km nobilifimdm crcaturdmfmul cum ipfo filio produtto: Er proiclus cllfa co ille mdgms.qui efl didbolus. Vercutientur nonnuli incrcdtbili forfitan nim rdtione interrogdntes : Quomodo ex delcftdtionc exteriori ($ De o nws$ iUe t qui effBus efl didbolus,quo etidtnpdtto ipfe  dASdtio, quaeratr- caeumfffoduccdmy&eonferHdndumeieftdefttCumin Deonecextemie- k%4tiofit,ncc proiicidturdiiquid^dnqudm rcprobii afortuno bono? Qumfi tisfufficienter rejjpdere poffumus decldrdtues, $ &fi Deus Optimus cjlfctk fine dliquo bono cxteriori,nuUbq; bonorunoflroru indigens, im Md owmwh ltomon bis trihuensy Sdlomontdtnen eius perfomgerens cdit inprouerbiis: BMm me* cjjecumfliis bominum.Etfi dclettdtur in btimnis mcntibuSyCuemcvstji, edtn u% infuperioribus , dut dngeUeis deleftetur . DeUciamr etiam infv^ acaturis.quas produxit>utpdul dtt dixerdt \ Et dcleftdbdrp fmgdos a, idcjl in umatmforms dppdrente m crcdturis meis^mccunq; Mdfuerit^ Hoc enimpropriu efl cuiufcuw artificis , delc&drifcilicct in operibus mwjifu- tu^in quibus imdgin 1 dmfimuUcbrufuifentit i ty intuexw^uod nttm ipf* * rdtn dffert dele&dtion 4rfi/rt.N dlid efl dpud me elcgtior rdtio,eur Das tantum diligdt creatutds , niflquid dliquiddefuofentit in operetf imdgM* fum,4ut uefligium confricit. N efl delcftdtio db opere exteriori proucniaSi feahipfo opificefkitfmdeumidedy(yformreru t qu biqiMuMatefficib^es t 8copprimmUgitimmsfilm utuscxcomplacenti dckRanonemdwJtetitkregno paterno, quandiu kA tmmfilmm reueruus ejl : Scdflatim cm infurrexit in e,eieHus eflfimulc ifidbdreutus^tttmcai^taeflabeoimagoPanis^deleclatioindecS- f^nenuNamexangehpulcberrimoborridmcoluber^examicodomeaU tommcus atrocifiimus effcttts e fl . In bocigitnr tegno non adbuc pacato no- la Pater xternus^t rcgnarctfilius.qui Rex pacificas dicuur,ctm oportuerit, ut primo potterentur ems intmcifcabellumpedumfuorumjutaitccee oracu- JiwNok tgtur dtcimfuit t Kegnabit in domo Abrab*. Cur ncc in domo l^abac rcgnat,cm fecundo fa&a ejl repromifiio. Cap.l 1 1 . Ecundus pater clcZiafamiUxfuit J Z abac, in cuius etiam domo non dtcmr regnare Cbrifins: quia n eademfuit,que oderat Dominas, ut tn Malacbta tnquit:labacob dilexi, Efau aute dio babui: Hic da M  IkB ' tus cjlinferititutemfratrisminom,' ab eofupplantatus, c fro- htus primogenitura , & tandinfiruus egelus , quandwfratrindebitper- fivbatm Qutficut  c*t,& oleii cr feruiam vbi popular adorou te tribus: Efto Dorninusfti. trum & fa. br: Et hiam, boni m bac uita multoties afjiigantur/ubiiciamripei nec dominetur-.quia nec lahacobftatimpofi benediBionem domimum Mavt, rfelicitatcm :fedpriusprofugusfuit in Mefopotamia Syridijcordiamfiliorumfenjtt,peregrinatus efi cum totafamiamA- gyptofubjruitutefuU eius pojtcritasjaborduit in fofo,* Utere , mar traft Mtjcjcrtum peragrauit t tranjuadauitfltmina,debeUauitgentes i Q' tanimit gmm pojfedit: Quod etiam ipfifapiens tetigit dicens : Inpaucis uexati, inmi tis bene diJponentur,quoniam Deus tentauit eds,& inuenit cos dignos jc.Vct* nonfite admiratioie legipotefi , quodfequitur . E/lo dominus fratrum wri, cum tantum unum habueritjratrcm, Et cum iteram populos, y tribus ipftftt ecrit, curpofica inparcularifratrcs fubmhtat . Altius(ut opinor)confieiim oraculumiqumdemonflret contextusfaciesiSed hacmirabilia inlege Dor*- ni recndita dcnuddbimuijummodo ipfeDomims culos nofirosiUufirare bn. gnetur.Dicit loannes, quod cum uellet adorare Angeium^ui loquebaturfccn^ ipjemet probibuit dicens:Vide ncfcccris t conJruus tmisjum, & fratrum tua TONVS SEPTMVS. Joi mmm\efu y qmfepriusa4oraripermittebau Vndqaafoboc? Profiro mi rcgnat m domo labacob& nos cobtrcdesfiosfcc* iUc.dc quo diurEud* rmcmomntsangelieius. Vndpoji Cbriflumnonampliusfutuitturfamms >"** amaUm adpUcandaspotejlatcs t & mtutcs c:Vcl rcfipfccm cupttcumfratre benedici, ut cum ipfo corrcgmrcpojSmDomnim frMtwncufaWcrcuocaripctttquodip^ cyuvr tpfi combcnedicuSuper quo 1>ater, q uiuultutrunqucaluarc, miferi- ardia motvamln rorccci, & mpkguedine terra crUbencdiclio tua: Ntrt l^mdisbomo.enhmtusfpiruuif^murcupiew nceps benedtcltonts tom minori filio concefia, qua ejl in rorc rf,tf m pLuc tocternutftcutquadrifariusfonseflproinigandopo^ ^uaros.quipermmcrosejeius cognomen, ucl vagina, efladirrigdum f^^rabtttroquebomtncific^uterqueungiturcbrifmate^oleorancloi Jkx cr utir^ue perfunditur rore coHcsM,quamuis {ut dxximus) in cparatio- ^ruminjiuxuuaddtclusdumrbomiiinferiori.Benedichw MbomoAmmodo cotentusfit redigi inferuitutemfpiritualisi quamsfcntiat Tcpugtutmam mgnam,ut lugeat clanore uebementi: Et tunefit umfarmlia, in mtus iC r rcdiganturkferuitutcmcius.Slautm MisperflhtEfausfficitur defamk \JmaeUs^filiusdliusiquidcrcm mn f^efl^quAufdamdixh y quiregnaturttseranVosexfatrcdiabolocHK acb em* dum pufftamt cm angclo* princeps, ud bcum nobis^m ch k t terram babitamus lugendumjit,iuxtdfummi Imperatoris ediclum, utinparu ' confolcmtir.Cactoncn autem fiaLe coelum tangere dcbct,quia illuc  mcns y tf ocusf totusprogreffusfigi debet: Per bane uidentur angeti afeendentesfl' que portames ad Deu orationes^ opera noflra^ dejeendemes ad nos por* tantes grafias , & tlluminationes ccelejles . Vleraque alia arcana enarrarW) quaducinojlro Cbrifloj&cfatnilUfua ad Deum pergenti oceurrunt wcunty Jimdiquibus pro tempore pr r cumpulcbemmusfanecejfe eil, ut octdus iHum confpidcns pulcer (it Jcmt labacob^ tamenprimo Liaconiungitur, to qud (bmtuaht homo pro qmete i& uifione,qux efl in contemplationefufpirat : pro qua fubiit agumferumms Dci:nibilominus ut U* , cr m* acMuJconiungatr primo % f^lUf^uandeuenktadpnfem ih antiau decreueruntjic quis admitteretur ad uitam folhariam , y contem- fiiuuam.mftexeratatiper decem er o?lo,uel uiginti amos in operibus cbari- utts&fertmts monafierij.Hicesl enim mospatrue, wfamL Deo uacan- us t ut per opera panitenti*, & laboriofa expurgatusbmo confeendat addiui mumdulcemcontemplationem-.pro quaferuit itcratisfeptenisannis,quibus duplex homo bene exputtus, & mitiatus Deo uocare pofiu Efl enimfeptena- ^"^fcrettcus i purgatiuus i atqueremJSiuus.Cretic^ W contempldtiud dncilldm, qud credtdbxc,& inferiordceir templans delcttctur.per qux uifibilia ad creatoreminuifibilem conjeeniffo bxc efl ratio difeurrens annexafenfibus, per quosJnfMid percipit: comm* tur que ipfinofler labdcob, quando per bxc inferior a confpeld uenawofi eis magnitudinem:Coniungitur uer R.acbeli,quando ipfum rerum principt, q* otmium bonorumfontem in lamine ab eo emdndnte culo mtis intuem, (f eontempldtur.Habet etiam portio inferior, fiue uokntas , dut operatiudum anc ilkmfitdm , delettationem uidelicet in rehns perdgendis : cui delcSm dut condeleilduti uirtutifi coniimgitur Ubacob , & fpiritudlis bomo drtig* omnia inDem p tanpkud uita.sut poroiBdjuperior pawmfirorisfcfiinm  atqucfcwh dumfantttfiimo zdo imdit : Et cumnonjcidm perfeBamfentiret , ut fsrtxt poffet , quid non ddbu expidtd i Deum nequitfigerc oeulm , ancilUm prt. bctjdejlcontempldtioncm credturdrum , per qudm d credturd mundi deum- tutdd inuifibia , *  Dcww : Q* concipit, & pdrit Dn, idejl iudicim cxiftimdtmmmagnitudims rerum dmimrum ex his crcdtis^ qua contem^ turidutiudiaum^uo fubukfimcfefc diidt, er expiat^ut tender e pofsitmlt immduti : Po/l quemftdtim concipitur, (f paritur NepbtdUm , qui Jflmw eordis icitur : quid ex mdgnitudme rerum credtarum contempldta d\> expa* gdtd mente dddtdtur cor , ut currerepofsit in Deum: Hanc amuldtdforor tf & ipfd prtbet anlhtn , de le&donem uidelicet m rebus pertrdttandis, f tanjuam cdcdr^ fiimulus quiddm mentem noflrm dd meritd cmuUtUf* Uredd.Hmcpofteabeneproduckur Gd^uificcinius dichur ,dipr*> ddtn uidelicet^ cumulam meritorum , quibus meritis ditdtd,& comeu qui dugmentum dicitur,dd ornnk uidelicet o- pcra,o- meritd, qa panem illum ma^uem qui manducai muit in ater- m : Habet emm tunc principinm uiftonis beatifica ,  uita aterna: ad ytnconfcendere cupit ueruslabacob , & uerus Ifralita , quiconcipit & m^fruclustllosduodenoexpUcatos^o-defcriptoshdtmeinfuaracra^r *h*reuelatonc,ubiairj\n mdio pUteams.id ejl incorde uerilfrae- ' iJ* utra 1 ue P 4rte fi umi  s >  "traque uidelicet portione efl lignuwki ttXbnJlas mdeticet,autfpmtus , ue Igratia tm nos uiuificans , & facundos ^frumusduodenisprodumsperfingtdosmenfes,ideflperfmgulasre ^uommenflruales^ lumres,anaconrinehiurfub unareuoluiionefolari. ^mabicwcuneremmyfkria explicanda, cwfcilicet fol t cateriqe plane* ttmfuoplenotr prprio cireuitu difcurrantpcrduodecimfigttd confot*{ut ^^cokgiUebra^duodedmremlution^usmagnimmmsDeiMcM Th.he. * utrtutetmniafiunt: Et cur Luna duodecies gyret per illud dtodenariumin '!^mftti,quoSotfcmelpereurrk, EtqHdSl& qnidLmahnobis imew rVlato enim inSympofiofuperibremx? diuindmporonem o- PiJtJ w/ofcw nommaumferiorem turro drfcurfum lundm : Ft atrjque produciv.JH ywrututefopertoiifuimte diurna confota-.pluriesfucgyrat ratio di- M*, q^fuptrio&qKaMgisfixdf&fmpcr dtrecla^elutfol in dmhut CANTICI SECVNDI fimpcr wtcnikJEtfK*tiitru*q*c Imindnperduodenarium ciradum mjk^ do^producedopercwnt.kd SoU(f Lunainbumano mundo perbunciuo. denri*m,unq^pcrnumerumprimo crejcentemfruciificdre dicmwrMk tauius & PfdusjbiiiusfyirituS) f uirtvtum,qm in pcrdgcndis rcbus ftdum^ todaurxos enumera diccns : Frucius dutcmjpiritus cft cbaritas ^gdudiu^ pdxjj cateri^qmjequuntur % iuxtd mmerumjignorum,  drtiadormfrk. cipdlium inbmano corporc^ tribuum }frdclicde quo diximns, uel injenfu atgoji co f m nuncUtius expliedbimus* Qnajii butpromijJumfuit * itceta * Scdcbitisfupcrfidcs duodecimiudicdntes duodecim tribus IfrdtL Qnoicm indiciam ddripotuitidut debuit Apoftolisjuperfdmilidm y in qudmnuUmf' nitus imfditwnan babert ? Quodc dominium dari dccuitfiliism progto* rcsfioApqftoU cmmfucrut nouijimifilij lius tuc tporis nobtlis > r# indiciam uniuerfi Jerator & ^H^. ferunt^ figura: Vutraque famlia numerduodena [pendentes debito ordinepr o fequereturlla uer lfialitica,ut duodenamec- ^famliameodem numero pr^gnaret . Et quamoptim utraque partiu Wloduodenario numero primo crefcmi^uxaefcenxiaomaLfLhe^ gw) amumeratafum .Creuit enimUa typicagens breuifiimo Lpore in ^y^tpnmoJEpptum^ofleaterramillam^ fjf M f^ htudwcm ^ . compleret : Creuerunt & dJden/tribs ab K l fi & 'V 1 "* ' * breui totm orhem ""P 1 * credentibus. *****! fi* , CT efl utraque famlia , ut tquetfpatia mmenfie terra- ,- y e V'*prophetacann:CredouiderebonaDomniinterrauiueutium-Ad D4ua l V  r oect rf undAmmis '-f^ 'V c uidendum cenfemus , in quos trigonos caelum diftribudtnr , cutque mgono ,m cuiftgno unaquaque rgio dicatafit : Denique qua plaga unufqmfque AflF lorumpradicauerit. TONVS SEPTIMVS. io g  bt*' bia , Azania , Medid y Etb'topid : o* bxregtones pro mdiori pdrteadAfia interiorem pertinet . Secundus trigoms terreus efl , ff meridionalis , a meri- dic in orientem tendens : cuius imawiet Tdurus , Vwgo, C Cdprtconus: Do- mini Vcnus t Mer(urius, cr Saiumusi Tduro cum Venere fubiiciuntur Cy des, Marimd pdruaAfue, Cyprus, Partbid y Medid, a Prr/if: VirgimfW Mercrio Grada, Acbaid, Creta ^abylon^bAefopotdmd, Afanai (jtM und Elamita^Sed Capricorno^ Sdturno Mdccdonid, TbrdCa,\Uyr4, In- did t Aridna % Gordiana: Quarum regionum multa' funt in Afia mmori.itrtas trigonus ejl aqueus ,  ouidartalis ab occidente in meridmt dijlentus : c w* TONVS SEPTIMVS. Jo ? mgKfm PifaCdneer , o Seorpius-.Domim \uppucr, Luna,& Marx, pifSucum Uuefubimmur Lycia f Lydia, Cilicia, Pampbiliajapblagonia, Uazamoiuuw Garamtica.Gancro uerl cr Lw* Bitbynia,Pbrygia,Col Aic*J*miut,Apbric4,Crtk4go,& tota Carcbedonia.Scorpioni autem cr lAartt Syrta y Comagcne,Cappadocia,Metagonitis, Mauritnia, o* Getulia. ykimiu trigonusigneusaquilonaris ab aquilone in ocdenten uergens : cuius imagines funt Aries ,Leo,Sagittarius : Domini Mars, Sol, er \uppuer: Arieti CT Marti, fubiefta ejl Britannia^ars GallU, qu Solilta- ka,Appulta,Sicita,?hoenices,Cbaldxi,Orfemj,uel Orcbemj-Sagtttario & lo iTbufci4 t Cclca,Uiftat4,Q>fta* totaperagrauk, tandem pojl mortem lacobiad lerofolymitanu epifeopa *r 4j)umptusfuit,utfupplerct,qu4 lacobus martyrio prauetus perficere ne- p*tt;Mattb*us quoque ad Macedones accefit^ui ad Andrect mrifditionem Mmb ' Wct4bant:quietiamjmulam Simeone ad Perfides deuenere: & loannesd- * CANflCt SCVNtU fra lonios Komam quique perrexk. Infecundo uerh trigon , & mridion afUgnato Tauroyitffaiy(f Cdpricomoprdicdrunt AndredSyTbadaus,^ Andrca, T fon*u: Andreas enim I Acbdid ,  GrtcU uirgmfuppofita condoam efltdeindc tranftuit ad Tbraees, & hyzdnos Sdtnrno a Cdprkorno fabxt. tufe. Tos,atbdbenustt Mcaphafir. cdtx-.Et indc ad Bitbynicam re^onem^ua Cancro  Lunafubejl loanaf fignatam:Etindead VontumEuxmum,& Vropontidis ambas partes: qutuf. qucM Ajlatnumfinumpertinct: & rurfum nauigaonefitfiepta perumd Maccdomam, & Theffaliam ufque ad lflrum i & ^ndem m Vatrts martyrio Th,d*. coronatus e(l>Tbadaus in Vcrfidc,& Mcfoptdmia  pdrtibusfuperiorihu Th  m " Vontv. quorum Petfid iamTduro afsignatZexplicaumus-.Tbomas IndiZfup riorcm.qu* fummoperc barbarias moribus tenebatur.m forte fuficpit.hncb. manas quoq;,& Hyrcanosfitbieclos Capricorno : Partbos infupi o* Meios, quamuis hijint de iurifdtone Tbadti. In tertio Trigon occidentali,cuim m gmesfunt Pj/c,Cancr,& Scorpitufortembabucre lacobusminor, hamtt, E. CT VbilippusMicenmin Syria dicata Scorpioniconuerfdtuscjl: Imimh/vj! V definam in Afiam pragrauit,& mgreffus loiiimorabatur in Epbefifcr- currens tamen aliquando per eccleftas, quec ad Vbrygiam t r minorem Afm 1 pertinent Cancro cf Lm.mi. lacoboucr mdioriHift>ania>Hbi ufque adpr afins fulget miracutis immcnfu, quxfimdcum Ccltica,Tbufiia, Cf Arbia foliei  Sagittario, & Marttfc Jpomtur. (^xomnUficundumdnalogiamintcUigantur reUtdadJuprtnu*- danos ccelos i afpcftus 7 & planetas^ad quor duodenos metas formata efl utrt- que eeclcfia :&cum utraque babeut eundem mfiuxum , eadem cenfiri /xrtf/c, Nam ecclefta nofira codan influxu confota,eodm ordine coUocatatf ah to- demftuuio quadrarioegredientedeparadifo uoluptatisirrigata^ua Ijraeb- ca famlia foteft dici uera domas ljrae% q* tanto fielicius quanto melion kp xugaudct, Pro bac ifftur & pro ipfius ou&us , qutpcrierant, dicitfe ucnfy Saluator-.qui non mMauit > fedperfccit y c'gluunauit, Dcigrara interpretatur.Septimus >jQn Tami, qui Tbo Mfe J t ^gem^ 7 ueldidymummportat.OclauusrhQMedonJ.diiudicans: ^f^osbab^iusUattb^umquedomtumerpraanturaU^ nometllud defledere a uerb^f natan^uod dedir^tut donauit fignificat.No- m lacobus AlpheiM lacobus rnnor, qui propri dicitur apm lahacob, que }WMatore,autuefliyatoremMimitameuefligia(ign^ i*m,qut prprio uocabulo dicitur ^0f\ Cbatepba,id efl coprimens,uel uim mjeresir non a fnfn Todab^dlaus interpretatur.Vndecimus Sim Cana w,i prprio uocabulo DKOtf Samam,quod interpretam dicitur nome ma tru t aut dejhus cos.Duodectmxs nAftO Matan ia,idcfl donatus  Deo.qui !4 mbi uirtmem contra bofles tuos . tt quiafcruid*sfuit in hofles Cbri Jh/w mento Cananeujd efl Zelotes dilus efl.qui etiam tanquam ccelcflU tNTlC SECVNDI bramia corporis my/iici amplexos cftfidem , bonorcm Cbrifli , # eeclefm crofolymitanam.qucc tunc inter otmes ecelefias pracipua erau Pro dlius \& f, dcfcnfione t & tutela fidei Cbrijli cumipfo cruis pabulumfuflhu.lbra Bartho. qua  qui benediftio Domini dieitur : N41* benediftio Dom aquo libramine,(f deita portionc dijbribui debet , q* aqua gratiarum mfU flatera appendi^ut unufqutfquin pace quieftafi Hincju per iUum,qni uirtuten baurit 4 figno cctlefti, (f mfluxnfuperccelefliy qui membrisjcfiionis pr afiem. Watth * Matthxustft Midon dicitw 7 & diiudicans interpretai, Aquarium pofifa qui eflftgnum refpondcns aurd>us H qbus bene diiudicans inter diuina^ tn renajrccedens d terrers , quibus abundatfidens in Teloneojter arripuit^ Cfcriftwm ad cccleftiafcripfitiuc euangelium.quod pro cruribus^ fim* & Tb*d. hma cbriftianmijjbomncm terramquamuis ajperamdon^ 'Tiud*. ffoluitjic TkadxHsftmfuppoftto cotio iugo Cbrifli ad inferioris Fornir* gjones ueniuubi efferas^atq; indmitas nationes , quafibeluarum more dcgih tcsjuofan&o dogmate(ut ingcflis eius tegimus)cbriftianam reUgionem encs fidei dominicajubiugauh: durumque barbaricarumgentiumad fidemrciih Andreu cendarum iugumportauiuAndreas^qui Elcuzijdeftfortitudo mea^Virgaiisn giones inpr&cipuamfortcm babuit^exifiens et ipje uerus Virgo  int egerrm uidelicet Hit , cr primogenau* Olius y qui corona uirginum exiflens in borofeo* po babuit Virginem^ de Virgme natas cjl.Hum itaqifauore redegit infer* nitutem regiones Virgini dicata* docens comprimere ilia y qmbus Virgopr*tfi % thonwi o* omniauajaluxuria^utJruirentDeoin munditia cordis&corporis.TQ mas.qui Didymus^autGamnus dieitur \Capricornumpofiidct>qui Geminorm dntijius exiftit y & ipfcgeminus y quia Sol illuc intrans incipit geminare curfm denuo afeendens. Htficut CapricornusinZodiacocxtremum poftdcilocmj jic Thomat ad Indiam ufque extremam terra babitabilis regionem conem- turus accefiit: lbi'q\ incolarumgenua durifima ad redemptoris cultum ui rmi- hlifiexit.quamJufieMJuwamundano Capricrnio, qui corporeis genus t tic.min, y melioribus prxeft. Ucobws minor labacob.i . fopplamator , aut ueftigavt nuncupatus Vtfciumjignum , (f regiones cius adeptus cfl:Hoccwmfigimfc des refpicit , a qno ? melioribus pifeibus uirmem bauriens didicit, & doo* Jupplantre^atq; conculcare omnia inferior a,r per fc?l obfcruarc ueftig Cbrifli % eiuspfeftus imitstor. Na%arcus cnimfuit leju Nazareni difciptduSy nunquam tonjiis^ nec uinbus diminutuSytemplumfrequentabat, & ortim% sicTftn. ndeo.ut eiusgenua durrem camelorum^ieronymo teftejufceperinu$cdfuk cum Scorptoite comentam femper os humde , & deprefsum in teriam portat &mgum prxefl : quxfx in m\maccipitur,& uenenofxfcorpionisfLrs ratios fcorpxones maios xnmit.quibLtnditiis decipiuntbomines, & benimt- tc [mulata inguen , & omnU uafa iafciui* , & concupifcentU in luxuriam ^equxbusxnApocalypfiUataefllocuflUpoteflasfxcutbabentpotef^ "Mjcorpionestena-iNonquidmbxcparuuUanimalUScd nequiorais f**t*minfrrefcransah:^^ jcorpxoncs anplum abyfsi, cui nomen Abadon , id efl exterminatorfiptr quot Icandos deduCbr^usAposlolispotelatem. Siautemin meliolefolem yutorfcorptOtttteccJeJlisuiM^^ nijibumilem,& trementem uerba ipfms. Mathatia, qui & Maias donm m: ^^riueldonaiusdDomino.quiapeculUnforteApofiolorumcittMdo ^0-VtxerdMemmApo(loU:Domneo(icndc,qumelegeriscxbUduo- tounum.Artetemfibi nendtcat Dcoftpw in Uge obktum,Q> donatum: H- ** mem mfirtem regionem luda^regioriem quippe forte dihxlutam de- topyubSjmeonwicapbiMeji PetrusdMuseSl, Leonm.Romam,^  puebit occutfam.Ucobus minoram & labacobdbyOpprimens.fed literis inuer fi s gdlcdtus dicitur* Sgittdrium obtinct, qui Hijpania: prtjidcns effettusfHit oppreffor gcntilitdtisfatutisgdlcd obteus & defenfor popu^ Hijpdfuaru% qumfufcepitikuwfilMMrdCklisi & magna tutcld eumprotegensiNcctanti illius poptdi tutcldm dccepit.fcd cunclorum , qui ad ipfum confugiunt ombus fufftdgiorum benejicium praflas* Hita hi apoftoli cffe&ifundamenta eoncinna por m,o* tociuitati ornarem ipft fundamenta nommbus eorumiHauricbant f- nim uimfuamno  cceleftibusfignisjhdfimul cum tribubus duodenis a mcliori- pfal,u * busfontibut, de quibus dicitur in pfalmo , Benedicite Deo Domino defontm Iftal: ibi Beniaminjbi prncipes luda, prncipes Zabulon (p Nepbtatim, $ quicunque prncipes ad utrafque tribus ueras , & figuratiuas pertinentt Libra, ey Aquarius y ca(lra locar uttt Ubudylf ficar \(f Zabulom lebudaconfefsio uel celebritas inter pretatur>qu m VumtabcmacM quZcoUocandtfum ornes oucspr^rT^ ftDoMustffl&uKmcZ. CaflramctatuscflhituriuxtaTaurum^ prntnfi apare lab^.Vndc umntue bencfilw uifiol, mncupZsL frsfmUKxtapatm oraculum quo ait : D/W&m SiWn e* L iiS! .   ZT" 1, ' * ff *"'" ******* W Gpfar ** m cajira locamjn fio foi accmgttur m rctrorfum pcrens rcajccndjt fcut Z^^^' Krm ^^ M ^ Mdim ^t^^modat ^c^umSKmc^turapifrm^^rum. t^intrlumc Fi^mtkmjmMrr^ fgffefc aquas cffundcrc oud , 4 2^T^t d ^ mm  edf f 0WrC : & hene ""fertHe/ifftun.  Ut pafaiW mamfupcreumdixit: CrcfcatEpbraimin * ??ff l,n  ManaJPcsautemqucmobUubTiaa interprctantur  U*w caftrabcauttjn quodfoum cm intrat Sol, qutfifmafcenfc obU ^ctrosraditurdcfccndcrcmipms. HinctmfmefaamcmocmaumcS CANTICI SECVNDI Iene diceret, tttcHatis mambuspojuk dxxietmfupt Epbraim minorem * MaMfT. m ^raponens Mm Manaffe^apertc ndicans retrocefiionem ipjius Manafc heniaminadScorpionminfiffteerexit.fignum utique occidentale de directo oppofitum contra figna orientalia, in quorum ano lebuda.caftrametabatur (m m libro Numerorttm cr lofue dicitur)qu*ndo terra promifsionis dimdebttsr, InitiumfirtisfUiorum lehuda cfl a fommaate marefalfifsimi, &  Uttore cw* . Mt tr/ptft pr Um^zf Wm optim Dan , quod indicium interpr m miffl^ad Z ptpemram domus Ifral. De qu domo uera. & figurai ptiL aum de figurante pater ann^us Ubacob breui ad maiores fuos demmaturus Spi- "WophnmdMadfiliosfuo^toM bea Z cpbu. QuoduoticongreL fafi % uthabet medofa tradutiiojcd augemini t & crefeite meritisat^ r^ne t uipofi,uscapereeaprofundamyJlerid t qua- U aticinariuoh ^mextrmotcmpore.ideiinukima^ate^Hando ueriiet Uefiab i oltofaumr uaprt bicabwiideft coniungimimnon tantum uos % quieflis de }r?cmea,fed omnes^ut principari debent^ut militdrefub Deo in utraaue fo Dm^.. c r  -& "ri^^w&HmTiiawjumiafacob, T m ? m IS tt ' & n 4h C0  rinci P* t  m  u > obtinenspro fliismeis nouif ^prtdicenseaiqutucnmrafuntfiliisMsme ^^^^bHS.auimjmtpropatribHsfut^eo^imiprmpesuer^ CANTICI SECVNDI famlia pro ttUs t quifuernntinfiguratiua.Ad bancitaque fguratiuamfarnSu dico,Kenben prmogemus mcus-.Dirigitur enim hicfcrmo ad populum refpon- dentem primo figno cccUfli , concauam Syri*,&. Hebrxi. gypum(iu Uebrai ajferunt^ritanniamfiaUiamyr Gemaniam.Bene pro. feclo populus ludakus(ut  priori incipiam)diciturjHius uifiomjum omisp ne uifto , cr propbetia populo Hebraico dataftr.qui ? priuilegio primogoi. txoi tnra dccoratuseft Dei tejiimonio, qui in xodo ait-.yralprimogmtus meus: Cuiuspracipua, cr regia Tribusfuit lebuda: unddliquandofumitur hdm paul  X0 totd famlia Ifralitica , iuxta illud Pauli : ludao primo , cr Gr*co . T fortitudo me*, o* principia uirilitatis meai Quod de utraqucfamilia figura W4,& uera ad unguem uerificatur. N ro Numerorumlegimus . Etfcut leuiticis zelantibus reflituta cfibeiicdi* lio,qua priuati erant obfcelus uiolafcederis, &fratricidij,Jic zelantt Pw- nca datum ejlfacerdotmmjempiternum . Cum antem Simeon nullo bono op& ;ff$ Tlie:lo TONVS SEPTIMVS. it ] te ~reicmJfetcommiflmf4nus,nec patre Uhacob,vc  legiflatore benedi ckur:necconfmtd, necpdrticularemfortemin diflributionepromijfaterrafuf pit : N4W collocatusfuit in lebudd t m babemws in decimo nono capite Ubri h Iofuei fueb.Siigitur , & nos poflponentcs eumaliquoflbiconuenicnuloco afignabi- mus, tdfuofacramento , cr rationefiet. Alia queque tribus nonfme caufa bic pr* ah eo,qui erat,pui efl,z  ucturus efav feptfpiritibus,qui in cofpeclu eius font.ac fli fcptcilli pr hominibus quidm imperitis, quorum neglig tia bumiditate labefattati y & tineis corrofifuere libri: fedab Appclliconc tr& Sirabo feripti error ibus plcni^ut refert Strabo: Vnd ab aliquibus Vbilofopbia Arijlo tclicd>& Tbeopbraftica mendofa iudicatur: cr non Ma nitida,& cajla^mm tradiderunt cius autborcs: Scd quomodocunque resfe habeat^primd bibliot* ca dolrin Cyrena\cd> Marmarica, CT inferior Aegypti rgio : cr buic diftum eft d paterno orculo : Zabulon i Uttus marium babitabit^ non maris^t babet nojlra tradu&io: Et ipfc adpor tum nauium ,fuppk babebit confinia ; cr dilatabitur ufque ad Sidontm.&M TONVS SEPTIMVS. j^ ii&tumriumdickw cxtendi , quh cx orienta pUga babel Gctuliam& tbp$ umarbalab, quodnofiri Magdalum dicunt.uel Medula. Extat  Ai Tybemscummriems ExoccidentaU uerobabet Camelum montemcum fortu^m me diatur Caflrum peregrinorum: Habet (fartum Ptolemaidis, quanunc Aconnonnnatur. & extenditur per mar Syriacu ufque ai Tyrit O- Sidonem quuis medofa figura afignem Ptolemaidam tnbui AJJer: Nam ut exprefse habemus in oraculo,extcditur Zabtdon ufque ad Sidonem: Nec a~ liudprmlegium datum legimus buic tribui.nifi mana,& portus,per qua , ^ d qaos (uas mercs conducerent : Qjia omnia confcquuntur regiones  Gemi w dmcla-quamm prima efi Hyrcaniafita ad mar Hyrcanum } uel Cafpiui ontra quod mar dirigitur etiam Armnia maior . Cyrenaica quoque rcgto in mar tcnJit contra Gr xciam-.Mar maric autem,& JZgyptiinferioris Rgio in more idem fere protenduntur : Qu* ornnes regiones contenta funt ca, qua nipfisfiwuigatione t : mercibusftcut & tribu*Zabulon,cuirefpondent,ni- Jieleucmus oraculifentcntiasadahioresfenfus, &ad mar fupramundanm, de quo non efl pro nunc babendus fermo. De concrdia benediftionis datx lebuda cumpopulo directo fi- gnoipficorrejj>ondente. Cap. XVII. iscm Parte meridionali infecundo ordine ocauit primo loco Kenben aam fuam , qui tamenlocus efl quartus in ordine caflrameta- tioms. Sedcum inexponendispaternis benediclionibus ordinem . \ge niturafequentes , atquepatrem imitantes ipfum in primo loco jlatucrmoi, m boc quarto ordine locabimus lebuda quarto loco natu y & quar to loco benedtclum in bniufmodi uerbis: lebuda te laudabuntfratres tui,  bo norabun^iidelicet tanquarege: \pft enim datufuit regiifceptru uigens occul- temwfatribuquoufq; ucniret Dauiipublicfublmatusin iUo [ceptro rgio, rtfioJequoinquit loan. Vicitleo de tribu lebuda . Et bene Chriflus de tr,bu mn lebudaj boc nomenipfi Cbrifto aptifiim conucniatjn quofunt i t RR ij CHRI ITVI. CANTICI SECVNDI tilai A'po/fofi:HaW inuentus.ut bomo.Hic igitur iUefuit,qui de prada afez. dent eduxit infanguine teflamenti fui uintlos de lacu, bumiliatus primor f e , quitur jpa cdrabjd ejigcnuflexit.aut bumliauitfc.cr n quieuh % ut babet trt duZlio nojha. Accubmfli utleotfftcut leend, qui quando faltare uolm,ma- gno inpetu primo dccwnbunt uentrein terra t Sic Cbriftus bumiUauitfemctip- fumfaftus obediens ufque ad mortcjndcfurgens cum tanto mpctu,ut omnes mi micos projlerner et, & dcquireretjibi nomeuquod ejlfuperomnenomen.lhi autem.quodfequitur.Non duferetur fceptrum de Ubuda(ut Mc,& alibi fuprk expticat babemus)de nullo alio imelligi poteft , nift de Cbrijlo ex bisyua & dic~iafunt,& ex eo,quodfeqtun& ipfe erit expcttatio gctifcSolus cnim Cfcri flus infalutemgentium uemt. Ligabit ad uitem puUufiu. Vitisfupcr omncs  adolefcentiafemper comprimes app. titus animalis tfruilificdw uclut uitis y imc txiftens ipfe uera uitis. Et adpampi- ni uu*>,ftuc ad ramufeulufili mi afinam fuajd ejl parte animal lamfcecU"^ CT $iritu,atq; facie illafupernagrauidat: Vocat euocabulofccminco, quia pars ijla inferior in hocfcxufuperior autein mafculino ncuparifokw o en fi.  Genefibabetur: Mafculu &fxmincrcauit eos.prout bate explicatMerc n"  ui O* w/k menta ipfius dicimur, quoniamereando nos^uefliuitfeuarias uejles^utfuoko ( D :ofauente) di(feremus: Vel lauabit feipfiim t aut nos infeipfo.quifaBiu e/l ueflimentum noflrumjuxta illud Apojloli: htduimini Dominam noflrum lefm Chrijlum: qua omnia coueniut cu populis direclis  Leone.cui refpdetille,pi nuper & catulus leonis , * leena dBas ejl : Quipopuli,^ regionet ipfoi 1 rtoi^. funt \ta\ia(ut Vtolemao placet)quuis Manilius eam Libra fubiiciar.hc Aflw puicm. tatores(ut Vtolemao placet )funt periti regiminis.c laudabiliii omnium dm cultores,^ pracipu Itaha multo tepore Imperiali maielatc,& fimperVt^ cia digmtate refulgem : Nd  Vetro citrfemper Komana ecclefia inter a tenuit principatum : cuius epifcopusfil in cnone dicitur ,/ictit C7 ipfa ciuita pracipuofolis afteBuprafulgidafemperfuit. tucrunt quoquein bacrepoM oratoresfacundi , Potaexcellcntifimi, & in omnifarultate uiri pr*J\tes t ti fn bic popului clcgtifiimum myftici corporis membrum , cui ea, qua de capte fub nomme antiqui progenitorls eius dickafunt , accommodatifime ipfi poftnt aptari : Incipiendo enim a nomine , bene dici potefl lebuda , q ui confeffor , o lans interpratatur , quia femper Vatrem Cbriflum rit confeffus laudauit.^ laudabuntfratres tuv.quia omnes Latinara jidem, c? eccleftam Romana M landaucrunt,(? ucneratifum,quis nouijiimi aliq liuore,autflulto *c/o abdm tNVS SPTIMV! jj mt * ^amufculosuirisVfilZ Cbrtjlt adutcammfuum de Uganda ecelefia ad uitem, au* ip fi & fc*. M?t T m ^r  * ^esilliusruminantesdLillum Mcjm nmecandidiores-MancbenedBionem corroboram Mofes ait:Au Mof "- tofim C0 H eglm mMcct ele z orum imoduc tfMm> Mams ^ 117 r* r T P^^P^ >> tapuio uidclicet:v adiutor ,Utus con- vKoZ rf Mdo ,,affcrcntes nonfuijjefcriptorem,autpadagoum, fii/ deflirpe i>imcoms:Qu* mibi uidentur bdbere locum in popuhs, er repo- mbus Aqudrio [ubieciis : quafunt Arabid, Aetbiopia, Sduromdticd,Oxutru, Sogdidnd ) Azanid,o' McdU: Ardbibus cnim nulld efi determinatd rgio ,fti in dUorum finibus degut t qudtnuis triplexfit ArdbUfelix, deferia , &pctrcd, qudndoquidcm in eis non connctur omnis multitudo gentis illius^uainiccx- tenditur pojl Syros t ?bceniccs t ?dlefiinos,& Cartbdgmenfesfimper inter iw ntimos populosa deferta ?erf  cd i Aegyptidca i uel Libycd tranfienspcrUa maricam er Cyrenaicam regionem ufiuc dd fines Mduntdma, (? mar Mi ticum.ut in ipfis babcat locum illud ordculi-.Diuidam eos in Idbacob, & dijp dam cos in \frae\fignratum uiddicet , qui onmem populum, ? ntmerm rlf- norinncomprebendit.Di^erfiautem^diuifiArdbcsAgarenifitnvdejui' ccaefi. bus dixit angelus Domini ad Agar ( t in Genefi legimus ) loauens de com patre , cr confequenter de totdfdmia : Hic erit ferus bomo : regione /* trum fuorumfigct tetoria: H etidm uiciitdnt dlioru prafidiis atte militdn, v h.tc,illuci; difiurretes Utrocimis, * pradis ctinuisydtque dgrorutn depopuk- tiontbus duamttrjuxtd tllud, auod idem oraculum ait: Mdms eius contra * nes : Non enimfabricdnt , n terrds colunt , necfirmds bdbent manfionesjc hac iUdc^ue dtfcurrmt ponmtesficum domixd , ou* qnidem tcniortdjuK TONVS SETIMV5. jtf tipous in aUonmjptm infuisfinbus coUecl uidetur.rlosfeqmur ALtbi pesnattex Cus filio Cam^ui ea*de,& deteriore uitadegut,ut lucre uideatur mdediihone^ Nf deditpoflerisperpirogenitor Cam: quonxpatrecalu iMtMsfuerat turpner tUuds: Ij enim prprios fitos ucndt pro uilu: & ex eis fmt dipi n5 pfoto colore nigri ex rtpone imer &gypu & JEtkipi pro- umfoSiqut^orbuniuerfumwganturerigetcs ttor ia extra ciuitatesi gris,ty muis-.decepomlus^pcrmutaiioiws , atqijpgnoflicationibus ex foitoctis mam,cr oUckStcs bisfiraudus uBu acqutrut, qui uulgari uoat bulo Cmgani nucupm,dmfiqifiunt  tpfiin diuerfispopulos. De Sauroma tuautejiue Hyperboreis,quos alij Atimajpos uoct, no amplius dicMaiptH reperifu autbores mbil de eis cxquifit dixerintfunt enimpopuli m Sarna, tia collocatijtcut Medi inter Hyrca.ws, ?artbos,& Armenos,atq ; VerfasMc dia enm inter duas partes diufaaltera maior uocatur , cuius Metropolis ejl Ecbatana, qua Partbiututurjciuitate regia degetesibiaftateju frigida fir. Hyeme uer uitScleuti* ducitt t qua eflfiecus Tigrim propc Babyion: Alte- ra pars Medi* Atropatia dicitur ab Atropato duce nominata: quorum incoU AArmers eSmiajfinitatc Armnia ipfi Mamianaad orientem adiacetes: fedVerfis patifimcconfccdcratiadbarcnt: Acbefuaros enim quenoki Afluc- tu dicutfrexfiuit Pcrfarfatq; Medrti,ut in libro Hejler legimus: Cuius or- Hdk f,CT ortgofuttm Sufa t qu Hebrai fctf Sufian.nojlriaute Sufis dicunt: Et tjlregto afimbus Verfica ora ufq; ad Babilnica rcgtonad Tigris ofiia trii wUmferejladtorum babes ab aquilone Medos-.De quibus relatu dignum com feno nd , mfi qmafemper didiceruntfubiiciahis adharentes. Kejlat Oxia- im, Sogdiana,  Aztnia regiones inter Babrianos, & Ma(Tagetas t Noma- ;,& cam, qua Sacra rgio dicitur: Qj* omtes cm cbfcurlendet:Mafa getauer Tbomyriregina , qua Cyrum Verjarum regem debellauit : AZania utem oppidafwtutcum memoria deletafunt. Vitima illius trigonifiamiliafuit Gad, qHiprmiu e(l Zelpbx anedia Uafidius , labacob autem fiptimus, und wmen em ex duabus Uterisfeptem importantibus accommodatifiimum efi: He- Htbrt tra t cmm duabus Uteris tantummodo ipfum nomenfiribunt boc modo *^Gad gwrttw igtme l triatf dalet autem quatuor in numero reddunt : qui ftmul iun- mfcptem confiitufmt: N autem caflrametationis ordinem pr o fie quentes fiex- tm locum ipfiaJSignabimus : nam omnes Slorum ordines.cum uarijfim uno con *xtu Jequi non pofumus: Huius igitur benedBio fuit-.GadfccUx, aut eu- fontmiumfiortunatos nosfaciet:&ipJfortunatus erit calcaneo, itd uefiigio. bncfcioquomodo tradublum babeamus:Cad accinclus praliabitur contra ,Cr ipfie accingetuT retrorfumi Gad enim non accinilum ,ficd fivlicem aut RR uy tu:ne. Arfto. Strabo CANTICI SEGVNDl benc fortmatfigmficat; ut explicam* babcmus a matre , uel  domina aned- ia partttriems, qu* iloftfceptofiUomquitiyn &'M idcjlm profperitate, uel eufortunio{we,ut noftra tradailiobabetfceliciter. Cuiusfttltcttatew, aut bonamfortunm pater lahcob declaramt m calcaneo : Mofes autc ipfam de- duxit ufque ad uertieem ditensi VcncdBus in tatitudine Gad t quafi leo accu- buit, depr*dabitrobnftmMfyueddiKrticcnuDiUtauUquid,&duxhMo fis influxumtf bonam fortuna ipfmsxquia prxcefn audaBer y fde\itct m nem \fraA in beUo ctra gentes, quas iajferat Dominas cxpeUi de terra tpfipo fulo promijfajtt in libro Uumerortm legimus , Eufortuntm autem ipfws noa fuitfacerdotium, ncque rcgium\aut fapietia,uel infigne aliquodacquifitumiti. duflria,uel ingenioxquia ( Ariftotele tefle ) ubi boc uiget , ibi minus efl de for. tunsfed in bello,peculiis,& diuitiis,quibus affluetes uulgbfortunati dicunt. Debuius autem tribus diuitiis ibidem legimus : Rcuben, Gad babebmtfe- eora multa, erat illis in iumentisfubflantia multa:Vnd uolucrum ultra hr danem in pafcuis tllis uberrimis dcgereiHinc cumfuo Capricorno,iuxta quem eajlrametat usfuerat , * m regionibus , & populis ab eo direttis amutmi quafunt Macednia, Tbracia, lllyria,\ndia y Ariana, Cerdofia. Macedo- nes autemfuerebellofortunati , maxim Alexandro ducc\ Vecoribus quo^w,  argento difiimiidco ( ut Strabo ait ) Pbilippus inde mxima ex metas, & reliqua locorum ubotate uecligalia conjlituit : Ad cuius Macednia mi- ridiemejl Thejjalonica oppidum quondam ftoliis opulcntifimutn . Tbraca quoque & Wyrici diuitiis multis abundam : BizantioMrinopoli : & mtds oppidis.mercibus, diuitiis celebres. ndia autem Ariana ab Indofluuiomo locnplctifima ejl.Gerdofia uer aut Gedrofut aromatibus tantu,maximmy rba & nardo abundat . liigitur omnes benediclionem Gadconfequutiipjm boc particulari munere quamoptime aquiparantur . Ex eleclione autem, fr defxaliqua in eis ejljn Ifralitica famlia recenfentur. De concrdia bcnedittionum trium familiarum , qutajlra locarunt cotra tertmm trigomm,cu populis ab ipfo direclis . Cap.X I X. 1 N tertio Trigono caftrametatifunt Epbraim,Manaffe,& Bei* I min: Quoru primisfimul datafuit ab auo labacob buiufmoii bc- 1 ncdic\io;Deus,qui pafeit me ab adolefeentia mea ufq; in praffr ir _ 1R ... |  r J tem diem^angelus^jui eruit me de cunchs malis,benedicatpuei\s i}\is, er inuocetur fuper eos nomen mcum, & nomina patrum eorum,(? crefai in muhitudinem fuper terram . Uec aliud in particulari babemus de E pta in benedilionibuspaternis , nifi quia labacob canallatis manibuspofmtmm dextram fuper eu.cit effet iunior,dicens: Hic maior erit fratrefuo mtnori. Cm autem pr.tmiferit minorem, & pofipofuerit maioremjd efl in cau(a,quta pata lofcpb fufcepto Manajfe dixit : OWi/ci'we/it Deus laborum meorum, TONVS SPtMVS. tf} hmspatris mhQuod ucrbumminus confidtc ditlumfmUuid in iniuriado^ mspatcrn^cumahquahdif^^ proferentu ludMeo tpft a abacob Deo pleno prxpofitusfuit Epbrdin, m  beucdil Misbcnedittionibus ceeli defiper, & benedidionibus abyfsiiacentisfub bene Mttombus uberum, & imlua:quanondbfq; myflerio dittd credtur-.n enini tmtumodode aulua, cr uberibus mlierunt,* de crementain duas tribuslo- l !mr '& defrulibus colliu mndii Motes enim oritis, q in Hck dicitur (fpkedem t m5tesfuperna regionis fignificanu in qua plantatus ditw paradifus uoluptatis. Colles ammundibos inferiores fignifict, de quoruft* ihbusfequitur.Etde frutttbus tcrra,8c plenitudinis cius,& ouiu uidelxceift cunditate-.Habitator Sinajid efl babitaturus , y daturus legein Sina,deduca fuper caput lofpb&fupcr uerticem Nadarei eiusficut nuper expofitum rjf. Vrimogenitus tauri , iMus uidelicet excelft , qu uidit Esfriei finiflrisfuptt tribunalis , eft decor uel pulebritudo cius: Et comua micornis comua eius: ili enim corntlus animal defenditfeab infcfttibus: & bis defendutur alij i hck- noiSic&zlofcpbnfeldefenfusfunabinfidiisfratruf ris Vutipbaris . Defendit quoque patr, ac fratres ab exitiofamb praualida. Sed ad Epbraimrcuertamur. Hic caflra locauit iuxta pjfces: Cuiusimi^ regionesfunt Lycia,Lydia, Cilicia, ?ampbilia,Vbazania uel HazamaMl dUut^azamonitis,&Garamantica.Lycia,& Lydiajttq; MyfiafintpifU Afia regioncs mediterrnea ab olympo mote ufq\ ad Vphilia,cuifucccditCt> licia,opulta quid & f atiles, fed ade confufis terminis, ut uix extet anilai memoriaram cimftpe %atq\ alij Mpcrauerint,altusfiicmd Car ckdonia,regiones quidem non maiori digititatc pradita,qumferat oraculum e Uanajfexconnumeratur enim bac inter duodecim tribm facunda fas ,  itfs communi porone benediclionis cotnmunicans. Nee aliquid magis fingula- re de regionibu Mis dicitur,qum defamilia ijla, de qua inquit Mofes:Etbac Mo:; mlia Manajj : Qjiod quidem duobusmodisintelligipotefliautquiajitnu- merofa tribus per ud mia exprejfa : aut influxus denotatnr , qui ejl ab Kalepb , quod millefignificat ,fed primo ipfum Deum ,  quo omne bonum , ac ft dicaf.Hacfunt qua tibi concefit Deus,ut fatis abudanter, cr cmuni uita ui w mter altos populos.NecaliudinJigne ipfi particulariter attribuitur. Ter- um locum ih boc trigono tenuit Beniamin contra Scorpioncm, quiregh Syri t Cot4gen,CappadociamMetagouitcm, Mauritaniam,  Getuliam.Eius au- tem benedBio data patre Ubacob bacfuit-.Beniamin Lpus rapax mane ca fienspradam , cr uefpcrc diuidetfj>olia . Sed Mofes longa difiantia uidetur um profequi dicens : Amantifimus Domino babitabit confidenter, ino quafi in Mamo tota die morabitur, inter hnmeros illhs requiefceu Veruvt,ut pa, ttt benc intelligentijn ide coueniunt uerba utriujque : Ad lucram de Saul ni- ca rege detribu Beniamin merque uaticinatus eft,fuit enim ueluti lpus quioc cc rapuitpradattr.mm oceult introiuit in regnum,quoddebeatur tribui e buda, er boc obtinuit a mane ufq; ad uejperam uitafua. Et quod  mane ufq;, ai ucfteram inquit lahacobMofes per totam diem innuit, cum ajferit mor ar i tum mthaUmo , ide/l tribunali rgio: Copleto enim uita currculo diuifafuit prada, quia ad domum Dauid , e>* ad domum lebuda deduclumfuit regnum, luod ab ea quafiprada per diem uita Saulfublatufuerat: Kequieuerat enim ngnum(inquit Mofes) tempore uidelicet Saulisjuperhumeros eius: Super bit- Idci= - mos quippe Mos,dc quibus dicitur: Eminebat Saul fuper altos ab bumerisfu ^Sedquidadpopulumcorrcftondcntcm tribui Beniamin, cr quicaftrame Wu efi uma Scorpionem , uideatnus: Ejl enimfub bac imagine in Afta Syria ^magena cominua.qua Tauro monte confimajofcipitiultra quem, rfub- fauentem Armanam e/l Cappadocia ab codemfigno direcia-An Apbrica * GNTICf 5ECVNDI r }Actgf , qu* f/i Ctibagini noua contigua , Muritama > & Getulim qudrmpopnlimdxccemcderuntprxdatnlamjc qud diciiur:Adprncl de manibus hoflium vos impedkntium: Quod tomederunt bipoputi mdn> quando jidem Cbrifli paulo dmc trucifixifufiepcrciSed ucfccrdjccntc dic cudngelico mdl diuiferunt ty . lia ddhrentcs fturfimo Mdbumeti tdm Afidtici illipopnli.qudm Apbrica% qui omnes diuififint d Cbrifto per plurd tempord: I qud diutfione permodici (ut opinor)perdurunt H qd cit(nifdllor)ueniet iubenxe Deo ills diesjn qui fiet unum ornle^a* unuspdftor: Qm populi liqu modfnerunt dmifi^u ter ucr mimmc,ficut de dntiqnd Md, (ffigur&c famlia in tertio uoluminc Re nm legimus, in qud diuifafucre decem tnbus  domo lebuda> in qua erat rc~ gnum (f tcmplum ,  uibitffinibitfterr*. De concordidbenediZlionu nliquarum tribuum, qu& etidm Cretdm cum multis ddtdcemibus infulis.ln qufasrt* gionibus uiguit literdrumfiudium bumdnis ingeniis dcquifitum. Ncc minus i B* r ii. bylonicd regionejuius principia db oriente e/i Sufts^t Strdbo refert, & Pto- lemtus ojlendit: Ab dquilone Eupbrdte circundatur.Ab dlid parte Arabk Cf dfcptentrionc Armenis terminatur : Qu Cuicontiguifunt Aflyrij,o> Elamita non mediocrifapientia rcfertitfin loa neDamafceno t ?hereadeSyro,Bardaffane,ufebio Ctfariefi, &mltis a- liiscomprobatur.lj enim clarifimiuirifuerepoj} Apo(lolos> & Propbetas t qui V pfi Affyrij extttcre: Sed hos cutnfapientibus dolrin* bumanis mgenmac omfn* non connumeramus.cum eorumjpietia longe excefferit humanam . De pcfulis igitur iflis,& priticipibus^ui humana fapientix uacabant,dici potesl dum am St- na mons efi in Arbia coniunfta ei^ux nunc efi Icrufalcm, qua efi mater no- firdi Profundiord enim funt uerbd Apoftolt rfum vi uoce refonant. HijJmw* dd merxdiem Sdrdium babet mdre % db occidente Atldnticum ufane adfiptem uem>d qudpdrteauidcmjylueflris, & noxid efi: db dufiro uer umuerjaferl fKcundifima&fadix.Quilui regiombuifielogium Noltalm eonuema^- dedmuszdixit enim Ubacob-.Nepbtdlim ceruus emiffus dam elouid pulam*' dinis: Sed Mofes air.Wepbtalim abundantid perfruetur, o />'"" fr,t icHf Honibui Domini:mare,r meridiempofsidebit:Pro mu$ liter* deddUtu TNVS SEPTIviVfc 3lS mm* f^f STI? U l Makm ^  neprjokaLiZ^ te.amj MofesdtatipfumfrKabundantia, ^hcnediSionib^pUnun,, fepu indcciHsmmw affluentia: lt afcecundata rgio afcripta ^ecbt ?rabet & Arbia fhx ura , cr tbymiamata , ?oJ^mtncomceliter uerummeridiem, & aulrumperftante   largam affluentiam, & tempefiiuosfruZusfufcipit. Infenfu uero nob togoruo Htfranam regionemfgnificauqua  monbus Vyreneis ufiue ad ca wmj Hercleas gaudet Mo mari Sardio m meridiana plaga, au* etiamferti l'w ejt cttens Hiframarum regiombus-.auibus Hiftanis oracidum quoquefe-  illarumduodecmfcn- tes Elim Sed mia figuratiui fontes defechri crant, bene dlos efigiantes defe- cMni dicuntur. Elim enim deficiens interprctatur.Veri autem&jiguratifoK. tes nequaquam deficiunt,fed(frmma Weritate attc(lante)ex dhsflmtaqua^ a- fontes uiuifilientes in uitam temam , & continue imgantes regiona p creditas tons itaq; fuit Petrusfons Ucobusfons loannes, fontes demAp- fioU omnes unufquifque irrigansfuamfamiliam:?auhs autem ommum crn- musfons omnes irrigabaf.Utnc fequitur Vatesbi, id cfl m ommbus ecckjad hs^eniamin adolefccntulus in mentis excejfu , tf raptus ufque ad tertmw lum>& ubera illa excelfaj quibus baufit lac,& aquam,quam propinamos mbus ecckfiis-.ldcirco omnes interpretantur bunc Veniamin pro ?aulo , fu tf deeius famlia oriundas fuit, & ftia ea.quai oraculumprofcrtjeeodmifi rificatur ad uerbu-.ait etnim patriareba Ubacob-.KeniaminUpus raptou rdpictprM& uefperediuidetefcss: Raptor profcclfuitin primor diofu Jatislquando perfequebaturecclefi Deifed in uefperefenefcens adeo JuujK efcas.O 1 bolia.ut diccrer.Omnibus omniafaclnsfum, t Cbrijlo lucrifam Nome quoq; biforme utriq\ cueniens obferuandum cenfeolle enim pojiremi noflri Vatriarcbe labacobfilius dtBus primo fuit Benoni , id cjl filiusddm mei-.qitia mater ipfum extremo dohrepeperit: Voftea patre,Benumn ideji jilius dexterafuit mncupdtus.Nonfeau Paulusfuit, qui primo fuitecdm lius doloris y dum ipfam acriter perfequeretur ufa ad cius extrema merm- nem fiei permiffumfuifet dcfuper.Sed Cbrifli uoce admonitus mutatusJMfl uirum alterum,& effcftus uermfilius dextera, dum ipfum uocatc,ciMjr- pria fedes efl ad dexter Deipatris t in cordis penetralibus ddeo ommbus ]- iacm. fcepit umbus , ut non ultra fibtipfiuiueret ,fed magis hofpiti dicens : Sim t$ iam non ego,uiuit uero in me Cbriflus. Ne c ipfe deinde exfe loquebaw , o* Kicn.. Qbriflws ei uerbaftggereret.ut alibi teflatur; An experimentum quxrim m qui in me loquitur Cbriflus ? HiW non fine myfierio PaulusfUms dextertrt effcftus non folum a piclonbus , quibus ftmul cum poetis , Qjiidlibct auM Ilha. Paului Nonti. TONVS SEPTIMVS. 3tI difemperfuitaquapotej\as,fcd etiam in jjgillu diplomatu apojlohcoru ad dextffPctricollocatur.NccopinJduccnJeobeatiSylueJlrumrprifcosil- lospatresin ecclefiajlica difaplina omninoperuigcs bunc ordinem tantoru principit cafu,aut inconfulto inftgittis apololicispermifiJJe,fed Deopleni [acra myfteria infpicientes de induSbria ad dextrampofuere illum,qui bella- uitbellapricipisdextera,q eft Cbrift us I E S V S:F*% miles admodujlrt mus, &fuper omnes labor ans Imperatorifuo innumeros comilitones afcri- pfit,quoscxdiuerfisgentibus,nationibus, htribubus collegerat : \ndc  doBorgentiufum}nolmperatoreappellatusejl:Pradicauitenim,\tipfe- metait,euangeliumChrisli,\biChrislusminimnominabdtur,ficutfcriptu (jl:Quoni,quibus non cjlannuntiatum de co,\idebunt: Sr qui non audierut IftiaJ . 1 de eo,intelligent.Vt igitur ad gentes deferret euangelum , ac cefit ad Ara- bes,Gracos, talos, y>fpanos,& diuerfarit gentium regiones magnamorbis partem peragrans, & cu Petro denique apoftolor um prncipe \niuerfalis ec- defia curam fufcepitfauens \irtute dextera diuini \erbi ,ficuti Vetrus ean- dem fuflcntabatfimjbraiudicijfibicrediti.Hincilk gladio fpiritut , quod ejl y>erbuDci,hicauticlauibusutdicij nobilibusjlmatibus decorantur: Er ex nraq; parte coplexi Chris}umfecutifunt,quifemper meditulliuin ecclefia- ^oregnotemit,quauisexpatrisdcxteraprodiensilluciterreuerfusftt: Ef quiafunt inperegrinatione cplexi,v> ftmulpro Chrtjlo viterempti inft- mul quoq } regnant. Ibi itaq; Bcniamm m mentis excefu,quia adfuperna ele- mus \idit arcana Dei,qua non licet homini loqui.Et choc praclaro exer- atusmag&ro non fine myjlerio comnumerantur prncipes lebuda prncipes "Ltbulon,principcjNephtalim,vtpcr hos ihtelligantur prncipes omnes , & milites, quipugnat contra omnigcnas nofiroruhojliu turmas , quaadtripli- cem aciem  lohanne,& a noftrisfapwntibus rcducutur.Vrinceps cnim mili- tutfidei,&> debita fummifiwnis contra fuperbia aciemlebudd decantatur.  cu- a dilatat, atq; omma aquat:Etbac turma contra auaritiam,odium,faSlio- WjCr omma verapaci immua cr igitur, ficutfteipropugnacula cotra ener- tutntc,& mollcm lafciuia.Sub magno itaq; ? infigni duce Paulo , trfummo fopratore Chriflo omnes trinaria turma cotra tricipithofle,dtruq ; Cerberumilitamus:ldeo Paulo tanq totius exercitus magijlro no "noparticularisfedvniuerfalis afignatur ecclcfia,ficuti Petro fumo Prin- pnudicicoftituto omnis Kcipublica Cbriftianaiurifditio demandam. CANTICI SECVNDI Quidfibi velit in cajhramentatione rea tabernaculumfaedcris HU inter- icSia quinaria turma. ^ Cap.XXlL j^ng Ifpofita itaq; cajlrametationc , circa tabernaculufxderis aut cita m wSi l twnis , vbi citabatur populm ad dminum oraculum, interiela Num! - 1 8BI&l /"# legimus in libro Numerorum tentaria quinque inter taber- lEl  'BE mcu i um 5- fawdenas tilas tribus ipfum circumpleclentes ;Ho- rum duo erant Mofi,& karonide quibus ibidem dicitur: CaftrametabuntuT ante tabernaculum f ceder is } ideflad oricntalemplagam Mofei , &> Aarot cumfiltisfuis habentes custodiam fanciuarij in mcdiofdioru \frael } quo quf quealienus auefferit, morietur ,klia quocp, tria tentoriafiorum Leui ten- di identur per trs famlias ,quafu7it: Caatita admeridiem , Merariteai aquoncm,Gerfonita adoccidentem:Etha omnes cumfuis afignatis mis: fuper quorum omniumprincipibusprinceps crat EleazarfiliusAaron.Ctd- titis autem dux erat Elifapban,r hi curabant vafa.mcnfam uidelicet, m- tariola , cTateres } candelabra,luccrnas,udfa uleitgnis receptacula,Jufnu- las,tridctcs,uncin0s,cadulos } & huiufmodulnfupcr & oleum ad cocinnafa lucernasytbymidmata quoq;,bfacrificia.Gerfonita,qmrum dux cratlh- ftph,cuJiodicbant cortinas tabernaculi , teblum , er operimentum aliui , & pracipu uclamen hyacinthinum tentoru,quodpendebat in ueslibulo taber- vaculifcederis ; Cortinas quoq; atrij,& uelum,quod erat ante ipfum taba- naculum:necnonfuniculos,uafa mimslerij, (f omnia,qux ad altar e perttne- bant. SedMerarita,quorumduxcrat Surtel ,fufccperc confignatas tabu- Us,uecles tabernaculi ,columnas atrijper circuitum cum bafibus,paxillis,b f umbus ip frum, atque totam altar is fupcllcSlilem , ficut Gerfomteu, qua ad ipfum ai tare erigendumpcrtinebant:Et eligebantur ab anno trtcefi- moxtati: ipffum ufque ad quinquagcfimum.QupdtabernaculumabjiM dbio illuducrumtabernaculumfigurabat non manufaSlum,ficuti Apojlo- lus cumHebrais differens longo fermonc profequitur dicens : Tabcrma- lum enimfalum eftprimum , tn quo erant candelabra , menfa , panes faie- rum.qua dicunturfanSia:Vofluelamcn autem fecundum tabcrnacul ,  aliquid \el fal- tem adttmbr are de buiufmodi(Spiritufdnclo duce)mimmtemerarmm\pu- tdimus. Erat igitur tabernaculum dlud typicum in mdio caWorumjf fi- gmtiuarum tribkumfimificans \erum tabernaculum xonmanufaBumjd- efi non buius crcdtionisjedfeliciori genitura produclum , quod ejl Chri- Hus lefus ercclus in mdio verarum tribuwn , uii - ttfuperccelejletemplum 3 \t afferuntfecretiores Tbeologi: Eflq; (vtaflro- mmosfequdmur)in angulo trigoni meridionais , mxta tUum verum mri- iicm , de quo inquit Abacuc:Deus ab aufiro veuict. Adqu*mpldgm etiam ieambulajfe dicitur Deus ,dumvolebat primo parenti fwxurrere , & eius Ab * fupcrnumtcmplu,vnddedit dndbomimbus , > fndowiismifericordia^gratia, c etiam perhibente Cfo-iRo^ enimngredietur,& egredieturfi vtrobiq;pafcua inueniet:lpfe cnimChri &jtf.bom ejl verusprincepsfacierum, per que introducimur ad fadem '. uinitatis.ln hacigiturfana omnesfacrificates^ meditantesintrant adli bitum:quiafacihsejlhomims ) tfoperis eius meditatio.InfanBa autemfa. ttorutn (qua diurna natura ejl in humana redufa,vnd propri expeBatur propitiatio &falus)facerdosntagnus,& nonvulgaris ingredttur:quUno nifiperfetlusfr quioptimfe deoconfecrauerit, ad diurna intrat penetrt. lia.lngrediturverfemel in amolando fci\icetrenouatus y f tranfnuti- tus in melius,nouos r annualesfrulus \eluti alter mundus bene cultus de- cerpitib hos \tiq;femper tanto meliores,quanto magis a domata carncfi penextinBofangupiefcgregatur:ldco non finefanguine intrare dicitur) quoprx)ficicnsfemperexpurgatur,quoufq;pe7iitus extingo mereaturfc dum poteflatem a verbotradJamcffiojilius Dei. Sed magna differetitfr inter tjpicum,&yerutntaberna(ulum: ibienimfanguis animaliumexfu- bat tanturmnodofacerdotis , hpopuli ignorantiam : hicautem in fatiam Cbrisli omnia expurgantur federa ,dummodo ea injj/iritumfanttumprft trata nonfint,qua\ne^ iu bocfaculo^eq; in futuro dtmittuntur. Eque tn- trans aureum tburibulit reperit,idejl \as orationisperfebla charitate dit- ra.lbi arcam tejhtmcti } perfeBam vidclicct feriptura intclligentia } qutr*dita:tradita inquam , nonvt Vetrijtn ChrifkrcltgMnempafiiet, fidvtbosadpriftinosdlosmores.reduceretj ihquibustwtus Me apofioUcus fuerst educam: penes quosfletitfemper. authoritas utdccandtjclt penes iAofem,qui&>primumlocuin illo quinaria pofdebat. J^esautewfaquctes turba leuitarum,quifunt Caatita^Merarita^ GerfimitxtrsaTios*&us Tewlatorumfignificant : Caatita enimqui dolente intorpretxjitur,Bene- ^i turmas figuram } quiobfcurii^femperf />/o//,f cum Apojlolo dicerepofintMi mundus crucifixos eft,& ego *wWo . His credita funt cortina tabernacJi } cor tina atrij, uelamina/ccta, yttimenta, & omma.quajfieclabam adfacra contegenda , ut reuelarent mlomnus y 6 detegerent arcana tempore  fumrno Vatre fiatuto. Hoc Mmmpraceflcre nonnulli } qui de immenfa luce in tabernculo recon- * aliquas dedere corufeationes y ut pater e potejl bis, qui Scotenfes , Htroncnfes, Ualenfes , Occhanenfes , Bibracenfes r ^.buiufmodtlecli- tount. Eisquoque commijfum fmt byacintbinum t cr coAefle uclamcn , SS nj CHR. STVS CANTICI SECVNDl per quod ad tabernacuiumpatebat introitus f CQmmijfd quoqifuerefumculv Qtuertfiabfyi multoruinwdidcxpliearctteqHesontam defi^auinfd, tem alapa exporte expona:Ver hos tnim calcftci \iros,quot o* quihusp^ tukyatq^patet introitus ad \erttm tabernaculum > & ligantur funiculis Se- rajntiamoris^aritatiStin quibusfummus habitator tabernaculi adfe trahttyuoselegit inprcpatulo ejl&edtta quoq;fucre vafa,quibus poflm fimtd eum coilegis delibare clejlia:quod tanto magis efficiunt quanto per. ft&tusiT&i&utiscUttngelkis mititntter.it \tinam ipfi & commones to- tiamfiudium,o> canatum apponerent , vf ibfis euangelicis documentisfefe, vtdebent,expurgarent,G>abluerent f vt> locum haberet euangebcumiM } V& gentiumomniu domina feptuaginta duos dclegijf^ u ^Jifipfumnmndi[imulachrugerit:lnfiguratiua enim & legfi- milianonfolum duodenartus, quinarius reperiturftdetiamfeptuigm duo deligi lujlifunt prncipes  Domino y ut er ipfaperfeSlitreru carlejttm ftmulachrii gererct > ubiduodenafigna y feptuaginta duo prncipes, ^reperitur in regno y bfsd* Chrisli y cui data efi omnis potcflas in calo & in terra : Quod corpus mjjk fubperfetlocapite Cbriflo omni quoqiplenitudinepficiturjiciit corpus bec naturalc,& humanutabernaculucpcitur exfeptuaginta duobus artics, & totide iuncluris:quoruduodecimpra>cipuifunt in brachiis, crmbm: biutroy emmbrachiofunttrcsiuni~lura,una adfpatulamficiidaincitbito, tertia ad mams-.qua cobinatxfenarias reddut. Trs iteru in quolibet crvrt, unaad fmur, fccitda ingenu y tertiainuertebro pcdisiqua- totquxdm)^ quotinbrachtis., & fmulfupputatx duodenas coniituunt .Trs Ucr* TONVS SEPTMVS. }l4 iutBurtfunt in quolibet digito manuun h vnd exipfarum dccem dmtistn ^imXurtrtfHlutnfotMyindccm dtgitispedum , me omnesi- mlcotnbimt*fexaginraconfttuHt&^ feptuagintaduoperJciun^Necopponatquifpiamperillud^Hodinltbronu Mu t mrorumprtceptumejl, vfeptuaginta congregarentur tantummodo, q ui- ' IvdeMofiftmtu tradcreturMab tbifeptuagintaduorunumerusrpe, rturficomutncrentmtMwwiifefUtieod^ wophetabant tn cas*his,qMdeo cumds numerai nonfuefat y quta%tK a bfftnontityonftriptamfccdulamform Misfeituagmtanumerabantur Mofes& Aaron,w*qua parti fenaria ex tUi *' ^ualibet tribu colligeretur , Necmirumft Mofes f.Aaron altquando cum uteris numcrabantur^Uquando vero mintm cum id contigera in nonafa- tdiaVaulo,Q> in antena hphraim& Maa/fe,& als.nonfme myslerio. Ex Mtsigitur duodecimprmcipalioribusfr ex Qmmbusfeptuaginta duo- buspatembusarriculis, quos Cbrifus habere uoluitinfuo corpore myfh- omniamembracius.lllud quoq; obferuandu efl,qud animam noio\wificat corpus, fedregit^modcratur ipfum totum, & omnes eius ftrtesNecmiwsChrisluseflcorporisews moderator & rcSior : idcirco Plulu,; hulus -vocat ipfum non modo \itam ,fed etiam caput buius catholici corpo "tdicensColoJfenfibus.-Ipfc eftcaput corporis -cclcfi* . Nccfolum buius "FJichjcd etiamtotms mundani corporis cfl rcBor ,ficuti &ipfum per Wum quod in Ckri&o latet fabncatum efl^t nxm fine caufa protle+ c h r *> Cr dicat : Data eji mibi omnis potcslas in cotio  qua nonferunt peque metunt, neque congregam in horrea , (? pater*, jlcr cxlefiis pajdt dU, quanto magis vos modtcxfiddtEt \fque adminutif Idera - fi >as berbas defendais ait: Confiderate laia agri , quomodo crefeunt: m labor ant , neque nent:Dico autem xobis , quoniam nec Salomomn om gloria fua coopertus eft,ficut \num ex illis quia bxc naturah, & viuo colore decoranturwftimenta autem Salomonis colore artifidali , CT mortuopi erat.Fcenuigitur agri,quod hodie cft,b eras in clibanum miMtur.DeusJic \efiit,& curat,ut mkil incognitum } mhil inordinatum ah illorelinquaturix *! uniuerfo.Hic diuus Vlato ait.Nullus efi locus Deo immortah incgnitas, - hil ei inexploratum ejl,quoniamfimchc maferitis,fmej>fundijiima tem caucrna*fubierttis,fiuealiud quoduts dijfugiu ,rf# latibulum quefieritis, nequicquam latre poteritis diuinu illum oculum } atq; peruigilem } necpm^ Dauid. vobis lufl debitas euitare.Quiforfitab eo didicerat,qui cecimf.Quoiho fpiritu tuo } b quo a fade tua fugiam: Si afeendero in ccelum , tu illn. er.fi defeendero in mfermm y ades:Sifumpferopennas measdiluculo ,b U>iu- uero m extremis maris y etenim manus tua deducet me , & tenebit medexie- ratua.Etdixi: Eorfitan tenebra abfcondent me : fed tenebra nonobfcm- bunturateineque os aliquod tibi ocadtatur, quanquam illud diuerfmit cooperuijli:\mperfe&umquoquemcum\ideruntoculim.QMbusadJfydi- * ' tur Orpbcus dicens. Dei per feBus oculus } atq; louis mens, quacunqueq nosfiunt,infpicitomnia . EtiteruminApollinisbymno:Tubabes muniiw uerfi trminos: tibi cura- eftprinpium } atq; finis:per te Virefcunt omnu :  fpbaramtotam cubara refonante contemperas,omnia\idelicctfuauifiM Qrbarmonicdifponens . Uis autem impiis,quinegant Dcumbxc ittfcnon, tanquaviliafr nfima r negligenda curare >0 bfijitpius , & diuus Vlato decimo delegibus dicens:Qui Deumprouidere negam rebus humanis^crU euenireita neccfleejl,fatetur,vel quia n\ult } \el quia neqmtMqmcf ciit ignorauSed cur non vult,ejl neccio deditus,an inferiorem coditione>t& quvilem&abieclam afpernatur, quafteura tatiVrincipis indigna ftntht uilia regulari ? Sed (vf Lailantius inquit)fi artifexpcntus ,cum *ty- dum facete conslituit , omnia cogitai, qux ad perfeftum adificiumj^ turafintyomniaqi menfuratfr ponderat , vtvbieacollocet, intelligut-cm Pluol Uftan TONVS SEPTIMVS. Jly infiperdiligenter quomodoconferuetea^uaconfiruxit, Curigttur Devm prtmdifle, vbi cottocandaerant omnia .Priufquamfierent, &non lidere, cmodo eadem omnia propriislocis conferuentur t Non igitur ignoranUe,  optimam i atq i \alidifimam.Ncc babetip- femoderatorvuuerfitantumodoprouidentiam generi quedam repmtne, ^diquiauturnant.qma^niuerumtuetur^curat^parbusetiamy^ conjulatyoportet&a enim natura coparatum efl,ut bem efjein vmuerfo non MM>ifipartesmaJntrcBdifpofit*;Nonenimme ums.nondux exercttus,nonpatcrfamU4s,nonretlor, gubernatorn Ro- fublic^nartijex^uifquis fitjta curat,\t grauiora admimjketjeuior- j;contemnatfedtuncfuo qufy oficio f ungi exiftimatur cumfingtisflu- o, & diligentia, \tcuiusque ratio pofcitjncumbit. Qupdfibomines nec leuiora qutdem prttereunt , profeblnec Deus exiflimandus efl exgua quaque negligcre , & multominus bominem contemnit , quem animanti- busommbusprafecit. Pater ttaq f fummus Me efl ,qui omma nouit , omnia mmerat y omnia metitur ^ omnia curatpra-apuoregimine:quod re Z i- rnenjtioquofrtanquamlegitimokaredtpofttriumphumde tyranno habi- tm commifit.Hic itaq { eadem omnia regitfapietiafr poteflatea Patre ira ta.Verummultos conturbam ea y qu  videntur prater ordwem euenire, ^dignatantoregimine:Eaemmmalavndiqucconrur ZU n t> quaDeore  e- tcfierinondeberent^m mala aDeoprouenirenequent,* inon modo no- ?ln ' fin ajjtruntfcd 6" Mato in ter tio de R epu . ojicndit.Et vi c xt era, qux na- tur* >( y Um regimtms ordinem declinar e \identur , omittamus aliqua de mundiantiflitc.an malc gubernet } percurremus : Ea enim adeofapientes e- tiamfr pracipuosberoasinDei regno pereuficrunt ,v tmpatientia qua- dm etiamin ipumDeum moderatoremprormtpere videantur. Vocife- *>**. r'bor(iquitAbacuc)vimpatiens ) & nonfaluabis i Quare oendisli mibi Wjuitatem&laborcm^iderepradam , r iniuslitiam contra mefQuare "frias contemptores^taccsconculcante impio iuslioremipfoi 'Et regius** V 'ata ait.Meiautem pene motifunt pedes $ ene effufifuntgrefusmei,quia WMijuper inquos pacempcaatorumvidens,qnia non ejirejpelus mor- tl ^ttm }C rJirmamentuminpUgaipforum:In labore Inmimm nonfmt^ nhommbitsnonflagellabunturM tenuit eos fuperbia , qua vtdeluet txtndebtto fucccffu proruperunt contra Deum , fr homines . Necrmnusde j cmitt mjmodi conqueruntur leremias , Augusltnus Hteronymus &> plerique ff' ^iomcsliciDeitquibus diecre poffemus illamfemper apud Gracos xe- *55. SS v CANTICI SECVNDI tter andam fcntentiam ,&ab Attguslino in libro de quantitate ammafm- CHM- mopcrtrelebratam^ott yuans t  ****** icens&xiflimdbam , \t cognofeerem , bic labor efl ante merfo- nec nitrem infan&uarium Dei , & intclltgam in nouiflimis eorumiQu* no- uif>imafunt, quando difeuflis omnibus meritis flngulorum reddetur \nicu\- que fecundam opera jua.Sed hoc nterim illud nobisfemper decantanim idem. e fl:luflus es Domine,^ reUum iudicium tuum : Hic enim eafapientk^u de omni maio nouit extrahere bonum 3 fcit etiam omnia, qua \identur obli- qua adaptarein re&nm vfum eorum, quagubernat, ftcuticxcmplificath\i a uft g"fl intts & carpentttrio,cui opportuna , & necejfanafunt inflrumentaoi. " RU ' hqua } &> complicatanon mims quam rebla . Aliud quoqueoccurrh\ numloctim, ^gentem,qum inalium diffundit : Ef fi omnibus prouidere potefl, cur (vt ipfemet pranunciauit ) permiftt infurgere quamplurimos pfeudopro- fhetas, CV pfeudapoflolos, rpfeudochrislos, pfeducere tndtosiQgbusfi tisfdcientcsdicemus-.Quoniamficutin corprea qualieumquc anima hm regulato fapius ex diuerfis caufis alter antnr humores, quibusfi reflflatfo- tens vtrtus anima, conferuatur corpus \alidum , quamuis aliqua expart, y aliquo modo alter ctur,non enim potefl fieri , qmn alter etur corpus jw- ieclum alter ationi , @> corruptioni,Vari modo in tam magno corporecccle- fia conslituto exviatoribus adhuc bellantibus , & \ariis dcfelibus fme- clisnon potefl ficri(mfi\iatores ejfcnt impeccabiles ; quod habet^t awnt, contradicltoncminadieSlo)quinaltqui alter entur , quamuis membraVM- ficata a ChriSlo \era,f potenti \ita , ffalute omnium infirmorunt,fi fuecurrere non dcfslitcx debditate \irtutis eis , quosiufit infladiojM TONVS SEPTIMVS, ' ^ fonte beUare : Verum expelat tempus prajinitum  Vatre , de qm edo- Bhs Apoftolus inqmt : Abforpta ejl mprs in uiSlor ia farta uidelicet uirtu- teCbriBi:quodpaulofuperiusclariusexplicauerat dtcens:NoMfam m- mica defhuetur mors a qua uidelicet omnis infirmitas aim*,omxia emmfub iecitpcdibusems:Subiecitutiq ; Pater , qui cjlprater otnnia , quafubiecit: mtantuwnodofiliusfubiicitur,cceterisautem dominaturfr contra ea om- mapraualet, ^andouult.NecpoteftdeJlruimaceriesinruinamuinex,  ut tm deficiat fides tua, idefl, corpus ecdefuc  me uiuificatum , quodt hiVctrtcredidi.Etcurnonfueritpradicatum Deiuerbum inTjro & Sy- douc,magisquminCorozdim & Bethfaida,inquit Origines: Cuja forte Ori g . nonflettjfenf.Sed debilisrefponfiofulcimentit iwdigtt: namficutpro redi- mendoumuerfo gencre humano expeSlauit illud tempus, de quo Apujhlus: p *" las - toubiuenitplenitudotmporis,mifitDeusfiliumfuum,ficproTjroconu& A .  tenda expe&auitilliustempor is plenitudinem , de qua ingcftis upoflolorum ' '' citur:Cum Vaulus ucmjfet Tyrum,moratus efi ibi diebusfeptcm: quibus npletis Tyrij cum uxoribus wfils affociafunt Vaulum : Ipfe autem curti jomspofitisgembusinlittoreorauitpro Mis, Q>fide0forum.Eodem mo- io de quibufcunq; aliis dicendum efl:quia expeSlauit, & cxpelat tmpora, IMVtcrpofutttnfuapotejlate-.wquanofcere nojlrum noneji. Diffun- imrurquoquepotiora cbarifmata inpotiora,o> nobiliora membra ,ficuti incorpore, regulantenatura,puriorfanguis mittituradeor: vpuriores ftiritus crebro,^ potioribus membns diftribuuntur:diuidit enimlbiritus Chr.ti eius munerafmgulis ,prout uult , frprout decet: Quibus membris fcurdumpropriamuirtutcm donatis diuerfos permittit bofles,qui nos uiri- Ms ) tflu,dolo ) infidiis,& importunitatc impugnent ,utgloriofiur fituincen- tiumrwmphus inuirtuteilltus,dequodicitur: Deoautemgratias,quide- PauJn ' k nt bis memoriam per lefum Qbnslum dominam noshum. Explicatur idper oraculum. Cap.XXV. RJl ^ ^ oc dominio patre dando Kedeptori noftro Cbrijlo extat mi~ K lTtfWc, ffan intelligenttbus clarifiimum oraculum } ujn et iam MzAtenipus guando illud dabitur , oteulteinnuitur : Loquitur enim VeusadDauidpracipuumpatrctHypuerumtypum Chrisli du (tns in fecundo uolutnineRegum,& inprtmo Varalipomenon: Qnando com- Rgua flctifierintdiestui ,& quiefces cum patribus tuis fifeitarefaciam femen ParaJip ' ^m^ojheiquodegredietur deutcro,uelintejlinis tuis: quandoquidemin Hebrao habetur ypQtomimeheca , quodde inteflinis ftgntficat Adcirco nonporfl referri adpatrem ,Jcd ad matrem ,excuius inteflinis Cbriftus Kut.llampuer non egreditur de inteflinis, fed de lumbis, & uirga paterna'. " igiur denotarei uerum regem nafaturum defola muliere,quafuitfilia, C ANTI Cl SECVNDI ^caroDdmd > notdnterdixitfmenillud > exquonafciturusforetuerusrex t errcjkrim de inteftin.Srquitur oracum Ztfirmabo regnum. eius; Quoi deSalomoneionpoteftimellighquid adhucuiuentc ipfoDommus per Ba- tam Sxlmtem idprmifit dteem tribus leroboam , quas Cr dedit inditionem ctus.Sequitur:lpfe tdificabit domum nomini meo : domum uiique ueramlf- ralfigur atam per illam typicam,qu*pracefiit.Zt b ahj,nullus tamenj> pluuitfic e:ugentepeccatoprotoplafta.Et cx illuuione propter peccat- munia generihumanoinfliEla contrtuseft terminusad centum&uigmi c t .ie. annos } ut tn Ceneftlegimus fecundum communem interpr*tationem,famis aliud innuat oraculum , necpropn uenficetur in hocfenfu , cum Abrthin uixeritannos.17ylzahac.1So. yhacokiw : Siquis autemddftdtutum A initio terminam dcueniret,attingeret ad millefimum annumfecundumqum termmum locutus eft Dominus ad Dautd:Nam ab orbe codito yfque ad Chn ftumfuerunt anni. 378 4 . Scd ab orbe condito \fque ad morte Dauid 1880. lgitur a morte Dauid vfquead ChrislumfueruntannusoS . Vf patetfup- putanti:Adde,7o.annosxitte Dauidfr erunr.976.Adde iterummmerm literarumnominis Dauid,ficut feribitur inVaralipomenon, umiod w- cctfic-vnHaminlibris Kegum feribitur fine iod fie m nonfinemyfkrio hac omnia.lllud igitur nomenfieferiptum ddt.14. . Qui numerus fiaddw numero fuperiori,reddit ad \nguem miUe.qui numerus eft completa atitis, p.' vf diximus.Uec miretur aliquis } fi additur numerus nominis , quia nifi - quod myflerium ibi lateret, non dixijfet lohannes in Apocdypfi : Qg  ct intelleciumjomputet numerum nominis beftiee,qui eft numerus honnnis. Pj- thagorci iam multa prognoflicari profitcbantwfer nmeros nominum. Huic igitur numero \igintiquatuor , qui conficitur ex duplici duodentrio, fi addatur numerus annorum,quos \ixit , * annorum quifluxerunt a MOf te eius ufque dd Chrtslum,completur curriculum perfeSlum vitxbomiM TONVS SEPTIMVS,. : it? EtntrfumincomputatiottenimerorHmypi refukabamex aliquibin^er- isoraculiMetitr ille millenarius completus cum annis \it* iAtfiusk, qua yerhafumhecnOt) ^tQ ^Vo ^Quando complebuntur diestui]& farmerit bcxomputusUlarumliterartfiad vn&u* .totf.quQltfwanm Uieconccptionis Daid vfquead mortem ChrtftuXtmvitra tilas mille mos vixit Cbriftustrigiwa trcs cumdtmidiiEtfiaccipianturtmem me* fo } quibus Dauidjletit in materno Vero,- nouem ipfius QhrfJkm an- mmnifi in charafteribu Hebrais , qui funt ypK tHKfT min rWWplmO^ rpajj -Quarum dicliouum extrcmahterat fura D nqp3 cum ^ qua ejldiclio per fe quarum numerus fupputatus ejl jmedubio millenarius. Quimodusfupputandiper extremas, aut primas li- vras ditlionum apud Hebraos celeberrimm eJEt dempto r\ a m\f rejlat TV\quodfupputatumdat } 6ous  HL Qupmoda ex tila atborc indiictimfitpeccatHmfi mdum in mun- dunu Cap. IIIL Chri&us in hacmiafemper oblclatus efl media. Cap. V. CbriHsfuit Optimus mediator. Cap. VL Ver ChriSlum hominet**. confccnimus in Deumfe Vatrenu Cap. VIL QuornoiofecundumApololifententiam Chnsius nom tefiamenti mediatorfit. . . Cap. VIIL Digrefio de bello indicio antiyuis Vatribus contra los po~ pulos. Cap. IX. An indigeamus mdio, ut in hunc Cbrijlum mediatorem deuc- nianms. Cap. X. TONVS OCTAVVS. }8 CHR1STVS IN SANCTISSIMA TRINITATE ejlperfona media. Caputprimum. MN ESquide Trinitate loquuntur ,faeil conuc- munt, quodflw^verbum, quodfatlumcjlcaro, CflhSVS dcnominatus s atque Cbrislus Gr*c,v Mcfiicth Hebraica, \n~lus vero Latine ejl cognomina tus, tenet mcdtutn inter per fonas lius fanRijiimx :_~^_^^ M T rnatatir:in quacjl pater prima radix ommumpul- \^B**m H]lulationunt tam in diuinis,quam in creatisiEt efl Spi- nmfanZlusproduBus  Patre & Filio, > mbil producens in lia fanif- fau Trimtate:Ejl quoquejiliusperjlx* media produclus andem a Vatre, ^fi^^pfoSpiritmifauBumaternoejfiuxuproducens:^ hmamnonfolumcbrifiiam omnes profitentur.fdctiamfecretioresHe- MortonThcologi^ndoccmft&fthoema^uodfapM^ urcafontefupremo , uia r adice fuperexcelfa pullulat , qutmipft Vocant W9jf TO cheterhaliona a quibusduobusfontibus,vel primo fonte ,& mmcabeo procedente produciturudtertium,quodipfi ftjfc binam- ^tiptdnospropricinterprctantesprudemiamfueimcllizemiamdi- mpojJumusnteUigentiam v/, ? ; illamje qua in Ecclefiajlicodicitur:Et WA r^intelligcmixrcplcbitilhmlmelligemiaqmdeme^ fgiobispropinquus,qu*nfapicnt^ .. & %f yJw a nobisfufcepubiLs: Idcirco dixxt Fitou Multa habco Vobis dxcere,  tt * ' !f^potcJiisportaremod6,quiayidehcetnon^aletisfufferrefblendorem l^^me^Cumautemueneritdlefiirit^^eritat^doccbitiosomma, Vjuggcretuohs omnia,qua-cunq ; dixerovobir gradu quodam inferiori, fm in mefxnt hac doccnda:Nam nemo nouit Filium.propri vidclicet, nifi hter:Graduautemquodam inferior ifcfcnobis quoqueprtbet conjbicien- ^xtaillud } quoddixit:Quidiligitmc, diUgetur Patremeo, yego uligmcum '.Etmanifeslabo eimeipfum. Etcam aliquando per feipjtm wiifeflatPatrem fecundum id, quodait:Quividetnie,uidet& Patrem *em,pcrfonam utique omnium noftrumfublimiorem , cm tdeo remotiorfit 'ciptu nvjIroiSpiritusfanclus ucr ejl magis nobis domejiicusfrd Filius me~ wixrerutrunquc.EtquamKs Dt-mfa ti, ihIus,^ ftkxra quadam intel- k ^^muscmtrmi,ide^omneqcreatumc^ubique,tamenfubratione tponarum nonper circulumfcdper numerum 'ipfas exprimimos dicentes: * l i*,fccunda,wtertia } *ut ultima pcrfoha,ultra quam nn daturprdu- \ ch epcrfonarumin dminis. In Ma autem media tanquam indomo quadam ornes resper ideas uitales locat**funt:Vndficut ipfa per fona media mediu jMyper quoda Patre cmanabant omnia,ita & mcdiumcft,pcr quodpatrem STVS. CANTICI SECVND1 cognofcimusNdmdd ipfws notitim quis peruenire nonpoterit , nifi cui vo- luerit iUus reucldre.Qupd autcm egrepio d pdtrefiatperfilwm^uifeciL i m bii. d a & fona eft in diuinis, innuit Umblicus > dum per nmeros huiufmodip. trdblatdicensiWnitdsidentitdtis , vnionisy cduftexiftit : binarius\eio& fcretioms,progreffusq;pra-bitor:fed tcrndrius regrefjus eorum^ua-proctf. fcrunt dux. Kefer entes itaque ha-c  qtafiftgtmm innuajtttH*, & erut unte culos tuoxQupd et iam inYjahrro dicitur : ^axusVff ,qut m leg D~ vfh ^ mwntedttdtur die } acno}e*it quamoptimeUutc arbor legis y regula diui- uerbi dithr cffefcicnti, bom &> mali > quitacilldjuid rcBim^ii obli (jHU^fiid bonum,qua: habent mfemetipfxsj ementem generisfui vtfint uobis in efeam : Cunclis autem animanbus dedi vir orem berbdt, ta- tummodovidclicct.Eccc quod non eadcmlex ciborum bcfliis , tfhominibus frxfcrfbitnr: Siquidcm hcjiiis cumfuo herharum tiirorcrcliclisjbomii co- (eduntur non tantumfatiuce herbqualiter homo creatura media inter Deum & c yi p frum faucrrc terrarti cdmus,onerofdconducimus& longaitbtera etide blccommodcperdgrdmus.A calis quoq; magna fufcipimus beneficia:mh raauteni ab angelis >& ab hominibu$ y cumquibu$fiucfjiirau y ftue corpora prafentia conuerfxntes mirumimmodumhonela uoluptatcobleclamur: Sei ab arbore \>it omnedeniq; bonumpxocedit^icabarbore^iolti omne malum ingenus humanum y Cr ctiam in angclos proucmjji non ambigimus.Nec miretur quifyiamfi malum a bono oririii- Auguft. muf ycumaliunde progredi nequeat,vt aperte dijfinit AuguSlinus in Enchi- /om * ridiOyQfante cum Dionyfius dicat:Omnium maior um principiam fjiniscfl bonum:Et rationcm ajlignans ait;Nthil operar ur ad malum afoiensfed d bonumvidcluet > quod aut negligit>dut indebit appetit. Ejtigiturhacdt- bar principium omnium bonor um, atq; maior um: quia ipfamjiquis veners* tur>& objeruatyOperatur bonumtSiautemquis eamnegligit, & dcuonrc } aut pcffundare prafumit>operatur malum ficut de ipfa humano furculoin* Symc. fttaproteslatus cjl illefwlifitmusfenex Symeon dicens : Eccepofltus efl hx in rumam >& in refurrcSlioncn* nultorum inlfrael } &in omnipopido um anglico, qum humanou eccauit cnim angelus noles ipfum fufcipercun^u Ver um Dominum, & \erum legijlatorcm y atque obedire regulis m eodem de* feriptis >nol$ que. rcuer cri ipfum tdnqudmmediatorem >f per qucmcoha- redes ejfficercmur iuxta regis edi2lum:Qupd Vdulus cum Hcbrxis propM- Puiw. u itdi ccns:  r cum intvoduceret cum primogcmtum in orbem tara , dixit: Et adoret cuomnes dngelicius. Sed aliqui illorumproterui dfumma illa vrri- tatis regula fuperb declindntes in error em^? mcddciprolapfifunt: Q$>d Vi ws ipft>netvcritatisfonsatte$latur,dum ait:llle homicida ab imtioin ueritdtc nonftetit: htncpeccduit Cr homo dufus extendere ad ipfum rebellcm mi- num, quifub typo arboris feientia boni y tndli in mdio pdradifi couo* Uocu cata a Mofe deferibitur. Ecce quomodo hinc foluimur a magno Idborj, TDNVS OCTAVVS. $i  tp\ ejl apud Dionyfwm, f aliosfapientes in y^nando^uidfit mum, f vw- Dion r defiuam trabat originem:Qiwd^kcidere y maxima qmpp videtur dFuulta- tis, cum malum non fitens y nec*purumnthil y nec catifdliqua y c#momnh tau* fifit aliquid realiter extjlens : Nec Videtur cjfeElus, quonmm omms effeflus procedit a atufa , &bom v tut ordims > quun opere exquiritur: Keclitudo autem yordo tjiconformitas cum regulis dlis exislerttibus in ipfa arbor e y \nd dignofatur bonum CT malum: Qukcreclitudo y dtimadeft y opus ejlbonum^duniver abcjl, ftmalum y cJlo qud bona fitlex prohibens bonum obieflum y in quod fertur \oluntas:bana \>ol untas y qu cui mfentimus .bnus appctitus concupifcibdis ,& irafabilis \nrtus y quibus uel ^pet'tmus y uel ? snuimus: quia hcec omniapraSlitafutit a bono authore in be- nefictum noflrum; Bnus infuper ejl aclus exterior > quod fubSlr atum dc- formitatis dicitur: Sola autem dia deordinatio y & in ccinnitas^aut carentia ab ordtne, y conformitate cum regulis exifientibus in dia arbor e ejl malum: vndclartfiim infertur y qud ab dia arbor e prouenit malum y non quidem ab tiprodutlum y fed quomamoperans ab ipfa declinat y ut aperte tntonat apo~ Musdicens: Sublata lege y tollitur peccatum:Et iterum;Si lex non ejfet,pcc- Pauto* atum non imputar etur . laceatigitur hie Islamchxus y qui duo fomniauit cjfc principia , alter um bonorum , r illud bonum } alterum malor y y illud ma- '*: Non enimpotejl effe principtum producens y nififit bonum: Nequebi- Hirimpotcfl effc } mfi ab uno trahat originem: Vnum igitur ommno efjetpri- mm, a quo ifia bina principia emanar ent : Necpojfet Deus cjfefcrlix y fi ali- pi ipfi inuiSlo aduerfarctur.Htfc igitur Wiamcbjcorum marcida & putri-   cfctentiaboni $ mali dtBus^f\nparadif+ aatetn vonptatisfykia bomo Volutt cotra regis e- diftum aipftm manam evenerejeamqm deuor are agrando tila defauit. Cbnflus tn hac vitafemper obleBatus efl medio. Cap. V. T vtfaSis oftenderet fepcrfe&um mtdkorm > in tngrejfu ,  flatu } inrecejfH,yinregnofmper locum mediumtencre cwr&- uit:Nafccns emmin mdio duorum animalium , bouis videlicet $> afim non fine magno myfterio collocatur ; Efl enim afinus (vt Thwlo. fecretiares Tbeologi dicunt)refpondens in arcbetypo dexerce > vbi efl mifc- ricordia^osautemfimhayVbiefliu^itiaiflquidemhasinfuo aduentu in- uicem obuiarefaciens mediator noffcr in medio earum fletit; quodpercol* hcationemfaBam a principio inter bouem & aflnumfigmficari voluit: Pr- mum quoque opus celebre in mdio exercere voluit : difputauit enim adhuc puerulus in mdio dolorum : Et vita,atque virtutum cum iamperfccii a- crementa fufcepiffet ,ea quibus plenus erat cbarifmata impartiri Volemin medio fecollocauit ,ficut ipfemet perhibet dicensiEgofumin medio vejhrun, tanquam qui tninislrat^vt omnibus videlicet  Vnius  datris i alter tus aurem fini?lris,ut iam eorum conftitutus iudex,redderet \tri- que debitas vices tuxta vtriufque mcritai&prafagio quodant magnifet tremi iudicij preemiandum babebatad dexteram >puniendum autemaifi- mflram : Quos etiam diuidens eam > quamfaSurus efl>extremam diuifionem innuit.lnregno quoque fuofemper tenuit >& tenebit locum mdium interVd- trem , y nos aduocatus & mediator exiflens > atquepro nobis continue in- tercedem : Efl cniniyVt lohannes perhibet in regno illo coelefli in medio ihro ni y in medio quatuor animalium y & in medio feniorum . Efl denique niedian Atraiu, tenens in illo diurno arcbetypo , in quo Abr abam plenus pietatea Thcolo- gis Hcbra:is in dextera > l%ahac verb feuerifime in facrificium oblatas i* jimfira repenitur , In meditullio autem laiacob^in cuius domo , anglica atteflante orculo , nafler mediator in ater num regnat iam reuerfus d lo- cum.vndc venerat ; quo etiam nos veros ifralitas ejfeclos conducere inten- dit y \t non fine caufa dixcrit: Non veni > nifliad oues > qu dum oramus concordes ,in cbaritate videlicet fiuebt- ne ordinati cum Dco y aut in aliquod bonum opus conuenimus in medio no- flrum adefl fufcepturus\ ? delaturus Vatri fummo vota noTlra fopert, idem. qua: in cbaritate per agimus y f\cu ipfemet teflatur dicens:Vbifuerint duo, % TONVS OCTAVVS. " 33 i adires congregati in nomine meo,tbifum in mdio cor um : Et de quacunque rc confenferintfuper terramjiet eis patre meo > apud quempro eis media- tor conskitutus fum. Cbr&htsfuit optimiis mediator. Cap. VI. Lrit igitur hic,qui eflmediusin diuiniif in mdio parada y\Mfi\eluti arbor in mcdio horti plantatus ,zy femper inuita mdium tertuit ,faftus efl uerus , r Optimus mediator inter Deum er hominen,iuxta illudapofldi:Vnus efl mediator De:  P * uIus * 6" hominum Chrifluslefus:Quieflverus mediator multipli- a ratione } fed potifim(ut opianttyr aliqui)ex carne, & natura humana a fnmpta:propter quod cx utroque extremo participam bonumfuit mdium, uinculum^O" glutinumligans > conneclens,& uniens homincm cum Deo;uo ojficio quia etiam ueri faccr dotes funguntur, quilibct dlorum dicitur me- diator, non quidcmprimus,fcd fecundar ius> quoddc vtroq; extremo participa^ Ver Chrilum bominem confeendimus in Deum (? Vtrm* Cap* VIL St itaque hic nofter Ckriftus ma media , & fcala >per quam a^ feendimus ad Deum Vatrcm , Vf ipfemet in euangelio , cui titu- lus ejifccundum lohannem , aperto fermone protejlatur dicens: Egofum uia,nemo ucnit ad Vatrem y nifiper me. Qui * anti- go patri lahacob , in cuius domo regnare debebat, infigurafcalcefefe ofle- lohi ? : iityperquamin Deumconfccnderetipftus uidentis eleSlapojieritas: Huius cmmfcaltf inferi us extremumfigebatur in terra , quia mediator is anima, ftfdatacflinpretium redemptionis humana, & praparauit iter,quo co- jeenderemus in Deum y fixa fuit } ficut & cxttr nunc dicatur Lpispro fundamento collocandus >fupcr quem omnia noshra edificemus : Cum emm lahacob Wrobique clara luce confytceret diuinitatem huius mediatoris inhu~ mana carne latcntem admiram > credens , & confitens ait : Vere Dominus, aut Tetragrammus^el Adonai (quod nomen diuimtatis importat)ejl in /o- cofanElo ijlo, & ego ncfcieba:Non efl hic aliud y nifi domus Dei, ty porta edi: Vorta vtique vr ipfmet ait : Ego [um oflium ,per mefi quis introierit ,fd- Habitar . Domus vero lia , in qua omnia a principio collocata erant , (yk quamfufcipit domsticos 3 vr pafcua tribuat y eafcilicet qufutfje lahacob in hac celekr- rima vifione praopenfum , cum id clar exprejfertt Deusfupra [calam /- nixus illo pulcherrimo eulogio : Benedicentur in te> f infemine tuo cun- tlcetribus terra :Qg uerba ubicunque patribus demonflratafwrt } om- ites eadiSlafuiJf de Chrifto communi affenfu affcrunticui ctiam uomt } fiurauit patriarcha nosler lahacob , exigem prius figrmm confortnti- uum eorum , qu confirmam uidelicet ea^uain uitahac me confccuturumpromifit :Vndfequitur : Et'cu?lodierit me \n m, ferquam ambulo y ydcderit mihi panem ad uefccndum> & ueflimcntm ad induendum , reuerfusque fueroprofber ad domum patris mei\, erit mini Dominus in Dcum > Cf lpis ijle quem erexi in titulum , uocabitur domus Dei:CunBorum quoque y quce dederis mihi , decimas ojferam tibi:L ideo loquem de uno de pluribus ucrificatur . Sed altis omifiis profequamur > ea qux de Chrilo mcditio* re pater lahacob Deo plenus pcrjlringit .Tri&quidcm exigitin compio- bauonemMefiiakjde quo uaticinatur: Primumeft uiduci~ tus s & culodia ; qua: omnia prabuit Mcfiiah ouibus omnibus, qu l- men > T dncatum ommbusprabens : Eam quoque tutelam habuit>utdictf: Non rapiet quifquamoues mes de manu mea y quas uidelicet tanqum b- nus paflor culudio . ?r qui de ccclo defeendit. Tribuit deniqueipje Agnus effcSlus fuam ipfius pellcmin re- gmentum nuditatis, y ignominia noThrte , imo folus potuit tegere pecca- ta noshra: quia nos omnes eramus filij ira } & denudati : Ideo inquit Apo ' TONVS OCTAWS. 33i jlolus.lnduimini Dominum noftrum I E S V M Chrislum . Hibita itdq; v, p * uIa,; prtoflcnfa cum tutela itiner is, & ptimo Viaticoadfiatutam regi o nem fergenti,tuncconfitettiripfum,tanquam\erum Varentem , & Dominum. Sufapit queque in Deum,quando ab ipfo habet omnia, qua ad fitam aterna, fy&ant:ad quam nemo coducere poterat natmam humanam , maximU- f ptm,nifiquiejfetjuperipfam humanam naturam,& non infetlus ab ea,at- pedevtroqiparticiparetextremoXtkicfoluseJlChrfus&MeJSiah^ mo Deus, & Deus homo . T une igitur cognouit ipfum \erum mediator ent^ (ffcalam, per quam accefus in coelumnoUs tribuitur: qu mllus exmajpt, ifcclaaccederevnquampotuit,quoufqueforcsaperiret mediator noJler,de quo Vaulus:Teneamusfj>einoftr firmam confefionem habentes Vontificeni mgnum,quipenetrauitcxlos,l ESVMfiltum Deivt msquoqu luein- UtmJ troduceret,& Vatriprafentaret.HicpratereundumnoneJliUud, quodha- bemuspulcherrimum documentum,qud omnifjpiritui,omni oraculoyOmmqi reuelationicredendum non eji :fedverit4s exquirertda ejl eorum,qua pr*- ceduntilla,quapradicuntur: Autdh fiando efflagitaitdafunt omproban- ridfgnjythtcftt nojler Vatriarcha lahacob; Qg* etiam iquoties ojjt- runturftiritupradicnte,[icutiEzechiceper Ifaiam diftumejl: Vete tibi ftgnum  Domino Do tuo:(^tpd b Vropheta tribuit ipfiuolentipetere di- lA ** (cns:Dominus dabit ipfe -vobisftgnu.PctierMt untem apojloli dicentes:Quod v*^ f^m[aduentustuitNecqumpiamconturbet,qi^Dominusineratumem T^l?' &P erMar f am * ocateam > qttffignum quarit.qui* UUplurnut Ap ' \ignahabebantcomprobantiaipfumeJfea Dco,adqu* dliquandoeosmitte- Utdicens:Si non \uitis mihi credefi,peribks crediteiOpera cnim, quxego ghm ftaos Ma tefiimomm perhibent dente. Quxrebahi igitur iflt ftgnum figno " Y$i rum, non v haberent,md crederefd vt cauillarentm tfeo meruerunt ta wicognitoreeordiHm. QXpmodofccunduM apojlolifententiam Chriftus noui teflamen~ ti mediator fit. Cap. VIII; I T \ltr ea,quoluntatisfcdiSlurumprGi. fit: Venite benedi&i Patris mei,pofidete paratum vobis rcgmm ypa.ri.tm vtique patre, quo & bcnedBi ejlis.Ecce igitur ex bis, & per if que aliis loasea,quaadteflamentumnouumpertinentd?atreaternodifpofitafuif- fenerum filio executioni demandatj:cui tantam tribuit poteflatem , v e- tiam tejlamentumconficerepojfetfuitigitur I E S V S Chrislus tejlatorpo tejiateei  Vatre traditafuit quoque huiusmclioris tejlamenti executor, jj- cut Mofei fuit prior is : Cur autem hoc nouum tejlamentum meliusfit aum Plulu! - antiquum,Vaulus cum Hebrais rationem afignans ah : Quoniam in maio- ribus promifiionibusfancitum ejl:ln priori enim tejlamento promiflafuit terra hac inferior .terra videlicet Canahanjluenstamen illud lac & mel,it qmbusfapius diSlum efl.ln fecundo autem fuit promiffa, r data terra (ju efi caro, 1 tabernaculum anima ,& diuinitatis Mefiiab, ex quafluxit per- feltu lac & mel, fiam ex terra Canahan : N*w ex cor por e ipfius crneo eafapientia nobis communicata efl,quam nullus fapientumhuius fecidi m- tea nouerat&is mellifiuus guslus datus efi humano generi,\t innumeuli- lismultudo\irorum,acmulierum e omnium bonorumerte- flium } gratiarum\idclicet,charifmatum,  omnium rerum diuinarum-ln priori rurfus tejlamento promiffa fuit pax cito per denda, atque\ictoriad( inimicisbumanis,Aflyriis } VhilipeisMoab,AmTnon ) Amalecb,o' hu 4 m ^ TONVS OCTAVVS. 333 Sei in nouo telamentopromittitur aterJiapaxfcedere perpetuo conferua- is,ficuti in eius recejfu dixit tejlatonVacem meamdo \obis y p igfos hojles bellumperpetuit efje declaratur . De altero hbetur detprxceptuin Deuteronomio cotra Amalech in huiufmodi yerbis: Wmento,quxfecerit tibi Amalech in vw, quando egrediebaris de Aeppto, Dtute , fomodo ceciderit extremos agminis tui, qui lafit refidebant , quando tu e- nsfdme cr labore confeclus , cr non timuerit Deum : Cum ergo Dominus Deus tuus dederit tibi requiem,delebis nome eius defub calo. Qupd cu non flcne faSlumfueritjdcir co Sauliiterum demandatur ,V deflrueret ipfum htialcch^ onmia > qu4' eius eram \fque ad minima quaque animalia , cr \muerfam eiusfupelleftilcm, vt in primo \olumine Kegum legimus . De al- tero autem habemus in Exodo.qualiter manus fuper fedem Deipugnare di~ citur contra ipfum Amalech  generatione in generationem : Hi quij. r . A- Exod mechitafimul cum Affyris, Vhili^eisyUoabitis^ Amtnonitis, pote/iates f afiam taiebr ar um indicam .contra quas acerrimum indiEluefi nobis bel- Im^pofita inimiciti* perpetua- } \tin Genefidicitur: Von inimiatias in- ter te yfemen mulieris.eo qud ipfe antiquus ferpenscuius membrum, & CeUt&s ' vtrtus ahqua erat Amalcch)obuiare prafumpfit primo homini& cfeque- ter ipfius pofteritatiproficifeentiadveram terram promifionis , tylocum fere cr nonfiguratiu deflinatitjicut hiepatrem, cr ducemfequens obtua  nprafumpftt populo pergentiadfiguratiuum locum. Hinc contrvtruncp, fvpetuum indilum ejl bellum abfque -vllapace, cr induciis, & cotra omnia, 1n*corumfunt,quia Ma omniafunt impedimento nobis tendentibus adpa- Km . Hinc militaturipro Chrilo uouemusrenuntiarediabolo > mundo,& TT v Lib.Re. ut. fraiUus CAKTCl secvndi pompis eius. De quibus populis v/rr ea.qu^fupra ditferuimks . id omni ob- ferudtione dignam iudicauimui , qubd contra hos hojtes uicloridmhabetnus folummodo a Deo per lcfumCbriilum mediatorcm noflrum;quod tj Vaulus u exerta mce proclamai dicens : Deo autemgratias } qut dedit nobis uiklomm M.r. pn I E S V M CbriSium domirnm noflrum . Er Mofes bocidemfuo typuo prorrefu innuit:Kampopulits,qut contra AntalecbpugHaUt , tuncfokm. modouincebatjuandoMafesextenfis bracbus inmodumcrucis orabat ,ut implorarei uideltcet auxUmm a Deo per um } quxcrua ajfmgendus erat. Vartt quoq; uittoria adificamt Uofes altare , & inuocautt Adonai uexilli- fer nteus:?ro quo mendofa traduttio babet , & uocauit nomen ems , Dow- nus exaltatio mea.Accommodatc quidem uocauit ipfum mediator em fer q babuit uicloriimMonaiM quadrtliterumfKutiftpius infcriptura Mf fiah & mediator nojler illo nomine uocatus eft.Vene quoque fubintuht, ued lifer meus.qma ipfe cfl uexillifer uniufcuiufquebellantis contra poteflatcstt nebrarum, &principem eorum , quem noler uexillifer m crucem erettus dcbetiauitt? eieckforas.Verum q*ia Pater a-ternusfemperfauet Hiog*. gnans etiampro eo contra eius inimicosjuxta iUudpropbettcumScde a da, twmeti,donecpQnam inimicostuosfcabellumpedumtiwrumjdeo fubintih UtMofes,quia manus feper fedem flt \ab y bellans pro Adonai,uel tetragrt mogeneratione in gcnertionem: Manus utique uirttts eji non quidcn creatafiddiuins.qmabacfolapotefl ejfefuper fedem \ah . Qmd uerkn diuinitatemfignat^mcjfentia Deipuram , quam laudare conuementcrnt- mopotcfl y nifx expurgam ) &inmcliorem>atqucpuTorem transformam. ^ Hinc ecclejiaprobibmt^ctcmporepanitena, antequam homo ejfetplenc purifcatus.quifquam dvcat dleluia.quod inter pretdtum dicit, Laudate IA Er boc iUiantiqui fr bom Vatresiidicerant a Dattide deopUno,qui muijw ftoluit cantar e dlleluia ,nifi prius per muitos pfalmos quacunque amouif &>* fet impedmeta ifiius celebernma laudis:\ndc infine ccntcfimi tertijpjM debellatis boslibus , & ab omrbus impedimens abfolutus cccimt : Dcji- ciantpeccatores a terra & imqui , itd ut non fint:bencdic anima mu domi- num > alleluia.Sic autempnripcatus quafiin ommbus pfalmis fequcntibus rc- petit allcluiaiquod inpra-ccdenttbus nunquamfeccrat. Mdnus itaque Vattit aternifuperfcdemdiuinitatis pugnai pro Adonai, idefl Cbrifto, tfmcu- tore nojir o contra Amalccb } potcflatemuidelicct diabolicam , quoufftc ft- nitus dcs~iruatur inimica mors:^ abforbeatur in uicloria datar Deo Chn fio capiti, cj- mebris eius.Non cfl mira igitur,ft tam dirum betlit, &p cr }> c ' tuit indiilum cfl nobis cotra bc Amalccb, & ipfius confmiles populos \ltji Deusdicitur bcllare continuo contra ipfos , non quidemprofofcdtribue* nobis uicloriam per I E S V M Cbnsium domitmm noflrum:Lx quo condfr dimus,qttd bic ejl etiam mediator -vicloria a nobis confequen*. TONVS OGTAVVS. ^ a indigeamus mdio ,ut in hunc Cbrisium mediatorcm deucmamus. Qap. x. Tquiaantbigipotcfl.artaliud mdium nobisfit ncceffarium,per iquodinhuncmediatoreueniamus:Dtboc breuiter mecxpedies j dtco,quoniam nonejlmcdiator mediatoris , ne progredtamur in infmtum ,fcd bene cxiguntur duo media, aut difpofitiom pra- uionter -ceufet lumen ipfum ,pcr quod abfque a- komedw Jante dimnaehclioneipoJfumusHmricum mediatorc, &fufci- fercprocaptuncjlro omma,qu*> explicauimus inhoc cntico forc commu - manda a fupramundano fonte ommbus membris chrSiiam curporisper ca- futfr mediatorcm nojlrum Cbrifumidecuiusplcnitudmeunufqmfqueac^ apit partem ipfi conucnicntcm. idtm. CANTICI SECVNDI P rooemium in tcrtium & no. VISS1MVM CANTICVM. V M DV Oiatn cantica perfoluerimus , quorum prius yantiqu um y ad maior is muni cum minor', (^ artj. \po concordiarn per tinet } Alter um nouum , de membroram i omnium cum capite Chriflo conuententia^eslat^t nouij [fimum canticum aggrediamur ' 9 quo perfoluamus munimi noris ,propter quemfaclafunt omnia , coyicordem indchi- tumfinem^progrcffum^jlatum.Quod eo gratms Vrincipifummo exifiwu- mus y quo ipfum hominem dzterisrebus^de quibus iampcrtraclauimus^ca- Dauii. ratius cffinxerit , De quo cntico (mfallor)Propbcta, pleno litmine aiom- ma inteiligenda perfujus >pracincbat , dumdicerct* Deus > canticum ncuw cantabo tibu Cantabo vtiq; de homi?ie y yui cjl nouifiimum dei opus > cum epi- ficc ccordandurv.pcrlegisf decem preceptor umobfcruatwnem, ijiiam pfalttrtum decacbordum } in quopfallebat Frophcta^idicantur .Quorpt- cum totum includatur incubara cuangelicafe m- borumlaus per joludtur corpora bene cbordato^Jjtiritu concinno } una- nimo bcnepfallentijdeo in alio hymno decantatJLxultatc  bene chordti vt ri Deo adiutori nojlro^a quo omnis pcrfeaajynpho?iia > & laui.Ikbilatedco labacob^os quifuppcditaslis^f coculcalis omnia impedimenta debitai** disSumite pfahnum,quo mente 6" animo Jclaudet is, & date inipfiu;l;u- dem tympanucorporisbene copofitum , iricu y amma, cor por c^ omnibusmcm brisyin LudcmopijxciSyCUiomniadcbent %loru,& honor cm tnfccuh.Etbcc perfoluemus diapifomca confonana cio tenor um Jicut induobus pu- mijiis canticis perfccimus. TNI CANTICI TERTII. 33 j |E aninuw rorf>oris,atq; virtutu cocordu multiplici Tonus.L \ De anima confonantia,per rerum intclligctias. Tonus. II. De hominis cuenientia cuintclligetiis^cadU^facris.Tonus.lll. De cotmentctia omnium rerum cum homAebene cbotatavt pf- ftt in cunklis operari } & omnbus imperare. '  Toma.UUi Tk confonantia anima } cum prprio ff>iritu } Q> ontmut aliif- .;. '' ' '-' ' foritibuf. ... : i Tgnu.v: Dccoticentufuamfimo,quemfaeiunthominesbencl)rdati cumDc*. Tontts.Vk Decorporis, & anima harmonia rhutata in melius,per re- fttrreblioncm. Tomu.VJL Defuaitifimis conccntibus fr patifa Ma aterna in adepta beaticudinc. Toiw.VIH, ' CAPITA PRIMI TONI. JE ea qu* efl in corpore conuenientia 6" fymmetria. Cap. I. [De ea confonantia ^u* ejl inter corpus ^animam. Cap . II. IVW /' corpore diffonantia oriatur. Cap.llL &&Vnde, q> qti inter corpus (f animam confonantia, veldijjonantia. Cap.UU. De temperando corpore, *f difpofione tentorijper natura- les medeias. Cap.V Quantum in huiufmodi temperamentis conducendis,conferatpruden- ' [ia } atq; debitmm regimen. Cap.Vt Quantum ad hcec conducenda valcat vniaiiftefui vera w- gfio. ^ Cap.Vll. Qud temperetur corroboreturq; corpus, & confequenter totus kmo codcslifauorc. Cap.Vlll. Qw breuivia a caelo,Angelis,& Deofauoretn haurirc r-fwus. Cap.IXi Quomodo \atcat homo par uus mundus ab omnibus membris m aioris mndi.cuifimillimus cfl,fomcntumfufcipcre. Cap.X. Vcconfcnfu aninhe cum feipfa. Cap.Xh Vevirtutum concentu conduccndo^tpoftt cx eis anima fanai i, Voblcclari. ' " Cap,Xll De confonantia \irtutum cum anima. Cap.XUL Vitru. CANTICI TERTII DE E QVAE *EST IN CORPORE CONVE- " mentiu & fommtri*. Caputprimum. NTAe/2 corporis commenfumio, utperiti architetli templa } yris,ftjlobatis y r quicquid ai epij}ylia > bafes > columnas y  ermone dil]eres y interferit.Nonpotefl ades^llafymmetria atq; proportw* nc rationem babere compofitwms y nifiinfehomwis benefigurati membro - rum babuerit exaSlam rationem. Vroportto emm architetiur^ut inquit] rata partis mernbr or um in omni opere } totiusq; modulatio y exqua ratio ejfi- citurJjmmetriarum.Et vltrprogrcjfus y probarc mtitur ex articuliscmpo- ris nnmerum omnem$atque nmeros, qui denarij y velfcxtcrtij dicunturjn- uentosfuijJe.Kam antiqui digitis nimerabant y r nmeros indicabant gi~ tis ipfis:& (f quanta confonantia mebrorumevr cunfierentia concinant.Sed ali] addunt y etiam comenfin ationes ad longum me- brorum corporis cjfie proportionatas. Os enim capitts y a mento adfrentem fummamfe r adices imas capilli y ejldecimad imas r adices capli y \>bi frons efficitur y itemterti partis .Pc \er y akitudmiscorporis y fext debitis & harmonias proportL ^comxt^exquorumtcmperamcntofanitas^cxdtjlemperamentopro witinfirmitat.Etomnessiondicamcorporis partes, fedboministotiuspor- tme^tn una eadem anima omnia uwifcantejanquam injlrumentorum chor d^autmoduhvarijinvna confonantia conuemunt . Et quamuis multirenx ^^urhominisyita^egetatiua^mmalis^iritdis^ntdle^ mfccundum harmnicas constitua ejl ratioes:& corpus illi omnefecu- wyroportiones dicitur efe coniunclum.-umuerfum quoque ipfum harmo- *f , concnnque dcuinSlum ejl . Et mdc proueniant b* harmnica com- s,profequens ait. liar um principia fmt  natura y uel kfummo opi- g mjitauis , utfit homo bate chordatus cum cor por e cr anima. Qupd r rtojau clar cxplicat } dde anima utrmfquc mundi ,quorumratio ejlfi- CAtfTICI TERTI v ,niima,inqHt:?ojlf" gratuita confequuntur ,fi bcnefcntit Gregrm , qui de angelit . J conje quenter debominibus inquit. Qui donorum disbibutione participai , K 5- naturaltum diJj>ofttione conuemunt. In quem fenfum intciUgoida J uerba faluatoris dictis,qud uni datafunt qmnque t*cta,ahj duo,m ff "-rego. TONVS PRMVS." ii7 tnm:tttl$ ddt*fmt(ut aliiu eudngelifld dit)decem nrn* decemferuis.ux opt Lu  : rrethrumfqMtfqifccmdummfuramipfi^afiitam.Sccunduqu^^ qui opcrdtur, reportat ptaniupro conditione nunri, uel dom praftiti. Si acro operdri negligit % dufertur dondtiuum,^ dtur alij opcrtmipt complcat locum wccpdrdtum pro injluxu,v donauo conccfl.De qud reuerfione animar u ad loca ipfti proportioMd,  quibus difeefjcrunt loquentes dcddemici cumfto AeideBli Vktonc dicunt, qubdredeuntddjuosplanetas t dtiusforfttdnloquentes,quam l!- lo mu/rt leftores exiftiment.Theologi amem uoftri dicunt^ud reucrtamur ad d los choros angelorum, quibus cenformiter uixenmt. Sed (nifallor) a d dlafu- prumdana boftitia reuertuntur t ad ququod fuum efcpcrcurremus ea qua ad rem nojlram , und oriatur trijlitia , & au- geatur atrd bilis , qud humores inficumtur aut magis dolcdt , c* trijletur de occurrennbus , qum deceat, ut bili exaftuet, fiue melancbolia comprimatur, nome boc eft ab animo malje babente , qui trijlitia abforbctur Ariftotelicd, 1 u f exorta infirmitas>declaratjubinfcrens>Et anima mea turbata ejlud de.Qjicc etiaUqudo infirmatur^ut dicatSana anima meam.quia pcecaui ti- bi.Ex cuius infirmitate^ rebellione^fequitur rebellio^ diflemperamctonn niu,qu quia mifericordia Deifuper omnia o/k- ra eius. luftitia aut Deifop omnia opera malaqua non Deifd bominis , m diaboli funguei utriujq; fimul.bt ficut no cft bomo^qui no peccet: fie non cjlho- mo.qui non indigeat purgatione^dc qui nfubiiciatur iuflitia punitiua. Ex/?r gatur itaq\ bomojbac momentnea anguflia>utfugiat aternh qua infligiturU- lis.quifilij diaboli effefti cr Deifamilia pcnitusjeparatijradunturilli ig> CT tormto,quod paratumeft diabolo^ angelis eius.Nec dicat quifyia, fin- firmitates proueniant ab illis naturalibus caufisfenariis y qt4as comemorat A:- Auicen. cenna^nidelicct inanitionejrepletione cibi,ucl aris infecli } fomno^uigilia y cxr* citio-fedpotifimex accidenbus animee feilicet ir afr'\ftia> gudio t&fimili- busiquia omnia bcec(fi quis bene aduertat)depcndt y ty reguntur ab animosa in eiuspotefiatefit^dare^elfubtraberecibucorpori^uigdare^ er dormirei ad libnu exercere corpus.Nabenc cordatus potefl admitterc,uelrepellere ir tri(liti,o> buiufmodi dccidtia animi>qttnofolum injcfid inaliistajferensfam* ma fortiter eleuata, & uebemeti imaginationc acccfa^immutatjknitat > uel  anima-, qttamuis aliquandojpiritus accipiatur pro 4ju*hu,& corpus uelcaro pro animali bomie.De pace aut^cocordia^ cr unio- us illori dicitfcriptura. Infyirauit Deus infaciem bominisfpiraculum uitar, dfficlus efl homo unicc iritUi& fpiritus aduerfus carne: xitm - m bxcautcfi inuic adnerfintuu& iteru.Vidco aliam legeinmebr is mis, re- pugnante legi mentis mea, ? ducere me captiuatum in legem peccati : ita ut no (\uod uolo bonu^bocfaciamjed quod nolo malum. Vnd no efl difsidium inter torpus & ammam,qu* naturaliafint: & nullam pugnam Jd pac defideran- ttf.ficucolligauiteafutnmuscpifex firmo , & continuo fodere.Hinc errant quamplitrimi , quidum opinanturcum Vaulo inferuitutem fyiritus redigere corpus , id eflanimales appetitus : defiruunt naturam , aut naturalia dona, qua in Dei laudetn.proprium beneficiu,(f commodum proximi, plenis & non biUiatis uiribus exercendafunt.N5itaq;procuranda efl difeordia inter na- toraliajuc dcflruendafintfedpotius cfcruanda. Hinc idem Apoftolusfuum VV ij CANTICI TERTII Piaiui TOTotfc^ um ocet y ut utatur uino pro confortando ftomacho\ Etftcut Vaulo an t diximusjubet omnc obfcquwm noftrum rationabtle effc. Cm cofentiem H Hicron. ronynms, prtcipit * ipfe>ut modcratafint nobis ieiuniai cum Deus nn oble* Rcturnoftriucntrisuacuitate, ucl utuacilldntcsgrejfus baculo^autparietef^ fttcmus. Sed ca ieiunia, cr c* abflinti* atque macerationes affumend^fm^ quibu* corpore non deftruftoi fid rcdcio inferuitutm^nualefcatfpiritus^ fororfat , atque agiliotin Deifcruitio.Dijcrcpantia autem, & pugia con- tinud effc debet inter bominemcolejlcm.cfenfualem: quoufque illc bun rede- gerit mperfeSlamferuitutem:utfimul confentientes , ? pacifica bearipofint tn tojo regno pacis. Corporis ucr & anima: conjruanda efi concrdia ; qu injuperccclefli regione uidit arboretn TONVS PR.IMVS. m W^musfatrantmfamtatmgentiun. ^afanitate recuperai*, /W mt gentes tpfitam inmros effel* , d:fruclibus uitx ) qui di r cmm  , BHM H> 'nfirmo rfutncndi. De medico uer , canit fMmgrtpbu . Lit Hum.de fe tpfo dixttNon ejl opus ualemibu* medico ,fed md babentibJ. Pt Origines exponens illudfacramentale camicum . In odorem curremut un m n- s* torum tuorum t mqutt. Variis quippe Deus Vater em ungens unguentis fecit fl- bm Cbriftum , & medtcum.Talcm nanqueftonfum ad infirmam (pfkm Deu Vatrem dccbat dejlmare. Quiftonfaut bom mediei perficeret offiaum fi. unstotumbominem, Apoftolis quoque dedit potefiatem, & mandatii de utro que bominejanando:ut babetur in Euangelio iC ui tttulus efifecundu Mattbtu v lrt (^potejiatetradita,dixit.\nfirmoscurate,mortuosfufii:ate, leprofos mun- ' c " R " * date, dtmoneseucite. Poflca iube U m expediu ab aurorar gemo Jcmia cmni- ^"^ gena,perajumcisjuperjhis, calcUmentis nanaram rerum , & W rga humana ^^f^apoicj\avs,amunarentp A cem i inc l uc^uedomumm turJObfcrua(qu*fi ) ordmemfummi mediei : Mandat erum bispos mittit di~ redores bomimm in uiamfalutism primo fanent cor por: wfufcitent eos, mi mortmfunt:v curem obfcffos  d*monio:po(lea ut ab ommb terreais l. dit h anmntient c? trtbuantpacem-.quxejl uerum temperamtum,& uera Li Usjmo tranquilkasanimi. Qji*nccpr*Jlare,ncc habere poteft, nifi bene cor- datas. & a terrems impedimctis^ perturbtibus curispenitus expeditu-s-.ideo mbet,ut ab bumfmodi expeduntur^ui ipfam denumiaturi erant. Curada unt ^tur primo corpora: utex harmonia corporisfani, deueniamus ad harmonia }}iritus,umutH A rerumelior^and^ddiuin;fic U t VytbaMceudutfi- ^ cui lexterioribusjoducutur l>hcrbifauore 4 vfama^ harmonia ma xxmxjr^laujic i melion bomicMinutroa] cduciturfauore uerifolis, uter ?; cjfenui{a>iititis mdelicctfr barmonix.Tcperas iuq; corporibus teperi turhmtusjcnfis, operationes omnes, & mensiutgujlare posint cccia\ ^ ^'pdulaQuodutperfeMfiatjnpe^ pcmurppjum corpus^ mutaturin naturambiritusiutnullo difteperameto ^atufemppabula lafimulcii^ritufufcipe ualeat . Nec perterreat qu- fuApoftolica illafemctia. Cu mfitmortfefirtiorfum: quia Ai diuinus homo tt no  parcum mclum,atq; ccekfemfauorcm . Medicamina aut WJunt : tum ex natura fimplmm  calis , & mtclUgentiis f fed in primis   VV / c STVS CANftCI TTERtlI Deo battfid : tm cx bartnonicd compofitione ntedicdminum inter p ,  c cima corporifufcipieti, Qh* fnultum operatur , quamuis pdrum cogmtaft- pientibusnojlri tanporis: quifuumArijhtclemfequentcs, omnid tnbxuntpn- msy&fecundis qudlitdt&us^tenfolum earum libraminc * cum tamen uida* mui dUqudfmplicid mdgis operdri, qum i&is , qui e)l nonfiltmin terc , u qudrtogrddujcdfummcdlidus-.cr omnium elemcntorumdclmipnus. Va x d uirtate ntdiori, qumfit Md qualitatum primar um ,procedere necejfe tf. Vidcmus quoque proportionata udlde prodefje , qu* dijhmperata noccnt : t opindri cogamurbdrmonicam uimmultumconferre . Operatur infuper mV- nw,cr efficdx mediei dnimus,qma(ut diximus)fors maginatio immutat qu- litdtes etidm in corpore alieno. \d maxim, qudo infirmus medico adbibensji- demfife di\}onit ad medentis uirtutcmfifcifiendam. (u & dbipofl ueftigtd greg tttoriUn quibus>ut- demus prudentid in md\ispracauendis,& in bonis procurdndis.Cauct emmt qui^&c dfininos portatej,dtq; exterd dnimlid pracipitiisitk duabus obitm TONVS PRJMVS.  u - 6 VV Vy CANTICI TERTi xirunf.undillefplendebatfacie^urificato iamcorporej cr j}e leui,(f ignco currufubueBtu /t: cr corpus fuum uelutufpirkum quedam ftcile ducebat ad Hieron. n mnm.HiaonymusglorUbaturididicijfebebdomadarumfufferreinediam,ro buflus tmen,mente & corporeMulqucalij mximos abftinentias obferua*. tes,comentierantfolo naturafufkntamento, omnem cibi delcBationem fe pt J" nitus abdicantcsjcut HLrion,MdchdriusfrancifcM,&Cdlij qum plurimi,iui H^cr. j^  fc me ntis, aut corporisfntientes iatturam, imo uim t & robur maxir. Quodft, o* diuinofauort,& perfpicaci prudentia, qua homo appcthus cot* poris moderam, ipfum corpus adfriritusjymbolum educans,cibat quol t,cr concrdia , cum prtfidetite ipfius-utinde cibusftt ddfuflentationem^ nl dd oblc 2ldmcntu. Quod cum dijjxcillimumftt nofcere,nmlli maiori inedu, cum debeant, corpord afugentes, manifefla , C wid indc nocumenta pift funt. Mtfgn* enim bic prudentu indago e x igtur , ut ucluti bnus mujicus, tu- batitf dptet cbordds omnes iujlo modulamine, nc plus,dut minus qum decett tenfv,ccnfonanas potius abducat,qumddducdt.Ncc enim minor folertia, q dcumenexquiriturin diiudicando confonantiamartuum crporis, & i mot- randis ip(is,ut omnia contemperata fint cum (pirim, & anima, qum exquim muficus in tempcrandis injhumentisfuis. Sed cum perfetta de buiufmodi rt no d bdberi nequeat, nifi perfe^mis-.ideo unufquifque cbfulere debct peri* tiores. Qui,fi non omnia , tamen aliqua pracduendd docent, quoufque adepu mente, pcruenidt dd perfecidm cognitionemproprij tentorijjjofyitantis awm* intelligcntia cuflodiens, & omnium qua dd ipfam dnimam perficiendam atti- nent,v ddpcrfettum temperamentum crporis, confummdtam concrdia ipius cum anima. Quantum ddbac conducenda uateai unicuiquc uerdjkico- ffiitio. Cap. V 1 1. Xtat monumentum fapienbus celebratifimum, quo ualet ho- mo corpos propriu, omnia qua intra corpus junt^ qu* cir- ca ipfum adiacent^moderariAdautem efl prpria fui cogiitio, M non quidcm, qud terra Jit^ut ex uili matria ortus,ant breuti terram r7foluendu*,ac uiuens innumerabilibus quaflionibus immixtasjit non- nulli monumentum iilud inter pretantur.Sed exquiritur,ut cognofcatur, quapt anima prpria, undcprogrediatur,quantis , & fot gradus perfeitiotas rcfcna.qua intelligena communita,quibus mediisin corpus diffufa * qua wr- monia cum ipfo compaila,quam ajfinitatem cum DcojnteUigentiissccUs, e\m m,er rebus omnibus babeat,quorum imaginem crfimulacbru tenti : QbjJw- einfiuxibuscompaginatum ftt corpus, & quouita curricula terminando ultra quod non deturprogreffus.Htceim  buiujmodh cxauiritmommcnr tNVS PRIMVS. 34t tum,quod Gracid iaftatfe ah orculo Delpbico in uetuflijSimo tripode ante om  WM nesaccepiJf.^ectafHenbquentim orculo deturlaus, tampam Mim docum ti inaemori t cum ante Apollinis oraculum jllud tradiderint qui  Spiritu SanBo cdo8ifucrant:aitcnimlob,uiJitansfpeciemtuam}ionpeccbis.Vifitat nan- ,ub pcfpccicmfudm , qui aliaudo mente formam propriam t atquefeipfum coutem fktur. Qjtod necejfeeftf partes ornes Juiipfw , tanquam tvtmnfrumenti ordasfuo loco difponere uelit , cr in dignitatemfuam reflitSfeipfum.De 0uii quodiuus Cttbarijla clara uoceintonatJiccns.Homo cum inbonore ejfet.non mtcUexit.comparatuscjl inmentis infipicntibus, rjimilisfaclus efi Mis. Doa wquejud non cognojcdt homo dignitatem,  excellentiamjn qua conftitu- tusefi , ommbus praflans,^ ab omnibusfomcntudignitatisfuafufcipere d, kus,cum non tantum omniumpartiumfuarum concordid y fed ornni rerum bar monia^fubieclionegauderepofiit.mfife ipfum deiciens, iumentis infipienti- busafnnletur.Et bac(nifallor)funtiUa mirabilia,de quorum cognitione alibi exultatpropbeta,dumaitMirabilia operd tua,& anima mea copofiet nimis. u,* E qua ,& arca quosfmt hac mirabiHa, explicansJubinfert.Mi amem nimis bonortficaufnnt ami tui Deus , nimis confortatus / principais eorum:co~ gnofcens uidelicct quanta natura, tfdonorum cxcdlcntia cos decoraueris, qudntoue domnio prafeceris,eos fcilicet qu cognonerunt , cr confcruare fiu- dueruntpmium,& dignitdtem , in qua conJHtuifunt. E t neglorietur quibi de exterton dpparentiajdfemper timeat,& reuercatur Deiiudicium, ad cu ws metam homo efi uer magnusMparuus.eJlquc bonus.uel malusjnquit. NS cjt occultatum os meum  te,quodfecijli in occulto: (ffubftStia, uel compaHo main infertonbus terra . htperfeclum meum uidermt oculi tui . Mercurius >w; quoque Trijmcgijlu* idem t ante oraculum docuitdicens. Vos y quibus mentis por tio concejja eft,genus recognofiite uejlrum , ueflramque naturam immortaUm confiderate.Non igttur mortalcm,aut deteriorem conditionem,iubet iflefapics tontemplandamScd melior:Quod explicans Uacrobius in defomnio Scipio- ""^ ms,ait. Animas dicimus de ccelo lapfas in corpora^ hanc efepcrfeclam ani- mfaptcntiam,dum corpore utitur.ut und orta/it,recognofcdt. Sic enim omnes rcilejenticntes uolunt,ut cognitio d exigatur,per qudm, exclufis impedimen- tis,rettum m Dcum capiatur iter . Hinc diindicrunt oraculum potm  ccelo* quam a damone emanajfe , ut Satyricus canit. E ccelo defcendit y2>3t suwrf. ,MUe * Aedo quippe, cr fpiritufanlo profiliitdocumentUm, ut diximus: quamuis * dtmone per oraculum Gracis prolatumfuerit. Hac igitur cognitione de no- to* ipfisbabtta.cognofcimus Deum,adcuius imaginemfaclifumus:cognofcimHS tondumsuiusfmulacbrumportamus: cognofemus creaturas ornnes t quas com pethmur, (? cum quibushabemus Jymbolum, & bamonicamproportionem tmojcmus quidfomenti  lapidibus,quid db berbis, quid  ccelis , quid tand Mqudquerebaurirepofimus. Cognofcimus infuper, quomodo unamqufr VV v. tcremi 1'wlcn. CANTICI TER.TII que cborddm nofhi corpora infirimentifuo loco aptdre Udledmu*. Quhdtempcrctur, corrobortturf, corpus, & confequenter totus homo ccekjlifduore. Cap. VIII. T quUfttalcsfunt aliquando morbi(ut in Timo ajfeuerdt Pfcd ipfe Domas immediat efipars (ffuniculus kxreditatis lorum , quibus item m idem Pro- pbetdait. Nolitetimerebac^quianec mdlpoffuntfacere.necbene. Cumqui. bus erit fio loco nobis fermoifed pro nunc,cum bis qui ccclisfubiiciuntur: quut dicimayUt quoufque ab eorumprafidentid abfoluantur, curem Helutifipjcm Ajlronomi, pracaucre nonfolum mala multd,qucc cceli minantur ( ficuti docet Vtolem*us)fed continufauorem, (f prafidwm bauriant , quoufque  cdor Meu;. prafidcntiddbfoluantur.Qni bauftusfit(doccnte Piorno) mediante anivani di qua tot rationes jemwdes continens.quotfitnt ide* in mente diuina prajiit unicuiquefuam particularem uimjuxta uirtutes idearumfufceptds,ficut ff u tom tribuit.No enim eft in mundano boc animali mcbru t deforme^cui (t Pl zoroait. Zoroa j] res diurnas illiccs uocat: cr Synefm fymbolicas iUecebrds: Secundm quas,non omnid bomfimul oriuntur  ccelo :jcd pro temporum curriculis , r opportuntdte,C pro uniufcuiufque aptitudinc, o" diftofitione. Hdc igitur m- diiEl* Jefl*, 1 inteUigentiaprafidentiSyfdtioremjufcipit difpofttus ipjicom nientem,ftcut corpus orgdnizdttim,& ultima difrojitioneconduttumfifcipitn taw t & dnimdm.Videmusenimfuccefionetcmporis, cr multisdtqueuariisctt lorum reuolutiontbus,bomincs ualde proficere^in uitaydnima-j-ationis, ($ tnd- torum muncrudugmcntis,& dildtationibus: quaartis, & induftri* ddmmc* lis conducinequeunuadeo ut ccelejlemfduorem confiteri cogamur . Quodft- pius diligenti obferuatione comprobatum efl\quamuis aliquandofdlldntur pro- gnofticdntesidut quid non plen cognofeunt infiuxus omnes f cr md pr oneram aut quia homo arbtrio fuc (pdnimi Ubertate alio tcndit,quam dittet ipfe cede- pwicm. Jlis infiuxus. Nam(ut ipfe Aflronomorumprinceps Vtolemtus in principio Afo teleJmdtumdocet)nonjufficit alicui,utcafius y & wjlusfnjjabcre loueminfut borofcopofauentem:nifi eduerit  lenonibus> & meretricbus.quorum comer- fdtio obfldt influxui . Obftdnt enim confuetudines^mores.fanguu^ocusgenm- ra t libertas animi t (f occaftones quamplurimx , cum infiuxus illi non cogant.fei Plaionici TONVS RIMVS. 34* dijponant, tffaiieant. Et hor(ut diximus ) per mnndi animam ,particularita~ men uirtute imaginum, & intetiigentiarum prafidcnum , cr concurju radio- , rum, C afyccluum, conuenxettbus flcllis y? imaginibus illis, pcculiari quedam, CT harmnico conuentu. Et horum omnium uirtus, perfilem tanqum per uer cigallum confouexur, qui & communem uit ff cornprobarv poffumus. In cor de cnim bominis y quodfolis imaginem* & uirtutem tenet^ft c$ munis nitafonst? omnium membrort totius corporisuirtus* Naro omnia que. in corporejitnrj corde foynent um fufeipiunt^ uit quod eftfol m mundano animali:& cor inpanicularLCcctcraque mmbrafuperiora utriujque, in inferittra influ- unt.profujcipientium difyofitione. Qjj prudentU, tique anis adminiculis coadiuuatur. Sed bxe.quce indufiria coparatur uel exi gufufficitadccclimunera capejeenda, ideo non afyernenda y cu muMconfe- m , cr naturali di^ofttioni, ut plena fit, cr anima difponenti, cu difyoncndo ftucat (? ipfa yfteuticceli influentes . Etquuishottto tot ccelofauorcmju- feipixt , pottfsim tamen banrit d corde cceli, quod eftfol, cumfolaris fxt homo i (ut rabes afhonomidicunt)& peculiari qudam munere utriufquefolis^cce Arab  Icjlis uidclicet, & fupramimdani decoratus.ut cx theotogia Uebrceorum decer Thc - hc *. pimits.Quod cr docet eiuspulebra cr ereftaftatura, humor fitilis, ffiritus tkrus, imaginrio perfpicua, ueritatis zrglorUftudinm, $ multa, in quibus homo babei utriufqne folis fjmbolu^ peculiarem eius imagine , (f tanto rx- frefiwr quanto perfeftior eft. H inc hominii princeps, cr caput Cbriftus \efus fUrifque locisfol diclus e$l:a CHusluminis,uit\utf intelUgentiisJcd ab ipfo omniumbonorum fonte: quanto magis cakflis, angelicus& diuinus effeitur. Calejlis autem euadit,quando corrupt\biliafup pcditanstfyerncnsjncorruptibilia ampletlitur.o' ammum^atque opera , ue luti ccclum quoddam y conducit in orbem^refleBens ifcr,cr opus in ccclum,  quo procefit . Quodfieri nequit,nifi pratniffa fegregaonc ab obnubilantibus uclut adore tur,uel Htdecipiantybuiufnodi munditiam exquiruntAdeofuper omnia> dili(ti ti cura objeruandum eft:ut babeat unufquifquc animum , y corpurum, tque munda, quod immundas potejl ates fugat, xy adDeiconfuetudine,& coram c h r i difponiv.dicentefumma ueritate. Beati mundo corde^uoniam ipfi Deu m uiie- srys ' bunt.tiacigitur mundicia in primis comparata , etiam illa corporis cr corm omnium , quibus utimur fpernenda non ejl:cii utranque exquirat ottmiumlym- pidorumfonSyW origo Deus ,m qu tendimus. Illa enim in primis exquirit, di- cens per lfaiam:Lauamini>& mundi ejlote,auferte rnalH cogitationum uejiu- ruManc quoque exqttirit cfemper infacris omnia munda cfflagitet & uafi: C7 tnunera: cr hoflias^ficrifcia.Euut breuiter concludamus, efl doBnu Hebr*. d p M( { Hebraos in buwjmodi reperitifimos , omnibus communis, quod cwik qua Deifintytenentur ex parte mttnditi* quam mno tbaorab dicunt,t om- nxaqucefpirituiiimmundorufuntf ad ipfos t Hel mebra eorupertinct, fWOHJ tumah/deft immundu>ucl immanda uocatficut  ipfi dicuntur immundi ffin tusy hconuerfo autemjdli dicuntur angeli lucis,  mundi.Hinc qui ipforcon- ., ftetudine de\ec~kantur , munditi omnigenatn quorum . Inter quos Francifciu, nojler auriga , docia quadam pratlica : cr diuini fpiritus colluflratione per- fufus , mirimmodum munditi cmendabat. Hundus itaque quifquis effccliu /},CJ* angelisjimillimus^alios mundo itinere , uita purajn Deu dirigereji det . Hic cr calos quodammodo tranfcendens t non iam ab ipfxs ,fed ab angejt incrementa uit& fomenta fufcipit, confuetudine quadam famM- ri cumipftsfruensftcut de Patribus utriufque teflametiplarifque legimus.H bob huit enim hbrabam angelos optataprolis^ multarum rerum nuntios . labr TONVS PRIMVS. 3 ^ cohd^cloYumfjmilUritatc , in totafitaperegrinationefapius ufis e(l . Efo E 'errcx.it hbrabam uadens , & ultra progre- diens y aut proficiens ad meridiem. Ibifauorcmfupercoclejlii amplifsimmjh- luh ' fmftcut \zabac in aquilone, de quo dicitur. Wenit Izabac in Gerarab , ubijc- ji4Mt,er collegit ccnt;tplum:autcentum bordeos: utbabet ueritaslitera.v locupletatus eslbomo:^ effcciui ejl diues ualdc. Sacramentumbuius negocf qttarit Hieronymus^necfoluit-.nolensforjitan pandere indigno uulgo, qm It- ens operetur, quidhordeumfgnificet, quo adeo profecit,& creuit lz*hitc,t aliis operibusfpiritusconducedis,apdtribusno fine ratione trdditas,& eas quds fpiriuis ipfefuggejfcrit . Qui dliqudndo 4- decomplet,quos tangit,utfuggerat omnid,qumnis,fcYpturd,quce nonfdUit^ecaliquidjIne caufa ddmittit, difeerepof- fm. \n qud bdbetur, quod dumfummus moderdtor uellct magnificar c amicu \*m Abram 1 immtttduit nomen,& iufiit eum uocdri Abraham,nonfine magno Ahri -' Wcrio,ut dltbi diximus.Sic dum uellet conflituere nepoteeius lahacobprin- Uh "' ff tous cleftafdmilitCyiufsit eum uocay Ifialjd eji principtem D, avt CANTICI TERT1I fmcipdtum Dei dueens . Qnutum etiam uakdt ueflimentorum mutdtio ah e&dmfcripturd difecre pvjfumusyqit* iubeUutfdceYdotcs, & minijlri Deifa crdpcraftuYi, ucfUrcntar apta quaddm , & ibi determinai d uejlmenta. Pa r i modo y quantum ualeant djfumcndi cibi.db cddem inftrnimur.qu ? nomina y mutata pYofejiionc , Wgradir.cjuiatunc etiam nobihorcm cujlodem^ dirclorcm djfumimus.Hic cnim nobis datus $ progYejfusjit confeendere pofiimus degradu in gradam, (? de uirtutein uir* tutem:quou(que nideamus Deum Dorum in Sio.QuiigiturlocumyOpus^ro- fefiionemfidus, genium > ty fpiritumfuum cognouerit^pignusfui pro/eclus^ fQdic\tdtis>cer\ifiimim bdbet. Qnomodo ualcat homo pdruus mundus ab omnibus mbris maio- ris mundi^cuifimillimus ci)fotnentumfufcipeYe. p. X. , Ecfolum  ccelo y angelis , (p intelligentiisjd d quocunque mm- bYo mundani eorporis y fauorem y (? munimentumfufcipimusn modicum. \n quinque enim partes  nonnullisfdpienubus pmm I homo : I intellelualem y rdtiomlc m 7 irajcemiam y cupidinem } tf fenfus, cum omnibus eoYum injlrumentis. Intelleclu* injiimma dYce colloati^ Jblusfummo prinpi domefticut y ab eo hauria qu f ipfa infupcriorifoh collocacajnedia inter inteUclum,(f pbantafiam^ab omnibus y circa qu extrinfecofauorc i- digctjpfo corde,zf bilifatis inflammatajiifiquatcnus obiclum, in  afhorum circuitus confonantifimos, obitus^tque ortus, picluramter- * rxpulcberrimam t aquarumfcecunditatem t atque rerum omnium uifibiliu com* pofitioncmiundc philofopbiafons uberrimtu imbibitur,ex quo,adfuperiorefa~ ptemiperuenitur.Ncc minus indepabulumutriufque hominis y quam docirinx decei pitar. Inter culos autem^ aurcsjris media regione nares natura con- fiituif.quarumfympbonia.odor cum friritu commeat.Quifolamc rebus bene clentibitSy O>benec5pojitisfufcipientes, cr ipfmon modicum quaflianhomini pra-jlam. Os quoque in me ditulio fadei, dent\bus,palata, & Ikgua munitum, multigenum bomini tribuit lucrum.Sufcipit enim omitia corporis nutrimenta, uc tri,tanquampromptuario cuidam^to corpori inferda. Sed prius palatiiu Mo committuntur^t nociua refpuat, cr projicua admittat. Et bac dentes man dunt,ut cibos iam tritus prabeatur lebetiflomacbifacil decoquendus. Ad cu- ius cibi reuolutionem data eft lngua , qua etiam non minus Jjiintui , & amue, qum corpori infcruit.promens oratione , qu (7 tila de ommbus t fmefenfibilibus ifme intclleclualibus audire pofsmt. Vit- ae auditus cjl fenfuspra omnibus aliis feruiens intelleclui , & eiuspeculia- ns mintfter . ?o(l quemfunt trs alijfenfus , in regia aula capins conjlituti , in ionisconfl>ec~lu:utcius trutina , omne ipforum libretar iudicium. Tattut Xx CANtlCL TERtII ueroMf ncs dnimaks rclBas cjk ut & ipfofolidioYd hac,(? magis mate- rialia capiente^ nibil rdmquatur, quod bominis ludiciumfugidt i&quo ipfc bomofamcntumnonaccipidt.Etfiquideft.quodf^^ Mcrwr. tonC0 ntemplatur. H wid dldtur^ crcfcdt&ifdrid dutemfumit incrementa : A Deo quidem opificc ,  gemtorc, tdnqudm a Pdtre omnidpY Thomt fententidrftiod de drficidlibus tatumodo in- Armo. telligdtur firmo , CF nos faeYit artificidItHmjolummodo, ab ipfa rgidebebt. Curanda efi igitur anima per ucram pbilo- fopbiam,ucritati^uerludia ? uulgo quid occuha:per fac?ificia,r omnes con- tumentes expiationes:ut fanitatirefiituta, ueritatefirmata , & talibus pra-fi- diis munitajbil timeat(ut Cbalcidius logofermone diffcrit)concufiiones fubo- chakii ricntcs-.fedfibiipficonncniens, cm cateris indcconjcntiar.0' arnica ab omni- busfumatfui dugmentipr ni  Uibi quiefcentesifed redundam flucius eo- ^ rum in conculcationcw,v lucluiquia non ejlpax impiisjicit Dominus.Adejl ,laa  C ratio. Namfugata probitate , diflurbatur ordo , exulat'que uera pax,qua\ efi rerum tranquillitas ordinis . Hitic infurgit dijlemperamentum, perturbatio, inquietudo i mconflantia,affi\clio,& naria tormentorumgenera.luorum mui ta connuryrantur  Dauidejn pfalmo trigejimojptimo, ubiab infirmitate ani Duj m harmoniam-.quam caterafiquuntur^ imitantur.Vnd ante emnia, animi c fcfuscumfeipfiprocurandusefl t fiquisaliorubarmoniaobleclari t er ab eis mm, undproficiat, comparare dejiderat, cr liberariab omnibus calamitat bus: qua ipfo per tur bato proficifeuntur. De uirtutum concentu conducendo , ut pofit ex eis anima fanari, &obUctari. Cap.XU. T quia uirtutesfint anima obleftamenta: cr medeLe y ut concin- nafintjtccejjeefli cum & fanitas^ obleclatio  confonamibus proficifeantur ,  confonantia quadam fim . Efi enim fnitat  ^.^ corporis, temperamentum(itt diximus)bumorum,^ eorum,qu* *corporisfnbjiamiampertincnt . Efi quoque animxfanitas , concentus uir- tutum, q> operatiomm. Efique ,obleftatio ,ex proportione potentUcum okeeto . Et quanto maior proportio , tanto maior deleclatio . Et etiam effici- tur lkm oUeSans,(p'fanans f utrjmque uim trahais ab hpolline, qui cubara^ XX y Boaius CANTICI TERtlI O* medicina inuctor decantaturjto modo corporis,ucru animi quopSed mul- to melius id efficit uerior , & Jupramitdanus Apollo t mcliori refinam barmo- nia^ua artificias bac^ut naturalis^fi longe inferior, & imago etiam obfat- ra.lpfe enmprafiitit^ daredocuit,perfec~iam utriufljuebominisfanitate,(y tempcramentum, per ea,a,ua diiudicauit expcrtus^ * Jpicntifir.tut medicm^ comcnire infrmitati noflra. & partibm omnibas temperandis: ade,ut uau exiftimaripofiit omnis indujhria.qua deccrniutr t aut excogitatur t al:a docbina ut ma , uel rcgula,ad inlruendim, 1 perficiend bumammgenus, qum i/k, qu* a Chrifto perfettifima tradita eft. Sedficut in corporibusjnandis t ade confert barmonia t ut non modo naturalis>fcd etiam uocalis medeiam attulerit, Dsmoc. ut Democrituty cr Tbeophraflus affirmare uidentur : * Vytbagoras , attpe p 7 W.' Empdocles fmxlcum Aflepiade,uerbisdemonflrant:quodDamd y (faHjfc lyra cwn- Aluepid. f  l * t / * PaLud u \ tt  t Botio referente, Terpander^atque Ano Uethimnei^ Lesbios^ue Tc?p!n. lonesgrauifimis morbis nexatos cantus eripuereprafidio* Hifmenias Tbeh- Hunc> nus Bceotiorum qumplurimis, qnosfeiatiei doloris tormenta uexabant.modu- lamine orneias fertur abfterjiffe moleftias.Muln quoqw alij harmonia fenfi- biliyO' ab ipfo BotioiW ah aliisjrecitanturfanati.lure igitur idfacere dekt harmonia Mturalis y utiqt4cfortior> qutbus mederi praten- dunt . Quod ntulti hac tempeflate igmri contemnentes ,fapius eam diffomn- tiam intejlinis inferunt : ut borrefant , doleant , cr crucientur ex difionantU pharmaci.cum confinam temperamentum^janitatem afferre debuijfet. Ncc fecus uirtuteS) quafunt anima medicamina temperata effe debent inter fc, (f c cum anima, (ifanitatem,ty obleftamcntumipft anima ajferrc ualcant. Di- Thcolo. fyutant noflri fbeologi longisfermonibus de connexione,& compagine uirtu* Thom tumiTbomasuidclicet,Henricu* t loannesScotiis > & alij. Qjtaconnexio^cum  s fine harmnica conveniente autaliquarumparticularium connexionetfofthabentes, loquemur denoftra co boccus. iicmena harmnica . Sicnt enim harmonia v.oca\is(ut Boetius difjinit)ejl pa* riuidifyariuq; uocu.in unureda&a eoneordia\fic harmonia perficiens animam, eft pari,difyariti)nq; uirtutumjn uniredactusconctus.Difpares enim utrtu tesjunt liber atitas ,&> fides^VarJimonia^fpes, contplao , (ffolicit opus charitatis infrequeti miniflcrio>& buiufmodi multa. .QUjcenihilaminus omnes DfTU TONVS PIUMVS. H7 Muaiuntmuniicfcordcsulioqmnnonuirtutcsfeduhk autem , i quodcomemre ornes debent, chamas efl i(f dileclio Dei,o> pro- xmnin qua,tanquam xn radice,fndamento,uita, cr anima omni uirtutuSm- mur % & pendem omma,q U. ferere mdeatur , pfit mjlitia >C r (ut alij dicunt)tempcrantia, qux modum orn ? ,nfctof ' nusumuubustmponif.nontamenaduerfantur us,quade cbaritate drh Junt.HamjicutinJono concentusejl duplex-.aher fibrarum^odulomm^ut fi- ftmarumfeorfumx Alter amem cm aliisfibri S) modulis,uelfiJlHs:utex tot in- jtrumento, & etiam cx pluribus injtr mentis una reboet confonana. Sic in co centu mmtumbifaria e(t mdulatio: Altera quidem cmujlibet uirtutis infeip- /, CT box ejl xuflitia : qu deSionis Dei , uelproximi,aut utriufque fimuh ut non tantum au- dientes obleclent ummesfed utilitatem afferant pulfanti . Hac enim cbaritate temperamus, &moderamur omnes uirtutes: necnon dirigitur omneopusbonu m Deum, a quo efl omms uerafympbonia % ut non modo noflri catholici docent (oncordes: fideuamgentiliumfapientesqumplurimi^x quibus, Hierocles Hltro ^tionakgenusfi^en^rmfaumfortiri cupit , illa eadem ucli\qu* di- urna lex determinai . Nec enim aliter, nififecmdum Deum, efl bene dibofnus mmus. EtaDeo decidem, ab intcVecluquoquecadit : &> bonor um regula in objcuYuntTclegatur. Et iterum darm ; Meus ex diuinajfiritu ducla , adiun- Ide,n * iftur Dco : qmafimile ad eius fxruk accedere necejfe efl . Nec bnus Dei fa- cerdos efle potefl , mfi feipfum bofliam producens , propriam animam quafi Jmulacbrum quoddam xdificet , & mentem, acintem m ,i,itcmpltmcon- Jtrmtn quo , dmnam Ucemfujcipere pofsit . Hac autem unio cum Deo , cr d'Mi/0 temph , fit per eram deHionem > qua efl pknitudo legis, cr totius XX iij c ST VS ! faciiitate frequentai minijleria. Ex qmbus facil digno jcitur,q> quuis unusfu Deus, & Sptritus artifexjpcras omuia m omnibusjw tameomnia inun eunde immittitfed diftribuitfingulis,prout uult. Qnaetiuaria mimfteria i  bomines efficiunw Dij, per uirtutis cxcellen. Sed Arift *' nofler Vlotinus proftquitur dics, cp Heroicifludiu efl,atque uott,non tantum pi- extra peccatum ejfe,Jd ejfe Deum t reuertique, und procefsitficut & Mc qui dtxit.Exiui a, ?atre,& ueni in mundum-.itcrum relinquo mundum,& uado ad CHKl Vatrcm. Et cum nos illiusfratres fmus ab eodem Patre progrefsi , ad eundem nobis repetendum efi-.deprcfsioritamengradu.Cum autem repetimus,und ue mus, tini mcnt p^n,ii)/ aliquid^ncoultc tantimodj,admittit erroneu>fquens prinm mariana illas^Deus^tq) dcm y ii mi intelleftusp) ma apprchcjonc pofsidct. Tendit quoqs anima in illud^Hodintcl leclus percotaclum attingit.lntellcZlasenim(inquitipje Plotin.)tatiu quoddm babet illudtfuod anima cocupifcit y &jbcrab E ne uideatur bicfornniajfe Vlo Ioan - tinuSyudiamus quid deponat Ioan.noter>qui grada illu confeenderau Qnoi dudiuimus(inqun)Qy uidimus, $ contretauimusdeucrbouitbocdnnun~ ciamus uobts . Contreclat amem diuina , qui ipf , experientia qnadam com- p]>*.in probat.autfaperioriportine (quam Vlotinusintelleumuocat } Deoadka- pi^ui. rct jpji i nn i xus *p contiguitate qnadam unitus . Tangimus ( inquit Vrocnlus ) dunam e[fentiam,c ad illam inclinati innimurfupremo animi capite. Et Vdtt pju:u ' lus . Qji adbtret Deo, unusfpiritus efficitur cum co.Qua fyiritM unitasfe- qititur ipfm intdlcclus unionem. TNVS SECVNDVS: 34 ^ De anima confonana per rerum intclligcntias, Totwtficundus. Vidft anima. Cdp. primum Q^ An omnes animas aquates creaucrit opifex. C40. jj. Qur in primaua dijlributione , bac itaqualitate ufut fit aquijiimus iudcx. C ap. I. Am ex boc quod inaqualtbus gradibus difiribuerit a principio , & udriis do- nis &pramiisprojquamr mortales , ccnjiatur opifcx acceptator perf- *";.  necejjarij fmtfenfus interiores , quibus plura, cr certius pcr- cipi pofftmt qum per exteriores. Cap. X l. Anjmper bonti ufurus fit bisjenfibus mterioribus. Cap. X 1 1. Klem. PUto.  - CANTIC YERTII QVID SIT ANIMA. Capuiprimum. Ojlijuam anima confonantiam cum corpore^ cuius cjl fbrmfiSc cuuirtutibus^quarum eflfubieSiHm^perfcru tatifuimusjiidendum nobis cft,quam couenientiam ba bcat cu omnibus rebus^quas intelligit. Vro quo oppor- tunum uidere diiudico.quidfitanima^qua cu tot rcltu | eam bbct proportionhut ipfas omites intclligcre pof. fit . Et omifiis miihis , quas de ipfa in primo uoluminc adduximus.opimonibus.uidebimusyquid ea /ir, quantum ad bc ratione intclli. Ariftore. ge ndi fyeftat. Vbi mibi quide minim fatisfacit illa , qua ab Ariflotele data rl um uuigatifima diffinitio^ anima ejl aftus corporis pbyfici, organici>poten- tia uitam habens.Quia bac tantummodo explicai, quod anima eft ipfius cor- piris motrix.nec inde babemus.quomodo pofsit omnia intelligere.Neqi alia iif finitio eflfifficiens^quam ipfc tradidit,diccns , Anima eft principiumjcntidi, intdligendi^fecundumloc mouendi.Qnia ex bac tantuhabemus,q> fit prin cipium intellivendijton atitem quomodo omnia intelligat^Nec mirumjidefece- rit^cum notitia de anima(ipf eodem tefle)penitus difjficillimorum fit. Quod i Platone extraftum non ambigimus : qui in decimo de legibus ait. Qjialis animd Jit y y quam uim babeat^omnes ferme ignoraffe uidentur.Nibilominus bicham doutrinam de ipfa anima tradidit,ex quafaedius eius Jymbolu^ proportiov cum rebus omnibus indagare poffumusSed quia nec ipf aperto fermonelocp uoluitde anima ncgoao,quod diffiallimum^ pene omnibws oceultum extfti* mabatihinc eius difiipuli u&riisfemonibus eam diffinierunt 9 ut ibidem adduxi piocuhw mus. Et quamuis Proculus muitos refpuat , qui mentem Vlatonis de anima expli cate conatifunt y necipfe tamen, quid Vlato fenferit, aperire uoluit.$ed(nifutandi matcriam,quam ut dejlruerct ucritatem* Idmaxim , cum illi loquantur de mmero rationali  ty formaliibic autem de materialiiW uocali numero mercatorum : Er loquantur illi de moonc>qu? partis.Vnd tota dijfutatio Ariftot elis.utrobiq; eft in aquiuoco. Ex do ftrina enitn Auguftini^quam omnes Ibeologi uenerantur, anima Jiberum arbi- *'>*- trium,att uoluntas y qu nunpop fet Ariftoteles tanquarnpkyftcus de ipja pertrattare per id > quod iriphyjicis Ari f ote ; prafupponitydicens. Quacunque mouentur dum mouent^fubphyftca conjide* utione collocantur:qu in ea exiftentes, meliori quadam nota ,  in fetpftsijicut de exemplar ibwsjiel ideis omnes conueniunt : quod perfeclius ef ft habem in Deo producente , cr intelligente y qum ingenere prprio Jicente lotnne . QuodfaBum eftjnipfo uita erat. Vita utique creatrix , (? ditam: iom: Academ !Matf> \ CANTICI TERTII *&M- quia nibilpotcfl effe in Deo nifi diuinum, Er idem iudicdt Auguflinus de exan ptdribu* rerum artificialium exiflentibus in mente artificis, quod nidelicet per- feftius ibi effe bdbedn^qum forma: drtificialiumiquid bicformx ill quod babct ip-  ja tnrtus, uelpotend cognitiuafi ipfi comprodulafint fyecies ficut academu ci afferum\quia non uident quomodo anima pofsit metiri ea , quce intelligh : mfi habeat infe menfuras^uibus illa metiatur.Uec uideo , quomodo intcllcftus pof f\t per ci fere ,/c intelligere ueritatemmfi inf aliquidbabe4t,cui eonformetur quod intelligit.Nec fufficit uirtM illa intelleftiua ; fed particulare quoddex- n! quiritur,cui .tjuetur illud>quodpercipit. Hcec autem Juntfpecies ibi exiftentct Anniiii' aciujed impediu \ut Platoni>& antiquis placuit . Cui %? Ariftoteies confen- An ' * titjum ait. Anima eft quoddtnmodo omnia. Nec aliter intelligojfi quia cem- pycVi* tinet omnid in ratione intcUigendi, aut babet proporonem cum omnibusiEt i- viatom. i d e ji i )drmon i a rationdlis^de quafimul cum Pytbagorcis, %f Vlatonicis locp* mur. Deficit tamen ualde anima a primo, & fupremo intellelu y quid otnnkfi- mui intelligit.NahxCi tpjipdriter uirtute qudddm, aut atl^uel potent\a( ut peripatc. dicunt Pcripdtctici)continet formas, ? jimuldchrareru omnium intclligenda- rumJzf ab ipfdfaciendarumper arxem^ non tdmenfwul omnid intelligitaciu, CT unicd intelleftione, ueluti primas intelleftws :fed muhis &foccef$iuisa%i- bus. Eft itdque anima intelleftiuum quodddm, omnid cotmens concinnio quoda: ut cunld intelligendd ab edntelligere pofsiu An omnes animas aquales creauerit opifex. Cap. 1 1. 1 Ixerunt Veripatetici, omnes animas produclas fuijfe aquisgri* dibu*t(f produciidiiSlijententia ipforum pYceceptoris, qui infu~ \periori pbilofopbid inquit. Specicsfibdbent fxcut numeram qui- I bus uno udridto mutatur fyccies. N*im/ ternrio dddatur mu$> e  "* fit qudternarius,(ffic de aliis.Nouitiores tdmenpdrijienfcs Ibeologijnrti ctis ipforum decrenerunt, animas differre, non tantum dccidentibusfedgradi- bus quibufdam intrinfecisjradicatis in ejfentid ipfarnm , quibusunaquaqueres eft ba:c % differcs ab dlid.per illud quod eft ipfipropriumjyoc decernentes, quod qui dixerit animam Vttrifion ejfe pcrfeftioremgrddu illofuo intrinfeco qnid(qudfo)eft lia prpria uirtus uniufcuiufquc f Non quippc ejl donum gratiatumrfuia illud dijlribuitur unicuiqucfccundumpropridm uirtutcm. Hcu* immcra dijlribuit fingulisfrout uuh. Nonne (qu nec condcccntidfcrudrctur ab eo, quieflfumma iuflitia , ipfd pulcbritudo , & ipfe omniumconccnttts. Obfcrwi prccor Apofloli ucrbd.Dcdh(inquit)aliosfiri Apoftolos , alios propbetas y a- rJcm ' lios cudngcliftds, y doSlores dd confummationemfdnclorum, in opus minifle- rijjn quficu $.dd %.ubi g.excedit 8. per unitdtem , qu ubi homo peculiaris imago Dei ? ubi equi ipjumportantes ? ubi boues minijlri bumavi i- fttui ubi alia animalia  qunead mundi ornatum & bominis feruiiium produ- lafint ? Sicut enim non eft confonantia, fi quilibet neruus inftrumcnti cfftt ne- te, uelparanete , aut mefe^ uel quoduis buiufmodi uniforune , cum cx parfas, diftaribusque ebordis^autuocibus confinantia generetur ( Harmonia enm t$ pulebritudo uniuerfi eft ex rebus paribus , difyaribusquc gradibm refi- tans) non fecus pulebritudo totius bumani generis eft in uarietate indiuiduo* orgen. tm ^ q ua diuerfifiimajummus Moderator ( ut inquit Origenes ) in uniuscor- por is myflici fub capite Cbriflo confbnantiam traxit. Qu* confonantU & mundi , c?* myflici corporis buius , quamuis paucifsimis cognita , tanta nihe* tninus elegantia , (ffuauitate condu&a eft ^utnullaperfeciior inueniri que- at. Vndeflaccommodata Cbryftppifcntena.Doccat aliquis res melius T O N V S S E C V N D VS. 55, ficri potuiffe. Nemo Utique docebit.Et fi quis aliquid corrigir e uclct , aut &- terms faciet , aut id.quodficri non potuit , aut non congruit , dcfidcrabit. Otf nes itaq\ mundi fartes ita c necefiariam quo- ?^i que proportinem aritbmeticai qua^tanquamiujlitia quadam moderatis re- biisjdluetttr pax . Nec dceft Muficaproportioiqux cft iuftitiamaioribus ma* iorem iribucns rationem , minorus autem minorem , ut Proculus ait . Et b uud xquet numerum ad nume rum geomtrica^ und comparet propor tionem ad proportinem. Ex quibus omnibus proportionibus( min primo uoumine diximus) conduZla efl hM **** repctit. Deus non efl dcceptdtor perfondtmn . toc idem fe trus dffcrit^fcribcmjms Potuicis^Gdldtis^ Cdppddocibus & Bithyniis.Et ite- rum in Apoflolicis dclibusgmis dgit Deo > cum certifsimc comprobdret, noi ejfe dcceptdtioncmpcrfindrum dpud ipfum . Acceptator cnim perfindrum (ut Tbco*. nofbri Tbeologi docent ) efl isquidliqud rationc , aliis debet , fpribus ej- ftentibus meritis  & deliRis , non rcddh pdrid pramid , aut 4- rei , quorum dltcrumfi lucre iubedt pceiuimfai redtus, dltcrum datem uclpcni- tus y uel dliqudntm  debitd peend dbfoluat , bic merit perfindrum deceputor dicitur^c efl. Uonjecusfi duos bdbet  camelos > cr huwjmodi multa gemi dnimdlium^nonjlum terreflrium >fcd eorum , qu{2  huiujrnodi^qui miniflrent. luflit (? infpiritudlibuscjjc Pontfices JPrafulesdiucrfos ipradicdtores r & doftores,quifint dliorumiu- ces . Qjpbusfubiccit regendos , tf qui dudituri ejjent pradicantium ucrb. Sunt cnim ( inquit Apoflolus ) inmdgnd domo Dei uafa aurca , drgentea , (f ligned , dtquefittilid : ut ordo , cr pulchritudo uniuerfi exquirit . VarU ig- tur bomnmn gencrd cjj uoluitjummus Moderdtor , diucrjdtyuc concefit do- nd , redditurus diuerjd pr t vade. Volo cr huic ncuifiimo date y fuut & tibu fai non licet mibi facete quod \olo , cumfim lber conduSior ? An oculus tuus ncquam cfl, quia ego bnus fum i Q# qukm maios pluat y Cr folcm fuum oriri faciat. Aut ejl obligatio fbonte inducla cxpaclo initodevita y r regno terno tribuendo feruantibus eius pracepta. Qu&intunxit r,vf idn; baberet (iuxta Hieronymi fententiam) remunerandi caufixm: ueiutbomi- nem ipfis pticcptis , ffacrificiis expiar et, ^perficeretNnde nec his con- tentus > vt magis adhuc perfiecret filios , dedtt perfeSlionis confdia,cum cxprcffopaclo remuncrationis dicens. Omms y quir cliquer itdomum.fr a* ch ri trs , v cl furores y fiue patrem aut rnatr em >fiue filios > ve/ agros propter ST VS * nomen mcum y ccntuplum accipiet ,& vitam ^eternam pofiidcbit. Etquia omnium efi Vatcr y omnes tanquam filios \ocat ad regnum. Hinc cum Vidif- p ccril  fet l-ctrus , qud curam haberet de Cornlia gentilij aluando ficut de ludctis. dixit. Kunc cognoui > qud non cfl acceptatio perfonarum apud Deum>a- cio utem paElo de remunerando unoquoque ffecundum opera ipforumfi in aliquo defiecret , de acceptatione perfonarum pojfet accufarL Si autem v/- tra promijfa aliquid cx fua lber alitate largitur , nullam acceptationis notmincurrit. Solutio aliquarum difficultatunu Cap.V. Vnc ver antequamprocedamus y explxcandafuntpro uirilino- ! B^QBfil fa* aliqua qux nosfupramodum angujlarc uidctur y qumulti ejfecliuafacontumelice y imo omnes natifilijirt exclamar e cogdtur.Q altitudofapientU ^fcicnti^Dci/quamincomprehenfibilidfuntiudicia eius y * inucsligtii- les ma eius . Quis c ognouit fenfum domini ? aut quis con filiar ius cius fniti Quid igitur ad hxc dicemus 7ios tantilli y cum uas eleUionis conticcfcat y & cuafi de rcfolutiouc dchcrans diedt iudicia Dei d nobis incomprehenfibilu? v cr mh [ut Qrigcncs ditjjbeaalem, z^Jin^ulorum rationcm Cr qu&rcrc im~ pcnti cjlytf riddcrcuclle dementis. Aliquam dutem (faltem ingencre) ajugxare rationcm y r pro quanto -Dominas concejferit y foluere hos 3 (jui UCl hcurincxplic.ibdcs y duri/j contradiclorij nodifion temer ar iiimiui- i*pi:n t amtts.- Quod u: mchus fi'\'.xwus y dhcd quidanpramittcndum cfl y qitol Deus omnes diligit > r omnes uult faluos feri, Borius efi (inquit Sapiens) CT fuauis domine (biritu* tuus in ommbus y  - diligis omnia qu fduopopuli ex ventre tuo diuidentur ,popiusque popuhmfuperiihu , O* m diorfcruict minar i. Nrt t ame n perpetuo feruiuit ffed ad_ tempus : ut pdtet Ifabac fyiritu f anelo cdoclus,ipfl promiferat dicens : Super gUdtum tuumviues^fratri tuoferuies: tempusque veniet , cumexcutias , & fal- uas ingum eius , de ceruicibus tuis . Seruiuit enirn , qui $ Edom diclus efl, rzribus lfral y vt Dauid bis repetem dial- In \dumceam extendam cdlaa- D  { ^ mntum meum , edm mihi videlicet fubiicicndo , vt exponit Hicronjuuis. llihi aliengena, idejl Allophyli , vel Vbilisleifubditifunt.ScdexcUJfum e/l ^ mum, quando vemt Mefiab , qui omnes aferuitute lber auit , voedns adfi- km : vt Paulus fubinferr. Vocauit nonfolum ex iudeis ,fed cxgentibusfi- pau^s. cut in Qfee diclum efl. Vocabo non plebem meam >plebcm mcam : r non dlcclam > dileclam : * nen mifericordiam confequutm , mifericordiam confequutm. Vofitusemm cfl tn Sion lpis viuus : Omnis qui credit in iU lum, non confundetur , nec fer uns erit,fed lber: qua libertate ipfc Qhtlslus nos liberauit. Voluit queque indurarccor Vbaraonis , & Aegyptios : vt oftenderetin cisvirtutcmipfuis : fed vcmcnteMefliah ,adco emolltuit Ae- gyptios illos ,vt omniaeoruin deferta complerentur monachis inferuien- bus ipfi Cbnlo. Vel dicamus , quod non aliter indurat , nifl quemadmodum indurdtur lutum cxfn difyofitione db eofole , qui ceram liquefdt . Nam i- icm Deus(vt longa ferie difyutat Augulinus) rdios iuTtiafua dijfudit vi duos reges , typopulcs , Chldami , 6* Aegyptium.Cor autem Babjlo- nij , ab eodemfole emollitum efl , Aegyptij vero indurtum. Emollit quotkic Deus cor exaudientis vocem eius : ohaudientis vero mdurat , c? exiccat, ut iffc apoSiolus alibi tefldtur.Tu dutem fecundam duritiam ruam , ? cor im- pccmtcns , tbefauri^as tibi iram in dieir (f reuelaonis lusli id;j Dei . Si quis igitur induratur.id abfquc prpria culpa nonfit > Mitcitcmm Deus rdios Juos in nos , vt calcfaciendo emolliat , fl quis vero inditratus rcfislit, induratur ddbuc.Vultitaque c ale f acer e y flautem durities fcquitur ,idfit, fuarccipiensipfum colorem >co abutitur Jicun dliqui abujr farte redem- pnmis beneficio , & ccfiit eisin rumam: qudsalus bene difpoflns fuit y ?* $inrcfurrcclionis beneficium . Sic enim contingit infirmis Vharmacumfu- fapere recufantibus^aurfifcipientibus abjque regimine : ut aggrauetur in^ firmitas , non quidem ex mediei vaio ,fed ipftus infirmi caufa :flc abktcnti- bus Deibcncjioofit. Sed adbuc nos prxmimur confider antes, quam pia , c? pitcrna curaftchmflt , ut aliqm na flnt inter Hebreus, apu quos crat ^umxlegis erudio y velnafcantur inter Cbnslianos euangelica dotlri- r * inslrucio$. Alij vero inter Aetbiopus , vel v fulas canrias : in qu.bus X( fli bumanh carmins, vfusefl:aut apud Scjtbas ,q:iibus patricidiunt^ YY ij CAriCI TERTII quappietate^HadamperpetrabatHr , \el apud Tantos , vbi immlabantur hoiites : fec tnter \ndos>ubi diabolus , tanquam numen quoddam adbuc ac- ncratur - Quod non contra pictatcm pater nam cffeftum eft : cum idemfitiru Vlaiut quit Vaulus)Domnus omnium > & dines in omnes } qui inuocant illum.Qtnni? cnimqmcunqm inuocauerit nomcn dontini, faluas crit. Etpro altercam: fubinfert apottolus. Et quomodo inuocabunt > in quem non crediderunt  lt quomodo credent ci , quem non audierunt  Cui rcfyondet. Nunquidnon audieruntEt quidem in omnem terram exxuitfonhs eorum, r in fines ou bis terra verba eorum falicet prdicantium nomcn dommuqui contentus ejl babere vrios cultores, ($ dtuerfos in moribus ad pulcbritudinm \niucrfu S; autemnolueruntperfeucrareincultuab apoiolis tradito\ eorum fiteid- pz>& non Dei,quieosvocauit - Sed quid dicemus de gentibus ante Chri- jlum } aut debabitatoribus infularumorientalium nuper repertaru : adquos non uidetur perueniffc mrnen DominifDe his dicamus > quod quifuerunt a* te Qhnslum lege Mofi non Ugabdntur,fed tantum domus ifracl 6 aduen- titij quidam.qut fronte illis addiSi erant. Aliis autemfufficicbat y lex mu- ralis } cum effentfibnpfislcxyojledcntes opuslegisfcriptumin cordibnsfuit, Crt tcjhmoniumreddente illis confcientiaipforum. De quibusefl Gregorijfcn* tcntia } a nouitionbus ibeologis celebrata . Quod apud nos valet aqua h~ ptiJmatis,hocegitapud veteres,vel proparuulisfola fides , xelpro adults uirtus facrifici) aproeis qui erant deftirpe Abrabamyfleriumcircwa. fionisSedpojlMcfiixaduentum^ehiSyqui natifunt extra fidem y poj[cmus *auiu dicere cum apoflolo. Quid ad nos de bis , qui foris funt > iudicare i De his \idclicet qui non funt Cbrifiianx milititt public aferipti y fub fenfibihbvs ftgnisfligmati%iti , de quibus tantummodo iudtcat ecclefia. Nam Deus } cu~ xus wdicuim non fubucitur fenfibus ,eos , qui foris funt y iudicabit } inqwt Uem. apojlolus. Nofirum autem tudicium ftt de public confignatis* Seddiccnt altquu Qur Deus reliquit cos foris i Refyondcant prncipes mundi } qui *- deo exprcjfam Dei gerunt imaginem > vr Dij nuncupentur , cur ipfi mi- pforum crias non omnes admittant :fed eos tantummodo > quos vount: exteros autem extra relinquunt. Ipforum quoque curam gerentes > iffos dnuduant , remuner antes jidelcs > (y pumtntes infidos y quamuis fint cx* Chr i tra cunam. Caue (inquies) quiafummus imperator ait. Qui credidcnt, CT bapti%atus fuerit ifaluus crit ; qui \er non crediderit } condemnabi * tur> Dicere pojjemus . Qrcdunt forfitan multi , quamuis fymbolum pci chr( manifejlum non babcant. Alt cnimipfe imperator. Alias oues hsbco>q& non funt cx hec tuife illas oportet me adduarc } cfict \num ouc mfi gremium ecclcfi* -** qu^dduduccntur li y quiin ipfononerant. De quofub nomme regnu^ lorum iterumait. Multiuemcnt xb oriente er occidente > O* recurnbent ST Vi. Idem TONVS ..SECVNDVS. 3 jj cm Abraham ,lfahac ,  Uhacob } in regno ccclorttm: Eiltj atttemregni enacntur ih tenebras exteriores. Multi cmm regni calor um expertes iu~ diuntur  donatioms , y iustitix accipientcs irt v/frf rcgnabuntpcr \mm lefttm Chnslum.Et rurfus . Igitur ficut per \nius dchclum i omnes lamines in condcmnationcm , & per vnius wsi/iamin o- mes homines in iuslificationem vi>*. Etfi per irtobcdientiam \nius hominis peccatores conslitutifunt multi, ita & per vnius obedicnam iuFticonsli- tuuntur multi. Sapiusrcpetit , \t nos mentos reddat , qubd non minorf.t vir tus Christiu t flificdns,& expurgam , qumfucnt feccatum Ada coin- cuinans. In Cbrislo enim vper Cbrislum qui cjl Vera aqua dlticns (cuius hac elementar is ejljignum) regencramur, & cxpiamur. Et quarmis fignum urtquamfitabfqucjignato(dummodofufcipiem non obfict) res tamenfa^ 'r*icntiqu*fignaturbe n epoteJlctfcJincfigno.Ej}(in  uiuM^^ plex baptifmatfumiMsJamims&fanguinisSufficitq; (vf iunt)baptifmct ^mims,jinebaptifmatefluminis,no authocfinclo. Porcas efl autem Deus cx .apidibus iTlis, qmfcilicet videbatur reprobati Jufcitarefilios Abrahs. tpotcm cfDeus(aitVaulus)infcrercillos,quiproptcr incrcdulitatcm cx- Piului ci\i\unt,mfipermancant inipfa incredulitatc. Et per infitione,tamfurculus ^'^qumborneoliuaarborfrucliferafit.Vtcrqucc^ fc m ipfo mfcrimur , quando adharcmus ciper fidem : cy in ipfo iacimus junltmcntumopcrum nojirorum: b tunc\afa qua for mata crant incontu- 'ham } Cjfiaiintur \\ifa honor is, T digna menfa regia . Ncc aliqua tatttum- mo v./ d crant in contumeham(\t alicubi tangit aposlolus)fcd owria^t i- Pauiu?: pjcmet alibi ait.Omncs nafeimur fluir aft contumcha-.-quamuis aliqm ordinatifint m honor cm . Et quitDicat ipfc Vau- lu tcitmTimothodijferens.Siquis\inquit) emundaueritfc, cxuafccontu-^ mdufiet-vas in honorcmfanclificatum^vtilc in omne opus domino, para- tamadomne opus bonum.Eccc quod prius tribuebat diurna: clcclioni y nunc tpbuitopcribusyydifrofitwm noslra.ldtamcn citra omnem controuer* l  :lntcru cnitnamqucclc&io Dei,& gratia prxucnicns, cooperam, & iu- Wans. Adejl quoque confenfus noser , ^ aoIW uoluntus cooperam, ^ooperatores cmm fumas Dei fedadanimoinharmom^andam, de qua crat YY iij CANTICI TERTU fermo>rcHcrtamur. Qupmodo anima in principio nttdaftt,aut appareat. Cap.Vl a T/i diuerfis gradibus anima ab optfice diftinftafunt 3 \na ta~ meneflcommunis omniumearum origo, & idem ortus . Ow- nes anima (inquiuceleslis Pater & formar um omniim dator) meafunt; & a mcvidelicct progenita , er in corpora diffu- .., fe^QuMtumautentaiortumfumftidem {ait fapiens) homo mortalis,^ milis omnibus,exfeminehomims,& deleSlamcnto carnis conueniente conec- ptus.Etnafcens accepi communan arem, CT infimiliter faBam decidi ter- ram } r primam \ocemfimilemommbus emifi plorans Mecexrcgibushu- buit quis aliud natiuitatis initium.Vnus efl ergo mtroitus omnibus ad uham, rfmilis exitus , abfque uidelicet cognitione & \irtute liqua.Hinc apud feH * K ' Veripateticoseflillaiamomnibustriuiisfcntcntia,qubd anima  principio efl tanquam cabula rafajnquamhil ftt dcpiclum. Cui adflipulari uidetur id,quod inferi illefapies quifquisfuerit.Vropter hoc (quia \idelicetmtus f CT ignoras egrejfusfumdevtero matris)optaui,& datuseflmihifcnfun- pio. ftocaui , & ttemt in me flpiritus fapientia . Scd Vlato , quem multi sx cius academia fcquuntur , cum uidifjet muitos fine difficultate difcerc,imomul- toties feire ,quanondidicerant ,opinatus ejl faceies & formas rer um, h confequenter doBrinas animar concreatas ,fed impcdttas fenftbus , & lm- mimbus cor por eis ,adeoutfludio , tempore , & exercitio excutianturfpc- Antiqui. cies,qu* inerant.Hmc dixere antiqui nonnulli , qud anima intrans corpus bibitde gurgite lethao diBcxi-ntn/idcfiab obliuione.Quamttisiltj dicant hmc ejfefluuium inferm , ad quem defeendentes de ipfo bibunt, qm obhuifcmtur omnium uoluptatum ,quibus m mundo obleclatifunt .Yni ** Sneca , Intus immenfofinu , plcido quieta labitur lethes uado : Demitfe curas ,nee remcandi amplius pateat facultas . Elexibus multis granem inuoluit amnem . Et uer utrobique lethargum maximum patitur ammi,tf quando corporc immergitur , fligatur:  W 1 uidcm   Qynomsomnia.Cuiusnominis cbnfma & Iohu * watm, cumtrtdtdiffetQbr&usns >a uo: nouerat idneos, ^eleBoia CHKt latredixu.PatermamYenaui nomen tuum bomimbus , quos dedft mihi. f" * Miqmettamboc cbnfmate prtuentifuere in materno viro?* de lobanne, KS* Wlcremialegimus.Qupdanfuerit per infufiommnoux fapientix t anpet mononem ^elamims , vr mtellefas expeditus, & reuclata facie pofTet cogmtiombusfecun- P '{ f ext "fgrep'oneprimiparmis , utrarumque contraili funtfru- itus.^indiclus earum ctdtus ,cnm labore, vfudorcfbiritHS, womnium mriumexercttio. Jl  - Ad quemgradum intelligentia pertingere pofit anima. CapVll. lVdMplurimaintelligibiliafutlt,queum,creaturamqitedi?laret,fiomniaqu4i Deus nouit y cx- terorum cogitatio afequeretur . Sunt item multa, qua angelt (maximfu- $ m rcs)inteUigunt\undjntelligcnti,autintelUgentes dicuntur)qua nos YY iiij CANTICI TERTII intelligerewquimus corporeisligaminibsprapediti.ln hominibus quoque t apcrtijiime dignofcuntur diHmtti cognitionumgradus . Multa enim cogno* Acum ammali boCyVel illo particular ijln boc deprauans fententiam anti- quorum } qui locutifmt de intelleBu illo vnicoj $ vniuerfali . Etfixit ,atque pgit eum crr orem ,qui fubuertit pbilofopbiam naturem antiquorumyr ve+ ram:deflruitphilojbpbiammoralcmy&Tbeologiam ; aufert iuftitiam, & omnem virtutcm: Gr adeo ab omni ratione elongatur^t neque computatione, necjue mcfnoratu dignus fitifed omnimoda obliuione in perpetuum filentium xhcoio; depor tandus .Vofftmus eamdiccre > quod intelleftus ?fi omnia appre- henditnon tamen comprcbendit(vt aiunt nonnulliTbeologi)autnonplcn apprebcndit . De Deo enim omnes apprehendunt y quod ipfe efl : quid autcnt fit nemo. Vatrem etiamfimplicifiini confitentur y quis aurem fie , nemo nouit> mfifilwSyf cuivolueritfilxus reuelare .Df filio quoque plerique multa lo- quuntur y tamen ipfum nemo nouit . De bis igitur > r de ar canis > (? de my^ jleriis y qu*circaipfamfan&ifiimamtrimtatem, & ipfumDeumfuntydicere Ef1cI k? pojfumus illud Ecclefialici.Glorificateipfum quantumpotueritisyfuperua- kbit adbuCj? admirabilis magmficentia eius : Exaltate illum quantum po~ tefHs,?naior efi enim omni laue. Exaltantes eum replemini \irtute:Nec labo retis.quia noncomprebendetis  Multa enimfunt atfcondita maior a his > &> pauca videntur explurimis optribus eius - Confentit 6f Ariftotelcs , dum amo*: ait. Sermo noSber de diuinafubflantiapcrpaucus efl, ? debilis ; Laudatq; Slm9ai i alam Simonidis fententiam , quod folus Deus babet bunc bonorem^tfit metaphyficuSyintelligens vidclicetjeipfum, diurna omnia yfubflantiasfepa- ratas* y quidditates } proprietates > numerum y proportionemy ac omnimodam ter um omniumproportionem . Ecce igitur quam multa funt qu%? docebit vos omma:Nam boc intelligiturjion deommbus abfolut, fed de us y qu VIII. cparua bine dificultas infurgit 3 an intellcclusfemper atn- gat omne intelligibile^adquodfuaptenatUra cofeederepoffet. tic breuitcr diamus, quod (nifallor)eodempajfucurrunt in- telligcre y 6" viver e.Efl enim vnicuiq; terminus vitaprafixMs> ^cmpraterire nonpotejlyad quem tamen velpaua deuemunt , morte mui- YYv 'CANTICI TERTII tisdecauftsprxj tisdccaufispraueniente.AUquandojui* violentiainfertur,autmo regi- m ecitat*rinfirmitas,bipfamors,Aut(*cumfapicntcloquar)quiac- fummatutinbrem^xpleuittemporamult^Vlacitaemm eratDeo animai- pfius propter bocproperauiteducere eam de mdio iniqmtattsMonfecus co tinzitdeinato ad aliquemgradum do?lri* dicen S .Cumphofopbosinterfe > autcognitionis gradum nobis praparatum attingere ofimus. Cap.X. E frustra labor et quifyiam rea multa, ut adipfum cognitio nis gradam deuemat , ad quem pro ipfms dxfpofitione pertin* gcrepotefl y adibimus fummum totius fapicntt* y r dochin* magilrum Cbnilul E S V M,?videbimus und fuamhaufe rit dotlrinam* Mea(wqmt)doEbina non cji meajed eius qui mifit me Vatris: Et difcipulos buius injbruclionis participes reddens } ait . Qmma quacunque udiuia Patre meo ,notafeci uobis, pro veslrafcilicet capacitate. Nam mul- ta rcferuauit;qua,quamuis bapti%afa abluti effent aquafapientHt falu- uris , tamen nec caper e, nec portar e tunepoterant : quia non adhuc bene ex- t&fh O 3 cotroborati , offendcbanturfuperioriluceAdeo inquit : Cum untem werxtillefjpiritus ueritatis, quem mittet Pater in nomine meo,illetsnquam Mdelicet \obis magis domeS} t cus,uifua ignea excitabit,y acuei mtntes ve- flras:fuggeret uobis omnia: CT docebit nos omnia , quacunque dixero uobis . Nec tantum hoc de duode- am apojlolis diSlumfet.Namille fyintus perfudit omnes,qui crant pariter in eodem locotfuorumfumma (ut Lucas paulo ante dixerat) erat hominum fere centumuigintiAlios quoque muitos per fuderat ijle fpiritus ^utdeSa- mantisprofequitur Lucas.Cum audifjent (inquit) apojloli^qui erant lerofo- L  l)mis,quia recepit Samaria uerbum Dei,mijerunt ad eos Vetrum, 6* loban- ncm.Quj cum ucmjfcnt orauerunt pro ipfis,ut acciperct fyintum fanftum. Et t une imponebant manusfupcr illos,& accipiebantj^iritumfantlum: Qui iatur per impofttionem manuum apojlolorum, & aliquando per eorum fcrmones,ut infra diatur.Loqucnte Vctro cum Qcnturwnc , cccidit fpiritus . . , \mius fuper omnes ,qui audierantverbum Dei .Vnd objlupuerunt multi: fid et iam xn gaites gratia fpiritus fancli diffunderetur.Et Vaulus cum ba PWjJj* quofdamLphefios } & impofuiffet manus fuper ills^cnit in cos fpi- rirusjanttus. Et qutd operabatur hie fpiritus ,Jlatim dcclaratur, dum dici- tur.Et tpfiloquebanturlinguis ,& prophetabant . Confequebatur cmm cx illofcrochrifmatc immediat donumfaentiqui vime crediderint ,& meo uidelicet cbnfmate unSli j aer int. In nomine meo damonia eucicnt,lmguis loquentur nouis: fatitti$irtti*s , qui omniafuggentpro capaetta- ler - tewjbaQiucrcndque e\\ mens, quam conjecu (tnquit Tnfmegiflus) pro mortalibus intmor tales Ubentur , tntelligcntiafua cuncla complext , qu* m terra funt,qu* in mari&fi quid eflprater eafupcr coilum.Alque adeojci- pfos erigunt , ut ipfum quoque bonum intueatur.Quodfanc cumprofiiaut, eam.quabicmfcimur^uram^iferiamquandamarbitranturineglcclu^ habentes corprea omnia } adunumfolumferuntur . Uaccnmjcieutia men- tis efi:dminorumfcilicet contcmplatio , cr D intelligmia } diumo cxiflcn- te cratere , intclle&quc uiddictt , & illo iuino nobis ccmmumcato.Qupi cumfapicntia implcjfet } praconem mijit , bonam uttque jynderefm , aia bo- num genium iubens talia amunare ammis hominum.Ucrgatfcipfum in bk pater am quicunquepotcjl,credcns craterem,animam ad Deum qui dcmjent redituram,quacjifiem nofeens cuius gratia natafuerit : Quicunque iguur praconem exaudiunt ,fcfe mer gentes in mentem } hi cogmtwms participes ef fecli,mentcmquefufcipientes,in bomines pcrfeclos cuadunt.Et quxrennfho quopafto huius cr ater is latrcc abluerctur y mqmt.^ifi jili tuum corpu: ode- ris , teipfum amare nonpoteris . Quamprimum non te ,fcd Deum duexeru, mentempronus confequris : Hanc dcniquc nacius,facntiam  uejligio ns- afecris . Ncc credasfimul utrtfquc intender e, mor talibus atque dwims.Duo vanque babemus corruptibile , & incorruptibilc , clcciionc unius amtumt idem. alterum.Et quotienfeunque umtts cura rcmittitur,altcrius intenditur. Ef r ipfe Mercunus animumfapientia applicarct,rcmifja ornai cura rerum inje- rior'tmJaborauit(ut bono autborcdidicmus^ntcquam mentem cofequerc- tur,uiginti &fcx annis,pro ipfa tonfequenda. Qgamflatim ucri Cbnfn it jeipuh confequcbantur } quamuispro ipfa confequenda , paria utzrque prx- ceptatradidcnt. Knne & Chnjlus docuk odijfc corpus , & animam bm uidclicet inferior cm & animalcm ? Nnne ore rotundo protejlatus cft nos tninime pofje duobits domimsfcriurc,Dco,& Mammonafyiritui , cr ''"'* diuinis,& terremstqna omnia codcmpajju currunt . Hmc docuitpnmum quarerc regnum Dei,quo adepto omnia alia confequunturf Sed non pojjum (mquies) necmentcmhanc adipifa^iccCbrijli^utSanclij^iritus lumine perfundi,cum iamhac nojba infcclicitempcjlatc,non uideantur ampliusnn- wina uerjari nobifcum > forfitan{jcdutinamjalfo)noflrisfugatafl.igitiiS' Rf uocandafunt igiturpro uinbus.QuoJfifieri nequit, audi quid duat Hicro- nymus contra Ruffimm.Qupd apojlolisfpiritusfanciusfuggcfiit, mihijl*- dioliterirHmcomparandumcjl.Uterarumqmdem } quexarantea,qux- NVS SECVNDVS. 3y uitiis oraculisfufceptafunr,non qua humanis ingens cxcogitata . qma hac nondlufirantjcdobtenebrefccrefaciuntingcma.i^menm docenthm- fbruunt (inquit Virnmus)^uifpfosnm^n^ t*&mi agroti y autrcgcrccacipoffknttHHcergo nos omnes, quibus \ua curaefc conferamus. An cxpeSlabtmus donec Scrates aliquidfciatfaut Anaxgoras Socra; . intenebrislumenuideat autDemocritus uirtutem deputco extrabattaut^. Empdocles ddatetanimi fui femitamfautArchefilas r Cameadesyideant, K& femiant, & percipiantfVox ecce de calo docens , ' nobisfole ciarias lmen c * XflC *  oj}rnderis:Qujdnobis imquifumus > tffapientiamfufcipcre cunclamur.qua ioh botnines contritis in inquirendo atatibusfuis nunquam reperirc potuc- wnrfQu} uult tgtturfapiens^ac beatus ejfe,audiat vocem Dci,qui injeriptu* mfanRis ommbus loquitur eamveritatem^uamfolus cognouitjterprabes, juodfolusdocuit : lmen oiendcns y in quod excellentijlimum acies humana mentis non figitur mfiab eo y qui lucem diffundit,expurgetur & excitetur. Qmnia entm natura, tf Deifecreta infacris eloqus traduntur : ca tamen kge , vf non percipiant, mfi ver Japientes , & collujlrati : ca ter i autem in vcitibulo par abolis pafeuntur , h anigmatibus.Hic eratenim mos(vt O- "**' rigcncs ait) n modo chriSliana y tfpropbetica doShinafed tfphdofophia ftudentium:ut aliqua in apertum aderentur y nonnulla vero minus vulga t, pramerenturjdcntio. Lrat emm qui Vjtbagora public audirent docentem: h quifeorfuminfiruerenturin bis, qua (wdicerefolebat)digna nequaqua ?rant,\t adprophanaS) tf nondumexpiatas aures peruenirent. Erantquo* aueapoFtolo Paulo per fecli difcipuli, inter quosfapientiam loquebatur: & P  I{ *. cranteommunes ,tfnondum imtiati , quibus conciones publicas , tf epifto- Us exponebat.Eram infuper Chrilofccretioresamici,quibusfacra,tf mar gritas tradebat pretiojiflimas : Er erat difcipulorum turba , quibus inpa- r wolis loquebatur. Amoucat igitur velamcn ab oculis , tf adpenetralia fcnpturaingrediatur y qm natura , tf Dei arcana difeere cupit: tfadeum tcrmnumperfcElioms deuemre y ad quemfuapte natui a ; aut diurno mune- rcd(ftinatuscft. Anperfcnfus exteriores procedendum fit ,ut ad ipfum deuenia- mus tcrminum. Cap,X. T quia multi addiftifunt corporeisfoifibus y his natura arca* na, tf Deifacramentafub \elamimbus , & fcmfibdibus fignis data funt. Eis autem y quipro cofuctudine(yt inquit apolofus) habentexjercitatosfenfus y interwres\idelicet^ddifcrtio mali, atque veri Crfalft datur jolidus cibus : tf commumeatur fa . P^tia.qu^pcrfeclorum cj : Cr cor um, qui xfumfenfuum exterior um, in ndiorctn commutarunt: vtentes fcdicet inter wr ibus y \t Origenes contra  /ge; ZdJHm optun dijJerit.Scddurumkoc , r exiraneum nimis videretur ?c* Pcripn . OQHl J CANT1CI TEUTII atA- tipatcticis : fyuiplcrifque locis habcnt afuo Artjlatele rcpetitum; Nibd cfi in wtclle&u : quiTtpriUspterk tnfenfu.Quod damus his , qifdam cogmtw- nem dedutlam afenfibus dcguftdrunt r & contcntifunt fuo tripltci modo co- cnofccndiyptr tffiniQncm , dimfioncm > & compofttiotiem . Sei nobis con- flat duos dliosefje modos intigcndi, tton taftos dpraceptoredoftrin quod ipfipronfa at Domimts dteens. V r idebis pojlc- riord med > credturas mdclicct: qu docemur pr aceder e in libro Sapientice , ubi dici- Motes. tur.A magnitudwefyecicifc crcatur * conucnientiam cognouiffct , nequefeiteordi- naffet arcam 3 tabemaculum Domim : in quo triplicis mundi perfecla con- tincbdtur imago. Ncque rit applicajfet facrifiaa : quce exquiruntur ai Deum> &yirtutes cctlesles placandas y &" ad expiandum homwcm , qm q* ipfe Dei , & mundi gerit imaginem- De quorum facrificiorum facramen- 2>imc"on. tis Kabi y Simeon y Ben y locbaijuper Leuiticum , ecleberrimum y 6* amplifu- mum volumen adidtt. In quo pene omnium rerum ndturas difcutit . D-  v s ' na quoqueipftMoft patefeat ille , qui ait : Oflendam tibiom?ie bonum.Xcc efiahudomnc bonum , nifi illud y a quo omnia bna . Er quamuis aliquando facicmfuam ncgduerit y ulteriufqucfitprotcfiatus y quod nullus uidcbn ft- acmfuam uiuens > nihdominus paulo [ttpcriiis dicitur. Loqucbatur dom- nusad Mofem facie ddfacicm y ftcutfolct loqui homo ad amicumfuum . Qux collocutiofaaei adfacicm y uidctur pnefupponerc ipfius faciei uiioncnu tt (ut Hcbrici aicunt)angclus y qmloquebaturfcatm y nunatpabatur Matatron princepsfacicrum > quia eius ojficium cfi introduecre altos ad fatiem princi- uh*:eh pu-Q&tMctMwlbacobfciudijfcrcfiatury dumait. Vidi dominum facic ai ima factChuNec ignorabat diuus cubar ifia Jjir u u fanclo plcnus, anpojfct nideri hcec Dcifacics > qui toties in fuis hymms > de ipfa ofiendenda rcpctit;Ojfoidc inquitfaciem tuamjts falui erimus.Et iteram; Quderitcfacicm ciusfcmper, & rurfumilllumina idefi illuccfcerefac faciem tuamfupcrferuos tuosfxas k d,$ . quoque aitiVidi dominumfedentemfuperfolium excclfum } ? cleuatum. Ef nefit contradiclio infacris eloquus y breuitcr dico y qud Deum non uebit homo y mfi moriatur pretioft morte iufiorum:dc quafumma utncas con- t v s.. fuetofermone myfitrwfo^ parablico ait.Sifigranumfrumcnti cadois ut terrammcrtuum fuerit y ipjiimfolum manct y jinc fruetu uidchcct peito- ris hominirSi autem mprtuumftcrit ,& ccfjcrit hommifpirituali , O* /; ; TONVS SECVNDVS. S 6o tcriori multa JruSlu ajfertyOperando.mdendo^ dcgujland diurna . Quod aliqualiter explicas apajhlus inquitMortuicflisfa mtaueflraabfcodita cjl P " uIu,; cu Cbnfto.Hac igitur morte moricbatur propheu, & fcptcmjbiritus aflantes, & omma quec dccerncbanturficri uars rctroalis tcmporibus.Audtuit ano o^e canhcafanclorum^ angclorumad multaque reconditijima facramen- ti pC7irtrautt.De bac morte etiammeminitVaulus diccns:$aohomincm } m corporcfiue extra corpuhicfcio^eusfcit.raptum buiufmodt, ufqueadter- P * uIus Mm coelum, Cr auiuit arcana Dei y qux non licet bomimloqui F/f enim tunc fcparati anima a cor poreja non corporis ab anima : quia illud uiuificatur ipfa anima ,qucc nec operatur in corporc,ncc uiuit in co P nif: quatenus ipfum uuificat.Ad bunc cpuoque modumfciendi dcuencrant apojloli : & quorquot dmna dia luce } t&fyiritu omrua fugger ente per fufifunt,qm y ipfi bac pre- twfa morre cmigrabant.Cuws reijignum erat } quia nec mortm^necpaKio- ncm.nec contundiam illatamcorpori } & animahiammortuopertimcfcebat. Ver um dia myTlcria aliquibus minus, aliquibus magispro illorum capacita* te ojlcndcbantur:cjlo qud eadem morte arreptifuijjent. Alter autem modus frendi cjl per aiquatam ucritatem cum intelleclunojho :ficuti tequatur cla^ uisfcrafux.Quo yfi non pleno lumine per cipimus ca y qux deponuntbiMui ifjfacramenta conjjcxcrunt , aperiturtamen nobisporta 3 utexconformi- tite xeritatisperceptxf exlumine qud ab ipfu pcnetralibus aptrtis nos ihshratyccrtiorcs rcddamur, quam ex apparcntibus philcfophorum demon- l /tionibus.Apparcntcs dixerim } quia aia mllam, aut paucifimas uerasf- (crunt demonjirattones in naturalibus.fcd deducuntur cxprxacceptis ab A- njhtclc, aut a quocunquefit^qui dia antprxdtxerat . Hunc igitur modum vKclligendi a Pbdufophis afiignatumnnfimum ommum y ? minus certum di phifcfo. ia.- ico. twwwm,qui habetur dlv claro contuitu Mdium vero ^quando datur ^cis j ut non modo legamus , r tntelligamus auribus exterior ibus fcdper- e.pumus mdwribusfcnfibus ea y qux recndita funt in his,quxfub vclamini- iw tradumbi.qui vero intuitu eadem conjjpexeruntMultiemmfunt^ dequi wsfiwmavcriras inquit, qud audientes non audium & inteligentes non w: lligunt. Ncbis enim aliquando datur } yt clar percipiamus ueritatem  wdidlafacrarumliterarum emanantem^ ut ablato vclamine,? reuelata s t v s* j tcie infyiciamus ea.qux uulgb>f faptentibus mundi ahfconditafunt: Cf tan ;* ccrtitudine, vr omnis amoueatur perplexitas > cum ipfaperctpiamus me* [ nbusfcnfibus quam exterior ibus* fsrttpa, CANT1CI TERTII QWvm& neceffarijfmtfenfus interiores ,quibusplur a & ca - tiorapcrcipipojfunt qumpcr exteriores. Cap.X l =ga; E ijlis igitur interioribmfenfibm tanquam mclioribus,nobis dif gytfcrendum efi:ld maxm,cum Peripatetici,qui potifimefuntbac 1 tempejlate prx nambus de exterior ibus plcmjim Q> nnutiw mmmmfcripferintyde hteriorihus autem nthil , nifi qud cjl fenfus cui- dam communis y  Mofe conueniens , bominem btfarium ajferit in commio,& v- trunque cum fuisfenfibus:vt habeat quatuor culos, duos adexteriorem,dl- ter os ad inter loremhcminem pertinentes,  ^P C ^ S totidetn. Duo item ora, 6* duplicem gujlum /er omnia prjgc! deniquegeminata: Qu# in homilia prima fuper Canticis cacorum a Uicro nymo^el ab Origene^el ah eo(qmcunque fuerit) qui eam tdidit (incertas enim cjl illius author) tfprafupponuntur, ypertraclanturNbiper rnidus feriptur* facree fentenas commonemur hominem cffe geminunu Sic cmm * Ufcl ' Mofes in principio Genefeos fcripfxtimaftulum yfaminam creauit eos.Xcc tamen tuncfwmnapr aduela fuit y fedpojied,aliis multis inter jlitio illoprou Vsyideo exaratio itla cjl de bifaria homine , quort exterior (f ammalts,fct' mincHs fdetrrior dicitur: interior autem ^T mclior ,mafculus nuncupxur. pauim. De qutbus Vauhisfepius repetens, multa docet de intcriori homine ab exte- rior c qui corrumpiturfegregando. Deillo quoqucefltota dccantatiodiuim epialamijNon enim de oculis,naribus,orc,dcnbus mammis, pcUore cen- tre, cruribus , & exteris membris animaiis hominis concimtur :fcd deme- liort y archetypo ,vt alibi diffufius dxffcruimus. De fcnfwus autem profe- quentes dicimus, qud cos non cognofcuntinec per ipfosfenfata aliqua mdio- ramfi qui habent eos (vf ait apofiolus ),exercitatos ad diferetionem bom tf tecm: '? malLQu* diferetio nequaquamfit per fenfus exreriores.Nam tattus confina funt , calidum (ffrigidum , durum (f niolle , afpcrum Cr Iene .Vifus vero yfquead colorem &lucem,h tenebrascxtenditur . Odoratusinter odores, Crfrtores difcrimen babeu Gustus inter dulcetf amarumiacutum & pingue : falfum  acrc:au?leriim & fuaue : acerbum y acidam: auditus uerfonumtantummodo apprehendit. Nullus igitur lor um inter benum & mdumdifcretionemfacit,fedfenfns meliores ,quibusnQntantummora- TONVS SECVNDVS. 3 fedtpfum Dcum percipcre pojfumus , iuxta iliud Dauidici carmi- r ns>Guflate&videte quoniam fuauis eft Dominus. Et itcrum. Audiam VzM: auid loquatur in me DominusDcus : cuius odorem quoque per J entiens irite Canrica nor homo > clamar in canticis : In odorem \nguentorum tuorum curri - p^p 4 ** mus> exfibdabunt forfitan Veripatetici Cf dicent. Omni ftudio , omnque diligentia,narur humana for tem inueftigauimus, nectamen, anfenfus i$li interiores fint,percepimis,imo nec audiuimus*Non equidem miror cum diui- u ffyiritualia huiufmodtfint^tfupcrbos^ defcipftsprcefumcntcs irri- plato itant: & ab ipfispenitus abfcondantur . De quibus Vlato in cpifvla ad Dio~ nyjuim.Quicunque emm bnecquce apud ingnuos y & exercitatos mtgis fufyiaenda tfdiuirkt.Quamplurimi emmfuerunt " quidem acumine ingcnij pr^clari*, & ptimo pr&diti iudicio 3 quihac prima fronte n ea nunefibi contraria uideren- twr. Inter quceludcjlpetifsimum , quod pei\fenfus exteriores totius ueri- titisprincipiumoriatur.lmo omnes iflifycrnendifunt, cum deuenerimus(yt docet Qrigenes contra Ceifam) ad exercitium fenfuum interior um quibus \mur y quando agimus cum Deo > qui omnem captumfcnfuum exterior um aufugit. Nec enim(yt reor)fuffiat ad completam beatitudinem > vt anima, intelligatttf diligat Deum:quamuis intcllcElus 6* ratto dicantur fecundum , Anjlatclem totus homo. Nam homo completus >efl ex anima & cor por e (juoddamtotum rrfultans , omnes operationes vtrorumquc fenfuum habem^ etim in corpore exiftens : Sed fenfuum exterior um in corpora , 6* per cor** pus corruptiom obnoxium: Interior um autem inmeliori corpore ,in quod hx corpus animalc mutabitur > dicente apoflolo. Scminatur quod animalc > pkuiu fnrget quod fyirituale: Scminatur in corruptwnc ,furgct in ineorruptione: kmmatur tn ignobditate >f*rget in gloria. Seminatur in infirmitatc ,fir^ getin uirtute. At(wqutcs) cumfimus inhac mifenx ualle , corpore hoc crruptibiliinduti,nonpojfumusvtifenfibusinterioribus.A (precor) Ijcm: quid Paulusfubinferat. Si eji(inqHit)corpus animale,eft & fyintualcificut feriptumefi. aftus ejiprimus homo,vel Adam in animam xiucntem no- uijsimus y uel pofterhr Adamin fpiritum uiuificantem . Vrimus homo de terra terrenusifecundus homo de ccelo ccrleftis.Loquitur (inquws)de Chri- fio. Audi quod fequitur. Qualk terrenas y tales terreni: 6" :>'*>: . ar/e- flis , tales calefles : Igitur fiportautmus imaginem terreni yportemus Cf cccle- jta. V trunque igitur ex Pauli fentena effe videtur in nobis tfuod dicere Pa ' jIu * winim auderem , nifx doclus ab apoflolo. Wnum ( inquies ) rantuvimodo ZZ CANTICI TERTII haletnus corpus > quod nunc ejl corruptibile : (ffiet incorruptibile per rt- fadui. furreSlionem:iuxtd illud ipfius dpoioli Saluatorem cxpctlamus Domi- mmnoSh-umlefum Chriftum > quireformabit corpus humilitatis noftr^ onfigur atum cor pwicldritdtisfu. Eftncinquamgranum dliqudndofutu** rumberba , mfi corpus herba yiuens hdbcdt faltem inpoientia > v* Veripa- tttici omnes conuemuntf Hoc cnim furgit cx grano mortificato > r corpus nolrumfbiritualejn quoportamus imaginem ceclcSlis ,ftrgit ex cor por c a~ nimali q* corruptibili mortificato : \el haccommuni morte , quam omnesfu- idem; fcipiunt & comprobant : vel ilk morte > dequa idem aposkdus : Mortifica- l auh!, 01 ' te wwbra vcftra. Et iteram : Scriptum r/f ,propter te mortificamur tota dic Er cum Corinthiis apertius dit* Smper mortificationem I E S V Cfcr Jli in cor por c noflro arcunfer entes , vr yitd I E S V manifcletur in corpo- ribus nosiriu Scmpcr cnim nos qui viuimus , in mortem trddimur propter Icfumivt cr Vita I E S V manifeSietur in carne nolra mortali, de qua Utius idem. paulant dijferuimus.Non delir at hic Vaulus, quamuis hcec deliramenta i- deantur bis , qui ?tccChri$um , nccVitammelwrem >ncc corpus fiiritualc comprobarunt.Ecce quam clar loquitur } ut manifcftetur inquiens uita I E- S V in nosiro mortali cor por  . Er ne cauillcntur , quod h*c manfettatiofiet idem. poft rcfurrctlwncm >audi quid dicat cum Komanis difjerens. Confepulti ftimus Cbriftoper baptifmum in mortem. Er fi complantdti fattifumusfi- militudini mortis eius ,fimul& refurreBionis erimus: Hoc [cientes quod uetus homo nojlerfimul crucijixus efi, utdeftruatur corpus peccati:  & nouum qui cum Chrijto uiucre debet. Ajferit e* mm corpus peccati cr mortis > r flatimfubinfert de cor por e uita &gri- tia.Non regnet(inquit)peccatum in uejiro mortali cor por eiutobediatis con* cupifcctiis eius . Scd neq> exhibeatis membra ueflra arma iniquitatis pecctfo, fed cxhibetc uos Dcojanquam cx mortuis uiuentesi & membra ueflra arntd lufuticc Deo.Quodficri ncquit > nifi membra ipfa camalia mortificata ceddnt memhris mclioris hominis.Ad quodnojler Vaulus in bac uita degens y & pert pnnus in b:,c corpore deucncrdt,du aitNunc autemfolutifumus a legemor- \h y in oua dctincbamur > ita utfcruiamusinnouitatefpintus> (pnoninut- thjlttc litcra.Lcgcm mortis uocabat legcmfcriptam y quut fuperius ex- plicauimus } quod xn refurrettionefict.Hic autem exiflentes^rauiaw quath TONVS SECVNDVS. lit dMtoortifkiitionelnbdbcre poffumus : W cum Chrijloviuamusin inter ior hmine,im ipfeuiuatineoyVt dicebat Vaulus cumCalatis.Viuoego^am non c^uiuit \erin me ChriShs.Quod cr *os omnes facere docuit , in Corin- ttiis duens.Qm viu&ntjam nnfibi uiuant ,fed ei.quipro ipfis mortuus eft r refurrcxit.Qui vtgo viuit Cbrifto,aut is in quo mmt Cbriftus , affumet illos melioresfenfHSyquibtts pcrcipcrepojtit owma,qu* Dei y & Cbrfifunt. Nam tunc reuelatafacie in condem imaginem transfrmamur a daritate in dar itatem , fefhper'yidilicet proficientes ,a Dommi fyiritu dcduSli. Ad quoddeuenerdnt , ttan modo prophete , yprimipatres noftri y fcd  Vf de Vbilippo legimus in atlibus A- p cmis , foflolicis quando baptista Eunucbo in \udfa : /latim uiucntus efl in Azo- Exorci - to. Velfrattis autpenetratisportis * mmimentis euftodia lber t euade* hant > vr de Vctro exorasld legitur , qukiubente Artbemio > duplicatis ca- tenis y %$ mmtitis claubris^x nfima cujlodia ajfuit Arthcmio, & \xorifu fhisnonaf- fueti } coa$ifueruntprni in terra exclamantes magnificar e Cbrifti, $ Dei Hirtutem : quifuos affeclas ad tam excellcntem for tem deduxerat . Alios g- flurimos omitto, ad eandemfortem dedulos,n tam muitos memorandojo** giusprgrdiar,qum deccat. - Anfemper bomo utatur bisfenfibus inter ioribus. Cap. XII; Euenicntes quideme, nunquam dimittentfenfus , zyorgan bominis illius ,qui beatificatur. Beatitudo cnim confflit in ui- fionc , zyfruitione. Sed uifio>eft operatio illius uifus y &fcn- \fus interior is. Yruitio autem obleElamentum uoluntatis , 6* ommum ipfrum fcnfuum inter iorum.T une enim audiemus laudes , cantus, ufonos eorum , de quibitt dicitur.Qui babitant in domo tua infieckiafiecu^ lommlaudabunttc. Qui cantabunt plcnis faucibus fonantes in tympano. Cr choro , in ebordis 6* organo > cT c & omnisfaporisfuauitatcm. t tan- tkmcomcdtyUt eruSlent memoriam abundantix fuauitatis illius. T une fen- ZZ ij CANTICI TERTII ticmus in tot wzloperfufum odorem fanitfsmi nominis^e quo icit \0- Cintki. leum cffufum nomcntmm> qudndopr & mente /fed omnibus uiribus y fi qua funt inhomine, quibus ipfum Dcumprofequipofsimus:utftcuthis Deofermuimus } ficeifdem tnipfoDeoobleSemur .Nrc quidem corruptibilibusfenfibusillic utemur; qma mhil corruptibilc crit in tllis aternis^ incorrupttbiltbus manfwnibus. Scnfibus igitur melioribus in ipfo Deofcrpetuo obletldbimur. Vekomims conuenientia cuminteligcntiis,c ffa* Tonus tertius. Vodjjmbolum^ qudm tonuenie*:+idm habeathottto cum dngelis* Cap.l. Aw homo ftt cxcelfiordtigetis } uclecoHtrdrio* Cdp.lL mr ^ =sw==== ^ Qu* inuidiafuerity ^pt inter agelos f homines&ap.lll An homines cum dngelis conuenidnt in numero. C^p.IIIL Qud qudm conuenicntiam hdbeatcum creatis: fmaxim cum angetis^ quibus tanquam ab indiuiduis totiusfui i* tineris comitibus ,fufcipert valcat profeftus incrt- fnenta.Vrimo itaque conucniunt diffrofitioncnaturali cum vtrique rationis fint participes > inte\\igetttinobis autem fculpta,crela,0' immenfa dqud completd^tdepleni- tudine eius omnesplcnfufcipere pofimus  Quid nedum homines^feaettam angeh db ipfa hauriunt,dicente Auguftino.lpfum corfulmt angclijdnquam  C U J^ yitafontem. In eum queque (vr inquit Vetrus) defiderdtit dngeli projptcer; ^tuidelicetfemperhduridntprofey^pronobis^quorumcurdmbdbctyquO' ufqfumusjhoc corpreo edreere detrufi.Et quamuis fpecie diedntur differre ah hominibmjfion minus tdmen ipfiscoruemunt,  i/ cumequis , quibus inft- dent , & paruofreno eos deducunt dd libitum,atq; mdico calcarium taftu, ucl corporisgefiu impellunt:(f inlruunt^rudentidm quandd ddperagen- dum iter eis ingercntes.Neq; minorem conucnientiem hdbet cum homimbus^  ipji cum auibusj quds injbruunt^el dd yenationem^vel dd cdtum, & adfer- mones humdnos effingendos . Sic ipfi nobis prudentes regunt impellunt } & *m. inslruunt^t cdpiamus pripfd cum ctfteris ami eis confciis eius confuetudinis,quam habebat Vetrus cum angelo^erint an* ZZ iij CANTICI TRTI1 cu gclus ipfm ejl,Sic oannes angelum habuit^ui ojlenderct ) & docereteutnfa *&*' cramenta celcberrimxvifumis.Sic Cecia angclum habuit } quem marito, & Leuiro oftcnderet.Sic Agites eumfenfibm habuitangelum,\t ctimink. panariipfdmcuslo^et.EtmultidlijdngebsbdhueTuntfdmlidrescujiodeSy quos commemorare nonpdtitur h*c breuis rerumperflriclio . Exfacris quo- que literis babemus ^numqucnquefuum angelum hdberc cujlodem,quamuis eius domeflicd confuetudinenonperfruatur , quia hocpducis & mundifiimis datum efi.li dutem [ymbolum & conuenicntidmquamhdbemus ctmipfts, q qfit iucmdd&projicud nobis eorunt confuetudo^ognofcentes ,femper eo- rumprocurdruntfduorem,eosfibipro Virilifud afcifccntes amicos,\t tdm no mnci. bis francifcuspofttusftt in exemplar.Uic enim quadragefimdm beatiMicha- elis arcbangeli areio ieiunio,& dccuratd diligentia celebrabat: locd quoque eligebat, in quibus eos ntdgis propitios exiflwdbdt Jocumvidehcetfanc}* mana de angelis, Aluernx montem angelis {vtfertur) peculiar iter dedicai Quod obferuant&procurant quiftiritualiafapiunt i & quibus ahqualiter notus cjl ordo rerutn in deum, quoprocefferunt,ls enim efl,xi qua inferia- rem locumpofiidcnt,per intermdia infupremum deducdntur. An homofit excelfior angelis >\el econtrario. Cap.l I. 1 quia diximus bominem tanquam inferior cm deduci inDeum per angelum,pratermittendambic minimcenfeo difeufionm, n nobiliorfit anglus nobis prafidens Jeu mimSbrans , an homo ab ipfo cu9loditus,p> minifterwfufcipiens.Vidctur enim angu- Dauid. jlare illd omniLs notafententia in Dduidico carmine, quamcum delpomine aritur , pracinit uates . Uinuisli eum pdulominus db angelis. Necnon e angelus^uia intcllec~iualis y ccnfeatur dignior homine qui rationalis tfi. Et comprobare co- Eiechi - nantur E&chielis oraculo,quo dicitur:Tufignaculumfimilitudmis. Q verto (vr aliqui exponunt)\idetur aliquidmagis tribui angelo qum bom- n t) qui ad imaginem Deifatttx efi.li enim iudicant atiauid perfeSiusinnut l perfignaculumfimilitudinisyquamper imaginem. Quibus exaduerfoflatcs, ' db infallibili xeritatefumimus maiorefequirecumbit, qum qui mimftrat. Sed de angelis inquit VaulusiOmnesfuntadminiflratoriiftiriw, non tatm quidem deifed etiam hominum:vndcfequiturMtfiipropter eos,qui haredi* tatem capiuntfalutis.Vicunt aliqui ,$angeli minifirant nobis, non fana. no* bilioribus^edtdnquinfirmis^ipforuegetibusprafidio.Qmb CHR ST VS Piului. TONVS TERTIVS. 36-4 cuoddngcli depor taueruntinfinu. Abraha animam Lagari > ntin. infirmam^ fcdfolutam a cor por  y colluslratam.ht quamuispuer indigeat aliqkando ducxtupxdagogijamen maior eftpadagogo , breui poffeffurus regnunt. No* a*tem,quibusferuiunt angeliypofjefJHrifumus p ar atum nobis y nn an- velis regmrn a tonSlitutione mundu Vnde $ noftra conditio , melior ex communiphi\Qfphorumfententid>quddicitur. Qiwdeftprimuminin- ptilofo ? tcntionCjSJl xltimum in executione.Homo autcmfuit extremum Dei opusjn- duclus in hunc mundum^dnqnam eius antiflcs , vcluti in domum iam f abri- catam fc par atam } Cum infuper Chrislus homo habeatur dngelis nobilior > condudere poffumus naturam humanam nobiliorem^per dlud AriFlotclicum b omnibus admiffum* Cum optimum in hoc generefit melius ptimo illius gtnertSyhocgenus eft Mo nobihus.Lt nifi Chri&us, & beata virgo nobiliores cjfint quam angcli>nunquampotuiJJcnt cor um choros, (fgradus tranfecn- cre.Sed de Chrislo inquit Vaulus.Tanto melior Angelts cjfcclns quanto dif**ui . ferctiuspra Mis nome hcercditamt.Scd omifis quampluribus > quxad falua dam opmionem fuam de nobitate angelorum ddducuntur ab aliquibs > vn foluam eorum potifiimum robur , p nidelicet anima Chriftifuerit nobilwr per gratiam^efto qudper naturamfuerit inferior. Quodquidcmfibexeper fendtur y nntum veritate dijlare uidebitur : cum dona gratuita(vtfupr& cxpltcauimus )dentur fecundnm difyofitiones natur cum mandato de nomine imponendo filio y c unis conceptum denuntiabat. Curauit quoque Deus adderc nomini Abrak*e charatlerem \num , \t nominato dccommodatiusfo- rct.Qujd credimus denomine impofito filio ,& Chrislo homini y quempra omnibus dilexit & honor auit t Si i^itur huic dedit nomen honor atius quam angelis ifecit r ipfum nominatum honorabiliorcm. No quidem dicamfe- cundum diuinit atem, quianon digne ipfi compararentur angeli y cum infi- mtate 3 &imme?ifo inter uallo eosexcedat. Adcout fecundum lam nulU pofitcJfeccmparatio.Kehquumigitur cfl>ut Chrislushomo honoratiorft, ftcut r nomen diff cr entius hxreditauit. Addam & unum >quod ualde cx- pluathominis nobilitatem : quia continet in fc mundi machinam , ange^ ZZ iiij CANTICI TERTII los, tf srchctypuiH , vtfuprd explicduimus y ideo hdbet expreforemimgi nemDciyinqHofud pdchcrrimd notd relucent omtoia. Necurgct fententia ilUprophetKdtfua dicitur Cominem pdulominusdb dngdis minoratk y cumin yeritate liter* babeantur 0'ft VlCS O? S *1T1DH11 Vtf  cbdfrebu mebdt me* elobimQupddd\erbumfitrdducdtur y bbet:Uinuilieum d\iqudntulum y yel paulominus a Deo:Llohim cnim Deumftgnificat y qudmuis dliqudndo an- gclos y & aliquando iudices :fed in boc loco(vt communiter fentiunt fapicntet Hebnti)fignificat Dcum.Quod innuitur ex verbis y qua immcdidt Jequun- tur:Ltcomtuifli eumfuper opa- d mdnuumtudrum.Nonigitur homo efl in- ferior dngcUsyfiid & tpfifuntopcrd mdnuu Dei: Er qudnti ipfe Deusfeee- Polm. Tlt hominem , Vaulu* innuit,dum dit:Nufqudm angelos dpprebendit ,fcdfe- men Abrab^ytdnquamvidelicet mdgis\mbile y quam angeli. Vlteriuspro* cedunt fecretiores The logi, explanantes illud pyo per nmeros: NamlL ter dia redduntyii? ^nMt.^o:^ $ jf 70: qui numcrifimul iun&irei- dunt.ii^Vbibabeturvnumcentendrium y \num dendum y & totusnume* rus^fquediipfum denarium excluftu.Quod mdgnum myslcrium cfl } rcco~ dxturque apud cos , qmfciunt drtem numerar um diuinorum y & naturalmm, de quibusfari inprafen non licet. Ad Auguftinum dutem diccntcm>qui Dcusfecit angcluni propefe digniorem , & perfecliorem . Ver um efl quo dl attum immcdutum , cum quo tamen poteflflare , quod bomofitfdft us pote* tid nobdior ydliquando reducendus ad dSlum:tftunc bomofuo completo currculo dppdrcbit rtobilior > qui dumfub peddgogoerdt y ignobdior vide- hatur .Idem dicemus dd id y quod diBum fuit de angelis exiftcntibusfupn tempus y quid tf bomines eruntfuprd tempus y qudndo aterna bedtituiinc perfrucntur.Qupd untem quarto loco ddducitur y dngelum ejje intcllcSliuum, tfbomincmrdtiomlem y mbil efl: cum tf homofit tntellc&ualis ?vtconfen~ Arift, tit Ariiloteles dicens. Homo cflpotiflim intellcSus y * tdtio . Nec regius chk' 1 vates y mfifenfiffctfe capdcem intcllcftus y totiesrcpcteret. Da mihi intcllc* %Tys * Slum . Etfumma ventas quafi exprobrdns difciputosinquit. Adbuc & vo fine intelleSlu eflis. Ifl cnim triplcx intelleSlus, diuinus tf p urus  itemfe- paratus y & angelicus : infuper mixtus y & bumdnus* Cum dutem hicfolu- tus eritd cor poreis ligamimbus y nvnfolum dttingctdd intelleSlum dttgeli* cum ? fcd ijfum travfccndens dd dimnum apphcdbit y cum ipfo vnicndusfe- licius quarn dftgchs : vf multe fentcnti fucra feriptur* rcfondnt. I q*i~ bus babemus , quod homo ejficitur fihus Dei : trdnsformaturquc in eandem imdgmem y qu vclfigillo cxfcipfo corruit . In Hcbrxo enim habetur rWaanQTlin HHK atab chotem tdbmt y ideflytufigilhmfimi' litudinis.Nec aliquando reperi , qudflgillum dutftgndculum y diedt dhqii Auguft. maHS 7 qudm imago, bene duit Auguflmus^mdginem Dei effe in bomine un% TNVS TERTIVS. 3 tfy infigillo , in Chrtjlo \er } tanquam in filio. In quam imaginem datur nobis a- liquando transformari, remanentibus angelis cum imagine figilli , qucui angelus feruit^ decius profeElu Utatur : yt ex euangelio didicimus : * aliquid vtilitatis repor tat> cum omne agens agatpropter fitiem, vtilem utiq; h deieSlabilem } mjifit er- ror in operante . Sedcum angelus non decipiatur > habet illum finem y tilem > quem Deus nouitf cui uoluerit Deus reuclare. Querfetlionem inhomine, qnam infeipfo ,hinc forfitan jumpfit, (SSSVm H n ^ cl inuiderct.Nam inuidia ejl tnjlitia de bono alieno , cum ^J^gg^^defiderio autpriuandi babentem illud bonum^autfuper excede- di wfum.Hac ivitur inuidiaCvt inauit Sapiens ) mors introiuit in orbem ter- rarum : quia angelus mortis j edux.it ,r]ubiecit hominem > injerens ei mor- tem , neperueniret ad eamfortem a qua ipfe expulfus erat . Nec opinandum ejl angclum inuidiffe Deo,qui adeo eleuatus ejl in immcnfum > ut nullusfa ho imni> aut angelolocm amulandiipfum. Verumcognouit gradum bomini^ ferfeclifiimumque finem ipfi con?litutum , y imperium quod unus homo c~ fequuturus erat Et td, quando (ut inquit Vaulus) Deus Vater introduxit eu, frimogenitum in orbem tertdicens.Et adorent eum omnesangeli eius,Vi- dit injuper unde hc originem traher et , &futurum ortumeius > ut lohan- lohanj ves in apocalypfiperbibet , dicens . Signum magnum apparuit in cotio . Mu- lieramitlajolediuinitatis, r fuperiris puldmtudims , ^fluna luminis, Cr* decoris naturalisfubpedibm eius. Et in capite eius corona duodecimjlel- Urum , idejlomniumgratiarum,munerum y cum coelelia omnia diuidan- turper duodenarium . Et in tero habenSydamabatparturiens > non quidem uoce doloris >fcd exultationis ,aut terror is > quem incutere debebat nafeitu* rus ommbus potcjlatibus > (f uirtutibus munditund fequitur.Et ktepepe- ritfilium , quireBurus erat gentes in uirga frrea : iuxta illud pfalmi.Do- p^imus. minus dixit ad me,ilius meus es tu, ego bodiegenui te. Voftula mc 3 quis cjfct hie draco >fubinfert. Etpro Kclus ejl draco ille magnus, qui ejl diabolus : yfathanas. Et cum hiefilius nonjulum refturus ejfetmundum in uirga frrea Jedexaltatus traher e de^ ZZ v CNTICI TERTII beretddfe omnia , maximfratrcsjuosfr eleitos : ideo inuidia agitatuso- mmbus nobis tnfidiabatitr . Aegr enim tulit , h crubuit, qud homo terre- no corpoi eprapeditus,obtincret quod ipfe perdidit, cr wcerct pvgnamjn qua ipfefuccubuit.Vtrtfque emm datafuitpugna-.quia non debet coronari, qui noa certat legitim.Vtrifque quoque indiblum eflpraccptnm.cmus traf. auiu, grcKiopeccatum efl:\t Vaulus pluries cum Komanis repetit diecns. Sublata lcgc,tolliturpeccatUm.Etfllexnoneffet > peccatumftmimputaretur.\.exu taquedatafmt ngelis : \t adorarem Dei pnmogcnitum : Lexdatafuitho- mini , ne comederet id efl nc amuUrctur Ugnumfctentu bani & rnali , quoi Qhriflus cfl,\'tfupr cxplicaiiimus.Scd Merque travfgrcjfus cflpr panar um : cr vr ho> minem abduecret ab illafcclicitate,quam ipfe adipifci nonpoterat. Anhomincs cum angelis conueniant in numero. Cap.llll Ectantum multa natura conuemuntangeli, & homwcs.fedc- 1 tiam numero , vf ali qui autumant dicentes } qud tot faluabun- Aturbomincs } quot ruerunt angeli } vi impleant tilas euacmus upArearftot damnabutitur , quoteum Micbacle praualuerunt contra fcrpentcm,& rebclUnircstytomniumfummafitaqualis.Hocnon ai- Pcripe tnitterent Peripatetici, quitottantummodo rentur intelligentias } quot orbes cxiHimantcs ociari intellc&ualcs illas ytrtutes , c deficerefuaperfcclio- Aftro. ne } fi non babcantfuum } quem moueant.orbcm . Et quia \cteres Aftrononu quinquefupra quinquaginta ajferebant motus } hinc tottdcmadmittcbantm- tclligcntias.Scd dicant(quubialiun* de fiatus perfonans , aliunde manus mouens accedit . Et ne uideamur face- to exemptoyfotidum(utaiunt)philcfophumuelle conctttere > adducamus inmftifiimas rationes paucas tatnen de multis . Vlacet quod aliqui addu- cunt > ad probandam intelligentiarum mmerofitatenu li enirn ordineni prafupponunt y fine quo unmerfum fiare nequit: Kj hunc tripliccm ,ad~ ejje mdelicetyddoperationcm, & adfinem.Vel adfuperiora , inferior a, & aualia,maxxm guando intermdia ordinatafunt.Qu* enim gloria Ducisfi oblito imperatore feu rege , tantummodo refbiciat ad milites t Quid epifco- pus git cum clero ,pofihabitofummo pontfice , aut Chrifto , quem repra- fentat t Et quisfapiens excogitabit aliquando mentes illas coelefles , in coclo- rumreuolutione adeo oceupatas ,ut adnihil aliud afpiciant i Aut etiam (ut aliqui uolunt)in infiuentia , ?$ generatione inferior um becntur ,& non po- Arirtot& tius in opifice,a quofufcipiunt : unde influanttld maxim cum ipfe Arilote- les doceaty quod fi anima moueretur continue , fiunquam beatam uitam con- fequeretur : quia ipfa beata uita ejlpotius in quiete ,quam in motu aFliuo,uel pafiiuo.Ejligiturordo intelligentiarum nonfolumad c tyfumma Dei magnificentia. Sicut igitur nu- mrus angelorum >fic (f bominum efi nobis incognitus: y is quemfupputa* nnemopoteft,nifiquinumeratmultitudinemjlellaruM,&omnibus eis rio- Auguftfc ninauocat. Sed generalieomparationc\Augu$}tnus in Enchiridio uidetur prgferre numerum clElorum bominum,numero eorum qui cecidcrut,quam- ris dubiusloquatur dicens. Superna ler uf alem mater noj\ra y ciuitas Dei nul w cwifuorumnumerofitatefrauddbitur, aut uberiori etiam copia frtajfc CArtfiCl TERTI rcgnabit . Nequc enim numerum autfdn&orum bominum>dut imntutrdorum dxmonumnommHs , iw quorum locumfuccedentcsfilij cdtholica mdtris ,ft Wofcs.. 1 ncvlloteminofcrmnf&untM^ hu- manx numerum co&quare videtur dicens. Conflituifli trminos populorum, iuxtd numerumjiliorum ifracl idefl principantium > dut reft incedentiu fub Deo:populos enim homncs,&flios tfralydngetos (ut nonnullis placet) nt interpretaripoffumusiQuib pro angelis djjummtur^proekftis, quie- runtficutangeli dei, de quibus dicitur* No y>eni 3 nifi dd oues quxpcnerant domus lfral>idcfi dd omncsfaluandos^ui ex quacunquefdmiliafint,dickn- trfilij ifral ratiombusfuispro tcmporc pr. Qua aquifima Unte eos,qui ex ipfisprtuaricdtifunt dimiferii in nos hoflcs* Cap.Vi [Tficut cx eis, quifidclcs funt \nicuique prprias deputdtus r/ Icufosjta cx rebcllibus aliquis dimittitur hoflis^t indcjion igno- miniam e? damnumfid lucrum ^f gloriam reportemus.Vndein- * infle conqueritur de bis afsignatts hojlibus bumanumgenus ma pauiui. *^ y CHm *qui ad certamen veniunt^on \tcumque fortuito inter Jefinunt inire cer- tammdjfedddigenti examinditone^prout ve/ cor por d viderint y ve/ atcttcm, aquifsima compdrdtionc iungentes hunc cum illofcdc legc, * ediSlo, vi uin* censfitdominus > vi&us autemfcruus^uxta illud Vetrih quoquifuperatus petriu. eflyeiusferuus eflEtviSlus diabolus y atqucfubieius, veluti ucfyd fraflo & ueluttferpcnsinftdiam,autfuriattanquamlcorugicnSj&fw^ comina TONVS TERTIVS, 3^7 millciquiamille nocendi artes, tamcn h*c omnia aquilibratafunt cum vrr- tute,prudentia,& fagacitate cuftodis nojlri,atqj diuini fylendoris nos con- foucntis,(fauxiliantis contra hofyitemtenebr ar um. htnififoontefe dedat howoiprCHdlent angeliyit& Satans . Qux via in eccleftaftco dicuntur vita,  amici- tiam: & refellendus efi ille,inter quem & nos ab initiopofitafunt inimicitia implacabiles,(f acerrimaivtanimus Gr fyiritus nojler feniper horrefcat,& conturbentur omnia quainnobis funt aquando ipfumfcntimus ,maximin tenebris,in quibus vires ajfumit non mdicas. Quidpofsit homo a codisfufcipere } ut meliorfiat. Cap.VL | Qnea tantum^qua de conuementia hominis cum cedis , & de \fufcipiendd ab eisfamtate .diclafwtfed etiam quidvtilitatis ab eis bauriat,ut meliorfiat, percurrendum efl. Haurit emm primo lucem , qua tenebras, & mal operantes fugat: ut inpro pbetico carmine dicitur.Or tus eflfol,& congregatifunt,%fin cubiculisfuis anic * collocabum ur. Uabet cnim bqua ab intelligentsprouenies.per codos que penetras, peruenit non tantum ad corpora noftrafed ad interior a fyiritus, a fpmtibus proucniens. Sufcipimus quoque maximam uim  concentu cedorum , qui nos deoncinnandos mores difyonuntinifi mala nojlra difyofitione obmantes, co- cwtum inperjlrepentemfonumconucrtamus .De quo concentu cedorum in- Afiro, CANT ICI TERTIt fiuntium in nos cofonatif imos influxus loquutur Vytbagoras, & VUtojna* *ytha. jb m rcpulluf.Qum Cicero'in libro fub eod titulo feyiitunSed Macro- *c t 'o.biusinprim>defomnhScipionis,eorKdBarc^ *'"*- rerflupes ) \s(mcpiam)efl^coplet aures mes .tatus  ta dulcis fonus. H/ (inquit)ille efl t  yfcpt em planetas: r confequenter in omnes miniflros b injhrumenta ipfius DeuSic et iam cft in mundo hoc>uel cor por c myflicofbi- rituati:Virtus enim magni nominis Dei exiflens in Ckriflo, y complens cum omnimoda perfeBione y pojle dijfunditur in duodecim illos apojlolos janqua induodecimfigna y f$ fundamenta pof Chrijlum pracipua calejiis tffpiri- tualis adificij*Nam(vt apofiolus ait)fundatifumus fuprafundamentum a- * lll *' cr Daud fpiritu oris eius omnis uirtus corum.PoJlea 3 qua fufcepere 3 in altos diffude- runt:W in alio carmine decantat Vates: C qucmoririfacitfuperbonos > & maios* Qujd habeat homo cumfacramcntis CapN 1 1 1. | Vamuisfummus moderator fxmplicifimus unicuiquefit , & o* j mnipotensimultoties tamen agit nobifcum y angelis 3 coelis 9 >a ' llisconuenientibus mediis inter cedcntibus >qu &#mtiu. Nec cmmpoterantfrdamenta bac dilui,nifi aqua tila , qua Dei pictas, cie- S. mentia, gratia > Cf mifericordia efl: adeo ut etiam Hebraorum Tbcologi confiteri cogantur Uefsiam expurgarehominem debereper aquam , qm a legeionca expurgabatur per fanguinem ,fic cxquircntt luflttia, quam non omittens ,jed perficiens Qbriflus , vif {ut inquit hhannes ) non in ^ua folumfed in aqua & fanguinc . Et cum ultra ablutionem y indigeamus quo- que corroborar i , ordinatum efl oleum liniens , CT cerroborans : Quod em conuenientiamhabetcum dmino rumine ,* quo efl omnis uirtus oblelm, CT corroborans , ut nomen ipfum dicatur in Canticis oleum effufum. Habt- *" 'que conuenientiam cum [anilo ftiritu , qui ornnia folidat, r.etlit cr Una, ut dicatur chrifma } mclio , & nexus . Etficut oleiflmul cr carmspmgueio ferculaontniacondit, & in nutrimcntum tioflr um roborat, fie buius finfo bintus pinguedo cr cbrifma,condit omma opera noflraiut tanquam benc co ditafer cula,pcfsint m mtfajummi regis appom.Sine enimgratta ipftusf- fufa in cordibusnoflris r confpergetenosjmnia opera noflra infipidafunt, & nullius nutrimenti. Idco hoc leo corroborantur infantes , &  nobis re- cedentes, quando quis aliis perficitur rexfcufacerdos , aut epifeopm a jlituitur y Er quia natura omnis creata , continue deficit , continuo indigct cibo , CT alimento > bine aliudfacramcntum inslitmtfanis uidclicct  mm: quxfymbolum babem maximum cum illo y quipams utuus, & uitisuera ma- cupatur,datus utiquein cibum 3 tfpotum noflri melioris bominis nutncn- di.Habcnt quoq ; panis fuinum ca conuenientiam, & fymbolum nobifcum: ut nullumfit nobis accommodatius nutrimentum. Kcflat facramentumpx- nitenti mfuper homo cum ifdem comcntutH cx diurna inflitutione , cum Drt uolnnw tio babeat minorem uirtutem^tf effieciam in injiituendo de nouo * qum ba- buerit  principiosquando legem^tf ordincmjimul tf ejfe indiditrebus. Eautcxcogitarcea> quSnntinfup uerba,(maxim Hebraa) ftgna quadam> (ffficramcnta rerum cceleflium : unde babem uim quafifdcra- mtorum: (ff boc^dut ex uirtute inftituentis^ aut ex reprfentdtionc iUdfacro- rumjicut de celebrioribusfacramcttis dicitur.Et quia Hebraica uerbdjam di uina,quam cceleftia.(ff etiam )U4turaliajexprafiws>(ff myftcriofw rtprafk- tantjdeo iubet Orpbeus no matada ejje nomind barbara j. Hebraica infacris^ (iefficaciter operari uolumus. Et ultra ejftcaciam quam hdbent uerba , Jiue ex ^ CU5 uiquaddmipjis\nfitd y fiueexdMn\$,ty quefit^alia quoque repcritur uirtus in orationibus cplexis , ex ueritate in eis contenta, queemaximam uim imprimendi, immutandi>acftabilidi babet y ddco utexagitata magis fylendeatjmpugnata magisjxrmetur^(ff confolidetur.Qua ueritas non el in ucrbisfimplicibu*,ff incomplexis >fcd in enuntiationibu* : in quibus aliquidaffirmatur^uel negatur.Ex iflis igitur orationibus ueris> (ff [4* cris^quas mente finfa uel inter ioriprofcrimusjnagnam uim comparamus.ldpo tifiim,qudndofunt direcl* in Deum^ad quem applicantes y mouent ipfum, ut in nos dirigat uerba eius fauente numine plena> per radium diuinum , quo (teftc Dionyfto)loquitur nobisfd adeo occult^ut paucipercipiant.Vercipiebat au* Diony. tem Me qui dixit.Audiam quid loqudtur in me Dominwt Deus. Nunquam igi- tur redeunt udeuce orationes Deo oblata, (ff decantati hymni : dummodo non emittamus uerba illajenju uacua ore tantumodo,(ff non corde prolatajn de- rem cito refolucnda:jd fi dirigamus ea pleno fenjii,(ff efficaci mente in ipfim Deumfut dirigiturjagitta extento arcu^a potenti mdnu . TONVS qjVARTVS. if t> conucmcntU omtoium refum cumhomint ben cordato , utpofit in cuntl cpctari y & otmnbus iubere. Tonus q uartus. ttmEconucnientia quaddm occultd rerum inter fe , unddltera in dite- *" rdmmirabiUtcropcrdtur* Cdpuu I. Quaconueniunt inter fe multo falicius congredimtur in bominc , quiejl perfelijfimumomnium uincu\km y ; preusfinxit (ut Trijkcgiflut ait) ~ | duas fui imagines , mundum uidelicet atqs bomin^in quoru \ altero luderetiin altero uer deliciisfruerctur.ln mudo na que ludit tniris quibufdaoperationibus, non qualitatiua tan tam.aut elementarijieljyderca uirtutefed ui quadm inge I niis bominum oceulta, nijiquatenus ipfe amicisfuis manife- ftarc dignatur.Omnibus etenim notum efl^uirtutquandammagne inejje^u ferrumattrabat.f elettro atq; balagio^ut cfricatione calefafta paleam de- ducant. Scd und.aut qutfit.adbucnemo ex bis prodidit,qui de rcru propric- tate ingnua uolumina complent.Sic nec und babeat Aetites* atfoetum mulie- tum, r plantarufiiperpofita corrobore^ (f fuppofita trabau Nec und iafpis fanguinemeomprimat^ Ecbneis qua(& remoradicitur)naucfi(iat.Necwt d corallus appenfus aliquid Utitice operetur in bominc,ty mm cferat bidcyn tbus Optimus comes peragrantium. Ncc und rbeu barbaru (quod rabes u- uenduocant) cboleram ab humano corpore expellat:(ff medicinalia multa bu- mores diuerfifimos detrabant^ depellantiatq; buiujrnodi multaje quibus lo gum cjjet per fingula dijeutere. hnimalia quoq\multa uidemus ex uiquadtip Jis inf\ta,pr {/ alis apertis leonfugat.Aues etiam cplures cantu^ garritu, y mufia acri pufturapluuia futuram denuant: & Delpbines tpeftatcrcbrisjaltibHsfup ckcio aquprjecurrur.Et(utparticulariaperfiringamus)galligaUinacei(utCicero Jcribit)apud Tbebaidam cando totis nociibus Bccoiiis Alam aduerfis Laceda Augures monios prafagiere uiSloriam. Vnd augures interpretatifunt au illam uBH fere y canere autfi uicerit . lAaximu quoq- } portetu Spartiatis oflendhfimi> quam rex Molojforumindcliciisbabebat. HxcenimcumilliloueDodoneo petiijfent de uiftoria feifeitantes , legatique id in quo inierant fortes collocaf* fent , fortes ipfas , cumfepenutncro fallat h qui efi oro nfam uinculum^ ntnia compleftitur. Qj* eonueniunt inter fe , multo fcelicius congrediuntur in bomine^ qui efi perft&ifimum omnim uinculum, ? prqui dicit hotninem Dei temum, Deum dutem bofpitem. Quod (f Poeta bis decdntdt caminibus* Efi Deus in nobisfont f commercia cceli: Sedibus atbereisjpiritus Me uenit. Ipfi nanque Deus in animas janlafetraf fert:propbetd$ i & amicosfios conjlituit potentes in opere^ fermone.Quoi pauii perfentiens Vaidus aicbat.OmniapofJum in eo,qui me cfortdt. Deus enim cjl nnimus nobis> totd uirtusfine qud(ut ipfemet perbibet ) nibilfdcere pojfumus. Quod c? Ariflotelesfateturin Ueteoris: er infine Etbkorum>diccns nulUm ejfe uirtutem^fiue naturalemjiue moralem, nijtper Deum. Et infecretioriks dogmatibus dflruit intelleftum bonum^ejanum pofje in natura jecretd:dumo~ do ddfit diuint uirtutis infiuentid.alis nequaqua. Quinfluentiam tato cofio fiusjitfcipimu* , quto magis abfoluimur ab impedimetis aggrautis carnis^ terrenaru oceupationu^tq; ambitionis^ animi in prxima, uel in quacucp rem indebit agitatiuitnimodo habemus x nofiris dogmatibus Jd etiam Mercur. O* Ccero attefiantur.Hicenim infuo de Diuinationeait.Nec aliquando a- mus bominis diuinatjfi cum itafolutus c/t, ut ei plane nibilfit ccorpore^ aut paru. Mie autad Tatiu inquit; Defpiciant utiq, , cu corpora^ tu etiam corprea omnia: (f ad unfiluferantunfi mcnte,atq; Deu confequi uoluerintlmpo^ bile efi enim fili utrifyfmul intedere^mortalibus^atqs diuinis. Quanto natup magis animalem uitam rclinquimus-c humanam; tanto magis uiuimus angelos, aut DcuwQuibus coniuncli y & inpropriam atq; meUoremfortem rcftituti, in omnia pojpimus , omnibus dominantes . Et bic efi honor, in quo cum ejjet homo ante peccatum,non imeUexivJed concupifeentia obfequens ,fmilis effettus Trifme. c ft i UMC ntis infipient&us : ey e x domino ( ut Trifmegiftws ait ) eruus mifer* rimus euafiL Iteru itaquefubuettus per uirtutem, - per fui ipfius uiftoria ai prifiimm dignitatcrfjlitutus^ludfi dominii comparat.de quofiriptum efi. Aritatc. Mrrcur. CLero, fONVS QJAKT V$: 37, mnUfubiciftifib pedibus ius. Uoc dutem dominium cquiredutft eft eo or JJJjjj dm jw *b initiofldtuitfunmus tHodcraior dicens.ruhficate^ multiplica ttflf replete teYYm,(y fummhtttc eam, & domMmniruBificate uidclicct in operibus bonis , mMqtiefruftu bundefis: ut replere pofitis etiam terreurh corpus , perredundantiam qunddt, deducendo uidelicet hotninem animalcm mfcrititimt quadpofitin AturaftmtHSt&tunc dominbimir pifeibus tnaris^uolcribus coeli y y befliis terra:qua qtidem cumm elmenta mbabi- tent ^catera queque hmiis ditioni fubicZl tefiantur . Sedut aliius con fcendamus > per uolucYes ccclrum , omnes hoftites intelligi poffunt : pcrpifces % beflids terra , omnes aquek er trrea Uftutes t fub qtbs etiam inferna contincntttr . Ketento itaque Do 9 (peius grtidin nobisfYutd , &> bo- nis operibus rpkndo totum bominem diuinitatc y reflitutifyue in prifiinum r & innobis cnflitutumgradum>omnium rerumfacil adipifeemur dominium: Sed ddparticuUrid deuemamus* Qubd bafes efficitur bomo benc corddtus dliqudndo multiplici fujfragio inferiorum. Cap. III. Fficiturmultoties bomofibiipfiprajidens, confirs diurna mentis mfuturdjtgnofticetur: quod propriu Dei eft iuxtailludljia: iraii. Annuntidte nobis qua uemurdfunt ,  dicemws , quid dij eflis uos. CuiVetrus adftipulatar dicens . Non mimuoluntatebu- ptriu - mana allatd e( aliqudopropbetid :fed fpiritufanfto infyirati locutifunt fdtt fli Dei bominesSatentur boc & Stoici^quosfiquitur Cicero primo de Dita- stoid - Mtione dicens.Vrafcnftonemfuturorum tantummodo Diis competere:quia no Clccr * e/1 defuturis contingentibus dliqua determintd ueritas> puro uidelicet morta- lium iudicioiquibus confentiens Ptokmaus inquit in Yruciu . Soli numine affla- *iera? tipradicunt particularia,uijfe ante muitos uates^ multas uerds prafenfio- nes(ut noflros omittamws)teftatur Cratippus % quifummis Veripatctis Cice- rone tcfte pdr babitus efl . Teftatur & Zeno, er niulti qi ab eo profettifint Zcno : cum ucteri dcddcmid. Sed dnte cos Vytbagoras , bos etiamfecuti Stoici itidetn ^^ ajferunt . Caldnus cnim Indus Alexdndri mortem^^f Mdgi Afidticiipfutn prugu Alexdndrum natum Afia perniciem pradixeruni. Scrates diuinatus cji mr- tem imminere Gritorii in tertiam lucem^Sacerdos Diotimd , fatdica mulier pe ftmpradixit. Anaximander Lacedamoniis terra motum atinuntiauit infla* tem: autper inferiora injirumenta ab immundis deduafpiribut diuinantSunrettam qui naturam duccmfequcntesycx bommum lineamcntisj)- gnoftkcntur.Qju enim ex fignis,quut cognofeerent my flerta , qu pafipro Cbrifli nom tuci. nc ^ ut longa Jrie prcfcqtiitur. Idem comigit Luciano presbytero guando appa ruit ei Gamaliel indicans de corporefao .filiorum > & beati Siepbani proto- martyris. Et 4114 mais legam in bac * quam babemus pr numinibufq; adht rentesjnulta ab eisfufeipiunt , quaingenio o* uiribus nenari nequeunt. Vnd Dicear. j)i CC arcbu Veripateticus cum de diuinatione traftarct ,fomnium (ffuroren AnAot*. comprobau Nec Ariflotelesdiffent.ut cxproblemabu* clligimu*. OmittM plttrofque fhilofopbos > & potas.quide buiufmodi multoties docucruntif tf- niemus adfacra eloquia^qua etiam defurorefub nomitie fyiritus pertrattant; Kgum ut illudtdc quo in primo uolumine Kegum legitur. Et infuit fyiritus Domini M saai Saul, tf propbetauit in mdio eorum^ & mutatus in uirum alter um annumcrd tus efl inter prpbetM>mirante gr acclamante populo.Num f Saul inter p ro- pbetaHac antim mutath fpiritu Domini fuit eum arripient^ qui efl ueru furor arripiens aliquandobotHncm,etiam peccatis obnoxium.legitma interce* loan: dente caufa : ut de Caipba inquit Euangelifta: Et propbetauit^cum effetpon* tifex anni ilius.Sie multi poetaram fiudij amor^aut uxrxute aliqua referti, uA hona aliqua rationc. Dei cognit4,furorc repleti aliquado occulta prodidcmU # aliqudo ua*icinatifunt.De quo furore, (ffimno meminit, icero hlfa* de diuinatione dicent.ft aliud diuinandigenus in bis^q non ratione^auteori^ itlura aliqua obferuatis ac notatisjigtistfed concitationc quadam animh *f Ccero TONVS JAKTVS. 374 fduto ItbeYoque notn futura prqtio mdgisexpiatiaditiueniebantur.rancijcus(ut a nofhis exordiar) F " ncL fofyendcbatur multoties tanto mentis exceffu, ut extrajcmctipftm raptus >  ultra humanum fctijum aliquidfenticns y quid circafe ageretur exterius , ami- no nefeiret * Vt r burgum enimfanrlifipulcbri tranfens , adeo infeipfum erat coQcmy mi De o coniunhsyUt nec locum uideritjxcc multa qua rea eu cx- Ciarj. ?r.\hi\ CANTJGI TERT1I Aagufti. bjy UCYe fturgenfs illicgnouerit. Auguflinus am meditationi intenderei^ miu Iterem qua ipfum adierat confultura dumloqucrcttir % nonfcnfit*Vndc inconfd ta dbittyMtijliti dliquantulumindi^naia^credens fe d tanto mro contcmpta.Sed poftera die fufeipiens benignum rejponjum^ion negleftamjcd non animaducr* tbwsfamfefuijje cognouit.Tbvmas aquins(utfertur)fiblimiorbus intentus, men- M^di. tejimid cum corpore  terra per cubitum eleuari uijus efl  Maria Magdalsna St  bono mdgiflro inflrutta ey fuffulta.injolitudine Mafilienfi degens> fatibo ris dngelorum minijierio in fubUme attollifolebat. Quafecutmlia Maria Ae- gypdcdj priftina mollitie cremi afperitate cxpurgatajntcr prcandum cubu )dli aUitud>ncfnblimis a terra pendere uifd eft. Cidra Aflifiscctna Domu ni izeens ufque ad rcfurreftionis diem.crucis trophaum dltius contemplans.dii raierfa ejl^uifafibifuit nec hordm quidem acquieuijfe . Qjod comprobdui in altera, nomine uitaconfimili, qua ajjumptofacramento in crepufiulo ciuf- dem quinta feria ^genibus innixaftetit immobilis ufque ad diem Dominicuiquo ueluti cu Cbrifto refurgentjnulta mibienarrauit y quauiderat t lnnumerabuiuf modiadduccyepojfemtts exempla > (f Panli (f poflerorum ujqueadbacno (Ira umpord.quos ant uidi>aut digna reldtione cognoui,furorejm fantto nnmine arrepios, eb deduBos^quo mens humana fuis innixa uiribus pertingere nequit. Sed ad aliud diuinandi genus ueniamus, qaodfxt per ciaram uifionem. Vbi homo(ut Vroculus ait) ueritatem epulatusjn puro uiuitfplendorcfecundi pwcuiu prfefta undiqucifldbiliaq; crjyncera iniatus pbantaJmata y n uque baccx* tratla fenjibusfcd meliora illaficramenta^ quapropheta in archetypo pro* fb\cicbant,prius tamen expurgdtiper facrificia,& aliquo peculiari Dei mune* re y interucnientibus etiam uirtutibus^quas Vlotinus accomrnodato nomine pur- piotnt. gatorias uocat. Quibus docctjitnofipfos radamus,pcrpoliamus , & abfterga* mus^quoufqne unufquijquefeipjumtnflatuamjpedoja Statudm (inqudm)& imaginem^qua perfett pcrfcftifimtm Opificem referamus. Ef- ficiatur enim(inquh)umfquijque puleber atqne Deiformis^Ji modoftt diuinan pulcbritudtnem infpeblurus.Qportet nanque uidentem uifofimilefieri. Etmvl ta profeqiumr , qua omnia nico uerbo jumma Veritas compleftitur dicens* $ t v s ^ Mt ' mm d cordc> quoniam ipji Deum uidebunt. In quo Dco omnia uidentur, omnia cognoJcuntur y plus m mfue^prout uijio illa idoneam uidentis difpofionfi cxquirit . Et iftifunt ueri uates\ qui ea qua pradicunt injpccuio illius atem* hs uidentes addifcuntMincfcriptura de more.oracula  prophetis adita i- fiones uocat^dum ait.Vifio Ifaia.leremia.Ezccbielis.uelcaterorum uatumfo ipjiprophetx uidentes dicebantur . Sed cum Mofi pra catais expojuum /c- Mofd. rit lucis pknifsimumfpeculum , adeo utfacie adfaciem cum Deo loqui dicerc- turjdeofcripturaficra ipfum cateris prophetis anteponiu ut habemus in ucr* bis Mis, qux lojue (iubente Domino ) addidit in calce Deuterononj dietnst iofue. nonfarrexit propbeta in lfiaeljicut Mofes , quem nofeeret Domina* facic ai TONVS QjARTVS. i7i fadem in omnibusfignis > dtqucpoYtentis^uamifitpcr eumf adenda in tetra JEgyptifbdraoniiV ommbusfermsews&coramuniuerfo IfiacL Eflulti- mumudticinijgenus^ quodper drticuldtmuocem & expreffdmef^citur^ om* nium cxcellentifiimunt. Hinc lodnnes, qui uox diSlusfuit^etidmplufqudmpYO' , pbeta fimma Vcritatc ejfe pcrbibetur . Hfcriptur duclfidliticipopuli Necpnc tereundum cenfeofdcYamctum y curfemper uox bis nominatim quofpidtn inda- maucrit. \d enimfa&um fuiffe fpientes autumdnt * quid uoxfentper ddfubli- morem gr d dum euebit cum , qui uocdtunlnnutt igitur bind wox, fgrddum in quoerdtf grddum ddquem uocdtus confeendit. Adhoc itaque deucniitcx- purgdy jt benecordd uirijit fyiritos Dei &Jdni numinisfepius pdrd* pes ejfecli udtidnentur , occuhd dignofcdn^ & futura pradiednt, quodfolius Dei e/t, ? corum, quibus Deusfe comunicdre^dcfamilidrempraberefldtuit. Qjiodminimcprcejld^nijtbeneexpidtis $ compofitis uirisi Apologeticum pro udnio. Cdp, V. T qudmnis omnibuspdteat fuiffe udtes, & Udticiniamultainibi- lominws non defunt^qui ed impugndre conctunbinc Ydtiones eoru breuiter dijjoluendas opportunum diiudico. Dicunt enim(ut coU ligit Ccero fecundo de Diuindtione) Cuius efi diuindtiofortui- cktt  urum^dnfdtdlium rerum?Fortuitarum non^quia edYum YeYum qua nibil bdbet r4tionis>qudre futura fint,n potefl cj]epYDiogencs> er Antipdter: ciry ^ Si Dijjunt quor dufpicio(ut dicitur)fit dtumatio, cur ipfidpert noexplicat, j*^- qutfuturdfunt pracauenda, aut amplexandatid mdxim cum dicdntuY gene- CANTICI TERTII ri bominum bcnefici y c amicmifiexijiiment thil interejje bomcnum feire , aut igiorre quodfuturumfit, Et curtot cr tdutdfomviibus occultdnt.ut ed qufatdlium nomen ajfumunt: in bis autem qitibus occurruntfortuiti iudicantur euetus. Et borum iidticinia fepm pramit- tuntur,ut cognofeant mortales quoniam buiujmodi a Deo prauidentur fie- flinantunundjfe dijponantad ipfos influxusbenfufcipiendos , cT grafint tribuenti. kliq uando uer ed ferie diftonuntur r,nt cuentus tlldrumfint in di- jbofitione recipiens ,ficuti ejlgrad benc operdtis,ficut & multa cognitio rerum a nobis cognofeendarum. Nec decens eft , ut Princeps arcana ipfius uulgo reue- Irt tjedpaucis quifint fecretis , cr bisfidelifimis : quorum tamen exequu- tio per tempus populo demddtur. Et tunc omnes cognofeunt ea,qua inter pau cos recndita eranu Etbic eft ordo rerum difponendarumji quidem in malc- ficiumfedbeneficiumtotiusKeip. Qjid autem negam ejfectus aliquos ccrlr- ficsftgna efftfuturi cutus y nihileft:cu ahqui effeclus fint naturales.aliqui iw- mtdiato Dei iujfu eueniat. Qui igitur naturalesjuntftgna nfuntfed q a De demadantur ad tcrrdos,ul puniedos populcsiutprodigia illa immijfaper Mc femin ALgyptios,z$ fimilia multa fgna mrito dicipojfunt, yfunti ex qui- bus conicftare potejl homo rerum exitum . Non itaque ade anguflant addu- 3*x ore Deiprocedunt non fiunt irritafed idfit ex culpa mole iftteUigctis . Ncc ua tteinium ideo negandum esquia interpres ignorai , aut errat in interpretado* fa nec medicina negania efaquamuis medicifallantur in multis . Fallutur * rujlicit ty*ntuiumguberna\orcs s quamnisex comprobatisfignisbonihabean* tur arufpices. Necdeeftprudctia , atque ratio rcipublic* gubernand/jprtf,Mfiinmalcficium erat delatai xona autjiin bcnef\cium y dijferatur . lonas etenim diuina uoce percitus Niniuitis da dem futuram in quadrageftmum diem nuntiauit , huerba autem mca nonpntteribunu Omnia adfe deducum bomines bene compofnu Cap. V I * O mediocriexperientia comprobatum e(l , neruos bene compofi tos infidibus , perculfis aliis alios rejonare . Oflreis quoque (f concbyliis omnibus contingere^ut cum Luna pariter crefeanu p*- riterque decrefeant. Arbores quoque hyemali tempore cum Lu- na,& Solefxmulfenefcere^ humores demitterCfUndopportun cadicxijli mantur.Viulant omnia, tyjlorefcut ucre>acUtafolis curfum profequuntur. Multa quoque buiujmodifiuntiin quibus deprebenditur rerum comexio, aiquc correfpondentia.Cum igitur bomofit ormium rerum uincidumjbcnc compofitns facil omnia rnouet, gr adfe trahit , atq; deduciunon minus qum magnesfer* rum y ut eleftrum confricatumpaleamMinc iUe,quicftperfcRifiimum omitiam idem uinculu, & plena concinmtategaudet^dixit: Cum exaltam fua o  terra 9 pcr~ feclifim uidelicet in ligno crucis extefus^ congruens cum omtbus, quifunt inlongitudineJlatitudinefublimi t atque profundo macbuut buius mundana, om \ nia traham ad mpfm4e cunZlis difpofturus ad libitum. Hmc qm magis con*  fwUs ejficitur , cr i*w>ur, tanto maiorem uim attrabendi confcqumr y coque c ST TONVS QJVARTVS. 57? mgis corroboratw , eam communiens uim, quce a natura bomni infita efl tr bcndi exfymbob,quod babet cum omnibus. Quod hinc coniicitur, quia cum ha bct unumquodque animal abaria foa, alia fxnum y ucl bordcum.alia berbas: alia legiimina^uelfemiMiatia carnes, f idgcnus-.bomofolus omnibus cibis wc- fcens, ab omnibus uita incrementa^ fulcimetit^fnfcipit. Vofiident item ex 4- mmantibus aliqua terram^aliqua mare,aliqua arem^ cr digniora coclum. Ho- mo autem omni elemento injuibeneficium utens.uoluptatem & commodttmun- dique trahit . Nec HUs contentusjn coclum, imo in ipfum Deum confeendere fa tagit , ut nullusjit locus,quem nonafeifeat in ufum ,  merit,ut uerafitfen- tentiafummx Principis : Omnis locus , quem calcauerit pes uefler , uefler erit: Dilitcr - quoufque uidelicet reucrtemini ad me^oma ubifcum deducentes. Etficnt om nia emolumentum afferunt bomini bene fe habenti cum Deo , dLente ?aulo: Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum : Sic dijfonanti  Deo, omnia inperniciem uerguntjam ucr filio effetto illius rebellis cui dicitur: Maleditla terra in opere tuo. Ad cuias terra,qu C T ? h y : monibus ait.Eonorum corpora incommenjurationeconfiflunt: Sed malfico- rum corpora inconcinnafimuac affeZtione pafiiua, lo cum inco^unt terra uici nurnjmo intra ipfam terram.Nullxm efl malum, quod perpetrare non audeau Habent omnino uiolentum^ CF malfnum morem, defertum uidelicet euftodia dcemonu meliorum. Ideoque uebementes,repentinasque mfidias plurimum ma- cbinantur o* moliuntur. Ac dum agunt incurfiones, panim latere folent, par- tim uero inferre uiolentiam . Quamobrcm acuta^ uelocesfuntpafiones ab eis illata.Curationes autem^emendationesque damonibus melioribus tardiores fiunt.Etpoftquam multa mala quce perpetram cnumerauitfubinfert. Omni- lb* rdmgenerduonis dcldpfus ,ferms mijrrimus omniumejjettus efi. Et (fummd ueritdtc tefie) pecckns bomoferuus efficitur peccdti ,id eflfdtdna deducentis dd pcccatum,aut concupifcentia, qua efi ipfius peccdti pdrens . Concupifcmk lacobus cnim(inc]uit \dcobus)cum conccperitfdrit cccdtum. Hincbomini fuadigiita K  '"' te deUpfi rcpugnant omnidjieq; digndntur bdbere in domimm eum.qui tdm  le mancipium iam effeZlus efi.Atq; ipfiobtemperare recufant^uoupi; inpri- flinum bonoremj quo dcciderdt t reflitudtur,r undnimisfidt cum Deo , d quo domimndi uim rcfumtficuti  principio idtn dcceperdt. Tunc uenena, & bo- primui jles nS timebit, tunc feras no mctucujcd ipfai terrore ccutiet t ficuti de Dduid regum ' in primo uoluminc Regam legimus-.qui Sduli regi perterrcntieum, & reuocSti ? Vrancifius cademisferri uigorem cxtinxit. Et ut cum ?aulo concludam (dfictret enim t Paula pus enarranti)fan3iperfidem,idejlpcrfidelc (p firma adbtfionem c Dco 9 uicerunt regna^operatifuntinflitiam^adeptijunt reprcmifsiones, obturduerunt ora leonum , extinxerunt impetum ignis fortes faBijuni in bello^caflra uertc runt extcrorum^& reddiderunt mulieribus mortuosfuos, atque ex mdtii mfit mitatib** conuakfcerefcccrunt . Quibut portentis uififunt obtinuijfe iam om- nium rcrum dominiumficut obtinuitpro amiquis pr f pro pofleris iam cxiften$ille>qui dixit.ln nomine meo damonia eiicient^ ? catera quajequun- stvj! tur . Ipfi enim in uirtute nominisfuifaluos nosfecitjn prijlinam dignitatem rc flituit,w uniuit cum illo.quifacit mirabilia magna folus: ut & nos eademfacia ldcm ' musficut idem rejlitutor iterum aiuQjfx credidertt in mefaciet opera qu* ego factor maior aborum faciet. Ynd fh uis dominandi^quomodo prdita, & qu modo refti- tuta. Cap.VllL \ximus iampridem ah opificejummo injltam ejje bomini dominandi I uim. Sed qu* ipfa fit.c quomodo eandetnhabeamus , percurren- dumcenfeo. PliniusidfubtiliindagationepercunitdicsiElcphas piflim bomine obuio forte infolitudinc^ fimpliciter oberrante , clemens flacidufq; edemojlrare uitraditur: Ideuefiigia bominis adnimaduertens priufquam bomincmjntremifcere infidiarum mctufubfiflere ab olfatu^ircun- fpeclarcjras perftarejbis y aliis indiciis que?lo Mosque timet? Etcnim buiufinodifyluas mini- tnfrequcntari certum ejl , Sane mirantur ipjam uejligij raritatem . Sed und jeiut timedos efjeilm uer curfepius cfyeftumpauent tanto uiribns  magni- tudine^ uelocitatepr*flantiores?Nimiriimh*ceJl natura rerumjbac potentia eiusjxuifsimasferarum & maximas.qu* nunquamuidiffent y quod debeant ri- tncre , wftatim intelligere cur timendumfit . Qh^ autemfit b*c bominis na- tura morem feris incutiens y non declarat Vlinius quamuis inquirat innuat. Apollonius uer , dum Pbaraotis regis Baftrianorum elepbantibu* duceretur a p oU  ad Qracbmanas , cum uidiffet paruulum unco quodam elepbantis ceruici infi- xo % ducere ipfum ingens animal , tentauit Damum eius indiuiduum comitem* und cfjet h*c tanta tam uafii animalis ergapuerum obedientia, & ignoranti BBB ij CANflCI TERflt tucotM cxptanti Dam dixit . U cjl ex tcrrorcquodam a&iuo , homi- Hiab opificcimmijjo) quemperfentientes inferiores % & animalia omnidip- MArxi .fim hominem tment , & re uerentur . Hunc autem terrorem Hebrai "iria p4- cbad dppeliant.Et bic in alio magis , in alio ntinu uiget .Maximui uer fuit uhb " W 4C : i* e0 I*&**& cuiiurebareditario pater illum tribuerdt, dixit ' dd L44i Arameumpatruum , tfocerunt eius . Ni/r Domiww D f4tr roei A&rdtaw,* t/wor U^4c Jijjrt m* Jorfuan me mdumdmfijj. Vi m Hf br* o pro timorc babctur Ulud pacbad : Et ibidem iteri iurauit Id- bacob per timorem , id efl pacbad patrisfuttzabac. Hoc enim cfl tanquamfi- mum terrificans quodcunqucfubiicitur bominhjit uelfruus , uel animal: alio- quin nec pua regem boues, cepos , ff elep bantes,ncc rex prterreret popu- hm totiusregionis. Ncc tantumbabethomo ftgnum quo meatur ,fed aliud quo dilgaturin boc quoque cffettus fimulacbrum Dei : quiutroqite tribuna, amoris , ff timoris uallatur. Efficitur etiam in buiujmodi imitator Cbrifti, de quo diclum efl.Regnabit in domo labacob.qui ff de beiignitdte Abrdba , o* de terrore Izabac participam \meditullium temperatum pofidebat : Et utrof, boc rgio infigniprotoplajles decoratus erax. Hin: adduia dicuntur animalia omnia ad ipfhm ueluti ad dominumiut eis omtbu* nomina accommodata impo- neret , quibus eadem uocaret ad hbitum . Erant enim ipfi ff terrorefubieftd, ff k plcida manjuetudine attracia . Et id quoufque prauarkdtwt prijlmm dignitatcm amijit , ff ex domino miferrimusferuus cfleSluseft. Ef quanto na gis aggrauatur peccatum in bominc, tanto magis a digttate illa terrorem incu ticnte } ff benignitate attrabente decidit in timorem,ff Jruitutem alioruAnit primus fratricida,qui peccato parentis,quod contraxerat addens bomicidiu t fi a dignitatc il'a dcieftumfenfit t ade ut timens dixerit ad Dominum. Omnis qi inuenerit me, occidet me.Beflias quippe, autdamones timebat t non bomines,c paruula effetgeneris bumanifamilia-.Pater eius i matcr,uxor 1 & fratriatfuam pofiea accepit Lamecb in uxorcm,quifolus dicitur babuijfe duas uxores ex bis quifuerum ante diluuium . Et quiafufcitauitfemcn pro Abel , quod tencbttur cAm f acere Caim , ideo dicitur inter fecifje Caim contemptorem Jigni dati  Dco, ut uidelicetfufcitaretfemenfratrisfui.Quod quiaftecre cotempjit, turca L me cb illudfufcitante dicitur interfeftus t tanqualcgis data peculiariter, ff po flea populo diuulgdce conteptor. Magnti latet hicJacramentUyJifrofcqu- N 0 omnem tandem uim , cr dominium in uirtutem inimicam.Francifeus Francif - uero iteruuitam Apoflolicam amplexos , a pecuniis penitus jimul cr nitiis de- nudatus^creaturis omnibus imperat> cr obediunt ei: Aquam in uinum conuertit, peeis pedtbusfluidum elementum pertranftit: Kabidum lupum manfuetifimum, rdomefttcumreddidit : byrundlnibus garrientibus folo iuffu ftlentium impo- fuit : Falconiiubet , cT uelutigallus excitator efficitur ; lepores , cr cuniculos domeflicosfecit: ignem urentem alloquitur^ uirmtisfua- oblitus uiro Dei/* mentumfine hrrida aduflione prabet. Multa quoque buiufee gencris miran- daperegh adprijlinam dignitatcm reflitutus. Nec efl abbreuiata manus Do- mini^omnibus qui ipftfidele exbibent obfequium . Nec quidemboc exbibent om nes qia dicunt, Domine Domine,aut qui exterius infigne Cbrifli, uel imitatorit eius deferum t potiusgeflientes uelutijimia,qum Qbrifli wfanclorum unam uitam deducentes. Va ria cr mira optrandi cr dominandi condi. Cap. I X. T quamuis filius Dei fet miracula facere , nibilominus buma- numgcnusaudacifiim*(ut Zoroaflres inquit) natura opus , cr zroaj dudaxomniapcrpctrare,fauentemaxim antiquo  ut loquerentur. QjiJ &Alber- &S? tus cognomento magnus fcciffe trdditur , cdput uidelicet aneum loquens, Et te- peri qui feiacltarent facere corpora euntid j & loquentia : nectamen babe. reuimesanimales s nequtdkfermanere.Adquaconduc^dadicm^^ re uirtutes cceloru,obferuatis qmbufdaftcclibus.Scdforfitaahud ejl m - wfi DMutrtifiMJutcmsmblfefatMr.^ * l T dam per modicu (batUfecit . Multa iaftat Rogenus Vacbomfe fecijje magia pura naturalttonitrua uidelicet in aere,nubes  pluuias,atque rerum traf tnutaones quplurimas. NonnulU quoq\ per artem repernfuntnaturajaga- " cifimi amulatores: de qua Atbenien. apud Platonem m decimo de leybus: ars data e(t mortaUbus,qua res pofleriores quafdamgenerarentnon qutdcmum tatis cr diuinitatis participes, fedfmulacbra quadam Jibtipfts coffiua deduce rent.AUqui no contam arte, natura accuratifami mdagatores ejJeSi, /Mae- rum coducere ea,qua d ndturd pr aparata erant, appltcates aBma paJStuis& te tempus noutra ipfa ordinatU: Vnd uulgo uififuntf acere miracula-.qua m- menmturaliaoperajuntjnteruenimefolapraucntwnetempom^ m J . hacpnpetrarcfolebantuocabuloVerficomagiideflfaptemesdiZifinv.qua- uis nomen lud abufu quodam pro necromame  multis acctpiatur. Eram mm fapites * oceultaru rerugxari-.ex quibus futre Mi, qut uidetesjla in nau- uitaie Kedcptoris bumanigeneris:uhrl & prater natura ordin q opnm ip Rs cognituA dcmeflicH,ai { j}icatifunt(ut aquu erat)natu ahquc fuiffaqui m tura ordme, limites tranfcderet.Uinc moti a Perfide & regiombu orien- tis (id tamen quo ad ciuitat lerofolymitanam Bctblcbemtncam ) uencruntai adoradumpuerunt prodgio mirando, fupematurali demonfiratum.h emm qui magi dicuntttr,orimo medicina ftuduerunr.utjcirt qmd ad cboleram,qud adftegma,quid ad atram bilem expellendam comeniret: quidaicorepar,ud Jlomachumtemperandum, bumfmodi: Quod iumcUusfacerent,dftronomu addideruntytrbitrantcsinfirmitates, & berbarum,radicumque aq; alurure rum medienalim naturas,ex planetis, Jlellis,quibns > onuenumtjaalc duw dicari,ut Htrmxcmfecifecomprobamus.Et cum eo Zorodflrem, Cbarm- dam , Ojhnem , Zamolxen , Bracbmanas , Gymnofipbiflas , nmkbfque ter mdios, pofleros,q:iorumetiam (licet excelluerint)fama ob[cura efi.Vcru multis decaufis bic fubticedis (ne magis digrediamur qu deceat ) depdita elt naturaUs ordmis illius , cr rerum applicationis cognitio. Vnd damonesmhs ali) nommb-M dtuinis adiurarcftuducrc. Mij obfcani & deteflandt FJ* jos ddorMtes conjulere ttohtermtfiehu quidem omni muBd plelendum. Mi los autem cr immundos confuluerunt , quia potejlates munda , cT Juperiores nfjcilesftprabcr.fed cords muditid,uit fanftimoniamjuffum'q; ^lexpe- Bar. >pfa autem immudafacilesfe exbibct, falso fauces hominibu*,utfuo ajlu conducentes ad id quod optant eorum cultor es, obliuifeantur Dei,mo optnetur Ouid. idem; TONVS C^VARTVS. jj amones Mos maios diuinitate refertos .Abhuiujmodi itajue docentur ucrbs excantandi , (f ofdem citandipro libito ad condttcenda opera, quibus ueuti Vij apparentes y adorentur  lgo. Et ama mulieres maiushabent cum damoni busfymbolum^ leuiusiUuduntr.idevmulieribusfacilioresfeprabent: dua arte dt-menum uidentur facere ingentia t ut de Circe decantat Vocta. vrgt Cdrminibus Circe fociosmutauitVlixis, circe - Maufatas alio uidi traducre mejjes. Qud cf confirmara Ccero, Plhmu,& Seneca.Elementa quoque concuf\ l  fa, ey turbatas hominum mentes , atqueplxrofque inter empt os nonfuccis,fed *""* uerhis uenenofis decantat alius V.ates. Mens baujli nuUafinic polluta ueneni Incantataperit. Alius auoauVota. icn: Carmim Ufa Ceres Jlcrilem uanefeit in herbam, Deficitmt Uf carmine fornis apa. liicibus glandes, cantataque uitibu* m Deciditi? nullo poma moucntefluunt. E iterum inducitMedeam deipfa dicentem, Cum uolui ripxs ipjis mrantibu* amnes **montes: Et mugirefolumimauesque exire fepulchris : Tc quoque Luna traho. Et de quadam incantatrice alius JtrnUU f uxdijfe perhihet. Hanc ego de ccclo ducentemfydera uidi: ^^ Tluminis h dtque buiujmodiin rei ucritatefuiffenu non iuberet in plaut accelerantes y nelaugentes natura opuji % Soro*. k Ct - $ l Ucet(inquio)quid Zoroajlres magica anis inuentor (ut attcjlantur G tilium litera)injuis ordeulis inqutL Ne augeasfatum^ id eft non mdgis te exten pemi. das quam datumfit defuper^ut feries rer exigat , ut inter prs eius Gcmiflus Vktbon exarat. Et ijii magi ,fapientcs,aut ueripbilofepbi dicuntur . Sunt ena qui attenit ca>quct uires^ humanam cognitionem trajeendunu Er hi ca qucr applicare a&i- Iffi ua {>^is i ijfipiemes i aeriphilofopbi i 4ut magi duuntur , natu* SSB rffecreta&rerumjyroUrimames. Ncciftianimaducrfto- nc,ucl iniuria aliquafed omi uzneratione digni babendifunt: quos umucrfor Dominus tefics & fautores babere uoluitfuafcelicijSim* natimtatis. Cu autc maios damones confulunt eoru implor antes auxiliam ea cducant,qua nec ars ne bumanum ingenium patitur : tuc quacunquc eorum fauore pcrpetrantur, iUa non miraculafd prajligiafunt: quia autfecundum apparentiam tantum- modofiunt.aut inmaleficium eorum quifufcipiunt t aut qui ipfa perpetram. Ap parent enim afinquei equi,aut quceuis alia ammalia,uifi tranfmittati tantumm do ab oculisfafcinatis, illufis . Hinc mulier iUa,qua equa iudicabatur  uuU go,Hilarioni mulier uidebatur.ut eratMulta quidem comprobamus illata,aut remota impedimenta  Deo.angelis, dtmonibkr.aliquando enim culos af[n cienuum perturbam, aliquando mediumper quodaJjiciunt.Aftantenim d& uideruntfe eflein Samaria.Qluod ncqua\ in damnum Ajfyriorum petiit uirfanflusfcd in Dei fui gloriam. Nam cum rex Ifial uellet eos percutcre, dixit: Nequaquam: non enim ccepifti eos in gladio tuofedpone panem) aquam coram V,h eomedant & bibdnt, y uadt ad dominum fuum. Ecce quomodo ad orationcm bene cbordati uiri anela eft uift- ua ultra naturales trminos in puero : & diminuta in Ajjyriis & iterum refli- tuta.Sed redcamws und digrefi fumus. Ealajunt itaque fatidicis, & pra~ liigiofis,quocunqueuocabulocenjantur, aliqua miraculajcudum apparentia t BBB v. CANTICI TERTH mt praflieid neritb dicuntur . Aliqua quoquefa & funt arte ammtn, aut tYdwferentium>ut de mcfiibus dd dlios agros traduzis iam dmmur.Mt admo uentium atkiua pafiiuisfteuticxcdntdmibus nugis ?baraoms, edulafunt rd* na, & mfcaf&a * damonibus appropinquatione breui tcmporc t ququ*funtfupra natu ram.Kane cnimmufca&fanguis in maleficiumfuorum JEgypttorumfuere. Qua autem fupra naturamperpctratafunt,& m beneficm t uera miracula dt- cmwr. Mofes igitur Dei tujju educendo pediculos^uorunt non aderat matria appropinquanda, miraculam feciu Educendo infuper aquam de feira, mama P uM de calo, prcefemando populumab infirmitate, utcanit Vfalmograpbusi Etnon erat in mbubnscomm infirmus.Conferuatio quoque ueflimentorunune confu- merwr t & buiujmodi multa fuere uera miracula-.Quorum aliqud,&fim ma Icficiumjminpcenam incredulitatis JEgyptiorum, CT proteruutipforupcr* petratafuere , cejjerunt tamen in utilitatempopulihberatt . Vrafiigia autem JEgyptiori innuUiusutilitat fuere. Miracula fecit Elias,& Elifeus mortuos rnfcitantes t oleuttt, & farinam mukiplicantes,infirmosfanantes y crbmufmodi. Sedfuperomnes t miraculafeGbrifluspracipiens tanquamuerus Dominus rerum &fempcr in beneficiutajn maleficium autem nunquam. Et  nomme ip fias quidfccerint ajjcla eiuflemjam per uniuerfum orbem cekbrifama diw gatam eft&nosfupr tetigimus.lndc quidemdebaturin illis immdiatis,aut propinquis difiipulis ipfius ejfe uerum regnum Dei , quodfe daturumpromifc-  h r 1 r Yt : imo quod dcderatjum aihKegnum Dei intra uos efliEt iterum: Ecce de- * JV *' i uobis potejldtemfuper omnem uirtutem inimicans , & refiftentem uidehceti Ndm amicam uirtutem facil babebitis ad nutu.Hic igitur nobis reflituit perdi tum regnum : dummodo bene cbordati ipfius ueftigidy reflo  perfeclogfcf juprofiquamur. Bene cbordatus bomo exauditur ad uota de quacunque re petie* rit. Cap.Xl. IXtatfummaVeritas fententid . Qnicquid petieritis ?atrcitt t \fiet uobis.Sed quibus idfiet attenddum e%ait enim, Vbifuennt duo uel trs congrega in nomine meojbifum in mdio eorumf T r _ J (iea rubmfcrt.DeuacMKwe re confenferint, if uidelieetquicon* gregati comenerint in nomine meo ,fiet eis.Uagnum quippe ,  apertiftmm verbum . ColleSio " confenfio pramit debent ab bis qui impetraturt junt. Confenfio quidem non tantum duorum uel trium bominum: Sed (ut rettefetmt ^"8 e: Qrigencs)concordid duorum ejl animalis bommis cumfpirituali: concrdia au tem trium.eft uiriufque illorm cum Deo.Et boc eft illud tempcramentum quoi TONVS ^VARTVS; 3 g* rt qnirimsjm quod expc&dt ipfe Deus ab omnbusifi gratas^ fuaucs ara- xionesfufcepturusfit . Nam tunc homo qudft temperata citbara , omnem uocc, (ffonuin operis rcddit Deo iucundum , f fuauxfmum^ ade ut ipfe w mdio corum interfonans uim dique cnergiam praftctiut grata q* efficacesfint or- tiones paterno fonti omniumbonorum^ quo bauriuntur omniabonat * impe- tratur quicquidpetitur.Hic adeinualuitorao Mo(i>aut Mofes orans>ut di~ moci uinamfentctiam mutaueriuEt dicente Deo,dimittc me,ut ir dfeatur furor meu* contra eo$,y deledm ipfos ^faciamque te ingentem magnam.non curauit Mo- jes depromijja cxaltationejdm Deo concors zyumtutfed de ipfios glorid>un- d orabdt dicens.Ne ir djcdtur (ququibusiur4- jli per temetipfum dices: MultiplicabofemenueflrumjicutflellascceUj & uni- uerfam terrdm bane, de qud locutusfem dabofcminiuejlro: & pofidcbitis ea. Hincplacatus efl Dominus exdudiens preedntem Mofem, ueluti uerumfideleni & beneconfonumferuum^quizeldnsbo)wnm Dominipropofuit ca^ua gen- tes in iniuridtn Dominiadducete poffent , obiecitqie iufturandum iam prafti- tum,nemaliuo!i tdxdrcnt ipfum de infidelitate inpromijfo* Ettdntdm uim cum Deo bdbuithic bene chor datas cum eo,ut ipfum deuincereUne contra Mofijht tctidm } (? confenfempunire poffet rebclles.Hinc dicebatiDimitteme: Et quod mirum ejl^uenit Deus infententiam Mofijie dijfentiret ab eo> qui tabene chor datas erdt cum ipfo.Ver l faiam quoque intimauit EzecbU ntentiam iam U- t> tamjit dijponeret domuifu(f populo liberando ab Ajfyriis.Etqua uirtute (quafo)fr qui Laz^riiamfcctentis Utalemfentcntiam reuocans , uitam interrttptant in longius fyatium ptorogauit , effufa oratione ad Vdtrem  Ordt Pdtdws pro patientibus maris afludntis impctumfo db imminenti ndufrdgio libetdt y Domi no ipjicos domnte. Orduit Clemens^ aperuit Dommusjvntem aqua uiu* % omnxbus exijlentibus in infula % in qudm erdnt cum ipfo reega . Catbdrina ui- dens tormentum rotdrumjibipdratum , ereRis ad coclum iuminibus ttckc wa- irt TfcYH tit , ? moles illd chementiimpetucncuffd eft . Hoc ideo ,  quo nosjecum^tyipfenckifcum-iiontdnttim conuerfdmur ,fcd unimur edUtitia^ qud mdiorcxpcftdrinonpbiefl , Er ficutjummd triftid efi , cr tdrtdrcdrum drrbd peendrum iifsiderc feipfo , f confequenter a Deo :ftc uerdfcclicitds ?"-a* efi cum utroque coneordid.Qua dutem triflitidfit difsidenti, ty impio^Trifme giflus in ciam dd Ldtium expliedt dicens : Imptetas eft fili mi anima grduifsi- nwmfupplicium: Nec/ enim ignis dticuius ardeiitior fldtnmd, qum impietas: Nee dliqudfcrd morddcior itd corpus Uc erdtfim impietds.qua eft difsiden* tid d Deo (pfeipfo,ldcerdtdnima.Nme uides quot malis dnimus impiuspre- mdtur?Heufili,jic uociferdtur mdlus dnimus: Vror y dbjumor 9 quid dgam, quid diedm ncfcio.DeuordW memiftrum mdld undique confluentid . Kationcmau- jrocui tem borum tormentorum dfsigndt Proculus in de dnimd,(? damone dicensdm- probus fecum confentire nonpoteft, & repugndnsfibiipftcum dliis conftntire nequiuVndcxperturbdtd imdgindtione plurima ignordre conjldt ,fcumq*e difiidens torqueri. DecUrtboc peenitentid dimifsis perturbationibus uemes^ in qud erubefeit , qt torque%r in bis, qua dcieftdtione obcacdtus dum perpe- HierjsL trar* cognojecre ncquit. dddmillud Hieroclis in carmind Pytbagoricd: Stubi undique fuis uitiis^ 4Jj>tlu bonum^fxlicitdSyeflddhaTcre Deo . \dolum dutem fdei^qui vegleco Deo feipJum^dUtdliquidu^ius^cummdgMdlftomnd f difsipdto ordtne ddort t cum cx ordinc oriatur trdnqwllitds, edrens ordine edret quo que tranquilli- TONVS t^VlNTVS. 3 8j utc. fieienstddue idolum defeipfojHt de inferMits rcbus inuerfi ordtne, foditfibiciJlerMsdifnpatas^uanidUmaqjiam uer* dclc&ationis continerc pojJimt.Ad gloriam itairitus,non tamen babens corpus grof[um,tangibile,aut uifilej- xta illud fummx ueritatis: Palpate, & uidete,quiajj>iritus cantem, & ojfa non c H R I babct.Scd corpus illud fubtiliftimum eft,&facil unibile cum mente fi per iori, STVS ' (X diuino illo,qucd eft in nobis.Hinc qui diuini cfficiuntur communi, (j uulga riuocabuh dicunturfpirituales,quia eorumftudium efl deducere coypus in na turamfpiritus uergens ad diuinum. Aut quiaftudent mediante ei fpiritu re duci inipfum Deurn: Hinc clarconiiciturjpiritus differreab anima fuprema, qux mtellcttns 3 mcnsjux,& portio fuperior dicitur: c etiam dijferrc ab ani- maliza quafeparari docet Apoflolus per uirtutem uerbi Dei dicensi Viuus efl p4uIu * fcrmo Dei, & eftjcax, & pctictrabilior omnigladio ancipiti,pertingens ufque ad diuijionem anima, cr /piritus . Docet enim ucrbum Dei,uttotum affcclum rationalem,quiadfpirititmpertinet,remoueamus  concupiJcenta,(f oblefta- mento animaliip' reducamus in Deurn per illud fnpremum, & diuinum, quod Dei grana eft in nobis-.cum quo uniri debctjpiritus non tantum affeftu,fed re ipfa . Nccpotejl cumfuperiori uniri penitus , niji quatettus ab inferiori y fepa- ntun ficuti ignis procedem a Ugno,non unitur cum Juperiori , & aibe- reo igne,nififtparetur grofsiorifubieSlo . Quod autem frparatur,etiamdi~ jlinguitur. Et J? dicantfpiritum effe animam rationalem , damus quidem : Ndw el mdium quoddam (ut Plotino & academias placct)inter animale inferius, pi"'- , O- diuinum, quod eftfuperius,conneflens utruque, r cu utroque unibile.Sed A " dcm ' ne offendantur legentes,dum audiunt animam effe aliquid corporeum, dicimus ipjkm babere, uelfapere aliquid corporeitatis, dum eft in corporc,& corpore utitur,tanquam inflrumento fibi necejfario. Si autemjiparetur penitus  corpo re.unitur cumfuperiori tilo diuino,imo cum ipfo Deo,ab omnicorporeitate pe- nitus femoto: trabens tandemjcum corpus,quod glorificam, cuius immediata fornia extitit.? cum mdium fn ipfa anima deducens corpus in meliorem for- tem,necejfe eft ut utriufque naturamfapiat. Et boc efl quantum de fpiritu no- (Iro inprafenti dicerepojfumus. ^Qgotuplexfitfpiritus. Cap. 1 1 T quia non tanti in bominCifed in aliis quoque rebus fpiritus rep riuntur : ideo explicemus uarias naturas fpirituum. Eft enim fpi- ritus naturalts, caeleflis,damoniacusJ)umanus,angelicus, (f diui- nus. Spiritus naturalis esl t in maiori,quam in minori mundo m- dium illud,quo unum membrum in aliud operatur. Efl in h o mine u ir tus rwrfgi- CANTIGI TERTII mtina,uel pbantdflica in cdpitcjit moueat manum,ucl pede^fdm mouetun quamuisjatis dtflet d capite, ubi eft uis tila cogitatia . Vnd bocfit mediami- bus fbiritibus multiplicibus, quifunt inter capux & mani uel pedem. De quus (bintibw naturaBusfiue uitalibus multa pertrdtlant autbores medicina: qu* mfuis libris legendd relinquimus. Per ipfos enim unittir anima cu carne, & cor pore,und uiuit: & per ipfum corpus mediantibus illis ftiriibus anima opera- tur. E/ sodem modofpiritus multiplex in mundano boc corpore inferiori : per quos uns ves operatur in alia-ficuti mdgnes inferrum, attrdbens ipfum'. cr !*. pides multplices in bomines,Utificantes,roborantcs,& multplices dfpofttio- nesinducentes : & quodeunque inalio operatur non tantum qualitatibus pri- misinteruenientibus,fed ex uirtute(ut a\unt)occulta.Qu ipfos'queperfundit i exijlensignis,o' canalisper quem fluiu TONVS QVIN TVS. 3 g f Q&d agatfpirits in hominevltra animam. , Cap.lll 'Erumft Veripateticum dogma fequi -voluerimus , ex quo babel mus homineex anima & corpore tantumodo cofe&umjffici- le rit explicarc quidfit, er quid agatfpirits in bomne ultra PfWVjfffl animam, cum\terq; ab eis idem ejjecenfeatur. Siautem Mato- ptawr mos, Cf Hebraosaudiemus, quiilladiSlingunt,^plura inhomine collocat, * faale exarabimus quidfit,y quid agat fpiritusiVlotinus enim triaponit in fX homine,fupremUm,infmum, & mdium. Supremum jl lud diuinu,quod no- Jtriporttonemfuperioremvocant.bifimum efi,quod Paulus animalembomi- nemnuncupat . Mediumefl animarei friritusvtruque conneclens.Quatria Hebraiomnesdicunt.XQ} nn tMphesruahnejfamah.Qupdnos inter h,* pr et atum dic imus, animam } fpirit um, ^diuinum quoddam,cuius vocabulum accommodatius non habemus qporonemfuperiorem : vc/ vf traduftum ha- bemus in Genefifpiraculum,d Deo \idelicet\el afpiritu eius in nosfpiratu. 0toinybesjdeflanimaMU^ Vlotinus ratwnale uocat,&Hebr ai fpiritum,nolriautem animam exmi- vloa * ^onequamhabet.cumipfa.Supremumquoqucilludfemper deprecatur ai ptima nun$peccsfedpeccato & errou remurmurat.lnfimu i* maio 6r c* ^J^tiaj e mpermmngitur,iuxtaidquodaitaposlolus:Video gem m mebris mis repugnantem legi mentis mex,- ducere me captiuatum in legempeccatnita w non quod uolo bonum,bocfacio:fcd quod noto malum. Spntus uero medius,qm r rationalis anima  Vlotino dicitur,cu\troq; ad- Worii harerepotefi adlibitumMeretur autem adharensfuperiori^ inferiori co harns a Deofc aucrtit.llludverfuperius cunun^peccato affcntidt } nequae!utiqUa- do clauditurfene9hra,abit folar is luxf ptio remanente tcnebrofofic abcun- teluceillaremanet anima , r fpiritus detrudendus in tcuebras interiores, chrn cm addentur exteriores, iuxta illudfumma Veritatis dedamnandis teslimo S T v S ' mm:ltein tenebras exteriores.Et quia bifarium opusperagit homo media- teillofupcriori:Deum uidelicet intclligit, p 1 meretur iene operans:binc tilo abfcedete, nec Deumintelligcre y necaliquid mereripotejl . \taoncagitato,&tunc mal meretur: & adeodeprauatur  , vi idem ejficiatur  quod efl in hominc.Hinc difeipuli melius ueniebant docendi a SpiritufanSlofanq, a proximioripcrfond& habete exprefiiusjymbolum cu homine > q, ab Mo qui frvs diccbat:Multa hdbeo uohis dicere,fed non poteflis portar e modo } me uideli* cet docente.Sed cum veneritillefpiritus ueritdtis ,fuggeret uobis omnia > r docebit nos omnid>tdnqudm magis uobis domefttcus. Vndc non fine caufa Ste tcpha. phanus > dpofloli >  dicente orculo ad virginem concipientemSpiritus fanSlusfuperueniet in te,quo videlicet mdio & tu cocipies^fiet Xnio dua- rum naturarum.Dum itaquejpiritus nofler efl in corporejyabet dliquideor* }li WU i k preitatis :fed xnitus cum Deofcparatur a corporejndxim hoc corruptibi- f>0* grdui.NdmfecundumVldtonicos ducitfecum corpus athereum ex quin td(ut diunt)effentid confclum:quod anima vchiculum nuncupat: \n quopo- tefldnimdpdtormetuignis^ cum ipfotrildriffi gdudere demultis cor~ poreis > 5r appdrere uifibilts ad libitum. Sunt etiaex eis qui ajferdnt animam tadeab Mo cor por e itthereofepdrdrit&xniripcnitus cum Deo.Et id>quMo non tantuin primo ,fed in fecundo purgdtorio benepurjfi&tt*erit. Duplex e- nimpurgdtorium Mi effe opimntur: \n quorum dttefo expurgStur anitna d fordibttSyfi qu frelitto animali , & corruptibili furgent incorruptibilia ffpiritualia. Quod commerciu habedt homo cumfpiritu anglico* Cap.V. WCm fe^3f^^ T ? W^ dngchco* W30&5$Miniflerium enimfufcipimw db eis>qui (ut dit dpoiolu) faf funt omnes aiminiSlratorijfpiritusAn quo miniflerio labor ant,vt nos in Deu deducanttanquam medij & Dci,r noftram naturam fdpiunt.Ht cum infimi deducantur infuperiorcsp mdios y & medij infummum per fuperior es, inter fuprcmu & nfimos in Mu deducendos y funt innumerdbiles inter medij fpiritus: quifucccfliucurant hominem,qui dlium in uim XQNVS. eiinjf>emlofuperno. Etut indica nonwumjd muitos cjfehominiscuslodes, inqukVropheta : angelis d* 1 "* fuis Deus mandauit de tejrtculodiantte in omnibus unstms.Quad nonta- tum in Chrislofed in quocmquc homine(yt reclfentit Hieronymusjlocut* Hiero: habet. Nr tantummod funt fpiritus intermedij > f etfu Deifunt. Per quorum unumfafla efi denuntiatio uerbi di- ii unienditum hominejicuty per Mos immed iate reducimur inDeum. Quid babeat homo cumftiritu diabo ico. Cap. VI. QmoQAer curi tejle)ex omnibus potcft 'atibus conSlam } cumo- mnibus habet commercium : ex intellelu cumfupcrms '&> bo- M " : i ms:ex matria cum infemis onorumJj>irituum,'dicitHr habereprincipatumfupcr omncs a mmas iam expiatas,Q>  Deofufcipicndas: & malus dam/erpens antiquus ^XflX^Mkfmodeus^elquicmquefit^domimiscarnis^fanguims^ totMsJ\ominis 3 fi fpiritus infuamfortem(fipoffunt)dcducant:Sin autem, vi a- cepta a Dco } occulto nobis iudicio,poteslatc torquet:esfit,qui fummd vertias cfl, 6* reftitudo . Ualus dutemdtcmoncum naturdfitmendax,f oU4uus } prQJccrrore > & mcnda- cio difbonendumprocurdt.Nec aliquando hdbitaculumcordknobri Udcuum jaui. rclinqmturindm \no hofiitc recedentt dltusjldtimfubintrdt ,ficut de Saule in primo vokminc Kcgumdkitur:Spiritus domim rectffexdt  Saul,* exa itdbdtcufbiritus neqfd-domino videlicet demijfus^t rerum ordo exigebat; Luus ' Sieuti etiam bdbctur in euangelio,cui titulw cjifecundu Luccde lo obfejfo abirttu itmndo , quo cxpulfo fubmtrduitwudus.Hucrcuertcns expulfus \>rfubintrdrct,nequit quoufyp immunditid illdtdm dfepte fyiritibus ncquio ribusfugdrctur bnus hofyesQuofugdto ingrefifunt malt>Nec enhn Deus, anvcius^el dxmon in quopiam hdbitdt y aut aliquid fecum dgit,nift mediante uirtutrftifiruaLHinc Vauluspojlq. muttd mem\ncrdt>q* Dewldrgitur& operdtur nobffcufubinfcrt:Hac duteoperatur mus dtq; idemfcirttus . Qw tdtncn dliquando(vtfuprd tetigimus)diciturfpiritusVdtris^uxtdilludfaU ch * r. udtorisiScdfpiritus Vdtris uejtri qui toquitur in vobis.Aliquado diciturjp UuiJ ntusfitij.dcquoditdposloluscumCatisdgesMiftt Deus fpiritumjilij fui AUpo * in corid nojlr d. Alijando cjlfpiritus dcfpiritu:vt in A&ibns dpoSiolicis Ic- gin!Us:Rcptetifunt omnesfpiruufanSo:Qui tdtncn non difccfiit a dignit te,& deitdtc fuaifed uirtute quddam fpiritudli fdnflificauit , ff deificam fpirxtum aposlolorumquos perfudcrdt. Qtue confonantid conducatur inter fpirit um r animdm. C*p. VIII. ~ j - i tUf i ntro i HCdtur i n nos bnus fpiritusjfwedngeticus } ftzf imbibens primo nat* rdm auri,pojlcd deducit ui qudddtn mgenti , f vetocifiimd cterd metalld in aurum.Lt quid tranfmutdbilis eflfpiritus hominis in diuerfas ndturas > hinc cbidei. dtxerc Chaldaibominem effe dtJJolutorUndtune dnimtl, nutlahdbes deter mindtdm imaginem, fed dduentitias 0* cxtrdrias quamplurimas. Nam tranf tnutatur fpirit us nvnfolum in naturdmfuperiorem^ inferior em } quaf^nt inhominfdinddngelum>f Deum>ut tetigimus.Et cunt trfmu- tatus in welioremfortcmfccum inferius deducit y hoc per feipfumfubtiliat ,fi- cutfubtiltatur aurum dt dk&um per dngufttfimum fordmn : vf yclntifi^ lumfericum^cl lineu deducdtur dd hbitu,  quodforamenfignificat ,per quod tranfums corpus a- mmalcfitfyirituale>ut unitum cumfuperiori bcatificetur.Et hoc quando Jbt- ritus primo unitur cum illodiuino y &fuperiore.Siautcm decidens conglu* tinatur cum inferiorc,tunc per ipfumtanqper foramina cribridiflillat > & dcpcrditur quicquid exfupcriore deter ior ar ipotefi.Siigitur homo cupirfic- ri diuinus,necej}h efi>ut eiusjfpiritus conucniat cum illo diuino > quod efl in i- pfoyin quod tandem reducat ammamirferiorem 3 primoj^iritualem cjfeSlam. Confonantemautemfdcimusfyiritumcum illo diuino guando obediens adk& rctilli^uajjnderefis dicitur fcmpcr maio remurmurans,& adbonudepre- cans. Cui confentiens, ty nullatcnus diferepans fequitur in homine pax , f tranquilUtasfe inde latida cor dis>mentis iubilatio^ arrha beatitudinis: ut dicateumpropheta: Mibi autem adbxrere Dco bonumejl.Subfequitur c- DauiJ; tiam datatw cordis> (? adus curfus,atque uolatus uelocifitmus in bonum; ut ittrum dicat cum odemprophetatYiam mandatornm tuorum cucurri^u idem.; dilatajli cor meum, De conuenentiafuduifsima Ijominis cum Deo,ut ipfo hiefrui inapiat. 1[onusfextus. 1 \Qmo Deum nat ura  omnia facili per i* pfum hominem cum Deo conctliantur. Gfp.IIII. Cur anima in corpore taq infuforio uafe purgada collocatafit. Cap.V. Cur Deus hic collocauerit anima & mentem uertibilem. Cap.Vt l Quomodo homo a Deopeccato difsideat, Cap.Vll. Sicut homo per peccatuma Deo deficit > " difsidetiftcpcr peenitentiareduei turfe temperatur. Cap.VUL Sacramcntishomo redditur perfcHior infcipfo,$ cum Deo magisfo- norut. Cap.IXi Sacrificiiscxpiatur* Cap.X.  opportunum duximus repeterecum qua fui imagine ipfefummus opifex produxerit hominem: Ommbtts tnim iam triuiak eft hominem cum imagine deifaclu, X? ad ipfius ddttElumfimilitudinem. In quo aurem conflat bxc imago(vt cum hona "vnia dixerim eor mi de hacfcripferut) cum adhuc nonfit enucleatum y perfcrutemur.Vulgari cnm " anili doBrina dicitur y tres diuinas per fonas repta fentari in tribus potentiis anima y memo ria y intelleSlu y&voluntate. Nec quidem hacpotejl ?jci imago y cuius ejl re~ prafcntare totum } & omnimodum ejfigiatum^t theologis noftris perjf>i- cacioribus qum optimdecernitur:ve$ligij autmejl reprafentare nonpk- num imaginatumfed aliquam eius rationem y \elpartem.Et quamuis tota di- uinitas comprehcndatur in tribus per fonisfe et iam in ratione ipfa deitatis: plura tamen in Deo explicar ipojfunt y qua homo plenifim reprafentat in &~ scotift bis partibus y qumin pradiSlis tribus potentiis.Hincex nouitioribustheo- iogis aliqui acutiores y non contentiillafimplici afignata ratione imaginis, dicunt ipfam conjisere non tantum in illis tribus potentiis y vel(vt fuo more loquamur)in aSlibus primis folummodo : fedetiam infecundis.EJlenitn in nobis intellectus , memoria y atque voluntas : hecque eadcm tria in Deo rc- prxfcntant Ejl infuper uerbum ah intelleSlu nolro produlum ^ & amor  \oluntateemanans y quorum altero diuinum uerbum y altero autemfpiritus fana us > quiamor quidam ejl y refignatur.Intelleclus uer habcns obieElwtt prxfcns > & produccnspatrcm efftgiat:fednon minus deficit imago b&citt hominrabeffigtatoDcOyqum imago hominis pita decidat ab ipfohomine uero: Ver bum cnim in nobis produSlum y ftmiliter & amor y qut aBus fe~ cundiab ipfis dkuntur } in nobis accidentia funt : in Deo uer fubjlantis y & idem cum ipfo Deo: Et memoria quain nob^ ejl recordado pr atento- rum y in Deo ejlplcnifimus omniumpracedentium y prafcntium > pfuturoru contuitus :fcd adhuc cxprefiorem imaginem dei inhomineuenaripojfumus y . compar antes Deo nonfolum animam ^fed totum hominem y in quo relucet otnni modaipjius Dei imago:Ejl itaque Deus plena uita y omnia mundani corporis wtcmbraViuifidans. Ejlquoque in anima fons quidam *vita y afuprcmota- rnen? diurno mari emanans y omnibusque proprij corporis membris pro fu conditione uitam tribuens. Hinc infacra pagina dicitur : Et infpirauxt in nares eius jjtiraadum > aut animam uitar um: vt praslet corporiVitam TONVS SEXTVS* 388 \egetdtiudniyfenfudlem y rdtiondlem y intelleBiudm y dtqucdiuindm. Ejl deus SaIom: uirtutefud omnid continens: (y de homine inquit Sdpiens in concionefuaife- cit Deus hominempuluerem de terr*: &dcdit ei uirtutem continendi omnidi Cognouit Deus cunEld.Cognofccre quoquepotejl homo omnid cognofcibilia y cumproobietoddncque intelleZlus:fedhorum ejl dirige- rednimdlquod operatur : ficut Deiejlmoderdri mundum y cuius memora, funtfecunddria edufe operantes, cum huiufmodi dgitationibus&pdfiioni- bus . Necrcperitur aliqua in homine difpofitio y quin inipfit refulgedt dli- quid diuinitdtisjKC qmcqudm ejl in deo y quod non reprafentetur m homin; fed yenidmus ad figuram* ''*- ccc jj CANTiCI TERT1I Homo effgiat archetypum iri figura. Cap\ I. I autrn bomo neque ipfius Dei, neque rerum alqua- rum cceleflium : tmi neper idola lia adorarentur creatura vifibiles:tum uxa nc falso exprimeretur , quod effgiari nequit.Verum & fi nullapotefifign. ra dcduci,mc in rebus inferior ibusreperiatur aliqua, in qua dignofcatur dei fimilituo.aut effgies:mbilominus Dei tefiimoniofuffulti>in homine uenabi- tnur ipfius fimditudinem , & figuram faltem per analogiam quandam , epia quidem ipfc fummus opifexfibi eam afferibere dignatus efijicut partitio- nes, & membra humam cor por is omnia. Dixit enim fe babere dexteram ,fi. Dauid cut in Dauidico carmine decantatur: Dixit Dominus domino mco,fede  de- xtris meis.Habet etiamfinifiram, ad quam collocabuntur fiagitiofi damnai nouifsimo examine. Sedere quoque dicitur aliquando Velut homo , Vi in lfitia inqmt: Ccelum mthi fedes ejl : o> terra fcabellumpedum meorum. Ambuk- traiu re tldm i n Qcncfi dicitur ad meridiem , uel aduentum Diei .Er de itinenbus atermtatis eius inquit Vjmograpbus :Yiderunt ingrejfus tuosDeu$ } in-* greffusDciyf regismeiquiejlinfan^o.QmgrejTus , O 9 quafubfequuntur ; Et coma cdpi- Kaimut pf s tuificut purpura regisManus quoque funt cr.de quibus regius vates: Manus tua domine fteerunt me:& plafmauerunt me. Digiti : de quibus ite* rumcnitiVideboceelos tuostoperadigitorum tuorum. Dentes:vt incantuis camica. dtcitur:Dignum ejl uinum dilefto meo ad pot andam >& cibus lab\is > * den- TNVS SEXTVS. 3 8j> tibws illius adruminavdum.$unthumcri:de quibus ifaias : EaBus efi frinci- H? patusfuper humeros eius . Quibus etiam (vtw euangeho dicitur) portauit inuentam ouem.hr achia ctiam ei mirandafunt y dicente\faia : Brachiumdo- mini chi reuelatum eflfNam in bracbio extento(vtfapius infcnptura repc- titur) cduxitpopulum de Aegyptoftgnis, " portentis quam maximisfubfe- quentibus. Cor:fecundum quod m primo volumine Kegum dicitur inueniffe Dauid . Pelus: quo difcipulus dormiens ebibitfiue?ita euangelij. Dorfum; dcquoinleremiaiDorfum r non fadem ojlcndam eis in die perditioms eo~ icrcm; rum. E t regias vates in hymno , Pojleriora dorft eius in paliar e auri Pedes: Dauldi de quibus tdem vates in alio carmine: Et coligo fub pedibus eius.Penn r Volatus : de quibus in eodem carmine: Volauitfuper pennas vcntoru.Et in a- lie hymno dicit,ca:leli regi fuijje pennas columbee deargentatasiquasipfc propheta alibi exoptabat dicens: Quis dabit mibi pennas ficut columbtt t Et ahquando vefiitum uariis indumentisfefe nobis ojlendit opifex>non quidem u tctla ipfius membra uclutinoflra crnea protegantur afrigore:? ob ho~ neatem uckntur:fed cafunt hxc indumenta , in quibus > (fper qua Deuni  * ' fubtdia(inqmt Hicronymus)qui- Hicro; bus omyiiapenetralia difcutit. Dentibus optim contritum cibum multiplicem nobis tribuit: 6r nojlra opera tanquam edulium fufcipit conter rndum in no~ flrum incrementum & prouentum ficut deSamaritis couerfis dixitfilius dei: quoniam effecii erant cibus>qucm habebat ad manducandum aposlolis mini- cH r u mecognitum. Humeris omma por tat, yjunt peculiares filif Dei iuxta illud pauii/ & fceptri } st vs. C? ittdicij: ut ipfcn et attcjlatur dicens : Omne iudicium dedit mihi Pater. Krachiumejlvirtus, qua omnia mir anda fapius per petrauit } ? perpetra?- CCC v CANTICI TfiRTII Crde nos encrrim diligit, VeSiorefufcipit > tf charifimc nos compcflc- do confouct. Dorfnmrquod aliquando uertens fe indignabundumoflendit: tf aliquando fylendens m rcbus crcatis nobisfc contemplandumprxbet :fi- cuti ad Mofem ait^idibispofteriora mea. Vedibus affeEluum aliquando ad vos uenit: tf aliquando noflrisflagitiis exigentibus abiu Vennis celcrrimc yclatjVt nojlris nccefitdtibus oceurrat : quas optare debemus ,vt tf nos m ipfum kolarepojfimus.Eccc igitur quomodo Deus in ommbus fefimdenobU j>rabmt:imo nos fabr ef adens fxbi conformes e ff et inmembr is ,& figura fi~ qud efl in ipfo.LJi quippc y fed nuilis ter minis ar tat, nec lincis circumf cripta fedfontalis origo omniumptoprietatu &figurarum.Qupnra tf expo- liata matria* Cap. 1 1 1. Xplicduimus iamfupra,quam tontinnc mdteria potentiapurif fima primo credtd refpondeat Dco purifiimo aflui , oprime omnium caufa.Nuncexplicanda efl ed conuenientia, qudm habet homo confummatifimum dei opus, & omnium totius mundant tnaihina celebrrrimum cum ipfo Deo , iam omnes perfeftwnes , quafunt ad intr,uelextr(\t aiunt)induto.Nec perterreat quempidmhic apud theolo* gos noflros inufitatus loquendi modus de xeflibus Dei:cum habeamus feri- pturafacrdyomnium tbeologorum matre,& fonte, locupletifsimas de ipfisue Dauid ft&us atteTlationes.Canit Dauid in hymno nonagcjimo fecundo:Dominus rc gnauit , decorem iyidutm eflnduit^dominus fortttudinem , tf pracinxit fe yirtute, Hebrorum autem theologi\fq- addecem ueflimenta non fine fa- cr amento eymmcrant.Quibm non crederem , nifi dia eadem meftcrdfcripru ra doceret.Nudum nanque Deum djferunt : quando confidetdtur ipfe(bene- diftumnomen eius)infudfo!ttdrid naturdpenitus remota ab omnirelatio- nc(vraiknt)intrinfecUs,& extritfecus adueniente:& vi cflfummc hic.Quj, toUi. Vf wtclligitur fie remotusjoquitur in Ifaia dicensjtfo Wlllfl 0K Aw " d ~ dondi hufemi.Qupdnos inter prctdtum babemus: Ego Dominus , hoc cjl tio- men meum ,fed melius diceretur: Ipfum fedicet quod efl nomen meum. No;/ cnim illud \n\!\ hu efl relatiuum dliquid referensfed diflio importam ipfum, quod efljumm hoc.Qui \tfic > nullife commuHicdt , ideofequitur:Gloriani tnedm , qudmfcilicet habeo infumma vnitate mea, alter i non dabo . Ipfe igi- tur fumm bic , antequamfcfe increaturas diffunderet ,filiumgenuit , cum quoftmulfantlumfmtumproduxit. D^nitaque filium gencrare flatuit, TONVS SEXTVS. 3 p D induitprim am \eftcm:qude quo Pdulus: Excel for ccelis fdlusf Aut quid eflfuperius } & fu* blime Dei, nifi ille de quo idem dpojlolus:Deus conjlituit filium fuum fuper o- mnemprincipatum > & potetatem^ nrtutem>& dominatiuncm, & fuper omne nom en quod notninatur^nonfoluminhocfcculofedetiam in futuro: & omnia fubiecitfub pedibus eius\& ipfum dedit caput fuper omnem ecclefiamt Hoc igitur gcnito^quifupremum eius opus exisit, (f vera aqua fupramun- dana hab cnsuim ommum rerum generatiuam fecundam quamdiclum ejl: Vroducant aquceferpturam anima \iuentis:Et iterurt. Qmmaper uerbum faafunt:Tunc aquis inducus dicitur Deus: in quo idem ejl Pater >  \tcum Samarite loquem ait:Si quis biberit ex aqua,quam ego dedero>fictineofons aquafalientis in uitam ceternam^on mm de aqua hac clcmcntdn loquebaturjed de illafu* pcrexcelfa:in qua uenitflius dei } ut nos afordibus ablueret : & propinarei nobis poculum illius aqucefapicnti* falutaris. Quifiliusdei ueslitus quoque dicitur ucltmcntumregium. \n ueslimento (dit qui d diuinis fecretisfuit) infemore eius friptum erat:Kexrcgum> y dominus dominantiumSpiritus amem janelas in conJbeBufi- liorum fracl. llle igiturjf>tritus,cuius mrtute data cjlprifcis patribus ignea lcx } apoolis quoque apparuit inlinguisigneis,eos confouens y (faccendens ad cxplicandam legem lUam^quam impleturus uenitfilius DevEt de qua in no uijiimo carmine decantans Mofes inquit:Etiu dextera eius ignea tcx.Vojl //- Mete* Iam autem facratifimamfe mtrinfccam ,perfelaque produSlionem uoluit ipfumfummu bonin creaturasfefe diffundere : yndfumpfit (utaiunt)fe- trem alia uelimcnta, quibus nobifc ageret y & conuerfarctur.Horum pn- mumagnitudo dicitur mifcricordi 6* pietatis ,quo /e in alios dijfundit: r ipfos picntifim regir, ataue clemctifitmprxuemt, Uislificdt^ remuneravde quo in Apocdljpfi dtcituriEt ddtum ejl illi fedi- Ioaa: cr agno^J^onfefuce ecclefi* ? quamifcricordia defjtofauit, ut cooperiret CANTICI TERTlt f?byjSinoj]>lendenti & candidoSyfinum eniitt iusUficationesfanctorufunt, quxper Deigratkztit > & clementiam nobis (mediante Ctm$lo)communicdn- tur.Hdc igitur vcfe nobis bona impartiendo, tanquam byfno qxodam\c- Jlkur>Et quia clementia^ pietas immctfa, iuliticchbramine temperatur, ideodiud iuftitia vefnmentum ajfumit: quod nunefanguineum, nc lineum idem. infcrtptura dicitur.Veftitus enim erat (inquit loannes )\csk refycrfafan- guine y & \ocabatur nwnen eius ucrbum Dei: ucrbum utique illud per que d fatia fe reslauratafiait omma: Cui unira natura humana fanguinemfudir adplacandam dkinam iuikiam^quafanguincm exquirit,ubi contraftum efl peccatumper cafnem, &fanguincm. Quod veflimentum admir antes ange- geli(ut Dionyfio placet) dixerunt* Quare rubrumfalum ejl vcflimcvtum tuumjicut calcantium in torcularitln Daniclc atitem Gabriel, qui Cbrilum virgint illu concipiendum denuntiauitfe aliquando (nonftncmyflcrio) i~ pfius perfonamgcrk >uifusfuit ueflitus linco>facr amento forfitan alibi deda rando.Et cumfitfummumpulcbrumvmniapulchrifacicns , maxim naturam humanam, cui fui ommmodam imaginem tribuit: Hiuc aliud ueflimentu ajfu- mit > quod in plerifque Iceis feriptura facra , maxim in Dauidicis hymnis- rPKfin tipheret dicitur. Quod nos nunc decorcm>nuncpulchritudinem,nunc viagnificenam interpretatumhahemusiSed efl propri nome ' gloria fe puU chntadinis diuince:Quam multifariam in nobis commumeans inquit in E^f- izechi. chiele.Etueftiui te dij color ibusfe byffofe polymita:^ multa>quelarbor uil&f terra uiuentium; In qua terra etum fe nobis ucflkumpr nc confundamur a conJpeHu gloriar jua.Et dchoc Vestimenta in Ezechiele EzccHi; loquitur dicens:Expandi amiclum meumfupcr te:& operui ignominiam tua: lovqucfermotic profequttur vestimenta >quibus tcgit turpuudincm nofira: (f quibus omattyboncjlt rcperiafnur in cccleslibtts nuptiis.Veftiuit itaq;fe Vkus^t cum creatura agercti (f homini darctfui per fediam imaginem ; Et V hunc hominemuefliret diuinitate y feipfum induit humanitatem^ corpus hocpafibdeAn quo corpore exiflentc anima cum diuino illolumine,fiuemen~ te } aut intclleBu } habetbomo(ut fapientes quidam afferunt) exprcfioreDci imaginem qudmangclus:quomam corpus hoc or ganicumcummembr is, yp* ticulisjuis ea efl uejlis^er quam omnia Dei indumcntarcprxfcntantur. Hinc Deus (ui nuper tctigimus) dicitur habere caput, culos ,aur es, ty omnia memhra y ququ atque elementa,vf* que ad mater iam^cx quafabrcfa&um efi humafium corpus: Gf denique omnis qu& in ipfo continentur* Ncc tantum idfaBum effe credimus in homine , f natura dia particulari affumpta a uerbofed tdemfieri in omnibus,qui hofpu tes effiauntur illius y qui dixit : Ad eum veniemus, & manfionem apudeuni faciemus: Et in ommbus ,pro quibus txaudita efl dia cordialifima oraria, CH% qumfUus in eius rccejfu a nobis porrexit ad Vatrem dicensiKogo Vatcr>\t * x v i 9 ftcut ego r tu \numfumus,ita ? ifli unum fint in tc.Hic efi enimfinis bomi* w'>vf (latim dicemus:Etfinis y in quem tendunt omnia : Nw in Deum cuni* tcndunttad quem tandemper hominem reducuntur. CANTICI TERTII Qur anima m cor por e taq infufono uafe purgada cdlocatafit antequam . rcttertatur ad eum,aquovenit. ' Cap.V. Ed antequam ad hanc mitatem cum Dco reuertatur animajnclu- ditur in corpore } ut ipfumperficiat:  eorum, Varacletus non wnict ad uos. Qua quidem botia in lege antiqua fapius pra-figurata fuit; Et id quando obla- to facrificio ignis cxpe&abatur de cetlo , qui\eniens , & facrificium iam at* cenfum y iyinignemutatum,adfuHime unde uenra^maximo myfleriode* X3taUT ' duceret: & in ojferentes diffunderet igndlum } de quo in Deuteronomio dij (itur:Deus ignis uorans 3 aut comedms&confumens cfSicut enim comedes confumitcibumy&eiusfubflantiamimmutat infeipfwn :ficDcusfufcipics \erumfacrificium.debite{ojfercntU,pafcitur & facrificio,  ojfcrcmcpa- ducens utrunqiieinfeipfum. Ver um autemfacrificiunii quod nos offerrede* lemusfmul cum facrificio oblato fummo facerdote Cbrijlo 1 E S V,cfl, vt \nufquifque fecundum apofloltcum documentumoffcratfcipfum in boftiam Viuam i mmaculatam ^fanSlam , Do placcntem cum ratioruli obfcquto . Et fi non tantum anima afeendet in ipfum Deum:fed etiam corpus mortak,diuino igne confotumfurget y & fcendetfipiritualefimul cum anima y ab ea perfelum,& atraque aDeo y qui cjl verus ignis ardcns y cot?flans y & tranfmutans* Cur Deus hic cdlocauerit anima r mentem uerti- bilem. Cap.VL T cum anima fit in hoc uafe fuforio expurgandi y & perficiendi caufa y mxrantur nonnullxetiam inferiores y quorum fiudiumfcm- 1 per efifuis ipforumiuditiis y ? verbisferire maiores } cur Deu* 1 ipfam animam huc demtfcrit non tantum uertibilem y fed ab acer* rimofa&e continue impugnandam: Et quafi Dei confiliarios fefe procaci te- mer it ate conSlituentes > audent vefyertiliones fummam Incem y fummamque fapientiamineufare. Sederubefcatpuluis y f cinis y ue\ nominareillum:cuius decorisfheciesfplen detab ortufolis tfque ad occafum . Etfi (ex monumen- to fapientis)in mdio magnorum &fewm iuuenes conticefeeredebent : quid nos in confyetlu antiqmEimi dierum y er ulim^in quofunt omnes thefaurifa pientia^feientia abjconditifVoJJumu; nihilominus y non Vt ineufemus: Sed utilluminemur, interrogare:cur japienfiimus opifexnonfecerit hominent fiabilem y cr continue recto itinerepergentem.Kefpondet hic Anfelmus: quia Anfcjj : nonpotuit.Sed(vtmclius dicamus)non decuitf acere alium Deitiquifolw na- tura impeccabilis^ immutabilis efi.Cuius ditli rationes conatur adducere aict: Alexander:Quas loannes Scotus tanquam debilesfulcirefiatuit y cedens tam IoatL *3 tnagisfaritlorumfentetiis qpropriis rationibus.Has igitur tanquam inuali* das exproprij autor is iudiciojn tllius libris legendas relinquentes 3 confitebi- mur cum Augultno ad Volufianum y Deum multa pojfe , qu cognofcimus.Nemo quippe uiresfuas inpace no uit. Si enim bctla defunt uirtutum experimente nonprodcrunt. hnprouidus miles efl ,qui inpacefcfot tem gloriaturNemo enim qu vulgque non aptrmt facr ci- mentem: fedpaKcifiimis reuclauit.H r cajus qplurimu llle enim hoftisabducit,aut decipit eos,qui ueritatijtudet. Autfi dolo,&flu- diis nequiucrittuirilemgerit animam^quafublimium uigorem labefaBareco natur:objcuexatfe interficit:Et tamenut proflernit muitos: ficmultisuiftus>&proShatusdifccdit: Magna ejlenim hominisuis>magna ratio ymagnuqucfacramentum.Origenesquoq; infuode principiis hoc negociuprofequitur dicens :Si enim DcusdedijfetjUt nullo mo* do uinceremur:quaut pugna merucritftiamerendi ca conditio ejl,utindcpr qui potuittranfgredi, O* non ejl tranfgrejfus if acere malum , y nonfecit : Huius tandem jiabilienrur bona in Dominoiut ultra ab ordine,pace aquiete nullatenus difeedat* TONVS SEXTVS. m Quomodo homo pcccato difiidcdt. Cap.VlL ""1 Wm igitur homo a Dcofizpius recedat tunc errai )peccdt } ty dt Ificitdb ordine,quem tantifacit Deus:vt prudens Liccntius di- Lkemf cdtypud AuguSlinum in libro dt ordine:Vrater mdnifelum *- I liquid acciptoifed pratcr ordincmmbilntihificrividetHriTSldto fitcunfy rf Dco funt^rdinatafuntiQuadutem citra Dem, dutdbfq; Deo f fmeprater Dcum,inordinatafunt.Etconfequcntcr culpa^deordinatio^dif' fwycarcntid reBitudinis y defetlus 3 peccdti 3 ^ nihii Sed heu incluam intrd- mus teterrim y & horredam } defcribentesillud y quodnihileft: Etdecernctes malam ejje deordindtionem in co opificio:quod afummo modcrdtort omnid ar dinante regitur . Eft cuidem mala deordinatio^ * defe&us db eo quod eft: * quod bonu eft.Nec mdlucftfubjldntid: quia eius cjje eft effe in dlio.Nec eft de* adens :quid contrariatm bono,&  vitium uirtuti Nihil dutem non contraridtur dlicuiiquid qua co trdridntur^ dliquidfunt.Necbonucontrdridturfibiipfi.Eftitdqi malu.medi inter ens, r mhd^ns habesjn quofunddtur defeSlus ipfe exiftens d reSlitu- dine>qufed dbducens. Sicut homo per peccatum a Deo deficit, & difiidetcftc per potniten* tidm reduciturfis temperdtur. Cdp. VIII.  -. Eficiens itdq, homo d Dc,&difidensperpeccdt, dntidotum V- "1 nicumhdbet^trcuertdturfif couenidtcuipfo Dco.Etbteceftvc- rdpoluntari afjumptus y fed rcuerfio dd Deum,  quo recejferdt: \terymologid pcrfeSlioris linguoc indkdt : Dicitur enm panitaitia Hcbraic fCMefn efubd,quod rcucrfwncmfignificat. Multi nan- DDD  ANTI Cl TEKTII que dolente potnismdximis cntciantur ex delicio perpetr&to, nectamen liberdntur,neciuttificdntur:quidnon bdbent dntidotum peccdti, quodcfl re uerti ad Deum, quo difcejferunt s & conuenire cum Deo, a quo dtjfentiunt. Hirte femper ordculi uox ad peccantem intondUKeuertcre , aut conumere. * c1,lt  Conuertimini dd me(inquit in Zdcharia) & ego conuertar dd uos. Et per d- icrcmi. ^^ yatem . Tuautcmfornkdtd es cum dmdtoribus multis ,ueruntdmcn reucrtere dd me, o' egofufcipiam te. Et boc idem efi cum eo , quod fdludtor profunddmentofudrumconcionum iecit: Agite panitendm :&appropin- c H RI qudbit regnum calor um. Quid efi enim regnum calorummifi Deus } qm con- * T V $ ' uertitur dd nos : quando conuertmur dd eum f Ef quid tunc peculidn modo hdbitdbdt nobifcum,!? iam faciliorem inndtmdhumand ajfumptapra- bebdt nobis uiam nuertendi adipfumDcum, idco dicebdt: quomam re. onum cxlorum , & ipfe Deus, in quem tendimuspcr uerampunitntiam, bisappropinqudbat.Siautemadhdnccwunfionem^ud-prdfuppomtfecef- rum^icmmKmdbommillicitduoluptdreJequdturdolory&afliiclio-.idex dcdcnti,V non cxej[entidp(nitenti J^* Ifi reuerfw bac in Deumfatis temperai bominem cif>fi: mhh lominus refidt dliquid magis tcpcradum:cii magnu , imo maxim fit eum qui quafi ipfd naturd difidet,couenire cu tilo, qui natuu  ipfd concinnusefi.Difidet cnimbomo kprimordiis nafccnsplius ir &pcccatoobnoxius:& currculo uit non ejl in eo -ventas: qua- ejl \era conucntio, & concc- tuscumfumma \eritate.Deus autem cum fit prima regula contmgentium o- mnia moderam femper concinnus ejl:im tilud \*,& harmnica virtus:pr quam omitia qua conueniunt } concinna redduntur . Hincfitramcnta ordinaJ ufunttanquamreifacra,' diuinafigna:^ quodamodoejfeblrices caufa, Sittetiimfigna cfficacia diurna- gratia> ^fauorisiqi in ipfts praslatur ho- tmni,\>t conducatur ad debitum concentum cunt Dco.Quia ivitur homo nafci- turfilius ira apeccato diJfoms } pro eias temperamento datum cjlfacrame- tum haptifmi-.m quo abluitur, (f temperatur cum Deo , non tantum \>irtute, CT eficcia ipjius facramentijcdfauorc inslituentis:dummodofufcipicnsfit bene difyofitus.Difidet quoq; hom,^ deficit quotidiana operatiombus , in quibus nec tota mcns,ncc tota anima } nec omnes uires conueniunt^t iubtt lex: ideo dcfeclus, difonamia quotidiana.? cuius temperamento facramen - tumpanhentia datam ejl-.qua, r ratione coucrfwnis ad Deum (vr diximus) Wfacrawenti^tq; abfolutionis cjficaci a> diJfona coapttur. Et quiacotimis alimcntis inficimur,zy dijlemperamur.rdinatum ejifac:amentum cuchari. jlia:quo reparamus id quod ahis cibis infcSlum ejl:&> diftonimus corpus ou- mitatis nojlra,\t coaptetur r cofiguretur corporiclaritatisfua. Et quod inprolisgcncratione carnis lenocnio deturpatur , &> abfonumfit: idftcra- mento matrimonij] debite feruato reparatur. Adiudicata funt alia auofa- cramcntafttis opportuna-.quorum alter um ejl cofirmatio^el corroboratio e- ius,quodin baphfmatcfatlum cjlnhismaxim, quidcbili Virtutc^ullquc pojmua diftofiHonc illudfufccpcrejn prima \idelicct, & infantili atate. Alter um extrema xnSlio nuncupatur ,in qua abolere pratcndimusjb perfe- ftabslcrgercbominem ab omm contagione, er a cunt~la(ji qua relich ejl) dfidcntia.Extat & almdfacramentum , quohicrarcha in corporchoc viy- jltco mjlituituryCy in caput erigitur cum barba:cx quo , cjrpcr qucmfacrum chrifma omnia linicns } & omnia temperam , defeendat \fquc ad oram \csli- maiti tpfius corporis:vtin Dautdico carmine dicitur:Stcut\nucntum in ca- fite, quod defeendit in barbam J>arbam Aaromquod dcfccndit inoram\cfli- mcti cius.Qupd chrifina.aut qui influxus ,alia metaphora dicitttr ros Ucrmo id ejl lociillius } ex quo anathematizata ejl trislitia : Ucrmon enim anathema moer or is intcrprctatur } Qui ros primo defeendit in motem Sion, id ejl in eos y quipofuifunt injpeculafupcr alios:Et inde dijfunditur adtotam auitatem, ? colleSlionemfidclium.Vnd y/rr id chrifma ,aut ror cm demandatur c- tum bcncdiclioj- vitavfq; infaculum. DDD ij ti- DauJ. C ANTI Cl TERTI Saerificiisexpiatter* Cap.X. Ojlquamhomo temperam ejlperpemitcntiam,& adhxcplenio* riponoritate caidii&iK per paramenta jrcfit,\t per facrificU (oimqmbus etiam conuenientiam habet non modicam) pcmtiis, expiatus,dignus Deo inueniatur . Sunt enmfucrijki (vt Hera- ocu . . cMtnsait^deUqiMtdamammarumapummo medico insliMx:Vopidete- " nim mdus damon bominem(inqHtVrocuh*s) quouppie per facrificia expie- iur.Zt tunefugato maio damonejn Denm renertitur . Verum autcmptcrifi- ciumpurgans^emperans,^ vniens btfarium cjl.Alteruitt ejl tllud, quod oh- tuUtfmmmspontifex Chr&us In remiflioncm omnmmpeccatorum ,pdcifi~ (aJpcrPangHinmcrucisPuxfiue quain cslisfiuc qua interrUpunt. Qw paaficatiortdditbominem iamcxpiatumfummo comentuDco concordem, wfuauim modulantcm.Alter U mpacrificmmejl offerrepeipPum mmdm, immaculatum } atqiperfeBHmDeoinbomamvmcntm,{anBamDeopac e . Votth7 ' tem De quo Vorpbyrius quoque in de abslinerttta ab animam aif.Qokms Demftlentio^ra^relighne^ris^erisquedeeoopinio^ pfi a ^ m ilar h atquecumeocomungi:uitaquenonr Elecmofynis redime peccata tua.Et Raphal angelus in Tkobia.Ele- ThohL emoJyntdpeccatOytf a morte liberat. Ratio atuem mes ejl , quut (vt inqmt Rabi Simeon Benoi domns defuo.itafentit Deum infepientifimum^largijlimum du natorem:& tanto abundatius quanto ille^quierogat y munificcntior ejl. Hinc dixit ipfe munijicus rmunerator:Qentumpro yno accipictis> ? vitam ter- nampofsidebitis. VerfonathomoVirfotibus. Cap.XlL Blutusitaq;,Q> temperatus homo , atq; compofitis inSlrumentis 9 ; cupitconcintioireddert mdulos. Sed prima fronte difficultatem ?Ux ^ ^fentit:quia(vtVlato inquit)anima nofhra  Deoprouenies,?in ~ corporcinclufa dijfonantiampatitur.Pro qua coponenda data ejl harmonia  muftscqua motione$animqua vulgus oblcBaturfe qua ad uoluptate excitar 9 & ad ui- tia per uq;:fed lia diurna } qu iracundiafmi* lis auxiliarem fe rationi prxbeat . Porro hVirtutes enimfunt omnia opera exeuntia ab klrumeto bene chordato dkla quidem  viro . Vel quia concirna efl,fic a grammaticis diffinitur.Vir tus ejl animihabitus natura modo confentaneus.btea rationeautem,quaa viro dicitur, fie eam dcfcribuntiWirtus ejl affcclio animi conslans,conuemj* 'q;,laudabilesefficiens eos in quibus ejl:vel,Virtus cjlfcrertdorumfortis at$ inuitlapaticntiamam uir(vt aimt)fortem^e\fortitudinem innuit.Si autcm adfacrum,atq;propri idioma accefferimus,eamq\ denomiiiarc uoluerimus t obferuadum erit quibus \ocabulis inealingua dicatur homo,^ dicatur uir. Homo enim dicitur tflK EflJK & T3J Adam,enos,& geuer, diuerfis rationi^ buspro nuncfubticendis. Et hoc tantummodo aduertcdum, in quolibct illor nominum ejfe , aut unam,aut nullam literam diuinitatis. Vir autem dicitur tf> Ais, mquouocabulofuntdua Utera diuinitatis ^alcphuidelicet^i iod,ubt imiuunt hominem uirtutc praditum,bis ejfe diuinum: natura fcilicct qua continet imaginem Dei:& uirtute,qua tantinet fmilkudinem . Secund quod niyslerium,uirtus potejlfic diffiniruVirM ejl operatio afimilatis ho- ninem Deo,atque deificans. Aliud quoq; obferuandum ejl iit hoc uocabulo B-lx Adam duas ejfeliteras quadrarias ,% daletuidelket qua quatuor efD men,quaquadraginta importai. Ex quibus innuunt hominem exduabusyut draturis compofitum,(f aliquali dimnitat perfufum,denotataper ipjum^ Qupdfatis clar indicaturinuerbisillis . FecitDeus hominem puluercm de terraipro quo nos habentus de limo terra: ? infujlauit in nares eiusfpiraat- lum \itarum.Vbitria tanguntur,puluk,tcrra,&J}>iraculum: Terra enim  ejlex quatuor clcmentis inferior ibus unum,*)fy Aphar s quod nospuluerm dkimus,ucl tomos melius ,lendct,u>diuwitatem confeqmtur.Et quam* uis labor ftt in tribus privas uirtutum generibw. \fecundum quod dittt apo~ ftolus ad Timotheum : Labora ficut bnus mtles chriliiprtcipu tamer? in ci- PuIus * uilibuS) 6* moralibus eft labor nulla redemptus deleflatione : qua eft in aiis uirtutibusmelioribusNndnouitiis invia uirtutum pafim pnedicatur ar- duumeffe,& dijficile ipfarum nirtutum iter.lccirco Bafilius:Afpera primo y B3fi ^ (ppen muiafudorisquecontinui.ac labor u plena eft virtucis uia.Quaobr magna uis exquiritur propter arduitatAliustapefjed* ;nec a fc&anti face- ie efl adilliuscacumenafcendere.EtLaftantius: Adfupremum boniapicem^ Lian: nonnificum fumma dijf uultate:ac labore per uemtur.Nihilominus cumbomo txpurgariincipxttpraualet fcmpcr:at$ corroboratofpiritu, leuius fentit m diesvirtutumiter.Ethoc eft^quod ait apoftolus: Cuminfirmor , tumforor fum.Non enimloquitur deinfirmitattcorporea.ex qua nun\ yidi aliquefor- Paa2 * tiore:Sed yult diccreiC infimor in parte atiimali, eam debilitas au&eritatc xit &fyiritum corroborant.hUnc Vo- pina- turalium duntaxat^t arbitror:ut neque inconfultum h ipfa propinquitate aliquid ab to percipiat , velji- mlis illifiat, vel reuereatur ,-vt mbd audeat f acere , quimpatiens drgit, adfupernafempcr aff>iransyiamcxcujfa grauedine ad imapellete. Beati qui efuriunt,&fimntiuslitiam:nifcricordesycondolentes y & pij inproximum, quoniamipfimife- ricordiam,  pietatem confequentur.VerfeB denique purgatiyimo exorna- tipuritate,vniunditia introducuntur adprafentiam regis:\ndfequitnr: Beati mundo corde,quoniam ipfi Dcum uidebunt.Videbunr itaque uniu , O" concordes cueoyinpaa perfeita ,f omnimoda traquillitate, quaexpaceco- fcquimur:de qm[ubinfertur:Beatipacifki,quonidfilij Dei vocabuntur, iam adfublimem gr adueue&i, & perfeita charitatcmmiti,qua foras mittit ti- morcm.intreptdienim (ffecuri rdua quaq; apprehcndere audent: & ont- tdm, nia i at0 animo perpetiuntur adepto iaregno calor um: quod(fumma yentate doctte)mtra nos cjl.Hinc aif.Beati qui perfecutionem patiutur propter i- fiitiam } quomaipforu efi regnum calor . ifii itaq; per uirtutes cxeplares dci- JicanturyWaliisfilendent.Nec afererc auderem homines ad dcitate perue* TONVS SEXTVS. 3 , 7 nirepoffe> nifi lonties aperto fermone me doceret dteens: Dedit eispoteftate loan: filias Dei fieri.Sptendent autem iuxta tlludfummx verttatts: Luccatlux ve- jlra coram homintbus^t Vtdeamim ab eis:Candela emmvcl luermaccenfa srvs. nonfubmodiofedfuper candelabro ponitur, vtluceata;nmbus,qutindomo funt.Lucerna quippe accenfa,& fylendens eflille,qui adfummum apicem vir tutis lamperfeElus afcenditificut de \oanne baptijlafummo inter natos multe c h ju rumdixtt CbrislusApfe erat lucerna ardcns> tf lucensiEtfxcuti erat Mofes. l^J' cuius non tantum virtusjed fcies adeo fflendcbatjtt nonpoffcnt intender e filij ifracl in fadem illamfibfplcndorem uultw eius: Obtenebrati enim oculi ojfunduntur lcndcnti luce.Hwc multa conticebimus,qulendoribus y quiprocedunt ab tlltiperfclis>qui iam adyirtutes exemplares deucnerunt, dicerepojfemus. Le&tone imbibit und modularipofithomo. Cap.Xlll. ppurgatus fi ornatus 3 & concirnais facius homo debetiam coram 1 rege mtroduSlus ali quid compofit modular L d autem decanta - \dum occurrit,quod homo minim nouitjnfi difeat ab eo.qui co~ ^centum exqmritils emm cantiones omnes tbidcmrtcenfendas co pofuit^ nobisfacil legdas obiccit,quis obfcuras> & dxfftciles ^plurimas. Hon cjl(tnquit Baruck) qui exquirat atas Domini : ncq$ qui cxcogitctfem^ Baruc *? tas eius:Sed quifeit uniuerfa,nouit eas y Hic adtnuemt omnem uiam dtfctpli* ritiiO 3 tradidit eam y fcriptam uideltcet labacobpuero fuo , & ifraldilefto f uo:aper tens aliquibus oceuldf ima } y mirandafacramenta intpfa cotenta. Inter quosfuit tlle,qui ait:Keuela culos meos > $ confderabo mirabdia de d*utr adense andem difaplinam fub meltonformaiQuam ij quatuor conjcripfere qui Cbrtslofecretis aderant,ea tamen lege ffoi ma^t tuxta ocloris edtlu } non darcturfanElum cambus, nec margarite exponerentur chri pareis conculcandiZinon enimpropalanda funt alttfimi Regis arcana. Hinc s T v$ diuus citbarijla dccantatihbf condi in cor de meo eloquittua : Vf nonpeccem tibi.Etquia extrana^ non bene tnitiati in diuinis } &facris,ea capere ne*- queuntifed tanq, extranei audiunt loquente idiomate ipfxs incognitcfantque (Vf aiunt) tanq afini ad lyramdeo iterum decantat uatesiQuomodo cantabi- mus canticu Domim in terra altenafLocutu* eft igiturfapientifimus condo- chri nator nojler Cbrius ea lege,& ratione, uttantumodfecretiores dtfctpu* s T v s " // intellxgerent myslertum regm Dei:c obteclac*rne > & cute } pknaq; tnedullis.Ntc quippe - plicabilisejl medulla^ua pinguijlima continetur in ofiibus, & virtuteftcr* rumliterarum:quiddejl quaomne higemum hirtam tracendit^nec per ce^ ptibilismifi dc \nd concinamus omnia . abdita fjecreord canticd. Hinc igitur quarendafunt nobis cantionesua - uijlimt >de quibus dicitur.Quamdulcidfdubusmeiseloquia tudfupermel ori meocEt iterum:ludicid Dommiuera iuflificatainfemetipfis: dejidcrabilis fuperaurum^ lapidem prctiofum:& dulciorafuper vtel^fauumSunte- mm rela,ty confonantid infeipfis, & bine Utificantia cor > & illuminantia culos; & adeo totum bominem obleclanti } ut beatusfit qui in ipfis uerfatur: ficut dlibi canit idem Hdtes: Beatus quem tu erudicris Domine: pdeegc idem. tua docueris eunu Meditatione prxludit* Cdp.XlllI. C^pESKEx quidetn ffcriptHrdfanla beatificai, conuertit animas fe wL^^^^mfapientidmpralatparuulis, dummodo iegens in ea meditetur  idem, Ijj JlJwjliCr dtnittdtur tanq animal ruminam, & mundu,quod ojfiertnr ^gj^^jginfdcrificiunt Deoperfludiumfcripturafdcrce. Hinc in Dauidi- Co carmine pradicdtur beatas is, qui in lege Domini meditatur diede nofle: Et in alto carminc:Beati quiferutantur teftmonia eius.Quodnon tantlw- Tdm. dat y fed obferuatidum ait. Prauenerunt oculi mei ad te diluculo,aut anticipa- Dcuttro. ucrunt euftodias , vcl viglias oculi mei,vt meditar er eloquia tua : Ltid cjl quod in repetitione legis tubeturNerbd qu* egopracipio tibi hodie, trut in cor de tuo:& meditaberis ea fedem in domo tua : ? dmbulans in itinere,& dormiens,atque confurgens;&ligabis ea,\t nm^moueaniur db oculis tuis. Now quidcvincienddfuntfilo lineo,velferico,vtfupcrslitiofi legis obferui* torefdcereflebantyfed firma mentis tendcitate:vt femper habeas undeexei teris,& ducaris adfuauifiimum cocentum } quimultigenus t imoomnigenus co tinetur in eis. ibi emmfunt omnes thefaurifapientia T yfcicntice abf condiu, inde igitur weditaripuffumus^nde canamus nonfolum errantem lundmfo  Usa labor es;quor um alter tanqgallusgrauidat totum c nonfolu w Dauidicis hymnisfci ctiam a Vlatone^ui in Vhxdro ait> Diuims medita- TONVS SE3CTVS. $ 9 s tiotiibus quireSlutitur^perfeElisqi myjlcriisfemper imbuitur^perfeSlus. re yerafolus euadit.Ab humanis itaq^Hdnsfe^egatus^imnisqim piturkmultitudine quafi extra fepofttus:jedtpfe Deoplenusmultitudinet* latet:Et qu hb eo qui uirtktempofiidere cupitprccationibus infiftend efl> * crebro fupplicand> vt is eam itiftkat } qui omnen infe continetuirtutem } ffummumbonumejl:tt^ q; bomtds cuiufcunq; caufa^non tantum ferie, & fuccejfu quodam exijlens, fed mmedtat omnia producens,etiamfi uolucris mater idtn ipjam. Necab a~ hquo femouetur ,aut dijlat diuinitasfed ommbus ex aquo adejl : cum unam- quodque Dei munere exijldt,Ncc extra Deum ejl aliquid; cum ipfe omnia co- plcttdtHr^ comprebenddt:Et quicquid extrd Deumimaginamur > ejlpeni- tusnibd.Addttldmblicusprecumnecefsitatfuperomnemj^em : quia omnia i*n&>ti produlajuM,? culodtuntur  Diis ,iubentefummo.ldeo quifaluaricupit exor andam fibt ejl ad eos qui fdluantia quibus res feparari nequeunt: Nam omncgenitum diuulfum a parentibus, 6" r adice, ad non ensjlatim, & perdi- tionem dilabitur:ea maxim^ua quamuis infeipfaprocejferintjn parente ta menpermanent: utfunt cr cata omnia, qn * in ipfum deft- nent Dcumjecundum per fettr icem trinitatcm } qua a Deoproccdut 3 infeipfis exijluntfein ipfum Deumtendunt.Gyrum enim quendamereata omnia effi ciunt(ut de mente Vlatonis profequitur Vroculus) a Deo incipiemia, ? in i- ?(QCtlits pfum definentia Deum 3 ueluti circuli linea^ua ibi clauditur undincipit . Vt autem rcuertantur y indigcntfauore illorum y  quibus procefferunt:Eauor ue r impevratur precibus.quarum eflfuaderetum angclis> tumetiam Deo > vi bicfcdicet mbcat,illi cujlodiant tutela perpetua: 6* eandem r educai illuc,un- dc uenimus.Quid enim cjl(inquit) unaqua:q; res fine confenfu > %$ reditu ad Deum: (y fine confyiratwnc>quamfympathiam uocantlEt quamuisoratfb- ntbus neceffarid fitprgcipu tamen uiris probis ,cum applicatio quxamfn> CT coniunciw illorum ad Deum:Similenanq; fimili complicar i } & coniungi natum cft:Prvbus dutem,&integer, Deo fimilis ejl: bine cumipfo complican- do, ut auxilium impetret:quo abjlrahatur a c nquosfreauenter in em honor e* perjolu irocuiu. mus.Adillasautem cantilenas . rum:adquosillequiprecatur,accedit:Konenimpropnexpcditcq;acccdert porejl.quiilloruproprietatesignorat.Quamobremoraculum^mediuinare. JbonjaprimaminfacroruDeicultuiubti^isaccenfamefenotionem:QHoi i.uic. aMofaicis injlimtis acceptum cjfe non ambigimusMam in Leutticojummo ih tente orculo pracipiturgnis in altari meofemper ardebit.Vojlhanc jecun- dum obtimntlocum cognatio^ finitas^ nojbra ad Deum ipfum,fecundumo- mnifariam in nobisfynceritatem&purgationcm&fidelitatemin commifsis: . HKl i*xta illudquodfummusdo&or ait:QuifecerituoluntatemVatrismet } quim tvs. C alisejl^llemeusfrater{oror^materejl.Tertiuminordmeej{contaclus feundum quem diuinam tangimus ejfcntiam, ipfo animi fupremo capite, Cr ad am inclmati inniiimuuQwfcnfu(yt opinor)inquit loannes : Quodau- Io,nn,, diuimus& vidimus>& contrelauimus de\erbo uita.Sequitur quartoloco Did. applicatiofiueddhafio:ficenimillam uocat oraculum. Qupd&mDm- dico carmine exprcjs babemus , ubi dicitur : Mihi amem adharerc Deo bomm ejl.in orculo autemiMortalis igni adbanrens lmen diuimtatisha- bebitiHxc enimnobis magnamprabet communioncm,euidcntioremque par- tiapationem diuini luminis: b conducit per morum fimilitudincm ,& ajfc~ Bum intenfum.Vltimum ejl ynio qua mum illud quod in animo ejl , in Dei v- nitat c coU diuino maneies lumine:r ab ipfoingyrum cvr- cumplexi:Et hu ejl ejl jinis Optimus uerarumprecum, ut apphcet conucrjio- nan tpfam manfioni& omne quod ab mo Deoproccdi^rurfum in unocollo- cett&jiabtliat.HK quoq; ejl uerus,&confummatus concentus: quemjolum- modo uirprobus, r ver bnus habercpotejl. Hoc ctiam ejlfacile,& cx~ peditifsimum iter adfie!icem y beatam^ uitam,dm precationibus clcuamur t r inUeumconfccndimus. CHR. TNVS SEXTVS. 9$ Cvntetnplationcintrodtcitur. Cap.XVl* \hrum cum in oratione petamus,nondum habemus quod concu- nfcimusifed pofl exauditam orationem , r iam adepto optato nunereintroducimur adpenetralian quibus projfncere licet il fafyeftacula eterna pleno ammi obleEiamento. t h*c efl vera contemplai io.ficut in de arca mylita bcnc dijfinit Ricardo* dicensiContevh Ricar * pltio efl libera mentis perfyicacia in JbeSlacula fapientice cutn admiratione fufyenfa.Vulfatus enim Dominusprecwus aperit aliquando ex quamplurimis cubiculis aliquodnn q*odingrejfus collulratis oculis uidet fyeSlacula diui- nafapientia vulgo reconditifiima.Et quia in infinitumextenduntur > omnia penetrare neqmens remanet videntis mens cum admirationefufyenfa. Nam (vt in Ecclefiaftico dicitur) cxaltate Dominum quatumpoteltsimaior efl e- nim omni laude: Quis emm magnificabit eumficutiefltMulta abf condita funt maiorahis:Pauca enimvidcnt operum, r magnificente eius infinita etiam bcati y qui quamuis uideant cumficuti efl>non tamen quantas efliquia bic infi- nitusillli autcm determinatos babentfueSlu eius nu- brs tranfierunt agrando ,& carbones ignistEt intonuit de calo Dominus ,  " quando volueririno jolum in hac ingenti mundi ma china :fcd cum particulari homine agens ali- quando abfconditfaciemfuam ab eo,& aitiNonvidcbit me homo ^pviuet. Aliquandofacie adfaciem loquitur } nimis domcfticc agensiV nd precabatut rcgius propheta dicens : Oflendc fadem tuam } ^falui erimus.Quamfaciem oftcndit nobis Deus potifim inoratione y diccntelob de appropinquteDeo: iob. Deprecabitur Deum y & placabilis erif^ videbitfaciem eius in tubtlo.Ke- uertitur igitur honio ad Deum per orationem : Quo perueniensinquit Pia PlC * to in Pbcedro)filit equos:& cubiculumfympofij intrat:vbi pafcitur ambro~ fia > jpotatur netlare.Qux ambrofta efl mana illud>de quo dicitur:Dabo ei mana abf conditUm y quod ncmofcit } nifiquiaccipit.Neiar autem dludefl,dc quo c&leis doclor inquit in euangclio:Bibam lud nouum vobifcum in domo f barris mei.Hacenim(fcquiturVlato) efl Deor um y zffirlicinmbominumvi- $rv s. ta:ut circular imotuinDeumreflext eius cibis pafeantur , r xnipfocomer- \^ J% fl quiefeant. Kcclus efl emm (vt Dionyfio placet)progrejfus , quando fit a Do increaturas : circultris autem efl reflexio Jiue reucrfw creaturx in CANTIC1 TERTII Dcum-.qutfit completo uittc curriulo:& aliquando nonadbuc plcncfoluta aniw. corpore:Etid quando bomimdatur , ntamoto uelamiue, & reuela- tafacic gloriam Domimj^cxuletur } confcendens a claritate in claritatem. Et bac efl. nera contemplatio.Nam Ma excogitatio } qu quiabomnibus legibus efl abfolu tusyincptcdiccntcsfoiiti ad infinttum nulUm cffeproportioncmy&confcqu ternecunionem.lnfuper am Deus fit fimplicifimus nullam admittit unionem aut rnixtioicm^am ipfc efl unus >fimplicifmus in multis meliori forte ,quam ful,qui unicus efl in otnnibus locis illmninatis totius orbis terraru. Ef cum kc omnia illuminans^ calcfaciens y nullam admittat admixtionem: multo minus illc,quifimpliafiimus efl omnia per fundem > & omnia infe tranfmutans d libitum.Ncc mirum> quiafi igms bic infimus comburens lignum,dlud conucr* tinfcipfum nullapaticns admixtionmulto magtsfincadmixtionc comer- Dcutcro tit infeipf cos y quos accedit ille igni$,de cjuo in Deuteronomio dteitur: Dcus^ i?nis comedes elhComedcs enim ui tena & uitalixonucrtit cibum in natura comede tis. Ncc propor tio quatitatis ? aut uirtutiscxigiturinpnma catqaao omni legefub fecundar iar um caufarumpcmtus abfoluta y qualis exquirim in ipfls fecundis caufis legibus ipfarumfubie^Hs:llla emm prima caufa , quan- tas fit infinita: uirtutis, & omnium rer uni inferior um proporhonem excedes , tamen in quodeunque etiam minimumproducendum cxtcndirur. Quod et iam fibi unit ad \ibitum y quamuis vi infinttum cxccdat.Qu()denim cjl in rcbusin- ferioribus proportio maicris indequalitatis in agente >ul in prima canja cji o~ mmmodus exccjJus;Agens tamen efl ipfa prima caufa , fecundam ab ipfamet xi.^io. dctcrmhiatam uirtutem : quia libere opcratur(ut tota nojlra theologia pro  TONVS SEXTVS. 400 chmat) ty nonfecundum ommimodam virtutem y vtfdp ajferunt illi y qui o- p 1ii1o *- pinantur Deum necejfati agere .Tenet igitur lexproportwnk xn his y qua fant deter minuta uirtutis y f non in excellentifimo agente : qui omnem mm naturalem excedit:& cuius nutui omnidprxfiofunt:^ antequafmt,vtfiatx r pojlquamfaSlafunt^t iterum in ipfumreducantur : homo atitem potijii- mCyQui ipftus capdx ejl:&fuapte natura natus\niri:dumodo inter cedatuis illa amoris y q vnit amdntem cum amatotu^facit duo> non dicam in carnem Hnamjed infpiritum unum dicente Paulo: Qui adkqui prpria vttafcut iterum inquit apo- idtmi jlolus : Viuo ego iam non egoiuiutt ucr in me Cbrilus.Sed cum transforma tio ijlafiat non tantumper mentis ipjius collujlrationem y uerumetiamper v- mentem amorem y qui ignis quidam diuinus ejl y conjlans y vniens , & transfor- viansidc hoc peculiar 'cm tonum ceder e opportunum duxerimtqucm huicfub* ncclcmus. CANTICI TERT1I t)ianm* & cor paris hdrmonia mutdtd in mliusper ignctt> CP refurrt&ioncm. Tonus feptimuss. IN reftrre&iofitpofibilis. Anfucrit & futuranefit. An refurreBiofuturdpafiitprobari tdtio nibus. Quis primo dedtrit dditurefurre^imi^ | coucicter* Cdp. Qu* de rcfurrciiont hdbedmus dfdcris eloquiis referatd.Cdp. SialiqudccmicSlHrapofitdignof^udndohCcrefurre' Siofuturdfit. Cuius Vir Me rcfurrc&io conductut. Quidfit uox dtigelicd r Deitubd. Qu* mutdtiocorporumfitfuturd. Quifmtimmktdndife qmnon y f cur. Qud edrne^ quocorporefufcitdndifwtdorncntes. Quis capillus nonfttperiturus. Quibus membris gduifuri fimus* Qup igne confldndifwt botiu QuppdrtiatUrigne :remdndifint mali. Quo7nodo indli crucidndifint* Kcjbhitio dijficultds de hoc igne. Cdp. I. Cdp. IL Cdp, IIL Cdp. 1IIJ. '..Cdp. V. Cdp. VI. Cdp. VIL Cdp. VIII. Cdp. IX. Cdp. X. Cdp. XI, Cdp. Xlt Cdp. XII. Cdp. XIIII. Cdp. XV. Cup. XVI. Cdp. XVII. TONVS SEPTIMVS. 4 o *t>A N RESVRRECTIO SIT P O S- ytiiV. Caputprimum. t> I F E X illefwnmuS) cuius fpiritus omniu artifexfuauif fimus cflficktijumma confonantia in opus cxtuit, ipsmq> cum tranquillitate difyonit , %f mvderatur.fic tandem ad O perfeBnm, r conjummatum cocentum.frliciori (? p er- fefta forte deducet; idqueerit^ quudo depofita otmper- Jirepenti , * diffonanti matria , qufudpte natura dd dijfolutionem tendit } homo conjummatifsimum Dei opus, cum opific perfeftis modulis coaptabitur i mfimper ei debitas , c concinnas laudes rcddat # Miam etenim dijfonam $ horridam tttdteridm morte deponi* mus y ut eam in melioremfirtem comutatam refumdmus: (f liqudo ui quada fpiritus uebementiflima in melius commutemus : ut Enoc primo contigit, quicum Enoc; Vco perrexitmeq; deinceps uifus efljn carne uidelicet pafsibili,6c corruptioni obnoxia . Id quoque ajjccutus ejl Elias, qui curru igneo cueBus e/. l Mofes: Jj . cuius ddbuc in humanis dcgentisfacies,ex diurno confortio adefplendebau ut no pojfent intendere in ipfamfilij IJrael obfyldorcm ab ea ruttlantem. Qnod Jignum euidentifsimum erdt corporis iam in melius tranfmutati Hinc non uidit eorruptionem : nec. inter homines rtperitur , nec diabolipotcftatificut alia edr dducrdfcliElum cflftd tranfnutatum in ndturamfyiritusjuxta illud Apojlo- Pau ^ li % Semimtur quod animale, furgit quod fjtirituale . Ideo $ rcduttum innuitur  Tbadao in ditionem Michahs, quiconflitutus ejl princepsfeper omnes ani- mas, (fjpiritusjujcipiendos. Et bac ejl difputatio illd,w alter cdtio^qua db eodem diciturfala cumdiabolo decorpore Mofi. Sed cum bac tranfmutatio paucifiimis datajit , ideo per depofitionem tabernacnli buius , 0 igneam mm fummi arcbimufeiinrefurrcBionis opere adillam confnantiam nobis deuc- mendnme(i:De qua aliqualiter tanga Ambrofius , dum ait: Notum uobisfd- AmEwo; ciantrftti primitids rejurreftionis degu(larunt,quemadmodum organum corpo risdifsipatum^inpriorcmflatimneruorumrurjscodptduerit: imo in melius deduxerit fuauioribus modulis , & tanta concinnitatc ^ut nunquam dmplius diffohutur ifcdabjque ulla inter capedinc , continuis laudibus omnium artifi- cem benedicant & laudent.Verum antequam hunedeferibamu* co)tccntum> am mouendajunt d mtibus bominu uitulentd dbia, qua inficiuntfahttaria pabu- la ueritatis: qua deflatu, &fine nojlro continua meditatione  nobis ruminan dafmt:Omnis enim una fapientis^ feclicis eft meditatio w corprea mortis, C dijfolutionis buius noflri tabemaculifed mortisjanftori : quapretiofd ejl in confyeStn Dominr.fp per qu Deo kiuimus t atq; in melioretn forte trsfor- mati cam beatitudinquam expcttamuMewmaten*reumurtfcmqHodpuserat % confitM^ fiat difficultasje quadm(ut aiant) tertia entitate,quia tila aut mbd f/f, uelfi aliquid efl,non uideo quinpofi; eadem redire ,fi efi de bominis efienna. Si ue t accidens efi , etiamft non redeai,non obflat quin homo idem redeat. Qua- uis in rcjitrrettionc non tantum occurrat partiumfeparatarum reiterata mio, fed etiam tranfmutatio quadam in mcliorfort,ficutfemcn mortuu in berbl Deus itaq^utbuiujmodicunclationem & incredulitat de refurreftionc tugu- laret, multa quotidiana experimentanatura nobis prabuit contcmplandd. lf ft*i>,Mr tellus animantiaproferret quamplurima,atq\ inmmeras plantai, ti- lai}; iter ad reddendfcenus exerceri , ne cu iuffafueritproduccre mornos, impcrijnouitate turbetur. Si enim, qua dijfolutaerant, uiuentia corpora pro- fcrtjion illi iam nouum uidebiturfibominum cadauera cu ciu*forma,qua ma- fit, counicnda reftituat. Hanix quoquc \rabi* infignis anis it ultra amos cuingentos,& cum adjeneilam dtuenerit,coUeftis in rogum aromatum uirgu- lis,ad filem conuerfa, alarum applaufu uolunuriumfibi comparai mccndim: ut reuiuifcatpotius, qum ut moriaturSx ciusnaq; carne combufta{ut referi Ambrof. Ambrofius)autex medJla(ut Plinius ajjerit ) uermis fuauifsimus prodn-.qut PI ' W " aU emittens in auemformatur eandem. N V> i hz *ppeUdnt t in magnitudhie ciccris mundati y nulli igmjiulliqttc cor- ruptwniobnoxium,femperconferuaturicum animali noftro&el cura corpore ccclefti, ut Pldtonicis placet:in quod corpws voe pio. grduc y corruptibifecundumApofiolifentetiam tranfmutabitur. Necenim r * olu ** fex corporis , cgrofiior matria efi de hominis fubfiantia, ut ipft autumant. Quod comprobare pojfumus ex bis, qute contingunt in tranfmutationibus artifi cumiubi uidemus totam reifubftantiam,atquefyiritum,r uitam s in paruam re duttam materiam^ bane liquidam & raram.ac abfolutam afecali portione. Yonfecwsrelitlo , quod animale efi & feculentumrefurget(ut Apofiolus ah) idem. quodfpirituale efifufficiens quidem ad hominis integritatemjm rediturus efi homo longe meliori forte munitus } transformatusuidclicet inangclum cr i*f * fum Fihum D Aurefurreliofurit. Cap. I . | Edan rejurreclio aliqua hominum fatia fuerii>cumfit mer contin I gens,prcbarinequit>nifi tefiibiiS&fdfticuidentid.Cowplures etc j nimbabemus^quiattejianmr Qhrifiumrefurrexiffiex mortuis, at q; dediffefua uer ullo timore doloris.ex ipjis uulncribu* taBis pro- uenicntejntrcpidus obtulit contrettanda. Hinc ille Tboma clamor mxima ra Thvm tione obortus, quo ait Dominus meus , er Deus meus:Nunc(inquit) tefidclem j^onforem i cr patromm cognoui , dum prcemiumftdelibus militibus promijfum pro laboribuStW morte tui amore tolerataJemonfiras.Nunc te Deum cogno* fio > dum mortale &paf$ibile boc corpus, in immortale (f in impafibile com- mutafii^ bocinpignusnofiri quoque corporis cmmutanduQnod inde con- \\o % quxa uulnus boc tunnt recens (nutium prorfus dolorem tibi innouando) i- gitis ( ut iufifti ) contreSio : Talia autem prafiare , quia Dei tantummodo fn , bine te , qui bfurrcxit:r pracedet nos in GaliUam . Sed nc telatione mnlierum tantummodo attejlatio angclorum nobis innetefeeret: Pra- indeafeendente Cbriflo iidemobfiupefcentem turbam bis uexbis allocutifint* EEE if CANICI f ERTI Viri Galila i qui ddmirmm afpicicntes in eququ ab obcacatorum mentibus aufcrt.Omni (inquam)lege refurre- Mahum, Qw ajferitur^cum no modo Cbrifliana bdncfdtedturfcd Mabumeticd y f He Hcbr*i . y ra 4# N4 W Uebrtorum prrJmoti a com pauiuj mwnl tu ^  dK&MUYjd citra omne dubium ajferebant. Hinc Vaulus non em* buitfi pbarifium profiteri: & dogma ipforum e rcforrcRione mortuorumfit feipere . Vbdrifeus enim(inquit) egoJum t (f filiusphdrifeorutmdcdc rejurre- ftionc ego iudicor . Erant quippcpbarijeiantiquitus ueri Hebraorum religio- fi t r uulgo feparati d&ti a fchfl Vdraz , quodfparduitfignificat,qudm- uis rcmifsofyiritUj fferuore (utfapiJSim contingere folet) turbis commifce bdntur, pcYpetYdntes ea quafas non erau Sed cum CbYiflus uerut Vbarifcus,   mundo y dtque db omni quod in eo cfl penitwsfepdrdtusjpfos rcddYgucrct tanqudm reosfuaprofcfionis>@' nominis ; bine infurrexerunt in dottoYcm ue ritatis , qua communi lege odium pdrit . Qui igituY ex Hebrx is ipfis benefen tiunt , refunettionem pYofitentur , mundum uenturum expcZtant , (f ceie- bYant uolumimbus multis ijummopcYc magnifacientes eos , qui de peculo wca- turofoUcitdmcurdmbdbcnt* Necddducam quaMabumetin fua tbeologia de rcfuYYcftione a(feYt,cutn omncm,quampYofitetur ueritatemj Mofaica,ucl cuagelicdlcgc furto dcccpcrit. lllius tdmjeldddduccre oppoYtuni exifiima ui,c adpYttJens totum bumanumgcnus in bas treis Jeftas pr in ipfa oblcclatur t dummodo expurgatus exijlat. Num obtenebratus ueritatis lucemfufcipere ne- quitdiccnte lodnnefitencbraedmnoncomprebcnderunt. Cm expurgas igi i 0in : tur mentibus agentes , proponemus animam effe immortalcm , ut non modo le- ges ajferunt,fed omnes uerifapientes profitentur: & ratio fitadet, ut uidelicet confequatur cum finem, quem in btc peregrinatione nulo modo ajfequi potej\ utjpienter inquit Apoftolus : ^amdiu fumus in boc corpore,peregrinamur * Domino . Efl infuper anima diuini & aterni luminis particeps ,fwuti angelus: P  "* Ndm ipfe Dcus(dicente loanne)erat lux uera,qua illuminat omnem bominem: i oan . ijla utique lux,quaefl ucrbum,& filendor Patris : ad quattt etiam angeli (ut inquit Auguflinus) accedum , tanquam ad uitaf ontem. Et (ut ultra proceda- Augl . . mus)omnis qui efl particeps alicuius rei,eius natura femit , cuius efl particeps. Oculus enim buiusfenfibilis luminis capax , eiufdem natura cenfetur , etiam Ji aliquis minus,c aliquis magis,aiius uer acutius, alius obtufius uideat . No fecus efl in auditu,caterisqucpotentiis . Non erit igitur homo alienus  natura angeli,r Dei, cum omnes(quamuis diuerfogradu) eadem luce fruantur. & cum illi (int kcorrupti er immortales , proculdubio & immortalis erit anima, cum babeat cum ipfis communionemnd maxim, quoniam immediat ipfa anima trabtt originem fimul cum angelo ab illo intranjmutabili i & perpetuo parente, qutquicquidimmediatc\&:/ine alio adminiculo produxit,aternum proculdubio adiditiut docet P/ato, & confirmat Vlotinus. Vroduxit nanque ccelum^erram^ p/no. quakaternumJldt,bominemquoadammdm, er dracones magnos imm.dia- "'""'"' te, c abjq; adminiadojecunda caufa,uel prafuppoftta matria : qua omnia perpetua,^ permanentiafunt.Nec per drdeones hosfuper terra reputes m- tclligofcd utrofi]; angelos,bonos & malos-.utnonnulli fecretiores theologinon Plotinui co.o. meogrue mterprettur,jicut dlibi diximus. Nec obflatUludfumma Veritatis: chr" i Cd,cr terra trfibm-.qa trfitus ille eritfecudu aliqueeffeftu: uel erit trjf s Tvs - mutatio inmelioremfortemJincjiiideflruione.Eddemlcgc idea rerum, aut unmerfalia(Jqua re ipfafunt)fempherndfiint:quid immedidt, (ffine aliqua EEE iij CANTICI TERTII mercedente cdufdproductd . E/i itdq; anima hac immortalis, & perpetua: ut perpetuo frui pojltt fempiterno Dco,&'ipfius pdrceps effe: a cuius confortio peregrind z?fi dliqudndopcr negligendm decidtt, nec plen %$ purcfufcipit ipfumjnfc tdmebabetfeminarid quitdajindcfduetc ipfofupernofole repara- rc de rcuocdrc pofsit tprejfas uires: quoufq; pfcleius confequaturfimilitu- dincm^imaginem.atque cofummatam uroncm.Q > u * ** dedit prin cipimiut ipfw pleno fruatur confortio: fficictur enim tranfmutatum corpus, uelutifemen in umidam herbamjpfws bcatitudinis principis confors 9 & fercu. lumificut ipftfattus ejl panu uiuus, & in edulium nobis exhibitus. Et boc eft d A ? ocaL lud mutuum conuiuium.de quo ipfe cibus^ conuiua in Apocalypfiloquitur di cens:Ccenabo cum co,CT ipfe mecum . Ipfe quippe me manducabit panem uiuu, gr mana abfconditumiquo o* continue fuflcntbitm : Ego autem obleRabor i/- lo meliori uita injtgnito.atque effeBo mibi confimile:cui ego refurreflio y w- ta^itam illam meliovcm praflabo continuo . Neque bic nobis labor andum efl> in adducendisfcripturafacrafententiisxcum eademfides uni tantumodo pr& mortuijurgentincorruptu Oportet enim cor rnptibile boc induere incorruptionem^ monde boc xnucre immortalitatcm. tece qum clare refurreftionis arcanum^ modum detegit: cu quo omnes c- ucniunt, qui in eadem acddemiajunt edofti. Nrc defunt , qui rnnuant refurre- ttioncmprobaripoffc cx aflrisfidemonjlrarentur afpcBus.aclocaplanetari eadem ejfe , ficut quando fabricar us ejl mundus: atquefuperficies Mas ,fupcr quas aflra uoluuntur , non ejfe incommenfurabiles ficut diameter quadrati d coftamfedfywmctrdSyUt omnid tandem pofiint coucnireficut erant . Quod ta men nibil eji.cum uniuer falis mortuorum rcfurreBio non exquirat eandempe- uitus ajlrorum conditionem , quam tenebat mundus.quado a principio conditus cjl:quia tunc nonfuerefabricata humana corpora,nec faBa cum ipfxs animara unioifed in multis  fuccefiuis annorum curriculis . Vndc ueritas bmediantc illo^qui refurre chri lionisprincipium prscflitit ifcut ipfemet in euangelio > cui titulus eftfecundum s T Y $# hannem, exprimit dicens* Hxc ejl uoluntas Patris qui mifxt me> ut omne quod deditmibi Pater ipfe^ nonperdam cx eo :fed refufeitem iltud in nouifsimo die: Etiterum : Haccjl uoluntas eius qui mifit me: ut omnis qui uidet filium , $ credith eum } babeat uitam aternam:  ego refufeitabo am in nouifiimo die. Concinnum quippe /l, ut reparetur bomo per quemfuerat inflitutus : (? ficut per inferiorem bominem iumortdefcenderatjtaperfuperiorcm ad uitam co~ furgatJDebomine quippe terreno diftueft : Creauit Dominas Deusbotninem puluerede terra:& inaefubinfertunPuluis cs^ in puluer reuertcris^qnouf q; uidelicetjurgas meliori forte decoratus. In Jcundi autem bomints genitura dixit Gabriel angelus eius y quifuit utriufqi bomints opifex, ad matrjecudi bo minis tnoxfutur&Spiritusfanttus fuperueniet inte * (? uirtus alfsimi obumr brabit tibiilnde cocipies (? pariesfiliujio utiq\ terrem ficut prior fuit^fd coe lejie^diuinu^faluatorepriorisy $ totius buman&fobolisJriincfubintulix nu* tiusi\pfefaluufacietpopulufuum[quem uidelicet nouageneratione regenera* bit) peccatis eoru: & cojequenter a morte^qu indt cotraxerant . A terreno igitur bomine babemus,und cum ipfo reuertamur ad terram^ de quafumptus efl: A ecelefti autem^und reducamur ad coelum^ quo ipfe dtfcdit^ ut ijluc nos conducereLQuod cum feri nequeat c bac uejle corruptioni obnoxia, neceffe e%ut illa depojha induamur incorrupta \iuxta illud ApoJloli:Cum autem mor- pJl,L tale boc induerit immortalitatem^ corruptibile boc induerit incorruptionem^ tunefiet (utfubinjertur)fermoy quijeriptus ejl:Abforpta ejl mors in uicloria* Mors quippe, non modo illa qu tf in carne mea uidebo Deu Jaluatorem meumiln carne quidem non bac corrnptibifed in melius tranfmuta Manha. t j^ ^ yi^tha iam opmo Doclore tbeologa cjfe'cla( loanne referente) afferit dicens : Seio quia refurgetfrater meus in nouifimo die. ?aulus tf cum Thejfalonicenftbus tf Corimbiis agens, longo fermone Sc rei ueritatem expli- cat^atqueipjam probare nithur^modumque mxrisfacramens aperit dicesiSc* minatur qxicd animale^furget quod fyintuale: feminatur in ignobilitatefurgct mgloriafeminatur in corruptionefurget in incorruptione: tf extera , qua ibi c h r i co?nmemorantur.Qjiod tf Cbriftus ante docucrat in euangelio>cui titulus e/ s t v 5. p CMlc [ um Luoa^ dum ait: In refurrcftionc non nubent, neque nubenturfede- runt bominesfuut angeli Dei, incorruptibiles utdelicet^agiles jxobiles \ fyiritua* les, tf triumphodecorati:utnonulnJuccubant : imefficientur tf angeli.tf filij Dei fecundam tr aditam eis pote f\atem % ut loannes perhibet* Non igitmfme - caufajicque abfque facr amento ajferitjummus DoBor , hotnines futuros ficut Tbcoio. ngelos Deiquamuis dicat nouitiores theologi illos differrejpecie ab ijlit. Sed j>eri a: ? Momo ^ C Uf j^)^ 4 quaut ef- Pauii. jntiali . Qjtod nuUatenus uidetur ad mentem Cbrifti, cui etiambac Apojloh uerba aduerfantur: Mortale hoc & animale tnduet immonalitatem^tffurgct fyirituale. hfuper docet nos , qua rationetranfmutemur infuperiorem imagi- TONVS SEPTIMVS, 40J nem.qu* ejl ipfi Eilius Dei: Qjtam tranfmutationem nec docuerunt % nec uidc- runt y qui naturalcs philofophi nuncupantur. Hincipftmpr alia om- niajiliusfatcturfe  Vatre accepijfe.dum aiv.Omnia dedit mibi pater. Et ite* srvs* rum etiam de rerum cognitione ait: l\\ea dochina non ejl mea^fedeius qui mi- ftt me Vatris.Qjii igitur a Vatre luminumfunt edoli> aliqua poffunt prognojli cari de illo extremo examine , 7* rerum folenni mutationc . Inter quos ipfi fi- lius Dei,qui Apoflolis de re hacfcifcitantibus, quamuis tempus aperte non ex- idem, prefserit^aliqua tamenprxuia commemorauit dicens. Audituricnim eflis pri- mopr(? in tcrris preffura gentium > & praeonfuftont finitus maris & fiuilHum.arefcentibus hominibws pra timore, cr cxpcftatio- ne.quajuperueniet umuerfo orbi. N*m uirtutcs c celorum mouebuntur, ad exe* ucndd uidelicet quajupra omnem natura ordincmpafsim comingenu Verum cum multa buiufcemodi commemoretfibil de tempere innuit , nifi in uerbis Mis, qua ultimo fubintulitdicens : Ame dico uobis.quia no prateritgeneratio hac f doneepimiafiant. Quod uerbumfas obfcurum eft , cum diuerfimod intelligi pofsit. Uam pro illud generatio bac , interpretari poffumus gcnerdtioncm hu- mana: Scd n'omc (ugfluufuiffct de h:ma nogenere dicere y nc prateribitgene- rdtio itla , doneccompleantur ed.qua in ipfdgeneratione exequenda fu m ? Efl uoquegencrdocommmis bominis uitdficundum quod ftgnificatum HUfen* tentid minime locum baheticum uitd bominis  tempore duuij citr, infra f^a* um centum & uiginti dnnorum condujafit : o 9 iiritus carnem &of[anbabet y ficut me uidetis'babere: Qnodm bilfuijjet^nifi corpus eiusfufcitatum baberet carnem t (f offapdlpabilidi Veru intuam ejiifed mcorruptibilem carnem>& qua non pofsint minui offd, dd plad ti tdmen palpabile,& nifibiU corpns-.biam ad undecim difcipulos intrauit ia mis claufuyftodfieri nulldtenus pottffet.nififuiffet corpus illudprolibitoat- tenuabile, ueluti tientus  ftiritus . Nec/c us dum ageret cum hominibus per quadraginta dies pojl refurrettionem, nunc uifibikm & palpabilemjfe exbi- bebdtjimc contdftum  contuitumfugiebat bumanum>?ote(l iterumfe ad li- bitum precbere magnum ^fparuum.acjine aliqua loci circunfcriptione t t infa cr amento altaris contingit: quod omnes fapietes comprobdnt: quamuis dliqui id per miraculumfieri opinenturjremoto refreclupartium ad loctm,flante tamen relathne edrundem partium dd totum:Sed (nifallor)idfit ex natura ftiritus in quam refurgens tranfmutatus efl. Hutatio itaque borum corrupbilium cor por um erit in naturam corporum cceleflium^ Jpirituum. Quifintimmutdndiy&cquinon, cur. C4p.X. Kg ygaff i I dutem immutabuntur omnes., nec ne , minim dubitandum efl cum EL^IH habeamusc(cleflcmtubam aperte idclangentemi Omnes quidem PaUU ' *^31 refurgemus y fed non omnes immutabimur . Immutabuntur enim in '  naturdm cceleflem vj , qui corpored (? terrena peffundantes w/xf- runt ccelefles-.acregionibusceeleflbuspoturifunt. Cateri uerb,qui ultro ter* r*&ip(ius terra fecibusfe fubmittentei , infernis atque tartareis regiombus mancipati (mt ,in imum maebina centrum detrudendt-.ficarnem^orpfque ter- veum manfioni conforme retinebunt y abfoluti tamen ab ulteriori dijJlutione,ut TONVS SEPflMVS. 408 perpetuo lumne.&gratidDei dejlitut i, femper q ;  Dco auerfi tenebrofo igne in perpetuu crucicturjuxt Imperatoris cdfuja ab ipfo promulgatiiilte m- ledifti in ign aternu. llti igxtur tantumodo tutabutur in mdior forte, qu ul- tra bomines euetti Deoru codition, cr ipfiusfummi opificis adipifientur co' fortiutmc ovmes,qu45tribuuntghrioJis corporibusjo- tesiquas corpora accmodato uocabulo induere dicutur. Namficut corpus no Jlrii,ut nuditatecotegat^ afrigorefe defendat&eftealtcrius natura induit: pari modo ipfum corpus altcrws y c melioris natura cdionem uefiit: ut  labo re, o* pafionibus quibufcqi immunc meliori forte femper gaudeat. Efpcictur igxtur corpus agile atq> leuciut alfsimu ccelum facilcfcdere pofiit . Eritfub- tile^ut cunfta penetrare ualcau Erit lucidum tyfulgens tanquamjcintilla, imo tampam flella, ut dignusfit regionis lucis, cr filendoris babitator, Impafsibite quoq: erit.ut nibilfentiat quod beatitudinem^ plenum illudgaudiu impediat. Erit denique immort ale \ut femper gaudiis illis perfruatur xternis. Qjia carne, o* quo corporefujcitandifmt dormientes. Cap. X h T quamuis multa tetigerimus de corporis noflri tranjmutatione, CT qualiconditionerefurget, nibilominusfacicndumeft jas ali quibus^quifubtilkerinquirunt^an iftud idem corpus, f cum ed- I dem forma futurumfitpofl refurreftionem, quo in hacperegri natione utimur . Ukronymus enim cr RuffinusAquileienftsdebuinJmodire- "[$? pcrtrafttcs dicunt unicuiq: anima non confufum,aut extraneu corpus.fidfuu quodbabuerat t reparabitur y ut confequenter pofsit pro agonibus prafentis i- qudo is $ ab eofattus eft mu cfequx potefEt cu auri ejfe prpria utn,& ar ge^lia  mors illi tdtr non dominabitur . Quem utfequd* iob. mm , eifdem dotibus refurgent corpora noftra . Ncrc objlat illud lob , quo ait: Kurfnm circudabor pellc mta, & in carne mea uidebo Deumfaluatorem mu. Quia rfialia erit y tamen eritipfmsrefurgentis , ut unufquifque dicerepof- /ir: Hkc eft caro mea,? ctis mea. Quis capillus non periturus fit. Cap. X H* Ed cumfcripturafacra mentionfaciat de capillis, aliquidetiade ipfis percurrdii eft* Cbriftus enim aitiCAptlli capitis uejlri omnes Mmeratifunt.Supcr quibns ueibis Hieron. aitiperidet intigc- TONVS SEPTIMVS. 409 liam ecclefiaflicam in boc loca, qui carnis rejurreRioncm ncgat. quafi nos  ca fillos quhumeratifunt^ a tonjrc deciiomnes dicamus refurgcrcjumfaU uttor non dixeriu Vejlri capilli capitis omnesjkluandifintjcd numeratifunu Vbi numcrus eft,Jcientia numeri demonfiratur, non einfdem numei t confcru* tio.Quibus uerbis Hieronymus uidetur refellcrc capillos nos iterum rejumptu ros. Scd quid dicemus ad illud quod babetur in euagelio, cui titulus eftficund Lucanr.Capillus de capite ucftro non peribit? lccirco(nifallor)non de iflis ca- pillis^qui abfcifi pej]undantir.>dut igne comburuntur^ loquitur Cbriftus:Jid de mclioribus capillis, qui in Nazarciscommendamur: o* abfcindi prohibentur. Quibus inerat uirtits jpiritusfancii^adprofternendos alienigenas.ut benefen- tit OrigenesAienim capillijunt uirtutes animi^ multplices finjus^ui depo- >ti& tiori parte mentis de Apojl olor u capite producebanturJrlinc Nazareis^ a- liis Deo familiar ibns ^nonfolu erdt interdicla abfcijiioifed etiam ne nouaaa afecnderetjuper cdput eoruiut de Samuete^Samfone^ aliis legimus: quia i- fioru cogitaones non abfcindenda.jed conferuandajiint Ndm quacunquefa ciunt iujliiprojperantur&folium eorum non decidit. Vcccatoram autem apus cnrne^ommsfermoyotnnifque cogitatio tanquamala abjeindi , q* dmmoueri de- beuHinc in Deuteronomio iubetunutfi qua muUer ex alienigetsjdeflgcnti* Dq . litatis erroribus cdptiud ducaturjadat cafariemiueljlcut bdbet ueritas litcr& purpura: Vro quo in Uebrao babetur ^0^3 cbarmil.Nec enim bic de carmelo mote to* quitur^aut de ucrme generate pwrpuram:fed de ippt purpura, qua prprio uo cabulo in Hebrao pnK argaman dicitur. Yult igitur , ut comajdcfl cogita- tioncs y & opera fint ueluti purpura regxa^ditata^ refulgentia gratia,& m- rito fummircgisredcinptoris nojlri. Qua ut facunda Jint, eportetutiungan- tur camalibm illisjupernis cmananbus ab iUo fome omnia irrigante t de qu9 FFF Pfalm lerem. - CANTICI TERTII dicitur in pfalmo: Quoniam apud te eflfons uitx . De hoc Dominas per lere* miam inquh. Mc dcreli^ueruntf ontem aquarum uiuenum Dominga quo orn* nia irrigari debent,ntbona, ? facunda fint. Qj^ibus membris gauifurifimus. Cap. XIII. Ttjiper capiUos opera intelligutur,aut cogitationes, qualia eti eruntmembra omnia corporis huius innaturamfpiritus tranjmu tandi>percurrendu efl. tiec opinari pojfem,quoni ijfnturifim pedes,qui ojfendutur ad lapid,aut genua, qua ieiumo uel nitnm flexione dcbilittur. Nec mants erunt,qu tricum, quod contritum in unum colligi tur ad conjiciendum panem , coniunBionem ,  mionemjideliumflgnificat in TONVS SEPTIMVS. 410 zbaritatc co!lclortm,jicuti Cbriflat innuere uoluit (Paulo & Augujlino in- c H * ' terpretantibus)quado corpus fuu magnu charitatis injignefub (peciepanis tta rauiu..' diditnobis in cibunr.ut inde non tantum nos colligaret mutuo ,fed etiafccit uni- Al ' SllU ' ret:Quicibus charitatis omni Optimus uallari debet odoriferisrofis, p quibus noftra traduciio habet lilia,ut pofsimus dicere cu Apoftolo,Chriji bnus odor r.u.iu. JitmusManus qucq>d eft uirtuies operadi em urea, referia falicct ea cba ritatc,qua pedes ajfecluum:(te ca plenabyacimbisdeflgcmis meritori Cbri ftijine quibus opera noflra nihil ualcnt.Guttur uer , id eft organum exprimen di conceptuw erit fuauifsimu, utjmper Deo reddat concinnas landes . Collum ficut turris Dauid adificata cum propugnaculis: turris inqu Dauid non quid ex laferibus,aut uiuis lapidibu$,ucl mrmore fabricata t cum nunq in buiufmodi conjideret illc rex fanclifsimus, * uerus typus, atq,- peculiaris Meftiah proge nitor,cuio>deipfi peculiarispromiftiofaclafuit, Sedturr ; s,& refugiu,atq\ DiUliJ propugnacuhm ipfms ille erat.de quofepius in pfalmis repetit dices: Deus refu gium noftrum & uirtus : Etiterum : Dominas firmamentum meum, finis numerorii,utfitfn~ fus : Deus eflfeutum pendem, & imminens fuperipfm turrim,ut protegat, 0 defendat:Vndc mal traduflm eft, pendem cx ea:nam Deus non dependei ah aliofed feipfo:qtti eft uerumfcutum omnesjperantes inf perfeftifm pro- tegens:undc]quitur,quia eft omnis amatnra fortium . Nafui uer crit ueluti turris libani,qu propinam fanguinem - tcrpretattir . Etbac (nifallor) mbilaliudjignificant, nijiregnum mundi,car- nis, &fangukis cumfuis pefiimis turmis,quafunt concupifeentia carnis, concu pifcentiaoculorum^fuperbia uita:Quis enim eftfanguinembibens,nifi aua rus,quijugitfecundariumfanguinempauperum,pttjillorum , & artria non definunt micare quodam ignc o motu.Omnc rm que quod uinit , propter inclufum calorem uiuit. Indec olligitur^aloris natura uim babere infe uitalemjn mudo pafiimdijfufamjm ontnia ex ignefa&a ejft Zorot * atteftatur Zoroaftres.dum aitiOmniafub igne uno genita junt. Igni quippc tU pi*o. lo, quem Deus ignea effentia babitatot(ui Plato ait) inefje iufit matria ter- ra , o* cceli iam creata rudi y er informiiut uitamprafiaret r formam.Hinc illis produclis ftatimfubintulit opiftx. Sit lux : Pro quo mendoja ttaduclio >4- betfiat MX.Non enimfatta eft luxfed rebus adbuc objeuris communicata, qui babent coartatufn cor, o* indurtum ad bonum qufi lapide, q Z$ incudem malleatoris^O' tenebrofum effeBum (nam ipfiobtenebrati immani tatefcelerumfuorum diurna lucem caperenequeit)fit obfcurus^ cruciasifi- tut idefol t aut ignis indurat,ucl liquefacit pro uarictatefubiclor recipientiu lucentiV calorem illum.Qu* dottrina de eodemigncjjeatificante^ torqu- Dcutcr tc  ttan $ a ^ na *fi c  cloquiis. Quandoquidem tile ignis , qui in Deutero- nomio ditur comedensi&confequenter beatificans,(f transformam  & qui ** in xodo uijibilifiamma dedit igneam legem> gr quifacit ange\osfuosfpiritus % ir . C7* minijhos em ignent urentemjn Ifaia diciturflamma increpans^diiudicans^ CF punien$:Ait nim^pbetaiEcce Dominus in igne ueniet: Sc quafi turbo qu- driga y uel tribunal eiusjrcddcre in indignatione^uel excandcfcctiafurorfuum, C increpationc fua inflama ignis\quiain igne ipfe Dominus iudicabit: Quem ignwftisiO* ordinas parauit  conjlituone mudi inj^ldore^gaudiu^U titiamiSedparauit malis in tormentum^ty fupplicium, jic cxigetibus corumjla gitiis , o" mdladifyofitione tnduBaex multitudine  t$ immanitate fcelerum* Qui ignis beatificanseritperpctuMiexpurgans autem >breui (fflatuto tem- pore extinguetur. Sed crucians erit ipfe quoque rternus : ut babemus nonfol s t v 5.  uerbofutnmi ludicis dicentis; \te maleditti in ignern aternum; Sed ex uatici- Ifaus nio IfU^qui dum loquereiur de cadaucribu* corum>qui grauiter prauaricati funt in Dcum y ah: Vcrmis eorum non morietur: %f ignis corum non extinguetur. Quibus uerbis referat propheta damnatorum utrmque cruciatum , intrinfec Jciticet cr extrinfecumf ore perptuos. Quomodo cruciandifint malu Cap. XVI. ~~" Ed cum de igne cruciante fitis dixerimus y percurrendum ejl etiam quomodo illo gnefcclcfticruciabuntur.Qupd non modicam ajfert difficultatyprafuppondo igneillu effe corporeu(ut comunisfen- temia efl)& animas noflras,atq y malas intelligentiasjemotasejfe penitus  cor f ore . Et biclocus tanto oceurrit nobis difficilior , quanto plures Grc o * Mrios (? cenfores babet. Gregoriws cnim citbfe expediens cenfet illu igne crciare maios tanquam injlrumentu diuina iuflitUiSed quomodo fit in(lrum tumf an cruciatum inferatex prpria forma^ anab alio ducatur ficutjerra> ud maUeus^infeBionem^autpcrcufionem maior um t boc poflcris explicandum reliquit . Verum mirandum cfl , quomodo Gregorius in huiufmodi palpitauc- rit , cum alibi ajferat angelos , f dcemones habere corpora ifcd ade tenuia t ut comparatione nojlror torpor um dicantur incorporci.Vndc de negocio hx TONVS SPTfMVS. 4 ii nulla dcbebat apud ipfum cffe dificultas. De nouitioribus autcm tbeologis ali* Th0,. quhpinanturjceleftosfriritus, & animas cruciariab Mo igne corpreo , tan- quab obieclo ipfu dtfrroportionatifsmo , cr moleflo uebementenjicuti mo- Ufius e/i nobis afpeclus borridiferpentis: & id potifsmum,qnia ab inuifo illn, (f infenfifimoDeo ui detinentur detrufiin illo igne,cuius prafcntiam declina re ncqueum. Academia autemfacilius ab bac explicantur difficultatejun om Adem; ttesfaltem(ut aiunt)pedtbus currant in bancjntenti, quod mali damones om- ncscorporeifmtiquuSm confintit Bafiliiu&regorias Uazianzenus,  com cS^. muniter antiquido'3ores:A quibus nec Auguflmus diferepat, quifiper Gene- Jf* 1 ^* (imreddens raonem cur malijpiritus diuinent ait: Quia corporibusfitilio* ribas uigentiEt infequentibus inquit: Damones funt area atque gnea anima- UaQua cm acliua fmt.n dijjoluunturficut terrea % cr dquea animalia. Nec dejimt qui dicant non modo ipfes damones Jed etiam omnes angelos, atque ani mas a trreo corpotefeparatas habere atberea corpora. Si autem adfcboUm Vauli , qui in temo ccelo mflruttus fuit, accedere uoluerimus .facilbos nodot Pwllll dijfoluemus. Hicenim docet bellum inter fpiritum & carnem bdc lege indiclum ejfe:utqui uicerit detuiclo eius proprietates, & dotes: (f uiftus induat natu- ram uincentii. lecirco de bis quorum ftiritus uittor extiterit, ait : Cura autcm nortalebocindueritimmortdlitdtcm-.bt iterum : Seminatur quodanimaleifur get quod jpirituale. Atque eadecomrariorumdifciplina,anima a carne & cor porc uicla induetgrauitatem t ut ad infernas partes dejeendat: vfifeipietcas malas dotes corporis t quibus ueluti corpus patiatur ab igne corpreo. Sicut igi- tur anima induta natura cor poris torquebimr ab igne corpreo: fie corpus in- duens naturamfriritusibcatitudinemjimul cum anima fujeipiet ab eo,qui  Mo Mrf , feDcusjpirituum appellatus efl.Miud quoqueab Origene, amiquis acade o n ; mieis danatorum afsignaturfippliciumax deordinationc uideUcet , q confu- A " de ' fioneproueniensearupaniu\qua ordindta,& concirna effe debektui.Nji^ cutfolutis corporis metiris, atque propriis diuulfis compaginibusjmmenfi do- loris generalem cruciatumfintimusta cum anima extra ordinem uel eam bar moniam,qua ad bene agendum ,  utiliterfentiendum d Deo creata eflfucrit inumta i deordimtiorKlU,^confu(ionefuppliciumpatietur^pon:iuxta illud Augujiini: lufifti Domine,& ita eft,ut omnis inordinatus animusjibipx Augufti. nafit . Atque de boc tormento confequente ex deordinatione anima a fe ipft, CT * Deo , cuifemper concors effe debet , multa dicunt, nonfolum Ambrofiust Hieronymus , Auguflinus , mutque alij doftores catbolici: fed etiam externi Vroculus, Hierocles, & alij quamplurimi: inter quos Cicero in Catilinam ait: Ni ... r f> ' !  5 ~ i ... /- Ccero.' onne tmqmtates ma quajt furta ttk oceurrunt f Propbeta quoque itidemaf jerunt.Scito(inquit leremias)' uide,quia malu, cr amarum ejl te dtreliquif 1 ^ rilt fe Domint. Et IJias: Cor impij quafi mareferus, qS nuqua quiefcer: poteft: fed rcdundantfluttus eius in conculcationem & luum : quia non ejl pdx if- FFF iiij piulur fcNTICI f ERTII fiis dicit Oomnus: cce quomodo uatesdefcrit malorum penas conjcquftcs ex deordinationctf priuationc pacis^qua cfl retum tranquiUitas ordmis. \ni ma ifftur nonfenticns rationabilium motmm compagincm [ibmetipfi confina- rc % pcxnam,cruciammq;fuftincaz necejft ejl:atq\ difiidij inconflann*q\fiLt 7 ac inordinationitfentiatfupplkiu.Aliamquoq; tormhi rationSd^fcrbutilli^quos fupr memorauimus uores : quodcx maio idologeneratur^ammens.fiue ammus noficr in memoriam r capim ca,quoru infcmctipfifigna quatque formas ciipeccabat^exprefsitjyijloriam quadamjcelerumfuorii ante octdos ui debit expo fitam. Et tunc ipfa confeientia propriis jlimulis agitabitur , cogita- tionibus inter fe inuiccm(ut ait Apo(iolus)accufantibus: Vndc tormenta quada ^xipfis pefimis affctltbus generabuntunVnd etiamflamma mali incendij,(f obliqui amoris.ac indignattonis contra fcipjumfiue liuoris ignibua cruciabitur: ucl infana triftitia conjumetur.CXuam aliqui(dum adhuc remedium afferre pof funt)nonfer entes ,utab ipfa declinar eixt^mor tem ^ontancamfubier ura, tolera^ bitius exiflimantes mori.qumilla tormenta fuftincrc. \ttamen  tormento fa- cilcammouendo.ad perpetuam peenam prpria fttitia> & maio gnio decepti infccliciter tranfeunt. Vbi er ignis fciritualis cft eos intus urens , (f crucians % fed non confumens. Corpori quoqua applicatur ignis p erpetuo torquens: Et ii tujlo Dei iudicio* Naficut corporis mebris ade uitiatis , utfanarinequean^ applicatur ferru ? ignism fecus animabufcelejlis^queac corporibus, qux olim membra magni corporis ecclefiaftici cxtiterant>opprcjsis diuerforumfcc* lerumimmanitate^utjanari non poftint,adbibctur ignis in eorumfupplicium:(f utfempcr uranturjion tamen alia membra infxcere^aut moleftare queant. Rcfolutio diffcultatis de hoc igne. Cap. XVII. -" T quia per ea quajuprd dicla Junt innuimus , nunc ignem illum y qui nulos cruciat^Jfe corporeum y nunc autem cffc eundem ignem coartatum^f objeuru^qui dilatatus bonos beatos, & latos red ______ ditdeo oppartunum crit clarius cxplicarc>qualis illefit igis. Et cumomnesfer ajferantillumejfecorporeum\durumquidcmerit communi fintentia declinareiSi autem uoluerimusiam uulgatam opinionem profequijic- Ucm. que ctiam dijfentire quod cor por eus fit , quomodo idem crit fpiritualis , beans animas,^ cor por eus affligcns corpora ? Hanc controuerfiamfoluit Apoftolu* dicens Corintbiisi Diuifioncs operationumfunt> idem autem Deu*,qui opera- tur omnia in ommbus: ficuti cadem anima operatur omnia in omnibus membris corporis . Idco nemo dicat quod ibi Vaulus loquatur de operatione fpirituali> C7* interna: Naille qui nonfolum mentes bominumfd ccelum totum y & terra implet, omnia in eis operatur.? in otmtibus,queciem clettri rcfulgcntis:  rc- mbus uer deorfum in figura igms candentis. Ule utique Dominu efi , qui ccel Cr terram implensjn ccclofedet bonos Utificatir. In terra antcm(quafcabei- lum pedum cius efi) tenens pedes ignis candentis % bomines trreos & d ccelcfti- bus elongatos torquet^ er cruciai. Er niftfcripturafacra id me doceret,nullate- nusproferreprajumerem, quoniam idem Dominus nunc efl lux,(p ignis bea- tificansityf adens fulgere iuflos tanquxmfiellas , cr tanquamfcintlas ignis: Nttnc igitur efi ignis conflans^ purgansfilios LeuiiNc uer efl ignis confu- mens lignu^fiipulamiqua mole tdficaumustf deuorat,ac deflruit(ut loel ML ait)jpeciof defertijdefi quaque cpera^qu* glorioja uidentur perpetrata ab his^quidefertiuntagratia^infiuxucoelefli:Etnuncefi ignis torquens %f cremans.Hinc iterum loclaitiAntefaciem eius ignis uirau:\f pofi eutn exu- idem. rensfiamma. Quorum ucrborumjcnjits efi: Ipfe bis, qui dignijunt uiderefaci eius efi igms comedens^Sc tranfmutans infe ipfum-.ut jupr tetigimus: lllis au- tcm,qui dcrelicifuntin pofieriorumjdefi inferiorum ajfcEiuum deleftatione efiflamma exurens , f cruciam \uel per fie (quamuis infiipfo Optimus fit )fi~ cuteontigit quibufeunque mole difpofitisyquibuslux^inum^aro, q* buiufino- di bona corprea Junt nociua* Siue idfaciat per miniflros^quosfacit(tefle pro- DtuU pbctafigpem urentcmjid bonis in gaudium^malis autem in tormentum.Veliti- demfaciat per aliquod corporeum in torturam malorumfabricatuiutfiatfatis bis^qui contendunt ignem tllum ejje corporeum. An autem fit corporeus necne, Deus nouir.fid beneinuifibilis comprobatur ab Origene cx Apoftolicafcnten- orj#: tia;Ule(inquit)ignis talisfubflanti cum nibilfit inter nos magis crucians , quam bic uijibilis ignisiQjtcm cruciantem in aternumfideclinare cupimus, caueamui nefit in nobis mala difpofitio  * coeli ajiio effe nunqua D,lul deficicnt y quanquam quo ad motum * influxum(ut canit pfalmographus) peri bun\Suauiorem quoque concentum redempoms paucis(non dicam) menfibus, fed diebus confummauitimanet tamen perpetuo y apudeumcopioJa redptioima frvs. nt t( {\f ru R us aternus.Si quis(inquitRcdpior)maducauerit ex bocpane^in uc flram y uidelicet y redemption oblato, uiuet in atcrnumjruens ipjius atenue re~ dcmptionisfruSlu.Suauifsimu etiam canticu unionis , ex acquijitis per tmpora meritis conducere uoluit , perpetuis pramiis omnes ad ipfam per petuitatem at~ trabereftbtque cortemos facereftatuit. Uinc  temporanea fucccfsione abfol uet omnesy quos exaltatus  terra melioriui barmonia adfe traxerit y quaOr Amphl 5 pbeus y & Ampbion y collocans eosinmaJtonibusillisconfonantiJsimis y ubi(JiAu guflino illa aliquando fuauitate aUeclo credimus ) ctiam numeri y & barmonia corprea nunclatentes fimidcum aliis concentoribus in publicas laudes artifi- cis>& fummailliuspvcbritudimscircmfomreuide gentia feriba illi ccclejles utriujquc teftamenti > Ezecbiel>(2 > Ioannes y manftones l&s exaftifsimisfiguris y & confinantifsimis menfuris y * partitiombus y prout Ezcchi. cos Spiritusfat&us edocuit, dcfcripferunt. Yer Ezecbielmcnforas fabrica difpofitione y partitionepro tribubu$duodcms y facrif\cia y & nomen ciuitatis tan Xoin * tummodo dejcribit.loannes uer principi domeflicus, adficretiora penctraia admifus y fuauiora depromit cantica . V ter que tamen ea caligine obnubila y ut nifijupremusfol calorcfuo illius crafitudinc extenuet, pfua luce eiufdeex^ pcllat tenebras y nec audire quidem quod d'tcunt y nec uidere quod defcribunt y C?" mctiuntur y aliquatenus poterimusiinfenfibihbusenim anigmatibus obuoluta buiujmodi tradunt % aut ut cx bis qua animus nouit, ad incognitafurgere queat: TDNVS OCTAVV. 4 i 4  inuijibiiid ptt biufmodifenfibilia confiicerexaut quia, necnobisqui audi- mus.nec ipfis qui loquutur.nerba adbuc tradiderit, quibu* illa exprimi pofiint: ficut qui ipfa uiderunt, idpalam ajjirmant, qud non licet ca botnini loqul Aut quia trnMs adbuc corprea molis pondere pragrauata, ad bacfuprema confie dcrcne % Paulu *' jinec nos illafacramenta explicauerimus y ueniam dabitis : cum cafintpcrtra-* Sianda^ qua omneingenium nojlrum tranfiendunt : omnem memoriam fugiuntx omnemfacundiamjupcrant. Vnico tam auxilio fra^ boc arduifiimum o- pusaggrediemuncum babeamus duces.quibus Deus bac patefecitmt ide Pau- idebquefurorc repletus: ut diuinoru uatesfaceuajerit. Poftea  Patbmotia infida adcontinentemfupramunda- namjpiritu diuinofubdulu5 y nunc ab angelo, nunc afiipremo concentore Chri fio leju.nunc diuerfxs cireufonantibus edoSlus, tradidit nobis illa confumma- ta canticaimirandque artificio bincinde difeurrens, nunc confeendendo , nunc defiendedo , plenis mufca kgibusjmllum modulumfupramundani infirumen* ti t nullmquc noce mujica dijlributionis reliquit intaftam.?er uiginti enimgra dus difiingunt mujici totam ab eis inuentambarmoniamt quosfuper manurft col hcarunt^tindefacdiorpraxis^memoriatemciorbaberetur.Totidem m- dulos tangit loannes^in quibus tota barmoniafiupraccelejlis conjummatur . Et boc fub figura ciuitatis.qua tanquam citbara cceleftis proponitur > in qua tem- peratis omnibus bis uocxbis.qr fummo arebimufao taths> confinada illa om nes alias tranfiendens perficiatur. Gaudent omnes (inquit Dionyfius) mouen* D . te Patrc\J:ilius nanque organum Deifaftum efi.cum in ipjo rerum omniumfa- 10n/ ' bncatarum idea cxij\am:(f in ipfo omnes tanquam ftulacollocata(int y un- dfiquis in eo non manferit.nec utilejxec concinnum aliquid ajferre poieft. fia tus autem ejlfpiritus omnia replensiut in Itb. Sapientia dicitur: Spiritus Domi- Ja icn: ni repleuit orbem terravurn^ boc.quod continet omnia fiienam babet uocis. Vater ucr efiprimus^ omniii motor pracipuus, potijSim in illa ciuitateju- perna.in qua omnia ei correfpondent tan juamfiftulajtbra.uelmoduli inftrx- incnthQuos mdulos declarames,  in concentus dudentes loannemfique- tnur;& cum eo Ezccbielem pro uiribus comemrefaciemus. CANTiCI TERTII MODVLI SEQJ/ENTIS CANTIC1 Matria. Lux. lujhumcnta. Difyofitio. Varo. Ephbalamut. Menfur*. Hofiitcs. TriumphL StruStura. Spotfalitia. Vnemia. Ornatu*. Viflw*. Imprium* MODVLVS PRIMVS, MATJ V R dicdtur ciuits i\la adificata ex auro. Cur parietes ex idfpide. Qnidjbi uclint.xij.Upides infunddmcnto* Digrefio und lapides habeant uim. Qua fu uera matria jupcrna ciuitatis. Modulus Secundus t Difpojio. Dcgeneralipdrtitione Ezecbidis^ loannis. Curin quadro pofitafit bcec ciuitas. Ve portis eittfdcm ciuitatis. Qua platea tbijint. Modulus TcrtiuSybAcnfura, De tnenfura particularifecundum Ezecbiekm. De menjuraprimitiarum y aut decimarum* De mcnfura ciuitatis fecundum loanncm. Modulus QudrtMiStYuttura. Quis cdmflruxcrit. Qupmodo^^uo^uno compaRd^ unitafa* Cur nomina Apq/^?/orwm > o , tribuum in fundamento, tf in portis nomina an~ gelorumcdatdfmu Modulus QmntuSyOrnatm. Typicd orndtus defcriptioficundum Ezccbielcm. Cur loannes non exprimat ornatumjicum Ezcchiel Modulus Sextus % Lux. Quidfitluxingencrc. Qucefitluxgenita. Quomodo aluce omnia credtd proueniant. Quomodoillujlretlux. Quomodo ipfd lux acccnat^ excitet. Quomodo ifia lux amplificet>ty dilatct. Quomodo b %f famlia illa ccelejlis. Co. I* ?ax. Vmo. fvlitas. Omncbomm. SUcntium. RIA. Ccctusprimus. Con. II. Con. III. Con. I III. Con, V. Con. I. Con, II. Con. III. Con. II II. Con. I. Con. n: Con. hl Con. u Con. n. portis nc mna an- Con. UL Con. I. Con. II. Con. I. Con. II. Con. III. Con. II II. Con-, V. Con. VL Con. VII. TONVS OCTAVVS. De particular ibus manfiowbus y fffidiUbus beatorum. De Mcrcaudifwe tribunal* Dei fecundam Hebraos. Modulus OtldiUiHofpites. Quotfint ho frites illius ciuitdtis* De hofyitu angelicis. De bofritibus bumdnis. Vehofpitusdiuinis. Modulus Nonusfiponfdlitid. Qupmodo^ quando initidtumfuerit mdtrimonium inter Deu gr animam. Quomodofuerit contraSlum. Qualiter ratificatum. Qupmodo conjummatum. Modulus Decmu* % Viciu*i Quispanis paratusf in boc conttiuio. Qif od uinum. Quispdnis^ ty fuauita* ciborum. Modulus Vndecmusjnftrutncnta* Deprimo inftrumento quodeft coelorumglobus. Dejecundo nflrumento y quod c/l humana lingua. De tero inftrumento^uod efl corpus nojlrum. De quarto inflrumcntofiilicet lingua anglica. De menbus angelicis^ beatorum^une y ipfieinjlrumenta funt rejonantia. Con. V. Defiatupraftantcfonumomnibus iflis inftrumentis:fnfj>iritusfdnttuf,r uer bum dtuinum efl. Con. V I. Qmdfxbi uclint tila multa injlrumenta , quVnio De bcatorum unione cum Veo> Modulus Decimufo^auus^oelicitds. QMsfifcelix % & beatus. Jnquo confiftat felicitas. Quibus felicita* per feftadctur. Modulus DecimHfiionuSyOmne bonum. Quidf bonum^uod dicitur ucrurn^ fummum bonum. Con. I. Modulus VigcfimuStSilcntium. De Vaufa^uiete^fentio^ad quod dcuenitur adepto iambono, in quod ten- dimus. Con. L Ylymnus perfohendus in ftlentiofoli Deo , pura , y eleuata mente. Ca. II. Con, IIH. Con. I. Con. II. Co.' I. Con. II. Con. III. Con. I. Con. II. Con. III. Con. I. Con. I. Con. ir. Con. in. TONVS OCTAVVS 4 kT HPRIMVS M O D V L V S, MATEAIA Cr diV^fttr aWfct* illa adificata cx aura. Concentus primus. A C I E N S itaque Xoannesfiperm xdifiaj fundamen^ ttitojllnd dcfcribit cx auro^pretiofiscjue lapidibus confc- Bum. Aurum nanquc non tantum cftpro titbocolk ad pa I rictcs uefticndosfedpro cemento^f glutino dd lapidum y pro corpufculis^cf clauis coUigdntibus cedifxciumxht quod' mirandum ejl^ non ojfufiat aurum illud nitorempretiofo- rumlapidumjumpcrfeRa diapbaneitate gaudeat  Hinc concinnatoY nofler dicit^qud durum ipfomjimile eft uitro mundo:Lapides ati- tem pretiofifunt profundamente , pro pors y f pro totaparietumftruftura: ut & lapides > f glutinum pretiofifiimi fint probofyitio illo pretiojiftimo: CT imputrcftibilia pro manfioribus illis ceternis.ht penetralia aduntes, quan- tumfas crir, ; permittetur ab aYcbimufteo^percurremusjacramenta^Jeae riorcsfymphonidttfua: dejcrihunturfubtypo lapidupretiofoYU % & auYt y quod uitufignificat , iuxta illud fipientis: Antequ decurrat uitta aureaiquxuittOy s *p c ^ aut filum auYettm ueram uitam fignificat.Qjiod utfaciamus^percurred ipfum ujus minim deteriu Et PIiniuf mirum quippe eft: cp igni acrrimo vmnium cfumptore nullatenus ladatur ,c * Umeab eo liquvfiatjm quofepius ardeUfitpurius f perfetias>und obrizj diciuiY:quiafepenunieYo igne candefaBS^ cxuflumfiv confumptjd puYif fimuYeddituY .Beneficia autem ipfius multa conumerantur ab expcYtis.Coruc tificat,ulceYafenatimultisinfiYmitatibusprodeffe>mclt maximifom- m diftempeYameto inimicatUY^exfuofoYjttan temperamento, quogaudetfupev omnia mttallaiaut exutquad Pbcebea omnibus conferente J&dcte uer nemir P*gin*iien incotTtct*  dtM incorrct NF Z 43-120-12 lire PAGE au lleu de PAGE U\1 U\* , U\2 CANTICI TERTII %t*Luru igitwr xhd fl dimnafuefpiritudlis , uel cbaritds^u* ultaprafldx ^quddecordntut^lcnetA^uUbrefcu^ omnes boj])ites % c h r i y oncC ntors 'lLQmfi cdres^dudi drcbimufeu dicentem:Suddco tihi eme- 1 reamc durumigtm, ut locnplcsjus . ttoc properdnt&us ad manfioncs ittds dfmfu: quo quimtrant ahffr Md uefie y qua nuptidlis diciturjurpifiimc ex- pcUumur.Omes emm bofpites Mubc dured uefle cbdritdtis induti ejfe debt^ iuxtd illudj>pbeticu: In ucftk u dcdurdto. Hccc itaq; dured cbdritds fiquis extoVitur ,/iquis infdciem uos ctdit.Ceduigitur* quia inpdticntibus cbdritdte perfufis non murmur rejbnat* nem qucrimonut. i Tcn4cifimd tdmeejl: ut nceconfricdtionejtccpcrcufnGnedli uidjuum dimttdtmo in buiujmodi codlejcit . Nec corroditur  ruligine pec~ tti , nec db truginc maUtipbetd difeere pofamus, qui ipfd cbdritdte dmijfd ctrijtdtuS)dfiliSti, curudtu y cputrcfct,(y molejlid plenutn fe prtdicdUddeo ut nulldtenus gdudere pofsit. ?ro ipfd qHoq^undfibiladi |4t fitfofjnrdnssUmdnStdcprc cdtur. Kedde mibi Utitidtnfdlutdris tui,qndin pec cdtofwvd cu drttdteverdiderLSdndt ulcerd omnidfold pnefcntidiquidfccii " nullum iw peccati cchdbiure permittit ; cum peccdtum ipfumfit dcordindth Rus> & deturpdtio qu (2' hofJ)itesomnes.Qu#y>tiq; vestis ti par ie tum | hofyitum>non efl ad tegendumicum mbilfitfcedatum,?nbilpafiibile,ni- hilpudcndum^uodtegi debeat,ne turpe uideatur>\elfrigore crucietur,aut fuffundatur pudore.hr it igitur hac ueflis ornatus non tegens>fedtranfpar$ vt^ihil decorum occultetur^bi nulla adefl inuidia:mhilpudcndum cooprria- tur ,cum tur pando omnis ctffdueritiVdtena enim erunt omnia vmcutq; coei - uifuoyUt vnufquifq; amoreconfocijferuedtypulcbritudinegaudeat ; multiplicque uarietate > & nomine gtoriatur.Tradunt enim AaroH,Vlinws,Albcrtus, & altj nouitiores, qui de lapidibus feribunt, ao^ quodxafpxdum generaufque addecem &fcptem reperiuntur : quamuis Al- bertus de decem tantummodo mentionemfaaat. Horum autcmpr^ecipuus efl \iridis,&lucens,rubcas babem ucnat- Sequitur rubeus ad inSlar ignis,& tranjlucidus idlius uerb rubeus opacus:Hicpr Adr>Thctel > 2.enothemi$>Prnoldus > * Albertus tradunt ifcdfu- * h * '; per omnia fanguinemfijlitycajlum reddit ge?tantcm>& gr atum : pbatafma* Ar ; Ai - tibus inimicdturf concinentibus fauet } maxim poly calamos > utdiximus. Multaque alia profequitur Vlinius, ? apud eum Tbetel de iajj>ide } & quo- tnodofit genus lapidum expecldtifimum^qua omittimus. Conann itdque ni- mis cecleflis cancentor >concentorum hofyitium contextu dcfcribit ex iafpide utriufquefexus decore gloriante.cum lapides illi uiuiper hunedeferipti, ex quibus conflruiturcwitdstpfa y ex utroque fcxu coaaruemur: ut laudes depromant illius y qui efl (ut Uercunus ait) utnufque fcxus frcunditate M curi. plemfsimus y Decorque eius per bell decorem ommum riuium y & lapidum tllorum ignitornm figurat :Nonemm coram fumma pulcbritudine aliquid nifipulchrum^ r decorum aslare debeu Varictas injuper eius pretiofa, quam pulchtrrim* ciuitatis illius regiam pompam defxgnat y quxeinuma- miEla efl uarictdtc multarum rerum pretwftrum. Differt enim Cherubi - nus a Serdpbino : differt uirtus apoteslate : & angelus ab archagelo . Non fecus farickus a [anelo differt in glorid ( ut ?aulus ait ) quam [lella ftella Pati:uy . differt in daritate . Varid quippefuntgcnera iafpidum y una tdmenfyeaes GGG CANTICI TERTI1 omnium: fi gener plura in eadem fpecie conneriadmittantur >ficutgenu$ Gracorum>ltqui ca~ jlum rcddit f vtpofint o* ipfi cantar e illa cantica > qus decantabant ij , qui cum mulieribus nonfunt coinquinati >fine macula exigentes ante thronum s t v s Dci.Vel faltem > vtfwt mundati a coinquinaixone illa. Namfi(Cbrifti tefli- momo ) mundi cor de Deum uidebunt } qui non habuerint cor mundum > ipfum uidere non debent> Nec tantumper iafpidem mundi 3 y vifwnis capaces in- telhg i debentfed etiam Deo gratheum gr atum reddant portantem. Crati cmmfunt omnes illi hofyu es prncipi,& vnufquifque confociofuo:qmagra-~ Apofbo . t { a d c  c jl yita xterna: vt teflatur apololus ad lud hofj>itium contuendum aliquandofubuhclus.Verpulchradditur, qud inimicatur phantafmatibus ipafugayiSy ad denotandum > qud effugatis & deuiEtis ommbu s phantaf- matum occurfitaculis y hof pites l perpetua pacc^ feelicitatc lxtantur;tra- quillisqucconcionibus uacant.Quibus omnia cceleflia(ctiamparietcs)fauent: ideo deferibuntur conflruliexiafpide,qui r concentoribus fauet^ inimi- caphantafmatafugat. Qutdfibi velint duodecim lapides in fundamento. Con. III. Ccedcns loannes nojler ad fundamenta huius concinm hofpitij } /- ff pfx fundamenta duodena deferibit y ex duodecim lapidibus pre- \twfis:fundamentumprimum iafpis } fecundumfapphyrus y terum _ [chalcedonius >quartumfmaragdus ,quintum fardonyx ,fextum fardus.feptimum chryfolxthus > otlcuum beryllus y nonum topacius , deci* mum cbryfopaJfuSyVndccimum hyacinthus^duodecimum amethtflus . Vbi duo aduer tenda effe exijlimo antequam ulterius procedamus: alter um eft,quomo- do conueniat loannes nofier tnfuo progrejfu } cum proponat fundamenta ef- fe ornata omni lapide pretiofo , f eadeferibendo tantummdo duodecim c~ numeretycum tamen multo plur es ftntprctiofi lapidcs.Aherum vero , quomo- do conueniant in codem adificio fundamenta duodecim >\numquodque exfuo lapide contexJtum: cum unigenumfolcatfierifundamentum:& in coeftifiru Bum > de qua eflfermo , nemini detur ponerc aliud fundamentum , nifi qw pofitus eflChrtftus I E S V S :ut tcjlatur illc.qui etiam fupernam ipfm uide- rat ciuitatem. Vriori obie&ioui obuiare pojfumus dicentes, qudqxamnis fundamenta fint ex illis duodecim lapidibus tanquamprincipdilus , wter e&s i TONVS OCTAVVS. 418 tamen aderaM r alij lapides pretioji:Licet fiar denominatio ah ipfisprinci- palibus,ex quibws condir uBafunt fundamenta hd allegoriam autcm confce- dentes ,fecundum quam defiribitur dia conhruftio > adificata efi tila emitas fuper duodecim apotolispracipu(exi?lente tamen Chrilo firma ipfimpc* trd)confequenter uerb ex multis alns lapidibus, his apololicis cennexis , & ionnc* admotisiquicumfint quamplurimi numero Mo duodenario commixti , nefeio quo numero comprehendipofiintMimipfe loannespofiquampartusefiele- Slorum numeram ,  lapides Mos uiuos , ^f confignatos per duodena milia, fubiungit:& turba magna, quam dinumerare nemopoterat.Qu* tamen non auget,nec dtTlurbat partitionem illam duodenariam. Sed & aliud dicemus ad inferior a reuer tentes, qud non omnes lapides, qui  midanis ciuibuspre- tiofi exilimantur ,funttnpretio apud ciues cceleftes , vtadamas : quiritia y achates ,^fmulti alij , de quibusnonfitmentio in feripturafacra , neque d Mofe, quando deferibit lapides reponendos inpetloralefummifacerdotis,nec Bzecbic. ab Ezecktelejdum operimentumquodam foicifiimatyriex lapidibus pre- oan ' tiofis contextum deferibit : neque bic  nohro loanne: Adamas enim , qui in tanto preo efi apud diuites mundi huius > a uiris diuinis repudiatur: quiafor fitanrecipientibus mirt Sunt etiam qui ajferantlapidum inter pr et ationes non effe fatias ad veritatem lera: Ef inter alias QfVV quoi interpretantur xafipidem > contendunt aliqui , qud Adamantem figmficet : &fi hoc non placet aliis ,ratione praditla. Vndhacpratermittemus tanquam longa y C incerta, etiam apud ipfos Hebraos: & quam vtyslcriofus fit numerus duodenarius a Platonicis , necnon feripturafacra celebratifsimus : \t fupra tctigimus. Hoc enim numero elcfta Dei famlia in coordinatwne bellua, in dibributionepromijfie terra y in omm celebri progrejfu par tit ejLSumma quoque confonantia & Chrisli familia eo- dem numero complexa efi : cui T duodeni prncipes apololici prafcSli funt Qui inmtlitia ,tyrcg7io principes dicuntur: Infefsione vero ludi- ces :fed in fabrica Mius fuper na ciuitatis dicuntur fundamenta , non qui- dem primaria ^cum nem (tefie Paulo ) pofiit ponere aliud fundamentum, vw\u$ mfiquiiampofitusefiCHKlSTVS IE SV S.Defecundario igiturfun- damento efifermoide quo idem Vaulus fuper xdtficati fupra fundamen- ldcmt tumapofiolorum f prophetarum : apofiolorum inqham,quo adfamiliam GGC ij CANTICI TERTII hancChriJlianam,& veram : Vrophetdtum autem , quo adfamiliam figura- iiUduiL ifidfunt ergofundamenta duodena: in quibusfunt duodecim nomina tpoldorum y Cr agni : ad cuius dedardtionemflatim vememus. Sunt nan- que apoSloli fundamenta fecundar ia } cumeor um anima, &gradus eis dona- ti,fintflabilcs , & pretioffsimi,prctiofisque uirtutibus refertindeo deferi- buntur per lapides pretiofos 3 quorum conuenientiam aliqualiter per curte* mus. lajfns enim multigenus > cr rubeis guttulis conffierfus , quid almdfu gnificat ,nifi fidem formatam ^conffierfam charitate ? multimodam indi- petrui. Hrfisfidelibus>poti}limtamen ffuperomnes apoftolos inVetro omniunt eorum > &* confequenter omnium cr cdenum prncipe f Cui r cedorum da- nes funt pecularius confignata. In quod regnum primus introitus efl perfil der , diceyitc Cbri?lo : Qnj crediderit> y bapxatus fuerit ^aluus erit. tachai. Infapphyro autem ccdelts coloris > lacobi minoris> cognomento iusli,deno* tatur contemplado: qua totusfemperferebatur in cedam: adeo afsiduuspre- cationibus 3 vtgenua eius in Camelorum duntiam venerint: Etucrus Nin Deo manet, tanquam in ciuitate , & templo peculiar L Ver um infmaragdo adeo intenfa uiriditatis ,\t nec fubieSlus cuiquam lumini, aut radiis folar ibus, qmn potius omnem uiroremfupcrans >fudipfius uirtutetotum circuncirca Andrcasi aerem inficit } Andrcas denotatur : qui adeo uiridis y Viuaxfuit in myTlcrio crucis^t neefacundis Achiuis,ncc)henuo Koprafidi Egea unqua ccjferit, imo mor tens crucis uirtutem adeo diffudit : vf totam Achaiamfuo uirore co- plcuerit. Ejl etiawfwaragdus(vt xnquit Aaron> r ali] qui de lapidibus tra~ Aaron. }ant)confj>erfus notulis diuer for u color um : hincadeo delcblabilis , ut nula gratior oculorum rccrcatio.Efl etiam in cruce ab Andreapradicata^dcfcnfa, iaudat }  * dclctlabilius : ficut ait a* po 's:?Aihi autcrH abfxt gloriar ijtift in cruce Domini noslri I E S V Chri  fh. irofcquuntur de fmaragdo ,qud fatis conferat cognitiobus futuro* rum y dugc(ttfub?lamiam, motus lafctuia compcfcat^tempeates elimtnet, r? in caufis Vim eioqucntiapraslct.Qua omnia cruci ab Andrea noflro am* picxitceconucmunt.Ea etenim qui dcleclatur & gaudet, omnia profcua co~ ni-fcitifubslantiam fpirttualcm & merita auget > lafeiuiam compcfatja- vtonrs cr aduerfaspotcflatcsfugatfandqi copiam accipit.Hincven Chrijli TONVS QCTAVVS. 4 l$ concentres^m crucifixumregcm vbiq; pradicat" jantam haurtut/apientH (Paulo tcftejut mala maior. Ver Sardomu(mfallcr)MathiasdenptatHri Zfi VU cmm lpis ille compofitus ex fardo & onice } plurimumq; a cbalccdonia difkn* 8us,nonnun( trtbus iclmbM,fubtericio>nigro>&medw y cbakc caflumquercddt * EtMathiasprmodi- Mj{t ^ fcipulusjoftea apoftoluSyVtraqi dignitate refertus>& decoratus cbakedomo diuinx &fingularisfortis in eleftionefua. Trifarius quoq;fuitcius color ,p trina eiusprmilegia quibus excellebat. Dicitur entm cp eratprudcns in mft- lio.ammofapiensy^fermonefacundusiquaomnia nonfinc conuementiaper illos ires colores denotantur. Ad confilium enim fprudentiam Saturnus co* ducitxuifubtericius, velplumbeus 9 aut areusxolor attribuitur-Ad doquen- tiam vero Mercuriusfauet,qui cunt Saturno conueniens fecundus Saturnus dicitur :Sed htenon minus forfitan curiofa longa dimxttentes JuccmBum noftrum decurfumprofequamur.ln Sardio } quiacuit ingenia , mitemreddit, animuifr accendit ad gaudium/Thddxus accommodatdejcribitunde quodi- Thad*, atur^mdcumpradxareteuagelium Chriflieninferiori parte Vonti,natio~ nes quafibeluinis moribus fomentes fantlo euangelij dogmate mitigauit,* eorum ingenia excitauitad myleriaeuagelicUattb & natiui* tate inprincipiojdepradicatione.o 9 miraculis tnmedio,de paftone , morte > SfrefurreclioneinfinepertraZlat. Qonuentionemqnoquebabet cumvirtu* tibus ipfius iafyidisyde quo ditur,fjj>iritualibus conferat, & in auro liga- tusnotlumis obfiiat timoribus > ? pertufus fetisque afim infulcitus per- tcrreat&exagitet da:mones.Vndc enim maior euimcorroborandifyiritua- lia babemus quam ex cui7igelio y dummodo cius doftrina Ugetur in auro cha- ritatisfEt tunc nonfolum obfiiimus timoribus noflurnis latis  poteftati- bus tcnebrarumfcd ipfis(quodplus eft)timorewcu!ntus,promittenteprtn* cipe in euangelio>zy dicente;Lcce dedi uobis poteftatem calcandifuperfer-  h ri pats, ffcorpiones, hfuper omnem vtrtutem inimici: qux uirtus praftatur * cumptnetratafueritfetisafiniiquod forfitan fuperfiitiofum alicui uidebitur mmntelligentinaturam rerumfed dimittamus lapidem , tyeiusfecretafc- cretioribus philofophisipfcrutemurq: quomodo uirtus euagelica fetis afwi- nis iHfulciatur.qSquidtejlfcitufacilyfi intellexerimus 9 cur Chntus afina, Vfiliumfubiugalfolui lufferit in die palmar >vt bis infidens ler uf ale intra ret applaudentibus turbis,* pueris flernentibusq; ucflimcnta,& ramos o- liuarumut magno myslerioper 7+acbaria: oraculumpra:fcriptumfuerat:Bt ZkU: cur pater clementia Abrabam tantumodo(prout legitur)afinos equitauerxU GGG iij CANTIGI THRTI1 iicenimctcititnti tunc Cbrislus c*~ Mtbr*i .pfe cxercerejupremum apuspictatisjrcdimendo hummitem mori- busreddcSy ? ingeniubonuprafianSyBartbobmaum rcpr*fentat,qui in Al anho. b& cultioris ingcnij adpercipie dd euangelka myleria. Topacius uirore duri ad Vtriditatem tendente re~ fylendens ,fcruidamaquamtepidam reddit inedtn miffus:ut clara experic- ^^ tia comprobatum eft: diuerfasque fanam infirmitates Simonem Zelotem rr- prafentat } qui Dei Zelo feruidusfplendebatpallore urea charitdtis cum ui rorebonorumoperu.Vndc feruidos Aegyptios in mamona feruitute * cul* tu didbdiyuirtutc eipraflitia temperauit > tnadefaciens eos irrigua euange* li] pradicatione,abflergnfq; p aecendens ignefitpcrno> oppofito penitus i~ gni diablico; fanduit que eos ab animar um p cor por um infirmitabus . Sei per Chryjbpajjumab ndia uenientem & rarumjtnne clara luce intellige    mas repojfumus Tbomam, qui in ndia pradicauit rarus tyfolus, quo nullus a~ lius apojlolorum accepit? Qui lpis pallore auri gaudens > ipfum Tbomam charitdtefulgentem reprafentat: qua inflammatus > cumeateris apojlolis, vitam } &fangutnemfuditproamoreCkrijli > &hominfalutc.Dicitur etia conuenire hu lpis cum Cbryfclitho, per quejkpra declarauimus loanis cbs ritdtemfignificrijHydcintbus^uipracipua uirtus ejlprajlaregratiam ob- r* . ma . tmcn ^ x ca^quapetunturfine ulla repulfione,nnne dd vnguecum Ucobo ma- ioriconuemttQvi tantam grdtiam hominibus praftdt impetrdndi d princi* pcd quepetunt } vf ad relquias ipfius CompojielUm undiqi nedumprifcif tporibus yUeruetiam bac nojlra tempefiate magis de mdgis confludtur:wfd~ cil comprobdri pofiit >ipfum dperuifje dures clemncia diuina > & grd- dimpettdndi ootinuijjepetcntibus:neq; enim dd dliquefdnSlori itur tanta frequetia. AmetbyjluSyCui a ceelo datum eft(ut aiut)fo^cuddrejlerilesyorictd phiiippo teextingucre,& ucnenx mdlitiacohtbere y fuu?bilippoconueniatuidedtnus: Is enim jter em eunuchumfzcundfecit in vinca domini : Scytharumpoflea ebriofitat cxtinot.Lbrij enimerdntfenguine, " uitiis,fcdcosfa?ildpra- dicatione. cr virtute d ccrlopraflitdfdnduit.Vojl bacpropinatup totdAfid hbionitaru uenenu cohibuit:Ui enim djjerebdnt Chrifium oKdertq> duodcms tribubmfiguratiuis " ueris, quoru ctino- mina [cripta cnarrantur in eifdem portis.Et perbcll numeris primo crefce- tibusyalternisfuauitcr inter cinut ageli^pofloliy^ elett* tribus^quafi qui~ bufdam antiihetis cantante s^fuecent  antes in laudem,(f gloriam fummi o * pificis,c6tinu crefeunt. Hinc concentor nofler loannesfape repctit y q> tribos illa duodenal ij peculiar iter conftgnati cantabant indefefis uocibusante tbronumDeif agni } nunccahtica expreffa & publica, nunc canticafecr etio- ra y qu quamuis fapientes exiflant , la- pidum admir andas minutes contemplantur.Vnd magnesferri I attrahat:Adamasfuaprafcntia uirtutem magnetis tollat:Api~ \flos accenfus nuquam y aut uix extinguatur:Vnd etiaBalagius, j Gagates y tyfer omnes lapides pretiofi cofricatipaleam attrahat* Sueci- nit } aut eleShrum (vf Gr* ci dicit)non tantu paleam y fed folia ,& fmbrias uc- jlium trahiLCarbmichlus uerus in tenebris lucct y uencnic areu,& \aporo- fum fugat.Lipar is fuffitu omnes beftia dicuntur cuocari. Hicnia } quCblorite y quam magi ajferunt infyU la auis uentre reper ir i ferro inclufam adprdigiofa quada adhibent.Hclio- tropiu admixta herba eiufdc nominis , quibufdam etiam additis pretationi- bus>geretcm(ut nonulli ajferut)conjj>tct uetat.Ombna>quaalij notiauocat, in aras addita y ealtbameta coburinequeunt . Hcpiflkita y qu- Ao fequutur delapida virtutibus BocuSyAaron.TbetclyZenotcmis, Zoroaflres, qidc Hermes guantes rexArab,Diofc.am eorum ejfcitus , & virw cxtgit. Itaque conuenit for- ma &> uirtus lapidum cum idea } cum intclligentiis rcgentibus > cum ccclorum ajpcclibus dfpcncntibus } & cum ckmcntorum difpofitis complexiombus correfbondcntibus ccelorum influxibus,} quibus pfix dementa dxfpomn- tur. EJl icitur operatio huiufmodi in mundo hoc infenori per formas expref- fds,incalispcr uirtutes difponentcsjn intelligcntiispcrrdttoncs moderdn- tcs y in Dcopcr idcds } ffo, mds cxempldres.Ltftc conueniunt omnes tam ef- fcSluum executores } q tpfar um caufarum defcnptorcs, quamuis intclligcndo qucmlibct ipJorumpcrfeJmperfcBdm haberemus notitiamfedfi diBis diBa admoucdtur fipimdm cognitionem in huiufmodire & in dliis qudmplurimis confequemur. (liutfitucrdmdtcridfupernaciuitdtis. Con.V. Wum hueufq; ca,qu quod ibi no fit Pcn>itc." * , . , />-. ^  ^ j ci i t r r Alienou matria y quia bac ejttnpotetia cotradichoms ^ addiuerjas formas: cx quo Videretur ccdum ejfc corruptioni obnoxium y cum illa matria pjfet fufcipere aliam formam. Ar ijht eles verfolito more in hoc } ficut in alns rebus difficilli AriioteJ mii aliquid breuiter y & obfcuruix tangit y liincfentcntia ab eisfatis dbia reliBa eft:cum nec incorruptibilitatem cediprobaueritfed tantummodo opi- natifuerintinec deter tmnauerint y an matria pofiit dar i fornia admodume- ius quietans appetitum y Ht nulla ulterior cm appetat formam. Necetiampro- bauerintyan matria cedi fit eiufdem rationis cum matria rerum inferior um, &nanfmutabilium.Themfiusver y Simplicius y Akiccna y multque altjphi Tb.sim. lofophi infignes Jimul cum Tbeologis nofiris \elpedibus currunt in hanefen- ph. fh. tentiam y pluribusque inlocis atteflantur y q> in cedo fit materia.Qupd * Ari- jlotels innut dicens:Qui dicit hoc ccdum y d\cit mater iam, per quam \idelicet cctlumrationem indiuiduationis fufcipiat . Vnd maior dijficultas efidecer- nere y qua matria fit illa cor por um ccelelium^fifit in ipfis matria: quia no \identur habere conditianes compofitorum ex bac matria fubicSla tranfmu tationi y gcnerationi y %? corruptioniNnd Albertusfuos Ver ipat ticos fequs Aihctu dicit y materiam ejfe in ccdo y fed aquiuoca ratione dtfferreab ifia rerum traf. viutabilmm.Quodetiamfacilexfcripturafacra coniici potejl : Nam Mofes Mofe, cum rerum materiam defcriberet y quamuis eodem die vrranque nrateriam & cerli & terra cr e atam enarret y tamenfeorfum alteram dislinguit ab altera dicens:ln principio creauit Deus ccclum & terramjdefimatcriaccdif ma- teriam tcrra y vtfupr declarauimusQuamforfitah non inept aliqm vocat quintam cjfcntiam:cum fit dilincia a matria quatuot elcmaitorum colimo alter abilium y tranfmutabilium y h commixnbiliumadinuicem 3 & walterabi- lis. Vurior autem ommum efl matria cedi empyrci y & decww.quod fapit quo dammedo naturamjj>iritus y ut iam dedarauimus.Scd quia dementa reperiri in codis miti affirmanf.utfupra differuimusmon imucundum erit uidcre y ex qnopotifim demento coclifabricati dicantur.YndefifapientesHebraosfe- Hcbrxu qui uoluerimus ,dicamts } %funt cx matria aquca,& ignca:non quidemaqua & ignis corruptibiliS) o 3 alter abilisfed mclwris nota : Quod confirmam ex etimologia tiocabuli ipforidiomatis, in quo coeli dicitur 0>as?tt ijfamaim: ubi trs ultima litera y u\delicet D'0 aquasfine controuerfiafigmficant:Dua uerb prima, quafunt tf fl reucrtendo fl in xfecundum cor um regulas y ignem figmficant Cr fimul comunBa tila quinquelitera ignem  J aquam figmficant:. a quibus cedorum denominationem tanquam ex partibus componentibns de- duElatn aferuntScd cum Jlabilit atem quandam babcant y utfufiineant aquas fuperiores y uidentur etiam de terra participar c:de are quoque y ut ibi rcj]?i- ratio ficri pofiit.Vnd non fine caufa y Cf ratwnc per ifquc in locis Afironomi dicunt calor alxos ejfe igneos, alios areos y quofda trreos y & aqueos y quof~  GGG v CANTICI TERTIt am.Similiter rfigna oldU*j}>h*r qui non tantum Mo/i , Q* ? a  u f iu S . ? intellc- zo Ha Rtotlcmigicm , nonhabemem formam ^fedtraisformantemipfe quodeun- phecni. " que uoluerit, (? coaquantefe \niuerfis.K quo vno igne(vt Zoroaftri, " He f^phy! radito placet)oninia genitaTuntiqui ignis aloanne noftrodicitur lux.Sic (f in theobgia Vhcenicum(w Jcribit lulius Cafar)habetur >qubd ab ilk luce na- tura quide ttKorporea emanat corprea luxf ignis** quibusfublcuaripof- fumusaducemillam> ignetnque diuinum:Qui (itifiitVorphyrius)luxexi- Slens ignem ftbereuminhabitatytnagisftbiprcpinquosadeo inflammaxs , vf in ignem conuertatificut inpfalmo legimus.Qjifacis angelos tuosfyirilusfr mimTbros tuos ignem \rcntem } uel ignem cor uf cantem , autflammam ignis, utfonat litera Hebraa.Eliam quoquefuum familiar em miniflrum fujlulit in curru igneo: ftc & dcloanne admodumElierit4s: f"$ s \ lile erat inqmens lucerna^rdens^lucens^t omnes quos adfetrahcreprx- tenditffecum connetlere renouandos cenfet fpiritu & igne. Bine non fi- ne myftcrio Mofi,quem eleger at ad promulgandam igneam legem, apparuit in rubo igneo, & ardenti.Nfque aliquando tanq ignis uallat, & defendit ab omni aducrfapote?late,utper Tacharia ait:Lgo ero eis Deus murus igtteus ^^ incircuituficutiapoftolosy&difcipuloscuangelicispriusin^ ruditos fyiritu illuTlrauit.muniuit^ corroborauit,nedum os inflammans, fcdetiampoj}er0s,quiper eos deducendierant in igneam illam ciuitatcmfu* pernamiCuius fyecies apparuit aiquando nonullis expurgatis oculis > vr E- EzecUci. ^ ec fc/ c / inquitdcfyccie) quam uidebat acalos afpiciens.Hacerat Vifio di- feurrens y f]>kndor ignis >& de igne fulgur egr ediens.Quo igne calefaciatji- quefaciat,conflet^uein unum nos cumfan&ifima maieslatefua , cui honor, kms 9 (P gloria infieculafitculorum Amen. oannct TNVS OCTAVVS. 4ii ^MODVLVS SECVNDVS DISPOSITIO. De generahpartitiotoe E%ecbielis> cr loami?. Con. L \A)igetitesfecuhdkm modulam no$bra harmnica ciuttatisper* \fqnabim*s>CHrah Ezecbielcf loanekario modo uideatur par \tita iEzecbklenm prima partitiottediuidit fabricam intem- ) ptHm > CMtttem>& totampronuffam regionem:Et bane in duo- decim partesj>ro duodecim tribubus y cum duodecimportis.Sed & templum dtuidit tn Ve$ibulaytbalamos>atria>gazopbilatUyportw & alias partes ad coquinam y & peculiares ufusoannesyer templum peni- tus excludit:Templum (inquit) non vidi in ea. Concinn nithis & apt E%e- cbielfiguratiuxfamtlt* adificia deferibens includit templum cinccejfariurtt pro orationefcfacrificiisfaacndisoannesver domum & ciuitatem exa- rai Cbriliani ccetusiqui non indigent alio templo y qumfe ipfis iam extruBis in Dei templum fccundumapcftoudoftrinam.ldeo Cbrifiusadfamaritemil- stv% Iam inquitiVenkt tempus, & nunc efl>quando yeri adoratores adorabut Pa* trem non in monte boc y aut tcmplo:fedinfpiritu>& veritate. Et lie nos puri- ficatt hein uia ejficimur Dei templum ,ipj um fufeipientes per pictat 'em > mi~ diriam, hbonaoperaficut ipfe bofpes promittit dicens: Siquisfermoneni tneumferuauerit ,?ater meus ddiget eum, &> ad eum veniemus , & manfwne apud eumfaciemus.Quanto magis erimus nofipfi templum , quando videlicet fufcepti in dia eterna tabernatuta,perto ctuitufaci adfaciem, cr mutua confuetudine coutemur tanqiAdm emes illius fuperna ciuitatis tNunc au- tem domefiu fufapimus Deum bofyitem ytuncverbfufcipiemur ab illode quofequitur loannes:Dominus enim omnipotens ytemplum illius ejl y & agnus: Illius quippc ciuitatis )& ccetus bcatorum illuc confeendentium. Vortas qu- que deferibt, per quas omnibuspatet introitus: dummodo uclint audire in- uitantem* Eius eamj^lendorem^quo omnes rfluftrantur, deferibit : necnon fluuium aquiu & quadraginta* Nainpaffw.Romanus (vt. accipit Hieronymus) continet quindeem palmos ^l p in tamhumili hofyitio reciperentur totmdia elcBorum cum turba illa magnd ex omni tribu y O" cx omni gente, quam dinu- merare nemopotcrat.ldcofi Ezeckielem y & loannem explanar e *voluerimus 3 uocalis bic vumerus efl nobis neceffario relinquendus . Namfcriptura [acra Aueuft. (yt Augulinus retlfentit)  Vythagorici y atq; Academia de illopar cu- Atadc* rant y intcndentes ad proportionem ex illo refultantem y quam numerum natu- ralem^uclformalem uocant:& addiuimm y s&dfacramcntd inde emanantia. Qwd y nos obfcruantesfacil Ezecbielem y ac loannem cum aliis fapienti- EzccKi. bus y qui de immenfitate illwsfuperna ciuitatis loquutur y conuenirefaemus. Summa enim totius circuitus (prout Ezechiel deferibitf decem & oEo mili  bus calamorum terminatur.Vro cuius dedar atione notandum efi y qubd mile- narius numerus ad vltimum complementum per tine t y cumftt cubusfcfolidus numeri completi:qui denar ius efl y \ltra quem non datur ulterior y fed repeti- tio pr&ccdentium numcrorum.Nec y>ltrafolidum y qui crefeit in longum y latu y CT profundum, potefl numerus dilatar i . Hic igitur numerus confummatam perfeBioneniilliushojjitiijreftgnat. Ideo Ezechiel milemscalamismetitur ciuitatem J tcmplHm J o> totius regionisJ]>atium:Et loannes eandem auitatem Alro. loanneit TONVS OCTAVVS. 4 i } fnetitur duodenis milibus uirgis dureis: Qup etidm numero partitur elctloru " 2 multitudinem,millque annorumfydtium ajignat quieto fiatui.pofi calamitd- tesperpejjat : Vermilemrid et iam, y mille milia Daniel enumerat^ par- titur dngelorum exercitum-Quodautcmptr decem & aSlo multipluetur hk Danicl tnillendrius numerus dd bofpites bocpertwet.Qui dtuiduntur rn nouem cho- ros dngclorum,& in totidem choros hominum], quij um inter illos anglicos collocandi:unufquifque envm ad eum ordinem^el ccetum dngelorum >cmus r ndturdm>? ojficiumgefiit in uitd } conuolabit:\t ex Gregrio y & dlitsfapi- Grf S d: tioribus difeere poffumus.Comun&iuer ifli duonouenarij bofpitum ebori decem f oSoreddunt.Si autemdd duodenos tribusbunc numerum appli- edre uolueriwus,poffumus quidem 3 decipientes duodendrium > qui ad tribus Hlaspertinet 3 cuiaddemusfcndriumprimumperfeElum ,per quem mltipla cato duodcndrioftprudgint* duo infurgunt:Quo numero comprebendebatur fdpientes > &" iudices populi infiguratim illafamilid : r totidan difcipuh in uerd CbriHimihtia,iuxta numerum principum carleStium: vt habeturapud fccretioresthcologos:iuxta quem numerum >idiomata diuifafunt,afiigna- Theob; taque aperitis AJtronomisfenapro quolibet figno Zodiaci:fed dd loancm ue *""* mamas. Hic etiamper duodecim milia uirgarum aurearum quodlibetquadru exuitas dcfcnbit > complc&enstotum ambitum quadraginta Q^lomrcrdrum milibus.Altitudincm quoqj muriper quadratum duodcnarij yidcliceet cent & quddragintdquatuor metitur : H/c cmm utitur millcnario tanquam nu- mero per feEloyVltimd dilatatione profufo^ duodenario primo crcfccnte:Et hoc ad denot andam excrcfccntiam , & multitudinem cleSlorum in manfwne, Zrftatupcrfe&ifiimo denotatoper millcnarium . Qu^fumma exprimitur, 6' terminam in tf alcpb 3 qu* o 1 Dcum ipfum } & primum omnium principia CT 'finem impor tat>w quem omms multitudo reducetur tandem completo cur juabeo ipfi afiignato. Cur in quadro pofitd dicatur hxeciuitas. Con. I. Iguram buius ciuitdtis uterque quadratam deferibit ddfolidita- tem demonlranda^uce per figuram quadraria denotdtur^ &p quatemarium numerum^ quo lia figura dcdttciturcHic enim nu y|3; merus cjlfunddmentum cr radix omnium alioru numeror: v;/ - de & omnidfundamcntr tdm in artificialibus pn natkralibus,moralibus,& dminis quadrariafiunt: vt dlibt tetigimus. Hinc Flato dixit d fummo drtifi^ ?!*tfo-> lida eJfiet.TSlamfolida(vt ait)non uno Jcd duobus mediisfcmper copuUntur, inter qu partitur eamper quadratum numerumfolidum 6* concinnum: Natn in co omnis mufica confonantia contineri vidctur:ln quaternrio cnim proportio dupLjriplafefqualtera > ? fefquitera reperitur: vndcreful- tat dtapafon 3 bifdiapdfon } diapente, (? dtatejfaron, %$ etiam tonusfi quatuor fumanturtria 6* unum } qu&reddmt oBo^ itcrum 4.3.6* x.quafaciunt 9. quo numero ad 8.f/ proportio fefquioBaua y &facittonum:&fic ex eo omnis harmonia refultat . Sed \t adbuc concinnior fit , occentat in ea nomen magnum Dei quadriliterum;cuilibet angulo una litera pr^fidente^ influe- F4raI * tyiuxia lud quod habetur in verbis dierum : Elegi lerufalcm , ytft nomen Diuk\ meum * n ea - Cuius nominis fuauifsmi influxu excitati bofyites cotinu ipfum nomen Dei laudant , vi regius concentor ait: Laudate nomen domini y f\t wo- men domini benediilum exboc nunc f \fque infeculum . Laudant igitur in illa ciuitate eius opificem afira matutina , ty onmesfilij Dei: laudantviginti quatuorfeniores : %? centum gy quadraginta quatuor milia babentium no- men eiu$ y f nomen Vatris eiusfcriptum infrontibus fuis.Omnis denique tur idrm. ha in tympano & cborOyin ebordis & organo y in cymbalis > r tubis continue laudant Dominum : vtidem regius concentor infinefuorum hymnorum con~ cludit dices: Omnis fjtiritus laudet dominunwel vt melius babet ueritas Hf - braica fl> ^Vlfi fiEHMfl ^3 col aneffama tebdel lab : Quod ad uerb inter- pretastes duimus:Omnis aneffama } idt ft anima pur gata er fuperiorvcldi- uina effeca laudet iah , qued efi nomen innuens diuinam ejfentiam, ad quant intuendam introducuntur beati Hic circunloquufumus } quia non babe- musnomina ad^nguem exprimentia fignificata lorum verborum , iah > y aneffama y De por tis eiufdem ciuitatis* Con. III. Qrte ciuitatis noflrapro duodecim tribubus duodecim afsi- gnayitur tamab Ezeckiele,q, a loannc : Er trs in qualibet pia- garum } aut in quolibet quatuor laterumme credatur quod qua- ternitas illafu quid dxfferens a trinitatefumma.Dicit enim Io- anncs>$ a qudibet quatuor plagarum erant porte tres } vt ternarius intclli- gaturcontextusin quaternrio : quorum qmlibct multiplicai us per alter um duodenarium illumfacratifiimumtotiesfupr repetitum conducit  Sicut e- mm ter quatuor duodenarium faciunt :fic quater tria . Quaternarius igitur husfacratifiimi nominis > r aliar umacr ar urerum cocluditur in trtmtate lllafupcrexcelfx? trinitas in quaternano.E:: quibus deduciis in alterutru prouemt duodenarius ifecundum quem difhribuuntur cccleflia la omnia: E- leR&famihcetribus conjignati lapides fundamenti ^ngtlipnefidentes y & porte ,per quasfit introitus:Ver fanSlam cnim trinitatem ad regnillud in- '^yl trare nos oportetjdicente ipfius regmprinape;Nifiquisrenatusfucritcxa~ loannes, c:hr i s TONVS OCTAVVS. 41+ qua.id ejlfio(yt alibi declarauimus) &jJ>iritufan&o > non intrabit in regnu ccdorumfed nec adfiliu\emre quupoterit,nccp eu renafa, mfi Pater ccele- fiis traxcrit ei.Ecce igitur^per has ternrias portas fan&ifsimt baptize- CHRI turfe conftgnetur in nomine ?atris,(ffilij ffyiritusfancli.A quacuqi igi~ s t v S; tur plaga illnc \oluerimus ingredig has tr es portas trfeundunobis efhjiuc introamus ab oriete adolcfctiajiue a meridieiuuetutis y 6* \iriditatis:fiue ab ocdtefenetlutisfeu ab aquilone decrcpitatisiuelfiatintrottusab oriete fublimis bomtatis : aut d meridiepietatis, femper intra- turin quadrifariamciuit atem per ternrias portas. His autemportisprafi- dere dicuntur duodecimiangeli:quia fidemfanftifsim* trinitatis nemofufei- pit in ecclefia mihtanti y niftper mimficriumfacerdotis , qui a Malacbia dici* Maiach. tur angelus domini exercituum . Necin regno triumphantiumper fanclifii- m * confonanti uocefimul cum aliis kofoitibus principem ciuitatis lau - dant continue. QudeplateafmtibL Con. 1IIL Late 'cntis mei difapuli,& ciues fuprdmunddna ciuitatis,fi detiio- nbabueritis ad inuiccmAn cuiusplatea mdio {inquit loanncs) Lignum vi- ta collocdtum erat: & ex atraque parte ipfius lignifluuius y>it*fluens:\t in- telligamus hofpites refertos effe non tantum charitate Jed etidmfapientia, quxperfluuium dqua uiu quo faciliorfit aditus contendentibus ad eapcnettaiid>quod E^echiel incipit  diuino tribunati, (ypofl variam rcrunt defcriptionsmtadem definit in menfurat eorum,qua fatia funtjdnZj, effctlus ttimi cum primo per Mas menfurat coni ngendtfint . vniendi In principio itaque vifionis Deu,& tribunal eiui miro artificio ficcultq; myflerio propo mt:po$ledfubnomint fabrica multiplicisyhominem cum Deopropartionando metitur, necnon ed,qua ad ipfumpertinent.Sed antcq, arcana patcfaciamus, quafxt Md menfurd, de qud in contexufecundum literamloquitur, breuiter mfinuabimus.Etin manu uiri calamus menfurafex cubitorum,in cubito,$ palmo;Hocdd ungucm habemusinliteraquorum uerborumfenfus eJlCald- mus continetfex cubitot } quoru cuilibet additur palmus.Sed cum cubitus co- tincat palmos fcx,adito illo unoeruntfeptem:Etfupputata tota cdlamimen- furdperfeptiesfexpalmos,confurgitpalmorum numerus 42, . Et differt ifla fupputatioab ta Hieronymifuperius addutla,in qua nulld erathafitatio, q> decima a Deo fufceptacx numeris deucniunt admillenariosiquia adiunEla Deigratia y cui mlenarius attribuituryilla quaprius erant denariajiunt decetn milid y &fic de rcliquisllud quoque aduertendum efl y q> in calce wfwnis metiturper ma- leitas men furas > quod ante mcnfurabatper unitdtem y denarium , yviginti quinque. Necilludpr ater mittendum ejl } g?limina porta metiebatur calamo \7io , i&paklpoflfubiicitlimen porta efjedecemcufa cramentorum non ignarus uates y eorum mysierio dcfcnbcbat. Omnium enim menfuraftper vnum y quod principium denotai >& per denarium y ommunu- merorufimplxcium complementumiquia omnium remuneratio, ypramiuefi iUe^uiejlprincipium^finisiEthinceiiuredebenturprimitia , & decima. Deinde a dcnario tranfit y ddcentum y afigndnsdilanam inter porta y por tamper centenrios cubitos : quia dijfertpramium centenrio multiplicato corum y quiper \nam y & eorum y quiper aliam portam ingrediuntur.Ettamen deuenit ad millenarium y cubuuidelicetdenarij numeri copletidn quoomnmc furaclduditfe cofummat y quauis no plen exprimat: quinimo ingenuefate* turfe ta profundo plago immergiinam cum veniret aaoritem y \nd ejl ori- go omnium menfuraru y dicit y  uir \enicns ab oricnte(vbifons omniubonorum y quamuis comunicentur per virtutem dextera) cumfuniculo menfus e/2 mille cubitosiEt diSia aqua deue- ne-runt \fq ? - ad talos:Et menfus adhuc mille y ecce aqua vfque adgenua: Et me fus cft iterum mille , & traduftusfuitper aquam vfq; ad renes . Sed cum v/- terius progrederetur mentor, adeo creuerunt aqua y vf tranfire nonpojfet: quia aqua profunda nimis. Verum y \t de ar canis aliquid referemus(qmbdo minusfari liceat) quoufq; metiebatur metitor^quafunt animalis bomtnis, fiucfint taliygenua^el lumbi y aut renes y tranftre poteratprofunduaquarum fapictia y qua difyofitus comfuratusqi ipfe bo. Sed cu ulterius jpgrederetur, ad ea uidehcct qad inter ior bominfeSlat: no dabatur ei ulterior trafxtus. C igitur tat fint bac,ut jppheta humeripra onere fuccubuerint y mult mi nus noflritatufapietia nus fufiinebt; quia d homo fyiritualis eft y in ipfo ha bitat Deus,quicfl iiifimtus.Nacplcta mefura tepli^ciuitdtis^perfetlis facrisfubinfertpropbetai Et nomen ciuitatis ntS0 H1H' adonaifama y quod interpretatumfigmficat: Dominus ibidem , idefiinho7nineiamin ciuitatem TONVS OCTAVYS. 4 i & merijur*. Dcmenfuraprimitiarum } autdecimarum. Con. II. I Onpratermittendas cenfeo etiam menfuras y quibus vates me- titur pr imitias 3 fed(ut mehus dicamus)deamas offcrendas:qucum errarem ifilij \frael y ficut errauerunt & temta . Hic autem Zadoc (utfentit Hieronymus)Cbrilus cjlfaccrdos inaternum, f iusiusddeo dicitur y f~ Hicron cundum ordinem Melchizcdcc : quirex meus iujius interpretatur. Uc y de mfu- ris olei, * alior,qu tf [ palenoncxprimxt:quia nec ea,qua metitur, determinar i poffunt : cum bea- torum gloria fit circa obiecluminfinitum tf inter minatumjeplens continuo fufapientes ipfam pro eorum capacitate : & locus lefit immenfus nullaque menfwrauer terminabilis.Adduodcnatamen miajladiorumfua arundi- ne deducit ambitum illum: tf muros per duodenos cubitos quadratosfei- licet centum quadraginta quatuor milium >\ trunque magno my9lerio ahqua* ioji,n. k t ?rp e *MrrcndoX)icit ergo,q> ille, qui loquebatur fecum menfurabat meu- fura hominis^qudetfiangelvfed quanta fit, necetiam hocinloco declarat. In eotamen quod dtat,quoniam menfura bominis } tf menfura angeli,pr & merita eorum id exquirant. llla itaque menfura angelus > qui loquebatur fecum, menfus eftciuitatemyperfladia duodecim mdia : qu tf tanta tfi altitudo cius,quata latitudo y cu hqu " altttudine ,c latitudo dicatur duodecim miliujladioru, altuudo aute.m cubitoritatumodo, Qupmodo itcintelligedu, q> in quadro TONVS OCTAVVS. 4 i 7 fit extrucla y an qud in quolibet laterefint duodecim milia jladior um y 6* totus ambitusfit quadraginta oElo miu^adior:an \ero q> totus ambitus duode- '" cim milibus jlads confummetur y extenfo quolibet latcread $oo. milia jladio- rumfolummodo:Et quid infuperjladia y & quid cubiti adfupernilla y 6* di- uinam ciuitatcm menfurata illaarudine urea , cuius longitudo interminata diccbatur.Quibus obieclis y prout Dominusfuccurreredignabitur y faciemus fatisSi cmm litcr a faixar e uoluerimus y dicemus adprimu y aliacjfe altudine muror y & alia altitudinc ciuitatis: Murietenim centum quadraginta qua- tuor cubitis cofummantur , ut textus clarifim aperitfed altitudo ciuitatis, qu menfura loru duodecim mihujladiorum, facr amento jlatim dcclarando.Quadra auteejl la ciuitas(inquit loanes)& ioanncr in quadro pofita: quod fu (meo iudicio)i?itelligitur y \t quodlibet latus ciuita- tis fit duodecim miliu jladior um : r totus ambitus fit quater duodecim miliu, qux rcddut quadraginta 0B0 milia y cr non ex numero quadrato y \t aliqui decepti literam extorquem concludentes ambitu in centum quadraginta qua- tuor milibus jladiis y qux nonejl quadratura equiltera (ut opinantur) fed quadratura tantummodo numerorum y omifis milenariis> in quibus potijiimu huius metifura: jacramentum confiftit . hienimquadrentur duodecim milia, Jiadiorumper aream y rcfultahuntjladia. 144. w/7/ewd miliaSiuer dicantto tum ambitum ejje duadena nulia^ quodlibet latus tri milliu jladior um ta~ tummodo : tuncfi quadretur y rtddet ad unguem nouem millena millia. Qua utique menfura non eritillius ciuitatis \erufalem y in qua Chrilus pajfus ejl y cum illa y te?le lofepho y concludatur trigintaquinqucjladiis Jcdillius y in qua iofepii- nunc rcgnat y qu millenis y " millenis^ duodenis millibus dijlribuitur : ut fit accommoda y aptq; duodenis millibus ex quolibet tribu confignatis: Atque duodenis familus tamfiguratiug y q uera ?nilitiafummiimperatoris: Qu& et iam refpondeat magno nomini Dei quadrilitero in ea confcripto y yteius uir tute compaginatafit y ficut jlatim dicemus . Quadrataquoque y ficut * qdrili- terunome y effe oportet y cu rotunditate tamenjicut qualibet litera eiufdno* minis ar cular enumera impor tatfe f^hxric.Vrima cmm litera denarico- tinct:fccuda y & quarta quinar iu: ter na ucrfenariu: Quoruquilibet circu- larisejlnumerus. Totuautetnnomem reducitur adduodcnariumprcuolu* H , hrjcL tionem y qua Hcbraifirupb dicut y ut alibi diximusfecundu quas reuolutiones fr&ponitur duodecim fignis y quibus diuiditur totus ccclejlis ambitus^ ctui - tas tila fupna.Duodenar tus ucrbreducitur ad millenariunojhru } qui ejl pecu- liar is Dei y cui %x millefe alcph y ipfum millefigmficans attribuitur . jlaute aqualis latitude y lgitudo y atq, altitudoiquia quicquidejlin Deo y noeflmaius autminusfedfempcr equaleinec ejl uera Lttitudoa y aut logitudo in illa diuini tate y qua ubtq; fphfimilitudincf my?lcrio qua* HHH iij 2 3 Piginaiion irvcwrtct  d*f inoorrfcl NFZ 43-120-12 lire PAGE *-* au lieu de PAGE U- 3> 2_ CANTICJ TERTII dam dicuntur quadrata^tconueniarit quadrilitero nomini.Kelat modo de* clarandum y cur cubitis >aut Jladiis illaciuitas menfur et ur. Et hie breuiter di- cimus:quibus accommodarius diurna cxplicentur, non babe- nmspra mambus^ b&cnofira rebtts>qu opus remuneradum intelligitur.Et cumpramwmf gloria illius fupern cece geometri- camproportionem:yvitamatemam pofidebitis y ecce inter minatam men- fur am.Quia ajfcSius,^ opera crefperfafint acccptantegraa y $ Dei cha ritate complexa y ipfum Deum redolentiy ideogaudent mdlenario dlo diui- no:? er ipfum q; toties multiplicantur y quoties ipfum dminumncmen  quo ejl omnis uirtus y rcuoluitur. ^MODVLVS QVARTVS. STRVCTVRA. Quiseamextruxerit. Con. I. Vis hanc ciuitatem > r hofpitium nolrum connnumf omni harmonia ygaudxoqueplemfimum conjlruxeritjatis aperte de- claratloannes, dum ait: Vidi ciuitatem f anelam Xerufalem de- ioannes. |g jpyS^jl feendentem de ccdo y a Deoparatam y ficutfponfam ornatam vi- rofuo. Defcendit itaque de ccclo ipfa, & cius Calotechnms id ejl bonm ar- loinae* ^iteRus ^pifex^ ornator:\t nos in cam fufcipicns ad ipfum ccelumredu- F.cdci*. ceret.De fabrica enim dia loquitur loannes contextacxmuislapidibusjicut canitEcclefia:Vrbs beata lerufal dila pacisvifio: quxconslruiturin edis st v s. U ^ UIS cx lapidibusizy angelis coomata y vtfponfata comiteiMarata vtiq; ejl in mente opificis prim dummodo bene intelligamus cuiujlibet adificifnaturam y & difj>ofitione : quis hoc y quod nunc habitamus y fcculentum y $infimum: & illud ad quod tendi* mus expurgatfit & cxquifxfsimud etiam quod mediu ejl y $ cuius aufjti- ciis ad dludJupcrnumpropcramusfpiritualefit y domus Videlicet y & ciuitas ecclcfig in cuiusfwuvel ambitu^t cotineamur y neceffe cjl y jicirtutcm y omnidprofpicns. Qupmodoyf quo glurmocompafta&ynitafithccc fabrica. Con. IL Mniaplurd y qu& cute.Et aliquando lapides > & corpora diuerfa ui quadam naturali y non dicam > conglutinantur y fed wiun- tur:\>t dua arboresper infertionem: r o$lre & tota mundi maior is machina^erumetiam ratia- HHH uij Abel. Cain. Deutcr. CANTICI TERTII ndisy er humana fabrica efl illius nominis uinculp colligata:Nam cum huma- na famlia biuiutn faceret in Abel f Cdinin Abel emm dmina , r in Qain diablica famlia fabricatur)hicyquifecundum carnem, y diabolum erat, de more pei Jeques eum y qui eratfecundfpirityivtcrfetit Abehfedflatim repa- ratafuitinSetbyy multiplicar i eepitin Lnos ipfius Seth filio . Qux uteon- innBa effei debito nexUydicitfcriptura: Tunc cceptu ejl inuocari nome Domi- ni , quamuis mendofi textus habcant: ifie coepit inuocare nomen dominiunuo* catum enimfuitfe interpofitum tanquamnexus y ghtinum } y mnadumStc %X in DcuteronomiOypoftquam de Vinculo charitatis > quod baberc debent o* nines y qui Dei funt,facer dotes >lcuit* y feruiyaneilUyaducnnen Dei magniytaq, famlia ipfius afcriptOy Cfflemmate decorato. Scribitur " nome ciuitatis le- rufalem, non quippe illius adificata  Sem in terra Canahan y fed illius y qux defeendit  coclo erela uidelicet afilio Dei y qui de ccelo Venit: Cuius nomen ejl ler uf alem ficut & illius mater ialis qu iuxta illud AuguTliniM ifio efl tota mercs :Et hacfculpidicitur in beato y ut nunquam abco ammoueaturifed ipfam iure quodam peculiari iugiter pofsi- deatScribetur infuper ? nomen nouum y fcilicet I E S Vin quo nomina anti~ qua magno myflerio concludunturi$dicentur(ytnonnulliafferunt) cob&- redes I E S V Ckrili lefuanii? mrito y tum maxim y quia eodem utrique vinculo conneendifunt:vndabco tanquam nobiliori(vtvero fatiscofl- TONVS OCTA WS. +t 9 gruit)fict denominaria. Cht Sr nomina apoflolorum, & tribuum infundamentis y fed in por tis nomina dngelor um infculptafint- Con. HL ^ T/ nomina eleSlor um omnium infculpt a funt infncia Ma ~ c H R r Htate y utfummd ueritds perbibet dicens : Nomina ueflrafcri- s t v s. ptafunt in calis .Etfi unumquodquc habet fcriprum nome I E- S V., (fnomenVatriseius m fronte fuaiutfit eorum perfecla connexio. Vrxcipu tamen dicuntur inf cripta nomina aposlolorum , & tri- buuminfundamentis: Cr nomina angelorum inportis.Que infcriptio non tantum ad cbara&eresfyeElatyquia boi exigui ejjct momcntufe adlatentem uirtutem , qua in ipfu nomimbus Uiget } jecu?idum quam nomina ttnpofita funt elelis>db illotfii dixit noui teexnomine. Ver um depaucis habet ur ex- preffum nomen } quod os Domini nopiinauit:&fiomnibusflcllis y & homimbus perflcllasfignificatis nomind uocat-qua f incalisfcriptafunt:& fccundum ea ibi nominabimur-Quorundanibdominus exphcata nomina habemus a Dco illis impofitdyUtAbrdhdylzdhac.lfraelyledidiayloanes.l E S V.Abrahaemm AbradicebatuTyfed iuffu Dci(ut legimus in libro Gcnefcos )uocatusfuit A- braham adiuntla,uidelicet literal ,qua quinque in numero importai. Qui numerus quinarius additopriorinomini>quodficfcribitur D1I1K O 3 ^^l im portat in numero, cslituit nome } quodficfcribitur 0Pn3& C7 > eddit m nu- mero z4.ii.qu0t funt ojfa in humano corpore:& quot J unt pnccepta ajfirma^ tiua.ldco ibidem > cum adaptar e uellet nomen aditc 7\ s quod quinar mm im- portat ypremittit: Ambula coram me^efioperfcclus in uirtutibus uideli- cet C praccptis mis per ojfa figmficar is. Quem numerum quinar ium(ut fia ~ tim infert)abflulit a fyyt} J ara } qu^prius uocabatur nfcffarai, qfiin nume- ro quingenta r deccm importat 7 myjlerio alibi declarando : & remanfit cumquingentistantummodo & quinquc.Etficuthicfummotumeft a mulicre, y additum uirofic in prit/tisparcntibus acceptum efl a uiro,($ dacitmulie- ri>qu co~ ueniretpracu rfori legis gratia, ? clementifsimi legijlatoris nuntio. Filio au tem Dei quanta celebritate fuerit impofitum illud nomen I ES V, cum alibi tetigerimus ,idcobic alia profequemur .Nomina tgttur aposlolorum funda- HHH v CANTIC1 TERTII mctis infcriptafunt^itipfifundauerint ccdejiam in duodecim mudipartibus, fuper itlud tamenfundametumunuerfale,& unici, quipofttus eftChrilus Pauiun i  s v S>ut ait aposlolus Supra qucdpracipuu iaZlafunt fundamenta apo- Jiolica cum r ipfafulineat adifciiboc } ut xdemapojlolus ait:Supcradifica- tifuprafundamcntum apofloloru > & propbetarumSed cictn ciuitate hac no- ua>quam dcfcribimus ,pracipuafundametafuerint apololijdeo corunomi- na in eis dicunturdefcripta.lnportisautemperbellfculpta enarraturnomi- na angelorum:quoru officio incumbit^t nos in aula regia inductjtcut Deus Exodur inUxodo inquitiEcce ego mitto angelumeum^uipr^cedat te>& euflodiatin ^4,0* introducat in locu } qucmpquibus datiUp nocere terr\nter alia muncrafibidonata inquitiSuper muros tuos Icrufalcmpofut cu?lodes } idcjl angelosiut omnes interpretantur. - Mj :^-I Qui angeli non incongru dicuntur etiamfacer dotes :fcuti babemus in Ma - lacbiaiLabiafacerdotis cuslodiuntfcientiamMuia angelus domim exercituit efl ducens uidclicet r introducens indlamciuitatcm.Necabreprccfidctpor tiSy cum ipfarum claues a fummo prncipe fibifucrint coccjpe. Staitteduo- dccimprincipaksfuper^uodecim portas yticl duodecim angeli duodecim apo- flolorum:aut prncipes angelici eis correjj>vndcntcs>HcUpji duodecim apojlo- Iwqmfacerdotiofungentes , ? euangehcis clauibus utentes angeli officium rxerccnt:V>tdangduncrit dici pojfiintfiuc a? luxta pauki. ill u d apojloh:Primo quidem in ecclefia dcditfici aposlolos.Quj camfint c- Jiituti ludiccs duodecim tribuum afumtnoprincipe,ideo & nomina ipfarum tribnum ibidem dicuntur infcripta J unaqua:quefub fuo prncipe ,& apojloh y omnestamenfub imperatorefummo.Et cum quilibet eorumfit parsadifiaj, idco ait apoflolus cum Epbejiis loquens:ht uos coadifxcamini in habitaculum Dei in Sfiritufa>itlo.QujfiMul cumuirtute magm nominis Deitotuadifciu Viuificatyfaucliftcdt ,& communit. Suntigitur nomina aposiolorum mfun- damentisjan^ peculiar lum ipfius ciuitatis fundatorum,uirtutc tamen pr Sed nomen Dei eft in tot tdificio > r in fronte uniufcuiufque hofpitisJigans,vmens y confolidans^iuificans > r deifi- cam totum xdifiaum. MODVLVS QVINTVS, ORNATVS. Typica ornatus defcriptiofecundum Ezechielem. Coti. I. Knatus huius ciuitatis diffufc ab E%echiele defcnbiturjub typo j jJ>Q?ifieaDomwo exhumili gradu adpraclarumfublimate : qu EwcMc. loannes non exprimit^ed innuit , dum ait:A Deo par atam >ficut fyotifam ornatam\irofuo.Dominus igitur tnducitur ab E^echic- le in huiufmcdi uerbis conquerens de fiynagoga y qu& pofi tam nobdes ornatus ceciderat in muhajcclcraicx quibus ornatibusfub metapbora defcriptisfa- ede intclligcrc pooterimus ca ornamenta y qmbus uefiietur ipfafummo prwci- pi y & agno perpetuo dcfyonfanda iis quidem nuptiis y de quibvs inqmt loan * ncs y gaudeamus& cxultemus ^ demus gloria Deo:quia ueneruntnupxa- l &m. gm " vxor eius praparauit fc:Et datum ejlei y \t cooperiat fe byfiino fylen- denti y ? cndido y byfiinum enim lusificat tones fantlorumfunt . Nec ultra progreditur loamies de ornatu:Ezechid autem longo fermone enarrat qui- bus ornamcntis y & muneribus donatafuerit prior fyonfafynagogaafponfo: 6" quibus lamentis conqueratur de ipjius ingratitudine dicens : Multiplica- tam quafi grmen 'agri dedi te , quod uidelicct numerari nonpotefttficHt nec beatorum turba. Sequitur: Muhipluata es, & grandis cffecla^perueni- jli ad ornatum ornamentorum : pro quo tios babemus mundum mulic- brem; Ornatus enim ornamentorum pomtur temporc nuptiaru t Vberatua intumuerunt.da \tique ubera > de quibus m canheis .Duoubcr atua y fi- Camc cut duo hinnulli gemelli caprea y uel ecrua y qui pafeuntur inhhis , donec afyirct dies J& mdincntur umbra . Ccruonfi:s in canti- eis dicens:Soror nojlraparuula cjl,* ubera non habet.Bcati tgitur,qui ha- bent plena dia ubera y qu ego pr abe- re maximum amorispignus donans tibi meipfum, & portam [upa- me omnia federa tuafegens illa,ncdppareat ignomimatua,\r t dfcquttur:Expandt &fafta es mihifalicetfyonfafaftajjyonfionc in bapttfnate cx parte anima fed inple . rifq: hns euangelij expdrte fponfx diccti$:Ego uitam eterna do ouibus mis: Et qui manducauerit ex hoc pane } viuet in nifi lauetwr, 6" ometur:vndfequitur:Et Iam tcaquafuperna vi  dehcet de qua antea diximus:Et emundauifanguinem tuum ex te /d eftprt- ceptnmtuum^ opus tuum fecundumear -nem ,& fanguinem : a quo mfi quis mudetur.necj^onfo ciungipotefl,n?c ciuitas Da effici.nec in tilam intrare, if*u. V f Ifdias aperta voc tejlatur duensiSanclus erit omnis,cuius nomenfcript fuerit in libro Vita in lerufalem . Et bocfi abluerit Donnnus fordes filiar um Ston, ccat:qui infpecie ignis difapulis ap- * paruit.Pojl lotionem autem fequitur vnclio.de quajubinfcrt:Et\nxi te leo, cbanfmatum videlicet & dwnitatis.Adornatum uerbdcuemens primo ait: priJm f Et cooperm te flOpn riemab 3 id ejl dif color ibus>vel opere pbrygw,quod nos iuxta ucrnaculam hnguam dicerc pojfumus recamo >ficut & inpfahno legi- mus:ln veslitu deaurato/ircundata varictate. Multis quidem color ibus xc- flita fuit fynagoga > cui Deus dedit multigcnafacrificia y plurimaprdc quibus inquit apojlolus:\nduimim vifecra mifericordi bomtatis y hu- milxtatis y manfuetudinis y paentia: y c quibus lumbos pr&cingt: Cui byffo non aufim nifi loannis ex- pofitioncm accommodare y qui eodemf^mtu^uo Ezecbie^edocus erat:b& euangelijtEt compofui te ornamento pulchro } \idelicct infe } Cr fpon- Jx qpulcherrinuc accommodato.Ad particular ia autedeuenis inquit:Et de- di armillain manibus tuis td eji donatiuu } aut grana bene operandi fine qua mkilfit.Et dedi tor quedei corymbufuper peaus tuum injtgnuprincipatus, r dominij ,q & quopotiflimc ho)no dicitur pulcher- rimum Dei opus:Et efl gloria maiefiatis Dei:ad quam omnes tcndimus.Et hac coronxm expeBabat apuftulus ', quando dicebatdn reliquo repofita efl mihi co rona iujlitiCf gloriquo luxus illius apparatus y & thefaurifupermexprimipofint.Aurum enim(vtfcntit Wieronymus)do- H lC ron. na cordiSygratiarum^ charitatis fignificat.hr getum uerofonorum } dona intellecius ,er eloquij venuslate^ cocetk.Et vesliui te byffo y trichapto,vel Cnl i-, fubtilibus:& operepbrygw y auLpolymito:Quod qutdem no efl repetioih m fuperius dixerat.Velmi te vejlimtisfcilicet interior ibm>qu& leuh parati fent dihcntia, & folicitudine manta-* li } \>t anteqyemret ad ciborum delicias y nec in bis quidealiquid deejfe patere- tur.Scquitur igitur de cibo dicens:Simria, mel,f oleum comedisivuclperfe vwmquodque(\>tplerque cxi$limat)vel comixtione trium dulciorem innuit pane,qui decoelo dcfccndit,\t alij opinantur, alia y &aliafubflan- tiafityfed diuerfis rebus diuetfaspcrfonarumfigurentproprietates. Similia enim qu & commumens y at q; lumini nutrimentuprxbens y quoetiin tabernculo Deiugelucern* lmen accen~ diturfiatri luminumdicitur couenire.Haru itaq^ influenttdperfondrum y in vna tamen vnitarum effentia ver decoratur y %x pafcxtur omnis creatura ra- twndis:Qua fine illarum influxu egcflate y (y incdta inops eft , dcbilis y defor~ mis j* famlica. Ideo tat diligetia Deus in oblatiombus lia tria exquirebat, fimilafcilicet y mel:f ole y \t basfacramentarias oblationes accipies redde- r et diurna quedam apopbpreta non mdico eam auftario cumulatd y ficuti Cbrislus aquam petebat d Samarite illa y \t redderet de prpria prxjlate ui- taterna:Quocibo J x wfluxuabata y f pulcbrefacla anima y fequitun De- corafacla es mmis> & profecifli in regno:Et cgreffum efi nomen tuum in ge- tes propter fyeciemtua . Sicenimin quofcunq;prquia perfeEla eras in decore meo y quepofui fup te y dicit Dominus . tt quia defyn- agoga primo vaticinatur propbeta y in qua multipr jlupris > adulteriis y x de idolatriis ab ingrato illo populo per petratis: Vnd & cius jldgitium gra- niu* crnfet q Gomorrx^ Sodom&fcelus.Si autem veruomatueius fponfe, qu ionne*. c * in ca ciuitate^ perpetuo defyonfatisfjponfo ccdesli bac minim reperia- tur,dicentenof\ro loanneiNibiUoinquinatu y autimmundum intrabit ineajn tbalamos illos videlicctpudiafiimosfedforisfabunt impudici omnes y venefi- ci y bomicida > medaccs } & quoquo modo pvllutifuer int. Habes itaq } - ornatufa brica fuperius declaratumex auro y iafpide y $ dxuerfis lapidibus pretiofis: Habes zy bicmylua ornameta fauce ciuitatis y ex uiuis lapidibus fabricar^, feu ornamenta bofpitum ciuitatis ilhus;Nec modo vlteriorem ornatum nojlris uerbis expnmerepoffumus* Cur loannes non exprimat ornatum y fuut Hzecbiel. Con. II. . Ter que autem propbeta Ezecbicl & loannes comparat ornatum Ulhus ciuitatis ornatyi fyoft par ata virofuo y cu aceuratior appa- \*m Tatus 1U0 non reperiatuntu etia quia umo illius ciuitatis y aut bo- mmMjjntum cu prncipe y celebrit as qtusdam y Sr connexio nuptiarudi- tzeckk. citur y vt expref inquit loanes: Gaudcamus & exultemus y quia ucnerutnu- ptix agni y w uxor eiuspraparauitfc. Hunc autem ornatuprojequitur E^e- TONVS OCTAVVS, 43 i chielyloannes autemfubticuit:& hocquia illcdcfiguratwafyonfa loques y ab z und cultum illumfiguratmam defcriberet. Scd loanes>cum de ucrafyonfa ia ah umbffjiguris y (? anigmd- tibus omnibus abfolutapertrattet^ultoties uerba , & imagines nonfuppc- tebant y quibus uerumillum apparatumfe gloria deferiber et: quut mbil ipfipofit comparari . Hinc qut ipfam gloriam adcptifunt,filcrefatius exijlimarunt, q dimtnutloqui : yper inepta tanta rei exempla } nullu$ celebrior: nec dia coniunclwne mantali ulla magis in- trinfcca. Qu de quibusfiatim Deo du~ ce differemus. **MODVLVS SEXTVS, LVX. Quidfit lux ingcncre* Con. 1. Ofl ciuitatis ornatum concivn admodum dcluce pertraclatur: quamdcripofint ornametaipfaf afyicicntes dclcclari ineo y  quo omnia bonafufeipiunt. Sicut cmm (ut docent Vhcomccs in ifiutheologia lamblico referente) bona omnia corprea a luce ian-.ui. fohs abfquc ullo medio y autplanetis &flcllis > quibus ipfa lux Vhxbea comu- nicatur y fufcipiynus:fic in c&lcsli ciuitate quicquid bom kabentaues illifufci- jpiunt a Patre luminum^ ab illofole y qui ait:Egofum lux mundi : Aut afu- c H R r perionbus mcntibus, quifortioresilluminationcs  fupremaluce comparan- s t v s tcsyinferiorcspostca lumxnantiut Dionyfws arcanorum illorum cojcius tra dit de qua tame luce cum aliquid diccrefatuerim y primo intmtuperhorrefco: quia obfcurifimum ommum quid mihifefc ojfert y quod quidequo wagisjplc- det , eo etiam obfcuriori caligine contrahitur: r denfiori inuoluitur nebula: ut oculi non benc expurgati ojfendantur potius q illu?brcntur*Hinc Salomo- ni,prophetis y & ipfi Mojiin calivinc loquebatur illafuprcma lux y quoufque cor um oculi ab inferior ibus tencoris exeufi ipfum lume fuff erre poffent.Vn- de Mofes a cor poreis i?npedimctis aliquando expeditus > caliginemtranfccn- dens uidcbat f upr ema luce >& ipfam bonumfacie adfacicnuundc fcies cius adcofplendebaty ut non pofjcnt intender efilij ifraltn fadem ipfius (inquit Vaulus)obfplendorcm nultus cius:Dcfcendensenim de monte habebat ex co * CANTICI TERTII for tio divino faciemfplendcntenuquamuis traduElio nofira habeat comutam: Qut error exfimilitudine uocabuli ortus eft*Hebrai emm fplendentem dicuc Hft kara: h cornu pp qeren etfdcm quidem literis y fed uariatis puniis*Ke- deamus autem ad rem nfiramMultifunt y qui nequeuntfujferre illam Incem, ficuti &" ille vulgar is populus:vnd necejje ejl y vt intcrponaturvclamen: a~ lioquinfuistenebris offenfi non valentes comprebendere illam lucem, cu de ipfa loquiprafumunt y multa proferunt deliramenta.Dicunt enimahqui , & probare opinantur lucem non effefubjlantiaico q> alienando aliem accidit; & quia nonpotefi effe forma fyeafica alicuiusforma::(^epueruiafunt > (fliga- rcrioat. ta legibus Veripateticis : babemus cnim  loanne nobro : quod vita eratlux Au pio ^ominurnScd cuvita dicatur lux y infertur diflingueret y Cr collufiraret, 7ieQmniaconfufaJcddis}iniaejfent.Hmni , nifibc ih mundo alteando oru , 4 : Qucclux gemtafimhlcm ingenita opificcm mentem pcpcrit( inqmt Mcrcuyws ) id efi SpintHmfonclum t omnim artificcm produxjf. nt more no~* ^^ firo lqwmr . Bic mim calor e(l , qui 4/f^r ifikndoYcquc procedem exifiit O* p/c luxiNam trs dl* perfonfi>kndor , & calor Me diuinus, de qubus Iquimur : und tota ma, ? otmU cmanant. Qjtam lucem loannes paucis nerbis explicauit : ut moris eorum cft,quiluci ipfipropinquio~ l0Jwnfc n resfmt . Sicut enim lux quanto propinquior efi fylendcotiyX? diffundenti r tan to intenfior , (f minus dilatatur . Er quanto magis remot^ tanto magis da- tata , nnus intenfa .Vari modo ipfam edocentes , eandm que diffunden- tes quanto magis ei appropinquauerint , tanto intenfins intctiigunt ,  & cumfedentibu* in infcrioribusfubfclliis agentes >neceffc efi, utficutper plures radws ecm recepimus , pluribus etiam uerbis infcriorus nofiris eande explicemu* : ea tamen projequentes , qua  loanne admijjo ad lucis interna cu biculadidicimm paucis Jedfuauifiimis concentibus tradita >tam de ipja luce 9 qum de bis qux ex ea emanarunt, (? continuo emanam. * III CANTIC1 TERTII (^modoluce omnicreata prouenumt. C0t1.ni, j Vx itaque tila primognita mica ejl^umoquoque > tyjhnpli* eifiimo tnfeipfa u&rans radio utcam diurno culo offert ideam Scdptofnfcipicm mulplickdtc.mtigenaefjitur. Er qn* | to magis icfcendit , tanto plwes rdios babere uidetur . Qa* loannes oww * totnplcftens loannes nico turbo dicit.Ontnt quodfaftum cftjn ipfo m Auguii. ta crat>uita utique acatrix inquit Augufiinus. Etftatiinfubimgt : cphzc ma erdtlux,  qua omniafaHafumiquamalio uocabulo uerbum appellatSuntc- Mofet. tim qui exiflimant illud a Mofe prafiriprum ^fiat lux > ad angelos referri % tdnquam prima lamina a Dco emanantia;per quut Dionyfio plaect.lnfimorum autem unumquodquepermedium^aut media fthi conuenientia,quibus etiam rejpondent^utjupra tetigimus. Hominum autem uwifquijqucJHfcipit eam lucisfortem , cuius natura efi mdium cui obiicitur: ucl cnm quo conneclitur* Si etumper Strapbicai mtdUgeutias anima ab tila la cofuprema emanat 9 Jerapbica efficitur : e? adjrapbtcas manfiones (natura fyiciisfedinprimisfaucntc Dco &>attrabcntc)icucnirccontcidit. Siuer per cberubicas mentes fytcndorcmjcietmafufcipit animafamtiiaris ittiuplucis cjfetfd ad cberubicajubfillia dcucnbrijatagir.cuius naturamper tranjuerbe- rantem lucem iam induit : Sc fie de atiis quibujeunque ordinibus dicatur. Sicut enim lux nitra diucrfonm colorum pertranjicns difeolores etiam rdios dif- fmditfcosfcilicetpcrri&cumy uiridesper uiridem> albosperalbum  yfic de ctctcris dicendum. Pari modo intellecltufeu anima com naturam induit,per cuius diapbanum tranjit . Nccfpiritwdis lucis diapbanum aer efijdjpiritus^  h fc i & intclligenatqita pofiit itiamlucemjujcipcre ,  quibus deflinantur? Sed cumfuperins omnia inferior a aquauerimus cum ccrlir,* cccloscumange- lis , angelos uer cum luce iUafuprcmaifaeil intcUigerc pojjumm 9 quomodo ip fa omnia ab eadem luce emanent. Qualiter lux illuflreu Con. tt I L Vx Md in diurna mente omnem intetligctiamjupcrat: ade ut ibt Donr-  contincantur ea , qua latent etiam fummum ferapbinum , ut in- quit Dionyfms AndngeUcis autem menttbus diffufa , tyfccun- dum inteUigentUfufcipitis naturamfufcepta in uarios diuiditur TONVS CtAV^VS. 434 gradai, ontttes nMtnmuJupra ttrminosrdms * Irt* tcs dutem hminum demjfitralhnalisefl; f hacmuhipiex , dutpro difyoiuumccorporis(ut uo- lmtfripdtetici)UtproUbito edmldrgfas\qtdmdk fnguiispromutdtx 30? utfrJiinievrneUidi&K HmcSdfamonditi jprm- saiomon cipio foi ; : tus fum animam bonam ; Dcficndit deinceps kx ijla ad pbantafiam, jnprafaijm tmen : Adqucto tdtilm dinnh , itutxhtt dd {enfim oadorum, f luminria funt hmufarui muHdiiEtbocfit eaem per luceiftdm uifibdem diffufi^quam Orfbeus y VUnu*itfVroulu4 o^h: imnminm,CTTprofufumq;gdudiu:ln bominibus 9 perlucidus rationis dijeurfus^ rerudiuinarcognioxln cceleftibusfplendor uifibis y co- pia uiu^efficax propdgation igne^uitalisquidauigor  ccclcflibus mftusi In perfpicuis corporibus color , & pulebritudo retinens: In opdcis dut^uirtus qu& luce in dnim^metqi proceda^ anima a uitd^ mente alucefufcipitesytdmcin tenebrisfuafpote obuoluti mente per dut:& d- tumamdliquando &c detrujiintdrtareiscarccribus,  cxafludttte centro in- caidium crucians experiuntur y luccm dute benfica ncqudquaiideo dictur mif fidd tenebra* exteriores fa^i cr ipfi w&m  atqrforis in mijerrimas tenebrat. Catera uer animantia lucem bane , qttcc corpteis percipitur oculis ^fufcipiut tantumodoimeliore uero nequaquaMomines eaplUnar lume, id efl rationis dijiurjum adnnttut coniuetes ad lume III y ioa B . ufrif^t quibushmcy.Vfn* lux in mundum,& dutxirunt bonina m*- CHKl purgarefluduerunt ocdum ; s at *>* modo briflus , fed Plotms docet mjm w de ptdro i Vytbdgoras quoquc , Lyfides fytbdgorcu, Dernoantus, Hr^ Acide, da fiam , & comwmier acddemict afim* Hppofum oculum non poffe /- HtUut " cemilldmd(bicere.^ec dq uocempr!> ficri . Sei eisiqui nolucrunt HUm lucem ddmittere, inquit lob : \pfifuerunt re-, belles Uminis , cr tenor* effeZli : quorum cdput in rebellione illd,princeps te- nebrdrumdau*,vfd  magis dicitur babitare in nobis* * pemifceri nobijcum qum Filius,qui eflpropri lux.Hic enim Apojlolos do cnit^zf illujlrauit^ in cxlos afcendhdlle autem mijfus, f deflinatusab bac luce defcenditfubintransjnfiammansi ty permanente ut mus idem (piritus cum * his.quos inflammat,effiadtur.4ut ipfi idem cum eo. Et ft ad coei os ajeendit^non tamen nos deferit : fed nobijcum ejl ujque ad confummationem fieculi uiuifi- cans y gr Uluflrans.Ncc inde dicitur dijjufus in nobis >jicut Spiritusfanfius > de quo inquit Apoftolus : Cbaritas Deidiffufa ejl in cordious ue(lris pcrfpiri- U \^ tumfanftum> qui datus ejl nobis. Quod  injlcfatis perjpicaci Deifimula- ebro comprobarepojjumus: cuius lux nos illufbratjcdw nobis non diffunditur % jicut calor . Nam reccdemejle y aut ammoto bomine ab co,uelclauJafenejbra 9 lux ultra fylendor em non prlendor,ejl Filias Dei: qui uariis amigmatibus docuit^Sc excitauit antiquos patr es: & tandem clariori luce incarne je demonjlrauit. In ptria autem ommbus eritluxpatentij?ima 9 V continua fine aliqua imercapedine , aut obumbratione^ uel occtdtationejub tenebrofis palliis&t ideo inquit loan.Et nox no erat illie, quia lucerna eius c- ida*: rat Agnus.Vnd aliquando excitationem^ quafit in bac peregrinatione^ejjla- gitabat propbeta dicens: Excita gloria mea y excita pfalterium^ & citbara :pro Dau quo noshabemus: Exurge gloria mea^xurge pfalterium,& citbara f\\p Hur. enim excitarcjigriijcat> non exurgere . Precatur itaque lucem lamgenitam % quafuit pftlterium amiqui tejlamen y o* citbara euangelica , (f ommumglo- ria , u: ipfum cxteticum non aliunde excitemur : nec aliunde lucem babeamus excitantem. III nj CANTICI TERTII Qjtomodo iftd lux dmplificct 9 & diUteu Con. V I . Ira qmppe ijla lux efl , qua primo obtcnebrdtdtnfcfc offerc* bdtjedftdm  \. uerbctndo aUettdt t ui nequedm ab cd difeedere: ctiam g> non pofiim uel minimm eius portionem plen concipercAn cata n- que mdgnitudinem cor mcum dilatdt , ut recedere non ualcam : fed cogar Idxis bdbenis currere in uiam radiorum cius , cum dildtducrit cor, & mentem mea m Nec miru quidemjldmplificet lux iL*, 1 dildtet, cum color dlbu*,quiejl qucum lumrn cceli nonuidedm ? ttdc itdque luce dd- tdtumfuit cor, (f intelleZluA Salomonis^ut res ndturdks dfyiceret: (? difputd* ret d cedro Libdni ufq> dd byffopum^ni exit de pdricte.Hdc dildtatus Mofes dedit legem diuinifiimcefdpicntU. Hac dildtdtus Vdulus utditdrcdnd Dci,qu quo fyiritus (? uita luciftmillimd e- tnanat. Pater cnimommum(mquit Wierckrius)'MeUeRus y uitd y & figor exi- Mcrcur : flens.bominemfibifimtlemprocreduit^ucis uidelicet (f uitcc participem. Ideo redeunte homine adjioi cogndtdm foccm,gdudet multo magis qum illc,qui dm peregrinatus ddpropridm (y optatdrn patriam reuertitur.Et adefpiritus, (f mens nojlrd hei dmkdtur, ^r foce perfujd ipfd deletlatur: ut qudndo gdudet y cam uideatur emittereiut ficutfpiritus intus l iUud in cceleflem naturam couertat: y glorioJumJueidum>cldruque cfftciat. Nam oculi bedtoru omniumfam cor piris >quam mentis Jam in lucis na~ turaconuerfi,peruij i dtq> lucentesfolo intuitu intelligentia rdios infidos im- primut ialu illo in utrijque corujeantes: y boefidgente illdjuprema. luce tam bud^qumfceliciter incunBis^ftcuti Solifte infledis: (f multomagis:nbed- torumftelU in illiusjlis ndturam trdnfunt dicente Sdludtorc.Tulgebunt iufli f * * X ficut Sol in confpeSlu Pdtris corum.Vnd melior ibu (? cocimior mfcittr hdr monidit? gaudiu^quam oridturin ccelisex confonanti eori diftdntia 9 f ordi- natifiimis motibws^corridctibus ex debitd rddiorum concurfhnftellisiSuduio- re enim melodiam cencurrentes radij illi beatoru infaprema luce unitoru effi- ciunt. Kidentinfuper ciues illi,&r gdudent luce ipfa,omnid qxauit diuerjijimd colluflrantc: quia iam filij lucis effecli.mente^ corpore in lucem eand couerfi fant. Pukhrcfcunt quoqs omnia luce illatquce ade pulchrd eft, ut omnx deformi tdtefugata dele clationemmiri ficam ipfam djpicientibus ? fufcipientibus af~ fcrdt.beatiigiturjiunc inluce ld uefyertina tnplura difperfa, nunc in matuti- na collccla inuerboi omnes formas faauifima concrdia ibi collecias afpi- dum : Nunc dd illud unum in meridioMli luce refulgens Jefe conuertentes , i- linc quoque bauriunt , und Utentur , percipientes maxim in ipfa luce , unde omnidpulcbrcfcant y y barmonicafint : y undjit colorum y faporum , odo- tHm 7 animorum,& omnxurerumcoueniena (f barmonid. CHerftdtf reginafed quorunddm concubina: tf ddolefcentulafublimiori myJterio,qumfenfMaucrba refonet. Cateri 4u tem funt diflributi in totgfddus, ut nullo paRo dudea rei ferie pro~ fequi : Vauca tamen ab bishincinde excerpta , quifunt diuinis ordculis cdoli, ubneclemus. De particular ibus manfionbui,tf fcdiUbuibedtorum. Con. H # . jpjg^jl Rima igitur fedes fummi hnperdtoris eji , qua aliqudndo totiut icu,. Kj Kli  cer(ifunt faclis altquor propbetarumjncipicndo  Samuelefoft quem Uatam y Haid, Elids;Elifeus y Et ali} qudmplurimijloruere : Inter quos multi abfque dbio, quorum nomina (f fa&dfcriptd nonbdbentun&c qudmplurimi, qui dicebantur filij prcpbetanm. Succedunt deinde Euagelifl^quos afierctis delegit eo ordine y quo Vaulus nos injhruit. Quifgurabantur(ut Gregorio,&c plarifque dliis placct)per quatuor Grego. animalia plena oculisfenis etiam alis ferapbicis communita . Pleni nanqutfuc- runt oculis diuina luce colluftratis, ut deferiberent euangelia miro modo cum le ge confonanttd.adeb ut nullus apex^aut iotafit in lcgc,quod non mirando arti- ficio contineatur bt euangelioSed de bis non ejl dicendum per fingula. Habent quo que Jotas dlasfcrapbicdt: quia femper ignito amoreferebanturin enarran dd.Etala* extendebant in jex pdrtes fabrica illius, antejcilicet f retro.dex- trorfum^ fmijlrorfum furfum,(f deorfim.De quo inquit Apoflolus: Vtpofuwu fitis comprebenderc cum ommbusfanftis(potifim cum Euangelijlis, qui plen Jcripfirunt ca,qujcd explicatum a doftoribus , maxime in libro deformatio- AS.-aii. 'f^^Br^^l ^qui Abraha injcribituriAd quodpei tinerc dicut Opbaninos, ferapbinos .angclos minif\er'\j y ^ animaltafanclitatis.lux co quod in ujh non ftnt apud Latinos noftros, mlli dubium, uidebutur extranea nc dicam inepta, quid nibil triuiale penitusjapiunt.Nec tamen bine defiJlcdumputo f quin aliqus Jcitu digna perflringam, prater ca quafupr tetigimus . Ophamnos igitur di~ cunt angclos ejje.qbus curx efl matcrircru di{f>onerc> ut forma introduci pof jit.Nec enim materiafcipfam difyonit^cum nulla uirtutem acliuam babeauidea oportet>qud ab extranea ui difyonatur . Serdpb inos aut dicunt ealefaftorias uirtutesj quibus uita>& forma fhbminijlratur.Angcli uero minijlcrij multigc nifuntficut o eis credita minijleria.Sed animaliafalitaris quatuor ab E^c cbiclc,zp hheconcorditer mcmoranturJeofcilicet y uitulHs y uelbos>aquih,  bouo.Qjia autem b&c animaliafint (quamuis diuerfi diucrfafenferint injen- Hieron. fu allegorico & morali,ut Hicronymus in E^ecbte/em longx ferie recitat ) nos andgogicumfcnfumintcrprctantes antiquos patres profequemur dicentes y q> bxc quatuor funt , tanqnam reges quadrigencrum dnimalium . Inter armentx enim ? animalia domefiica bos cH rexnter feras ieo : In uolucribus aquildi Et inter omnia raiionalia bomo : qui etiam fuper angclos obtinetprincipatum, quo etiam ad utrumqucftxum.lnjcxu enim mafadeo Cbriftus eos excedit, di~ puius. ccntc p M l o: T M to melior angelis cjfeclus y qudnto dijfercntius pr* tllis nomen bqudfi omnia ab eo emanam , nbnne y onmiajuam dc- bem habere in illo imaginem, cr* ideam tyfcribi in libro computi fummi Dei? Itfamfi.ut in librisfupputationum regalium> ($ bene regentium omnia annota* tafunt^ bominesfc urbes^ rcdditus,  quicquid ad regnumpertinev.fic ZMuid O* w Uno Dei(ut inquitpropbeta)omncsfcnbcmr.Et ne contendam, cp ba- Toan* Daniel TONVS OCTVVS. 438 mines tantummodo ibifcrihamur y prquiJcmpcr ibidem in laudcmprinctpis concinant y diffinire ejl impopMc y dicentc loannciVidi turba ma- j^^ lgnam y quam dinumerarc nemo poterau Et defemine Abraba pro maiori parte [aluando dixit Deus ad ipfum Abrabam: Numera (lellas y f\ po- D E y $: tcsiSic critfcmen tuum y quod uidelicet egredieturde \zjibac, qui quidem non fecundum carnem(inquit ?aulus)dcancilla natus efi.fed de libera.Jcunduf^i pauiu*. ritum per repromiJsionem y quxfintper allegoriam difta. Hic tamen numerus (ut ait Dionyfius)facultatem bumanxfipputationis tranfeendens cognitus cfl Vl0n 7: i\lifoli>qui capillos capins omnes dinumerat. Opinantur nihilominus nomulliji adinuenijfe numerumangelorum y (f conjequenter eorum quifaluantunquos to tidem cjjc exiftimat y quot angeli. Dicunt enim in quolibet cboro y quinouemfunt 9 tot effe legiones , quot unitates legio ipfa complcftitur quadrando numerum Ic gionis.Legio aut ctinet(utaiunt)fex milliafexcentos tyfixagintajcx , Qm" numerus , fi quadretur * duratur injeipfim y reddit 44435556, ejunt quadragta quatuor mxlia miliu: zf quadringta (f trigxnta quinq\ tmlia>quin gti (f quinquagtafcxiScdcolleftiexonibus nouecboris eflct > $$92zooo+ quifint trecenta f$ nonagintanoucm milia mium , nongenta uiginti milia , o* quatuorijed bac relinquemus tanquamfundata in mera imaginatione. Alij at tem exijlimant numerumfipputajje ex uerbis Danielis , qui ait : Milia milium CANTICI TERTII mmfbrahnt et  deciet centena rnli dfifcbam d . Etfu erm m coputo ia fatio duo milia miU : %w quid de vwftris notfsims tbeologs aufit djjtrerc y uod dees centena milia plurafum qummilia mium : Quod ex omnimoda imperitU numerorum , & fupputationum procedk . A neimne tandem ijlorum pojfumus baberc ucrum computam angdorum aut beatonmiNam primipr Diiid de quibus>ut m pfalmo dicitur-Currus Dei decem mdihus mulplex milia Ut2 tium , Donunus m eis. Nobis igitur utrorumquc numeras , angelorum (fjn- Rorum relinquitur incgnita sino tus autem Mi cuipluuiagutta^ barenapul mfeuli agmtifunt,Trigencos autem effchofpites , diuinos fcilicet^angelicos & humanos non ambigimus. Verum primum loquemur de inferioribus , pojlea di~ ccmis quidfupremiilli m inferioribus concvmafuauitate operentur. De bofpitibus angelicis. Cem. 1 1 . Ipartita dicitur anielicct mentes jn afi(tctes>fcilicet & mimflra^ tcs.Vcrum aflant primo feptem fairitus, quibus credita ejl difpen I fano totius regni cocleftis , & infernhquod (ut aiunt)fub orbe /- tUcoo. ^*^^ nari efl.Hi cnim(ut dicuntficretiores tbcologi) omnia regunt uicif fitudine quadamborarum^dierum, ey annorum:ficutidcplanetis>quibusprie- u * nM 'fint i d citur ah aflrologis.Et de bis loquitur loamtes nofler , dum ait:Et feptem Umpades ardeiitesantetbronuDci,quifumfeptmDcifyiri'us,per quosjan quamper pracipuos miniftros,oma diflribump fuperiora^ qu ij*a. fatis clar innuit loannes^dumfiquitur: Vidi in mdio tbroni^ in mdio fenio- rumf quatuor animalium Agnumflantem babentem comua feptem , & ocm- los feptem y quifunt feptem fyiritus Dei mifii in omneterram: ideft uirtute quo- cunqueextenfty ut oculis uideant omrna y &> cornibusferiantcunR&ferianda: fiant enim in confpcciu Dei^ut audiant^ capefat omnia^qua iubet princeps. Mittuntur autem , o* uadunt y aut uirtute extendantur, ut ea^qua fibi credita funt , mandata exequantur perfil aut per inferiores minijlros ccelefiis militi* eorum regimini defignatos . Qjji (ut docet Mercurius) (latim pojl mentem^ jpiritusnumenfabricatijunt. Mens(inquit) Deus utriufque fexus fxcunditate plcn\fiimusiuita y f lux cum ucrbofuo mentem alteram opificem fabricauiuqnt quidem Dews.ignis^atque ftiritus numnt ejl. Septem dncepsfabricauitguber natores,qui circulis mmdumfenfibilem complcRuntur.quorum dijpojitiofatum Mercur. midfmuUcbrm ^A^^^mM.^ wi&b&fa hinc-'wfig*Hr u^defariptione m'^^^/c/ quibufcunqueregeMbusprcfidenttdtduefdcris interfunt. An- geU dutemfingulis bomimbns finguli faltem cvfiodcs dpfiunt.Sunt qMoqHepvt* cipesfeptuagintd duoje quibus dlis diximus. Sunt.etidnuiuibusddtum ejl w Sim Be CAKTICI YERTII m omnum E^j^ ji^/Nt^^/^^, ^ffctx hcutctt nt tios feitio cnrent $  ftbi demonfiratuntinfkmibub quodant uingci infiiere iucent miUaimmundorufnfpirituum: Et in Euangelio babemus^qud mimo tantm bomineTifobitbatlego: qui expdfi i Salfitore> ac eodem nen muito in porcos fe contulcrc corum imttdititfittijhwl&.Si igitur hfhmih**- lo imo t & in uno bamne tot mlta conchduntur^Hm innumerabilisftt mltt do rcUqwrum bine aliquo modo comiciantfapicntes. T^ehfpiubusbHmams. Con. III. 1 , Vm dtiMmiJUjuperexcelJciuitatebumnibofte^ tam titira- liit cbnfhnantia diflruti ,  collecU , ut qum uis ordinat rcgtu inferior a ne umbr atilem quidem ipfius referant imaginem Abi eniin 1 efi princeps totius creattr* rationalis y qui rcx regum * Dominus dominantium>& princeps regum terra mrito dicitur.lbi ca>queadem& mater fummiprincipis . Sunt (f patrespatrum , qui pamareba dicuntur : qui paires eorumfucrunt, quijuntprincipcsin noua Dei famlia juxta illud propbcui Vro patribus tuis mtifimt ttbifilij^onjlmies eos > * uiJ ' prncipes fuper ornnetn terramnter qnos parentes &filios ejl mutua^fiuU uifsimaquadamconfonantia . Stint & fundamenta utriufquefamilia:propbe- lauiiu. ** q w frifiam : (f Apoftoti, qui recentioremfundarun^ iuxta illud Apoflolu Supcrxdificdtijupra fundamenta Apoftolorum, & propbetarum . Et bijunt fuauifimo uinculo colligati,atque mirabi concentufibimuicem cc dealbatii flolis injnguine gni ' Seorfum du- tem bi,qui cum mulieribus nonfunt coinquinatt, uirghiestxiftentes cdntdt nouii illud cdnticum , quod nemo cantare poterat,nifiilld centum quddrdgintd qud tuor milia,qui illibatijquuntur Agium,quocuque ierir.fftne maculdjunt an te tbronum Dei. Habct nibilominus ututquaq; ipfirum cdterud fitas mdnftones: quxideo multa junt in domo atcrni Patris. De peculiaribus dutem quorumlibet canonusfuoloco (dutorc Deo ) pcrtraftabimus . Omitto tuybdmMdm ma- Um: gnam : quamficut nemo ( tejle ioanne) dinumerarcfotcfi,fieWtft*s eorundem officidj&manfioncs. De boftitibus diuinis. Co. 1,1 1 1.... I Xtdnt o diuini bofpites ^Iquibws ontnis concenms >'L*s , gto~ J rid>efje etiam ac uiuerc, & omnebonum: cr in quos ornnes bym- 3 ni, cr \dues diriguntur. A Vatre cnim bdbent , utfmt t qui Uu- t^ess^M dant: Afilio menjuras norunt, & ditem concinendi, r regulas, quibus mouant cor,manus,ling^ C omiajm ueras laudesxi in ipfofint re- guUomnia dirigentes: A ftiritufanfto uerfidtumattrabuuquojnoras red dant uoces. Spiritus enim in ed lingud , quafimtta dicitur,& efl proprtafacri clociuijjiominanturim ruab,quod uentum^fidtumfignificat.lpfe enim dedit c H R t pifcdtoribustr ommbus Cbrifliaffeclisflatum i uocem,c' copiam fiando Cbri st vs. fio id attefiantc,qui air.Ko enim uos efiis quiloquimini.fedjpiritus Vdtrh uc flri,qui oquitur in uobis. Hic enim repleuit puerum citbarcedum,(f pfdlmifidm fecit : pcrfuditpjftorcm ouium, cr legiferumfldtuit:impleuit paflorem drm- tariumfy cmoros uel(icdntem,cr propbetamreddtdiv.impleuitpifcatores, & Apofiolos,atque concentores effeciutetigit perfecutorem , o* dottorcmgentm conflituiti perftauhpublicanum , CT m Eudngcliftdm promuit. Vifitdtindies idiotdi,r fimpHces, & in dohres illumindtifiimos cuadunt-.ldem mm efl (pt ritus diuidensjmgulis.qui operdtur omnid in omnibus. Etjibos peregrinos rc- plens concentores Dei effccit,quidfaciet i\lis,qui w cc,& domefiia Da effc CANTtC! TERTII ttifnt ] nunquana loco, (ppifaitl tccejjuri*. N minus f&us mparwr continue defua plcnitudke , ut babeant undc crefeant ; aut faltem petfeucrent Dionj. in continuam laudm - E/ Pata ormmexubcrantijSimu* fons dat , ut rob- remwr , wo^^mur w pcrw,o* beetutrjuxta htdDionyfii: Gawfau omnes mouente Vatre . Sicut jgiwr QnwctbtatKqwcquid babent, ab tilo trijagiojujcir* pumufiem Hhm tcn4tmt,ema> tf ^/ptfiiflu tanquam linea ad cemum t a quo emiant^^acanMerfpinidip^l^uo procefjcrunt perfelum diapafen reddifi  ' .... ^MODVLYS NONVS, SPO N S ALITI AJ QMomocfo , o* quando initiatumfuerit matrimonium inter Deum xj animam. Concentus primus. Aximum quippe efi mptiarumfacramcnium , adeo ut perfeft fabrica , j\atim celebra- k tcefuerint nuptia: & d Deo ndiluw matrimonium primis p&- gj renttbus nojlris : Extremam nanque opifex fabrte* manum mponens, bominiiam cjfeclo dare decreuitadiutorium t quo Jlaret toramecopro quo textus nofler babet : Fecit adiutQmmfimdefLHinc immijfo foprtttin Adam , accepit unam de coftis eius , & formam eam in mu- \iercm y adduxhad Adam,afignauitque in uxoremiut (? bumanu genus ex dicente loanejnfinc pro pemodum celcberrima^ poftrema uijionis , dum cxultantium referret per-' fonam beatorum:Gaudeamus>& exultemus.quia ucnerunt nuptU agni.Et ic- c h r 1 rum : ^ edtnon quidetnjupcrudcantd ($ importu- na buiufmodifponfo^quinunquam in bis dcerit, qua adillas nuptias exquirun* tur . De plcnitudinc cnim eius(inquit loanncs) omncs acccpimus,omniajcilicet Ioannc *- qux in boc^f in aliis negotiis opportunajunt. Si cnim pro omnibusAd* debita foluit,fiomnibuspromcruitgratiam> y gloriam Ji omniumnuditatcm tegit y fi omncs (ipfe enimejl omnium patcr)rcgenerat, omncs etiam animas dcfbonfare foteft i cr darc ande concipidnt , y pariantfruttum bonorum operum^ut in- quit Apoftolti; Potens e(l autem Deus omnem gratiam abundarefaecre in mo- Pau lit ' bisiut abundais in omne opus bonum^ficut feriptum c/: Difeerfit^dedit paupe - DajiJ * ribw.iujlitia cm manct inpeculumftculuQm autem admintfiratfcmenjcmi- nany * panem ad manducandum prn#ttA hc dicitur : Abrenuntio dUbolo , mundo , & pompis eius , ut pemtusadba- reamfponfo meo Cbrijlo : Qui buiufmodi connubium etiam tureiurando com- e c wi p Y0 ], at t i uxu iHud Ezccbutis: Et iuraui ti , & ingretfutfumpaftummcum tecum , ait Dominus: vfa&a es mibi infponfam:fed quando? Audi quidfub- nettat : Et laui te aqua, cr tnundam fanguinem tuum ex te , 0* unxt te leo : Qut omnia in bapfmatefiunt . De quo , nulli dubium, loquitur propbetafub typo figumktftonpcqua&iofa lauabatur aqua:fednoneaperfecl& fe- dere indiflblubili , quod infringere nulli aliquando licet, neque potejl ,/me ex. - prego adultrio . Keque uer ullam aliqudo repndiauit uxorem, cfiacba- rifiimaolimconiuge fynagogammirum ingrata diuortiumfcccritjutinfigu- ra babemus de Vaj\bi,qunijt quatenusipfiftemnut CHRl ST.V Idem TONVS OCTAVVS. 44  adfielicifiimas nuptias ucnire.feu ipfts requentes , fine etiam negligentes bis intereffc, ut in Euangelio dicitur : Et qui inuitati fuerdnt , non eram digni. Vndc alij introducuntur , ut impleantur mptia , perfeuerante ftonfo in bac fcntentia , ut babeat banccongregdtionem in jponfam , nutlum ipfius ccngre- gdtionisrepudidns , nift quifponte uenire , dutpermdnere cotttempferit . Pn'~ rem uerjponfam ade repudiauit , ut neminem ex Mo ccetu ad nuotiat admit- tat , nift ingremium bum noua fponfa confugiat cbrijlianm epchs . Et ut a ficramentum primorum parentum redeamw , uocata fuit uxor protopU- fiis Virago.quid de uirofmptd erdt:& bac colleMo uocdtur Cbrijlidnd,quk deCbriflofumptd efi.lILde cofia >/, bac de Idtere Cbrifli :quo( in- quit Augufiinut) ommajdcramenta emandruntjmaxime bdptijmus: qui bdbuit A ^ ejficaciam ab fflofanguine, cr aqud-.dut ab j//o, quod importabdt lleftnguis, O* aqua. Et eum in baptijmo formetur ifia uxor, mrito dicere poffunus ,qud cxtrattajh de Idtere Cbrifiidormentis.Etficutilli duo, cr omnescomugati (tefic Euangelio) conueniunt in cartum unamfic Cbriflus,  eiusftonj uni- uerfalis^utparticularisconueniunt injpiritum unii dicentc Pdlo:Qjfi adh&c thalamos , quos Multplices diximuspr aparatos \ non cef fobimus  conforo ff>onfi\ quia tunc maior , e? perfcftior erit coniunftio>at~> que unio: $ bac perpetua , colligante illofacratifimo bymcneo , quijpiritus % CT nexus Dei ejl , omnes colligans ,  uniens , quos perfundit . Tunc crunt camca; ufa UTd jcuU , de quibus in canticis dickur: Ofiuletur meofctdo orisjuu Tunc amplexus caftifimi , (f janftifsimi amoris , de quibus ibidem dicitur: Laua eiusfub capite meo , (f dextera illiu* amplexabitur me , mettari quippe dextera ,  amplexu , qum bic bumanus  carnalis . Tunc fanftita* , & st v$. wmo ,n jj' uno : Pro qua rog^uit fyonjus dicens : Pro eis ego faritlifico meipjum^ utfint c ipfifanftificati in ueritate : Ndm uniu mecum^cumfuMu ficatusjim , o* ipJifanHifictur . Nf c ^ro r Mutaro rogo , fid pro eis ,  fujlenuns y uiuificans tf Utificans , quod tfi ukum ex pboehea naturajemper ccnferente,niji]ubieclum recipiensfn maldifyofum , autplus ajfumatur qui fuctit opportunu. ?ro bomke itidcm fyiritudiabumpraparauitjub fyecic tf nomke panis , quo nullum natura eduliumaccommodatius habetur^ciupojfet compararia ab\eo denomimrildeocceleflem HLmambrofiam,tf manafua- uifsimum modo abjconditum , tunc autem patens , abum utique omni fuauitate repletum , panem uocauit dicens : Egofum Vats uiuus qui de cco defcendi ,fi quis manducauerit ex hocpane , uiuet in aternum . Qum bcll, tf quam ac- commodatc ejl prxparatus partis uita infujlcntaculum, tf uitam membrorum Cbrifiiiut uiuant dcfyiritu , tf de uita Cbrifli : utfequatur illud,quod ait A- pa1u* pojlohis ; Vnum corpus , tf unus panis fumm omnes , qui de uno pane , tf de uno clice participamos . Sicut enim ex multis granis unus panis conficitur y fxc cx multis membris credentium efficitur unum corpus Cbrifli uiucns totum uita Cbrifli , imo iUa uita^qua ejl Cbriflus. Ideo dixit: Qui manducai buttc panem chri tuet in aternum . Et iterim : Qui manducai me % ipfe uiuet propter me. Et/i- ST vs - cut nihil melius, nibfacilius y nibiique aptius immutatnr in corpus noflruvt qui panis; Varimodo^utimmutemurin Cbriflum > datur nobis bic cibus^ quem qui tnanducat non mutat illum infifed ipfe mutatwr in cibim manducatum (inquit enim Auguflinus) ut in ipfo uiuat. Qjii uult ergo uiuere , babe t ubi uiuat, tf un Augoii. 1 d niuat:Credat,accedat y comcdatjncorporcturtrfmutatus, tf noua uita do natM , ut tandemeomedat cibum illum nouum : tf bibat ukum noum ; QwnecfyirituaHmorti deindefubiicintur.Et Me ejl uerus panis uit tffupra natura ordinem ex aquafecit ilUco uinu.tffolo iujfu: quod natura facit temporis interuallo, tf debitis rne- diis.Ne igitur nuptU M quodfiguratiua Ula tranfmutatio defignat  Si autem bydria plena funt tanttmmodo aqua inferiori , id eftgratiis 9 quas dicunt grtis datSyferueJcen- tc maio calor e concuifeentia conuertutur tnultotics in mnum y dc quo cum indi~ Mofei g nit * on  : De uineis Sodomorum uinea eorum, cr de fuburbanis Gomorrai Vua corum uuafcUis, & botrai amarifimut. fel dra- conum uinum corum , & uenenum afpidum infanabile . Quo uino Ma merc- trix magia , id cjl mundialis concupifientia potauit omnes gentes ; Ideo dici- tur uinu illud perueniffe de uineis Sodoma, q* de fuburbanis Gomorra: Qu* fKutexarfermtinconcupifccntiisf exarferunt ignedi* uina iuftitia . Et bac cfl uinea amatorm mundi* cuius uua , & botrus eftfd amarifimustqwaamarum e/l dercliquifse Dominum propter concupijccn- iem. { ia4 # vd  bis pLtngsndum efl dmar , ut ait leremias in lamentationus d populumfuum mundi affeftibutobuolutum : Luftutn imigenitifac tibi pkn~ Bxcchic, ^ ummfcccs autem peccatores tyimpy. Sed reuertamur adeos.quibibunt bic bonii uinum rejiciendi meliori & ccdefti. Vinum igitur quod bic bbere de~ TONVS OCTAVVS. 444 bemws eft duplex , cbaritatisjuidelicet^(ffjpienti, qui aderant* cos cffe tcmulentos . Ebrij utique crant , (ffpleni tilo utno , quod uerc Lctificat cor bominis^quod Grtcofcmoneparaclctus dicitur , id cjl conjolator . Quod uinum aliquantulumdeguftans Vetrusin monte Tbabor % adel#tusfuit y ut ci- ceretyDofHine bonum eft nos bic ejfe.Deguftatierat (ff Vaulus qui dicebat: Cu piulaj ' pio dijfolui , (ff cffe cum Chriflo: ut illud melius (ff nouum bibam in domo Va tris em . Libauerat quoque Stepbanus qumjuaue effet , unde ebrius lapides torrens y quibusUpidabaturjpftdulcesfuerunt. Haujrat (ff propbeta , qui Dauid * ebaechando clamatiGuflate (ff uidetc, quoniamjuauis eft Dominus.Guflaue rant Apoftoli, (ff martyres ornnes^ ut plena ebrietate atquefurore (ff ipfide- baechantes^ad mortem perniciter curreret^ut citius deguflarent iUud melius, ad quod animabantur dulcedine tflius mferioris . Vinum eft etiam fanguis Agni, quipro nobis effufus eftiAd quem bibendum ipjmet Agitas omnes muitat di- s t v s, censx Accipite (ff bibite ex eo omnes : Hic eft enim clix fanguinis mei* nota Sc aterni tejtamentu quipro uobis (ff pro multis effufus eft in remiftionem pecct- torum : Hocfacite in meam commemorationem , (ff inmemoriam uini melioris parati in domo Vatris ceterm . Ad quod bibendum ut capaces efftciamini , ecce verto boc uinum infanguinem meum plenumea uita , quamfimul cumfanguine tribuo :ut(ffuo$ uiuatis ea uita^qua pofitis illud bibere , quod nemo bibit y nifi qui uiut ccelefti uita.Et hoc eft quod dixin Ego dijponojcilieetp pafion mea> {fffangiiincm meum effufum , uobis regnum^ficut difpofuit mibi Vater : utper bane acerbam paftionem t (ff transformationem ad alium modum uiuendi , c- eedam ad illud fympoftum^ in quo bibitur uinum perfecia beatitudinis emanan tis  uer Baccbo, (ff uero SoUMine dixit Apoflolis petentibus federe fecum: ldcm Voteftis bibere calicem.quem ego btbiturusfumfSatis clarc inferendo,quod qui uult accedere ad conuiuium illud ccdcftejportet quod bibat calicem paftionis^ abnegando JcmetipfiM,(f transformando Je per uera crucis mortem t utfequ tur I E S V M per bane uiam cunte ad cuiui illudAfti igiturjiint clices j?ac funtuina nobis btcbibdafapientia,cbarita6 7 mortificatio> (ff trasfomao fui ipfius in cceleft uitaiutpofimus bibere uinum illie apponend^(ff celebrare uc ta baccbanalia^ (ff ducere uera tripudia, atq\ dare (ff reddcre ueros ample- XHsnuptialcSt ubi duo id cfl omnis beata creatura unietur in fyiritum unum ca Cbrifto (ff Deo cui adbxfiti quo diuelli amplius nullo modopoterit. Tuncli cebit uera ofculafigerc>(ff omnibus deixem perfrui impune jum nibil uctitufit $ mhtlprobibitu in bis quijunt ucra,(ffjanclijiima unione coiunfti: quia tbi nul~ KKK iiij CANTIC TERTII lum uitium, cui cedat , aut cuifubiaceat beatus , qui erit ( ut inquit Augufli- nus ) pacatifiima uirtute (ff condionc perfcRus. Quis paras ^(ff qux caro. Con. 1 1 1. i Vm de folopanefupr dixcrimusjxunc uidendum c/l, quotnodo panis cffcfttos caro detur nobis in conuiuio cedcftium nuptiarx, I jficuf dixit fyonfws: Panis quem ego dedero>caro mea eflprofa- j culi una . Et quid efl quod dicit , panis ejl caro ? Panis enim co- meditar , ut tranjmutetur in carnem , (ff c4ro cfficiatur . Cum autem ifle pa- nis ccekflis non tranjmutetur , fed tranjmutet manducantem , comedimos huc panem ut tranjmutemur in Cbrifli carnem (ff corpos , (ff efflciamur duo in carnem unam , ut dicat de nobis uerus Adam : Os nunc de oflibus meis y (ff ca* r de carne mea . Comedimus itaque huncp4ncm> quo transformemur in cor* pus (ff carnem Cbrifli , quando Jufcipimus eius do^\rinam } qua efl panis uitnifiadfitignis tile fpiritus fanai (ff amoris, quo decoquatur eibus dn- tequam accipiamus , ut non confuetudine > uel hypocrifl , cl alia quauis obli* qua caufafufeipiamus illumfedjyncero amorc (ff ajfeftu. Quo etiam igneju- fceptum cibum decoquamus , (ff digeramus : Tunc enim uera transformdtio Aca.Epi.  jp c i ctur i n no H s p CT ig nm amoris , qui ( ut academia , Epicurei (ff doclrimrum.Et bacomniaparantur inil Apocai. lo conuiuio comededa fl>onfi>(ff couiuis y ficut ipfe ait in Apocalypji: Ccenabo fecum , (ff ipfi mecum . Ccenare utique nobifeum deleclatur, non quod indi- geat bonorum noflrorum^fed ut comedens immutet nos infe y ut unum (ff idem efflciamurjecum ab ipfo efi , digefli , (ff in corpus ipfius uegetati . Vifces aut Utchi tangit Ezecbiel dicens: Vlurimajpecies crunt pijees eius ^fuut pifees maris ma gni : quia multplices erunt, non dicam tantummodjfyecies ^fedgenera horum fifeium , id cjlfpirituum (ff animarnm rationabilium : quifpiritus ajfumentur carmes. TONVS OCTAVVS. 445 i illud ccnuiuium uniendiftmul cumfponfo : Quospifees Chriflus non notni- nauit in Mo conuiuioparatofed pofl reJurrcBionem ajjumpta natura,^ con- dxtionc fyiritus de tpfis comedere uoluit^dijlribuens etiam difcipulis, ut narrai hannes dteens: Accepit lefus panem.tf dabateis^ pifcemftmiliter, Scd Lu [ u a . cos queque ait: Et cutn manducajfet partem pifeis afsi, $ fawm mdlisfumens relquias dedit eis dicens : Hacjunt uerba , qua ego loquutus fim uobis % dum dbuc effem uobifcum, Alins igitur efi hic pifeis, quem comedit I E S V S pojl refurreclionem 9 qum Mi qui nafeuntur in mari , cum( tefte Cbrifto) eius re- liquiafint uerba , qua ipfe loquutus erat cum eis y dum effet in bumanis: Ver- ba enim fyiritualia relquia funt ipjiusjpiritus , qua conferuare debemus muU tomaiori reuerentia qumfanciorumreliquias^inquibus exiam fuerunt eo~ rumfpiritus. De FruRtbus buius conuiutj. Con. 1 1 1 1. Oncentores nofln Ezechiel f hannes eamfruBuspro ifioc c uiuio pr aparatos enarrant : inquit enim EzccbicL In ripisfluuij, t2Ccbi ^ qui trfit per ciuitatem e/ omne lignum pomifrum : non defluet foliuex eo,W non deficictfirutlus eius. Perfingulos mefesajfe- rct primitiua, quia aqua eius defitnftuario egrediuntur. Et eruntfruftus eius incibum, & folia eius ai medicinam, loannes autemidem quod Ezecbielper- oann  fionatyfed clarim: quiaforfitan &c clarius uiderat.ls igitur aitiln mdio platea eius, o* ex utraque parte fiaminis Ugnum uita afferensfruHusduodecim^ f filia ligni adfianitatem gtntium. Magna funt bicfacramenta,Qfgrauiora qua nojlri imbecilleshumcrifujlinere ualeantmon mbil tamen(fauente Domino)di- cemus. Memoram primo concordes fluuium tranjeuntemper mediam ciuitxttaH de quo forte regius propbetaifluminis impetus latificat ciuitatem Dei . Yluuius Daiji ^ bicejl afiittentia omnium bonorum cmanans ab Alo indeficienti fonte,  quo om- nebonumtqui latificat ciuitatem ipfam Dei^tf omnes concites eiits.Lignnm au tem uita efl illud,  quofubminiflratur eis uita promiffa y aterna . Qjii uc- rb fmtfruclus i/li, quifingulis menjibus produci dicumur , O bon deus nifitu y qui arborempUntaflidoccasjxibil temer e auimaffirmare. Nrc mihiuidcntur illifru%usfpiritus,quQ$ meminit Paulus: quia ipfiuiatorumfiunt,nec apponcndi cccleftibus nuptiis . Etjiarbor Ma efl lignum uita.qui ejlfilius , aptius diceren- turfruRus Mifilij qulmfipiritus, quamuis vfru&usfpiritus dici pofjcnt: quia Jpirituales > ? eius uirtute producYu Efl nihilominus bac arbor ipfe Deus fi- lmam interrea carne plantata omnimodumfruclumproduxit, Sed deduode- cimpracipuisfruftibusfit mentio^quiafunt primarij^tf produSli dicuntur per fingulos menjes. Et ut intelligatur quid per wenfes,zf dies innuatur (cum in //- lajuecefione aterna nonbabeatur diftinclio annorum^dierum ,aut menfium) alius exquirendus eflfenfus,qumfonetlitra;in quo ucrificetnr menflrualis il- KKK v- CANTICI TERTII lorumfrucluumproiuffio. Dixims A ?o fidos duodecim prtfettos duoena famlia figuratiua & uerx, qua partitu: ad metam duodecim fignorum coc (Uum : per quorum fyatia decurrensfol difiinguit duodecim menfes . Sunt ita- que menfes m Mis aternis bofpitiisfecundum partition difiributionis , * no fecundumtemporum curricula , deferipti per has partitiones inferiores jan- quam caufx per effe3us,aut uerx forma per pifara* . Quia igitur prafide- bunt Apofloli duodecim Misfamihis , quorum fignati& pracipui difiinguntur per duodena trulia: hinc mmerantur pracipui fruclus buius arboris uita duo- decima menfirualesiquos primrios & peculiares fruclus produxit ipfa ar^ bor uita in cibum , o" piores totius famlia. In cibum quidem  edulium u princioem cxpoftumjimul & nos omnes effc declarauimus . Fofa autemdats infaniutcmgentiumfunt dli^ui in utditatem aliorum, CT f  inpropriufru- Bumpradicam,ut alias diximus: uelfuntfacramenta data infanitatem omniu uulneratorum,aut languenum per peccatum origtnale t aut attuale. Sunt nan- que folia quajiteimenta quadamin typumfacramentorii,quaexpurgantpec- eata , teguntque mditatem peccantium.Sed non poterant contegere nuditatem Ada Ma folia fiais ^quia non acceperant uirtutem abarbore uita: nec eram buiufce arboris folia . Num / acccpijfet Adam defoliis eius .forfitan texiffet nuditatem fuam.Sed probibuit Deus dicens^ne forte accipiat de ligno uita.quia nonerat aihuc tempus difirihuendifrucius eius, autfolia:at ubi uenitplemtu- do tcmporis,diJ\ribvtaftmtfoliahmus arboris,& difpcnfatafacramenta infit vitatemomnium languentium: dummodofmt difpoftti debita contritione, & . . reuerfwne ad Dcm , ut per propbetam inquit : Vi mederer contritis cor de, VW Quodfit femper uirtute Mins arboris, qua efi uita, lux,  uerbuje quo Vfal- Ucm. mo pafiKSdit:Mifitucrbumfuum,&Janauitcos.Etfubi(lisfrutlibus duode- cim connemur omnes al'\quicunquc fm ificutfupcr duodecim fundamentis(ut explicauimus) catera o::nia adificata funt. Etficut Ma duodecim fundamen- ta innituntur nico fundamento , qui efi Qbrifius I E S V S , fie omnes illifru- ftus emanam ab Maunica arbore uitx Cbrifio I E S V irrigata abaqua fiu- chri ente abiUofanttuaiio,quoomnedatumoptimum> teomne donum perfe- ,T v s Rum: cr  quo ipfamet ctrbor uitafatetur omnia accepijfe diens:Omnta dedit mibi Pater. Quibus fruclibus deleciabiturfponfusM^bmr & Pater fum-^ mus tanquam in propagme dileclifiimifilij . CongratuUbnntur etiam adinuic omnes fruclus Mi confideramesfe tanta arbore procefiiffe, & appofitos effc m tam cekberrimo conuiuioibi etiam(quod mirumefi ) nedum eruntfercula t ue rum etiam conuiua,nec aliqua ex come^ionefiet diminutio. TONVS OCTAVVS. 44* Qj* copid (fffoduitds ciborum, Con. V. 1 Ibi nequdqudmjufflccrentjiifi copio fu nccboni^niftJudues.Qua duo cUr rcferat diuus cubar ccdus ( utjenth Augujlinus) dum \ditMcrnoridmdbunddntutjU4uitdtistucc eruciabunt. Adeoc- * u ^ f I nim fones (ff dbundntes tlli cibijunt, 1 (ff tanta ingluuie deuordn- tunut non erubefeant conuiu quosfequitur Augujlinus . Ij sepm. igitur cibijuduifsimi t (ff abundantes comedendijimtin mdgttd copid,pojlquam cruftatio ex abundantia in commendationemedentiumprophetd decdntdtur. Qunimo dd ebrietdtem inuitamura cceleflium nuptidrumjponfo dicentein cdnticisiBibite , (ff inebriamini charifsimi,cum uobis uidcUcct ddtafit menfurd cawic*: bona, confertd , (ffjuperdfflucnsjit dicitur in Eudngclio , cui titulus eftfecun- dum Lucam. Sicutenimcraptdd ciborum corpordlium tdnquam fordida dam- tucA * ndturfic copid y cbrietas,(ff crdpuld ciborum fyiritualium tanquam decord, (ff digna laude commcnddntur , Hinc bcdti commendantur in HU regione comeden tes, (ff damnatur efuries^ficuti conuiuij illius princepsinlfaid loquitwr dicens: ^.^ Scrui mei comedent, (ff uoscfirictisiEccefcrui mei bibent>(ff uosptietis:Vos inquaqui egiftis mdlum in oculis mis. Er qudndo bitio relinquetur inabum puluis^ut dicitpropbctdiEtferpctipiduispdnis ciusjicuti ci ab initio diclum cjliVuhtere d*uL comedes omnibus diebus uiuc tua . Er quid regttdbit pdx perfe?ld,(ff umo cum prncipe^ exidtabit cuiuflibct noxij dnimantis ows malignitas, (ff omnis iufli- tia puniens: (ff ideofequitur : Nonnocebuntjicque occident in omnimontefon fto meo y dicit Dominut : fed gdudentes erunt in comimis (ff epulis illis * - ternis. CANTICI TERTII Y*MODVLVS VNDECIMVS, INSTRVMENTA. Deprimo injlrumcnto qui efi ccelorum globus. Conccntus primus* Va harmonia refonent ccelefies orbes Jas ia cxplieauimus: Sei hocaddamus>qubd conccntus Mi ccelorum afeendentes refonat m tota tila ccelcfti aula , ubifunt perfonatores, corum intelligcn- tU uideliect cos regentes , qu wfpeftato resfaciluis perciperent aftorum uoces feu hifirionum: quiprofiana uelfigge fiis Mis recitabant comcediasfiue quxeunque alia referrtiutficuti uidebantur ah omnibns 9 8c qni in orcbcftra,* qui in peripheria hcmicyclijcdebant^ftcatt direntur eorum uoces confonantifimajreboanbus uafishinc indc miro artifi- cio ad harmnicas uoces conducendas aptatis.Nam ars nonpotefl naturamfit perarcyimcamimitatury Q - longis pajlibusMelior efi igitur ccelorum concen tus qum fabrica & mflrumentahominum artificio condutta. Sedcitra omne ambiguitatem opinandum efi inter omnia opificia fummiarficis pulebritis o juauius effc illudjn quo refxdct tbronus eius: c fdilia ommum conciuium ip- pus: In quo nedum aliqua dijfonantU nonfentitur^Jd omnia confonantifsima t AHgufti. 0?mH ' 4 latayommafejliud^omnia iucunda.Clu in quibus ckmcntisfitfonitus^ 4ptius tamen in are)uidendum cflrfua aqua , quisue aerfit in regionc lafu- perccekflijn quo uoxfirmaripofit.Qjiod difficuher diffinictur ab bisrfui ele menta admittunt tantummodo in inferioribus^ quafuntfub orbe luna . Sed qui fatentur dementa etiam infublimiorus(utfuprd tacium efl)fdcilius boc nego Dauld * ciumdcterminabutAbi enimfunt aquce de quibus fapienfmus pbilojopbus Da Mafc * uiEt aqueceu* fupr a ccelosfuntjaudent nomen Domini.Mofeshocidem an- te docuerat effejcdicet aquasjupraglobum ccelorum diuifa ab cis.quafub eo fmtt. Et iam diximus etiam coelorum aliquos efje aqueos , (f aliquos arcor.Si Aftro li enim ccelum nonum (quodprimum mobile dicmtt AJbronomi % daqui autem ery- Jlallinum)aqueum eji^ordinemelcmentorumfequentes dicemnsfuperius ccd> ubijunt beatorumjedes.ejf acrcum> cumfoliditate tamen quada> utfirmdhtt beatorumjdilidyty thronus principis y prout cxiguntfcdcntes, cT bofpites om- ites iam glorificatu Ncc obftabitfolidita5,quin influda diaphaneitate fonus re fomrc pofsit ubque. Et quamuix dliqui diednt ccelum illud ejje igneum^ idebque dtclum empyreum, vlf enim ignis e/l, nontdmen dde igneum efl.quinjit etidm acreummndcalij dicunt q> denominttur empyreum ma^is a jplendore igneo, $ Theoio. a natura xpfius ignis. Sonus utiq\ ibi refonabit y utaliqui ex nojlris thcologis df- jrunt.Hinc uidcndumcftqud linguajei quo idiomate loquentur. Et proquan to ratio mibi perfuadere potcft,fialiquo idiomdte utuntur, ipfumefi HebraU in quo data cjl lex^pradicatum euangeliumd Cbrijh ,confcripti diuini bymni> C? 1 data omma oracula y dempta tantummodo illa reueUtione.qua Grac apo~ calypfu dicitur, Gracofcrmone tamexarata qum habita, Tum quia efi my- Jleriopfim lngua injiguris^punBis^accctibu^ numerisper lasliteras im- idem; portatis-.adc utjecretiores tbeologi ex rcuoluone literari ? apicum, f ex fupputdtionenumcrorumperliterdsfignificatoruomiudprortn^ Tum quia litera illa dicuntur [cripta infede Dei, quod ccelum cftiinftar cuius figurar um funt for mata litera ipfa, quibus prius ufusfuit Mofes in danda lege^ CNTICI TERTII ut menuni me uidijftifiawiquitati atteflantifides ahibenda cft. Tara demum* quid ut hacfuit prima lingua*cmanauitque  ccelo^fuk ante cofufionem i- guarum exortam in Babylonejta erit ulma extirpata confujione dia* qu&tfuauior.Qu& AuguH  ^Jl^^fj Augu. dicit effe nonfolum in bi$,qu? \ l^ggiss! menfuris coaptata *fed etiam in his-, ad quahwtnanu* oculus non pertingit) tanta numerofitate * confinantia condutla * ut nullus eam inuenire potucrit.quamuis diligentifimafuerh anatomicorum inucftigatio.De qua Boc- xius quoque ait: Wiuacitas illa raonis in corpore quadam coaptatione mijeetur uelutigrauiumjeuimque uocum in una confonantit tendens concentus. Quam condticlawhomo meliusjentiuqnam intclligat y iuxta illudZoroajlris: Exultat homo ob barmoniam^quam injefentit. Er quod magis admirandum efl, non ha TONVS OCTAVVS. 44 8 bet corpus humanam folumrnodo conjonatiam inter membrd>& humores adin- micem+ty inter animam atqucjpiritum rcgcntcmijcd inter diuina quoq; ffu pramundana.Vnd mximo facr amento ddtdfunt tot prquodfalumfuerit co tr prqu no fira lingua crnea duplicem adminiflramus cibum, corporalc uiddicct Mir.va. nobis ipfis , z$ ffiritualem catern . De prima adminijirationeinquit Marcus Varro y cp lingua dicitur quajibi ligans y ipfum enim circuuoluens dentibus con terendumprabet;poflea conglobam in uetremdcmittit. Deficunda manifejl eftrfualiter lingua prabemus cateris pabulu ucrbi Dei:Et quodfacit bomofen fibili uoce,efficnangelus imprimendo conceptum. Vndficut loaixes diclusfuit uoxjta Apofloli zfpradicatoresineo y quodrnanifejlantoccultu Dei ucrbumj dicuntur linguxxmo ^Jpiritus fanftus qui mouetlinguam > c? prtflat copt fandi> in hnguis igneis apparerc uoluit. Qupmodo autem angeli fnt lingua \6c loqutur^quauis occHltfitftcut & ipjiangeli^tam aliquomodo percipere po terimus, aduertentes queadmodu unufquifq\ loquatun Si enm proculefl, uebt mentiori clamore indiget : EaRus ucrb propinquus in audientis aurefujurrado fobloquitur.EtfipofJet cu audiente animo (ffyiritu copularifiullofono* pror jus cgcrctfedfermo eius mente conceptus nullopenkus fono audienti iUabcre- tur.Hoc quidanimabuscorpore egrefiis, ngelis , q* damonibus contingit: boserm ornes fine ftrep\tu(utinpluribu$)aduerfdri^ mui* tigena ciam nobis inferre bella. Sicnt enim acrprccfcntclumine colores, y for masfujeipiens traducit in illa,qtt tatiua uirtuteformaSyjiguraiy atq; cceptus in ipfum animal noftru tranjmittut> multai nobis lccebras inger entes formdfubindicantesfufcitantes iam pene fo pitas uoluptatcsfimulacbrapafionfrequenter concitantes uigilanbus.atquc dormientibus . Sed bi perturbam animas arte , atq,fopbiftica fraude: Angeli uer ep meliores mentes eode modo operantes alia , t$ bac quid meliorafug Arguiu. gcYimtfecuduelocutionem(inquit AngHft.)quamJubtimior DeHtbabetad eos per immutabe operationem^atq; dcterminationcius. Etb(tcn\babetfhrc pente fonum atq; trafeuntefed uimjempitcrn manente^ tporaitcr opnm tem,caufando in mentibus tllis quicqmd per eos decernitur obferuaduAdeo(ut idem, ibidem Augujlinus ait) cojulitur ab eis incomutabdis Veritas tanquam hx  refonantia. \- Conccn.V* Oflquamigiturfermo dliuspatri* ccelcflisfotiut mente qfono coducitur y erut r ipfic metes inSlrumta quadareboatia fua- uiorem cocetuq le y qui uocalifono e^ttur.Qucofonatiaca _ ieSlare pojjumus exhis , qua continua coprvbamusexperietia: Qgpdoenim manifeftatis coceptibus fentitur cocar dia inter colloqucntes y co- deleilatio quadamfuauitatc referta ex tila cfonantia refurgit:ficut horror , tedihmidifylicentia,& dolor fentitur ex dijfonatia uocu y & animorumprx* cipue y adeo ut ab buiufmodi inferniodor prafentiatur , ht Mo igiturfupra- ntundanothalatnOyVbifutHma ejje concrdia omniummentium tamdiuinaru, qfauniarum y $ angchcar ad inuicem y & omnum cum ipfo prncipe y fumma ft . omnino concipictur iucuditas y qua Auguftinus opinatur y r afferitbeatitudi- nis caufam y qejl in cofonati adbceretia cu Deojicuti mifrria caufaejfe diffo- natia ab eo.Et h&c effe uera confonaa mtis uidelicet, ad quaomms coctus uoca\\s y quifitp inslrumeta naturaliafiue ille quifit p adue titia j & arte co- feSia deferturfaquaad precpua injlrumttuomniulaudu. Decatat igitur in primis omniubcatoru metes opificis laudes fua uoce altifonaiquiaplura tyal tiora pojjumus mente cot emplari y qoreeloqui:Nelueret y ait;Confitebortibi domine in tot cordemeo. b. v; Er detfcra uirgo codesles cantiones iam infhruElaper uerbum quod baiulabat in uetre y intonuit:Magnificat anima mea Domina, & exultauttfpiritus meus in Deofalutari meo. Anima enim& fpiritu coiungit inlaudcmprincipis y LLL OH RI ST CANTICI ; TERTII . f]>onfi y nefio qua cdcbratifitina muftca yparuifacits alias ^dinuenta procdr dubiopUna&poti^imaLudetnnoftr^tdiconcentu. :i -> . Deflatupraftdntefonum otnmhm iShis infumenth y qui.SpwtM . >. fdn&us&uerbumdiwnumcft ' Con* VK . Xprafcriptis quippejn?kutnentis nuUumrefondret y nifi TVf2ft a g^)Tiyi nc g^ h0nSQ>O' buiufmodi. Quacum ex neruis lignis y met\i$ y tfhu\Hfmodi y pHxrf tender eyidetur^ literfonct.Opinatur hie Auguftinus onid illd inftrumetd referrt ad modu depromedt diurnas laudes y fic dicens : Sanei: in omnibus mu- ficis inslrumentis laudes diuinas myftic decatare dicitur.ln tuba cnim exccl- Icntiftmalaudis claritatoftedutAnpfalterio r cithard y per ceeleftid & ter- rejlrid laudat Deu y q,fecttxcdit  - terxaiVf alter iuenim afuperiori refonatt Citbra ab inferior i.Tympanfit ex corio exiccato & formo y vtfirmitdtcm TONVS OTAVVS- > 450 laudu } &laiidatoritdefigxet. Organunijicct dicatur quod per fistulas flan- tibusfolltbusfonetyboc tamvn efl generais nomen omnium uaforum mufieori, ut multigenlaudem innuat.Cymbalauero,quonfo:cum reliquis inquam > quaper chor- darum tcnfwnemfonant . Organum quafiturris diuerjisfiftulis fabricatum AU(Gr duElorinoflrof uinctitStfjtfonet .Qmittam^uce trerhk Augujlinusfire- goriHsf altj debmufeemodi inflrmncntis fcntiunt } & producemns ca } qux nobis ommminimisSanftus fyiritusfuggefiit.Tuba (facra feriptura doce* te)camlaudem y qua dederitt Deo inconcionibusfmsfe nunc referunt diuini cocctores,inuit:Ad quosp \faiadicitur\quafi tuba exalta uoc tua.Vfalteriu patres illos ueteris tcflamcti figmficat:qui per decalogi obfcruation merue- aias ' runt inter coccntorcs diuinos coputarijUirtute tamcn lius a quo omnisgra- tia y $ me^itiquia nemo(inquit Paulus)iuJ}ificdturperlegem & exhibttus in euagelica y ideo Vater eu duplici uocabulo in- terpellat pluries repetens:Exurge gloria mea\Exurgc pfalterium  q> boc uocabulum aneffama non babetur in ufu:fed magno myflerio ipfo utur feri- ptura>quando Deus animam infudit homini y yinfine hymnorum y vbt exci- tatur homo ad rcddcndam Deo perfcBam laudem: quam minimefolmt y nifi anima purificatapemtusfit, ficut erat quando  principio infufafuit. Et quo~ ufquefocditatcm corporisfentit y non mfmat, aut nejfama, quodidem cflfdici- tur in j cr ipt ura facra Hebraic fcdncphrs quodjtgntfcat animam aliquaa* nimalttarefccdatam.Ad primam igitur puritate rcuerti debet^fi Dci^utco ueniem efl) laudare cupit. Hcc tatum expurgata ipfa cffc debct y fcd zxpur* LLL ij CANTICI TERTI gajjc et iam debuit corpus >quod inhabitauit:ut *$ ipfum coueniatincelebre D.UJ. optficis Uudcs } \tfupr tctigimus.Quodpropbetapramiferat dues: Lauda* teeummcbordisy organo:Organum cvimpafiim dtcitur corpus nojlrum, per cuius ncruos , 6 venas , CF artrias anima operatur , tyjcntitur } ficut fonusperfislulas orgam injlrumentalis.Sicut emm mundus ( Dorylao Vytbs gerico tefle)ejl organum Dci.fic corpus efl organum ammctyCuius neruijnu- fculi,ojfa,& arterite omnes >nunc fisiuU > nunc chordee dicunturhuius cor* porei organi : ququod propri DjjM. interpretantes pojjemus dicere jpecies^cl genera : Gcnera videlicet mul- pltciutn arter lar um inter iorum,quas omnes diuus citharcedus in iaudprin- ctpis alibi funul cum anima excitat dicens:Benedic anima mca dommum,f o- mn\a quaut omnia interior a mca^nominifanElo cius. **MODVLVS DVODECIMVS, EPITHALAMIA. Quis epitbalamia cantet. Concentus Vrimus. Xpeditis omnibus muficis injbrumentis > rejlat 3 ut decantetur r- pithalamium.quod ejlfacer hymnus in nuptiis cclebratus,qu4s conciones nemo cngruas ejficere potejl } mfi duclores babeat ____ eosMiu afummoarchimuf y doftore huius acramennm- jiruclifuntnter jacra enim volumina quedam epitbalamia funt } fj> concen- tioncs>qucc obfuam excellentiam canca canticorum dicuntur>celebrata qui dem aSalomone,fcd a Spiritu f anelo diclataxHec tamen recepta tnfacro ca- none>neqi infcrta numero uigintiquatuor librorum vita } mfi caTligata O* ap probata ab ifaiaprophctajicut jide dignis & celeberrimis authoribus ba- bere potuiJNibil emm apud anquos Vatrespro autbhico babebatur> nifie- manar et ab officina vatum diuinorunuqui dieta >'& fententias omnes ad tru- unam arcanorum diuinorum rcduccrent y & cum eis quantum \eritatis conti* ncrcntfcdul podcrarcnt.Hinc epitbalana ilaf quia a Salomone aliqua~ do diurno fyiriturcpleto & quiaab ifaiaeminentifiimo \ate cribrata, & approbata)fufapimus tanquam diuina y & ipfa iniis concenbus y quos de rebusdiuims y & gloria cwlcsliperfolmmus y nnitabimur. Verumquia con- centus illorum carminum quo ad nmeros in traduclione noshraferuari ne- qut^olui ea qutdcat,rcfcrre Sit memor quantos patiar dobre s Eius amore*  Albus ejl autem mcw ille amiais, Acfimulfparfw rubeo colore y Eltgi quais ncqueat deccmde Milibus alter. d Eius ejl auriim caput, & comantis Vertici palma fimilis captllus, Kigraq; omnis cafaries fenis iam Aemula coruu Aequat y candens oculus columbas, Quafolent iuxtafluuios m tentes Lacteis nixe uolitarepcnnis Aerepuro* f Talis efl eiusfyeciesgenarum Areica rofarum khuefeit inter germina. i Inq; finugraci molles baferepapilU, Qualcs rcfident kinnuli: k Regina dccicsfex,oclogcnq;pcllex De te loquuntur talta* placito Patris delbatis: quia eius cibus eft,vt facit voluntatem Patris. _u~T M  t,* a Plchradicitur fpon&velutiuperna lerufalem^d quam tendit cumiprafymbolomna- bcnsWnd lerulalrm vtranque figu^ ^ fam vel collcctionem omnium fponfarwn,qu  defeendit de coclo t"iquam ponU ornata vw ro fuo,ncc cui accommodatius araicara compararet quicquam habebat. b One fie pukhra/aroen ob pudiciham & munitionetn virtutum^tque chanimatutn ter- ribilisert hofti,ficutcaftrorum acies. c Auertere precatut culos blandientis more, cnm nimium fuperbiat,vt glifeat fponfus inafpeu talis fpom, d Ornes iunt licnt gre- go cap rarum^on autera Uloru ha:dorum 9 qui dabantur in lortera zazel.: aut qui coU ?fr buntur in finiftra iudicandi,fed eortm qui pofiti iunt de Gilahad.i.qui ponuntur corauo ininoin cumulumteftiiiK>nii:HJusenim bnus, capaiinumerati idem funt^e^^^ cabulo Hebr*o cenferi poTunt. e Der.teseburnti funt innocentes,& mun* ,veiot oues af.-cndentesde lauacro. f Gcnarfuntfrgramalipunicipi^&ordinatx. / TONVS OCTAVVS, Quxnam ijla cjl mklier } quelut rdios plenis c cornibus tffert Quum lunapuro l&mine. m N une puto te hortus habet^a nuxfua brachiapades Inducit vmbramfrigtdam. n Ver um age verte gr adumjcq; huc conferre memeto Amplexitus reddens mcis. o Quam decet vt kutbusgradicns pcdibusfola tangis Ac Icnefersvcjltgium. 4ji g Vfflbilicmtumno dom i matris vtero euaHus efVficm cra- ter tornatilts capa cif fimuiad fufeipienda cceleftia alimenta :f- cuc per vmblicum nutri tur infans fan- guine decofto in uc* nis matris. h Venterfmilistr* ticojcxquo fitopti- mu omaium cibo* rum,adhucnonedt- tur>ficutpullus non dum cx oui corticc egreTus-.Nutritur e- nim puer in ventre matris cceprus Dei- fico femine ali meto videlicet feminis ip- fus gratise baptifma lis,quoufque genitus infans incipiatlacc cnpifcere, & tandem foliduin cibum : qui cibus nuper ccepti cum fapiat odorm cccleftis feminis, ic- circo dicitur rofif vallatns. I Compara oit vtnbi licum crateri,uentr tntico&roisrfedne exiftimetur aliquod fircundumearnen^vbera *quat hinnulis cernorum excclforum videIicct,quos prxparat Dominus in beneficium noftnim,vt inde reuelet coadenfa & abdita: ficu t prophrtis olun qui fuxeruntiila vbera,contigit. k Regina: funt fexaginta numero condudo per denatiirnicompletum&fenarium primo perfe&uni bona opera denotantes. Concubina: vero & pellices^d et,affeui rerura caele- hunvxpellentej affeus animal conducunturexodonario iuftrtia;,5cdenariocpJeto in ooginta.Sed iuuencularum^d eft^>cuItorum,5c de nouo pullultiura atleuum n et numerui:Nam *^Q^rlamothvtmnc$fign^ 1 Defcripto corpore per accommodatas tnetaphoras anima quoquedebitis gradbus procedenserTigiaturprimoauror*naturaIiluminJi:pofteaIunegi$,qua: plena fuit ia dicbusDauidSt Salomonis:Tanderafoli doirina: & fidei enangeficz,qu*Chrifto ro- gantenunqoamdeficit.QoaperfedioncdonaU anima omnium domina efficituf ,atque ternbilis, & ternficans hoftes humanigener is, veluti perterrent ini micas acres infignia prgijalentiuracatrortim. r m Qux etiam fKbeneinftirutadefcenderedicitar in hortura nuaim ,vtaliqualfs calus defcribatur,a quo nulla fponfacft penitus libera: qu ia omnes declinauerunt, & cadit qui- libet quamuis inftus,prarterUlum qui peccatum nonecit ,fcdaliommpeccatatuIit ideo defeendere dicitur, non quidem cadeni fed liberam cadentes ab amarrtudine, & duritie corticum nucis peccati : quod etiam continct bonum nucleum,dumraodo grana & men- to Chrifti deftruatur illicoamaruJ frangatur duros cortex,quia Tbiabiradamt deliSu, fuperabundauit Sc gratia . .... **I comub xum* llle Me in meafe conferi vbera: Quemmecumpardi xorret a fnor &face. Admotis labiis tunc cgofuauium Vinoomni melius iungere gefliam; Arreptumq; manuprotinus in mc7iciet. f CANTICI TERTII n Ia caiu ijitur re- S/ . dUtcm impliati ncXibus inuiccm pentns fpootam ab f /. - ... pfo camrcuocatdi- h Inter puicbra tborijirata cubabimus: cem: Reuertcre re- Quifbarfus uarusfraprat odoribus, uerttte folamtisjd -ri j  r  -i eft,pacificata^mcis l ^arcumdcacs fcx\igiUnt um: mertisperea, atoj TotUtn quifkpcrant Uiribus ifraci vdrix hoftmcU- ^ Uoxfcnfimaduanctlumimbusfopor tuta. Vndeipfiap- ' > > r plauddum cft>iuxta DijjHjus placidc tucmbraper omitia: idqdiequitur.Qni / Ncc qtufquamprccor y  3 nos pritifcxcitct. videtis in fulamite t . , r -i ' ' ' - r l ~ sifi choros cartror "'y/* crepitam .murmurcuc obstrcpcm: noniambellantium, Quant (bontc ipfa oculis (c dbripiat quics- fcdtripudfantiupr* ^ U U I t i o Erecta itaq; & dcbitis aptata morihus,atc| affeciibus,afpicicntes otnnes & cognofcentes ipfiusftatuaiuftum,indiicitin tantamadmirationemjVtdcamQuampoIchrifuntgref fustuorumarV.ciuum&operumin calciamentis^quibusvidehcct dcfcnduntur {redes, ne offendtur  maio lapide  tlia principisfSponfa enitn dictur Sc filia, a Afteciusvencnubi) caelelisomnipotsibili modo,myfticis exprimunur fermo- nibus. Reciprocas primo dcclaratur amor cum alter pro altero folicitut ofendiurjdum mutua fein amorefucipiunt,St inter vberanquidemmuiebria^edmeliora lia e* qui- bus propinatu r Iac^quod qui bibit feit reprobaremaIum,& eligere bonum. b Q^uohe paftiambo communt exardefeunt amore:Vbera enim in archctypo iunt fonte* rluentc propheticoi latices.Sunt etiam legales ibri prarbentes nobis verura lac ia- pieotiar, c Ad quas Tbera fug? nda deuer.itur p'ofcu!um,in quo moris mundo anima iolDeo vi- vn't,contenta lacte iUo,qjod eft omni vino iapientiatrerum inferiorum longe melius. Ve- rumaliquando etiam vinarafugimus abei fdem tbenbus-.de quibus quoquedicitur,erunt vberatua iuut botnv.neae. d Cato uaqs oteulo & hato Ia3",introducitur ad thalamutn nutris, non quidem huiu inftnorit & mortaI,fed potius llius mehoris qoac dicitur matr filiorum Jartans & gau- djn,in prole vid:licet fcecundiviimatx quircnafci nos oportetji volumusregnum cceIo- rummt.oircde quainc.u:: ApoIous,Illaquat fartum eft Ieruialem libera efi,qu* eft ma- ter nolka: In cuius thalamuauntroducunturquiiuiceperuntverum ofculum # & bonum illudlux.runt lac. e iiiuc quocj introduch anima fanrt merum,& nctar amoris editum cu fueco malo- rumpuiiicorjid eftvcra^charitatis^vt ab ebnetatelaiciuietis&obuqui amoris prfeniet, f Iilo itaq; *more calcnte* comuges deucniunt ad mutbo$St fancios complexus,per bra- ch;a vjrtuf.m ^ bonorunijqua; inverisamicisfolent eTe communia. g In otio amplexu Ixua,5 omna que ad eam pertinent capiti,& rationi fupponuntur-T- cutabqujndodemandatumtuerat.Subtcr teeritappetitusruus^qmiectdum fanguiner, & eQs natura fapiens:quod etiam in archctypo  lniftra fumit influxum^ed dextera amo- r s^oniniumfauftorum & linehtiominfluxuum ampleiugaudet. Q^J*duo ,tirnor vi- delicrt & amor vig:re folet inamantibu5,vthocincalcfcat fiproficiat ,1 lio vero caueat nc ofV.T,d;:t ) & inde rarcaturcondilemtSubcfieautemdcbet timor amori. h Quo amore ampleiatijconnexi,^ coniuni,tterq; iam adepto finecubare, & quiefeere d ;betluper lia pulchra& odorfera ftrata^ethorosveri coniugij ccclelu. Qjio fpona conlcendensdecantatjlnpaceinidipfum dormiam crequiefcara. i Vt i^itur fecur quiefcaturjcubicula&lcduhillicircundanturiicxagintafortibusn quibucuncf fedextortifsimisffraeljideflmilitantiuroDeoinmiIitia illa coeleflis exerc- tui Qj^idetigunturfexagenarionumT conduto exfenaro primo perfeo,& denario compK'to,addefignandam completam pcrfeionemcutodum-.Q^iomnestenent gldios ex iliji vticue de qjibus dicitur, Incbriatus eft gladiu* meus in caelcr.Suntcf edoi ad bella & mlitiam illam qua Michal prstliabatur contra draconem.Vnufquiin tabcrnacu- is illis fiduc*,5: feuritatis:vt nullo tcrrore vexentur. k Inquafecoritateadeo anima placide quietei t,in eo quoofculumaccepif,Yt n llofo* rorcconiiertaturinidipfum*,inquoquiefcit,&: vnus idem fpiritus cura codem cfficiatur. Gim igiturin fomnoilloe]eueturanima,& cfcendat inDcum,ideoadiuranturomnes conidaItf,neexcitcnt,nequeeuigiIarefaciant fie quiefccntem,quoufque fpiritus ,quieam a^ripuir,fomnumlllumprotraxL^t:dpotI(TIml , cumfpiret quando vulr,tic ft infaculta- te recipienth,fcd pfius fprariris & vementis,ideo contouenduseftquoufqueabierit.Kt quia in ipisamplexibus,& fmnopulchrefcitfponfa fupra id,q*jod patitur naturalisprogref- iusyi' humanura iudicium,in eam afpicientes admirabundi inquiunt : Q^ux cl irtaquara- feendit de deferto^mundi videhcct huius inferions , fcut virgula funnex aromatibus myr- rhx & thuris,& vniuerfi pulueri* pigmeu ta riiquac iolent eTc in horto volurtatit  in quem iam intraueritlponfa. Hscantdenis potius adumbrare voluidiuina mytcria,qua; in canti- eis canticorum continentur,quim uel minimum ipforum argumentum dccantare:de diui- nisfquidem nuptusibiagitur,qutbuscnarrandisomne humaniingeniiacununhebefdt. Hinc jgiturdiuinarumrerum immcnfum pelagus intuens,irtdever imbeciilitatem virium notrarum perpendens huiufmodi prouinciam nobis admodum imparem exiftimaui , tii temere Paulina illa fenenlia recedendum putarim,inquam omnesnotrxpotifsimum re- ligbnis fapientesconucniunt:ta!iaiciIicetac tanta eaeU bona>qua; Deniprarparauitdili- gentbuse,vtneocuIusquidemvnqi3mea viderit,nec auris audierit ,neciii cor homni senderint^antumabetjve quis ftyloquamuii erudito eapofsit corupleiquxad fcclici- tatem dignitatemj huius connubii fpe&ant . VoIuinihilominus>ne myfterium penitu eflet intacliin^haf odes ex iplts canticis canticorum excerpere,vbiSo!omon rcx il!c pacirlcusdi- uino jfflatusnuminejluipotiusnuptiascoDtraxir^quamprarfenTevidetur. Breuitatini- mirum iudui, ne regis fecreta r-afsim manifcftarenvquia & fi dirTicilIinium el,vt dixi> rem huiufmodi pertraare,nonnihiItamen Deodi&antf,dicerepotuifTeni,maximclwnter per- feito* tantummodo,qui ibhdo cibo vefeuntur data eflet d icendi facultas: memini quid Ori- genei de hoc fenferit:adeo vt Virgilianum illud non incongru dia pol>it. Per vrios caius f pertotdifcriminarerum Tendimus in latiurDjledes vbi fata quietai Oftendunt. NcceTe enimhabent qui ad ntica canticorum veIintconlcendere,firigula,qu3ein feri- pturiscontinentur cantica peragrarcEgrediinpnmis eosoportetex Aegyf to : cgrcTos mar mb rum pertranqre,vt primum canticum poi nt canere.Perambulent deinde fpiri- taliter vaft,& incultam eremum,donec dcucniar.t ad puteum,quem foderunt r:ges,vt ibi- dem alterumcanticum Domino 'perfolmnt. CumverciHud Moil cclcbcrrimum car.ti- cumaTumerepropofuerint.Atc.ide ceelum &loquar,Audiat terra verba oris mei ,con- ferantfead oram il!amfancfc* terra: cterminan^vt in lordanis ripa huiufmodi canticom jnoduL-ntur.Ca;teriiquoOpCJnticis,qt]x infacrisvolominibus reperiuntur ,concinnc 3c fuauiter decantatis t indeadaltioraconfcendant ,vtrec:>nditifymiim hoc canticum cum fponlbcanerepofsint. d procu'dubio animo flatu?ndumet,vt cummontrisfacniimis congrcdiantur,caojmagnanimitate herclea profligentjfiaugurtifsimlxLesconiugutn promererivoIuerint:Q^uod facile fiet,f fummo Itudiovoluptatisillecebrasdeuitarectc- dant,dcbellatif iurt pugnetur >no autem maU \>ltioms caufa. Si autem imperator nojlcr Chrislus habucrit iu?lam caufam in bcllo,quod ajfumpfit contra hoslem humani gene* ris } mamfelum ejl:cum tanquam prtdo immanifiimus antiquas illeferpens> qut efldiabolus, detineret ipfum humanum genus fub duri&imo > horridque iugoferuitutis:Quod quidem dolo , & fraude multiplui jubiecerat . Contra huncigitur Chrislus pugnans \>critatCjpictatquc,zelo etiam honor is diui- ? l h O* falutis animar um aquifimusfuit in bello . Et ne hoslis (licet xniquus) pojjet habere in aliquo lujlam querelam > inditlum cjl ei bcllum per antiquos patresprophetasq; } quibusvclutifccialibushocfuerat demadati.lnter quos regius propheta DeifoenmfSimuspr^coproclamauit dices ; Liberauitpau- perem  potente } Cr pauperem,cui non erat adiutormo y ipfemetprinccps chri publico proteslatus efldicens : Nuncprinceps huius cucietur foras > quiafe- STys - cum congrcjfurusfum: & quodplus cjl, ipfe hoflis adortus cjl eum } dum leiu- naret in deferto . Authontatem vero bcilandi habuit a Patre , qui ipfum a Kaiai. koc bcllu deslinauit lubes^vt cius \ulnenbus debellaret hoflemjicutper \fa - iam dixerat: propter peccata popuh meipereufi eum,idefl tradidtpcrcu- ticndumfa \ulnerandu:Nam in hoc nouogenerepugrut \icloria reportada erat\ulncribus: In quo quidc bcllo nulla fraus>nullusue dolus intercefiitjieq; malus \lcifccndianimus;ww pietas lber adi miufl oppreffos.Pugnauit itaq; ucritatc contra mendacem holc: puanauit %elo contra inuidunu bonitate co tra maliuolum, y fceleslum:manfuctudme contra fuperbum. Ad quampu- gnamfedul omnes ChriTli milites } qui cmjlipendium in baptifmate acccpe~ runcyaccmgidebentyficutifccerat lAichacl mmar um cuslos contra eundem hojlem^t narrat loannes diccns&Uckael & angeli cius prxliabantur cu dra- cone\Quam pugnam aggrejfusfuerat pro Chriflo prncipe^ eifdemlegibuf ivanou. quibus ipfc pugnamtiAit enim Euangelifla^cum multer (falicetvirgodei- fera) amicla fole Jdejl diuinolumine, babens lunamjynagogam uidehcetfub pcdibusfc coronata duodecimfl^UsM efl duodenarioiUodiuino^catlefli^ apojlolicoyde quofupra dixinms^ifa & oflenfsfuit in cceloparerefilifuurtt primo y \nigcnitum,qui reclurus erat omnes gentes in \irga frrea:^ qw daturus effet ommbus teatitudinem. Serpens ille antiquus & draco > qui efl diabolus jnxmia temeritateeUius noluit aChriflonafaturode \>irginefuf- pere beatitudinem :fed mente intumefeens ait: In calum confeendam fuper TONVS OCTAVVS. 4y + afira Dei , ideflfuperf anelos exaltabofoliu meum y ponam fedem meamad a- quilonemtfkafiflatts cx aduerfo illius y qui vcmtab auslro- Et Une adaqui- tonem fc ucrtit y undc omnemalumpanditurfa vnde omnis rtuna & cafus. Contra quempro Cbrislo wfurrcxit Muhacl& angelieius y fufciptentes . cdiclum lud a diuo concentorc decantato:t : t adorent cum omnes angeli cius. Quiomncs bcllumfufccpcrunt contra draconepro Cbrislo ^legibus Chri- fli:Pugnauit cnimfcrpcns contumcia y isli obcdicntia:\llc odio y ifh amor e:\lle wuidiasshzclotlllefuperbidyislipietateilllcpropnts utribus prxfumcns y i~ fli uirtute diuina fuffulti . Haciufhtia > & hoefauore prxuahut Muhael j* exercitus cius contra draconcm y tf fatclhtcs ipfius vfque ad cor um omnimo- dum cxrcr?mnium y tfirreuocabilcm cieclioncm  regno dlo y in quo Cbrislus rcx pacificas regnat inpacc. Viclus igitur draco > tf eicclus tripliccm contra nos direxit aciem y quxfunt viundiportcnta y cuius dracopri?iceps,f tjranus c ff c cius crat.Quas acies loannes meminit in epislola y & ommbus iam nota loann Cuiusfauore multoties vinatur a nobis. De larga xicloria habita a Chrifloprofc y F J pro militi- bttsfuis. Conccntus Sccundus. 3HR* N hoc bello imperator noser Chrislus adeo \>iclorfuit y ut nec mxnimum damnum y aut yulmcs potuerit ipfi inferre hofliSybinc lectus depromit: Venit enim princcps mundi huius y & inmc chr i non habet quicquam. Cuius uiclorix laus totaipfi debetad- 'u^ tku feribi y qui folus cum hojlc pugnamt y ficut in vaticnio ifaiadiclumfucrat, Torcular calcam folus } tf dcgcntibus non efl vir mecum. Et hac de caufa quandoVetrus ftriclo gladio uolebat in hosles extltrc 7 dixit : Vonc gladium tuumin uagina , non putas y quod pojfemrogare Vatrcm , & cxhibcret mihi plufquam duodccimlcgiones angclorum tfednolo y quia folus debeo hanc pu- gnam intrare. Hinc non fine admirationc audientium , tf attent confide- rantium in ipfo confliu clamauit ad Patrcm.Deus weus,Dcus meus ut quid dereliquifli mc-folum uideluct in duello cum acrrimo hofle. Quod arcano- rum Da confaus ?aulus inrelligens Qokffcnfibus facramentum cxplicauit PiuItl dicensiQumcffetis mortui^ depra:datipeccato i conuiuificauit uos C H R I- S T V S donans omma delicia } tollcns quod cr ai aduerfus nos cbirogra- phum decreti contrarium nobis : tf ipfum tulit de mdio y ff l g? ns $k erucvExpolians principatus 5* poteslates traduxit confidenter } palam trw- Ambro PauIus. CANT1CI TERTII fh ns illos infeipfo: Nnne hic Paulus facramentum & ordfnem totius bcllt> ^ vi&ori* Chrili de aducrfano bumam generis expofuit , r explicam tf Qjlcndit cmm>cur pugnauerit^t eriperetvidelicet nos de morte ,idcft ange~ lomortis,&depcccato retmttens debita >obqua eramus obnoxtj f/erui, delem cbirograpbum y quod feccramus dtaboloper manus mal operantesiEt^ qubdper crucemfoluerit debitam ditam nosf^olisprinapatus^potejlati tenebrarum: Et tandem concludit y qubd bane yiclor iam , illo quidemfacra- mento y quo omniaficjlatutafunt mala bonis aduerfantia'illis reielis non mc- dwcr teoria ad ijla deuemamus. Tnumphi gloria imperatoris r militum. Con. 1 1 L ~~ Arta itaq; uictoria y merit mneenti debebatur triumpbm y cum captiuos lber auent y f non modo ciuitatem unam y aut angujlZ domimum y uelregnum imbellefubiugarit y fedtotu genus bums { __ ni ^ num,& quodfmtinommbusretroaistemporibusysr^uod impojlrrum eritmo tomm mundumfu* ipfius ditiomfummifit, dute Paulo TONVS OCTAVVS. 4y5 cum Epbefiis : Vater conjlituit eum ad dexteramjuam in arlejlibusfupra o- nemprincipatufe potoftatem,& virtutem y & dominatwnem y $ omne quod c H R l nominatur y nofolum in hocfceculofed cam in futuro: f omniafubiecitfub pedibus eiusn quam gloriam intrauit bellando y maxim inpafionefua y \t i* pfemet tefiatus ejl in euangelw y cui titulas ejlfecudim Lucam dicens: 0/?or- tuit Cknjlumpdti } &itd intrareingloriamfuam.Triiiphare itaq; ccepit die, quo captiuos redimais gloriofusfurrexitfcd triumphum per fecit aquando fo Icnmapparatu confccnditadrcgnuficut canit Ecclefia;Datur tnpbusgra- onditdicens;Torcular calcauifolus y ? degcntibus non efl uirmecum : Calcauieos(contra quos ui- Ifaias, Zachar. T0NVS OCTVVS. 4 jff 4dicetjigladidtusfum)hrfvrre meo^ conculcduieos m ira me. Et ajjtcr* f#sm4tti iu cor um lber a - thncm^ofecunHS^Uusque omnestriUmpharepofftnt. * ' \ De triumpbo diuerforum ducumpofl Corisli reCeffum. Con. IIII. Vantuis alijtriiwipbdrknt (maxime duodem prncipes apololici)de duodecimpartibus munii,pcr uirtutem Spiritus fanB^qu eos repleuer4t,\dcQprt diximus)concludttur totum bumanum gentis* Necexduft'*fuaV*H~ lus,quiplus omnibus Idborduit.Nant & ipfe(vt patet) cum eis triumpbauit de multis auitatibus y (yprouinciis y quas deduxit in ditionem CbriflhDe An tiocbiacnim,Scleucid>Rhodo,PergenyPamphyl4 y (f Cilicia:ltemde Pbry^ gia^hilippis^Ucedontbus^ Corintbiis,Tbejfalonicenfibus ,Atkeninfi- bus } & Epbefiis>(f de multis infulis Gr  qua buius monitis fub imprio Chrijlt militar e ccepitiloanni de Afia : Tbomcoronasq; cum imperatore^ col- locari tanquam eim affefforesfuprdftdes duodecim, utprfuntcum Deo Abraba, DauiJf qui uiditdies noflri impcratoris^Cr gauifus efl.Et diatur Deus Abraba,quia eius aduentus primo Abrabte promijfusfuit .Deus quaque Abrabam y quia nouusquidetn bomo effeSlus , ut mutatumnomen illudmyflerium intclligen- tibus indicat jiou&familiig  redemptore regenerando Pater conTtitutus efl. Duodcni quoque prncipes adeo cum Gbriflo noftro Deo unitifunt^t de bis fubinferat propbcta: D/y fortes Teto autDij feuta y el protelares terra uehemtntcr eleuatifuntiquia exaltatifuper omnestribus terra y x^ollocati  . fuperpracipuas fedes gloria. Et de bis diuus Citbarardus in aliopfalmo con- cinit diccns:Gladijancipites in manibus eor>adfaciendam uindiBade bofti- bus deuiSUs^quipraualuerant cotra bumanumgenusfif cotra omnes natio- nes.Qgam uindiclatnfeeerhnt,& faciuntfimul cum eo 7 de quo inquit loanes: Ioaiincf> Quod exore eiusprocedebatgladiusi^utretqueparteiacutus^eofmular^ matifacint mduium confcriptum,f determinatumin mente diurna, Ugan- da hoSltles reges in eo?npedtbus,& nobiles cor um in mameis ferreis Mie igi~ tur triufnpbusdatus quamuis diuerfimodc nominatum . nam ipfe Deus ?ater * T v St theologis Hebrxis corona nominatur : Ipfe enim vtique corona ejl o* pre- miam noslrum.cumfitpotifimum ubieflum bcatitudinisyduentcfiUo : Hut cognofeant te Dcum Vatrem.Et quiafilius idem efi cum Pj trc 3 Sequitur: Et quem mifislifiliumeiusiQuj quidem efi uer aterra uiuen- tiumnobis promijfa } qua fiuxit , &fiuit lac diuina fapientia " mcl,idefi dulcedo r gulus rerum diuinarum $ qui efi rea uer um mana: quod mhila^ liudefidicere>$cibum quendam admiratiuum. Namvidentesfilijlfralci- bum illum angclorum , uelfortium mijfumde calo omnemfaporem in fe ha~ betem admiram es dixerunt aiimicem\^eff\ V}manku,quod interpretantes dicimus Qtnd boctlnde diElus efi le cibus man hu y fcd nos latine dicimus ma*> nanlla enim efipotius ditlio admirantis y quam nomen cibi Nam cum cibus illefatis tranfeendat captumimbccillium > ideodicitur cibus fortium, quam- uis no?lra traduSlio habeat angclorum. Et quia non potefi intelligere illunt autguSlare nifi cxpertus > duit Cbrislus in Apocalypfi : Ncmofat^ nifi qui acapit. Dicitur quoque boc pridefi ucrum y complctumprxmiumficut denarius efi numerus completus: Diur- nus uero ex illuslration obiceli, y clara intuitwne bcatorum* Dicitur etiam brauium>promijfumvidelicet currentibus in mer cedem . Efi igitur boc pr** TONVS OCTAVVJ. 457 tniutt (quocunq; uocabulo nominetur) bonumnunquam defeSliuum } necper commumcationcm wtnoratum.Ncc quia magis vwi q altericowmunicaturjo- cmn wuidiiC relinquit minus habcnti y cum omncs comublcnt de gloria y bon- que cohredum.Nam qui inuentifunt inuidi y ab dlofodalitio, & commumo- ne dlius prdcmij irreuocabiliter expulfifunt. Quod ludpramiumfit iucundum y Cf  mifericordia y gratia y f omne iucundum y r amccn.Qua dcleclatio erit ufque in finem y idcfl ater na y & indefeciibdis:Et hxc cx multiplia caufa refult atonia \ideluet obietlum ejlpulchrum iiifui y fenfuideleSlabile y gujlui dulce y & omnibus potcr*tiis per- fecl propor 'tionat um inter ueniente quoque pacio perpetua pojjefiionis. Ejl enim Deus illudpulchrum>a quo omniapulchrafiuntM bene fentiunt Vlato- nicijimul cum Dionyfto y & Hierotbco , quidicunt: Quodficut ummquodq; pj,, ron ^ dicitur borium , quiaparticipat de fummo bono : ty ens y quiaparticipat de  lon / fi - fummo ente : Ita ejl pulchrum participatione primi pulcbri y quod nunc dia- turry$i iaphitjiuttcym hadar y nuncj^^j!)tipheret:Quamuis diffcrant y fi hene \im vocabulorum perpendimus. lapbit enim pulchritudincm ueram ab intrinfeco aduenicntcmfignificat> Hadar ucr decorem y & pulchritu- dincmin ejfigiejubitu , ornato y ty moribus indicai. Ttphcretautem pui- chritudinem ipfam y atque maieiatcm intrinfecdm cum gloria quadam , & triumpho appareti rcfultantcm. Vocatur enim iaphit inpfalmo quadragcfi- vio quarto y vbitraducum babemus : Spcctofus forma prxfils bominum: In Hcbneo enim babetur D*1K &3Q HW i*pb Mphita mibent Adam. Quod traducendo aduerbum dicercmus:VuUbcr pulchritudine  } uelprx filiis A- da w. Hadar babemus inpjalmo nonagcfimo quinto s \bt dicitur: Confefiio y & pulcbritudo in confycclu cius } cum in Hebrxo habeaturfflzfo Ttfi 1 Tff| bodue hadar lepanau: Tipheret et ta babemus ibidem ItJTpOarnWtflW ho%uc tipheret bemtcadfo , idcjluirtus y f pulebritudo wfincluarw eius: Vro quo nos babemus yfanclimonia &* magmficentia infanclificatione eius: Qu CT 'nucnit in ipfo anno centuplum/ed habet ueritas Hebraica : Inuemt inanno Mo centum hordeos , &benedixit eum Dominu$ } ty magnusfatlus efl uir:& iuit proficiens 6* cr ef cens doneceffe* Wxoay. tiuseflmagmis ualdcMiratur Hieronywus, quomodotam magnuspotuerit ejficiper centum hordeos adinuentos.Veritas efl,%> profecit in lia influentix aquilonari indicataper wyffcharim^uod & hordeos > & alia multa figni ficatAahacob autemfixit tabcrnaculumfuum in mdio ^biefltipher et, idefi ' pulchritudo^ foi fupramundanus S>equo tabernculo ^auttabernaculisdi^ citur in ibro numerorum:Quant pulchrafunt tentoria lahacob > %$ temor ia, IfraeLldem itaque cji diccrc y fpeaofus forma prxfiliis hominum:hrat lux uc ra omnes Muminans. Infolcpofuit tdbernaodumfuuniKegnabit in domo la~ hacob in aternum:Et multafimilia,qu conueniunt y ut notum eft cis> quifeiut qu r obicFti noflrum^ confequenter deleSlabikfenfut tnterioriper diuinitatcmifj cx~ st vi ter*  per bumanitatem affumptam : ut ipfemet Qhriius redemptor,mcrces Peuut. * quies noftrd ait : Ingrcdictur falicet ad diuinitdtem , & egredietur ai aiud ' bumanitatem, & utrobiq^ pafcua inuenict. Ej? etiagului dulce yfuaue, ut inquit Pctrus:Si tamengujlatis , quoniam fuauis efl Dominus. Er Dauidin pfxlmo:Suauis cji Dominus uniuerfis. Ljl denique propor tionatumomnibus potcntiis>qudiuui$ infmtumfit omnes potentias excedes:quia Mo exceffu mi* mime cor rumpit ,fcdtantum tr ibuit Quantum potentid recipientis eficapax: Er hxccfi uera racunditas^quceex propor tione & couenietia refuliat. Quod gaudium,qua iucundiras^uxfuauitas^ux denique plena felicitas nihil ef- fet quodtmmodojiifi continua cumfecuritdte pofidcntis. Ideofummus im- sT v s. perator noflerjit certos nos reddcrct de hoc gudio nunquam amittendo, cfr- xit difeipulis >$ confequenter omnibus : Gaudcbit cor ucfirum } & gaudium uejirum nemo tollet d uobis. ^-MODVLVS QVINTVSDECIMVS, 1MPERIVM. De amplo princtpis imprio. Concent us Vrimus. "^5*^J! Ofl triumphum datum efl huic triumpbatoriimperium >cu fit PauluSt 3 ySgk JJI rex rcgum& Dominus dominatium.Quod imperium qudlefit y J ^SjEgl Pauluspaucis admodu uerbisfc expedit dicens : Quem conli- SJS&figp tuit bceredem uniuerforumNec ultra prorogaripotefl,cu uni* ifaiar uerfdfint ctfubicEla. De quo  cumfermonem de natiuitate ciusfa- ceret^udticinutus cji dicensMultiplicabitur eus imperium, &pacis eius non critfinisiquidprinccpspacis erit.Necturbetur quiffiamfibella multiplicia adhucfunt in regno inferior i 3 quod E ceie fia militantiu dicitur : quia nondum piuius. pofitifunt immici eius omnes fubfcabellumpedum eius } iuxta illud ?auli:Se* det in dextera Dei de c ater o cxpeSlans , donec ponantur inimiciciusfcabet- Mofei. DauM TONVS OCTAVVS, 4S g lumpedum ipfiusSed quado dabiturtempus,vtdeftruatur mmica mor s,tc pfeUapace gaudebxt in ommbus mbrisfuis.Sequiturpropheta:Supcr faliu Dauid> ffuper rcgnum ciusfedebit:Bcne quidem federe dicitur in folio Da- *"& uid } quifuitprimus rex, fvnicusDeo gratus exits,qm regnauerunrinto- McCS " to ifral.Etfuit de tribu lebuda } ququia rexfum ego:Kc quod ntyUeriofinnuitur in boc nomine fr\)ftilehuda } excuiusjlirpe ver  regia egofum.ln quo nomine con- tinentur omnes liter^magninommis quadriteri,auttetragrammi inter po - fita litera^{alct y ququ connctur in Tetragram??ioJ)abitu inucntafiuf- fe in corporc humano quadrario ex quatuor elementis y quibus compofuum efl. Qum igitur Mefia competat illud facr um nomen quadrilitcrum, &fucrit ve tus bomofacile intelligimus ipfum etiam ver um rcgcmfnpramundanum y ?* de vera tribu lebudaquamuis pro tempore percgrinationisfiue latucrit in quadrario corpore humano.Nunc autcmrcgia pompa reinai in folio coclcfli, cum qua apparebit infecundo aduentu ctiam mortalibus.De quo wfcmet ait: i Jcm. Cum veneritfilius bominis infede maie7\asfu%2i maiejhte. MMM // CANTCI TERTII Qumfit iuium huius printipis imperium. Cott. II. Ed cum imper atar iam ,aut regia dignitatem quis duplici iurefu* fcipiatyhareditariovidelicet r iufibelliiVideduccfeOyquomQ- do Chriflus imperator nofier non tyrannicjed vtroq; iure illud 1 fibi vendicet impcrii : Habuit enim in eo haer editar mm ius cum fueritfiliusfummiprincipis,cum quo & omnid y qua eifubiecit^fabrictuerat, Pai us. v dixit arcanorum referator ?aulus:Quem conftituit hceredem vniuerfori, per qutfecit ? fitculaSed hocparumfibi iuflumfuijjet,nifi virtute r arte militart(iufto tamenbello)inftgne imper Lm iterum comparaJfet.Vropofitunt nanque eft regnum inflar pramij currentium,aut decertantium > his qui in a- gonehuius mortalis vitehoftem deuicerint.Vro curfuftquidemgymnico efli- pfius uit& tartareos hoTxes y vtfuprk exph- cauimus y \n quo pr alio vexantur y & anguntur^quicunq, decertat y iuxta illud idem. apofiolicum:Oportet nos per multas trtbulationes introire in regnum Dei li de ut u,m fibi vnufquifquc inferat neceffe efl y ficuti imperator ipfe zp rex no- st* vs 1 fterproteftatur diccns:Kcgnum cedorum vimpatur, & violenti rapiunt z7- pauiu*. lud.Violenti quippe y autinfeipfos cafiigantes corpus, & inferuitutem redi- gentes,  bane vtiq; magnam y quam Vaulus comemoram ait : Santii vero hdibria (f uerbera experti>infuper y vincula^ crceres y lapidatifunt, feSlifuntytenratifuntyinocciftonegladij mortuifunt.Circuierunt in melotU, * inpellibus caprinis,egentes y anguftiati y affiili:quibus dignus non eratfnii simeon. dus . Tefiis efi & impei atrix^ui diSlum eft a Simeonepropbeta : Et tuam - pfius animam pertanfibitgladiusyddeo V dicant quidamfapientes, quodfue- ritplufquam martyr. Cladius Vtiq;\compafiionis y quafimul cum filio pr o uirili fuapajja eft: Gladms diuidens animam inferior em jj>iritu, vtperfcS deifi- ca cjficcr et ur.Tcftes funt omnes commilitones imperator is y quibus ipfe ait: *s t v s ^ yu ^ ucn * y c Pft w^negetfemetipfum, r tollat crucemfuam,& fequa turmeuimfibiipfiinferens y & decertans contra bofieslucis  efl utpto nohis debitumfolueret.fedflrenudimicanseripuit  manibus ini * miei tom humana genus * Cnaut redeptus  captiuitate(vtlegcs dectrmt) teneatur rcdimenti>idcodiuinofyiritu afflatusXacharias cecinitNtfine ti~ z *** more de manu inimicorum noftrorum liberatiferuiamus Mi infanftitatefe iuflitia coratpfo omnibus diebus no$bris.Etficfapientia lia diuina,qu quibusloquitur Pe- pet*. trus dices: Vos aute genus eleBu y regalefacerdotiu } gesfanSla y populus acqui fitionis.Voderandaprofeft ualde ejl illa coniunSiorcgni &facerdotij: quia dicitur regale facerdotiu, ad innuendu } quod quilibet Cbriiianusfulgere de bet utroq; regno uideluet & facerdotioM fit uerus miles illtus^fuitfacer- dos mater num fecundam ordinem Melchizedcckj qui rex iufus interpreta- twr.Tcslatur ergo^fuitfacerdos regiusficut & quilibet noflr ejfe debet. Nam ut uerus rex debet dominar i omnibus terrenis > & corporifuo y id(prout opusfuerit)rediges thferuitutc.Tanq autem uerus facer dos quilibet ojferre debet ipfum corpus fuum infacrificium Deo\Hcnti y ftcut docetVaulus dices: r * uIlls - Obfcro uosfratrcsp mifcricordiaDci^t exhibeatis corpora vcftra hoflia uiuentem^f anelam y eoplaccntemiCuifi addamus tertium,fapientiam vide- licct,eritperfelus bomoiut non triuiali doSlrina dicitur de Mercurio^qui e- Mcrcu ^ rat ter maximus>infapicntia ^facerdotiofe regno.Scd multo elegantius no- Jlerfummus pontifex Chriftusfylcnduitfapicnt ia, regno & facerdotio:Quf cu mitra eius triaria(qufdpictia>rcgni, Q' facerdotij.Nifi enim fitfzpies>nonpotefl ejjcbonusiquia omnisignoras malus, \t dicutVcripatctici.Nectantumfummus pontifex debet praminere doBri- Peripat na y fed quilibet epifcopusfic diFlus abepi^quod ejlfupja, ?fcopos>intcndcs, quaftfitfupr intendem plebi > ut hugutims interpretatur : vel afcopos y us u * quodeftfpccuUtiojtt aliis placehVnde intelligaturpr&latHsinfyecula pofi- tusfupergregefuum. Sed nec quilibet alius facer dos fapientia^atquefcient ia Cfc .. carere debet :quia per Ofee cominatur dominus: Quid tufeientiam rcpultfti, MMM iij Pflinaon incorrecta  d ioeorrect NFZ 43-120-12 lire PAGE 46o au lieu de PAGE t+ZL STVS l CANTICI TERTII st v l  S T P  ^ dm tcjiefaccrdotiofungaris mihi Hw dixit imperator omnibus Juis ajfecltifigo dabo uobis os > o 3 fapientiam; & loquem de Spiritvfan&o^ quem erat demijfurus,dixit:lllefugger et uobis omnia.Hx quibus colligimus, quod utdt fitos commilitones ejjcfaptetes-lubet et iam ipfos regnare eo regno quod diximus conftflere in uero contemptu terrenorum, y mortificationefui ipfiu,ideo dixit. Ni/i quis renunciauerit omnibus y quapofiidetjuppeditan- do ommd tanquam uerus rex,non poteft meus ejfe difcipulus. Quajapientia habita , ^f quo regno obtento/iubct afeendere ad uerum fiacerdotium,de quo ait;Quj\uulc uenirepojl me, abneget fcmetipfum ,& tolkt crucemfiuam, 0* fequatur me, offerens fcilicet r matlansfeipfum infacrificium uinumater- pauius. no VtfriiQupd clarius explicans apoftolus inquit ; Qui Chrisifunt,camem fuam cruafixerunt cum uitiis y 6* concupifcentiis . Er hoc efl, quod eonfcen-* [urus in aram crucis, ut offerret feipjum agmm immaculatum, indixit CHRI nobis . dicens : Hoc facite in meam commemorationem non tantum panem, Zfuinmn in memoriam cor por is &fanguinis mei offer entes ,fed uofmct~ ipfos hofliam uium in odorem fuauitatis ,ficut obtuli me Vatrtpro Vobis. Quam cruce meo animo tollenies , ut regi noSlro conformemur ,flatimuera fapientia,qm abfcondita efl in C H R I S T O I E S V crucifixo,potientur: quam nemo fepientum huius mundi adeptus efl: Ex qua confeendimus adre~ pauiu S  kfiteerdotium, &* regnum facerdotale. In quod regnum oportet nos (in- quitVaulus) introxre per multas tribulaiiones y ficut fupr dixerat impera- idem. tor:Ke?numc> *   (1   i r 11 [utaitaposlolus)uocauit:Cuiusianuastmperator nojter aperuit debellato diabolo in hrrido crucis certamine,ut explicai loanne infacratifiima uifio- ne dicensiNuncfa&a eflfitlus,& uirtusfe regnum Dei nSbri, fpote?lds Chrisli eius:quiaproielus ejl aceufator ,qui aceufabateos die ac notie in co (beElu Dei noflr: obpcccata, qmbus irretitum erat humanumgenus abfq; l- ber atore.Sed adeo cum in cruce debellauit , & eiecitforas , ut patefaSius fit aditus omnibus uolentibus illuc introire,ut regnare pofiint cum imperatorc, cuilaus & honor infiecula ,Amcn. %*MODVLVS SEXTVSDECIMVS, PAX. Quidfitpax. Concentus Vrimus. Ax quidem(ut reSlfentit Auguftinus) efl rerum 'tranquillitas ordmisiquiordo eflparium,diftariumqi reriifuaunicuiquetri bues diJ]>ofitio:N a omnibus ritordinatisfequitur traquillitas ^pax:quacunmltiplexfu,mukiplicidiffinitione explicatur. Jflenimpaxcorporis ordinata co)npofltioparmm,qua f anitos diatur. Vax irrafionalis anima efl ordmatus * quietus appetitus- Vax anima & cor- poris eflbrdinata uitaf harmnica unio,f operatio confentanea utriufq;* Au gtift TONVS OCTAVVS, 4  qu petulantta copar atis.Eaalimw ejl igitur dfice fim Au,ern: quo fine adiutorio labtur mor tales y adeo fiipfis y & ab ordinatc Dcofcim- i y & diffioni y \t nulla unquampace y nullatranquillitate potiri amplius ya~ leantQui uerb adfuperna habitacula tendunt y & adfuperdi auras: diffiicilc r arduum iter arripiunt y ita y \>tfine Dei numinc id per fiei penitus nequat,. attejlate ueritate infallibtli y qait:Sine me nibilpotcjlisfaccre.Sicutcmwflm MMM iiij CAHTICI TERTII f r v s mcntm * n( kg t moduldtoreyqui fibras dut fistulas dptcty& con fonas reddat % ypoftea debitdfonoritate modulcturfic quoque nos tanquam instrumenta (y vtinam oond)indigemus moduUtore,qui noiros aptetneruos (f fiSn* lds:qi * animam ta- t concordid conneit,'vt diffolutiones penitus refugiatfQuis mentem nofira ctm diuind aliquando codptare poterit , autfciet t Quis cngruo pleSbro di- uinatn voluntatempercutityVt in eumfonum deueniat , ad quem nofira quoq; nonfruHraaccedattSolusquippe h&cille efficitydequodtcitdpofiolus:Deus efl,qui operar ur in nobis cr ue\U> & perficere : Et iterum : Idem \er Deus, qui operatur omnia in omnibus . Ab hoc igitur data eftpax, f concrdia ani vice cum corporeiAb boc,cfi,vnd dnitndlis homofubiiciaturfyiritui; Ab hoc conueniena mentium humanar um adinuicem:quia ipfecfl> qui habitar ef a- cit unanimes in domo: ab eodem efi correfyondentia mentis nofir xtrif, dicens:\n rore cotli erit benediclio tua* A cedo enim defeendit per HermonindicatOy quod anathemd moer or is interpretantur: Et defeendit bic *>*md TONVS OCTAVVS. aSi tos inmontenSionJdeflin eos quipofltifuntfuperjf>ecula>& in regime alio- rum:Sionenimff>cculamdenotat. Siautemfecretiores theologos imitar iuo- ThcoI * luerimus,ros qm Hebraic fo tal dicitur,per uiam numerar um cognomcn im portttmagninominis reconditi, a qucfluuntomniaiEtflcper unguentam in~ tfd*w,qHd habeamus influxum nominis,quodpropri cfl unguentum effu- (um: ^f per ror em influxum cognominis : adeo, Vf mbil deftt habitantibus fi~ tnulinpace,& mitate.Et explicando clarius propheta fubinfert : Qupniam d^c illic mandauit dominus beneditlioncm, & uitam u/que wftculum. Scd quid ejl uita,nifl ne querenbus quietem: i&fcelitatcm ua- gandumfit rea multa.Hinc optim AuguPtinus ait:Quid uagarishomuncio Auguft. cirCd plurimafQufcd unitum.Lfl aurem ipfe unum nullam adfeipfum differcntiant babem y nequerurfus quantum ad ctterapertinct.Non enimapud eum, qui ficuidct y aliquidmouetur y nonira y nonappetitus alicuius inferior is y cum iam adexcelfxprofeSlusfit:Sed necyttio, neque intelligentia quadam y nequeo- vinino ipjemetfi modo id diElufas fit.Scd tanquam raptus y fiue a Deopcnitus occupatusyin tuto quodamfeceffu y babituque tranquillo } prorfusque immo- bili iam consiitutus cfl.Ab effentia quoqffua nullo modo dcdinat> neq; etiam rcafeipfum refieUcns y quippe cumpenitus conquiefcat in co quod uxdet y ^f pauim. quafi ipfe xamfiatus cuafcritiHucenim Vaulus adhucperegrinus deuenerat (ut opinor) quando dicebafrViuo ego iam non ego y uiuit uero in me Cbrilus. Qz r raptus aliquando in Deumfe uidiffe attes\atur y qua non licethomi- ni loquiMclius autem & fcdius ipfe y ^f a fy a d boc ueniunt y quado tau ai curfus metam applicuerint y & firma adbtfwne connexi fuerint illiuni y in quodfemper tetcnderantidc quibm idem VaulusiQui adbaret Deo y unusJJ?i~ uh m". ritus effitur cum eo. Dicunt erim tbeologi nofiri y quod beatitudo efi in uifio- Thcoio. n} &f ru itioneDeij4tq; firma ipfiusfdicitatis tetione y nec ultra progrediu* piotinus tur^xcuangelio autem>atq; Vlono y & aliisfapictibmbabcmus y qudetia dcuenitur ad unionem cum Dco uifo y cr dileo . Nam fi uidens idcmfit cum eo } qui uidetur(ut nuper dixerat Vlotinus) mclius Cr efficacius amans cum a* idem* matofit unum y dicente Dionyfio y ? fapicntibus quamplurimis : quod amor lony ' efi uirtus uniens amantem cum amato. Altius aut confccndcntcsjficutfpecula* tuta uirtus, aut contcmplatiua exuit multitudincm y fi unum cotplaridebeat, ita CF cffccliu in meltus permuta* tafuque iam adepto fine fedidas viuentia  hUceflenim (inquit Vlotinus) Deorum^hominumdiuinorumfoiciumque uita inferiores omninoncgli* viom * gete uoluptates,qu* inpluribus covfslunt^ fug^Jolius adfolum:Horum enim cogitado ad copulam prorfus innidturSed quomodo ad idpcrueniatur cum inta&um nonpratermittat,^ nos aliqualiter percurremv.s. Adid enim (inquit)prophetecum deuen?rint,pleni Deifyiritu docuerunt > quaratione zllud cernaturjed obfcurioribusfermonibus,adeo quod v/x intelligi pvftnt. Sapiens \erfacerdos(quinifallor)pr aditum>Qt ingrejfumprabuit dicens: Ego f um oftium ,per me c H R t fi quis introierityfaluabitur/^T egredietur,& vtrcbiquepafcua inueniet.Ad s t v s. hanc igivur uifxonem uiam aperwtfe ducatumprabuit dicens: Beati mundo corde^uoniamipfiDeum uidebunt . Cordis quidem munditia cxquiritur, Wvideamus,& contcmplemur illum^cuivniridebemus. Cum tpfoautemi- dim efficimur^quandomultitudirim exuimus,per ucrawtextertorkmfuppe* ditatioyiem^de qua iterumdicit:Beatipauperes fyiritujdeft nihil deextriori lus appettcs, quoniam ipforum cft regnum calor unt, quod ipfe Deus efi : Ad qued etiam conducit uera hominis animalis poffefio, r domimum :quia tunc paceperfelafruitur,dequafuhinfertar:Beatipddfi, quoniafilij Di uoca buntur> $ et um > ut loannesperhibct dicens :T>edit eis poteSlatemfilios Dei fierijois qninen exfanguinibus } neque fecundum uoluntatem carnis uiuunt. Sed cum ad id dcuenerint } ut iam inconeufi nullam illatamfentiant iniuriam, quafi his exterior ibusmortuijtuncfupr a homines eucftis^omniaque adeptis, nihil iis unquam appetendum cft-Et tjlifunt } de quibus in calce Ulius recondi^ tifiimce dbtbrinabis repetit dicens: Beati qui perfecutionempatiunttirpr^ pter iulitiam , quoniam ipforum ejiregnum ccclormvEt iterum: }kti eri+ tisycum malcdixerint uobis homines J& dixerint otone malum aduerfum uos mcnticvtcspropter me: r uirtutisamoretolerabtt^gdudete tunc>fcxul- tate, quoniam mercs ueSha copiofa efl in cerlis . Qfft mercs utique efi ilte, qui dixii:Ego ero mercs tua magna nimis:copiofa autmcjl, quando opiof d e v fefe diffundit^friBiusfecum unit amantes in HU atenua beadtudine , r faJiritatc. [oannes CANTICI TBRTIl *%MOt>VLVS DECIMVSCTAVVS FOELICITAS, QMsfitfliXjtybedtKs. Conccntus Vrimus. Mguft i. V/x auiancafeaturfelix^tq; beatus, uguSlims dijfinit di- cens:Beatus efi y quibabetquicquid uult.Vlatoautem in Vbikbo . ^~ ,  non rnultim difidt y dum aizBeatus efi,cui nibil deefl; Sed in E w- tbydemo am Augufiino confentit dicensiFcclicitas cfi confecu- tiorerumad votaSednullus rcs omnes y qudsappetit y pofiidct y mft qui adb a quoad Ubitum cunSla bdurire pofit&catus eft igiturfefelix^ui eflmitus cum Deojn quo ownia uidet, omniapoftidet y omnibusfruitur meliori forte y $in generc prprio perftpice- Ag'i!i. T e ; quamuis non denegetur illorum \ijio y quuriam declarautmus y dummodo omnia referantur in Deum ea rclatione y ty confonantta qu ficut ferapbxni illi y qui (ifaia rfrmtc)decantabant y Sa?i&us y fanBus y fanElus dominm Deus exercituum y plena eft omnis terra gloria eius.Quxftfylendet in cr ea tis, multo felicius in ipfof eleuatum:& alijnon pauci y quos recenfere perlon- gumj-Qrct^ne dicam impofiibilc. In quoconfldt felicitas* Con* II. Vamuis in primo uoluminc multas adduxerimus opiniones Mo- i  . ' . rum y qui dijfinire uoluerunt y in quo felicitas > y beatitudo co- ^f- ftPMyhktamenncgociurcfolut^^coclufiuc cimus q> nonpotejl ejfe felicitai y nifi in Deo y non autemin aliqua Atiftote. rer um exterior umfeut fapienter decernit Arifiotcles inpolitiis dicenstTe- fie Deo y non ejl felicitas in rebui exterior ibus y quia ipfc ejtfelix y y nulla re~ rum exterior um vtitur . HzV corruit Cicerofuo coneuffus arietc y dumponit cicerc. y catam yif m om i Hm rcrum yacationc:qu a quo nunquamdif cedentes, ipfum continue increatis contcmplantur. Naz/ci- gituripfius Dei oblc&antur \ifionc(qua meridionalis dicitur)nunc creatu- tas in ipfopercipiunt uifione matutina,nunc autem ipfum in cr eatur is uifio- ne uefyertina confyiciunt>ut diffuf cr aperte AuguJUnus fuper Qenefim dif- on>. ferit. Necminus profunde, 6* diferte Origenes infecundo uoluminc contra Au & UU * Celfumdifcutit ordine quodamrctrogrado cQuemprofequentes, dicimus q> homines aliquado a cor por eis legibw ,baras,\el globos cvlorum^bi cognofeunt cr ca , qua / bigeruntur,& cur ibidcmilla difyofitafwt. Et aliquando ultra tranfgrcfi st v s. IE S V Mfequttntur >qui calumpenetrauit dkcns:Vbifum cgojlhc & mini- p- " , "~ fler meus erit .ibi eram cognofeunt multa* manfioncs dijhntlas, cr vnitas, Cr qua fedes unicuique paratafujicut noutrat Vaulus,dc quibus dixit: (Jupru nominsfcriptafunt in libro vita.Tunc etiam ueram confyktunt racionem a - jlrorumjiue animantia fint,& inde opcrentur:aut undecunque hauriant uir tutem,\t infiuant in inferiora.lbifxlices intelligunt rerum caufas, quasfum waVeritas dileSlisfiliis, &fidtsminiftri$noabfconditSilipercipiut nonfo- lum quicquid unaquaque flella operetur,& quo loco fita fit,& quareab alia tanto dirimente fyatio fepareturjed etiam qua intelligcntia unicuique fy de- riprafxdcatif a quo loco archetypifufcipiat^nd inflcllas, cr per ipfas in inferior a influat.Tunc intelligit inpuro iam degens fpledore,qu\dfacerdos, quid leuita , r quid or dines eoru:quiquefmt or dines iubeorum ,fcptima* nar > annor > fejlorum,& feriar um , atque omnhim fcrificiorum rationes: quainpurificatione, atque expiatione animarummyjleriopenitusrecondi- tifiimoordinatafunt. Quainfupcr lepra diue*fa,& qua purgado carum, CT quid feminis profluuium.Cur iterum gibbi,hernioji,manci, torto autnu vtis magno ,uelftmo nafojlr abones, aut quacunque turp: macula fcedati ar- ceanrur ab altar LAgnofcunt quoque anglicas mentes, aut intelligcntiasfe- par atas fumma,^ nica mte:& quauirtutes, CT quapoteflatesfint bo- na,& quamala:quapropitia s & qua cotrariaXntuentur etiam quafit ra~ tio animar um , & unde unaquaqueueniat : CT quafit ,Cr eius perfeSlionis Piulu*. CANTICI TERTII grus, & gratia y atque donurum menfura: queque diuerfitas animalium & ferarum^f cur in tam multas fj>caesjingulagenerd diuidantur . Nec occuU tabitur qua rationc radicibus quibufdd y uel berbis dffocietur virtutes qu&~ dam mirando:: c? aliis econtrario berbis > ve/ rddiabusdepellanturnfuper (? dehis y qu y tam drdua y ut cam nonfolumfanSlorum, fedfortdfiis omnium bominum nec numerus quidem pratereat capillorum: cuiufqueproutdentia rdtioneproducatur y yfque ad cospdjfercs , qui affe ^cncunt y fiuefpiritudliter y fiHefccundum litcrampajferibus intelleElis . Et nc $* ien 1 u *fp* am h c exiflimetfdlfum y dut impofibile y ddducam etiam ed y qu medietatem\ncifitudineteporu, anni curfusftellarum difpofitwnesjidturas dnimalium y iram befiiarum y uim uenrorum y cogitationes hominum y dijfercntias uirgultorum y uirtutes rddi:u, . &qu aut illujlrcmur luceilldfupra* mundand y uelper exceffum mentis uehdmur infontem ueritdtis y qui idem ejl. j Auius*" Nmultum fruHum dffert, Mori enim necefft ejl mundo, 6* homini dnimdli ,fxquxs uelit Deo uiucre } c J cernereed y qu qu& \erds rerum indicant ejjhntias , C7* qtidditdtes- hd quod deuenerdnt prophctxfiduus^ ille y qui dixit: Quod dudiuimus y 6 contre&auimus de uerbo uifjtc dtmunriamus uobis:Et iterumiVidimus gloridm eiu$ y gloridm quaji vnigeniti  Vatrc.ln quo uerbo cum omnid fylcdednt, " ibi bdbcatfud exempUrid y confequenter omnid ibi confyiciuntur. Ver um hac uid dntiquis do mefticdy&etidm dliquibus^elpaucifimis noslri tempoi is cognitd , qui cum prophctd dicercpofjknf.Notds mib fecifti uids uitx:Vulg dutempenitus cjl obltterdtdy dddiclo\noquoque concupifcentia fucc y aut dolrw percvpta a fcnftbus y q:ti ddhuiufmodinonpertinguntpnitus ab ipfis aliena; bine ipfis ui detur durd y extrdnea y &" forfitdn d ueritatc exorbitdns & indccefibis (ut diunt)projldtu ijoAccirco nsfttis ejl cxpelarctepus,quo reformabitur cor pus noftrumgrdue>& conforme fiet corpori cUritatis Cbrtli:quod exfiimat cuenire tantummodopojl refurrelioncm y & injidtuglcr:*,non dttendentes quidfanSiperbibeant : & quomodo (ytfcripturd dutcnticu tefldtur)dliqui adbuc pcregrinieduiderintloqueutes cum Deofacieddfacicm:vt de Mofe, & de Idbdcob diturtf? dealtisper dl ia uerbd* Voflqudm igitur omnes con- fentiut) quod bacperfecla cognitio ddbitur his,qui dd curfus metdmfludiofc dpplicuerint>de ipfis etiam aliquidpercurrcmus. CANTICI TERTII QuibHsfoelicitasperfettddetur. Con. L Tfiinhdcuitddegentibu* dliqudndtfidtur introitusddpard* difum deliciar um y ubi uefci pojfumus omnibus ibidem cotlftis pjuii. W mJSSj drborihusfc delicidriin eo y qucm?dulus y & dlijfdpientes He- iP^S^o br (ti uocant ftculum futura ,nihilominus perfeBa cimpoffe- m . Rio datur bis, qui compleuerunt uit?idelicet y tuncui- demus etidmperegrini y fdlteminparte y ed qu cr ddpurum(ut ita dixcrim)fdcieddfdciem rerum cdufdsconfyiciet:\bicd in primis perfeftio- ncpotietur,qua in ipfum confcendit y ed deinceps qudpermdnct : cibos y quibus ucfcatur y habens theoremata , & mtelleclusrerum frationesque Cdufarum: Sicut aum cor por d noftr* in bac uitd ciborumprafidio y dumddhuc in iuue- mltbus anuis fumus conlituti continuo ddolefcunt y j>plenpcrficiuntur:fed cum natura congruis lincdmentis ea ddfuamproceritdtem dcduxerit y utimur abismam non ut crefedmus y fed ut uiuamus y & coferuemur in uitd per efeas Iti arbitror zj mentcm.etiam cum ueneritddperfeEtum y uefci tdmenf v- tipropriis 6* competentibus cibis inca mtnfurd y cui neque dceffe dliquid dcbcatyncqiicdbudare.ln omnibus autemcibus bicintclligdus efl thcoridfe Jrigc. Celft TONVS OCTAVVS. 4 proficiebatexperientia:quia ibide dicitur \ $>proficicl)dtfdpientid'Meq' } enimalujuado incongrukquiturfiriptura ipfa, niji ex trdnjlatoris uitio. Vroficiebdt kdque homo ilkctidtn cum Deo unitusfi- cut cr tncrebatur ufque dd eam plenitudinem , dd qua Vater praordinduerdt. Crejcia  iufli ufque adperfecliiid^qui eflmeridies, aatuifio meridionalis, fie  bedtorufoftatus, (fprofeftus: Sta tus quideft,m nulldtenus quis eoru cdderepofsit ; Vrogrejfus uerjufcmper NNN CANTICI TERTII ?carw. y)cq intmoresfiant^quoufq\ ide cu ipfo cfftciatunud et agcli(ficuti Vetrusin quit)defiderant m Deum profpicere: Defiderant quippe,quod non adbuc ba* bent,necfruflra defiderant^quia defraudarentur  defideriojuo,6c dolercnt % quod efl contrd rationem beatitudinis.Obtkere uidetur igitur aliquando.quod nonbabent^uamuis beatifinuVclfiaferitur (ut communiterfntiunt tbeolo* Thcoio. ^ qudbcatiflatim introduzi aduijionemillamreperiantur in termino iam prafixo,ut non ulterius progrediantur,aut intimioresfiant Dco,cum illuc intro ducli iam perfcttc bcatifint. Sed quonodocunquc fn, felicitas per fefta datut bis,qui iam deuateruut ad extremam metam fui progrcjfus, er ad plenam men furam pro eorum capacitate,ut amplius capere nequeant.Et boc efl , quod di* c h r i tur: \>ctitc o accipietis,utgaudiuru zeftrum plenuwfit. **MODVLVS NONVS. OMNE BONVM. Quidfit bonu,quod diciturfummu, & ueru bonu. Ccentus urcus. V M nlla pqfiitficri difyutao de eo , quod nonfubeflfenftbusl aut cSpofitis rationtbus^quiafimplicijSimum efljdeo de ipfofer* mofaciendus cflfimplexfoVoque diuino lumineedoctusfcuti ue rriih* gjgssBSSSi rifapictes nos injbruunt:N Trifmegiftus Mo quid lumine per* fufus ait:Deus ipfutn bonum cflftec aliud quicquam praterbonum:reliqua om nia ab ipfa boni natura fecretafunt : Corpus quidem * anima cum determi* nata (mt tocum babent nulum, quo bonum captam, qui tam amplum efl bonum quamexifientia rcrum otmii corporalii^ incorporaUumfwfMium, & in* telligibilwm,@' ipJum,quodeftfuper omncexiflet.aue igitur, ne quando di* xertsbud quicquabonumiVropbanus enimforet error, iuxta illud quqdfum* st* vV. nm doBor ait : Nemo bnus, nififolus Deus . Ne c dicendum efl Deum aliud quidem ejfe quamfolumbonum, quia in eandem impictatem incideres. Et qut4 bonum non ab omnibus intelligitur, ideirco Deus , qui ipfumbomm eiljtn co* gpojcititr ab omnbusiuerumpropter ignorantiam,tum deos, tum bomines boni %iem ' nominantdeo Cbriflus redarguem illum,qui ei dixerat,magifler bonejnquiu Qmd me dicis bonum? Nemo bnus j/ ums Deus,abfotut uideliceu ty pro* pri : f participationem aut aliquis potefl ejfe bo\ms,fick ide doftorfcjtnsjc quamoftim participare de bonitate Ma quo ad bumanitatem ,a\ibi dixit : Ego i^ i implebuntur konitate. Et b*c ejl uera bumilitas > (jr uera cognitio fuijnteligere fe effe purum nih,& omnia accepife  Deo>r bincejfe quodfun^cu tamum fie, quantum Deusfefe in ipfum diffimdit: Et quimagisde Dcopartitip4t>me- tior cfljurn Dcutfit ipfum bonw? pnhhnor ejl,cum Deusfit ipfum pulcbru. - 1 HM cnimcft(HtDionyfiuS)(y academia doccnt)ucr a pulebritud o ^participa- Dio y : tjcilicet defummo pulebro:  uera bonitas, parcipare defummo bonojicu ti efi ucrum ens^pto quanto participatde eo quod efl f^fummt^uttri* tijUtm babeturmommbusfcbolisiNdm(ut ide Dlony. ait) eo qpDeus cjlfifcf D{oiir ; Jlamiak bonu>ad omnia exifientia extendit bonitatjuam^ficutfol perfuu ef fe illuttoinat omnia>quutjintpro modofuapdcbrafinguUxEfficitq; pulcbru iftud reru ommcon gruentias^y amicitias>acjocictau$ipicbrbqi iftitquacjfccfa(fji ni omniucunfta cotmguf.Vulcbri enimgrati ornniafunt.Efl quo% cxepUr^fy - metM quadiffinitur omnia.Et idem pulcbru e(i & bm^ quodccla defxde rant>& quo omnia cognata jimt.quia nibil ejl infubflais rcrum: quod pulcbru y boni nonfit aliquatenus p&ccps. Et tum fit primarius & immenjusfonsj quo cunBajufcipere appetmt^ ideo omnia (utinquit magnus Tbeodorus apttd Theofc: Vroculum ) oram prater ipfum primim , quia omnia indigent : Et dum cogito* fiunt , quod ab illojujeipere debent ca , quibus indigent , ipfum rogant: Hhit fummws dottor Cbriflus docuit t titordtioncmdirigercmM inPatrem.qu stvY, omne datum optimum , & ornne donum perfcElum , dum ait : Cum oraueri* tis y dicite : Pater nofter , qui es in ccelis , Et fempernobis orandum ejl, quouf que compleatur menjura donorum , qu* nobis paratafunt , * quoujquc gau*  dium nojlrum plenumfuerit . Nam tmc nihilrejlat quod impetrare pofmos t uerum pro a\iis x ut adipifcantur,quod iam nos adepttfumus y ex cbarixate pre* ces cjfunduntur.Etidco ( tefle loanne) Sanfti orant y y ipjcmetfilius.X)\Si oaDri ? , > quisjnquit.peccauerit.aduocatumbabemusapud ?atrcm> I E S V M Cbriflu iuflu,qui eflpropitiatorpro noflrisjff pro totius mudipeccas y Gni adflipuU turVaulm diccsilntroiuitl E S V S in ipfum ccelu.utappdrcatutdtuiDeipro Pauiu. nobis>& taqua uerus mediator tanta omnia reducat in ipfum fummum bonum, NNN 9 CANTICI TERTII quntum  tpfo rcceffmtnt , f idcmfimtam eo per ueram monem yftcuh aammexempUri^krAtypahmh WMODVLVS VlGEStMVS SILENT1VM. t>c paufa , quiete , QrJUentio^a guod deucnitur adepto iam bonojnquodtcndimu*. V M igurdcuencrirm adprimum (fjutmnm, quiefiendi c/, nec ultra pragrcdicndum f cum nihil ultra jkmmum daripofitXx iercm. j&JfSf^l boc quod inquit leremiai x Sedcbitfilitarius cr tacebit^qma ele- uauitjtfupcrfe. Quibus uerbis declaratur quies in eo quod di- cit^Sedebitiexpoliatio  muhitudine^quia dicitolitanus,fcnum dumaivM cebitt & transformatio in Deutn in eo quod concludit : Et eleuabitfefuprajh Dauid. Namfupra bomxnem nihil efl^nifi Deus An cofonantiam canitpropheta dicenst In pote in idipfum dormiam o* requiefiam. Q30 diBcfeat , quia iam deuc- nit ad locuttiubifilentium eft, eo quod illie unufquifque huimus cffehsjit , Q* huimus cumfummo , adeo ut omnium exteriorum oblitus  atque ab omn&us iU UsfetunSlus , nullum babeat cutn quo loquipofiit conuerfinsfolummodo cm il lo y dpud quem firmo non cxquiritur>cum omnia intucatur. necnon quia ea pro- jpicitt & bis obledetur , qtuefi uelet etiam exprimere ncquirct. Hinc igitur fendnm efl y nifi quatenus ex mandato principis aliquid inferioribus pro capa* citatc recipientium ad ipforum utilitatem mamfeflatiut de angelis inqnk Diony Dionv, fius,q>Junt enuciaxiui dtuinifentijficut clara lumina inter pretatiua ciu$> quod c/l inabditisxQuod diumumjilentium , aut illud quodflcnducfljbonit&squip pe efl il/* ,er ptdcbritudo^Qf lux ade eminens, ut uerbis manifejiari non pof* fit ,fed percipiatur in ipfo codem lumme non manifejlato nifi oculis bene coU p&im. luftratis : Xdeo inquit Pfalmograpbu* :I luminc tuo uidebiwus fomen.ln quofa mine uidentur arcana , & abdita Deitfua(tefic Paulo)non licet boinini loquii Ideo dehuiujmodimdlimagis patet dicendi campus qum ignarisi NamfiiL la prciperc nequit nijiraptus in cxceffu mentis , aut transformam in eandem imaginem , qua eflfilius Dei.quomodo Cd, quxfo, explicabunt non e\eua y aut tninim transformat&Sileitdum eft itaque ecm fc, qui ea uideruntper excefr ttrcmiat j m mcn fjf : N^m cum Uremias(ut nuper diximusjageret defolitario, ? ele* uato in Deum ^fubintulit iuxta ueritatem HcbraicamiScdebit, quia nusjuper fipfiitrr. nus enim magnum impofxtum eflfupra bumeros cor um , quibus cre- iftUi ditajunt arcana principis , ut uidelicetjintfidetes^ gr feant. Hinc Ifaias cu ui deret in exceffu mentis ca y qucrexeelfi> ,  quo uenietjicut per Daiud alium propbetam dicitunln mari ma tua, yfemita tua in aquis muttis,(f ue TONVS OCTAVVS. 4& incapacibws Dei pretiofifima arcana. Adde quod aliquan- do obreuerentiam(ut Mercurius ait) prafttfdentiumfacundamprtfgnatione ueritatis.utjuoloco tanto efficacis, ffublimiusloquatur y qui conferuauerit arcana illa cum reuerentia,quanto magisfidelisjerunsfuerit in occultado.Gra ti quoque magis reperiuntur fdentio laudantes ineffabilc qnm indigne aliquid proferentesfallacia uer*e landi contraria maculati Anima itaque claufisjifi bus, qui coloribus>odoribus y Japoribusfonis y & pmritibus obleclantur y claHsb* que rationis difeurfu^cuius pabulum  ejea ejl ueritdstff cognitio reruminfe riornm.&c colleBa tota in mentis pice , cttius pabulum ty Jupramundanum w- menfct aliis: (? iUifoli quifummum & unicum bonum ejl uacans loquitur, (f laudes pcrfoluitiNos etiam(quoad panderefas ejl) hymnum Deo ptimo m- ximo perjoluamus. Hymnusfoluendus inffentiofoli Deo pura, rcdd. Tu nullo termino claufos y nulla ratione circunferiptus , & nulli peruius y omnia in te eontinenSiZ? omum caufa cxijlens, z?Ji in omnibus cxijlens ab omnibus tamenadcfemotus es y ut de te neefari , nec cogitar c pofiit humana mens , nifi qudntum tua lux eam perfuderit > Tu quidem uniuerforum pater, lux pura y  TufapiemUfons ex quo omnia,& ucrbum ater- N N N iij CNffcl TERTII num omUportans , hahittio ccnUa in rcbus , eff , uiu ^ fundamentem , (f principiam rerummmum et tcrmnus  THjknBusJbeticdi&u , ^/r Deu*4f~ tuuftgiUtm iform$irim y ncxu^ & nitammdi: b/lagnus t, o* corda iufio acfiwBifimo iuditio reddis unicuiq; fecmdumoperafua nil inultnm permiitensiTua efi pulchritudo^uerks^  ui tjmctrwin>& menfitrarerumJpeculumj^lendenSy inqao omma clarefcmt\& lux pu\cberr\ma y qua omnia pulcbrefiunt : Uunificus , & pius in omnibus jar- da irf ampla mifh teor dia. Tibi quodfuit^quod el, j quodfuturum efi idemfuntxln te cnim efi mta prajens y > fyfaaumfuturum , in quo (f omne t pw,& otnnis terminus concluditur^quia omniufinis es:Tu ncrus Deus fine mo~ tu afiedens ad tuamjublimitatem^ dejeendens ad nos> o 1 unio t gr cunftorum uinculum:Tu uniuerform rex^prm ceps mundifufiia^ regula cius,Dcus cleftorum i (p eufios eorum^atqw om lus onrnia uidensjhabitatio^ ^ bojpes in nobis fan&ifimus transferens te in dt masfanclas.ut es in tuam imagine transformam reducas ad id t unde ttencriitj <y otmxa tecum facete pofint. Et quifapiens efijhac intelligat.quia boc efi nuc na abfionditum.qnod nemo feit^nift qui aceipitumdc de buiufmodi fari minim UcctiHon enim hcec cx auditu uocati fercipiunturfd luminc illo aterno.quo f la concipiuntur eloqtrtiqua in cor de ocadtandajunt , ne ueluti infidi f indi- gni laud atores peccemus coram regem , cuins facramentnm abjeondere bonum efl:quodneque propalare pojfumus^quia ineffabile efiddeo cu uerba nonfup- petantifilemio Uudandwsefi^corde mundo&fcruido-.quia infilentio , iffpe eritfortitudo noflrajnquit oracidumxum quo maxim congruit illud leremiaz Bonum efi prafiolari cumfilenxio y quoujquefacie adfaciem uidentes eumficn ti cfiifoluatur uera nofira linguaindebitazlaudes^ficuti iterumfcriptum efi : Qm habitam in domo tuajnftculafieculorum laudabunt te . Amcn. F I N i S. 0ri9inal en coutair Uf Z 43-120-fi BIBLIOTHQUE NATIONALE CHTEAU de SABL 1985Zorzi. Keywords: armonia conversazionale. Refs.: H. P. Grice, The Grice Papers, BANC MSS 90/135c, The Bancroft Library, The University of California, Berkeley, Luigi Speranza, “Grice e Zorzi: l’armonia del mondo,” pel gruppo di gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zubiena: la ragione conversazionale e l’implicatura demoniaca -- corpi e corpi -- filosofia fascista – la scuola di Torino – filosofia torinese – filosofia piemontese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Torino). Keywords: simbolo, parabola. Filosofo torinese. Filosofo piemontese. Filosofo italiano. Torino, Piemonte. Grice: “Perhaps without knowing it, Z. has explored a crucial concept in Graeco-Roman philosophy, that of ‘daimone,’ – ‘il demoniaco,’ as Z. calls it, focusing on its iconography. One may call Z. the Italian G. W. H. Parkinson. Like Parkinson, Z. edits a volume on ‘semantics.’ I would also call him the Italian A. G. N. Flew. Like Flew, Z. edits a volume on “Language and philosophy.” Z. bears what Italians, and everybody else, for that matter, call a ‘topographical’ cognomen. ‘Zubiena,’ being a comune nella provincia di Biella, Piemonte.” Insegna a Roma. Fonda l'archivio di filosofia e organizza i colloqui Castelli. Z. should have called these colloquia the Z. colloquia --, incontri che riuniscono filosofi per discutere temi diversi. Vicino all'esistenzialismo, Z. parte da una posizione spiritualista. Si caratterizza per uno stile filosofico dal tratto auto-biografico. Si interessa di temi legati al rapporto tra RAGIONE, arte, e religione. Introduce il dibattito sulla de-mitizzazione. In general, since Evola, Italian philosophers should know better, and avoid the Greek or Hellenic mystic concept of the ‘mythos’ and replace it for the very relatable one of ‘legend.’ In Z. convergono suggestioni tratte da Agostino, Kierkegaard, Šestov, e Heidegger, in una ricerca volta a delineare una filosofia della storia italiana sulla base della considerazione del concetto di peccato – ‘that Cicerone lacked’ -- Grice.  Nei colloqui Z. convenneno filosofi di rilievo della scena fenomenologica ed ermeneutica. Vi fanno la loro comparsa Gouhier, Breton, Brun, Bruaire, Tilliette, Lacan, Ricœur, Lévinas, Ellul, Argan, Starobinski, Benveniste, Eco (si veda) Scholem, Vahanian, e Giannini (si veda). Z. prende il suo posto, come organizzatore dei colloqui e direttore dell'archivio di filosofia, Olivetti. Panikkar e suo grande amico e collaboratore. Saggi: Il tempo esaurito, Bussola, Roma; Presupposti di una filosofia della storia, Milani, Padova; Il demone, Electa, Milano – cf. H. P. Grice on J. L. Ackrill on eudaemon and kakodaemon --, Pensieri e giornate, Milani, Padova; Simbolo e immagine, Rinascimento, Roma; Il tempo invertebrato, Milani, Padova; Paradossi del senso commune, Milani, Padova – cf. H. P. Grice, “The Philosopher’s Paradoxes and common sense”; La de-mitizzazione, Milani, Padova, Il tempo inqualificabile, Milani, Padova; Diari, Milano, archivio di filosofia, Padova, Olivetti, La filosofia cristiana, Città Nuova, Roma; Prini, L'esistenzialismo teologico, Filosofia cattolica, Laterza, Roma. Enciclopedia Treccani, Sapienza Roma, Filosofia della religione, esistenzialismo teologia razionale. Archivio di filosofia. Sichirollo, Enciclopedia italiana, appendice, Roma, istituto dell'Enciclopedia Italiana, Episcopale Italiana. L’«Archivio di Filosofia» viene fondato da Z. ome organo della Società Filosofica Italiana e diventa la rivista dell’Istituto di Studi Filosofici. L’«Archivio» esce in fascicoli miscellanei, affrontando temi che spaziano dall’esistenzialismo alla teologia, dalla sociologia alla psicologia (aree che, specialmente negli anni dell’egemonia filosofica gentiliana, sono piuttosto trascurate); oltre a ciò, naturalmente, vi si trovano riflessi gli interessi del suo direttore: dall’eco (all’epoca affatto flebile in Italia) data alla Kierkegaard Renaissance all”edizione di alcuni studi di Blondel e Laberthonnière. Si interrompono le pubblicazioni a causa dell’occupazione tedesca. La rivista riprende le attività, dandosi un’inedita veste monografica e aprendosi a collaborazioni internazionali: in questi anni, è uno dei primissimi periodici a dar voce in Italia a filoni come la fenomenologia, la psicoanalisi, la filosofia del linguaggio, destinati ad avere successivamente particolare risonanza.  Colla costituzione a opera di Z. del Centro di Studi Umanistici, la rivista dedica vari studi al filone umanistico-rinascimentale: oltre naturalmente agli atti dei convegni promossi dal centro, a questo periodo risale la pubblicazione di alcuni testi d’epoca moderna inediti o rari, grazie soprattutto alla collaborazione con GARIN (vedasi).  A partire dagli anni Sessanta, con l’avvio dei Colloqui sulla demitizzazione, uno o due fascicoli l’anno vengono destinati alla trascrizione e pubblicazione degli atti dei convegni, consolidando il respiro ormai internazionale della rivista.  Ancora una volta, la scelta dei temi da discutere e degli interlocutori riflette e orienta il contesto culturale: siamo negli anni del Concilio Vaticano II, dell’affacciarsi degli studi sulla psicoanalisi anche negli ambienti cristiani, di una prima presa di contatto della filosofia italiana coll’ermeneutica.  Dopo la morte di Z., la direzione dell’«Archivio» va al suo collaboratore OLIVETTI (vedasi). Il passaggio di testimone segna anche una ridefinizione del profilo della rivista, che rivolge l’attenzione ad autori quali Schleiermacher e Heidegger e si mostra particolarmente sensibile alle risonanze della filosofia ebraica.   L’Archivio di Filosofia è una rivista fondata da Z e in passato curata daOlivetti. La rivista ha cadenza quadrimestrale ed è pubblicata da Serra editore (Pisa – Roma), oggi il più importante editore italiano di riviste accademiche. Editor: Bancalari Associate Editors: Z., Ciglia, Valenza Editorial Board: Botturi, Casper, Dalferth, Vitiis, Fabris, Grassi, Greisch, Ivaldo, Marion, Melchiorre, Peperzak, Poma, Swinburne, Theunis Editorial Assistant: Palamara, Pazzelli, Tarli    La rivista “Archivio di Filosofia – Archives of Philosophy” pubblica testi selezionati mediante una procedura di call for papers, di norma sottoposti a procedura di “revisione tra pari” mediante procedimento cosiddetto “a doppio cieco” (double blind peer review). Nel caso delle rare (e motivate) eccezioni è invece la Direzione, nella sua collegialità, che dopo attento esame si assume la responsabilità dell’accettazione dei testi.  La rivista, fondata da Z., esce in fascicoli monografici dedicati a singoli temi filosofici, con particolare attenzione a quelli di filosofia della religione. In virtù della qualificazione dei collaboratori (scelti tra i massimi rappresentanti della filosofia contemporanea), della pubblicazione degli articoli in lingua originale e dell’importanza dei temi trattati nei singoli fascicoli, la rivista costituisce notoriamente un punto di riferimento internazionale per la ricerca filosofica. One of Zubiena’s interests have been the idea of a faculty, alla Kant. Grice’s Sub-Faculty J. L. Speranza, for the Grice Club, etc.  That ingraven gift and facultie of wit and reason. Fraunce, Lawters Log I I 2 1588.  Abstract. It has always fascinated me to cast the career of one specific philosopher – in my case, H. P. Grice – into the wider context. Grice would often refer to whom he called an ‘unjustly neglected philosopher,’ who went by the name of either Ariskant or Kantotle. So my focus on Kant’s “Der Streit der Fakultäten” seems appropriate. After an examination of Grice’s ramblings within the SUB-faculty of philosophy at Oxford, I conclude with how this experience led him to define himself as a ‘systematic philosopher’ – or ‘meta-philosopher,’ as I might prefer.  Keywords: H. P. Grice, Sub-Faculty of Philosophy, Oxford, Ariskant, Kantotle  I When Grice learned at Clifton, his alma mater in Somerset, that he had won a scholarship in classics for Oxford he was etiolated, as they say! Although coming from an affluent middle-class background, Oxford was not in the prospects – and while he would have preferred that Oxford offered scholarships in cricket – his other proficiency – or even piano playing – his third proficiency – that was not the case. So Grice arrived in the early 1930s as he head to what Oxford had as a special college for ‘Midlands’ – where Grice hailed from –‘scholarship boys,’ as they were derogatorily referred to. And he was assigned a tutor for his whole four years – the degree that he earned was a ‘B. A. Lit. Hum.’ – not philosophy. Indeed, philosophy he first saw during his third term at Oxford. What was the Oxford philosophy that Grice experienced? We all know the story and the history of the universities: first Bologna, of course, seconded by Sorbone, and with Oxford coming third. The sub-faculty of philosophy was possibly something that would have sounded otiose to Kant. So where does the ‘sub-’come from? The sub-faculty, as history has it, was recognised administratively as an autonomous entity only in 1913.  “It was in 1913 that philosophy was first recognised administratively as an autonomous discipline, acquiring the status of a sub-faculty to the faculty of Literae Humaniores. The sub-faculty of philosophy was created just as as a sub-faculty to the faculty of literae Humaniores.” – https://www.philosophy.ox.ac.uk/history-of-oxford-philosophy. Unbeknownst to Kant, and perhaps against Kant’s dictates, the creation of the sub-faculty of philosophy at Oxford is said to have ‘marked a significant change in the academic structure,’ as ‘philosophy had previously been intertwined with other subjects within the broader faculty. The change in 1913 reflected a growing recognition of philosophy’s independence and importance as a distinct field of study. It is interesting that in his “Der Streit der Fakultäten,” Kant ignores the very etymology or reason why ‘Fakultät’ was used in the first place, since Kant was known to Grice, and to almost anybody else, as the ‘philosopher of the faculties’ – and Grice indeed has ‘faculty’ as one keyword within his method in ‘psychologia rationalis’! Whatever the case, Grice enjoyed the greatest of freedoms during those for years at Corpus. It was a time that Oxford was not really adjoining his ‘graduates’ – what Kant calls the ‘intelligentsia’ – into its files, so poor H. P. had to bear with a year teaching ‘classics’ at a college of much less prestige than his Clifton: Rossall, in the middle of Lancashire! Whatever happened with the Latin declensions and all that, Oxford soon found that Grice was coming back, this time uninvited. But he managed to sit for a few examinations that led him to ear the Hammonsworth Scholarship – recently instituted – and becoming then a Senior Scholar at Merton. At this time, all he had in his head was: (a) cricket, and (b) philosophy – never mind the classics! Having earned his M. A. Lit. Hum. now he found himself invited by St. John’s to become a lecturership with a view to a fellowship – and things went well for him. After a brief period as a lecturer in philosophy, he was indeed appointed Tutorial Fellow in Philosophy at St. John’s, where he remained for the next thirty years! Grice was conscious that during his pre-war years, he was more or less isolated, and socialized little. In any case, he blamed it on his having been born on the wrong side of the tracks – which meant that he never had the occasion to do ‘socials’ with J. L. Austin, in what Hampshire has referred to as the ‘old play-group’ that met at Isaiah Berlin’s All Souls every Thursday with another bunch of philosophers. But after the war – see Grice, “Post-war Oxford philosophy,” in WoW – Grice counted as the main feature of his philosophical activity his participation in the “new” play group – which now met – again with Austin in the lead – on Saturday mornings. And, socializing with Austin was a pleasurable thing, especially as Austin seems to have enjoyed most to hold his philosophical ‘kindergartens’ at Grice’s college in particular – “which made him look like the C. E. O. of a big business firm,” as Warnock recollects – “Saturday mornings”—in Berlin et al, Essays on Austin. But post-war Oxford philosophy was a mess! Yes, the doctrine was that of ordinary-langauge philosopher, and while – to echo Kant – medics were far from sights – that was not the case with LAWYERS and, at a lower degree of intensitity, theologians! Just think H. L. A. Hart, -- and M. M. Warner! Hart would eventually become the Professor of Jurisprudence – one of the two ‘higher’ faculties, in Kant’s parlance --. Whereas Warner has spent most of his career trying to make sense of the C. of E.’s 39 articles! II It was only in retrospect that Grice meditated on the development of his career. He surely did not have time to take a reflective look as things developed – what, with his tutorial duties, and his having become a “University Lecturer in philosophy,” thus offering seminars which were open to any member of the university – or varstity – including the occasional medic, the occasional theologian, or the occasional lawyer. Grice would agree with Kant about the special status of philosophy. Unfortunately Grice’s clever portmanteaus – Ariskant or Kantotle – are not of much help when it comes to ARISTOTLE’s varsity – which some sources has as ‘il lizio’ in Italian.  The Lycaeum was hardly Oxford – but interestingly, Grice does manage to trace what he sees as the Oxonian dialectic to what he calls the “Athenian” dialectic, with Aristotle in special focus. Grice inded develops the idea of ‘dialectic’ in not just Aristotle, but its two predecessors: Socrates, and Plato with the Academy. Grice finds that it’s ARISTOTLE’s special view of ‘dialectic’ that seems to reverberate in the Oxford he knew. In what way? Aristotle’s dialectic takes as materia prima whatever paradox a previous philosopher has uttered. Aristotle’s classes are meant then to undermine the paradox by contrasting it to “ta legomena” – the received opinion. The only difference with Oxford is that by the time Grice suffered the city of dreaming spires, the received opinion had become what in Russell’s parlance we may refer to as ‘the silly things that silly people say’! Where does the Kantian influence come from? I would venture to say that Grice would have never showed much interest in Kant had it not been for the fact that one of his earliest tutees was Strawson. With Strawson, Grice gave joint seminars on ‘Categories’ – understood as both peripatetically and critically -- i. e. as ranges of the most basic human experiences. III In Grice’s view, philosophy is not as complicated as Kant makes it seem. Consider this passage from Kant:  Die philofophische Facultät enthält nun zwei Departemente, das eine der historischen Erkenntniß (wozu Geischichte, Erdbeidreibung, gelehrte Sprachsenntniß, humanistik mit allem gehört, was die Naturfunde von empirischem Erkenntniss darbietet), das andere der reinen Vernunfterfenntnisse (reinen Mathematik und der reinen Philofophie, Metaphyfik der Natur und der Gitten) und beide Theile der Gelehrfamfeit in ibrer wedfelfeitigen Beziehung auf einander. Gie erftredt sich eben darum auf alle Theile des menschlichen Wissens (mithin auch historisch über die obern Facultäten), nur daß fe nidt alle (nämlich die eigentlümlichen Lehren oder Gebote der obern) zum Snhalte, fondern zum Gegen: ftande ibrer Brüfung und Stritit in abfidt auf den Dortheil der Wiffenschaften macht. Seeing that it makes all the difference in the world to read Kant – or Cant, as his original surname was spelt – in his vernacular, I will translate only the bits that NEED translating, or paraphrasing, rather: “Now,” Kant says [I’m paraphrasing] “the philosophy faculty” – note his use of the definite description – which we will take it, alla Grice, to involve a quasi-demonstrative epithet, renderable as ‘MY’ – “consists of” – a tricky logical relation – Grice spent PAGES in elucidating or dellucidating what Aristotle, according to Hardie or Ackrill, say, mean by an end consisting OF this or that! – “two departments” – When Grice visited the University of California at Berkeley he found himself immersed in the Moses Hall, and within it, in what was officially named the “Department of Philosophy” – this is NOT Kant’s use! --: Kant goes one: one is “a department of historical knowledge (including history, geography, philology and the humanities, along with all the empirical knowledge contained in the natural sciences),” – “quite a mixed bag,” as Grice would say – but we don’t have to bother since Kant hastens to add: “and, [second], a department of pure rational knowledge (pure mathematics and pure philosophy, the metaphysics of nature and of morals).” Now, despite the pure mathematics stuff – that sounds pretty neat! Let’s reconsider it: “pure philosophy, the metaphysics of nature and of morals”, which I would read as: “pure” [Kant’s most beloved adjective] “philosophy”, viz. the metaphysics of nature and the metaphysics of morals – or, in Gothic: der reinen Philofophie, Metaphysik der Natur und der Gitten Note that we must take the phrase in its wider scope, since Kant doesn’t care to repeat ‘metaphysik’ – what he means is Metaphysik der Natur and Metaphysik der Gitten.  The point is important, since, philosophy – never mind ‘impure’ philosophy – is, like virtue, entire, and if Grice happens to visit another sub-faculty of philosophy somewhere else, and is introduced to Mr. Puddle as “our man in the metaphysic der natur” or “our man in the metaphysic der sitten,” as the case may be, the UNINTENDED implicature is that either Mr. Puddle is maligned – by underdescription – or that Puddle does not know his ‘metaphysik der natur’ from his ‘metaphysik der sitten’! Kant concludes his paragraph with the grandiose statement that the Fakultat der Philosophie ‘therefore’ – ‘extends to all parts of human knowledge’ – not divine:  Gie erstreckt sich eben darum auf alle Theile des menschlichen Wissens I find it an extraordinary feat that Grice being happy with what Strawson was doing with the ‘metaphysik der natur,’ he thought he could compensate and retribute with a deepening into the other bit, the ‘metaphysik der sitten’.  As a result, and not wanting to become a Mister Puddle, Grice struggled – der streit – with looking for a NEUTRAL way to approach both sub-parts – and he found it: in the idea of ‘acceptance’! IV Note that, disregarding the ‘menschlichen,’ Kant is specific here: it is the ‘Wissen’ he is after. Unfortunately, it does not translate to Oxonian, or if it does, it does so derogatorily, as when Austin refused to refer to Wittgenstein other than as ‘Witters’! But that is a story for another day!  REFERENCES Grice, H. P. (1985). Prejudices and predilections, which become, the life and opinions of H. P. Grice. The H. P. Grice Papers, The Bancroft Library, University of California, Berkeley.  Kant, “Der Streit der Fakultäten  Destinazione del sapere e libertà della ricerca. Il conflitto delle facoltà di Kant: analisi e prospettive -- A cura di Giulia Bernard, Barbara Santini, Marzia Soavi -- The Purpose of Knowledge and the Freedom of Research. Kant’s The Conflict of Faculties: Analysis and Perspectives. The issue will focus on the theme of “Purpose of knowledge and freedom of research”, engaging with Immanuel Kant’s The Conflict of the Faculties (1798) through a critical reappropriation of its legacy. The relevance of this text, which has decisively shaped our understanding of disciplines, science and universities, deserves to be discussed nowadays for the significant role it can play in contemporary critical reflection on the status of philosophy. By making the legacy and relevance of The Conflict of the Faculties a focal point of discussion, this issue aims, on the one hand, to bring out the multidisciplinary vocation that underpins Kant’s reflection on the determination and purpose of knowledge. On the other hand, it seeks to explore the text as a productive criterion of orientation for contemporary thinking on the freedom of research. To reconstruct Kant’s reflection and critically examine its relevance, it is crucial to place it within the broader context of reflection on the role of critical thinking about ethics, science, medicine, theology, and law, within which The Conflict of Faculties problematically situates the meta-philosophical question of the status of philosophy. Engaging with The Conflict of Faculties, from an in-depth examination of intratextual issues to an investigation of the relationship between philosophy and the other sciences, offers a pivotal space for discussing how the meta-philosophical questions raised by Kant have been historically translated and reinterpreted in our contemporary world. The volume aims to investigate, among others, the following topics, based on their exploration in The Conflict of the Faculties: – the confrontation between transcendental philosophy and the political dimension of knowledge; – the relation between science and wisdom; – the institutionalization of knowledge; – the issue of Bildung in the academic context and in the public sphere; – the relationship between disciplines – that is, between the higher faculties (Theology, Law, Medicine) and the lower ones (Philosophy); – the relationship between public and private use of reason; – the notions of “conflict” and “critique” as conceptual resources for rethinking the relationship between reason and political power; – the question of autonomy within the university and of the university itself. Deadline: July 31st 2025 Length: 40.000 characters (including spaces and notes) Languages: English, Italian, German, Spanish, or French. Submission: All manuscripts will undergo a double-blind peer review. Each contribution must be accompanied by a short abstract in English, an English version of the title and up to five keywords. Submissions should be sent  Grice’s Sub-Faculty  J. L. Speranza, for the Grice Club, etc.   That ingraven gift and facultie of wit and reason. Fraunce, Lawters Log I I 2 1588. I said it in Hebrew, I said it in Greek, I said it in German, and Dutch But I wholly forgot, and it vexes me much That English is what you speak! The Hunting of the Snark  Abstract.   It has always fascinated me to cast the career of one specific philosopher – in my case, H. P. Grice – into the wider context. Grice would often refer to whom he called an ‘unjustly neglected philosopher,’ who went by the name of either Ariskant or Kantotle. So my focus on Kant’s “Der Streit der Fakultäten” seems appropriate. After an examination of Grice’s ramblings within the SUB-faculty of philosophy at Oxford, I conclude with how this experience led him to define himself as a ‘systematic philosopher’ – or ‘meta-philosopher,’ as one might prefer.  Keywords: H. P. Grice, Faculty of Literae Humaniores, Sub-Faculty of Philosophy, Oxford, Ariskant, Kantotle, “all parts of human knowledge”, “alle Theile des menschlichen Wissens”  I When Grice learned, at Clifton -- his alma mater in Somerset -- that he had won a scholarship in classics for Oxford, he was ‘highly elated’, as they say! Although coming from an affluent middle-class background, Oxford was not in the Grice’s prospects; and, while he would have preferred that Oxford offered scholarships in cricket – his other proficiency –, or even piano playing – his third proficiency – that was not the case. But he couldn’t – and wouldn’t – complain, either! So Grice arrived in the early 1930s, as he headed to where Oxford had as a special college for ‘Midlands’ – where Grice hailed from –‘scholarship boys,’ as they were derogatorily referred to. And as Grice was assigned a tutor for his whole four years (except for just one term, wh he was reported for his ‘tenacity to the point of perversity’ – the degree that he earned was a ‘B. A. Lit. Hum.’ – not philosophy. Indeed, philosophy Grice first sees during his third term at Oxford – and from which point he started what he called ‘the serious study of philosophy’ – while keeping it low, being reminded more than once that ‘only the poor learn at Oxford’ – and he was not one of them! What was the Oxford philosophy that Grice experienced? A bit of a mess, it would seem. We all know the story, and the history, indeed, of the universities: first Bologna, of course, seconded by Sorbone -- with Oxford coming third. The sub-faculty of philosophy – or the ‘sub’ alone-- was possibly something that would have sounded otiose to Kant.  So where does the ‘sub-’come from? Wherever it comes from, it accounts for the fact that Grice earned a B. A. Lit. Hum. – not in philosophy! The sub-faculty, as history has it, was recognised administratively as an autonomous entity only in 1913. We read from https://www.philosophy.ox.ac.uk/history-of-oxford-philosophy.  “It was in 1913 that philosophy was first recognised administratively as an autonomous discipline, acquiring the status of a sub-faculty to the faculty of Literae Humaniores. The sub-faculty of philosophy was created just as as a sub-faculty to the faculty of literae humaniores.”  Unbeknownst to Kant, and perhaps against Kant’s dictates, the creation of the sub-faculty of philosophy at Oxford is said to have ‘marked a significant change in the academic structure,’ as ‘philosophy had previously been intertwined with other subjects within the broader faculty.’ It wasn’t all that drastic for Grice, since after all he had won the Oxford scholarship for his ‘classics’ achievement – so he never had to undergo the tortures of a late proficiency with Attic declensions and Ciceronian romances! The change in 1913 reflected a growing recognition of philosophy’s independence and importance as a distinct field of study. Importance as it was, no living philosopher was in the curriculum in Grice’s days --. For living philosophers, he had just to deal with his own tutor, and attend the occasional seminar or lecture by one of the professors.  On the other hand, the prestige of the ‘Lit. Hum.’ remains to the present day, and Grice was usually obfuscated when visiting a university whose philosophy students didn’t have to undergo Plato or Aristotle in Greek, but rely on some cheap translation! It is interesting that in his “Der Streit der Fakultäten,” Kant, who never knew anything about the ‘sub,’ also ignores the very etymology, or reason, why ‘Fakultät’ was used in the first place. This is doubly curious, given that Kant was known to Grice, and to almost anybody else, as the ‘philosopher of the faculties’ – and Grice indeed has ‘faculty’ as one keyword within his method in ‘psychologia rationalis’! The O. E. D. is of SOME assistance here. There is an entry for ‘subfamily,’ but not for ‘subfaculty’ – or ‘sub-faculty’ (always hyphenate!). And when it comes to ‘faculty,’ the O. E. D. – or N. E. D. as it then was, rambles un-Oxonianly on a theme by Kant:  spec. One of the departments of learning at a University. Hence Dean of a Faculty [about which Kant makes an interesting joke].  The N. E. D. goes on: “When four faculties are mentioned those intended are Theology, Canon and Civil Law, Medicine, and Arts -- of which the first three were called the Superior Faculties. Logic, Rhetoric Astrology, Surgery, Grammar and (in the English Universities) Music are occasionally spoken of as faculties and degrees could be taken in them but the Masters holding these branches did not form distinct bodies as those mentioned in sense C.  Their first citation for this ‘use’ being: c. 1184. GIRALDUS CAMBRENSIS D Gestes II 1 (Rolls) I 48 Ubinam in jure studuent Praceptor autem ejusdem in et facultate Ibid u xvi Rolls I 73 In crasta o vero doctores [hospitio suscepit] diversarum facultatum omnes.  Whatever the case, Grice enjoyed the greatest of freedoms during those four years as a Scholar at Corpus.  It was a time when Oxford was not really adjoining his ‘graduates’ – what Kant calls the ‘intelligentsia’ – into its files, so poor, good old H. P. had to bear with one full year teaching ‘classics’ at a college of much less prestige than his Clifton: Rossall, in the middle of Lancashire! Whatever happened to the philosopher playing the classics master with the Latin declensions and all that, Oxford soon found that Grice was coming back, this time uninvited. “I never left Oxford” – as the idiom goes. On his return, Grice managed to sit for a few examinations that led him to earn the Harmsoworth Scholarship – recently instituted, in 1922, by the first Viscount Rothermere in memory of his son Vyvian – and becoming then a Senior Scholar at Merton – the site, as it happens, of the sub-faculty! Ryle often joked about instantiations of universals at Oxford. It would be absurd to say that the sub-faculty of philosophy is, as Isaacson says, is located where Merton is located. They are different levels of abstractions. And when ‘faculty’ is used, much as when Kant speaks of the ‘facultaet’ of reason, we cannot mean a building! A foreigner visiting Oxford […]for the first time is shown a number of colleges, libraries, playing fields, museums, scientific departments and administrative offices. He then asks 'But where is the University? I have seen where the members of the Colleges live, where the Registrar works, where the scientists experiment and the rest. But I have not yet seen the University in which reside and work the members of your University.' It has then to be explained to him that the University is not another collateral institution, some ulterior counterpart to the colleges, laboratories and offices which he has seen. The University is just the way in which all that he has already seen is organized. When they are seen and when their co-ordination is understood, the University has been seen. His mistake lay in his innocent assumption that it was correct to speak of Christ Church, the Bodleian Library; the Ashmolean Museum and the University, to speak, that is, as if ‘the University’ stood for an extra member of the class of which these other units are members. He was mistakenly allocating the University to the same category as that to which the other institutions belong.  Mutatis mutandis, sub-faculty of philosophy  ≠ Merton At this time, all Grice had in his head was: (a) cricket, and (b) philosophy – never mind the classics! And whatever classics degree he earned, he never kept copies of those transcription exercises – as Austin did (see Lowe’s biography). Grice rather was already philosophising not on the history of philosophy or Cicero, but on ‘Negation and privation,’ and ‘Personal identity’! Having earned his M. A. Lit. Hum., Grince finds now himself being invited by St. John’s to become a lecturer – not a university lecturer yet --, with a view to a fellowship.  Things going well for him, after a brief period as a lecturer in philosophy, Grice is indeed appointed Tutorial Fellow in Philosophy at St. John’s, where he remained for the next thirty years! Grice was conscious that, during his ‘pre-war’ years – everything at Oxford then was either pre-war or post-war -- he had been more or less isolated, and socialised little. In any case, he would blame it on his having been born on the wrong side of the tracks – which meant that he never had the occasion to do the ‘socials’ with J. L. Austin, -- the future glory of ‘ordinary-language philosophy’ by which Oxford was known worldwise -- in what Hampshire has referred to as Austin’s ‘old play-group,’ which met on Thursday evenings at Isaiah Berlin’s All Souls. But after the war – see Grice, “Post-war Oxford philosophy,” in WoW – Grice counted as the main feature of his philosophical activity his participation in the “new” play group – which now met – again with Austin in the lead – on Saturday mornings. And, socializing with Austin was a pleasurable thing, especially as Austin seems to have enjoyed most to hold his philosophical ‘kindergartens’ at Grice’s college in particular – “which made him look like the C. E. O. of a big business firm,” as Warnock recollects – “Saturday mornings”—in Berlin et al, Essays on Austin. (In fact, Grice would turn Austin’s play-group into his own upon Austin’s demise – and meetings were held on Saturday mornings, if the atmosphere was more ‘critical’ than reverential as it had been under Austin’s mastership!)  But post-war Oxford philosophy was a mess! Or a bit of a mess, as Grice would more guardedly put it.  Yes, the official doctrine was that of ordinary-language philosophy – ‘or the Oxford School of Ordinary Language Philosophy,’ as Grice self-pompously puts it --  and while – to echo Kant – medics were far from sight – that was not the case with the occasional LAWYER, and, at a lower degree of intensitity, theologians, who was into not ‘the more humane’ letters, but the DIVINE ones! Just think H. L. A. Hart, -- and M. M. Warner! Hart would eventually become the Professor of Jurisprudence – one of the two ‘higher’ faculties, in Kant’s parlance --.  The Chair of Jurisprudence is part of the Faculty of Law. The chair, originally called the Corpus Professorship of Jurisprudence, was established in 1869. The initial purpose was to attract Sir Henry Maine to Oxford! In any case, Hart was attracted to H. P. Grice’s theories. Hart’s biographer mentions the fear Hart felt towards Grice, and it’s very indicative that the earliest reference to Grice’s infamous intentional theory of meaning is mentioned in passing, in a footnote, in Hart’s critical review of Holloway’s Language and Intelligence, published for the Philosophical Quarterly in 1951! Whereas Warner has spent most of his career trying to make sense of the C. of E.’s 39 articles! Kant struggles with the two nemeses of the faculty of philosophy: lawyers like Hart for one, and dogmatics like Crosby on the other. But Grice, the son of a non-Conformist, was more than happy to deal with a dogma. As he joked when discussing the nuances of ‘being committed to’ in one of his lectures, Grice provokes: A theory of truth has (as Tarski noted) to provide not only for occurrences of ‘true’ in sentences in which what is being spoken of as true is specified, but also for occurrences in sentences in which no specification is given (e.g. ‘The policeman’s statement was true’). According both to the speech-act theory, I presume, and to Ramsey’s theory, at least part of what the utterer of such a sentence is doing is to assert whatever it was that the policeman stated. But the utterer may not know what that statement was; he may think that the policeman's statement was true because policemen always speak the truth, or that that policeman always speaks the truth, or that policeman in those circumstances could not but have spoken the truth. Now assertion presumably involves committing oneself, and while it is possible to commit oneself to a statement which one has not identified (I could commit myself to the contents of the Thirty-Nine Articles of the Church of England, without knowing what they say), I do not think I should be properly regarded as having committed myself to the content of the policeman's statement, merely in virtue of having said that it was true. When to my surprise I learn that the policeman actually said, ‘Monkeys can talk,’ I say (perhaps), ‘Well, I was wrong,’ not ‘I withdraw that,’ or ‘I withdraw my commitment to that.’ I never was committed to it. WoW:56   II It was only, admittedly, in retrospect – emeritus, that is -- that Grice meditated on the development of his career. He surely did not have time to take a reflective – never mind reflexive -- look as things developed – what, with his tutorial duties – he was infamously referred to as ‘Godot’ by his pupils at St. John’s --, and his having become a “University Lecturer in philosophy,” thus offering seminars which were open to any member of the university – or varstity – including the occasional medic, the occasional theologian, or the occasional lawyer. Grice continued to poke fun on Hart on more than one occasion. When Hart and Honore came with their Causation and the Law, Grice identified one of the most perilous ‘philosophismata’ as that which says that ‘to have a cause, it has to be abnormal.’ And of all the suspect cases for a manoeuvre that misidentifies what an utterer ‘signifies’ from what he says may be claimed to ‘signify’ Grice chose Hart – the professor of Jurisprudence – ‘in conversation’: It seems a plausible suggestion that part of what is required in order that some agent A may be correctly said to have performed some operation (a calculation, the cooking of a meal) carefully is that A should have been receptive to (on alert for) circumstances in which the venture might go astray (fail to reach the desired outcome), and that he should manifest, in such circumstances, a disposition to take steps to maintain the course towards such an outcome. I have heard it maintained by H. L. A. Hart that such a condition as I have sketched is insufficient; that there is a further requirement, namely that the steps taken by the performer should be reasonable, individually and collectively. The support for the addition of the supplementary condition lies in the fact (which I shall not dispute) that if, for example, a man driving down a normal road stops at every house entrance to make sure that no dog is about to issue from it at breakneck speed, we should not naturally describe him as "driving care-fully," nor would we naturally ascribe carefulness to a bank clerk who counted up the notes he was about to hand to a customer fifteen times. The question is, of course, whether the natural reluctance to apply the adverb "carefully" in such circumstances is to be explained by the suggested meaning-restriction, or by something else, such as a feeling that, though "carefully" could be correctly applied, its application would fail to do justice to the mildly spectacular facts. WoW:7 And rumour has it that Grice’s lecture on ‘Intention and uncertainty’ for the British Academy no less, is a repartee on Hart’s and Hampshire’s ‘Decision, Intention, and Certainty’ published in Mind! (G. P. Baker, who succeeded Grice as tutor in philosophy at St. John’s, recollects all this in his ‘Defeasibility and meaning’ in Hart’s festschrift – having also contributed with ‘Alterntive mind styles’ to Grice’s own festschrift).  Grice would agree with Kant on the special status of philosophy.  Unfortunately Grice’s clever portmanteaus – Ariskant and Kantotle, vis-à-vis Platgel or Heplato – are not of much help when it comes to see what was going on at ARISTOTLE’s varsity – which some sources has as ‘il lizio’ in Italian.  (The natural evolution of the Greek bombastic ‘lykaeon’ is indeed Italian ‘lizio’ – which renders only the etymology that connects that institution of learning not with the wolf, but with the toponym). The Lycaeum was hardly Oxford – but interestingly, Grice does manage to trace what he sees as the Oxonian dialectic back to what Grice calls the “Athenian” dialectic, -- when Greece was still free, in Kantian terms, and not a mere Roman colony -- with Aristotle in special focus. Grice indeed develops the idea of ‘dialectic’, as a mode of philosophical Bildung, in not just Aristotle, but its two predecessors: Socrates, and Plato with the Academy. Yet Grice finds that it’s ARISTOTLE’s special view of ‘dialectic’ that seems to reverberate in the Oxford he knew. In what way?  Aristotle’s dialectic takes as materia prima whatever paradox a previous philosopher has uttered. Aristotle’s classes are meant then to undermine the paradox by contrasting it to “ta legomena” – the received opinion. In Grice’s ordering, the steps to what Kant has as ‘all parts of human knowledge’ (alle Thiele des menschlichen wissens’) in Der Streit der Fakultat, is as follows: We should distinguish two kinds of knowledge, knowledge of fact and knowledge of reasons, where what the reasons account for are the facts. Knowledge proper involves both facts to be accounted for and reasons which account for them; for this reason Socrates claimed to know nothing; when we start to research, we may or may not be familiar with many facts, but whether this is so or not we cannot tell until explanations and reasons begin to become available. For explanations and reasons to be available, they must derive ultimately from first principles, but these first principles do not come ready-made; they have to be devised by the inquirer, and how this is done itself needs explanation. It is not done in one fell swoop; at any given stage researchers build on the work of their predecessors right back to their earliest predecessors who are lay inquirers. Such progressive scrutiny is called "dialectic," starts with the ideas of the Many and ends (if it ever ends) with the ideas of the Wise. Among the methods used in dialectic (or "argumentation") is system-building, which in its turn involves higher and higher levels of abstraction. So first principles will be, roughly speaking, the smallest and most conceptually economical principles which will account for the data which the theory has to explain. The progress toward an acceptable body of first principles is not always tranquil; disputes, paradoxes, and obstructions to progress abound, and when they are reached, recognizable types of emendation are called upon to restore progress. So the continuation of progress depends to a large extent on the possibility of "saving the phenomena," and the phenomena consist primarily of what is said, or thought, by the Wise and, before them, the Many. WoW:379 The only difference with Oxford is that by the time Grice suffered the city of dreaming spires, the received opinion had become what in Russell’s parlance we may refer to as ‘the silly things that silly people say’! Where does the Kantian influence come from? Or, more Griceianly, where do we see Grice as following Kantotle’s footsteps?  I would venture to say that Grice would have never showed much interest in Kant had it not been for the fact that one of his earliest tutees was Strawson, Oxford’s Kant expert. – And I’d venture to add that Strawson’s interest in KANT was due to the fact that he was too young to have stuck with the tradition of the B. A. Lit. Hum. Where Aristotle reigns, and opted for the easier P. P. E. programme, that required no knowledge of Greek – or German, for that matter (“I said it in German and Greek!”).  With Strawson, Grice gave joint seminars on ‘Categories’ – (Armstrong recalls how he attended one session – ‘without understanding one word of what Grice had said”) understood as both peripatetically and critically -- i. e. as the widest range or gamut of the most basic human experiences. III In Grice’s view, philosophy is not as complicated as Kant makes it seem to be. Consider this typical passage from Kant in his ‘Der streit des Fakultaet’ manifesto: Die philofophische Facultät enthält nun zwei Departemente, das eine der historischen Erkenntniß (wozu Geischichte, Erdbeidreibung, gelehrte Sprachsenntniß, humanistik mit allem gehört, was die Naturfunde von empirischem Erkenntniss darbietet), das andere der reinen Vernunfterfenntnisse (reinen Mathematik und der reinen Philofophie, Metaphyfik der Natur und der Gitten) und beide Theile der Gelehrfamfeit in ibrer wedfelfeitigen Beziehung auf einander. Gie erftredt sich eben darum auf alle Theile des menschlichen Wissens (mithin auch historisch über die obern Facultäten), nur daß fe nidt alle (nämlich die eigentlümlichen Lehren oder Gebote der obern) zum Snhalte, fondern zum Gegen: ftande ibrer Brüfung und Stritit in abfidt auf den Dortheil der Wiffenschaften macht. Der Straten des Fakultaet.  Seeing that it makes all the difference in the world to read Kant – or Cant, as his original surnamespelt – in his vernacular, I will translate only the bits that NEED translating, or paraphrasing, rather: “Now,” Kant says – and I’m only paraphrasing -- “the philosophy faculty” (strictly ‘the faculty of philosophy’. Note Kant’s use of the definite description – which we will take it, alla Grice, to involve a quasi-demonstrative epithet, renderable as ‘MY’ (“Now, MY philosophy faculty”) – “consists of” – a tricky logical relation – Grice spent PAGES in elucidating or dellucidating what Aristotle, according to Hardie or Ackrill, say, mean by an end consisting OF this or that! Kant’s faculty of philosophy consists of what? “of two departments.” Amusingly, when Grice visited the University of California at Berkeley he found himself immersed in the Moses Hall, and within it, in what was – and still is -- officially named the “Department of Philosophy.” But this is NOT Kant’s use!  Kant goes one to departamentise the pair. One is “a – indefinite description now -- department of historical knowledge (including history, geography, philology and the humanities, along with all the empirical knowledge contained in the natural sciences).” “Quite a mixed bag,” I hear Grice complain. But we don’t have to bother much, since, as if feeling that such a list may bore his philosophically-minded reader, Kant hastens to add:  “and, [second], a department of pure rational knowledge (pure mathematics and pure philosophy, the metaphysics of nature and of morals).”  Now, there’s something magic about that parenthesis. Despite the ‘pure mathematics’ stuff – a different faculty at Oxford – even mathematical logic is no longer taught within the sub-faculty of philosophy at Oxford but at an institute on St. Giles! -- that sounds pretty neat!  And where IS ‘pure mathematics’taught at Oxford in Grice’s days? Pure mathematics is primarily taught at Oxford within the Mathematical Institute. The institute encompasses both pure and applied mathematics, with Statistics being a separate department. The Waynflete professorship of pure mathematics was created as a result of a Royal Commission reviewing the university in 1877, even if the first appointee, E. B. Elliott held the chair only in 1892.  Back to Kant – and re-considering that magic parenthesis:  “pure philosophy, the metaphysics of nature and of morals”,  one may read as:  “pure” [Kant’s most beloved adjective] “philosophy”, viz. or scil. the metaphysics of nature and the metaphysics of morals – or, in Gothic: der reinen Philofophie, Metaphysik der Natur und der Gitten as  der reinen Philofophie : Metaphysik der Natur und Metaphysik der Gitten Not a word about NATURAL philosophy – which is just as well, since, after all, one may well meet on a Thursday evening at the Common Room at Magdalen at Oxford both the Waynflete professor of pure mathematics having dinner with the Waynflete professor of META-physical philosophy – and forget the mediaeval ‘natural’ philosophy – which ain’t philosophy anymore! Note, that is, that, to interpret Kant’s universalisable claim in that parenthesis we must take the noun ‘metaphysik’ as having the widest scope – Kant’s style leads him not to repeat ‘metaphysik’ – what he means is the unification of two totally different areas of Snow’s two cultures: the Metaphysik der Natur and theMetaphysik der Gitten. Where the idea of course is that to think of a ‘sitten’ as ‘naturlich’ is ‘naturlich’ improper, if not illegal!  Kant’s point is an important one, too since, philosophy – never mind ‘impure’ philosophy – is, like virtue, entire – or as Grice says: there is only one problem in philosophy, namely: all of them.’ And if, as it often happened, Grice was invited to another sub-faculty of philosophy somewhere else, and introduced to Mr. Puddle as alternatively “our man in the metaphysic der natur” or “our man in the metaphysic der sitten,” as the case may be, the UNINTENDED implicature is that either Mr. Puddle is awfully maligned – by bureaucratic underdescription – or that Puddle does not know his ‘metaphysik der natur’ from his ‘metaphysik der sitten’! Kant concludes his Teutonic paragraph with a rather grandiose statement to the effect that the Fakultat der Philosophie ‘therefore’ – ‘extends to all parts of human knowledge’ – not divine. Which possibly is a good reminder that we should care to consider who invented those Oxonian ‘divine letters’ anyway! The phrase ‘literae humaniores’ originates indeed in contrast to ‘literae divinae’ – or “Lit. Div.” for short.  Unlike Bologna, but LIKE Sorbona, one of the first series of lectures delivered at Oxford was on theology. As early as 1193, Alexander Neckam, from St. Albans, gave biblical and moral lectures on the psalms of David and the Wisdom of Solomon. One of the first university buildings as the Divinity School, begun in 1423 specifically for theology lectures. The Faculty of Theology holds, inter alia, three statutory proffesorships: the Regius professor of Divinity, the Lady Margaret Professor of Divnity, and the Regius Professor of Moral and Pastoral Theology – which Grice felt as if Nixon should apply to it! Excursus: Nixon should teach theology at Oxford – philosopher claims: Suppose someone were to say, in perhaps appropriately fervent tones, ‘Richard Nixon must get the Oxford Chair of Moral and Pastoral Theology.’ Depending on context, one might find three different interpretations, all of them falling within the volitive zone. One might mean that it is vital -- perhaps vital to the world, or to some microcosm which is momentarily taken as if it were the world --, that Richard Nixon should be established in this position. On this interpretation, one would not be laying on any agent's shoulders an incumbency to see to it, that this happy state be realized, unless it were on the shoulders of someone with a reputation for total ineffectiveness in mundane affairs, like The Almighty. On another interpretation, one would be invoking a supposed incumbency, perhaps an incumbency on ‘us’ -- whoever ‘us’ might be -- to secure the result. On what might be a particularly natural interpretation, one would be charging Richard Nixon with an incumbency to secure his own election to this august chair. On both these interpretations, one would be advancing the idea that it was necessary relative to some potential agent – ‘us’ or Richard Nixon) that Richard Nixon obtain the chair. On the alethic side, no such significant relativity is observable. One might mean by uttering the sentence that (for example) it is a one-horse race (a shoe-in) for Richard Nixon; but that kind of necessity would not be relativized, except perhaps timidly to any person whatsoever as something which he (like everyone else) would have to admit, or alternatively to some particular person whose view it is that Richard Nixon cannot but be chosen (and this is not an interesting interpretation). Grice, The Kant Lectures, p. 57 But back to Grice’s Kant, and his use of ‘therefore,’ attached to a conventional  implicature, as Grice calls it. Kant states: Gie erstreckt sich eben darum auf alle Theile des menschlichen Wissens But witness the emphasis on ‘Wissens’.  I find it an extraordinary feat that Grice, feeling happy with what Strawson was doing with the ‘metaphysik der natur’ – vide Strawson’s The Bounds of Sense: an essay on Kant – Grice  thought he could compensate and retribute with a deepening into the other bit, the ‘metaphysik der sitten’. And like his pupil, Grice never cared to go beyond Abbott! As a result, and not wanting to become a Mister Puddle, Grice struggled – der streit – for the rest of his life, with looking for a NEUTRAL way to approach both sub-parts – and he found it: in the idea of ‘acceptance’! All parts of human knowledge, then, for Kantotle, and Grice, fall within ‘pure’ philosophy: the metaphysic – for ‘physic’ would be otiose here – of nature (Greek physis) AND the ‘metaphysic der sitten’ –. A sitten is like a mos – and it’s not surprising then that you should meet in the Common Room the Waynflete professor of Metaphysical Philosophy now dining with the White’s professor of MORAL philosophy – Within both, they comprise ‘all parts of human knowledge,’ as we know it! IV Disregarding the ‘menschlichen,’ Kant is being very specific here: it is the ‘Wissen’ he is after – even if he plays with ‘erkenntnis’ when earlier in the text referring to what he ironically dubs the ‘higher’ faculties – i. e. closer to the High Executioner! Unfortunately, Kant’s “Wissen” does not quite translate to Oxonian. Or if it does, it does so derogatorily, as when Austin never failed to refer to Wittgenstein – ‘pompous surname’ -- other than as ‘Witters’! But that is the story for another day!  REFERENCES  Bennett, J. F. (1986) In the tradition of Kantotle. The Times Literary Supplement.  Berlin, Isaiah (1961). Essays on Austin. Oxford University Press. Grice, H. P. (1938). Negation and privation. MS. Grice, H. P. (1941). Personal identity. Mind, repr. In Perry, Personal identity, the University of California Press, Berkeley. Grice, H. P. (1959). Post-war Oxford philosophy, repr. In WoW.  Grice, H. P. (1974). Seminar on Kant’s Ethical Theory. The H. P. Grice Papers.  Grice, H. P. (1975). Kant’s Fundamental Principles of the Metaphysic of Ethics.  Grice, H. P. (1976). Kant seminar. The Grice Papers.  Grice, H. P. (1976). Freedom in Kant. The Grice Papers.  Grice, H. P. (1977). Kant’s Ethics.  Grice, H. P. (1977). The Immanuel Kant Memorial Lectures on Some aspects of Reason and Reasoning, Department of Philosophy, Stanford. The H. P. Grice Papers, Bancroft Library, The University of California at Berkeley. Grice, H. P. (1978). Kant’s Ethics. The Grice Papers.  Grice, H. P. (1978). Freedom and morality in Kant’s Foundations. The H. P. Grice Papers.  Grice, H. P. (1979). The Kantian Problem. The Grice Papers.  Grice, H. P. (1980). Seminar on Kant’s Ethics. The Grice Papers.  Grice, H. P. (1981). Kant, midsentences, Freedom. The Grice Papers.  Grice, H. P. (1982). Kant’s Ethics. The H. P. Grice Papers. Grice, H. P. (1982). Notes on Kant. The Grice Papers.  Grice, H. P. (1983). Reflections on Kant. Grice, H. P. (1984). Kant on Freedom.  H. P. Grice (1985). Seminar on Kant’s Ethics.  Grice, H. P. (1985). Prejudices and predilections, which become, the life and opinions of H. P. Grice. The H. P. Grice Papers, The Bancroft Library, University of California, Berkeley.  Grice, H. P. (1989). Studies in the way of words. Cambridge, Mass. And London: Harvard University Press. Hampshire, S. N. The old play group, MS.  Kant, “Der Streit der Fakultäten Richardson, G. (1989). Grice – St. John’s.  Warnock, G. J. Saturday mornings, in Berlin, and Language and Morality, Oxford: Blackwell.   Destinazione del sapere e libertà della ricerca. Il conflitto delle facoltà di Kant: analisi e prospettive -- A cura di Giulia Bernard, Barbara Santini, Marzia Soavi -- The Purpose of Knowledge and the Freedom of Research. Kant’s The Conflict of Faculties: Analysis and Perspectives. The issue will focus on the theme of “Purpose of knowledge and freedom of research”, engaging with Immanuel Kant’s The Conflict of the Faculties (1798) through a critical reappropriation of its legacy. The relevance of this text, which has decisively shaped our understanding of disciplines, science and universities, deserves to be discussed nowadays for the significant role it can play in contemporary critical reflection on the status of philosophy. By making the legacy and relevance of The Conflict of the Faculties a focal point of discussion, this issue aims, on the one hand, to bring out the multidisciplinary vocation that underpins Kant’s reflection on the determination and purpose of knowledge. On the other hand, it seeks to explore the text as a productive criterion of orientation for contemporary thinking on the freedom of research. To reconstruct Kant’s reflection and critically examine its relevance, it is crucial to place it within the broader context of reflection on the role of critical thinking about ethics, science, medicine, theology, and law, within which The Conflict of Faculties problematically situates the meta-philosophical question of the status of philosophy. Engaging with The Conflict of Faculties, from an in-depth examination of intratextual issues to an investigation of the relationship between philosophy and the other sciences, offers a pivotal space for discussing how the meta-philosophical questions raised by Kant have been historically translated and reinterpreted in our contemporary world. The volume aims to investigate, among others, the following topics, based on their exploration in The Conflict of the Faculties: – the confrontation between transcendental philosophy and the political dimension of knowledge; – the relation between science and wisdom; – the institutionalization of knowledge; – the issue of Bildung in the academic context and in the public sphere; – the relationship between disciplines – that is, between the higher faculties (Theology, Law, Medicine) and the lower ones (Philosophy); – the relationship between public and private use of reason; – the notions of “conflict” and “critique” as conceptual resources for rethinking the relationship between reason and political power; – the question of autonomy within the university and of the university itself. Deadline: July 31st 2025 Length: 40.000 characters (including spaces and notes) Languages: English, Italian, German, Spanish, or French. Submission: All manuscripts will undergo a double-blind peer review. Each contribution must be accompanied by a short abstract in English, an English version of the title and up to five keywords. Submissions should be sent to: Enrico Castelli Gattinara di Zubiena. Keywords: simbolo; parabola; diavolo; l’individuo e lo stato, la corporazione, demonio, vita beata. Refs.: Luigi Speranza: “Grice, Flew, Parkinson, and Zubiena,” Luigi Speranza, “Grice e Zubiena: implicature demoniache,” pel gruppo di gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria. Zubiena.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zucca: FILOSOFIA SARDA, NON ITALIANA -- la ragione conversazionale e il filosofo di filosofi – la scuola di Villaurbana -- filosofia sarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Villaurbana). Abstract. Grice: In my Some remarks about the senses, I speak of Martian, the language spoken by Martians. The equivalent in Italian philosophy is an Italian philosopher speaking of Sardinian! Keywords: un filosofo di un filosofo  a philosophers philosopher --. Grice: Platts called me a philosophers philosopher. I took it as an insult! Filosofo sardo. Filosofo italiano. Villaurbana, Oristano, Sardegna. Grice: I like his surname. Mine means pig; his means pumpkin! -- zcca prov. zucs, sucs; a. fr. suc/cosse/; vuolsi derivi dalla voce popolare cucuzza, v. q. voce, soppressa la prima sillaba e trasposte le lettere del rimanente. Altri dal gr. sikya, zucca, Diez. Pianta annuale della famiglia delle curbitacee con lo stello rampicante, le foglie grandi, cuoriformi, rotonde, e i frutti buoni a mangiare, grossi e di varia rotondit -- rum. cucurbitu; mod. prov. cougourdo; mod. fr. courge; per similit. La testa umana; deriv.: zuccata; zucchtta-tto -- quella berretta rossa che portano i cardinalli -otto-no-one. Grice: The metaphor is an interesting one. Im not called Grice because I look like a pig, but Zucca _is_ called Zucca because, as the dizionario etimologico puts it  per similit. la testa umana!" Saggi: L'uomo e l'infinito, Imola, Sociale; Il lamento del genio: parodia, Sassari, Gallizzi; Dopo il dolore: canto, Chiari, Rivetti; Il grande enigma, Modena, Formiggini; Le lotte dell'individuo, Rivista di filosofia, Modena, Formiggini; Essere e non essere, Rivista di Filosofia; Roma, Formiggini; Pensieri, Rivista sarda, Leggenda e realt, Rivista sarda, Ardig [si veda] e il vescovo di Mantova: un'intervista nel sogno, Rivista sarda, Roma, Ferri; Un filosofo di un filosofo, Mediterranea; I rapporti fra l'individuo e l'universo, Padova, Milani. Sardo Sardu Parlato in Italia Regioni Sardegna Parlanti Totale 1 000 000 (2010, 2016)[1][2] - 1 350 000 (2016)[3] Altre informazioni Tipo SVO[4][5][6] Tassonomia Filogenesi Lingue indoeuropee Lingue italiche Lingue romanze Lingue italo-occidentali Lingue romanze meridionali Sardo (Logudorese, Campidanese) Statuto ufficiale Minoritaria riconosciuta in Italia (bandiera) Italia dalla l.n. 482/1999[7] (in Sardegna (bandiera) Sardegna dalla l.r. n. 26/1997[8] e l.r. n.22/2018[9]) Codici di classificazione ISO 639-1 sc ISO 639-2 srd ISO 639-3 srd (EN) Glottolog sard1257 (EN) Estratto in lingua Dichiarazione universale dei diritti umani, art. 1 Totu sos sseres umanos naschint lberos e eguales in dinnidade e in deretos. Issos tenent sa resone e sa cussntzia e depent operare s'unu cun s'teru cun ispritu de fraternidade.[10] Distribuzione geografica della lingua sarda, coi suoi relativi dialetti in dettaglio, nonch di quelle alloglotte in Sardegna Manuale Il sardo (nome nativo sardu /sadu/, lngua sarda /liwa zada/ nelle variet campidanesi o limba sarda /limba zada/ nelle variet logudoresi e in ortografia LSC[11])  una lingua[12] parlata in Sardegna e appartenente alle lingue romanze del ramo indoeuropeo. Per differenziazione evidente sia ai parlanti nativi, sia ai non sardi, sia agli studiosi,  considerata autonoma dagli altri sistemi dialettali di area italica, gallica e iberica: viene pertanto classificata come idioma a s stante nel panorama neolatino.[13][14][15][16][17] Dal 1997 la legge regionale riconosce alla lingua sarda pari dignit rispetto all'italiano.[8] Dal 1999, con la legge nazionale sulle minoranze linguistiche,[7][18][19] la lingua sarda, risultandovi inclusa assieme a undici altri gruppi,  de jure tutelata con diversi progetti finora sostenuti, per quanto ancora non risulti integrata in ambito scolastico per il suo apprendimento. Fra le dodici comunit di minoranza, quella sarda  la pi robusta in termini assoluti[20][21][22][23][24][25] bench in continua diminuzione nel numero di locutori[20][26] e lingua minoritaria in pericolo di estinzione. Situazione attuale Per quanto la comunit di locutori possa definirsi come avente una "elevata coscienza linguistica"[27], il sardo  attualmente classificato dall'UNESCO nei suoi principali dialetti come una lingua in serio pericolo di estinzione (definitely endangered), essendo gravemente minacciato dal processo di deriva linguistica verso l'italiano, il cui tasso di assimilazione, ingenerato dal diciannovesimo secolo in poi, presso la popolazione sarda  ormai alquanto avanzato in via esclusiva e sottrattiva verso gli idiomi storici dell'isola. Lo stato alquanto fragile e precario in cui ormai versa la lingua, in forte regresso finanche nell'ambito familiare,  illustrato dal rapporto Euromosaic, in cui, come riportato nel 2000 dal linguista Roberto Bolognesi, il sardo  al 43 posto nella graduatoria delle 50 lingue prese in considerazione e delle quali sono stati analizzati (a) luso in famiglia, (b) la riproduzione culturale, (c) luso nella comunit, (d) il prestigio, (e) luso nelle istituzioni, (f) luso nellistruzione.[28] I sociolinguisti hanno classificato il panorama linguistico della Sardegna come diglossico a partire dall'unit d'Italia nel 1861 fino agli anni cinquanta del Novecento, in accordo con la politica linguistica del paese che designava l'italiano come la sola lingua ufficiale da promuovere in ambiti quali l'amministrazione e istruzione, relegando di conseguenza il sardo e altre minoranze linguistiche a domini non ufficiali,[29] quando non a un piano di disvalore. A partire dalla seconda met del ventesimo secolo, sarebbe subentrato un predominio totale dell'italiano finanche nei domini informali, ingenerando timori sull'estinzione della lingua sarda,[30] riconosciuta da tempo sotto il profilo linguistico ma solo allo scadere del secolo come minoranza linguistica della Repubblica italiana. Le ricerche effettuate negli ultimi anni sembrano indicare un declino dello stigma associato alla sardofonia, anche per una maggiore consapevolezza e grazie agli sforzi dei progetti istituzionali finora approntati, i quali non hanno tuttavia significativamente inciso sulle pratiche odierne dei parlanti nell'isola, ormai improntate sull'italofonia regionale.[31] La popolazione sarda in et adulta non sarebbe a oggi pi capace di portare avanti una singola conversazione nella lingua etnica,[32] essendo questa ormai impiegata in via esclusiva solo dallo 0,6% del totale,[33] e meno del 15%, all'interno di quella giovanile, ne avrebbe ereditato competenze, peraltro del tutto residuali[34][35] nella forma deteriore descritta da Bolognesi come un gergo sgrammaticato.[36] Per le generazioni pi giovani e, ad oggi, in predominanza monolingui in italiano, il sardo parrebbe essere diventato un ricordo e poco pi che la lingua dei loro nonni,[37] essendone del tutto stata recisa la trasmissione intergenerazionale almeno dagli anni Sessanta. Essendo il futuro prossimo della lingua sarda tutt'altro che sicuro[38], Martin Harris asseriva gi nel 2003 che, qualora non si fosse riusciti a invertire la tendenza, essa si sarebbe del tutto estinta, lasciando meramente le sue tracce nell'idioma ora prevalente in Sardegna, ovvero l'italiano (specificamente nella sua giovane variante regionale), sotto forma di sostrato.[39] La lingua sarda non  stata de facto ancora introdotta nella scuola, bench sia riconosciuta dal 1999 come minoranza linguistica della Repubblica, in contemporanea con le altre undici. Da qualche tempo sono tuttavia in atto progetti di recupero volti a riguadagnare al sardo un ruolo di lingua alta e riparare a detta interruzione di trasmissione intergenerazionale, nell'esigenza, sentita anche e soprattutto presso le classi anagrafiche pi giovani e i ceti culturalmente pi avveduti, di riappropriarsi di un patrimonio che passate politiche linguistiche non avrebbero tutelato.[40] Quadro generale (inglese) Sardinian is an insular language par excellence: it is at once the most archaic and the most individual among the Romance group. (italiano) Il sardo  una lingua insulare per eccellenza:  allo stesso tempo la pi arcaica e la pi distinta nel gruppo delle lingue romanze. (Rebecca Posner, John N. Green (1982). Language and Philology in Romance. Mouton Publishers. L'Aja, Parigi, New York. p. 171) Classificazione delle lingue neolatine (Koryakov Y.B., 2001).[41] La lingua sarda  ascritta nel gruppo distinto del Romanzo Insulare (Island Romance), assieme al crso antico (quello moderno fa parte a pieno titolo della compagine italoromanza, cos come gli idiomi sardo-corsi). Panorama linguistico dell'Europa sudoccidentale nei secoli fino a oggi. Il sardo  classificato come lingua romanza, ovvero derivata dal latino volgare. Celebre  il giudizio espresso dal Wagner nel 1950, per il quale il sardo costituiva l'evidenza di un "parlare romanzo arcaico" non avente stretta parentela con alcun dialetto italiano della terraferma, e solo per questioni politiche, poi successivamente risolte col suo riconoscimento definitivo e ufficiale a minoranza linguistica della Repubblica, "uno dei tanti dialetti dell'Italia, come lo  anche il serbo-croato o l'albanese".[42] Il sardo  considerato da molti studiosi come una delle lingue pi conservative derivanti dal latino, se non la pi conservativa;[43][44][45][46] a titolo di esempio, lo storico Manlio Brigaglia rileva che la frase in latino pronunciata da un romano di stanza a Forum Traiani Pone mihi tres panes in bertula ("Mettimi tre pani nella bisaccia") corrisponderebbe alla sua traduzione in sardo corrente Ponemi tres panes in sa brtula.[47] La relativa prossimit fonologica della lingua sarda al latino volgare (in particolare per quanto riguarda le vocali accentate) era stata analizzata anche dal linguista italo-americano Mario Andrew Pei nel suo studio comparativo del 1949[48] e ancor prima notata, nel 1941, dal geografo francese Maurice Le Lannou nel corso del suo periodo di ricerca in Sardegna.[49] Sebbene la base lessicale sia quindi in massima misura di origine latina, il sardo conserva tuttavia diverse testimonianze del sostrato linguistico degli antichi Sardi prima della conquista romana: si evidenziano etimi protosardi[50] e, in misura minore, anche fenicio-punici[51] in diversi vocaboli e soprattutto toponimi, che in Sardegna si sarebbero preservati in percentuale maggiore rispetto al resto dell'Europa latina.[52] Tali etimi riportano a un sostrato paleomediterraneo che rivelerebbe relazioni strette con il basco.[53][54][55] In et medievale, moderna e contemporanea la lingua sarda ha ricevuto influenze di superstrato dal greco-bizantino, ligure, volgare toscano, catalano, castigliano e infine italiano. Caratterizzato da una spiccata fisionomia che risalta dalle pi antiche fonti disponibili,[56] il sardo  ritenuto da vari autori come parte di un gruppo autonomo nell'ambito delle lingue romanze.[16][17][40][57][58][59] La lingua sarda  stata rapportata da Max Leopold Wagner e Benvenuto Aronne Terracini all'ormai estinto latino d'Africa, con le cui variet condivide diversi parallelismi e un qual certo arcaismo linguistico, nonch un precoce distacco dal comune ceppo latino;[60] il Wagner ascrive gli stretti rapporti tra l'ormai estinta latinit africana e quella sarda, inter alia, anche alla comune esperienza storico-istituzionale nell'Esarcato d'Africa.[61] A confortare tale teoria si menzionano le testimonianze di alcuni autori, quali l'umanista Paolo Pompilio[62] e il geografo Muhammad al-Idrisi, che visse a Palermo nella corte del re Ruggero II.[63][64][65][66][67] La comunanza sarda e africana del vocalismo,[40] nonch di diverse parole alquanto rare se non assenti nel resto del panorama romanzo, come acina (uva), pala (spalla), o anche spanus nel latino africano e il sardo spanu ("rossiccio"), costituirebbe la prova, per J. N. Adams, del fatto che una discreta quantit di vocabolario fosse un tempo condivisa tra Africa e Sardegna.[68] Sempre con riguardo al lessico, Wagner osserva come la denominazione sarda per la Via Lattea (sa (b)a de sa bza o (b)a de sa blla, letteralmente "la via o il cammino della paglia") si discosti dall'intero panorama romanzo e si ritrovi piuttosto nelle lingue berbere.[69] Ciononostante, un'altra classificazione proposta da Giovan Battista Pellegrini associa, comunque, il sardo al ramo italoromanzo sulla base non tipologica, ma di valutazioni sociolinguistiche contemporanee a suo dire espresse dalla popolazione sarda, pur rilevandone le peculiarit nell'intero panorama latino (Romnia).[70][71][72][73] Prima di lui, Bernardino Biondelli, nei suoi Studi linguistici del 1856, pur ammettendo per la "famiglia sarda" un'autonomia linguistica in guisa da poter essere considerata come una lingua distinta dall'italiana, del pari che la spagnuola, la aveva comunque accorpata ai vari "dialetti italici" della penisola, stanti gli stretti rapporti della lingua con il progenitore latino e la dipendenza politica dell'isola dall'Italia.[74] Discussa  l'assegnazione tipologica delle variet linguistiche sardo-corse, ovvero il gallurese e il sassarese: per taluni andrebbero ricomprese nel sardoromanzo, per altri sarebbero del tutto separate dal dominio linguistico sardo e invece incluse nell'italoromanzo.[75] Il Wagner (1951[76]) annette il sardo alla Romnia occidentale, mentre Matteo Bartoli (1903[77]) e Pier Enea Guarnerio (1905[78]) lo ascrivono a una posizione autonoma tra la Romnia occidentale e quella orientale. Da altri autori ancora, il sardo  classificato come l'unico esponente ancora in vita di una branca un tempo comprensiva finanche della Corsica[79][80] e della summenzionata sponda meridionale del Mediterraneo.[81][82] Thomas Krefeld descrive, in merito, la Sardegna linguistica come una Romnia in nuce contraddistinta dalla combinazione di tratti panromanzi, tratti macroregionali (iberoromanzi e italoromanzi) e perfino tratti microregionali ed esclusivamente sardi, la cui distribuzione spaziale varia in ragione della dialettica tra spinte innovatrici e altre tendenti alla conservativit.[83] Secondo Brenda Man Qing Ong e Francesco Perono Cacciafoco, la lingua sarda sarebbe un diasistema comprensivo di variet e sottovariet che non hanno subto l'unificazione linguistica o nazionale, ma contengono comunque elementi linguistici, fonetici, grammaticali e lessicali simili.[84] Variet linguistiche di tipo sardo Lo stesso argomento in dettaglio: Sardo logudorese e Sardo campidanese. Due dialetti principali si distinguono nella medesima lingua sarda; ci sono il campidanese, e l dialetto del capo di sopra. (Francesco Cetti. Storia naturale della Sardegna, I quadrupedi. G. Piattoli, 1774) I dialetti della lingua sarda propriamente detta vengono convenzionalmente ricondotti a due ortografie standardizzate e reciprocamente comprensibili, l'una riferita ai dialetti centro-settentrionali (o "logudoresi") e l'altra a quelli centro-meridionali (o "campidanesi").[85][86] Le caratteristiche che vengono solitamente considerate dirimenti sono l'articolo determinativo plurale (is ambigenere in campidanese, sos / sas in logudorese) e il trattamento delle vocali etimologiche latine E e O, che rimangono tali nelle variet centro-settentrionali e sono mutate in I e U in quelle centro-meridionali; esistono per numerosi dialetti detti di transizione, o Mesana (es. arborense, barbaricino meridionale, ogliastrino, ecc.), che presentano i caratteri tipici ora dell'una, ora dell'altra variet. Tale percezione dualistica dei dialetti sardi, originariamente registrata in via esogena per la prima volta dal naturalista Francesco Cetti (1774)[87][88] e riproposta in seguito da Matteo Madao (1782), Vincenzo Raimondo Porru (1832), Giovanni Spano (1840) e Vittorio Angius (1853),[89][90] piuttosto che segnalare la presenza di effettive isoglosse, costituisce per Roberto Bolognesi la prova di un'adesione psicologica dei Sardi alla suddivisione amministrativa dell'isola effettuata nel 1355 da Pietro IV d'Aragona tra un Caput Logudori (cabu de susu, "capo di sopra") e un Caput Calaris et Gallure (cabu de jossu, "capo di sotto") ed estesa poi alla tradizione ortografica in una variet logudorese e campidanese illustre.[91][92] Il fatto che tali variet illustri astraggano dai dialetti effettivamente diffusi nel territorio,[93] che invece si collocano lungo uno spettro interno o continuum di parlate reciprocamente intellegibili,[94][95][96] fa s che risulti difficile tracciare un confine reale tra le variet interne di tipo "logudorese" e di tipo "campidanese", problematica comune nella distinzione dei dialetti delle lingue romanze. Dal punto di vista propriamente scientifico, tale classificazione binaria non  condivisa da alcuni autori,[91][97] coesistendo proposte alternative di classificazione tripartita[98][99][100] e quadripartita.[101] I vari dialetti sardi, pur accomunati da morfologia, lessico e sintassi fondamentalmente omogenei, presentano rilevanti differenze di carattere fonetico e talvolta anche lessicale, che non ne ostacolano comunque la mutua comprensibilit.[85][97] Distribuzione geografica Viene tuttora parlata in quasi tutta l'isola di Sardegna da un numero di locutori variabile tra 1 000 000 e 1 350 000 unit, generalmente bilingue (sardo/italiano) in situazione di diglossia (la lingua sarda  utilizzata prevalentemente nell'ambito familiare e locale mentre quella italiana viene usata nelle occasioni pubbliche e per la quasi totalit della scrittura). Pi precisamente, da uno studio commissionato dalla Regione Sardegna nel 2006[102] risulta che ci siano 1 495 000 persone circa che capiscono la lingua sarda e 1 000 000 di persone circa in grado di parlarla. In modo approssimativo i locutori attivi del campidanese sarebbero 670 000 circa (il 68,9% dei residenti a fronte di 942 000 persone in grado di capirlo), mentre i parlanti delle variet logudoresi-nuoresi sarebbero 330 000 circa (compresi i locutori residenti ad Alghero, nel Turritano e in Gallura) e 553 000 circa i sardi in grado di capirlo. Nel complesso solo meno del 3% dei residenti delle zone sardofone non avrebbe alcuna competenza della lingua sarda. Il sardo  la lingua tradizionale nella maggior parte delle comunit sarde nelle quali complessivamente vive l'82% dei sardi (il 58% in comunit tradizionalmente campidanesi, il 23% in quelle logudoresi). Aree non sardofone In virt delle emigrazioni dai centri sardofoni, principalmente logudoresi e nuoresi, verso le zone costiere e le citt del nord Sardegna il sardo , peraltro, parlato anche in aree non sardofone: Nella citt di Alghero, dove la lingua pi diffusa, assieme all'italiano,  un dialetto del catalano (lingua che, oltre all'algherese, comprende tra le altre anche le parlate della Catalogna, del Rossiglione, delle Isole Baleari e di Valencia), il sardo  capito dal 49,8% degli abitanti e parlato dal 23,2%. Il mantenimento plurisecolare del catalano in questa zona  dato da un particolare episodio storico: le rivolte anticatalane da parte degli algheresi, con particolare riferimento a quella del 1353,[103] furono infruttuose poich la citt fu alfine ceduta nel 1354 a Pietro IV il Cerimonioso. Questi, memore delle sollevazioni popolari, espulse tutti gli abitanti originari della citt, ripopolandola dapprima con soli catalani di Tarragona, Valencia e delle Isole Baleari e, successivamente, con indigeni sardi che avessero per dato prova di piena fedelt alla Corona di Aragona. A Isili il romaniska  invece in via d'estinzione, parlato solo da un sempre pi ristretto numero di individui. Tale idioma fu importato anch'esso in Sardegna nel corso della dominazione iberico-spagnola, a seguito di un massiccio afflusso di immigrati rom albanesi che, insediatisi nel suddetto paese, diedero origine a una piccola colonia di ramai ambulanti. Nell'isola di San Pietro e parte di quella di Sant'Antioco, dove persiste il tabarchino, dialetto arcaizzante del ligure. Il tarbarchino fu importato dai discendenti di quei liguri che, nel Cinquecento, si erano trasferiti nell'isolotto tunisino di Tabarka e che, per via dell'esaurimento dei banchi corallini e del deterioramento dei rapporti con le popolazioni arabe, ebbero da Carlo Emanuele III di Savoia il permesso di colonizzare le due piccole e inabitate isole sarde nel 1738: il nome del comune appena fondato, Carloforte, sarebbe stato scelto dai coloni in onore del sovrano piemontese. La permanenza compatta in una sola locazione, unita ai processi proiettivi di auto-identificazione dati dalla percezione che i tabarchini avrebbero avuto di s stessi in rapporto agli indigeni sardi,[104] hanno comportato nella popolazione locale un alto tasso di lealt linguistica a tale dialetto ligure, ritenuto un fattore necessario per l'integrazione sociale: difatti, la lingua sarda  compresa da solo il 15,6% della popolazione e parlata da un ancor pi esiguo 12,2%. Nel centro di Arborea (Campidano di Oristano) il veneto, trapiantato negli anni trenta del Novecento dagli immigrati veneti giunti a colonizzare il territorio ivi concesso dalle politiche fasciste,  oggigiorno in regresso, soppiantato sia dal sardo sia dall'italiano. Anche nella frazione algherese di Fertilia sono predominanti, accanto all'italiano, dialetti di tale famiglia (anch'essi in netto regresso) introdotti nell'immediato dopoguerra da gruppi di profughi istriani su un preesistente sostrato ferrarese. Un discorso a parte va fatto per i due idiomi parlati nell'estremo nord dell'isola, linguisticamente gravitanti sulla Corsica e quindi la Toscana: l'uno a nord-est, sviluppatosi da una variet del toscano (il crso meridionale) e l'altro a nord-ovest, influenzato dal toscano/corso e genovese.[105] Francesco Cetti, che per primo, come si  detto, oper la classificazione bipartita del sardo, aveva reputato l'idioma sardo-corso che si parla in Sassari, Castelsardo e Tempio come straniero e non nazionale (ovvero, "non sardo") al pari del dialetto catalano di Alghero, giacch sarebbe a suo dire un dialetto italiano, assai pi toscano, che non la maggior parte de medesimi dialetti d'Italia.[106] La maggior parte degli studiosi li considera infatti come parlate geograficamente sarde ma tipologicamente facenti parte, assieme al corso, del sistema linguistico italiano per sintassi, grammatica e in buona parte anche lessico.[107] Secoli di contiguit hanno fatto s che tra gli idiomi sardo-corsi, afferenti all'area italiana, e la lingua sarda vi fossero reciproche influenze sia fonetico-sintattiche sia lessicali,[108] senza per comportarne l'annullamento delle differenze fondamentali tra i due sistemi linguistici. Nello specifico, i cosiddetti idiomi sardo-corsi sono: il gallurese, parlato nella parte nord-orientale dell'isola,  di fatto una variet del crso meridionale. L'idioma sorse verosimilmente a seguito dei notevoli flussi migratori che, procedenti dalla Corsica, investirono la Gallura dalla seconda met circa del XIV.[109] secolo o, secondo altri, invece, a partire dal XVI secolo[110] La causa di tali flussi andrebbe ricercata nello spopolamento della regione dovuto a pestilenze, incursioni e incendi. il turritano o sassarese, parlato a Sassari, Porto Torres, Sorso, Castelsardo e nei loro dintorni, ebbe invece origine pi antica (XII-XIII secolo). Esso conserva grammatica e struttura di base corso-toscana a riprova della sua origine comunale e mercantile, ma presenta profonde influenze del sardo logudorese in lessico e fonetica, oltre a quelle minori del ligure, del catalano e dello spagnolo. Nelle zone di diffusione del gallurese e del sassarese, la lingua sarda  capita dalla massima parte della popolazione (il 73,6% in Gallura e il 67,8% nel Turritano), anche se  parlata da una minoranza di locutori: il 15,1% in Gallura (senza la citt di Olbia, dove la sardofonia ha un notevole rilievo, ma comprese le piccole enclavi linguistiche come Luras) e il 40,5% nel Turritano, grazie alle numerose isole linguistiche in cui i due idiomi convivono. Competenza del sardo all'interno delle diverse aree linguistiche La presente tavola sinottica  contenuta nel gi citato rapporto di Anna Oppo (curatrice), Le Lingue dei Sardi. Una Ricerca Sociolinguistica, commissionato dalla Regione Autonoma di Sardegna alle Universit di Cagliari e di Sassari.[111] Attiva Passiva Nessuna Totale Interv. Area logudoresofona 76,0% 21,9% 2,1% 100% 425 Area campidanesofona 68,9% 27,7% 3,4% 100% 919 Citt di Alghero 23,2% 26,2% 50,6% 100% 168 Area sassaresofona 27,3% 40,5% 32,2% 100% 575 Citt di Olbia 44,6% 38,9% 16,6% 100% 193 Area galluresofona 15,1% 58,5% 26,4% 100% 53 Carloforte e Calasetta 12,2% 35,6% 52,2% 100% 90 Storia Preistoria e storia antica Lo stesso argomento in dettaglio: Lingua protosarda. Le origini e la classificazione della lingua protosarda o paleosarda non sono al momento note con certezza. Alcuni studiosi, tra cui il linguista svizzero esperto degli elementi di sostrato Johannes Hubschmid, hanno creduto di potere riconoscere diverse stratificazioni linguistiche nella Sardegna preistorica.[51] Queste stratificazioni, cronologicamente collocabili in un periodo molto ampio che va dall'et della pietra a quella dei metalli, mostrerebbero, a seconda delle ricostruzioni proposte dai diversi autori, similitudini con le lingue paleoispaniche (proto-basco, iberico), lingue tirseniche e l'antico ligure.[112][113] Anche se la dominazione di Roma, iniziata nel 238 a.C., import fin da subito nell'amministrazione locale la lingua latina attraverso il ruolo dei negotiatores di etnia strettamente italica, la romanizzazione dell'isola non procedette in maniera affatto spedita:[114] si stima che i contatti linguistici con la metropoli continentale fossero probabilmente gi cessati a partire dal I secolo a.C.,[115] e le lingue sarde, fra cui il punico, permasero nell'uso ancora per diverso tempo. Si reputa che il punico continu a essere usato fino al IV secolo d.C.,[116] mentre il nuragico resistette fino al VII secolo d.C. presso le popolazioni dell'interno che, guidate dal capo tribale Ospitone, adottarono anch'esse il latino con la loro conversione al cristianesimo.[117][Nota 1] La prossimit culturale della popolazione locale rispetto a quella cartaginese risaltava nel giudizio degli autori romani,[118] in particolare presso Cicerone le cui invettive, nello schernire i sardi ribelli al potere romano, vertevano nel denunciarne la inaffidabilit per via della loro supposta origine africana[Nota 2] avendone in odio i portamenti, la loro disposizione verso Cartagine piuttosto che Roma, nonch una lingua incomprensibile.[119] Diverse radici paleosarde rimasero invariate e in molti casi furono incamerate nel latino locale (come Nur, che presumibilmente compare anche in Norace, e che si ritrova in diversi toponimi quali Nurri, Nurra e molti altri); la regione dell'isola che avrebbe derivato il suo nome dal latino Barbaria (in italiano "paese dei Barbari",[120] lemma comune all'ormai desueto "Barberia") si oppose all'assimilazione romana per un lungo periodo: vedasi, a titolo di esempio, il caso di Olzai, in cui circa il 50% dei toponimi  derivabile dal sostrato linguistico protosardo.[51] Oltre ai nomi di luogo, sull'isola sono presenti diversi nomi di piante, animali e terminologia geomorfica direttamente riconducibili agli antichi idiomi indigeni.[121] Anche nel suo fondo latino il sardo presenta diverse peculiarit, dovute all'adozione di vocaboli sconosciuti e/o da tempo caduti in disuso nel resto della Romnia linguistica.[122][123] Durata del dominio romano e nascita delle lingue romanze.[124] Per quanto lentamente, il latino sarebbe alla fine comunque diventato la lingua madre della maggior parte degli abitanti dell'isola.[125] Come risultato di questo profondo processo di romanizzazione, l'odierna lingua sarda  oggi classificata come lingua romanza o neolatina,[121] presentante caratteristiche fonetiche e morfologiche simili al latino classico. Alcuni linguisti sostengono che la lingua sarda moderna sia stata la prima lingua a dividersi dalle altre lingue che si stavano evolvendo dal latino.[126] Dopo la caduta dell'Impero romano d'Occidente e una parentesi vandalica di 80 anni, la Sardegna fu riconquistata da Bisanzio e inclusa nell'Esarcato d'Africa.[127] Il Casula  convinto che la dominazione vandalica procur una netta frattura con la tradizione redazionale romano-latina o, quantomeno, una sensibile strozzatura cos che il successivo governo bizantino pot impiantare i propri istituti operativi in un territorio conteso tra la "greca" e la "romnia".[128] Luigi Pinelli ritiene che la presenza vandala avesse estraniato la Sardegna dall'Europa legando il suo destino al dominio africano in un legame volto a rafforzarsi ulteriormente sotto la dominazione bizantina non solo per aver l'impero romaico compreso l'isola all'Esarcato africano, ma per averne, sia pure indirettamente, sviluppata la comunit etnica facendo ad essa acquistare molte delle caratteristiche africane che avrebbero permesso a etnologi e storici di elaborare la teoria dell'origine africana dei paleosardi,[129] ormai deprecata. Nonostante un periodo di quasi cinque secoli, la lingua greca dei bizantini non diede in prestito al sardo che alcune espressioni rituali e formali; significativo, d'altro canto, l'utilizzo dell'alfabeto greco per redigere testi in primo volgare sardo, ovvero una lingua neolatina.[130][131] Periodo giudicale Estratto del Privilegio Logudorese (1080)[132] (sardo) In nomine Domini amen. Ego iudice Mariano de Lacon fazo ista carta ad onore de omnes homines de Pisas pro xu toloneu ci mi pecterunt: e ego donolislu pro ca lis so ego amicu caru e itsos a mimi; ci nullu imperatore ci lu aet potestare istu locu de non (n)apat comiatu de leuarelis toloneu in placitu: de non occidere pisanu ingratis: e ccausa ipsoro ci lis aem leuare ingratis, de facerlis iustitia inperatore ci nce aet exere intu locu [] (italiano) In nome di Dio, amen. Io giudice Mariano de Lacon faccio questa carta a onore di tutti gli uomini di Pisa, per il dazio che mi chiesero; e io la dono loro perch sono a loro amico caro ed essi a me; che nessun imperatore che abbia a potestare in questo luogo non possa togliere loro questo dazio concesso con placito: di non uccidere arbitrariamente un pisano: e per i beni che venissero arbitrariamente tolti, gli faccia giustizia l'imperatore che ci sar nel luogo [] (Privilegio Logudorese 1080) Quando gli omayyadi si impadronirono del Nordafrica, ai bizantini non rimasero dei precedenti territori che le Baleari e la Sardegna; Luigi Pinelli ritiene che tale evento abbia costituito uno spartiacque fondamentale nel percorso storico della Sardegna, determinando la definitiva recisione di quei legami culturali in precedenza assai stretti tra quest'ultima e la sponda meridionale del Mediterraneo: le comunanze con le terre d'Africa si dileguarono, come nebbia al sole, per effetto della conquista islamita giacch questa, a causa dell'accanita resistenza dei sardi, non riusc, come avvenuto in Africa, ad estendersi nell'isola.[129] Nonostante le numerose spedizioni intraprese verso la Sardegna, infatti, gli arabi non sarebbero mai riusciti a conquistarla e a stabilirvisi, a differenza della Sicilia.[133] Michele Amari, citato dal Pinelli, scrive che i tentativi dei musulmani di Africa di conquistare la Sardegna e la Corsica furono frustrati per il valore inconcusso degli abitatori di quelle isole poveri e valorosi che si salvarono per due secoli dal giogo degli arabi.[134] Essendo Costantinopoli impegnata nella riconquista della Sicilia e del Meridione italiano, caduti anch'essi nelle mani degli arabi, questa distolse la propria attenzione dall'isola che, quindi, procedette a dotarsi di competenze via via maggiori fino all'indipendenza.[135] Pinelli reputa che la conquista araba separ la Sardegna da quel continente senza che, per, si verificasse una riunione all'Europa e che detto evento determina una svolta capitale per la Sardegna dando vita al governo nazionale di fatto indipendente,[129] retto da una figura chiamata "giudice" (judike o juighe in sardo), intesa come autentico sovrano a capo di una statualit (Logu) sovrana, perfetta, non patrimoniale ma superindividuale (iudex sive rex, da cui il sardo judicadu e la resa italiana in "giudicato"), piuttosto che nel suo significato in italiano di comune "magistrato".[136] Il Casula ritiene che, da un esame degli elementi diplomatistici e paleografici, l'isola emerga dal black-out documentario anteriore al Mille con un'assunzione di sovranit avvenuta, intorno al secolo IX, come conseguenza marginale dell'occupazione della Sicilia da parte degli Arabi e dalla disgregazione dell'Impero carolingio;[137] una lettera di Brancaleone Doria, marito di Eleonora d'Arborea, recita che nell'ultimo decennio del secolo XIV il giudicato arborense avrebbe avuto gi "cinquecento anni di vita" e fosse, perci, nato verso la fine dell'800.[138] Il volgare sardo, sviluppando nel tempo le due varianti ortografiche logudoresi e campidanesi, costitu durante il periodo medioevale la lingua ufficiale e nazionale dei quattro Giudicati isolani, anticipando in emancipazione le altre lingue neolatine[139][140][141][142] tra cui il volgare toscano, come riportava in guisa di esempio da seguire per gli italiani "sulla scorta dei vicini Sardi" lo storico e diplomatista Ludovico Antonio Muratori.[Nota 3] L'eccezionalit della situazione sarda, che costituisce in tal senso un caso unico nell'intero panorama romanzo, consiste nel fatto che tali testi ufficiali furono redatti fin dall'inizio in lingua sarda per comunicazioni interne ed escludessero del tutto il latino, a differenza di quanto accadeva nel periodo coevo nelle regioni geografico-culturali di Francia, Italia e Iberia; il latino in Sardegna era infatti impiegato solo nei documenti concernenti rapporti esterni con il continente europeo.[143] La coscienza linguistica sulla dignit del sardo era tale da giungere, nelle parole di Livio Petrucci, a un suo impiego in epoca per la quale nulla di simile  verificabile nella penisola non solo in campo giuridico ma anche in qualunque altro settore della scrittura.[144] Il Casula riporta in merito che i documenti "per l'interno", cio destinati ai Sardi fossero gi in volgare sardo, laddove quelli per l'esterno fossero in latino "quasi merovingico".[145] La lingua sarda presentava allora un numero ancor maggiore di arcaismi e latinismi rispetto a quella attuale, l'utilizzo di caratteri oggi entrati in disuso nonch in diversi documenti una grafia della lingua scritta che risentiva degli influssi continentali degli scrivani, spesso toscani, genovesi o catalani. Scarsa la presenza di lemmi germanici, giunti perlopi attraverso lo stesso latino, e degli arabismi, importati a loro volta dall'influsso iberico.[146] Dante Alighieri nel suo De vulgari eloquentia (1303-1305) ne riferisce ed espelle criticamente i sardi, a rigore "non italiani (Latii) per quanto a questi accomunabili",[147][148] in quanto agli occhi di Dante parlerebbero non una lingua neolatina, bens in latino schietto imitandone la gramatica come le scimmie imitano gli uomini: dicono infatti domus nova e dominus meus.[147][148][149] Tale asserzione  in realt prova di quanto il sardo, ormai evolutosi autonomamente dal latino, fosse divenuto gi in quell'epoca, nelle parole del Wagner, un'autentica e impenetrabile "sfinge"[146], ovvero una lingua pressoch incomprensibile a tutti fuorch gli isolani. Famosi sono due versi del XII secolo attribuiti al trovatore provenzale Rambaldo di Vaqueiras, che nel suo poema Domna, tant vos ai preiada equipara il sardo per intelligibilit a due lingue del tutto escluse dallo spazio romanzo, quali il tedesco (un idioma germanico) e il berbero (un idioma afroasiatico): No t'entend plui d'un Todesco / Sardesco o Barbar (lett. "Non ti capisco pi di un tedesco / o sardo o berbero")[150][151][152][153][154][155] e quelli del fiorentino Fazio degli Uberti (XIV secolo) il quale nel Dittamondo scrive dei sardi: una gente che niuno non la intende / n essi sanno quel ch'altri pispiglia  (lett. "una gente che nessuno capisce / n essi capiscono quel che gli altri bisbigliano").[149][156] Il condaghe di San Pietro di Silki (1065-1180), scritto in sardo Il primo documento scritto in cui compaiono elementi della lingua sarda risale al 1065 e si tratta dell'atto di donazione da parte di Barisone I di Torres indirizzato all'abate Desiderio a favore dell'abbazia di Montecassino,[157] noto anche come Carta di Nicita.[158] Prima pagina della Carta de Logu arborense (Biblioteca universitaria di Cagliari). Altri documenti di grande rilevanza sono i Condaghi, la Carta di Orzocco (1066/1073),[159] il Privilegio Logudorese (1080-1085) conservato presso l'Archivio di Stato di Pisa, la Prima Carta cagliaritana (1089 o 1103) proveniente dalla chiesa di San Saturnino nella diocesi di Cagliari e, assieme alla Seconda Carta Marsigliese, conservata negli Archivi Dipartimentali delle Bouches-du Rhone a Marsiglia, oltre a un particolare atto (1173) tra il Vescovo di Civita Bernardo e Benedetto, allor amministratore dell'Opera del Duomo di Pisa. Statuti Sassaresi Gli Statuti Sassaresi (1316)[160] e quelli di Castelgenovese (c. 1334), scritti in logudorese, sono un altro importante esempio di documentazione linguistica della Sardegna settentrionale e della Sassari comunale;  infine d'uopo menzionare la Carta de Logu[161] del Regno di Arborea (1355-1376), che sarebbe rimasta in vigore fino al 1827. Per quanto i testi a noi rimasti provenissero da zone alquanto lontane l'una dall'altra, quali il nord e il sud dell'isola, il sardo si presentava allora piuttosto omogeneo:[162] bench le differenze ortografiche tra il logudorese e il campidanese cominciassero a intravedersi, il Wagner rinveniva in tale periodo l'originaria unit della lingua sarda.[163] Paolo Merci vi riscontra una larga uniformit, cos come Antonio Sanna e Ignazio Delogu, per il quale sarebbe stata la vita comunitaria a sottrarre l'ortografia sarda ai localismi.[162] A detta di Carlo Tagliavini, nell'isola si andava formando una koin illustre basata piuttosto sul modello ortografico logudorese.[164] In seguito alla scomparsa del giudicato di Cagliari e di quello di Gallura nella seconda met del XIII secolo, sarebbe stato il dominio dei Gherardesca e della Repubblica di Pisa sugli ex-territori giudicali a provocare, secondo Eduardo Blasco Ferrer, una prima frammentazione del sardo, con un considerevole processo di toscanizzazione della lingua locale.[165] Nel settentrione della Sardegna, invece, furono i genovesi a imporre la propria sfera di influenza, sia mediante la nobilt sardo-genovese di Sassari, sia attraverso i membri della famiglia Doria che, anche dopo l'annessione dell'isola da parte dei catalano-aragonesi, conservarono i propri feudi di Castelsardo e Monteleone in qualit di vassalli dei sovrani della Corona d'Aragona.[166] Alla seconda met del XIII secolo risale la prima cronaca redatta in lingua sive ydiomate sardo,[167] seguendo gli stilemi tipici del periodo. Il manoscritto, redatto da un anonimo e oggi conservato presso l'Archivio di Stato di Torino, reca il titolo di Condagues de Sardina e traccia le vicende dei Giudici succedutisi nel Giudicato di Torres; l'ultima edizione critica della cronaca sarebbe stata ripubblicata nel 1957 da Antonio Sanna. La politica estera del giudicato di Arborea, indirizzata a unificare il resto dell'isola sotto il suo regno[168][169] e a preservare la propria indipendenza da ingerenze straniere, oscill tra una posizione di alleanza con gli aragonesi in funzione antipisana a una, di senso contrario, antiaragonese, instaurando alcuni legami culturali con la tradizione italiana.[169][170][171] La contrapposizione politica fra il giudicato di Arborea e i sovrani aragonesi si manifest anche con l'adozione di certe matrici culturali toscane, quali alcuni moduli linguistici nell'Oristanese.[172] Ciononostante, in linea con la propria politica estera, il giudicato arborense si contraddistinse per diverse innovazioni, quali un proprio tipo di scrittura cancelleresca (la gotica cancelleresca arborense, derivata dalla triangolare italiana) e per una qual certa riluttanza a sottoporsi eccessivamente all'influsso di culture forestiere, maturata sulla consapevolezza di una propria identit autoctona, etnica, antropologica, culturale e linguistica.[173] In merito a detta cancelleresca, sulla cui costituzione il Casula non ha dubbi, egli dice che non parr arbitrario, quindi, se cercheremo di spiegare il modello attraverso i campioni offertici dai documenti originali della curia giudicale dell'Arborea, la quale ci sembra facesse qualcosa di pi che abbandonarsi all'esecuzione passiva e sciatta della grafia gotica appresa in Italia o importata dagli italiani, verosimilmente dai Pisani: i Sardi oristanesi, infatti, calligrafarono, caratterizzarono, collettivizzarono e conservarono questa scrittura fino alla fine del giudicato. In poche parole: con essa crearono la propria cancelleresca, che dopo il 1323 pu essere contrapposta alla cancelleresca catalana delle scrivanie regie dell'isola.[174] In ogni caso, una qual certa influenza italiana pot essere mantenuta nel giudicato arborense grazie alla presenza in loco di alcuni notai, giuristi e medici provenienti dalla suddetta penisola, nonch di alcuni uomini d'arme toscani a capo di milizie locali, fra cui Cicarello di Montepulciano e Giuliano di Massa: Mariano IV d'Arborea, che aveva trascorso parte della propria giovinezza in Catalogna, avrebbe impartito ordini ai propri comandanti in italiano o in sardo secondo la loro nazionalit d'origine.[175] Periodo aragonese e spagnolo L'infeudamento della Sardegna da parte di papa Bonifacio VIII nel 1297, senza che questi avesse tenuto conto delle realt statuali gi presenti al suo interno, port alla fondazione nominale del Regno di Sardegna: ovvero, di uno stato che, per quanto privo di summa potestas, entr di diritto quale membro in unione personale entro la compagine mediterranea della Corona di Aragona. Ebbe cos inizio, nel 1353, una lunga guerra tra quest'ultima e, al grido di Helis, Helis, il precedente alleato Giudicato di Arborea, in cui la lingua sarda avrebbe rivestito un ruolo di codice di contrassegno etnico.[176] La guerra aveva tra i suoi motivi un mai sopito e antico disegno arborense di instaurare un grande Stato-Nazione isolano, tutto indigeno assistito dalla partecipazione stavolta massiccia, per la prima e ultima volta nella loro storia, finanche del resto dei Sardi, ovvero non giudicali (Sardus de foras) e residenti nei possedimenti signorili o regnicoli,[177] nonch una diffusa insofferenza per l'imposizione di un regime feudale che minacciava la sopravvivenza di radicate istituzioni autoctone e, lungi dall'assicurare la riconduzione dell'isola a un regime unitario, vi aveva solo introdotto, a detta di Ugone d'Arborea in una lettera inviata al cardinale Napoleone Orsini, "tot reges quot sunt ville" ("tanti re-padroni quanti sono i paesi"),[178] laddove "Sardi unum regem se habuisse credebant" ("i sardi credevano di avere un solo re"). Il conflitto tra le due entit sovrane si concluse dopo sessantasette anni con la definitiva vittoria della "confederazione" aragonese nella storica battaglia di Sanluri nel 30 giugno 1409 e, infine, la rinuncia dei diritti di successione arborensi da parte di Guglielmo III di Narbona nel 1420. Tale evento, accompagnato alla scomparsa del re di Sicilia Martino il Giovane nel 1409, segn per Francesco Cesare Casula l'uccisione reciproca delle due "nazioni", sarda e catalana, e per l'isola "l'inizio del vero medioevo feudale",[179] terminato solo nel 1836: per il Casula, il predetto avvenimento, paragonato per rilevanza storica alla fine del Messico azteco, dovrebbe ritenersi n trionfo n sconfitta, ma la dolorosa nascita della Sardegna di oggi.[180] Durante e dopo questo conflitto, sarebbe stato sistematicamente neutralizzato ogni focolaio di ribellione antiaragonese, quali la rivolta di Alghero nel 1353, quella di Uras del 1470 e infine quella di Macomer nel 1478, richiamata nel De bello et interitu marchionis Oristanei;[181] da quel momento, qued de todo punto Sardea por el rey.[182] Il Casula reputa che i vincitori emersi dal conflitto avessero poi proceduto a distruggere la preesistente produzione documentaria dell'et giudicale, redatta perlopi in lingua sarda ma anche in altri idiomi che meglio si confacevano alle relazioni della sofisticata cancelleria arborense, non lasciando dietro di s che poche pietre e, nel complesso, un esiguo gruppo di documenti,[183] molti dei quali sono infatti tuttora conservati e/o rimandano ad archivi fuori dell'isola.[184] Nello specifico, la documentazione giudicale e il suo palazzo sarebbe stata data completamente alle fiamme il 21 maggio 1478, mentre il vicer faceva trionfalmente il proprio ingresso ad Oristano dopo aver domato la summenzionata ribellione marchionale, che minacciava la ripresa di una soggettivit arborense de jure abolita nel 1420 ma ancora ben viva nella memoria popolare.[185] Il catalano, lingua della corte della Corona d'Aragona, assunse anche nell'isola l'egemonia, in una condizione diglossica in cui il sardo venne relegato a una posizione alternativa, quando non secondaria: emblematica era la situazione delle citt soggette al ripopolamento aragonese, quali Cagliari[186] e in cui, nella testimonianze di Giovanni Francesco Fara,[187] per un tempo il catalano subentr interamente al sardo come ad Alghero, tanto da generare espressioni idiomatiche quali no scit su catalanu ("non sa il catalano") per indicare una persona che non sapeva esprimersi "correttamente".[188][189] Il Fara, nella medesima prima monografia di et moderna dedicata ai Sardi e la Sardegna, riporta anche il vivace plurilinguismo presso un medesimo popolo, per via dei movimenti migratori di spagnoli (tarragonesi o catalani) e di italiani nell'isola, ivi giunti per praticarvi il commercio.[187] Ciononostante, la lingua sarda non scomparve affatto dall'uso ufficiale: la tradizione giuridica nazionale dei catalani nelle citt convisse con quella preesistente dei sardi, contrassegnata nel 1421 dalla conferma della stessa Carta de Logu arborense da parte del Parlamento del sovrano di Aragona Alfonso il Magnanimo,[190][191] quale intelaiatura fondamentale di una rete di rapporti localmente stratificata nei vari capitoli di grazia. In ambito amministrativo ed ecclesiastico, si seguit a impiegare il sardo per usi normati dalla scrittura fino al Seicento inoltrato.[192][193] Le corporazioni religiose fecero anch'esse uso della lingua. Il regolamento del seminario di Alghero, emanato dal vescovo Andreas Baccallar il 12 luglio 1586, era in sardo;[194] essendo diretti all'intera diocesi di Alghero e Unioni, i provvedimenti destinati alla diretta conoscenza del popolo erano redatti in sardo, oltre che in catalano.[195] Il primo catechismo ad oggi rinvenuto in "lingua sardisca" di matrice posttridentina  del 1695, in calce alle costituzioni sinodali dell'arcivescovato di Cagliari.[196] L'avvocato Sigismondo Arquer, autore della Sardiniae brevis historia et descriptio (il cui paragrafo relativo alla lingua sarebbe stato grossomodo estrapolato anche da Conrad Gessner nel suo "Sulle differenti lingue in uso presso le varie nazioni del globo"[197]), riferisce che in Sardegna fossero parlate due lingue, ovvero lo "spagnolo, tarragonese o catalano" appreso dagli elementi iberici nelle citt, e il sardo nel resto del Regno:[189] per quanto quest'ultimo fosse ormai frazionato a causa delle dominazioni straniere (ovvero "latini, pisani, genovesi, spagnoli e africani"), l'Arquer riporta come i sardi nondimeno "fra loro si comprendessero perfettamente".[198] Il gesuita portoghese Francisco Antonio, nel 1561, riportava che la lingua ordinaria di Sardegna  il sardo, come l'italiano lo  d'Italia. [...] Nelle citt di Cagliari e di Alghero la lingua ordinaria  il catalano, sebbene vi sia molta gente che usa anche il sardo.[189][199] I Gesuiti, che fondarono dei collegi a Sassari (1559), Cagliari (1564), Iglesias (1578) e Alghero (1588), inizialmente promossero una politica linguistica a favore del sardo, usandolo nell'esercizio del loro ministero con grande favore delle popolazioni che, per la prima volta, si sentivano rivolgere nella loro lingua, piuttosto che in quella catalana, spagnola o italiana; tuttavia, tale pratica fu ritenuta inopportuna dal nuovo generale dell'Ordine, Francesco Borgia, che nel 1567 impose per tutte le attivit l'utilizzo esclusivo del castigliano.[200] L'influenza del toscano, fra il XIV e il XV secolo, si manifest nel Logudoro, sia in alcuni documenti ufficiali, sia come lingua letteraria: l'internazionalizzazione del Rinascimento italiano, a partire dal XVI secolo, avrebbe infatti ravvivato in Europa l'interesse per la cultura italiana, manifestandosi anche in Sardegna soprattutto nell'impiego aggiuntivo di suddetta lingua presso alcuni autori, parallelamente al sardo e a quelle iberiche che, comunque, conservarono la loro preminenza. In questi stessi secoli o in epoca immediatamente successiva, anche a causa della progressiva diffusione del corso in Gallura nonch in ampie zone della Sardegna nord-occidentale, cui si  fatto accenno in precedenza, il logudorese settentrionale assunse talune caratteristiche fonetiche (palatalizzazione e suoni fricativi-palatalizzati) dovute al contatto con l'area linguistica toscana (sic)[201]. Come rileva Bruno Migliorini, la Sardegna ebbe con la penisola italiana complessivamente scarsi rapporti.[202] Nel Parlamento del 1565, lo stamento militare richiese, nella forma di una petizione da parte di lvaro de Madrigal, che gli statuti di Iglesias, Bosa e Sassari, fino ad allora redatti "in lingua genovese, pisana o italiana", fossero tradotti "in lingua sarda o in quella catalana", giacch non  opportuno n  giusto che delle leggi del Regno siano in lingua straniera.[203][204] In questo primo periodo iberico abbiamo una qual certa documentazione scritta della lingua sarda tanto in letteratura quanto in atti notarili, essendo l'idioma maggiormente diffuso e parlato, che per ben esplica l'influenza iberica. Antonio Cano (1400-1476) compose, nel XV secolo, il poema di carattere agiografico Sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu (pubbl. 1557);[205]  una delle opere letterarie pi antiche in lingua sarda, nonch pi rilevanti sotto l'aspetto filologico del periodo. Estratto de sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu (A. Cano, ~1400)[205] O Deu eternu, sempre omnipotente, In saiudu meu ti piacat attender, Et dami gratia de poder acabare Su sanctu martiriu, in rima vulgare, 5. De sos sanctos martires tantu gloriosos Et cavaleris de Cristus victoriosos, Sanctu Gavinu, Prothu e Januariu, Contra su demoniu, nostru adversariu, Fortes defensores et bonos advocados, 10. Qui in su Paradisu sunt glorificados De sa corona de sanctu martiriu. Cussos sempre siant in nostru adiutoriu. Amen. Nel 1479 si ebbe l'unificazione fra il regno di Castiglia con quello di Aragona. Tale unificazione, di carattere esclusivamente dinastico, non comport, sotto il profilo linguistico, cambiamenti di sorta. Il castigliano o spagnolo tard infatti a imporsi come lingua ufficiale dell'isola e non oltrepass i domini della letteratura e dell'istruzione:[2] fino al 1600 i pregones si pubblicarono perlopi in catalano e solo a partire dal 1602 si inizi a utilizzare anche il castigliano, che per Giovanni Siotto Pintor sarebbe stato usato nelle leggi e decreti a partire dal 1643.[206][207][208] Nel XVI secolo, il sardo conobbe una prima rinascita letteraria. L'opera Rimas Spirituales del letterato sassarese Gerolamo Araolla, che scrisse in sardo, castigliano e italiano, si prefisse il compito di "magnificare et arrichire sa limba nostra sarda", allo stesso modo in cui i poeti spagnoli, francesi e italiani lo avevano fatto per la loro rispettiva lingua,[209][Nota 4] seguendo schemi gi collaudati (es. la Deffense et illustration de la langue franoyse, il Dialogo delle lingue): per la prima volta fu cos posta la cosiddetta "questione della lingua sarda", poi approfondita da vari altri autori. L'Araolla  anche il primo autore sardo a stringere in nesso la parola "lingua" con "nazione", il cui riconoscimento non  direttamente espresso a chiare lettere ma dato per scontato, data la "naturalezza" con la quale gli autori di diverse nazioni si cimentano in una propria letteratura nazionale.[210] Antonio Lo Frasso, poeta nativo di Alghero (citt che ricorda con affetto in vari versi[Nota 5]) e vissuto a Barcellona, fu probabilmente il primo intellettuale di cui abbiamo testimonianza a comporre in sardo liriche amorose, bench abbia scritto maggiormente in un castigliano pregno di catalanismi; si tratta in particolare di due sonetti (Cando si det finire custu ardente fogu e Supremu gloriosu exelsadu) e di un poema in ottave reali, facenti parte della sua opera principale Los diez libros de Fortuna de Amor (1573).[Nota 6] Nel XVII secolo vi fu una produzione letteraria anche in italiano, per quanto limitata (nel complesso, secondo le stime della scuola di Bruno Anatra, circa l'87% dei libri stampati a Cagliari era in spagnolo[211]); nello specifico si trattava di alcuni scrittori plurilingui, come Salvatore Vitale, nato a Maracalagonis nel 1581, che accanto all'italiano utilizz anche lo spagnolo, il latino e il sardo, Efisio Soto-Real (il cui vero nome fu Giuseppe Siotto), Eusebio Soggia, Prospero Merlo e Carlo Buragna, il quale aveva vissuto lungamente nel Regno di Napoli[212]. Nel complesso, gli istruiti e la classe dirigente sarda dell'epoca conoscevano assai bene lo spagnolo e avrebbero scritto tanto in spagnolo quanto in sardo fino al XIX secolo; Vicente Bacallar Sanna, per esempio, fu uno dei fondatori della Real Academia Espaola.[213] Lo spagnolo si afferm, pertanto, tardivamente ma riusc a ritagliarsi, comunque, una posizione di eminente prestigio nei campi elitari della letteratura e dell'erudizione, rispetto al catalano, la cui forza di propagazione fu tale da entrare nella massima parte delle contrade della Sardegna centrale e meridionale e in alcune aree di quella settentrionale (ma non certamente nel capitolo di Sassari, dove i contratti d'appalto iniziarono a privilegiare lo spagnolo dal 1610,[214] gli atti ufficiali vennero scritti in sardo logudorese fino al 1649[215] e gli statuti di alcune prestigiose confraternite sassaresi in italiano[216]; in aree quali Macomer, gli archivi parrocchiali impiegarono il sardo fino al 1623[214]), resistendo tenacemente negli atti pubblici e nei libri di battesimo. Il sardo resistette, inoltre, nella drammatica religiosa, nella redazione di atti notarili nelle aree interne[217] e negli atti e statuti delle confraternite, come quello dei disciplinanti di Torralba[218]. Il sardo rest comunque l'unico e spontaneo codice della popolazione sarda, rispettato e anche appreso dai conquistatori.[219] Il sardo era, a pari merito rispetto al castigliano, catalano e portoghese, una delle lingue la cui conoscenza era richiesta per potere essere ufficiali dei tercios, nei cui ranghi i sardi erano considerati "spanyols", come richiesto dagli Stamenti nel 1553;[220] dal momento che potevano fare carriera e arrivare in posizione di comando solo coloro che parlassero almeno una di queste quattro lingue, Vicente G. Olaya sostiene che gli italiani che parlavano male lo spagnolo cercavano di farsi passare per valenciani per provare a essere promossi.[221] La situazione sociolinguistica era caratterizzata da una competenza, sia attiva sia passiva, nelle citt delle due lingue iberiche e del sardo nel resto dell'isola, come riportato da varie testimonianze coeve: Cristfor Despuig, ne Los Colloquis de la Insigne Ciutat de Tortosa, sosteneva nel 1557 che, per quanto la lingua catalana si fosse ritagliata un posto di cortesana, "non tutti la parlano, dal momento che in molte parti dell'isola si conserva ancora l'antica lingua del Regno" (llengua antigua del Regne),[204] tributando a quest'ultima un insigne riconoscimento; l'ambasciatore e visitador reial Martin Carillo (supposto autore dell'ironico giudizio sulla nobilt sarda: pocos, locos y mal unidos[211]) not nel 1611 che le principali citt parlavano il catalano e lo spagnolo, ma al di fuori di queste non si capiva altra lingua che il sardo, compresa da tutti nell'intero Regno;[204] Joan Gaspar Roig i Jalp, autore del Llibre dels feyts d'armes de Catalunya, riportava a met del Seicento che in Sardegna parlen la llengua catalana molt polidament, ax com fos a Catalunya;[204] Anselm Adorno, originario di Genova ma residente a Bruges, not nei suoi pellegrinaggi come, nonostante una cospicua presenza di stranieri residenti nell'isola, i nativi di questa parlassero comunque la loro lingua (linguam propriam sardiniscam loquentes[222]); un'altra testimonianza  offerta dal rettore del collegio gesuita sassarese Baldassarre Pinyes che, a Roma, registrava la partizione etnica e linguistica del Regno, scrivendo: per ci che concerne la lingua sarda, sappia vostra paternit che essa non  parlata in questa citt, n in Alghero, n a Cagliari: la parlano solo nelle ville.[223] La consistente presenza, nel capo di sopra, di feudatari valenzani e aragonesi, oltre che di soldati mercenari l stanziati di guardia, rese i dialetti logudoresi pi esposti alle influenze castigliane; inoltre, altri vettori di ingresso furono, per quanto concerne i prestiti linguistici, la poesia orale, le opere teatrali e i gi menzionati gocius o gosos (vocabolo derivante da gozos, stante per "inni sacri"). La poesia popolare si arricch di altri generi, quali le anninnias (ninne nanne), gli attitos (lamenti funebri), le batorinas (quartine narrative), i berbos e paraulas (malefici e scongiuri) e i mutos e mutetos. Si annoti che diverse testimonianze scritte del sardo permasero anche negli atti notarili, i quali pur subirono crudi castiglianismi e italianismi nel lessico e nella forma, e nell'allestimento di opere religiose a scopo di catechesi, quali Sa Dottrina et Declarassione pius abundante e Sa Breve Suma de sa Doctrina in duas maneras. Frattanto il parroco orgolese Ioan Mattheu Garipa, nell'opera Legendariu de Santas Virgines, et Martires de Iesu Christu che provvedette a tradurre dall'italiano (il Leggendario delle Sante Vergini e Martiri di Ges Cristo), pose in evidenza la nobilt del sardo rapportandola al latino classico e attribuendole nel Prologo, come Araolla prima di lui,[209] un'importante valenza etnico-nazionale.[Nota 7][224] Secondo il filologo Paolo Maninchedda, tali autori, a partire dall'Araolla, non scrivono di Sardegna o in sardo inserirsi in un sistema isolano, ma per iscrivere la Sardegna e la sua lingua  e con esse, se stessi  in un sistema europeo. Elevare la Sardegna ad una dignit culturale pari a quella di altri paesi europei significava anche promuovere i sardi, e in particolare i sardi colti, che si sentivano privi di radici e di appartenenza nel sistema culturale continentale.[225] Nei primi anni del Settecento, nell'isola si impiant l'Arcadia e si assistette a una grande variet di generi poetici, che variavano dalla poesia epica di Raimondo Congiu a quella satirica di Gian Pietro Cubeddu e quella sacra di Giovanni Delogu Ibba.[226] Periodo sabaudo e italiano L'esito della guerra di successione spagnola determin la sovranit austriaca dell'isola, confermata poi dai trattati di Utrecht e Rastadt (1713-1714); pur tuttavia dur appena quattro anni giacch, nel 1717, una flotta spagnola rioccup Cagliari e nell'anno successivo, per mezzo di un trattato poi ratificato all'Aia nel 1720, la Sardegna venne assegnata a Vittorio Amedeo II di Savoia in cambio della Sicilia; il rappresentante di quest'ultimo, il conte di Lucerna di Campiglione, ricevette infine, da parte del delegato austriaco don Giuseppe dei Medici, l'atto definitivo di cessione, a condizione che i "diritti, statuti, privilegi della nazione" oggetto della trattativa diplomatica fossero conservati.[227] L'isola entr cos nell'orbita italiana dopo quella iberica,[228] bench tale trasferimento di autorit, in un primo tempo, non implicasse per i sudditi isolani alcun cambiamento in fatto di lingua e costumi: i sardi seguitarono a usare il sardo e le lingue iberiche e persino i simboli dinastici aragonesi e castigliani sarebbero stati sostituiti dalla croce sabauda solo nel 1767.[229] Fino al 1848, la Sardegna sarebbe infatti rimasta uno stato con le proprie tradizioni e istituzioni, per quanto senza summa potestas e in unione personale entro i domini perlopi alpini di Casa Savoia.[227] La lingua sarda, bench praticata in condizione di diglossia, non era mai stata ridotta al rango sociolinguistico di "dialetto", essendone comunque universalmente percepita la indipendenza linguistica e parlata da tutte le classi sociali;[230] lo spagnolo era invece il codice linguistico di prestigio conosciuto e adoperato dagli strati sociali di almeno media cultura, talch Joaqun Arce ne riferisce nei termini di un paradosso storico: il castigliano era ormai diventato lingua comune degli isolani nel secolo stesso in cui cessarono ufficialmente di essere spagnoli.[231][232] Constatata la situazione corrente, la classe dirigente piemontese, in questo primo periodo, si limit a mantenere le istituzioni politico-sociali locali, avendo per cura di svuotarle allo stesso tempo di significato,[233] nonch di trattare egualmente li seguaci dell'uno e dell'altro partito, con lasciarli per divisi, ad evitare che si possino unire per ricavarne nell'occasione quel buon uso che la Rivalit pu produrre.[234] Tale approccio, improntato al pragmatismo, era dovuto a tre motivi di ordine eminentemente politico: in primo luogo la necessit, nei primi tempi, di rispettare alla lettera le disposizioni del Trattato di Londra, firmato il 2 agosto 1718, il quale imponeva il rispetto delle leggi fondamentali e dei privilegi del Regno appena ceduto; in secondo luogo, l'esigenza di non generare attriti sul fronte interno dell'isola, in larga parte filospagnolo; in terzo e ultimo luogo la speranza, covata dai regnanti sabaudi per qualche tempo ancora, di potersi disfare della Sardegna e riacquisire la Sicilia.[235] Dal momento che l'imposizione di una nuova lingua, quale l'italiano, in Sardegna avrebbe infranto una delle leggi fondamentali del Regno, Vittorio Amedeo II sottoline nel 1721 come tale operazione dovesse essere portata a termine "insensibilmente", ovvero in modo relativamente furtivo.[236] Tale prudenza si riscontra ancora nel giugno del 1726 e nel gennaio del 1728, allorquando il Re espresse l'intenzione non gi di abolire il sardo e lo spagnolo, ma solo di diffondere maggiormente la conoscenza dell'italiano.[237] Lo smarrimento iniziale dei nuovi dominatori, subentrati ai precedenti, rispetto all'alterit culturale che riconoscevano al possedimento isolano[238]  evinto da un apposito studio, da loro commissionato e pubblicato nel 1726 dal gesuita barolese Antonio Falletti, dal nome "Memoria dei mezzi che si propongono per introdurre l'uso della lingua italiana in questo Regno" in cui si raccomandava all'amministrazione sabauda di applicare il metodo di apprendimento "ignotam linguam per notam expnre" ("presentare una lingua sconosciuta [l'italiano] attraverso una conosciuta [lo spagnolo]").[239] Nello stesso anno, Vittorio Amedeo II aveva manifestato la volont di non poter pi tollerare la mancata conoscenza dell'italiano presso gli isolani, dati i disagi che ci stava comportando per i funzionari giunti in Sardegna dalla terraferma.[240] Le restrizioni sui matrimoni misti tra donne sarde e ufficiali piemontesi, fino ad allora proibiti per legge,[241] sarebbero state revocate e questi anzi incoraggiati allo scopo di meglio diffondere la lingua tra i nativi.[242] La relazione tra il nuovo idioma e quello nativo, inserendosi entro un contesto storicamente contrassegnato da una marcata percezione di alterit linguistica,[40][243] si pose fin da subito nei termini di un rapporto (ancorch ineguale) tra lingue fortemente distinte, piuttosto che tra una lingua e un suo dialetto come invece avvenne poi in altre regioni italiane; gli stessi spagnoli, costituenti la classe dirigente aragonese e castigliana, solevano inquadrare il sardo come una lingua distinta sia rispetto alle proprie sia all'italiano.[244] La percezione dell'alterit del sardo era, per, pienamente avvertita anche dagli italiani che si recavano nell'isola e ne riportavano la loro esperienza con i nativi.[245][246][247] L'italiano, nonostante venisse da taluni anche in Sardegna settentrionale ritenuto "non nativo" o "forestiero"[248], aveva svolto in quell'angolo di Sardegna fino ad allora un proprio ruolo, provocando nelle parlate e nella tradizione scritta un processo di toscanizzazione iniziato nel XII secolo e consolidatosi successivamente;[249] nelle zone sardofone, corrispondenti all'area centro-settentrionale e meridionale dell'isola, era invece pressoch sconosciuto alla grande maggioranza della popolazione, dotta e no. Purtuttavia, la politica del governo sabaudo in Sardegna, allora diretta da Bogino, di alienare l'isola dalla sfera culturale e politica spagnola in modo da assimilarla a quella pi italiana del Piemonte,[250][251] ebbe quale riflesso l'introduzione diretta dell'italiano per legge nel 1760[252][253] sulla scorta degli Stati di terraferma e in particolare del Piemonte,[254] nei quali l'impiego dell'italiano era ufficialmente consolidato da secoli, nonch ulteriormente rinforzato dall'editto di Rivoli[255]. Difatti, nel provvedimento in questione venne, tra le altre cose, vietato senza riserve nello scrivere e nel dire l'uso della favella castigliana; il quale, a quarant'anni d'un dominio italiano, era siffattamente abbarbicato nel cuore degli anziani maestri di lettere.[256] Nel 1764 l'imposizione esclusiva della lingua italiana fu infine estesa a tutti i settori della vita pubblica,[257][258] quali anche l'istruzione[259][260] parallelamente alla riorganizzazione delle Universit di Cagliari e Sassari, le quali videro l'arrivo di personale continentale, e a quella dell'istruzione inferiore, in cui si stabiliva l'invio di insegnanti provenienti dal Piemonte per supplire all'assenza di insegnanti sardi italofoni[261]: nello specifico, gi nel 1763 si previde l'invio in Sardegna di alcuni abili professori italiani per stenebrare i maestri sardi dai loro errori e indirizzare pel buon sentiero maestri e discepoli.[256] Tale manovra ineriva soprattutto a un progetto di allacciamento della cultura sarda a quella della penisola italiana[262] e di rafforzamento geopolitico del dominio savoiardo sulla classe colta isolana, ancora molto legata alla penisola iberica; il proposito non sfugg alla classe dirigente sarda, la quale deplorava il fatto che i Vescovi piemontesi hanno introdotto el predicar in italiano e, in un documento anonimo attribuito agli Stamenti ed eloquentemente chiamato Lamento del Regno, denunci come sonosi tolte le arme, i privilegi, le leggi, la lingua, l'Universit, e la moneta d'Aragona, con disonore de la Spagna, con detrimento di tutti i particolari.[204][263] Ci nonostante, Mil i Fontanals scriveva nel 1863 che, ancora nel 1780, si continuava a impiegare il catalano negli strumenti notarili,[204] cos come in sardo, mentre in spagnolo furono redatti, fino al 1828, i registri parrocchiali e atti ufficiali;[264] nel 2017  stato rinvenuto un libro di gosos, originario di Ozieri, redatto in castigliano in onore di Sant'Efisio del 1850.[265] L'effetto pi immediato fu, cos, l'emarginazione del sardo piuttosto che delle lingue iberiche, dal momento che per la prima volta anche i ceti abbienti della Sardegna rurale (i printzipales) cominciarono a percepire la sardofonia come un concreto svantaggio.[257] Girolamo Sotgiu asserisce in merito che la classe dirigente sarda, cos come si era spagnolizzata, ora si italianizzava senza mai essere riuscita a sardizzarsi, a riuscire a trarre, cio, dall'esperienza e dalla cultura del popolo dal quale proveniva quegli elementi di concretezza senza i quali una cultura e una classe dirigente sembrano sempre stranieri anche nella loro patria. Questo d'altra parte era l'obiettivo che il governo sabaudo si era proposto e che, nella sostanza, riusciva anche a perseguire.[256] Il sistema amministrativo e penale di matrice francese introdotto dal governo sabaudo, capace di estendersi in maniera quanto mai articolata presso ogni villaggio della Sardegna, rappresent per i sardi il principale canale di contatto diretto con la nuova lingua egemone;[266] per le classi pi elevate, la soppressione dell'ordine dei Gesuiti nel 1774 e la loro sostituzione con i filoitaliani Scolopi,[267] nonch le opere di matrice illuministica, stampate nella terraferma in italiano, ricoprirono un ruolo considerevole nella loro italianizzazione primaria. Nello stesso periodo di tempo, vari cartografi piemontesi italianizzarono i toponimi dell'isola: bench qualcuno fosse rimasto inalterato, la maggior parte sub un processo di adattamento alla pronuncia italiana, se non di sostituzione con designazioni in italiano, che perdura tutt'oggi, spesso artificioso e figlio di un'erronea interpretazione del significato nell'idioma locale.[258] Francesco Gemelli, ne Il Rifiorimento della Sardegna proposto nel miglioramento di sua agricoltura, cos ritrae il pluralismo linguistico dell'isola nel 1776, rinviando a I quadrupedi di Sardegna un migliore esame dell'indole della lingua sarda, e delle precipue differenze tra 'l sassarese e 'l toscano: cinque linguaggi parlansi in Sardegna, lo spagnuolo, l'italiano, il sardo, l'algarese, e 'l sassarese. I primi due per ragione del passato e del presente dominio, e delle passate, e presenti scuole intendonsi e parlansi da tutte le pulite persone nelle citt, e ancor ne' villaggi. Il sardo  comune a tutto il Regno, e dividesi in due precipui dialetti, sardo campidanese e sardo del capo di sopra. L'algarese  un dialetto del catalano, perch colonia di catalani  Algheri; e finalmente il sassarese che si parla in Sassari, in Tempio e in Castel sardo,  un dialetto del toscano, reliquia del dominio de' Pisani. Lo spagnuolo va perdendo terreno a misura che prende piede l'italiano, il quale ha dispossessato il primo delle scuole, e de' tribunali.[268] Il primo studio sistematico sulla lingua sarda fu redatto nel 1782 dal filologo Matteo Madao, con il titolo de Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua antologia colle due matrici lingue, la greca e la latina. Lamentando egli in premessa il generale declino della lingua (La lingua della Sarda nostra nazione, comecch venerabile per la sua antichit, pregevole per l'ottimo fondo de suoi dialetti, elegante per le bellezze, che aduna delle altre pi nobili, eccellente per la sua analogia colla Greca, e colla Latina, e non solo giovevole, ma eziandio necessaria alla privata, e pubblica societ de nostri compatrioti, e concittadini, giacque in somma dimenticanza in fino al d d'oggi, dagli stessi abbandonata come incolta, e dagli stranieri negletta come inutile[269]), l'intenzione patriottica che animava Madau era quella di accreditare il sardo come lingua nazionale dell'isola,[270][271][272] seguendo l'esempio di autori quali il gi citato Araolla in periodo iberico; purtuttavia, il clima di repressione del governo sabaudo sulla cultura sarda avrebbe indotto il Madau a velare i suoi proponimenti con intenti letterari, rivelandosi alla fine incapace di tradurli in realt.[273] Il primo volume di dialettologia comparata fu realizzato nel 1786 dal gesuita catalano Andres Febres, noto in Italia con il falso nome di Bonifacio d'Olmi, di ritorno da Lima in cui aveva pubblicato un libro di grammatica mapuche nel 1764.[274] Trasferitosi a Cagliari, si appassion al sardo e condusse un lavoro di ricerca su tre specifici dialetti; scopo dell'opera, intitolata Prima grammatica de' tre dialetti sardi,[275] era dare le regole della lingua sarda e spronare i sardi a cultivare ed avantaggiare l'idioma loro patrio, con l'italiano insieme. Il governo di Torino, esaminata l'opera, decise di non permetterne la pubblicazione: Vittorio Amedeo III consider un affronto il fatto che il libro contenesse una dedica bilingue rivoltagli in italiano e sardo, un errore che i suoi successori, pur richiamandosi a una "patria sarda", avrebbero poi evitato, premurandosi di fare uso del solo italiano.[273] Sul finire del Settecento, sulla scia della rivoluzione francese, si form un gruppo di piccolo-borghesi, chiamato "Partito Patriottico", che meditava l'instaurazione di una Repubblica Sarda svincolata dal giogo feudale e sotto la protezione francese; si diffusero cos nell'isola numerosi pamphlet, stampati prevalentemente in Corsica e scritti in lingua sarda, il cui contenuto, ispirato ai valori dei Lumi e apostrofato dai vescovi sardi come "giacobino-massonico", incitava il popolo alla ribellione contro il dominio piemontese e i soprusi baronali nelle campagne. Il prodotto letterario pi famoso di tale periodo di tensioni, scoppiate il 28 aprile 1794, fu il poema antifeudale de Su patriotu sardu a sos feudatarios di Francesco Ignazio Mannu, quale testamento morale e civile nutrito degli ideali democratici francesi e contrassegnato da un rinnovato sentimento patriottico.[276][277] Nel clima di restaurazione monarchica seguito alla rivoluzione angioiana, il cui sostanziale fallimento segn per la Sardegna uno storico spartiacque sul suo futuro,[278] l'intellettualit sarda, caratterizzata tanto da un atteggiamento di devozione nei confronti della propria isola quanto di comprovata fedelt verso la Casa Savoia, pose in maniera ancora pi esplicita la "questione della lingua sarda", usando per generalmente l'italiano quale lingua veicolare dei testi. Nel diciannovesimo secolo, in particolare, all'interno dell'intellettualit sarda si registr una frattura tra l'aderenza a un sentimento "nazionale" sardo e la dimostrazione di lealt nei confronti della loro nuova "nazionalit" italiana,[279] per la quale infine la classe dirigente propendette come reazione alla minaccia rappresentata dalle forze sociali rivoluzionarie[280]. Il richiamo alla "nazione sarda" di medievale memoria, con le sue istituzioni, la sua propria storia e patrimonio culturale , anzi, in questo periodo pi frequente che in quelli successivi, scomparendo poi del tutto con l'affermazione dello stato unitario;[281] per Pasquale Tola in un suo saggio, la lingua sarda, come lingua dei sardi, ne rappresenta il segno inconfondibile del carattere nazionale e anch'essa  riscoperta nel primo venticinquennio dell'Ottocento,[282] con strumenti approntati alla sua conoscenza scientifica. A breve distanza dalla rivolta antifeudale, nel 1811, si rileva la pubblicazione del sacerdote Vissentu Porru, la quale era per riferita alla sola variante meridionale (da cui il titolo di Saggio di grammatica del dialetto sardo meridionale) e, per prudenza nei confronti dei regnanti, espressa soltanto in funzione dell'apprendimento dell'italiano, anzich di tutela del sardo;[283] nel 1832-34 Porru pubblic il Nou dizionariu universali sardu-italianu[284]. Degno di nota  il lavoro del canonico, professore e senatore Giovanni Spano, la Ortographia sarda nationale ("Ortografia nazionale sarda") del 1840;[285] bench ufficialmente seguisse l'esempio del Porru[Nota 8], cui pure rinviava, per Massimo Pittau egli elev un dialetto del sardo su base logudorese a koin illustre in virt dei suoi stretti rapporti con il latino, in maniera analoga al modo in cui il dialetto fiorentino si era culturalmente imposto a suo tempo in Italia quale "lingua illustre".[286][287] Ciononostante, Giovanni Spano teneva in considerazione nelle sue opere anche le altre variet della lingua.[288] A detta del giurista Carlo Baudi di Vesme, la proscrizione e lo sradicamento della lingua sarda da ogni profilo privato e sociale dell'isola sarebbe stato auspicabile nonch necessario, quale opera di "incivilimento" dell'isola, perch fosse cos integrata nell'orbita ormai spiccatamente italiana del Regno;[289][290] dato che la Sardegna non  Spagnuola, ma non  Italiana:  e fu da secoli pretta Sarda,[291] occorreva, a cavallo delle circostanze che l'accesero dell'ambizione, del desiderio, dell'amore delle cose italiane,[291] promuovere maggiormente tali tendenze per trarne profitto nel comune interesse,[291] in ragione del quale si dimostrava quasi necessario[292] diffondere in Sardegna la lingua italiana "presentemente nell'interno s poco conosciuta"[291] in prospettiva della Fusione Perfetta: la Sardegna sar Piemonte, sar Italia; ne ricever e ci dar lustro, ricchezza e potenza!.[293][294] L'istruzione primaria, offerta solo in italiano, contribu dunque a una pur lenta diffusione di tale lingua tra i nativi, innescando per la prima volta un processo di erosione ed estinzione linguistica; il sardo venne infatti presentato dal sistema educativo come la lingua dei socialmente emarginati, nonch come sa limba de su famine o sa lingua de su famini ("la lingua della fame"), corresponsabile endogeno dell'isolamento e miseria secolare dell'isola, e per converso l'italiano quale agente di emancipazione sociale attraverso l'integrazione socioculturale con la terraferma continentale. Nel 1827 venne infine abrogata per sempre la Carta de Logu, lo storico corpus giuridico tradizionalmente noto come consuetud de la naci sardesca, in favore delle pi moderne "Leggi civili e criminali del Regno di Sardegna", pubblicate in italiano per espresso ordine del re Carlo Felice di Savoia.[295][296] Cimitero storico di Ploaghe, nel quale si sono conservati 39 epitaffi scolpiti in sardo e 3 in italiano.[297] Si noti, a sinistra, la presenza di una lapide in lingua sarda con riferimento a prenomi storici del tutto assenti in quelle, pi a destra, scritte invece in lingua italiana. La fusione perfetta del 1847 con la terraferma sabauda, auspicata da Baudi di Vesme come l'inizio della gloriosa rigenerazione della Sardegna[298] e nata sotto gli auspici, espressi da Pietro Martini, di un trapiantamento in Sardegna, senza riserve e ostacoli, della civilt e cultura continentale,[299] avrebbe determinato la perdita della residuale autonomia politica sarda[58][295][300] nonch il definitivo declassamento del sardo rispetto all'italiano, marcando cos il momento storico in cui, convenzionalmente, nelle parole di Antonietta Dettori la 'lingua della sarda nazione' perse il valore di strumento di identificazione etnica di un popolo e della sua cultura, da codificare e valorizzare, per diventare uno dei tanti dialetti regionali subordinati alla lingua nazionale.[301] Nonostante queste politiche di acculturazione, l'inno del Regno di Sardegna sabaudo e del Regno d'Italia (composto da Vittorio Angius e musicato da Giovanni Gonella nel 1843) sarebbe stato S'hymnu sardu nationale ("l'inno nazionale sardo") finch nel 1861, anno della proclamazione del Regno d'Italia, non venne anch'esso del tutto sostituito dalla Marcia reale.[302] Tra il 1848 e il 1861, l'isola sarebbe piombata in una crisi sociale ed economica destinata a durare fino al primo dopoguerra.[58] Il canonico Salvatore Carboni pubblic a Bologna, nel 1881, un'opera polemica intitolata Sos discursos sacros in limba sarda, nel quale egli lamentava che la Sardegna hoe provinzia italiana non podet tenner sas lezzes e sos attos pubblicos in sa propia limba ("oggi, da provincia italiana qual , non pu disporre di leggi e atti pubblici nella propria lingua") e, sostenendo che sa limba sarda, totu chi non uffiziale, durat in su Populu Sardu cantu durat sa Sardigna ("la lingua sarda, bench non ufficiale, durer nel popolo sardo quanto la Sardegna"), si domandava alfine Proite mai nos hamus a dispreziare cun d'unu totale abbandonu sa limba sarda, antiga et nobile cantu s'italiana, sa franzesa et s'ispagnola? ("Perch mai dovremmo disprezzare con un totale abbandono la lingua sarda, antica e nobile quanto l'italiana, la francese e la spagnola?").[303] L'et contemporanea (sardo) A sos tempos de sa pitzinna, in bidda, totus chistionaiamus in limba sarda. In domos nostras no si faeddaiat atera limba. E deo, in sa limba nada, comintzei a connoscher totu sas cosas de su mundu. A sos ses annos, intrei in prima elementare e su mastru de iscola proibeit, a mie e a sos fedales mios, de faeddare in s'unica limba chi connoschiamus: depiamus chistionare in limba italiana, la lingua della Patria, nos nareit, seriu seriu, su mastru de iscola. Gai, totus sos pitzinnos de 'idda, intraian in iscola abbistos e allirgos e nde bessian tontos e cari-tristos. (italiano) Quando ero bambino in paese parlavamo tutti in lingua sarda. Nelle nostre case non si parlava nessun'altra lingua. E io cominciai a conoscere tutte le cose del mondo nella lingua nativa. A sei anni andai in prima elementare e il maestro di scuola proib, a me e ai miei coetanei, di parlare nell'unica lingua che conoscevamo: dovevamo parlare in lingua italiana, "la lingua della Patria", ci diceva serio. Fu cos che tutti i bambini del paese entravano a scuola svegli e allegri e ne uscivano intontiti e tristi. (Francesco Masala, Sa limba est s'istoria de su mundu, Condaghes, p.4) All'alba del Novecento, il sardo era rimasto oggetto di ricerca pressoch solo tra gli eruditi isolani, faticando a entrare nel circuito d'interesse internazionale e ancor di pi risentendo di una qual certa marginalizzazione in ambito strettamente nazionale: si osserva infatti la prevalenza degli studiosi stranieri su quelli italiani e/o l'esistenza di fondamentali e tuttora insostituiti contributi ad opera di linguisti non italiani.[304] In precedenza, il sardo aveva trovato menzione in un libro di August Fuchs sui verbi irregolari nelle lingue romanze (ber die sogennannten unregelmssigen Zeitwrter in den romanischen Sprachen, Berlin, 1840) e, in seguito, nella seconda edizione della Grammatik der romanischen Sprachen (1856-1860) redatta da Friedrich Christian Diez, accreditato come uno dei fondatori della filologia romanza;[304] alle pioneristiche ricerche degli autori tedeschi segu, nei confronti della lingua sarda, un qual certo interesse anche da parte di alcuni italiani, quali Graziadio Isaia Ascoli e, soprattutto, il suo discepolo Pier Enea Guarnerio, che per primo in Italia classific il sardo come un membro a s della famiglia linguistica romanza senza pi, come si soleva in ambito nazionale, subordinarlo al gruppo dei dialetti italiani.[305] Wilhelm Meyer-Lbke, autorit indiscussa in linguistica romanza, pubblic nel 1902 un saggio sul sardo logudorese dall'indagine del condaghe di San Pietro di Silki (Zur Kenntnis des Altlogudoresischen, in "Sitzungsberichte der kaiserliche Akademie der Wissenschaft Wien", Phil. Hist. Kl., 145) dal cui studio avvenne la iniziazione alla linguistica sarda dell'allora studente universitario Max Leopold Wagner: all'attivit di quest'ultimo si deve gran parte delle conoscenze novecentesche sul sardo in campo fonetico, morfologico e in parte anche sintattico.[305] Durante la mobilitazione per la prima guerra mondiale, l'esercito italiano arruol la popolazione di stirpe sarda[306] istituendo la Brigata di fanteria Sassari il 1 marzo 1915 a Tempio Pausania e a Sinnai. A differenza delle altre brigate di fanteria italiane, i coscritti della Sassari erano solo sardi (compresi molti ufficiali). Attualmente  l'unica unit in Italia avente un inno in una lingua diversa dall'italiano, che sarebbe stato scritto quasi alla fine del secolo, nel 1994, da Luciano Sechi: Dimonios ("diavoli"), derivando il suo titolo dal soprannome Rote Teufel (in tedesco "diavoli rossi"). Il servizio militare obbligatorio intorno a questo periodo ricopr una qual certa rilevanza nel processo di deriva linguistica all'italiano ed  indicato dallo storico Manlio Brigaglia come la prima grande "nazionalizzazione" di massa dei sardi, pi che per altri popoli regionali.[307] Tuttavia, analogamente ai membri del servizio di leva che parlavano Navajo negli Stati Uniti durante la seconda guerra mondiale, cos come ai parlanti Quechua durante la guerra delle Falkland,[308] ai nativi sardi madrelingua fu offerta la possibilit di essere reclutati come code talker per trasmettere, attraverso le comunicazioni radio, informazioni tattiche in sardo che altrimenti sarebbero state intercettate dall'esercito austro-ungarico, dal momento che alcune delle sue truppe provenivano da regioni di lingua italiana alle quali, perci, quella sarda era del tutto estranea:[309] Alfredo Graziani scrive nel suo diario di guerra che avendo saputo che molti nostri fonogrammi venivano intercettati, si era adottato il sistema di comunicare al telefono soltanto in sardo, certi che a quel modo non avrebbero potuto mai capire quanto si diceva.[310] Per evitare tentativi di infiltrazione da parte di dette truppe italofone, nelle postazioni presidiate da reclute sarde della Brigata Sassari si imponeva a chiunque si presentasse da loro di identificarsi dimostrando di parlare sardo: si ses italianu, faedda in sardu!.[309][311][312] In coincidenza con l'anno dell'indipendenza irlandese, l'autonomismo sardo riemerse come espressione del movimento dei combattenti, coagulandosi nel Partito Sardo d'Azione (PsdAz) che, entro breve tempo, sarebbe assurto ad attore fra i pi rilevanti nella vita politica isolana; ai primordi, il partito non avrebbe tuttavia avuto caratteri di rivendicazione strettamente etnica, essendo la lingua e cultura sarda ampiamente percepiti, nelle parole di Toso, come simboli del sottosviluppo della regione.[58] La politica di assimilazione forzosa culmin nel ventennio del regime fascista[2], che avvi una campagna di compressione violenta delle istanze autonomistiche e determin, infine, il decisivo ingresso dell'isola nel sistema culturale nazionale attraverso l'operato congiunto del sistema educativo e di quello monopartitico,[313] in un crescendo di multe e divieti che condussero a un ulteriore decadimento sociolinguistico del sardo;[314] fra le varie espressioni culturali sottoposte a censura, il regime era anche riuscito a bandire, dal 1932 al 1937 (1945 in alcuni casi[315]), il sardo dalla chiesa e dalle manifestazioni del folklore isolano,[316] quali le gare poetiche tenute nella suddetta lingua.[317][318][319] Paradigmatico fu l'alterco tra il poeta sardo Antioco Casula (noto come Montanaru) e l'allora giornalista fascista dell'Unione Sarda Gino Anchisi, durante il quale quest'ultimo, riuscendo a fare bandire la presenza del sardo dai giornali isolani, afferm che morta o moribonda la regione, come d'altronde proclamava il regime,[Nota 9] morto o moribondo il dialetto (sic)[320] che della regione era d'altronde l'elemento spirituale rivelatore;[321] le argomentazioni del Casula si prestavano, in effetti, a possibili temi eversivi, dal momento che questi pose, per la prima volta nel XX secolo, la questione della lingua come una pratica di resistenza culturale endogena,[322] il cui repertorio linguistico nelle scuole sarebbe stato necessario per mantenere una "personalit sarda" e allo stesso tempo riconquistare una "dignit" percepita come perduta.[323] Un altro poeta, Salvatore Poddighe, si sarebbe suicidato per depressione in seguito al sequestro del suo magnum opus, Sa Mundana Cummedia.[324] Nel complesso, a fronte di una parziale resistenza nelle zone interne, entro la fine del ventennio il regime era riuscito con successo a sradicare nell'isola i modelli culturali locali con altri impiantati per via esogena, provocando, nelle parole di Guido Melis, la compressione della cultura regionale, la frattura sempre pi netta tra il passato dei sardi e il loro futuro "italiano", la riduzione di modi di vita e di pensiero molto radicati a puro fatto di folclore, nonch uno strappo non pi rimarginabile tra le generazioni.[325] Nel 1945, in seguito all'avvenuto ripristino delle libert politiche, il Partito Sardo d'Azione avrebbe richiesto per l'isola l'autonomia come stato federale in seno alla nuova Italia sorta dalla Resistenza[58]: fu nel contesto del secondo dopoguerra che, al crescere della sensibilit autonomista, il partito principi a contrassegnarsi per desiderata impostati sulla specificit linguistica e culturale della Sardegna.[58] Manlio Brigaglia parla del ventennio come di una seconda fase di "nazionalizzazione di massa" dei sardi e della Sardegna, in quanto caratterizzata da una politica deliberatamente puntata alla sua "italianizzazione" e da una guerra dichiarata dal regime e dalla Chiesa all'uso della lingua sarda.[326] Nel complesso, la consapevolezza del tema concernente l'erosione linguistica entr pi tardi, nell'agenda politica sarda, rispetto a quanto avvenuto in altre periferie europee contrassegnate da minoranze etnolinguistiche:[327] al contrario, tale periodo fu contrassegnato dal rifiuto del sardo da parte dei ceti medi,[314] essendo la lingua e cultura sarda ancora largamente inquadrate come "simboli del sottosviluppo regionale".[300] Buona parte della classe dirigente e intellettuale sarda, particolarmente sensibile ai richiami egemonici di quelle continentali, reputava infatti che la "modernizzazione" dell'isola fosse attuabile solo in alternativa ai suoi contesti socioculturali di tipo "tradizionale", quando non attraverso il loro seppellimento totale.[328][329] Si  osservato, a livello istituzionale, un forte osteggiamento del sardo e nel circuito intellettuale italiano, concezione poi interiorizzata nell'immaginario comune nazionale, esso era (il pi delle volte per ragioni ideologiche o come residuo, adottato per inerzia, di vecchie[Nota 10] consuetudini date dalle prime) spesso ritenuto come una variante degenerata dell'italiano,[330] contrariamente all'opinione degli studiosi e persino di alcuni nazionalisti italiani come Carlo Salvioni,[331][Nota 11] subendo tutte le discriminazioni e i pregiudizi legati a una tale associazione, soprattutto l'essere ritenuto una forma bassa di espressione[332][333][334] ed essere ricondotta a un certo "tradizionalismo".[335][336] I sardi furono cos indotti, come del resto avvenuto presso altre comunit di minoranza, a sbarazzarsi di quanto percepivano recasse il timbro di un'identit stigmatizzata.[337] Al momento della stesura dello statuto autonomistico, il legislatore decise di eludere a fondamento della "specialit" sarda riferimenti alla sua identit geografica e culturale[338][339][340][341] che, pur facendo da colonna portante delle originarie argomentazioni giustificative a fondamento dell'autonomia, erano considerati pericolosi prodromi a rivendicazioni pi estreme quando non di ordine indipendentista; Antonello Mattone sostiene al riguardo che in tale progetto erano rimasti inspiegabilmente in ombra i problemi legati agli aspetti etnici e culturali della questione autonomistica, per i quali i consultori non mostrano alcuna sensibilit, a differenza di tutti quei teorici (da Angioy a Tuveri, da Asproni a Bellieni) che invece proprio in questo patrimonio avevano individuato il titolo primario per un reggimento autonomo.[342] Il disegno dello Statuto, emerso in un quadro nazionale ormai mutato dalla rottura dell'unit antifascista, nonch in un contesto contrassegnato dalle croniche debolezze della classe dirigente sarda e dalla radicalizzazione tra le istanze federalistiche locali e quelle, per converso, pi apertamente ostili all'idea di autonomia per l'isola,[343] emerse infine come il risultato di un compromesso, limitandosi piuttosto al riconoscimento di alcune istanze socioeconomiche nei confronti della terraferma,[344][345] quali la sollecitazione allo sviluppo industriale della Sardegna con uno specifico "piano di rinascita" approntato dal centro.[Nota 12][346][347] Lo statuto, infine redatto dalla Commissione dei 75 a Roma, trovava cos per il legislatore una ragione giustificativa non tanto in circostanze geografiche e culturali, quanto nella cosiddetta "arretratezza" economica della regione, alla cui luce si auspicava il suddetto piano di industrializzazione per l'isola in tempi brevi: diversamente da altri statuti speciali, quello sardo non vi richiama la effettiva comunit destinataria nei suoi ambiti sociali e culturali, i quali erano piuttosto inquadrati, dall'anzidetta Commissione dei 75, all'interno di una sola collettivit, ovvero quella nazionale italiana.[348][Nota 13] Lungi dall'affermazione di un'autonomia sarda fondata sul riconoscimento di una specifica identit culturale, come avvenuto in Valle d'Aosta o Alto Adige, il risultato di tale stagione fu quindi un autonomismo nettamente economicistico, perch non si volle o non si pot disegnare unautonomia forte, culturalmente motivata, una specificit sarda che non si esaurisse nellarretratezza e nella povert economica[349] Emilio Lussu, che a Pietro Mastino confid di aver votato a favore della bozza finale solamente per evitare che per un solo voto lo Statuto non venisse approvato neppure cos ridotto, fu l'unico esponente, nella seduta del 30 dicembre 1946, a rivendicare invano l'obbligo dell'insegnamento della lingua sarda, sostenendo che essa fosse un patrimonio millenario che occorre conservare.[350] Nel mentre, ulteriori politiche di stampo assimilatore sarebbero state applicate anche nel secondo dopoguerra,[2] con un'italianizzazione progressiva di siti storici e oggetti appartenenti alla vita quotidiana e un'istruzione obbligatoria che ha insegnato l'uso della lingua italiana, non prevedendo un parallelo insegnamento di quella sarda e, anzi, attivamente scoraggiandolo attraverso divieti e sorveglianza diffusa di chi lo promuovesse:[351] i maestri disprezzavano infatti la lingua, ritenendola un rude dialetto e contribuendo a un ulteriore abbassamento del suo prestigio presso la comunit sardofona stessa. Secondo alcuni studiosi, i metodi adottati per promuovere l'uso dell'italiano, improntati a un'italofonia esclusiva e sottrattiva,[352] avrebbero inciso negativamente sulle performance scolastiche degli studenti sardi.[353][354][355] Fenomeni riscontrabili in maggiore concentrazione in Sardegna, quali i tassi di abbandono scolastico e delle ripetenze, analoghi a quelli di altre minoranze linguistiche,[353] avrebbero solo negli anni Novanta messo in discussione la effettiva efficacia di un'istruzione strettamente monolingue, con nuove proposte volte a un approccio comparativo.[356] Le norme statutarie cos delineate si rivelarono, nel complesso, uno strumento inadeguato per rispondere ai problemi dell'isola;[300][357] a cavallo degli anni Cinquanta e Sessanta, inoltre, prese avvio il vero processo di sostituzione radicale e definitiva della lingua sarda con quella italiana,[358] a causa della diffusione, sia sul territorio isolano sia nel resto del territorio italiano, dei mezzi di comunicazione di massa che trasmettevano nella sola lingua italiana.[359] Soprattutto la televisione ha diffuso l'uso dell'italiano e ne ha facilitato la comprensione e l'utilizzo anche tra le persone che, fino a quel momento, si esprimevano esclusivamente in sardo. A partire dalla fine degli anni Sessanta,[300][357][360] in coincidenza con la rinascita di un sardismo declinato sotto il segno di un "revivalismo linguistico e culturale",[361] cominciarono a essere avviate numerose campagne a favore di un bilinguismo effettivamente paritario quale elemento di salvaguardia dell'identit isolana: per quanto gi nel 1955 fossero state stabilite cinque cattedre di linguistica sarda[362], una prima richiesta effettiva venne sporta per mezzo di una delibera adottata all'unanimit dall'Universit di Cagliari nel 1971, in cui si richiedeva all'autorit politica regionale e nazionale il riconoscimento dei sardi come minoranza etnica e linguistica e del sardo come idioma coufficiale dell'isola.[363][364][Nota 14] Una prima bozza di legge sul bilinguismo fu redatta dal Partito Sardo d'Azione nel 1975[365]. Famoso il richiamo patriottico espresso qualche mese prima di morire, nel 1977, da parte del poeta Raimondo Piras, che in No sias isciau[Nota 15] invitava al recupero della lingua per opporsi alla dissardizzazione culturale delle generazioni successive[315]. Nel 1978 una legge di iniziativa popolare per il bilinguismo raccolse migliaia di firme, ma non fu mai implementata in quanto incontr la ferma opposizione della sinistra e in particolare del Partito Comunista Italiano,[366] che a sua volta procedette a proporre un proprio progetto di legge "per la tutela della lingua e della cultura del popolo sardo" due anni pi tardi[367]. Un rapporto della commissione parlamentare d'inchiesta sul banditismo avrebbe messo in guardia da tendenze isolazioniste particolarmente dannose per lo sviluppo della societ sarda, che di recente si sono manifestate con la proposta di considerare il sardo come una lingua di una minoranza etnica.[368] Negli anni Ottanta, all'attenzione del Consiglio regionale furono presentati cos tre progetti di legge aventi contenuto simile alla delibera adottata dall'Universit di Cagliari.[358] Nel corso degli anni Settanta, si registr nelle aree rurali un significativo processo di deriva linguistica verso l'italiano non solo nel Campidano, ma anche in aree geografiche un tempo reputate linguisticamente conservatrici, quali Macomer nella provincia di Nuoro (1979), ove si era costituita una classe operaia e una imprenditoriale di origine prevalentemente esogena;[369] alla ridefinizione della struttura economico-sociale ancora in atto corrispose, infatti, un'accentuata mutazione del repertorio linguistico, che determin a sua volta uno slittamento dei valori su cui si basavano l'identit etnica e culturale delle comunit sarde.[370][Nota 16] Tale questione  stata oggetto di analisi sociologiche sui mutamenti occorsi nell'identit della comunit sarda, i cui atteggiamenti sfavorevoli nei confronti della sardofonia sarebbero significativamente influenzati da uno stigma di presunta "primitivit" e "arretratezza" a lungo impressole dalle istituzioni, di ordine politico e sociale, favorevoli all'italianit linguistica.[371] Il sardo avrebbe subito un arretramento senza sosta rispetto all'italiano, per via di un "complesso della minoranza" che spinse la comunit sarda a un atteggiamento fortemente svalutavivo nei confronti della propria lingua e cultura.[372][373] Negli anni successivi, tuttavia, si sarebbe registrato un parziale cambio di atteggiamento: non solo la lingua sarebbe stata inquadrata come un positivo marcatore etnico/identitario,[374] sarebbe anche stata il canale attraverso il quale avrebbe trovato espressione l'insoddisfazione sociale a fronte delle misure approntate a livello centrale, reputate incapaci di provvedere alla soddisfazione dei bisogni sociali ed economici dell'isola.[375] Allo stesso tempo, per, si osserv come tale sentimento positivo nei confronti della lingua contrastasse con il suo uso effettivo, che procedette a calare sensibilmente.[376] Nel gennaio del 1981 il giornale bilingue "Nazione Sarda" pubblic un'inchiesta la quale riportava che, nel 1976, il Ministero dell'Istruzione aveva pubblicato una nota per richiedere informazioni sugli insegnanti che utilizzavano la lingua sarda nelle scuole, e che il Provveditorato di Sassari aveva pubblicato una circolare con oggetto "Scuole della Sardegna - Introduzione della lingua sarda" nella quale chiedeva ai presidi e ai direttori scolastici di astenersi da iniziative di quel tipo e di informare il provveditorato a riguardo di qualunque attivit legata all'introduzione del sardo nei loro istituti.[377][378][379] Nel 1981 il Consiglio Regionale dibatt e vot per l'introduzione del bilinguismo per la prima volta.[380][381] In risposta alle pressioni esercitate da una risoluzione del Consiglio d'Europa sulla tutela delle minoranze nazionali, nel 1982 fu creata dal governo italiano un'apposita commissione per meglio indagare la questione;[382] l'anno successivo fu presentato un disegno di legge al Parlamento, ma senza successo. Una delle prime leggi definitivamente approvate dal legislatore regionale, la "Legge Quadro per la Tutela e Valorizzazione della Lingua e della Cultura della Sardegna" del 3 agosto 1993, fu subito bocciata dalla Corte costituzionale a seguito di un ricorso del governo centrale, che la riteneva "esorbitante per molteplici aspetti dalla competenza integrativa e attuativa posseduta dalla Regione in materia di istruzione".[383][384] Come  noto, si sarebbero dovuti aspettare altri quattro anni perch la normativa regionale non fosse sottoposta a giudizio di costituzionalit, e altri due perch il sardo potesse trovare riconoscimento in Italia contemporaneamente ad altre undici minoranze etnolinguistiche. Infatti, la legge nazionale n.482/1999 sulle minoranze linguistiche storiche fu approvata solo in seguito alla ratifica, da parte italiana, della Convenzione-quadro per la protezione delle minoranze nazionali del Consiglio d'Europa nel 1998.[382] Una ricerca promossa da MAKNO nel 1984 rivel che tre quarti dei sardi erano a favore tanto dell'educazione bilingue nelle scuole (il 22% del campione auspicava un'introduzione obbligatoria e il 54,7% una facoltativa) quanto di uno status di bilinguismo ufficiale come la Valle d'Aosta e l'Alto Adige (62,7% del campione a favore, 25,9% contrario e 11,4% incerto).[385] Tali dati sono stati parzialmente corroborati da un'altra indagine demoscopica svolta nel 2008, in cui il 57,3% mostrava un atteggiamento favorevole verso la presenza del sardo in orario scolastico assieme all'italiano.[386] Un'altra ricerca, condotta nel 2010, segnala un parere decisamente favorevole da parte della stragrande maggioranza dei genitori verso l'insegnamento della lingua a scuola, ma non il suo impiego come idioma veicolare.[387] Chiesa del Pater Noster, Gerusalemme. Iscrizione del Padre Nostro (Babbu Nostru) in sardo Alcune personalit ritengono che il processo di assimilazione possa portare alla morte del popolo sardo[388][389][390] diversamente da quanto avvenuto, per esempio, in Irlanda (isola in gran parte linguisticamente anglicizzata). Bench risultino in ordine alla lingua e cultura sarda profondi fermenti di matrice identitaria,[358][391] ci che si riscontra attraverso analisi pare sia una lenta ma costante regressione nella competenza sia attiva sia passiva di tale lingua, per motivi di natura principalmente politica e socioeconomica (l'uso dell'italiano presentato come una chiave di avanzamento e promozione sociale,[392] stigma associato all'impiego del sardo, il progressivo spopolamento delle zone interne verso quelle costiere, l'afflusso di genti dalla penisola e i potenziali problemi di mutua comprensibilit fra le varie lingue parlate,[Nota 17] ecc.): il numero di bambini che userebbe attivamente il sardo crolla a un dato inferiore al 13%, peraltro concentrato nelle zone interne[393] quali il Goceano, l'alta Barbagia e le Baronie.[34][394][395] Prendendo in esame la situazione di taluni centri logudoresi a economia tradizionale (come Laerru, Chiaramonti e Ploaghe) in cui il tasso di sardofonia dei bambini  comunque pari allo 0%, Mauro Maxia parla in merito di un autentico caso di "suicidio linguistico" in capo a ormai poche decine di anni.[396] Purtuttavia, secondo le suddette analisi sociolinguistiche, tale processo non risulta affatto omogeneo,[397][398] presentandosi in maniera ben pi evidente nelle citt che non nei paesi. Al giorno d'oggi, il sardo  una lingua la cui vitalit  riconoscibile in un'instabile[358] condizione di diglossia e commutazione di codice, e che non entra, o non vi ha ampia diffusione, nell'amministrazione, nel commercio, nella Chiesa (in cui si registra una qual certa attivit per introdurvi la lingua[399][400]), nella scuola,[396] nelle universit locali di Sassari[401][402] e di Cagliari e nei mass media.[403][404][405][406] Seguendo la scala di vitalit linguistica proposta da un apposito pannello dell'UNESCO nel 2003,[407] il sardo fluttuerebbe tra una condizione di "sicuramente in pericolo di estinzione" (definitely endangered: i bambini non apprendono pi la lingua), attribuitogli anche nel Libro Rosso, e una di "serio pericolo di estinzione" (severely endangered: la lingua  perlopi usata dalla generazione dei nonni in su); secondo il criterio EGIDS (Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale) proposto da Lewis e Simons, il sardo sarebbe in bilico tra il livello 7 (Instabile: la lingua non  pi trasmessa alla generazione successiva[408]) e il livello 8 (Moribonda: gli unici parlanti attivi della lingua appartengono alla generazione dei nonni[408]), corrispondenti rispettivamente ai due gradi della scala UNESCO sopramenzionati. Il grado di progressiva assimilazione e penetrazione dell'italiano tra i sardofoni  confermato dalle ricerche dell'ISTAT,[409] secondo le quali il 52,1% della popolazione sarda impiega ormai esclusivamente l'italiano in ambito familiare, mentre il 31,5% pratica alternanza linguistica e solo il 15,6% riporta di usare il sardo o altre lingue non italiane; al di fuori dell'ambiente privato e amicale, le percentuali sanciscono in maniera ancora pi schiacciante l'esclusiva predominanza raggiunta dall'italiano nell'isola (87,2%) alle spese del sardo e altre lingue, tutte ferme al 2,8%. Gli anni '90 hanno conosciuto un rinnovamento delle forme espressive nel panorama musicale sardo: molti artisti, spaziando dai generi pi tradizionali quali il canto (cantu a tenore, cantu a chiterra, gosos, ecc.) e il teatro (Mario Deiana) a quelli pi moderni quale il rock (Kenze Neke, Askra e KNA, Tzoku, Tazenda, ecc.) e addirittura rap e hip hop (Dr. Drer & CRC posse, Quilo, Sa Razza, etc.) utilizzano infatti la lingua per promuovere l'isola e riconoscere i suoi vecchi problemi e le nuove sfide.[410][411][412][413] Vi sono anche dei film (come Su Re, parzialmente Bellas mariposas, Treulababbu, Sonetula, etc.) realizzati in sardo con i sottotitoli in italiano,[414] e altri ancora con i sottotitoli in sardo.[415] A partire dalle sessioni d'esame tenute nel 2013, hanno suscitato sorpresa, data la mancata istituzionalizzazione de facto della lingua, dei tentativi da parte di alcuni allievi di presentare l'esame o parte di esso in lingua sarda.[416][417][418][419][420][421][422][423][424][425][426][427] Sono inoltre sempre pi frequenti anche le dichiarazioni di matrimonio in tale lingua su richiesta dei coniugi[428][429][430][431][432] Ha suscitato particolare scalpore l'iniziativa virtuale di alcuni sardi su Google Maps, in risposta a un'ordinanza del Ministero delle Infrastrutture che ordinava a tutti i sindaci della regione di eliminare i cartelli in sardo piazzati all'ingresso dei centri abitati: tutti i comuni avevano infatti ripreso il loro nome originario per circa un mese, finch lo staff di Google non decise di riportare la toponomastica nel solo italiano.[433][434][435] Di rilevanza  l'impiego, da parte di alcune societ sportive quali la Dinamo Basket Sassari[436] e il Cagliari Calcio, della lingua nelle sue campagne promozionali.[437][438] In seguito a una campagna di adesioni,[439]  stata resa possibile l'inclusione del sardo fra le lingue selezionabili su Facebook. L'opzione di scelta  ora a tutti gli effetti attiva ed  possibile avere la pagina in lingua sarda.[440][441][442];  anche possibile selezionare la lingua sarda su Telegram[443][444] Il sardo  presente quale lingua configurabile anche in altre applicazioni, quali F-Droid, Diaspora, OsmAnd, Notepad++, QGIS, Stellarium,[445] Skype,[446] ecc. Nel 2016  stato inaugurato il primo traduttore automatico dall'italiano al sardo,[447] VLC media player per Android, Linux Mint Debina Edition 2 "Betsy", Firefox,[448][449] ecc. Anche il motore di ricerca DuckDuckGo  stato interamente tradotto in lingua sarda. La comunit sardofona costituirebbe ancora, con circa 1,7 milioni di parlanti autodichiaratisi nativi (di cui 1.291.000 presenti in Sardegna), la pi consistente minoranza linguistica riconosciuta in Italia[23] bench sia paradossalmente, allo stesso tempo, quella cui  garantita meno tutela. Al di fuori dell'Italia, in cui al momento non  prevista pressoch alcuna possibilit di insegnamento strutturato della suddetta lingua minoritaria (l'Universit di Cagliari si distingue per avere aperto per la prima volta un corso specifico nel 2017;[450] quella di Sassari, di rimando, nel 2021 ha annunciato l'apertura di un curriculum parzialmente dedicato alla lingua sarda in filologia moderna[451]), si tengono talvolta corsi specifici in paesi quali Germania (universit di Stoccarda, Monaco, Tubinga, Mannheim,[452] ecc.), Spagna (universit di Gerona),[453] Islanda[454] e Repubblica Ceca (universit di Brno)[455][456]; per un qual certo periodo di tempo, il prof. Sugeta ne teneva alcuni anche in Giappone all'universit di Waseda (Tokyo).[457][458][459] La estrema fragilit sociolinguistica del sardo  stata valutata dal gruppo di ricerca Euromosaic, commissionato dalla Commissione europea con l'intenzione di tracciare un quadro delle minoranze etnolinguistiche nei territori europei; questi, posizionando il sardo al quarantunesimo posto su un totale di quarantotto lingue di minoranza europee, rilevando un punteggio pari al greco del sud Italia,[460] conclude cos il suo rapporto: (inglese) This would appear to be yet another minority language group under threat. The agencies of production and reproduction are not serving the role they did a generation ago. The education system plays no role whatsoever in supporting the language and its production and reproduction. The language has no prestige and is used in work only as a natural as opposed to a systematic process. It seems to be a language relegated to a highly localised function of interaction between friends and relatives. Its institutional base is extremely weak and declining. Yet there is concern among its speakers who have an emotive link to the language and its relationship to Sardinian identity. (italiano) Sembra si tratti di ancora un'altra lingua di minoranza in pericolo. Le agenzie deputate alla produzione e riproduzione della lingua non adempiono pi al ruolo che svolgevano la scorsa generazione. Il sistema educativo non sostiene in alcun modo la lingua e la sua produzione e riproduzione. La lingua non gode di alcun prestigio e in contesti lavorativi il suo impiego non promana da alcun processo sistematico, ma  meramente spontaneo. Pare sia una lingua relegata a interazioni tra amici e parenti altamente localizzate. La sua base istituzionale  estremamente debole e in continuo declino. Ciononostante, si riscontra una qual certa preoccupazione presso i suoi locutori, i quali hanno un legame emotivo con la lingua e la sua relazione con l'identit sarda. ( Relazione Euromosaic "Sardinian language use survey". URL consultato l'11 giugno 2019 (archiviato dall'url originale il 18 maggio 2018)., Euromosaic, 1995) Frequenza d'uso delle lingue regionali in Italia (ISTAT, 2015) Come spiega Matteo Valdes, la popolazione dellisola constata, giorno dopo giorno, il declino delle proprie parlate originarie, si fa complice di questo declino trasmettendo ai figli la lingua del prestigio e del potere ma, contemporaneamente, sente che la perdita delle lingue locali  anche perdita di se stessi, della propria storia, della propria specifica identit o diversit.[461] Roberto Bolognesi ritiene che la perdurante stigmatizzazione del sardo come la lingua dei ceti "socialmente e culturalmente svantaggiati" comporti l'alimentazione di un circolo vizioso che ulteriormente promuove il regresso della lingua, irrobustendone il giudizio negativo presso quelli che pi si percepiscono come competitivi: difatti,  chiaro come questa identificazione sia da sempre una self-fulfilling prophecy, una profezia che si conferma da s: un meccanismo perverso che ha condannato e ancora condanna alla marginalit sociale i sardoparlanti, escludendoli sistematicamente da quelle interazioni linguistiche e culturali in cui si sviluppano i registri prestigiosi e lo stile alto della lingua, innanzitutto nella scuola.[462] Essendo il processo di assimilazione ormai giunto a compimento,[463] il bilinguismo in gran parte sulla carta[464] e mancando ancora misure concrete per un uso ufficiale anche solo all'interno della Sardegna, la lingua sarda continua dunque la sua agonia, seppur con minore velocit rispetto a qualche tempo fa, soprattutto grazie all'impegno di coloro che nei vari contesti ne promuovono la rivalutazione in un processo che, da alcuni studiosi,  stato definito come "risardizzazione linguistica".[465] Nel mentre, l'italiano continua a erodere,[461] nel tempo, sempre pi spazi associati al sardo, ormai in stato di generale deperimento con la gi menzionata eccezione di alcune "sacche linguistiche". In merito alla predominanza ormai completamente raggiunta dall'italiano, Telmon registra l'atteggiamento fortemente utilitaristico che i sardi hanno assunto nei suoi confronti. Pur essendo sentito infatti come fondamentalmente estraneo alle tradizioni pi autenticamente popolari, il suo possesso viene considerato necessario e, in ogni caso, simbolo potente di avanzamento sociale, anche nel caso di diglossia senza bilinguismo.[466] Laddove la pratica linguistica del sardo  ora per tutta l'isola in netto declino,  invece comune nelle nuove generazioni di qualunque estrazione sociale,[467] ormai monolingui e monoculturali italiane, quella dell'italiano regionale di Sardegna o IrS (spesso chiamato dai sardofoni, in segno di ironico spregio, italinu porcheddnu,[468] letteralmente "italiano maialesco"): si tratta di una parlata dialettale dell'italiano che, nelle sue espressioni diastratiche,[469] risente grandemente degli influssi fonologici, morfologici e sintattici del sardo anche in quei parlanti che non hanno alcuna conoscenza di tale lingua.[470] Roberto Bolognesi sostiene che, a fronte della persistente negazione e rifiuto della lingua sarda,  come se questa si sia vendicata sull'originaria comunit di parlanti e continui a vendicarsi "inquinando" il sistema linguistico egemone,[36] rievocando l'avvertimento gramsciano profferito all'alba del secolo precedente. Infatti, a fronte di un italiano regionale ormai prevalente che, per Bolognesi, si tratta in effetti di una lingua ibrida sorta dal contatto fra due sistemi linguistici diversi,[471] il (poco) sardo usato dai giovani costituisce spesso un gergo sgrammaticato infarcito di oscenit e di costruzioni appartenenti all'italiano:[36] la popolazione padroneggerebbe dunque solo "due lingue zoppe" le cui manifestazioni non scaturirebbero da una norma riconoscibile, n costituirebbero una fonte di sicurezza linguistica chiara:[36] Bolognesi ritiene che per i parlanti sardi, quindi, il rifiuto della propria identit linguistica originaria non ha comportato la sperata e automatica omologazione ad unidentit socialmente pi prestigiosa, ma lacquisizione di unidentit di serie B (n veramente sarda, n veramente italiana), non pi autocentrata ma bens periferica rispetto alle fonti di norma linguistica e culturale, le quali rimangono ancora al di fuori della loro portata: sullaltra riva del Tirreno.[471] D'altra parte, Eduardo Blasco Ferrer riscontra una propensione dei sardofoni esclusivamente per la pratica di commutazione di codice, piuttosto che per quella di commistione o commutazione intrafrasale (code-mixing) tra le due diverse lingue.[472] Nel complesso, dinamiche quali il tardivo riconoscimento come minoranza linguistica, accompagnato da un'opera di graduale ma plurisecolare e pervasiva italianizzazione promossa dal sistema educativo e da quello amministrativo, cui segu la recisione della trasmissione intergenerazionale, hanno fatto s che la vitalit odierna del sardo possa definirsi come gravemente compromessa.[473] Vi  una sostanziale divisione tra chi crede che l'attuale normativa in tutela della lingua sia ormai giunta troppo tardi,[474][475] ritenendo che il suo impiego sia stato oramai interamente sostituito dall'italiano, e chi invece asserisce che sia fondamentale per rafforzare l'uso corrente, per quanto debole, di questa lingua. Le considerazioni sulla frammentazione dialettale della lingua sono portate da alcuni come argomento contrario a un intervento istituzionale per il suo mantenimento e valorizzazione: altri rilevano che questo problema sia gi stato affrontato in diversi altri casi, come per esempio il catalano, la cui piena introduzione nella vita pubblica dopo la repressione franchista  stata possibile solo grazie a un processo di standardizzazione dei suoi eterogenei dialetti. In generale, la standardizzazione della lingua sarda  argomento controverso.[476][477] Fiorenzo Toso rileva, a paragone con l'attuale forza del catalano garantita dalla elaborazione di uno standard scritto a fronte di sottovariet dialettali anche molto differenziate tra loro, che la debolezza del sardo risiede invece, tra gli altri elementi, nell'assenza di un tale standard, poich i parlanti logudorese o campidanese non si riconoscono in una variet sopradialettale comune.[478] A oggi si ritiene improbabile il rinvenimento di una soluzione normativa alla questione linguistica sarda.[358] In conclusione, fattori fondamentali per la riproduzione nel tempo del gruppo etnolinguistico, quali la trasmissione intergenerazionale della lingua, rimangono ad oggi estremamente compromessi senza che se ne possa apparentemente frenare la progressiva perdita,[479] in stadio ormai avanzato. Al di l dello strato sociale gi interessato dal suddetto processo e che risulta quindi italofono monolingue, persino tra molti sardofoni si riscontra ora una "limitata padronanza attiva o anche solo esclusivamente passiva della loro lingua": l'attuale competenza comunicativa tra le coorti anagrafiche pi giovani non andrebbe oltre la conoscenza di qualche formula stereotipata e neanche gli adulti sarebbero pi in grado di portare avanti una conversazione nella lingua etnica,[32][480]. Le indagini demoscopiche finora effettuate sembrano indicare che il sardo venga ormai considerato dalla comunit come uno strumento di riappropriazione del proprio passato, piuttosto che di effettiva comunicazione per il presente e il futuro[481] Il sardo tra le comunit linguistiche di minoranza riconosciute ufficialmente in Italia[482][483] Riconoscimento istituzionale Lo stesso argomento in dettaglio: Legislazione italiana a tutela delle minoranze linguistiche e Toponimi della Sardegna. Segnaletica locale bilingue italiano/sardo Segnale di inizio centro abitato in sardo a Siniscola/Thiniscole Il sardo  riconosciuto come lingua dalla norma ISO 639 che le attribuisce i codici sc (ISO 639-1: Alpha-2 code) e srd (ISO 639-2: Alpha-3 code). I codici previsti per la norma ISO 639-3 ricalcano quelli utilizzati dal SIL per il progetto Ethnologue e sono: sardo campidanese: "sro" sardo logudorese: "src" gallurese: "sdn" sassarese: "sdc" La lingua sarda  stata riconosciuta con legge regionale n. 26 del 15 ottobre 1997 "Promozione e valorizzazione della cultura e della lingua della Sardegna" come lingua della Regione autonoma della Sardegna dopo l'italiano (la legge regionale prevede la tutela e valorizzazione della lingua e della cultura, pari dignit rispetto alla lingua italiana con riferimento anche al catalano di Alghero, al tabarchino dell'isola di San Pietro, al sassarese e gallurese, la conservazione del patrimonio culturale/bibliotecario/museale, la creazione di Consulte Locali sulla lingua e la cultura, la catalogazione e il censimento del patrimonio culturale, concessione di contributi regionali ad attivit culturali, programmazioni radiotelevisive e testate giornalistiche in lingua, uso della lingua sarda in fase di discussione negli organi degli enti locali e regionali con verbalizzazione degli interventi accompagnata dalla traduzione in italiano, uso nella corrispondenza e nelle comunicazioni orali, ripristino dei toponimi in lingua sarda e installazione di cartelli segnaletici stradali e urbani con la denominazione bilingue). La legge regionale applica e regolamenta alcune norme dello Stato a tutela delle minoranze linguistiche. Nessun riconoscimento  stato invece attribuito, nel 1948, alla lingua sarda dallo Statuto della Regione Autonoma, che  legge costituzionale: l'assenza di norme statutarie di tutela, a differenza degli storici Statuti della Valle d'Aosta e del Trentino-Alto Adige, fa s che per la comunit sarda, nonostante rappresenti ex lege n. 482/1999 la pi robusta minoranza linguistica in Italia, non si applichino le leggi elettorali per la rappresentanza politica delle liste in Parlamento, che pur tengono conto della specificit delle suddette minoranze.[484][485] Si applicano invece al sardo (come al catalano di Alghero) l'art. 6 della Costituzione (La Repubblica tutela con apposite norme le minoranze linguistiche) e la legge n. 482 del 15 dicembre 1999 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche"[486] che prevede misure di tutela e valorizzazione (uso della lingua minoritaria nelle scuole materne, primarie e secondarie accanto alla lingua italiana,[487] uso da parte degli organi di Comuni, Comunit Montane, Province e Regione, pubblicazione di atti nella lingua minoritaria fermo restando l'esclusivo valore legale della versione italiana, uso orale e scritto nelle pubbliche amministrazioni escluse forze armate e di polizia, adozione di toponimi aggiuntivi nella lingua minoritaria, ripristino su richiesta di nomi e cognomi nella forma originaria, convenzioni per il servizio pubblico radiotelevisivo) in ambiti definiti dai Consigli Provinciali su richiesta del 15% dei cittadini dei comuni interessati o di un terzo dei consiglieri comunali. Ai fini applicativi tale riconoscimento, che si applica alle "popolazioniparlantisardo", il che escluderebbe a rigore gallurese e sassarese in quanto geograficamente sardi ma linguisticamente di tipo crso, e sicuramente il ligure-tabarchino dell'isola di San Pietro. Cartello bilingue nel municipio di Villasor Il relativo Regolamento attuativo D.P.R. n. 345 del 2 maggio 2001 (Regolamento di attuazione della legge 15 dicembre 1999, n. 482, recante norme di tutela delle minoranze linguistiche storiche) detta regole sulla delimitazione degli ambiti territoriali delle minoranze linguistiche, sull'uso nelle scuole e nelle universit, sull'uso nella pubblica amministrazione (da parte della Regione, delle Province, delle Comunit Montane e dei membri dei Consigli Comunali, sulla pubblicazione di atti ufficiali dello Stato, sull'uso orale e scritto delle lingue minoritarie negli uffici delle pubbliche amministrazioni con istituzione di uno sportello apposito e sull'utilizzo di indicazioni scritte bilingui con pari dignit grafica, e sulla facolt di pubblicazione bilingue degli atti previsti dalle leggi, ferma restando l'efficacia giuridica del solo testo in lingua italiana), sul ripristino dei nomi e dei cognomi originari, sulla toponomastica ( disciplinata dagli statuti e dai regolamenti degli enti locali interessati) e la segnaletica stradale (nel caso siano previsti segnali indicatori di localit anche nella lingua ammessa a tutela, si applicano le normative del Codice della Strada, con pari dignit grafica delle due lingue), nonch sul servizio radiotelevisivo. La bozza di atto di ratifica della Carta europea delle lingue regionali o minoritarie del Consiglio d'Europa[488] del 5 novembre 1992 (gi sottoscritta, ma mai ratificata,[489][490] dalla Repubblica Italiana il 27 giugno 2000) all'esame del Senato prevede, senza escludere l'uso della lingua italiana, misure aggiuntive per la tutela della lingua sarda e per il catalano (istruzione prescolare in sardo, educazione primaria e secondaria agli allievi che lo richiedano, insegnamento della storia e della cultura, formazione degli insegnanti, diritto di esprimersi in lingua nelle procedure penali e civili senza spese aggiuntive, consentire l'esibizione di documenti e prove in lingua nelle procedure civili, uso negli uffici statali da parte dei funzionari in contatto con il pubblico e possibilit di presentare domande in lingua, uso nell'amministrazione locale e regionale con possibilit di presentare domande orali e scritte in lingua, pubblicazione di documenti ufficiali in lingua, formazione dei funzionari pubblici, uso congiunto della toponomastica nella lingua minoritaria e adozione dei cognomi in lingua, programmazioni radiotelevisive regolari nella lingua minoritaria, segnalazioni di sicurezza anche in lingua, promozione della cooperazione transfrontaliera tra amministrazioni in cui si parli la stessa lingua). Si noti che l'Italia, assieme alla Francia e a Malta,[491] non ha ratificato il suddetto trattato internazionale.[492][493] In un caso presentato alla Commissione europea dal deputato Renato Soru in sede di parlamento europeo nel 2017, nel quale si denunciava la negligenza nazionale con riguardo alla sua stessa normativa rispetto alle altre minoranze linguistiche, la risposta della Commissione faceva presente all'Onorevole che le questioni di politica linguistica perseguita dai singoli stati membri non rientrano nelle sue competenze.[494] Le forme di tutela previste per la lingua sarda sono pressoch assimilabili a quelle riconosciute per quasi tutte le altre storiche minoranze etnico-linguistiche d'Italia (friulani, albanesi, catalane, greche, croate, franco-provenzali e occitane, etc.), ma di gran lunga inferiori a quelle assicurate, mediante specifici trattati internazionali, per le comunit francofone in Valle d'Aosta, a quelle slovene in Friuli-Venezia Giulia e, infine, a quelle ladine e germanofone in Alto-Adige. Segnaletica locale bilingue a Pula Inoltre, le poche disposizioni legislative a tutela del bilinguismo sin qui menzionate non sono de facto ancora applicate o lo sono state solo parzialmente. In tal senso il Consiglio d'Europa nel 2015 aveva aperto un'indagine sull'Italia per la situazione delle sue minoranze etnico-linguistiche, considerate nell'ambito della Convenzione-quadro come "minoranze nazionali".[495][496][497] Il sardo non  stato, infatti, ancora oggi introdotto nei programmi ufficiali, rientrando perlopi in alcuni progetti scolastici (moduli di ventiquattr'ore) senza garanzie di continuit.[498] La revisione della spesa pubblica del governo Monti avrebbe abbassato ulteriormente il livello di tutela della lingua, attuando una distinzione fra le lingue soggette a tutela in base ad accordi internazionali e considerate minoranze nazionali perch "di lingua madre straniera" (tedesco, sloveno e francese[Nota 18]) e quelle afferenti a comunit che non hanno una struttura statale straniera alle spalle, riconosciute semplicemente come "minoranze linguistiche". Tale disegno di legge, nonostante abbia destato una certa reazione da pi parti del mondo politico e intellettuale isolano,[499][500][501]  stato impugnato dal Friuli-Venezia Giulia, ma non dalla Sardegna, una volta tradotto in legge, la quale non riconosceva alle minoranze linguistiche "senza Stato" i benefici previsti in tema di assegnazione degli organici per le scuole:[502] con la sentenza numero 215, depositata il 18 luglio 2013, la Corte costituzionale ha per successivamente dichiarato incostituzionale tale trattamento differenziato.[503] La delibera della Giunta regionale del 26 giugno 2012[504] ha introdotto l'uso delle diciture ufficiali bilingui nello stemma della Regione Autonoma della Sardegna e in tutte le produzioni grafiche che contraddistinguono le sue attivit di comunicazione istituzionale. Quindi, con la stessa evidenza grafica dell'italiano, viene riportata l'iscrizione equivalente a Regione Autonoma della Sardegna in sardo ovvero Regione Autnoma de Sardigna.[505] Il 5 agosto 2015 la Commissione Paritetica Stato-Regione ha approvato una proposta, inoltrata dall'Assessorato della Pubblica Istruzione, che trasferirebbe alla Regione Sarda alcune competenze amministrative in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche, quali sardo e catalano algherese.[506] Il 27 giugno 2018, il Consiglio Regionale ha infine varato il TU sulla disciplina della politica linguistica regionale. La Sardegna si sarebbe, in teoria, cos dotata per la prima volta nella sua storia regionale di uno strumento regolatore in materia linguistica, con l'intento di sopperire all'originale lacuna del testo statutario:[9][507][508] tuttavia, il fatto che la giunta regionale non abbia tuttora provveduto a emanare i necessari decreti attuativi fa s che quanto  contenuto nella legge approvata non abbia ancora trovato alcuna applicazione reale.[509][510][511] Il 2021 vede l'apertura di uno sportello in lingua sarda per la Procura di Oristano, qualificandosi come la prima volta in Italia in cui tale servizio sia offerto a una lingua minoritaria.[512] Per l'elenco dei comuni riconosciuti ufficialmente minoritari ai sensi dell'art. 3 della legge n. 482/1999 e per i relativi toponimi ufficiali in lingua sarda ai sensi dell'art. 10 vedi Toponimi della Sardegna. Fonetica, morfologia e sintassi Fonetica Vocali: // e // (brevi) latine hanno conservato i loro timbri originali [i] e [u]; per esempio il latino siccus diventa siccu (e non come italiano secco, francese sec). Un'altra caratteristica  l'assenza della dittongazione delle vocali medie (/e/ e /o/). Per esempio il latino potest diventa podet (pron. [poete]), senza dittongo a differenza dell'italiano pu, spagnolo puede, francese peut. Le vocali Sarde sono soggette al processo di metafonesi dove [ ] sono alzate a [e o] se la sillaba seguente contiene vocali /i/ o /u/. Inoltre /fnmnu/, ad esempio,  realizzato come [fenomenu]. Nel gruppo di dialetti solitamente ricondotti alla grafia campidanese / / sono state alzate a /i u/ nelle sillabe finali. Le nuove /i u/ non producono la metafonesi. In questi dialetti quindi [e o] possono contrastare con [ ]. Per esempio i vecchi [bn] 'bene' e [beni] 'vieni' diventano [bni] e [beni] come coppie minime distinte solo dalla vocale tonica. Il campidanese contiene quindi sette diverse vocali. Esclusivi  per l'area romanza attuale  dei dialetti centro-settentrionali del sardo sono inoltre il mantenimento della [k] e della [] velari davanti alle vocali palatali /e/ e /i/ (es.: [kentu] per l'italiano cento e il francese cent). Una delle caratteristiche del sardo  l'evoluzione di [ll] nel fonema cacuminale [] (es. cuaddu o caddu per cavallo, anche se questo non avviene nel caso dei prestiti successivi alla latinizzazione dell'isola - cfr. bellu per bello - ). Questo fenomeno  presente anche nella Corsica del sud, in Sicilia, in Calabria, nella penisola Salentina e in alcune zone delle Alpi Apuane. Fonosintassi Lo stesso argomento in dettaglio: Sardo logudorese  Alcune regole di fonosintassi e Sardo campidanese  Alcune regole di fonosintassi. Una delle principali complicanze, sia per chi si approcci alla lingua sia per chi, pur sapendola parlare, non la sa scrivere,  la differenza fra scritto (qualora si voglia seguire un'unica forma grafica) e parlato data da specifiche regole, fra le quali  importante menzionare almeno qualcuna nei due diasistemi e in questa voce nella generalit dei casi. Sistema vocalico Vocale paragogica Nel parlato generalmente non  tollerata la consonante finale di un vocabolo, quando per lasciata isolata in pausa o in chiusura di frase, altrimenti s pu essere presente anche nella pronuncia. La lingua sarda si caratterizza pertanto per la cosiddetta vocale paragogica o epitetica, cui si appoggia la suddetta consonante; questa vocale  generalmente la stessa che precede la consonante finale, ma in campidanese non mancano esempi discostanti da questa norma, dove la vocale paragogica  la "i" pur non essendo quella che precede l'ultima consonante, come il caso di cras (crasi, domani), tres (tresi, tre), ecc. In questi casi la vocale finale pu anche essere riportata nella lingua scritta, essendo appunto diversa dall'ultima della parola. Quando invece  uguale a quella precedente di norma non va mai scritta; eccezioni possono essere rappresentate da alcuni termini di origine latina rimasti inalterati rispetto all'originale, eccettuando appunto la vocale paragogica, che per si sono diffusi nell'uso popolare anche nella loro variante sardizzata (smper o smpere, lmen o lmene) e, nel diasistema logudorese, dalle terminazioni dell'infinito presente della 2 coniugazione (tnner o tnnere, pnner o pnnere). Per quanto riguarda i latinismi, nell'uso attuale si preferisce non scrivere la vocale paragogica, quindi smper, mentre nei verbi della seconda coniugazione  forse maggioritaria la grafia con la "e", seppur molto diffusa anche quella senza, perci iscrere piuttosto che iscrer (scrivere), che peraltro  altres corretto. I termini campidanesi vengono generalmente scritti con la "i" dai parlanti di questa variante, dunque crasi, mentre in logudorese avremo sempre e comunque cras, anche qualora nella pronuncia dovesse risultare crasa. Cos per esempio: Si scrive semper ma si pronuncia generalmente sempere (LSC/log./nuo., in italiano "sempre") Si scrive lmen ma si pronuncia generalmente lumene (nuo., in LSC nmene o nmene, in italiano "nome") Si scrive per e si pronuncia generalmente per o peroe (LSC/log./nug. /camp., in italiano "per") Si scrive istrrere (LSC e log.) o istrrer (log.) e si pronuncia generalmente isterrere (in italiano "stendere") Si scrive funt ma si pronuncia generalmente funti (LSC e camp., in italiano "essi sono") Si scrive andant ma si pronuncia generalmente andanta (LSC, camp. e log. meridionale, in italiano "vanno"). In nuores/baroniese la consonante finale della terza plurale solitamente cade e si pronuncia la vocale paragogica: andan(t)a, cheren(t)e e ischin(t)i. Vocale pretonica Le vocali e e o stanti in posizione pretonica rispetto alla vocale i, diventano mobili potendosi trasformare in quest'ultima. Cos, per esempio, sar corretto scrivere e dire: ertu o irtu (log., in italiano "riccio"; in LSC, log. meridionale e camp. eritzu) essre (LSC), issre (log. ), bessire (log. meridionale) o bessiri (camp.) (in italiano "uscire") drumre o dromre (log., in italiano "dormire"; in LSC dormire; camp. dromri) godre (LSC) o gudre (log., in LSC e log. anche gosare, camp. gosai, in italiano "godere") Vi sono delle rare eccezioni a questa regola, come dimostra l'esempio seguente: buddre vuol dire "bollire", mentre boddre vuol dire "raccogliere (frutti e fiori)". Sistema consonantico Posizione mediana intervocalica Quando si trovano in posizione mediana intervocalica, o per effetto di particolari combinazioni sintattiche, le consonanti b, d, g diventano fricative; sono tali anche se si presenta, fra vocale e consonante, un'interposizione della r. In questo caso, la pronuncia della b  perfettamente uguale a quella della b/v spagnola in cabo, la d  uguale alla d spagnola in codo. Fra vocali, il dileguo della g  la norma. Cos per esempio: baba si pronuncia ba[]a (in italiano "bava") sa baba si pronuncia sa []a[]a (in italiano "la bava") lardu si pronuncia lar[]u (in italiano "lardo") gatu: in singolare la g cade (su gatu diventa su atu), mentre in plurale quando precede /s/, si mantiene come fricativa (sos gatos = so'/sor/sol []toso) Lenizione Comune ai due diasistemi, cui fa eccezione la sottovariet nuorese,  il fenomeno di sonorizzazione delle consonanti sorde c, p, t, f, qualora precedute da vocale o seguite da r; le prime tre diventano anche fricative. /k/  [] /p/  [] /t/  [] /f/  [v] Cos per esempio: Si scrive su cane (LSC e log.) o su cani (camp.) ma si pronuncia su []ane / su []ani (in italiano, "il cane"). Si scrive su frade (LSC e log.) o su fradi (camp.) ma si pronuncia su[v]rade/su [v]rari (in italiano, "il fratello"). Si scrive sa terra, ma si pronuncia sa []erra (LSC/log./camp., in italiano, "la terra"). Si scrive su pane (LSC e log.) o su pani (camp.) ma si pronuncia su []ane / su []ani (in italiano, "il pane"). Incontro di consonanti fra due parole (sandhi) Reindirizziamo alle voci cui pertengono le differenti ortografie. Pronuncia rafforzata di consonanti iniziali Sette particelle, aventi vario valore, provocano un rafforzamento della consonante che a esse segue: ci accade per effetto di una sparizione, solamente virtuale, delle consonanti che tali monosillabi avevano per finale nel latino (una di esse  italianismo di recente acquisizione). NE  (lat.) NEC = n (congiunzione) CHE  (lat.) QUO+ET = come (comparativo) TRA  (it.) TRA = tra (preposizione) A  (lat.) AC = (comparativo) A  (lat.) AD = a (preposizione) A  (lat.) AUT = (interrogativo) E  (lat.) ET = e (congiunzione) Perci per esempio: Nos ch'andamus a Ngoro / nosi ch'andaus a Noro (pron. "noch'andammus a Nnugoro / nosi ch'andaus a Nnuoro") = Ce ne andiamo a Nuoro Che a cussu maccu (pron. "che mmaccu") = Come quel matto Intra Nugoro e S'Alighera (pron. "intra Nnugoro e Ss'Alighera") = Tra Nuoro e Alghero A ti nde pesas? (pron. "a tti nde pesasa?") = Ti alzi? (esortativo) Morfologia e sintassi Nel suo insieme la morfosintassi del sardo si discosta dal sistema sintetico del latino classico e mostra un uso maggiore delle costruzioni analitiche rispetto ad altre lingue neolatine.[513] L'articolo determinativo caratteristico della lingua sarda  derivato dal latino ipse / ipsu(m) (mentre nelle altre lingue neolatine l'articolo  originato da ille / illu(m)) e si presenta nella forma su/sa al singolare e sos/sas al plurale (is nel campidanese e sia sos / sas sia is nella LSC). Forme di articolo con la medesima etimologia si ritrovano nel balearico (dialetto catalano delle Isole Baleari) e nel dialetto provenzale dell'occitano delle Alpi Marittime francesi (eccettuando il dialetto di Nizza): es/so/sa e es/sos/ses. Il plurale  caratterizzato dal finale in -s, come in tutta la Romnia occidentale ((FR, OC, CA, ES, PT) ). Es.: sardu{sing.}-sardos/sardus{pl.}(sardo-sardi), puddu{sing.}/puddos/puddus{pl.}, pudda{sing.}/puddas{pl.} (pollo/polli, gallina/galline). Il futuro viene costruito con la forma latina habeo ad. Es: apo a istre, apu a abarrai o apu a atturai (io rester). Il condizionale si forma in modo analogo: nei dialetti centro-meridionali usando il passato del verbo avere (ai) o una forma alternativa sempre di tale verbo (apia); nei dialetti centro-settentrionali usando il passato del verbo dovere (dia). Il "perch" interrogativo  diverso dal "perch" responsivo: poita? o proite/poite? ca, cos come avviene in altre lingue romanze (francese: pourquoi? parce que, portoghese: por qu/porqu? porque; spagnolo por qu? porque; catalano per qu? perqu... Ma anche in Italiano perch/poich). Il pronome personale tonico di prima e seconda persona singolare, se preceduto dalla preposizione cun/chin (con), assume le forme cun megus (LSC, log.)/chin mecus (nug.) e cun tegus (LSC, log.)/chin tecus (nug.) (cfr. lo spagnolo conmigo e contigo e anche il portoghese comigo e contigo e il napoletano cu mmico e cu ttico), e questi dal latino cum e mecum/tecum. Ortografia e pronuncia Lo stesso argomento in dettaglio: Limba Sarda Unificada e Limba Sarda Comuna. Fino al 2001 non si disponeva di una standardizzazione ufficiale n scritta, n orale (quest'ultima non esiste ancor oggi) della lingua sarda. Dopo l'epoca medievale, nei documenti della quale si pu osservare una certa uniformit nella scrittura, l'unica standardizzazione grafica, dovuta agli esperimenti dei letterati e dei poeti, era stata quella del cosiddetto "sardo illustre", sviluppato ispirandosi ai documenti protocollari medievali sardi, alle opere di Gerolamo Araolla, Giovanni Matteo Garipa e Matteo Madau e a quelle di una ricca serie di poeti.[514][515] I tentativi di ufficializzare e diffondere tale norma erano per stati ostacolati dalle autorit iberiche e in seguito sabaude.[516] Da questi trascorsi deriva l'attuale adesione di una parte della popolazione all'idea che, per ragioni eminentemente storiche e politiche[517][518][519][520] ma non linguistiche,[518][521][522][523][524][525] la lingua sarda sia divisa in due gruppi dialettali distinti ("logudorese" e "campidanese" o "logudorese", "campidanese" e "nuorese", con chi cerca pure di includere nella categorizzazione lingue legate a quella sarda ma differenti, quali il gallurese o il sassarese), per scrivere le quali sono state sviluppate una serie di grafie tradizionali, anche se con molti cambiamenti lungo il passare del tempo. Oltre a quelle comunemente definite "logudorese" e "campidanese", come gi detto, sono state sviluppate anche la grafia nuorese, la grafia arborense e quelle dei singoli paesi, a volte normata con regole generali e comuni a tutti, quali quelle richieste dal Premio Ozieri.[526] Spesso, per, il sardo viene scritto dai parlanti cercando di trascriverne la pronuncia e seguendo le abitudini legate alla lingua italiana.[518] Per risolvere tale problema, e ai fini di consentire una effettiva applicazione di quanto previsto dalla Legge Regionale n. 26/1997 e dalla Legge n. 482/1999, nel 2001 la Regione Sardegna ha incaricato una commissione di esperti di elaborare una ipotesi di Norma di unificazione linguistica sovradialettale (la LSU: Limba Sarda Unificada, pubblicata il 28 febbraio 2001), che identificasse una lingua-modello di riferimento (basata sulla analisi delle variet locali del sardo e sulla selezione dei modelli pi rappresentativi e compatibili) al fine di garantire all'uso ufficiale del sardo le necessarie caratteristiche di certezza, coerenza, univocit, e diffusione sovralocale. Questo studio, pur scientificamente valido, non  mai stato adottato a livello istituzionale per vari contrasti locali (accusata di essere una lingua "imposta" e "artificiale" e di non avere risolto il problema del rapporto tra le variet trattandosi di una mediazione tra le variet scritte comunemente con una grafia logudorese, pertanto privilegiate, e non avendo proposto una valida grafia per le variet solitamente scritte con la grafia campidanese) ma ha comunque, a distanza di anni, costituito la base di partenza per la redazione della proposta della LSC: Limba Sarda Comuna, pubblicata nel 2006, che partendo da una base di mesania, accoglie elementi propri delle parlate (e quindi "naturali" e non "artificiali") di quella zona, ovvero l'area grigia di transizione della Sardegna centrale tra le variet scritte solitamente con la grafia logudorese e quelle scritte con la grafia campidanese, al fine di assicurare alla grafia comune il carattere di sovradialettalit e sovramunicipalit, pur lasciando la possibilit di rappresentare le particolarit di pronuncia delle variet locali.[527] Purtuttavia, anche a questo standard non sono mancate critiche, sia da chi ha proposto degli emendamenti per migliorarlo,[528][529] sia da chi ha preferito insistere con l'idea di suddividere il sardo in macrovarianti da regolare con norme separate.[530] La Regione Sardegna, con delibera di Giunta regionale n. 16/14 del 18 aprile 2006 Limba Sarda Comuna. Adozione delle norme di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta in uscita dell'Amministrazione regionale[531] ha adottato sperimentalmente la LSC come lingua ufficiale per gli atti e i documenti emessi dalla Regione Sardegna (fermo restando che ai sensi dell'art. 8 della Legge n. 482/99 ha valore legale il solo testo redatto in lingua italiana), dando facolt ai cittadini di scrivere all'Ente nella propria variet e istituendo lo sportello linguistico regionale Ufitziu de sa limba sarda. Successivamente ha seguito la norma LSC nella traduzione di diversi documenti e delibere, dei nomi dei propri uffici ed assessorati, oltre al proprio stesso nome "Regione Autnoma de Sardigna", che figura oggi nello stemma ufficiale insieme alla dicitura in italiano. Oltre a tale ente, lo standard sperimentale LSC  stato utilizzato come scelta volontaria da diversi altri, dalle scuole e da organi di stampa nella comunicazione scritta, spesso in maniera complementare con grafie pi vicine alla pronuncia locale. Per quanto riguarda tale utilizzo  stata fatta una stima percentuale, legata ai soli progetti finanziati o cofinanziati dalla Regione per l'utilizzo della lingua sarda negli sportelli linguistici comunali e sovracomunali, nella didattica nelle scuole e nei media dal 2007 al 2013. Il Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013  stato pubblicato sul sito della Regione Sardegna nell'aprile 2014 a cura del Servizio Lingua e Cultura Sarda dell'Assessorato della Pubblica Istruzione.[532] Da tale ricerca risulta ad esempio, riguardo ai progetti scolastici finanziati nell'anno 2013, una netta preferenza delle scuole nell'utilizzo della ortografia LSC insieme ad una grafia locale (51%) rispetto all'utilizzo esclusivo della LSC (11%) o all'utilizzo esclusivo di una grafia locale (33%) Riguardo invece ai progetti finanziati nel 2012 dalla Regione, per la realizzazione di progetti editoriali in lingua sarda nei media regionali, si riscontra una presenza pi ampia dell'utilizzo della LSC (probabilmente dovuto anche ad una premialit di 2 punti nella formazione delle graduatorie per accedere ai finanziamenti, assente invece dal bando per le scuole). Secondo tali dati risulta che la produzione testuale nei progetti dei media  stata per il 35% in LSC, per il 35% in LSC e in una grafia locale e per il 25% esclusivamente in una grafia locale. Infine gli sportelli linguistici cofinanziati dalla Regione nel 2012 hanno utilizzato nella scrittura per il 50% la LSC, per il 9% la LSC insieme ad una grafia locale e per il 41% esclusivamente una grafia locale.[532] Una ricerca recente sull'utilizzo della LSC in ambito scolastico, svolta nel comune di Orosei, ha mostrato come gli studenti della scuola media locale non avessero alcun problema a utilizzare quella norma nonostante il fatto che il sardo da loro parlato fosse in parte differente. Nessun alunno ha rifiutato la norma o l'ha ritenuta "artificiale", il che ha dimostrato la sua validit come strumento didattico. I risultati sono stati presentati nel 2016 e pubblicati integralmente nel 2021.[533][534] Si indicano di seguito alcune delle differenze pi rilevanti per la lingua scritta rispetto all'italiano: [a], [/e], [i], [/o], [u], come -a-, -e-, -i-, -o-, -u-, come in italiano e spagnolo, senza segnare la differenza tra vocali aperte e chiuse; le vocali paragogiche o epitetica (che in pausa chiudono un vocabolo terminante in consonante e corrispondono alla vocale che precede la consonante finale) non si scrivono mai (feminasa>feminas, animasa>animas, bolede>bolet, cantanta>cantant, vrorese>frores) [j] semiconsonante come -j- all'interno di parola (maju, raju, ruju) o di un nome geografico (Jugoslavia); nella sola variante nuorese come -j- (corju, frearju) corrispondente al logudorese/LSU -z- (corzu, frearzu) e all'LSC -gi- (corgiu, freargiu); nelle varianti logudorese e nuorese in posizione iniziale (jughere, jana, janna) che nella LSC viene sostituita dal gruppo [] (giughere, giana, gianna) [r], come -r- (caru, carru) [p], come -p- (apo, troppu, pane, petza) [], come -b- in posizione iniziale (bentu, binu, boe) e intervocalica (abile); quando p>b si trascrive come p- a inizio parola (pane, petza) e -b- all'interno (abe, cabu, saba) [b], come -bb- in posizione intervocalica (abba, ebba) [t], come -t- (gattu, fattu, narat, tempus); quando th>t nella sola variante logudorese come -t- o -tt- (tiu, petta, puttu); Nella LSC e nella LSU viene sostituita dal gruppo [] (tziu, petza, putzu) [d], come -d- in posizione iniziale (dente, die, domo) e intervocalica (ladu, meda, seda); quando t>d si trascrive come t- a inizio parola (tempus) e -d- all'interno (roda, bidru, pedra, pradu); la finale t della flessione del verbo pu, a seconda della variet, essere pronunciata d ma si trascrive t (narada>narat) [] cacuminale, come -dd- (sedda); La d pu avere suono cacuminale anche nel gruppo [n] (cando) [k] velare, come -ca- (cane), -co- (coa), -cu- (coddu, cuadru), -che- (chessa), -chi- (chida), -c- (cresia); non si usa mai la -q-, sostituita dalla -c- (cuadru, camp.acua) [] velare, come -ga- (gana), -go- (gosu), -gu- (agu, largu, longu, angulu, argumentu), -ghe- (lughe, aghedu, arghentu, pranghende), -ghi- (ghina, inghiriare), -g- (gloria, ingresu) [f], come -f- (femina, unfrare) [v], come -f- in posizione iniziale (femina) e come -v- intervocalica (avvisu) e nei cultismi (violentzia, violinu) [] sorda o aspra (ital. pezzo), come -tz- (tziu, petza, putzu). Nella LSC e nella LSU sostituisce il gruppo nuorese [] e il corrispondente logudorese [t] (thiu/tiu>tziu, petha/petta>petza, puthu/puttu>putzu); nella scrittura tradizionale il digramma tz- non compariva mai a inizio parola. Compare inoltre nei termini di influenza e derivazione italiana (per esempio tzitade da cittade) di cui sostituisce la c // sonora (suono non presente nel sardo originario, ma gi da tempo proprio di alcune variet centrali e campidanesi) al posto del suono velare nativo /k/ ormai scomparso (ant.kitade). Anche il suono tz  proprio delle variet centrali e campidanesi. [], come -z- (zeru, ordiminzare). Nella variante logudorese/nuorese e nella LSU come -z- (fizu, azu, zogu, binza, frearzu); nella LSC viene sostituita dal gruppo [] (figiu, agiu, giogu, bingia, freargiu), come nelle variet centro-meridionali. [], nella sola variante nuorese come -th- (thiu, petha, puthu). Nella LSC e nella LSU viene sostituita dal gruppo [] (tziu, petza, putzu) [s] e [ss], come -s- e -ss- (essire) [z], come -s- (rosa, pesare) [], nella sola variet campidanese come -ce- (celu, centu), -ci- (becciu, aici) [], come -gia-, -gio-, -giu-. Nella LSC sostituisce il gruppo logudorese-nuorese [] della LSU e il [] del nuorese (fizu>figiu, azu>agiu, zogu/jogu>giogu, zaganu/jaganu>giaganu, binza>bingia, anzone>angione, crzu/crju>crgiu, frearzu/frearju>freargiu). Il suono [] come in bingia  proprio delle variet centrali e campidanesi. [] (franc. jour), nella sola variante campidanese, sempre come c- a inizio parola (celu, centu, cidru) e come -x- all'interno (luxi, nuraxi, Biddexidru). LSC LSU Lugodorese Nuorese Campidanese LSC LSU Lugodorese Nuorese Campidanese Simbolo AFI Sempre ch / c ch / c ch / c ch / c c k k k k t/k t t t t t t t t t t th  f f f f p p p p p p p p p p gh / g gh / g gh / g g  / g g g d/g g / gi g / gi d d gi z z j ? d dz dz j ? r r r r r      v v v v Ad inizio di parola gh / g g c / ci , t d d t (d) t (d) t (d) d ? d d d f f f v v v b b p (b) p (b) p (b)  / b b    s s s s s s s s s s Intervocalica gh / g  j j j j j j j j j j x  s s s s s z z z / s z / s z / s d d d d d      v v v v v v b b b b b  b    c / ci t Doppie o combinazioni ll ll ll ll ll l l l l l rr rr rr rr rr r r r r r dd dd dd dd dd      nn nn nn nn nn n n n n n bb bb bb bb bb b b b b b mm mm mm mm mm m m m m m nd  ss ss ss ss ss s s ss ss ss tt t Finale t t t t t d d d d Grammatica Lo stesso argomento in dettaglio: Grammatica sarda. La grammatica della lingua sarda si differenzia notevolmente da quella italiana e delle altre lingue neolatine, particolarmente nelle forme verbali. Plurale ll plurale viene ottenuto, come nelle lingue romanze occidentali, aggiungendo -s alla forma singolare Nel caso di parole terminanti in -u, il plurale viene formato nel logudorese in -os e nel camp. in -us. Articoli Determinativi LSC Log. Camp. Sing. su / sa su / sa su / sa Plur. sos / sas / is sos / sas is Indeterminativi Masch. Femm. sing. unu una pl. unos unas Pronomi Pronomi personali soggetto (nominativo) Singolare Plurale (d)eo/jeo/deu LSC deo nuor. (d)ego = io nois/nos/nosu = noi tue/tui = tu vost/fostei o fusteti (uso formale, richiede la 3 persona sing., derivato dal vost catalano, cfr. usted spagnolo, da vuestra merced) = lei bois/bosteros/bosatrus - bosteras/bosatras = voi (nelle varianti centrali e meridionali si hanno in sardo due forme, maschile e femminile, per il voi plurale, come nello spagnolo peninsulare vosotros / vosotras) bos (uso formale, persona grammaticale singolare ma da coniugare con un verbo nella 2 persona plurale, come il vous francese; cfr. antico vos spagnolo, ancora in uso in Sudamerica per t) = voi (come tuttora in uso nell'italiano meridionale) issu (isse) - issa = lui/lei issos/issus - issas = loro (essi/esse) dopo le preposizioni pro/po, dae/de, intra/tra, segundu, ecc. dopo la preposizione a dopo la preposizione con/chin (la variante chin  propria del nuorese) mene (a mie)/mei mie/mimi (nuor. mime) cunmegus (nuor. chinmecus) tene (a tie)/tei tie/tui (nuor. tibe) cuntegus (nuor. chintecus) issu (isse) - issa nois/nos/nosu bois/bosteros/bosatrus - bosteras/bosatras issos/issus - issas Relativi (forma valida in LSC in grassetto corsivo) chi (che) chie/chini (chi, colui che) Interrogativi cale?/cali? (quale?) cantu? (quanto?) ite?/ita? (che?, che cosa?) chie?/chini? (chi?) Pronomi e aggettivi possessivi meu/miu - mea o mia/mia tuo o tou/tuu - tua suo o sou/suu - sua; de vost/fostei; bostru/bostu (de bos) nostru/nostu bostru (nuor. brostu)/de boisteros/bosteros/bosatrus - de boisteras/bosteras/bosatras, issoro/insoru Pronomi e aggettivi dimostrativi custu,custos/custus - custa,custas (questo, questi - questa, queste) cussu, cussos/cussus - cussa, cussas (codesto, codesti - codesta, codeste) cuddu, cuddos/cuddus - cudda, cuddas (quello, quelli - quella,quelle) Avverbi interrogativi cando/candu? (quando?) comente/comenti? (come?) ue? o ube? in ue? o in ube?; a in ue o a in ube? (direzione)/aundi?, innui? (dove?; la forma sarda varia se si tratta di una direzione, cfr. lo spagnolo adnde?) Preposizioni Semplici a (a,in; direzione) cun o chin (con) dae/de (da) de (di) in (in,a; situazione) pro/po (per) intra o tra (tra) segundu (secondo) de in antis/denanti (de) (davanti (a)) dae segus/de fatu (de) (dietro (a)) in antis (de) (prima (di)) a pustis (de), a coa (dopo (di)) Il sardo, come lo spagnolo e il portoghese, distingue tra moto a luogo e stato in luogo: so'andande a Casteddu / a Ispagna; soe in Bartzelona / in Sardigna Articolate Sing. Plur. a su (al) - a sa (alla) a sos/a is (ai) - a sas/a is (alle) cun o chin su (con il) - cun o chin sa (con la) cun o chin sos/cun is (con i) - cun o chin sas/cun is (con le) de su (del) - de sa (della) de sos/de is (dei) - de sas/de is (delle) in su (nel) - in sa (nella) in sos/in is (nei) - in sas/in is (nelle) pro/po su (per il) - pro/po sa (per la) pro sos/pro is/po is (per i) - pro sas/pro is/ po is (per le) Verbi I verbi hanno tre coniugazioni (-are, -ere / -i(ri), -ire / -i(ri)). La morfologia verbale differisce notevolmente da quella italiana e conserva caratteristiche del tardo latino o delle lingue neolatine occidentali. I verbi sardi nel presente indicativo hanno le seguenti peculiarit: la prima persona singolare termina in -o nel logudorese (terminazione comune nell'italiano, nello spagnolo e nel portoghese; entrambe queste ultime due lingue hanno ciascuna quattro soli verbi con un'altra terminazione alla 1 persona sing.) e in -u nel campidanese; la seconda persona sing. termina sempre in -s, come in spagnolo, catalano e portoghese, terminazione derivata dal latino; la terza persona singolare e plurale ha le caratteristiche terminazioni in -t, proprie del sardo tra le lingue romanze e provenienti direttamente dal latino; la prima persona plurale ha nel logudorese le terminazioni -amus, -imus, -imus, simili a quelle dello spagnolo e del portoghese -amos, -emos, -imos, che a loro volta sono uguali a quelle del latino; per quanto riguarda la seconda persona plurale, la variante logudorese ha nella seconda e terza declinazione la terminazione -ides (latino -itis), mentre le varianti centrali e meridionali hanno nelle tre declinazioni rispettivamente -is, -is, -is, terminazioni del tutto uguali a quelle spagnole -is, -is, -s e a quelle portoghesi, lingua in cui la 2 persona pl.  per ormai in disuso. L'interrogativa si forma generalmente in due modi: con l'inversione dell'ausiliare: Juanni tzucadu/tucau est? ( partito Giovanni?), papadu/papau as? (hai mangiato?) con l'inversione del verbo: un'arantzu/ aranzu lu cheres o un'arangiu ddu bolis? oppure con la particella interrogativa a: per esempio a lu cheres un'aranzu? (un arancio, lo vuoi?). La forma con la particella interrogativa  tipica dei dialetti centro-settentrionali. Prendendo in considerazione i diversi tempi e modi, l'indicativo passato remoto  quasi del tutto scomparso dall'uso comune (come nelle lingue romanze settentrionali della Gallia e del Nord Italia) sostituito dal passato prossimo, ma risulta attestato nei documenti medioevali e ancor'oggi nelle forme colte e letterarie in alternanza con l'imperfetto. Parimenti scomparso  l'indicativo piuccheperfetto, attestato in sardo antico (sc. derat dal lat. dederat, fekerat da fecerat, furarat dal lat. volgare *furaverat, etc.).[535] L'indicativo futuro semplice si forma mediante il verbo ere/i(ri) (avere) al presente pi la preposizione a e l'infinito del verbo in questione: es. deo apo a nrrere/deu apu a na(rr)i(ri) (io dir), tui as a na(rr)i(ri) (tu dirai) (cfr. tardo latino habere ad + infinito), ecc. Nella lingua parlata la prima persona apo/apu pu essere apostrofata: "ap'a nrrere". L'imperativo negativo si forma usando la negazione no/non e il congiuntivo: per esempio no andes/no andis (non andare), non cmpores (non comprare), analogamente alle lingue romanze iberiche. Verbo ssere/ssi(ri) (essere) Indicativo presente: deo/deu so(e)/seo/seu ; tue/tui ses/sesi; issu/isse est/esti ; nos/nois/nosu semus/seus ; bois o bosteros/bostrus sezis/seis ; issos/issus sunt o funt . Verbo ere/i(ri) (avere). Il verbo ere/i(ri) viene usato da solo unicamente nelle varianti centro-settentrionali; nelle varianti centro-meridionali  usato esclusivamente come ausiliare per formare i tempi composti, mentre con il significato dell'italiano avere viene sempre sostituito dal verbo tnnere/tnni(ri), esattamente come accade in spagnolo, catalano, portoghese (dove il verbo haver  quasi del tutto scomparso) e napoletano. Per questo motivo in questo schema vengono indicate unicamente le forme del presente e dell'imperfetto dei dialetti centro-meridionali, che sono le sole dove nei tempi composti appare il verbo ere/i(ri). Indicativo presente: deo/deu apo/apu ; tue/tui as ; issu/isse at ; nos/nois/nosu a(m)us/eus ; bois o bosteros/bostrus a(z)is ; issos/issus ant ; In LSC: deo apo; tue as; issu/isse at; nois amus; bois ais; issos ant. Coniugazione in -are/-a(r)i : Verbo cantare/canta(r)i (cantare) Indicativo presente: deo/deu canto/cantu; tue/tui cantas; issu/isse cantat; nos/nois/nosu canta(m)us; bois o bosteros/bostrus canta(z)is; issos/issus cantant ; In LSC: deo canto; tue cantas; issu/isse cantat; nois cantamus; bois cantades; issos cantant. Coniugazione in -ere/-i(ri) : Verbo tmere/tmi(ri) (temere) Indicativo presente: deo/deu timo/timu ; tue/tui times/timis ; issu/isse timet/timit ; nos/nois/nosu timimus o timus ; bois o bosteros/bostrus timideso timis ; issos/issus timent/timint ; In LSC: deo timo; tue times; issu/isse timet; nois timimus; bois timides; issos timent. Coniugazione in -ire/-i(ri) : Verbo finire/fini(ri) (finire) Indicativo presente: deo/deu fino/finu ; tue/tui finis ; issu/isse finit ; nos/nois/nosu fini(m)us ; bois o bosteros/bostrus finides o fineis ; issos/issus finint ; In LSC: deo fino; tue finis; issu/isse finit; nois finimus; bois finides; issos finint. Lessico Tabella di comparazione delle lingue neolatine Latino Francese Italiano Spagnolo Occitano Catalano Aragonese Portoghese Romeno Sardo Sassarese Gallurese Crso Friulano clave(m) cl chiave llave clau clau clau chave cheie crae/-i ciabi chiaj/ciai chjave/chjavi clf nocte(m) nuit notte noche nuit/nuch nit nueit noite noapte note/-i notti notti notte/notti gnot cantare chanter cantare cantar cantar cantar cantar cantar cnta cantare/-ai cant cant cant cjant capra(m) chvre capra cabra cabra cabra craba cabra capr cbra/craba crabba capra/crabba(castellanese) capra cjavre lingua(m) langue lingua lengua lenga llengua luenga lngua limb limba/lngua linga linga lingua lenghe platea(m) place piazza plaza plaa plaa plaza praa pia pratza piazza piazza piazza place ponte(m) pont ponte puente pnt pont puent ponte punte (pod) ponte/-i ponti ponti ponte/ponti puint ecclesia(m) glise chiesa iglesia glisa esglsia ilesia igreja biseric crsia/eccresia gesgia ghjesgia ghjesgia glesie hospitale(m) hpital ospedale hospital espital hospital hespital hospital spital ispidale/spidali ippidari spidali/uspidali spedale/uspidali ospedl caseu(m) lat.volg.formaticu(m) fromage formaggio/cacio queso formatge formatge formache/queso queijo brnz/ca casu casgiu casgiu casgiu formadi Alcuni vocaboli nella lingua sarda e in quelle alloglotte di Sardegna Italiano Sardo[536] Gallurese Sassarese Algherese Tabarchino la terra sa terra la tarra la terra la terra a tra il cielo su chelu/clu lu celu lu tzelu lu zeru lo cel l'acqua s'abba/cua l'ea l'eba l'aigua l'aegua il fuoco su fogu lu focu lu foggu lo foc u fogu l'uomo s'mine/mini l'omu l'ommu l'home l'omu la donna sa fmina la fmina la fmmina la dona a dona mangiare mandigare o papare/papai manghj magn menjar mangi bere bufare/bufai o bbere b b beure beive grande mannu mannu/grandi mannu gran grande piccolo minore o piticu minori/picculu minori petit piccin il burro su botirru lu butirru lu butirru la mantega buru il mare su mare/mari lu mari lu mari lo mar u m il giorno sa die/dii la d la d lo dia u giurnu la notte su note/noti la notti la notti la nit a ntte la scimmia sa moninca/martinica la scmia la muninca N.D a scimia il cavallo su caddu/cdhu/cudhu lu cabaddu lu cabaddu lo cavall u cavallu la pecora sa berbeghe/brebi la pcura la pggura l'ovella a pgua il fiore su frore/frori lu fiori lu fiori la flor a scia la macchia sa mcula o sa mantza/mancia la tacca la mancia/maccia la taca a maccia la testa sa conca lu capu lu cabbu lo cap a tsta la finestra sa bentana o su balcone lu balconi lu balchoni/vintana la finestra u barcn la porta sa janna/ghenna/genna la ghjanna/gianna la gianna (pron. janna) la porta a porta il tavolo sa mesa o tula la banca la banca/mesa la mesa/taula a ta il piatto su pratu lu piattu lu piattu lo plat u tundu lo stagno s'istnniu/stngiu o staini lu stagnu l'isthagnu l'estany u stagnu il lago su lagu lu lagu lu lagu lo llac u lagu/lgu un arancio un'arantzu/arngiu un aranciu un aranzu, cast. aranciu una taronja un etrn la scarpa sa bota o su botinu o sa crapita la botta la botta la bota a scarpa/scrpa la zanzara sa t(h)ntula/tzntzula la zinzula la zinzura la tntula a sinsa la mosca sa musca la musca la moscha, cast. muscha la mosca a musca la luce sa lughe/luxi la luci la luzi, cast. lugi la llumera a lxe il buio s'iscuridade/iscuridadi o su buju o s'iscurigore lu bughju lu buggiu, cast. lu bughju la obscuritat scuur un'unghia un'ungra/unga un'ugna un'ugna una ungla un'ngia la lepre su lpere/lpori lu lparu lu lpparu la llebre a lve la volpe su matzone o su mariane/margini o su grodde/grdhe/grdhi lu maccioni lu mazzoni, cast. maccioni lo guineot/matxoni a vurpe il ghiaccio s'astragu o sa titia o su ghiciu lu ghjacciu lu ghiacciu lo gel u ghiacciu il cioccolato su tziculate/ciculati lu cioccolatu lu ciucculaddu la xocolata a ciculata la valle sa badde/badhe/badhi la vaddi la baddi la vall a valle il monte su monte/monti lu monti lu monti lo mont u munte il fiume su riu o frmene/frmini lu riu lu riu lo riu u riu il bambino su pitzinnu/picnnu o piseddu/pisedhu o pipu lu steddu la criaddura/lu pizzinnu lo miny u figgeu il neonato sa criadura la criatura/stiducciu la criaddura/lu piccinneddu la criatura u piccin il sindaco su sndigu[537] lu sindacu lu sindagu lo sndic u scindegu l'auto sa mchina o sa vetura la vittura/la macchina la macchina/la vettura la mquina/l'autombil a vta/a machina la nave sa nae o navi/su vapore la nai lu vapori/la nabi la nau a nve/vapre la casa sa domo/domu la casa la casa la casa a c il palazzo su palt(h)u/palatzu lu palazzu lu parazzu lo palau u palssiu lo spavento s'assustu o assconu o atzchidu l'assustu/scalmentu l'assusthu/assucconu/ippasimu, cast. assucunadda l'assusto u restu il lamento sa mmula o sa chscia lu lamentu/tunchju lu lamentu/mimmura, cast. mimula la llamenta u lamentu ragionare arresonare/arrexonai rasghjun rasgiun arraonar rajiun parlare faeddare/fa(v)edhare/fuedhai faidd fabidd parlar parl correre crrere/curri curr curr corrir camin a gambe il cinghiale su sirbone/sirboni o su porcrabu lu polcarvu lu purchabru lo porc-crabo u cinghiole il serpente sa terpe/terpente o sa colovra/colora/su coloru su tzerpenti/colovru la salpi lu saipenti lo serpent adesso/ora como o imoe/imoi ab ab ara aa io deo/(d)e(g)o/deu eu eu/eiu jo m camminare ambulare o caminare/caminai camin camin caminar cammin la nostalgia sa nostalgha/nostalgia o sa saudade/saudadi la nostalghja la nostalgia la nostlgia a nustalgia I numeri - Sos nmeros / Is nmerus Tra i numeri sardi troviamo due forme, maschile e femminile, per tutti i numeri che terminano con il numero uno, escludendo l'undici, il centoundici e cos via, per il numero due e per tutte le centinaia escludendo i numeri cento, millecento, ecc. Questa caratteristica  presente tale quale sia nello spagnolo sia nel portoghese. Abbiamo quindi in sardo per esempio (gli esempi sono nel sardo centrale o di mesania) unu pipiu / una pipia (un bambino/una bambina), duos pitzinnos / duas pitzinnas (due bambini, ragazzini/due bambine, ragazzine), bintunu caddos/cuaddos (ventuno cavalli) / bintuna crabas (ventuno capre), barantunu libros (quarantuno libri) / barantuna cadiras (quarantuno sedie), chentu e unu rios (centouno fiumi), chentu e una biddas (centouno paesi), dughentos mines (duecento uomini) / dughentas domos (duecento case). In sardo abbiamo, come in italiano, due diverse forme per mille, milli, e duemila, duamiza/duamgia/duamilla. Tabella dei numeri basata sulle varianti logudoresi del Marghine e del Guilcer e del nuorese[538], su quelle di transizione del Barigadu e su quelle campidanesi della Marmilla I numeri duecento, trecento e, unicamente in campidanese, seicento hanno una forma propria, dughentos e treghentos in LSC e in grafia logudorese, duxentus, trexentus e sexentus in campidanese, dove il due, il tre e il numero cento sono modificati; questo fenomeno  presente anche in portoghese (duzentos, trezentos); le altre centinaia invece vengono scritte senza modificare n il numero di base n chentu/centu, perci bator(o) chentos/cuatrucentus, otochentos/otucentus, ecc. Il fonema "ch" di chentos in logudorese viene comunque sempre pronunciato g, a eccezione del numero seschentos, e la "c" del campidanese centus sempre come x (j francese di journal). In nuorese "ch" viene invece pronunciato sempre k, perci tutti i numeri sono scritti con "ch" in questa variante. I numeri 101, 102, cos come 1001, 1002, ecc., vanno scritti separatamente chentu e unu, chentu e duos, milli e unu, milli e duos, ecc. Anche in questo caso, questa caratteristica  condivisa con il portoghese. Chentu viene spesso apostrofato, chent'e unu, chent'e duos, pi raramente anche milli, mill'e unu, mill'e duos, ecc. I numeri che terminano con uno, a eccezione di undici, centoundici, ecc., vengono spesso anch'essi apostrofati, sia nella loro forma maschile sia in quella femminile, se la parola seguente inizia per vocale o per h: bintun'mines (ventuno uomini), bintun'amigas (ventuno amiche), ecc. Grafia LSC Grafia logudorese Grafia campidanese 1 unu, -a unu, -a unu, -a 2 duos/duas duos/duas duus/duas 3 tres tres tres 4 bator btor(o) cuatru 5 chimbe chimbe cincu 6 ses ses ses 7 sete sete seti 8 oto oto otu 9 noe noe/nuor. nobe noi 10 deghe deghe/nuor. deche dexi 11 ndighi ndighi/nuor.ndichi ndixi 12 dighi doighi/nuor. doichi doixi 13 trighi treighi/nuor. treichi treixi 14 batrdighi batrdighi/nuor. batrdichi catrdixi 15 bndighi bndighi/nuor. bndichi cundixi 16 sighi seighi/nuor. seichi seixi 17 deghessete deghessete/nuor. dechessete dexasseti 18 degheoto degheoto/nuor. decheoto dexiotu 19 deghenoe deghenoe/nuor. dechenobe dexanoi 20 binti binti/vinti binti 21 bintunu bintunu, -a bintunu, -a 30 trinta trinta trinta 40 baranta baranta coranta 50 chimbanta chimbanta cincuanta 60 sessanta sessanta sessanta 70 setanta setanta setanta 80 otanta otanta otanta 90 noranta noranta/nuor. nobanta noranta 100 chentu chentu centu 101 chentu e unu, -a chentu e unu, -a centu e unu, -a 200 dughentos, -as dughentos, -as/nuor. duchentos, -as duxentus, -as 300 treghentos, -as treghentos, -as/nuor. trechentos, -as trexentus, -as 400 batorghentos, -as bator(o)chentos, -as/nuor. batochentos, -as cuatruxentus, -as 500 chimbighentos, -as chimbichentos, -as, chimbechentos, -as/ cincuxentus, -as 600 seschentos, -as seschentos, -as sescentus, -as 700 setighentos, -as setichentos, -as, setechentos, -as setixentus, -as 800 otighentos, -as otichentos, -as, otochentos, -as otuxentus, -as 900 noighentos, -as noichentos, -as, noechentos, -as/nuor. nobichentos, -as noixentus, -as 1000 milli milli milli 1001 milli e unu, -a milli e unu, -a milli e unu, -a 2000 duamgia duamiza duamilla 3000 tremgia tremiza tremilla 4000 batormgia bator(o)miza/nuor. batomiza cuatrumilla 5000 chimbemgia chimbemiza cincumilla 6000 semgia semiza semilla 7000 setemgia setemiza setemilla 8000 otomgia otomiza otumilla 9000 noemgia noemiza/nuor. nobemiza noimilla 10000 deghemgia deghemiza/nuor. dechemiza deximilla 100000 chentumgia chentumiza centumilla 1000000 unu millione unu milione unu milioni Le stagioni - Sas istajones / Is istajonis Grafia LSC Grafia logudorese Grafia campidanese la primavera su beranu su beranu su beranu l'estate s'istiu s'istiu/ nuor. s'estiu, s'istadiale (s.m.) s'istadiali (s.m.), s'istadi (s.f.) l'autunno s'atngiu s'atunzu/s'atonzu s'atongiu l'inverno s'ierru s'ierru/nuor. s'iberru s'ierru I mesi - Sos meses / Is mesis Italiano Grafia LSC Grafia logudorese Grafia campidanese Gallurese Sassarese Algherese Tabarchino Gennaio Ghennrgiu Bennarzu/Bennalzu/Jannarzu/Jannarju Ghennarzu/Ghennargiu Gennaxu/Gennargiu Ghjnnagghju Ginnaggiu Gener ("gian") Zen Febbraio Frergiu Frearzu/Frealzu/Frearju Friarxu/Freargiu Friagghju Fribaggiu Febrer ("frab") Frev Marzo Martzu Marthu/Malthu/Martzu Martzu/Mratzu Malzu Mazzu Mar ("malts") Mrsu/Marsu Aprile Abrile Abrile/Aprile Abrili Abrili Abriri Abril Arv Maggio Maju Mju Mju Magghju Maggiu Maig ("ma") Mazu Giugno Lmpadas Lmpadas Lmpadas Lmpata/Ghjugnu Lampada Juny ("jun") Zugnu Luglio Trulas/Argiolas Trulas/Trbulas Argiolas Agliola/Trula/Luddu Triura Juliol ("juril") Luggiu Agosto Austu Austu/Agustu Austu Austu Aosthu Agost Austu Settembre Cabudanni Cabidanni/Cabidanne/Capidanne Cabudanni Capidannu/Sittembri Cabidannu Cavidani ("cavirani)/ Setembre ("setembra") Settembre Ottobre Santugaine/Ladmene Santu 'Ane/Santu Gabine/Santu Gabinu Ledmini Santu Ani/Uttobri Santu Ani Santuani/ Octubre ("utobra") Ottobri Novembre Santandria/Onniasantu Sant'Andria Donniasantu Sant'Andra/Nembri Sant'Andra Santandria/ Novembre ("nuvembra") Nuvembre Dicembre Nadale/Mese de Idas (Mese de) Nadale (Mesi de) Idas/(Mesi de) Paschixedda Natali/Dicembri Naddari Nadal ("narl")/ Desembre ("desmbra") Dejmbre I giorni - Sas dies / Is diis Grafia logudorese Grafia campidanese Sassarese Gallurese luned lunis lunis luni luni marted martis martis marthi malti mercoled mrcuris/mrculis mrcuris/mrcuris marchuri malculi gioved jbia/zbia jbia giobi ghjovi venerd chenbara/chenpura cenbara/cenpura vennari vennari sabato sbadu/spadu sbudu sabaddu sabatu domenica dumniga/domniga/domnica domniga/domnigu dumenigga dumenica I colori - Sos colores / Is coloris biancu/ant. arbu [bianco], nieddu [nero], ruju/arrbiu [rosso], grogu [giallo], biaitu/asulu [blu], birde/birdi/bildi [verde], arantzu/aranzu/colori de aranju [arancione], tanadu/viola/biola [Viola], castngiu/castanzu/baju [marrone]. Etimologia Nel presente paragrafo si elenca, senza alcuna pretesa di esaustivit in merito, parte di quella msse lessicale facente parte sia del substrato, che dei vari superstrati. Nei nomi con due o pi varianti viene prima riportato il logudorese, quindi il campidanese. Varie ricerche hanno messo in luce il fatto che la competenza dei parlanti adulti del sardo non ammette un numero di prestiti, provenienti dalle varie lingue dominanti nei secoli, superiore al 15,5% del lessico posseduto.[539] Substrato paleosardo o nuragico CUC  ccuru, cucurinu (cima di un monte, cocuzzolo; punta sporgente, come Ccuru 'e Portu a Oristano; cfr. basco kukurr, cresta del gallo)[540] GON-  Gonone, Gologone, Goni, Gonnesa, Gonnosn (altura, collina, montagna, cfr. greco eolico gonnos, colle) NUR-/'UR-  ant. nurake  nuraghe/nuraxi, Nurra, Nora (mucchio cavo, ammasso), Noragugume NUG: Nug-or; Nug-ulvi (cfr. slavo noga, piede o gamba; sia Nuoro sia Nulvi sono localit ai piedi di un monte) ASU-, BON-, GAL  Gallura ant. Gallula, Gartedd (Galtell), Galilenses, Galile GEN-, GES-  Gesturi GOL-/'OL  Gollei, Ollollai, Parti Olla (Parteolla), golostri/golostru/golstiche/ golstise/golstiu/golosti/'olosti (agrifoglio, si confronti lo slavo ostr, "spinoso"; il basco gorosti, a cui si associa,  d'origine oscura e probabilmente paleoeuropea, cfr. infatti greco klastros, agrifoglio) EKA-, KI-, KUR-, KAL/KAR-  Karalis  ant. Calaris (Cagliari), Carale, Calallai ENI  ogl. eni (albero del tasso, cfr. albanese enj, albero del tasso); MAS-, TUR-, MERRE (luogo sacro)  Macumere (Macomer); GUS  Gusana, Guspini (cfr. serbo gua, gola); ALTRI TERMINI  toneri (tacco, torrione), garroppu (canyon), chessa (lentischio) THA-/THE-/THI-/TZI- (articolo)  thilipirche (cavalletta), thilicugu (geco), thiligherta (lucertola), tzinibiri (ginepro), Tamara (monte nel territorio del comune di Nuxis) thinniga/tzinniga[541](stipa tenacissima), thirulia (nibbio); Origine punica CHOURM  kurma ruta di Aleppo[542] CUSMIN  guspinu, spinu nasturzio[542] MS'  mitza/mintza sorgente[543] SIKKRIA  camp. tsikkira aneto[543] YAAR bosca  camp. giara altopiano[542] ZERA seme  *zerula  camp. tserra germoglio, piumetta embrionale del seme del grano[542] ZIBBIR  camp. tsppiri rosmarino[543] ZUNZUR corregiola  camp. sntsiri coda cavallina[542] MAQOM-HADAS  Magomadas luogo nuovo MAQOM-EL? ("luogo di dio")/MERRE?  Macumere (Macomer) TAM-EL  Tumoele, Tamuli (luogo sacro); Origine latina ACCITUS  ant.kita  chida/cida (settimana, derivata dai turni settimanali delle guardie giudicali) ACETU(M)  ant. aketu>aghedu/achetu/axedu (aceto) ACIARIU(M)  atharzu/atzarzu/atzargiu/atzarju (acciaio) ACINA  ant. kina, ghina/xina (uva) ACRU(M)  agru, argu (aspro, acido) ACUS  agu (ago) AERA  ara/iri AGNONE  anzone/angioni (agnello) AGRESTIS  areste/aresti (selvatico) ALBU(M)  ant. albu>arbu (bianco) ALGA  arga/liga (spazzatura; alga) ALTU(M)  artu (alto) AMICU(M)  ant.amicu  amigu (amico) ANGELU(M)  anghelu/njulu (angelo) AQUA(M)  abba/cua (acqua) AQUILA(M)  ave/bbile/chili (aquila) ARBORE(M)  arbore/arvore/rburi (albero) ASINUS  inu (asino) ASPARAGUS  camp. sparau (asparago) AUGUSTUS  austu (agosto) BABBUS  babbu (padre, babbo) BASIUM  basu, bsidu (bacio) BERBECE  berbeke/berbeghe/prebeghe/brebei (pecora) BONUS  bonu (buono) BOVE(M)  boe/boi (bue) BUCCA  buca (bocca) BURRICUS  burricu (asino) CABALLUS  ant. cavallu/caballu  caddu/cuaddu/nuor. cabaddu (cavallo) CANE(M)  cane/cani (cane) CAPPELLUS  cappeddu, capeddu (cappello) CAPRA(M)  cabra/craba (capra) CARNE  carre/carri (carne umana, viva) CARNEM SECARE  carrasegare/ nuor. carrasecare (carnevale; "tagliare la carne" nel senso di buttarla via, in quanto ormai prossimo l'inizio della Quaresima; l'etimologia del termine italiano carnevale ha lo stesso significato di origine, seppur una forma differente (da carnem levare); la forma latina  a sua volta un calco del greco apokreos)[544][545] CARRU(M)  carru (carro) CASEUS  casu (formaggio) CASTANEA  castanza/castanja (castagna) CATTU(M)  gattu (gatto) CENA PURA  chenbura/chenbara/cenbara/nuor. chenpura (venerd; questo nome era originariamente una definizione diffusa tra gli ebrei dell'Africa settentrionale per indicare il venerd sera, momento in cui veniva preparato il cibo per il sabato. Numerosi giudei nordafricani si insediarono in Sardegna dopo essere stati espulsi dalle loro terre da parte dei Romani. A loro si deve probabilmente la parola sarda per venerd)[546] CENTUM  chentu/centu (cento) CIBARIUS  civrxiu, civraxu (tipico pane sardo) CINQUE  chimbe/cincu (cinque) CIPULLA  chibudda/cibudda (cipolla) CIRCARE  chircare/circai (cercare) CLARU(M)  craru (chiaro) COCINA  ant.cokina  coghina/coxina (cucina) COELU(M)  chelu/celu (cielo) COLUBER  colovra/colora/coloru (biscia) CONCHA  conca (testa) CONIUGARE  cojuare/coyai (sposare) CONSILIU(M)  ant.consiliu  cunsizzucunsigiu/cunsillu (consiglio) COOPERCULU(M)  cropettore/cobercu (coperchio) CORIU(M)  corzu/corju/corgiu (cuoio) CORTEX  ant. gortike/borticlu  ortighe/ortiju/ortigu (corteccia del sughero) COXA(M)  cossa/cosa (coscia) CRAS  cras/crasi (domani) CREATIONE(M)  criatura/criathone/criadura (creatura) CRUCE(M)  ant. cruke/ruke  rughe/(g)ruxi (croce) CULPA(M)  curpa (colpa) DECE  ant.deke  deghe/dexi (dieci) DEORSUM  josso/jossu (gi) DIANA  jana (fata) DIE  die/dii (giorno) DOMO/DOMUS  domo/domu (casa) ECCLESIA  ant. clesia  cheja/crsia (chiesa) ECCU MODO/QUOMO(DO)  cmo/imoi (adesso) ECCU MENTE/QUOMO(DO) MENTE  comente/comenti (come) EGO  ant.ego  deo/eo/jeo/deu (io) EPISCOPUS  ant. piscopu  pscamu (vescovo) EQUA(M)  ebba/gua (giumenta) ERICIUS  eritu (riccio) ETIAM  eja (s) EX-CITARE  ischidare/scidai (svegliare) FABA(M)  ava/faa (fava) FABULARI  faeddare/foeddare/fueddai (parlare) FACERE  ant. fakere  fghere/fai (fare) FALCE(M)  ant.falke  farche/farci (falce) FEBRUARIU(M)  ant. frearju  frearzu/frearju/friarju (febbraio) FEMINA  fmina (donna) FILIU(M)  ant. filiu/fiju/figiu  fizu/figiu/fillu (figlio) FLORE(M)  frore/frori (fiore) FLUMEN  ant.flume  frmene/frmini (fiume) FOCU(M)  ant. focu  fogu (fuoco) FOENICULU(M)  ant.fenuclu  fenugru/fenugu (finocchio) FOLIA  fozza/folla (foglia) FRATER  frade/fradi (fratello) FUNE(M)  fune/funi GELICIDIU(M)  ghilighia/chilighia/cilixia (gelo, brina) GENERU(M) ghneru/nneru/gneru (genero) GENUCULUM  inucru/benugu/genugu (ginocchio) GLAREA  giarra (ghiaia) GRAVIS  grae/grai (pesante) GUADU  ant.badu/vadu  badu/bau (guado) HABERE  ere/ai (avere) HOC ANNO  ocannu (quest'anno) HODIE  oe/oje/oi (oggi) HOMINE(M)  mine/mini (uomo) HORTU(M)  ortu (orto) IANUARIUS, IENARIU(M)  ant. jannarju> bennarzu/ghennarzu/jennarju/ghennargiu/gennarju (gennaio) IANUA  janna/genna (porta) ILEX  ant.elike  elighe/lixi (leccio) IMMO  emmo (s) IN HOC  ant. inke  inoghe/innoi (qui) INFERNU(M)  inferru/ifferru (inferno) I(N)SULA  sula/iscra (isola) INIBI  inie/innia (l) IOHANNES  Juanne/Zuanne/Juanni (Giovanni) IOVIA  jvia/jbia (gioved) IPSU(M)  su (il) IUDICE(M)  ant. iudike  juighe/zuighe (giudice) IUNCU(M)  ant. juncu  zuncu/juncu (giunco) IUNIPERUS  ghinperu/inbaru/tzinnbiri (ginepro) IUSTITIA  ant. justithia/justizia  justtzia/zustssia (giustizia) LABRA  lavra/lara (labbra) LACERTA  thiligherta/calixerta/caluxrtula (lucertola) LARGU(M)  largu (largo) LATER  camp. ldiri (mattone crudo) LIGNA  linna (legna) LINGERE  lnghere/lingi (leccare) LINGUA(M)  limba/lngua (lingua) LOCU(M)  ant. locu  logu (luogo) LUTU(M)  ludu (fango) LUX  lughe/luxi (luce) MACCUS  macu (matto) MAGISTRU(M)  mastu (maestro) MAGNUS  mannu (grande) MALUS  malu (cattivo) MANUS  manu (mano) MARTELLUS  martheddu/mateddu/martzeddu (martello) MERIDIES  merie/mer (pomeriggio) META  meda (molto) MULIER  muzere/cmulleri (moglie) NARRARE  nrrere/nai (dire) NEMO  nemos (nessuno) NIX  nie/nii/nuor. nibe (neve) NUBE(M)  nue/nui (nuvola) NUCE  ant. nuke  nughe/nuxi (noce) OCCIDERE  ochidere, occhire, bochire/bociri (uccidere) OC(U)LU(M)  ogru/oju/ogu/nuor. ocru (occhio) OLEASTER  ozzastru/ogiastru/ollastu (olivastro) OLEUM  oliu  ozu/ogiu/ollu (olio) OLIVA  olia (oliva) ORIC(U)LA(M)  ant.oricla  origra/orija/origa/nuor. oricra (orecchio) OVU(M)  ou(uovo) PACE  ant.pake paghe/paxi/nuor. pake (pace) PALATIUM  palathu/paltziu/palatzu (palazzo) PALEA  paza/pagia/palla (paglia) PANE(M)  pane/pani PAPPARE  log. papare, camp. papai (mangiare) PARABOLA  paraula, nuor. paragula (parola) PAUCUS  pagu (poco) PECUS  pegus (capo di bestiame) PEDIS  pe/pei/nuor. pede (piede) PEIUS  pejus/peus (peggio) PELLE(M)  pedde/peddi (pelle) PERSICUS  prsighe/pssighe (pesca) PETRA(M)  pedra/perda/nuor. preda (pietra) PETTIA(M)  petha/petza (carne) PILUS  pilu (pelo), pilos/pius (capelli) PIPER  pbere/pbiri (pepe) PISCARE  piscare/piscai (pescare) PISCE(M)  pische/pisci (pesce) PISINNUS  pitzinnu (bambino, giovane, ragazzo) PISUS  pisu (seme) PLATEA  pratha/pratza (piazza) PLACERE  pighere/prghere/praxi (piacere) PLANGERE  prnghere/prangi (piangere) PLENU(M)  prenu (pieno) PLUS  prus (pi) POLYPUS  purpu/prupu (polpo) POPULUS  ppulu/pbulu (popolo) PORCU(M)  porcu/procu (maiale) POST  pustis (dopo) PULLUS  puddu (pollo) PUPILLA  pobidda/pubidda (moglie) PUTEUS  puthu/putzu (pozzo) QUANDO  cando/candu (quando) QUATTUOR  battor(o)/cuatru (quattro) QUERCUS  chercu (quercia) QUID DEUS?  ite/ita? (che/che cosa?) RADIUS  raju (raggio) RAMU(M)  ramu/arramu (ramo) REGNU  rennu/urrennu (regno) RIVUS  ant. ribu  riu/erriu/arriu (fiume) ROSMARINUS  ramasinu/arromasinu (rosmarino) RUBEU(M)  ant. rubiu  ruju/arrbiu (rosso) SALIX  salighe/slixi (salice) SANGUEN  smbene/snguni (sangue) SAPA(M)  saba (sapa, vino cotto) SCALA  iscala/scala (scala) SCHOLA(M)  iscola/scola (scuola) SCIRE  ischire/sciri (sapere) SCRIBERE  iscrere/scriri (scrivere) SECARE  segare/segai (tagliare) SECUS  dae segus/a-i segus (dopo) SERO  sero/ant.camp. seru (sera) SINE CUM  kene/kena/kentza/sena/setza (senza) SOLE(M)  sole/soli (sole) SOROR  sorre/sorri (sorella) SPICA(M)  ispiga/spiga (spiga) STARE  istare/stai (stare) STRINCTU(M)  strintu (stretto) SUBERU  suerzu/suerju (quercia da sughero) SULPHUR  trfuru/tzrfuru/tzrfuru (zolfo) SURDU(M)  surdu (sordo) TEGULA  teula (tegola) TEMPUS  tempus (tempo) THIUS  thiu/tziu (zio) TRITICUM  trigu/nuor. trdicu (grano) UMBRA  umbra (ombra) UNDA  unda (onda) UNG(U)LA(M)  unja/ungra/unga (unghia) VACCA  baca (vacca) VALLIS  badde/baddi (valle) VENTU(M)  bentu (vento) VERBU(M)  berbu (verbo, parola) VESPA(M)  ghespe/bespe/ghespu/espi (vespa) VECLUS(AGG.)  betzu/becciu (vecchio) VECLUS(S)  ant. veclu  begru/begu (legno vecchio) VIA  bia (via) VICINUS  ant. ikinu  bighinu/bixinu (vicino) VIDERE  bdere/bere/biri (vedere) VILLA  ant. villa  billa  bidda (paese) VINEA(M)  binza/bingia (vigna) VINU(M)  binu (vino) VOCE  ant. voke/boke  boghe/boxi (voce) ZINZALA  thnthula/tzntzula/sntzulu (zanzara); Origine greca bizantina AGROIKS  gr. biz. agrik  gregori terreno incolto[547] FLASTIMAO  frastimare/frastimai bestemmiare KAVURAS granchio  camp. kavuru KASKO  cascare sbadigliare *KEROPLIDA  kera/cera bida cera che sigilla il favo[547] KHNDROS fiocchi davena; cartilagine  gr. biz. kontra  log. iskontryare[547] KLEISORA chiusa  krisura (krisayu, krisayone) chiusa di un podere[547] KONTAKION  ant. condake  condaghe/cundaxi raccolta di atti KYNE(OS) blu scuro  camp. ghyani manto morello di cavallo (o di bue)[547] LEPDA lama di coltello  leppa coltello[547]   ant. Luka  Lugha/Luxia (Lucia) MERDOUKOS, MERDEKOSE maggiorana  centr. mathriksya, camp. martsigusa ginestra[547] NAKE  annaccare (cullare) PSARS grigio  *zaru  log. medioevale arzu[547]   theraccu/tzeracu servo   Istevane/Stvini Stefano Origine catalana ACABAR  acabare/acabai (finire, smettere; cf. spa. acabar)[548] AIX  camp.aici (cos) AIXETA  log. isceta (cannella della botte; rubinetto)[548] AL  alenu (alito)[548] ARRACADA  arrecada (orecchino) ARREU  arreu (di continuo) AVALOT  avollotu (trambusto; cf. spa. alboroto (ant. alborote))[548] BANDA  banda (lato)[548] BANDOLER  banduleri (vagabondo; originariamente bandito; cf. spa. bandolero) BARBER  barberi (barbiere; cf. spa. barbero) BARRA  barra (mandibola; insolenza, testardaggine) BARRAR  abbarrare (nell'odierno catalano significa per sbarrare, in sardo camp. rimanere) BELLESA  bellesa (bellezza) (AL)BERCOC  luog. barracoca (albicocca; da una termine balearico passato poi anche all'algherese barracoc)[548] BLAU  camp.brau (blu) BRUT, -A  brutu, -a (sporco) BURRO  burricu (asino; cf, spa. burro e borrico)[548] BURUMBALLA  burrumballa (segatura, truciolame, per est. cianfrusaglia) BUTXACA  busciaca/buciaca (tasca, borsa)[548] CADIRA / CARIA (vocabolo ancor presente in algherese)  camp. cadira (sedia); Cara (cognome sardo) CALAIX  camp. calaxu/calasciu (cassetto) CALENT  caente/callenti (caldo; cf. spa. caliente)[548] CARRER  carrera/carrela (via)[548] CULLERA  cullera (cucchiaio) CUITAR  coitare/coitai (sbrigarsi)[548] DESCLAVAMENT  iscravamentu (deposizione di Cristo dalla croce) DESITJAR  disigiare/disigiai (desiderare)[548] ESTIU  istiu (estate; cf. spa. esto, lat. aestivum (tempus)) FALDILLA  faldeta (gonna)[548] FERRER  ferreri (fabbro) GARR  garrone, -i (garretto)[548] GOIGS  camp. gocius (composizioni poetiche sacre; cf. gosos) GRIF  grifone, -i (rubinetto)[548] GROC  grogo, -u (giallo)[548] ENHORABONA!  innorabona! (in buon'ora!; cf. spa. enhorabuena) ENHORAMALA!  innoramala! (in mal'ora!) ESMORZAR  ismurzare/ismurgiare/irmugiare/imrugiare (fare colazione)[548] ESTIMAR  istimare/stimai (amare, stimare) FEINA  faina (lavoro, occupazione, daffare; gi da una forma catalana medievale, da cui si  poi anche originato lo spagnolo faena)[548] FLASSADA  frassada (coperta; cf. spa. frazada)[548] GNJOL  gnjalu (giuggiola, giuggiolo) IAIO, -A  jaju, -a (nonno, -a; cf. spa. yayo, -a) JUTGE  camp. jugi/log. zuzze (giudice) LLEIG  camp. lggiu/log. lezzu (brutto) MANDR  mandrone, -i (pigro, nullafacente)[548] MATEIX  matessi (stesso) MITJA  mgia, log. miza (calza) MOCADOR  mucadore, -i (fazzoletto) ORELLETA  orilletas (dolci fritti) PAPER  paperi (carta)[548] PARAULA  paraula (parola) PLANXA  prncia (ferro da stiro; prestito di origine francese, anteriore allo spagnolo plancha)[548] PREMSA  prentza (torchio)[549] PRES  presone, -i (prigione) PRESSA  presse, -i (fretta)[548] PRSSEC  prssiu (pesca)[548] PUNXA  camp. puna/log. puntza (chiodo) QUIN, -A  camp. chini (in catalano significa "quale", in sardo "chi") QUEIXAL  sardo centrale e camp. caxale/casciale, -i (dente molare) RATAPINYADA  camp. ratapignata (pipistrello) RETAULE  arretulu (retablo, tavola dipinta) ROMS  nuor. arrumasu (magro; originariamente in catalano "rimasto"  rimasto a letto  indebolito dimagrito, magro)[548] SABATA  camp.sabata (scarpa) SABATER  sabateri (calzolaio) SAFATA  safata (vassoio)[165] SEU  camp. seu (cattedrale, "sede del vescovo") SNDIC  sndigu (sindaco)[548] SNDRIA  sndria (anguria) TANCAR  tancare/tancai (chiudere) TINTER  tinteri (calamaio) ULLERES  camp. ulleras (occhiali) VOST  log. bost/camp .fostei o fustei (lei, pronome di cortesia; da vostra merced, vostra mercede; cf. spa. usted)[550] Origine spagnola Le voci di cui non viene indicata l'etimologia sono voci di origine latina di cui lo spagnolo ha modificato il significato originario che avevano in latino e il sardo ha preso il loro significato spagnolo; per le voci che lo spagnolo ha preso da altre lingue viene indicata la loro etimologia come riportata dalla Real Academia Espaola. ADIS  adiosu (addio, arrivederci)[548] ANCHOA  ancioa (alice)[548] APOSENTO  aposentu (camera da letto) APRETAR, APRIETO  apretare, apretu (mettere in difficolt, costringere, opprimere; difficolt, problema) ARENA  arena (sabbia; cf. cat. arena)[548] ARRIENDO  arrendu (affitto)[548] ASCO  ascu (schifo)[548] ASUSTAR  assustare/assustai (spaventare; in camp.  pi diffuso atziccai, che a sua volta viene dallo spagnolo ACHICAR)[548] ATOLONDRADO, TOLONDRO  istolondrau (stordito, confuso, sconcertato) AZUL  camp. asulu (azzurro; parola arrivata allo spagnolo dall'arabo)[551] BARATO  baratu (economico) BARRACHEL  barratzellu/barracellu (guardia campestre; parola questa che anche passata all'italiano regionale della Sardegna, dove la parola barracello indica appunto una guardia campestre facente parte della compagnia barracellare) BVEDA  bveda, bvida (volta (nell'ambito della costruzione) )[552] BRAGUETA  bragheta (cerniera dei pantaloni; il termine "braghetta" o "brachetta"  presente anche in italiano, ma con altri significati; con questo significato  diffuso anche nell'italiano regionale della Sardegna: cf. cat. bragueta) BRINCAR, BRINCO  brincare, brincu (saltare, salto; termine arrivato in spagnolo dal latino vinculum,[553] legame, parola che  poi stata modificata e ha assunto un significato completamente differente in castigliano e che poi con questo  passata al sardo, fenomeno condiviso da molti altri spagnolismi) BUSCAR  buscare/buscai (cercare, prendere; cf. cat. buscar) CACHORRO  caciorru (cucciolo)[548] CALENTURA  calentura, callentura (febbre) CALLAR  cagliare/chelare (tacere; cf. cat. callar)[548] CARA  cara (faccia; cf. cat. cara)[548] CARIO  carignu (manifestazione di affetto, carezza; affetto)[548] CERRAR  serrare/serrai (chiudere) CHASCO  ciascu (burla)[548] CHE (esclamazione di sorpresa di origine onomatopeica usata in Argentina, Uruguay, Paraguay, Bolivia e in Spagna nella zona di Valencia)[554]  c (esclamazione di sorpresa usata in tutta la Sardegna) CONTAR  contare/contai (raccontare; cf. cat. contar)[548] CUCHARA  log. cocciari (cucchiaio) / camp. coccerinu (cucchiaino), cocciaroni (cucchiaio grande)[548] DE BALDE  de badas (inutilmente; cf. cat. debades) DBIL  dbile, -i (debole; cf. cat. dbil)[548] DENGOSO, -A, DENGUE  dengosu, -a, dengu (persona che si lamenta eccessivamente senza necessit, lamento esagerato e fittizio; voce di origine onomatopeica)[555] DESCANSAR, DESCANSO  discansare/discantzare, discansu/discantzu (riposare, riposo; cf. cat. descansar)[548] DESDICHA  disdcia (sfortuna)[548] DESPEDIR  dispidire/dispid (accomiatare, congedare)[548] DICHOSO, -A  diciosu, -a (felice, beato)[548] HERMOSO, -A  ermosu, -a / elmosu, -a (bello)[548] EMPLEO  impleu (carica, impiego)[548] ENFADAR, ENFADO  infadare/irfadare/iffadare, infadu/irfadu/iffadu (molestia, fastidio, rabbia; cf. cat. enfadar)[556] ENTERRAR, ENTIERRO  interrare, interru (seppellire, seppellimento; cf. cat. enterrar)[548] ESCARMENTAR  iscalmentare/iscrammentare/scramentai (apprendere dall'esperienza propria o altrui per evitare di commettere gli stessi errori; parola di etimologia originaria sconosciuta)[557] ESPANTAR  ispantare/spantai (spaventare; in campidanese, e in algherese, significa meravigliare; cf. cat. espantar) FEO  log. feu (brutto)[548] GANA  gana (voglia; cf. cat. gana; parola di etimologia originaria incerta)[558] GARAPIA  carapigna (bibita rinfrescante)[559] GASTO  gastu (spesa, consumo)[548] GOZOS  log. gosos/gotzos (composizioni poetiche sacre; cf. gocius) GREMIO  grmiu (corporazione di diversi mestieri; anche questa parola fa parte dell'italiano parlato in Sardegna, dove i gremi sono per esempio le corporazioni di mestieri dei Candelieri di Sassari o della Sartiglia di Oristano; oltre che in Sardegna e in spagnolo, la parola si usa anche in portoghese, gremio, catalano, gremi, tedesco, Gremium, e nell'italiano parlato in Svizzera, nel Canton Ticino) GUISAR  ghisare (cucinare; cf.cat. guisar)[548] HACIENDA  sienda (propriet)[544] HRREO  rreu (granaio) JCARA  cchera, ccara (tazza; parola originariamente proveniente dal nhuatl)[560] LSTIMA  lstima (peccato, danno, pena; qu lstima  ite lstima (che peccato), me da lstima  mi faet lstima (mi fa pena) )[548] LUEGO  luegus (subito, fra poco) MANCHA  log. e camp. mncia, nuor. mantza (macchia) MANTA  manta (coperta; cf. cat. manta) MARIPOSA  mariposa (farfalla)[548] MESA  mesa (tavolo) MIENTRAS  camp. mentras (cf. cat. mentres) MONTN  muntone (mucchio; cf. cat. munt)[561] OLVIDAR  olvidare (dimenticare)[548] PEDIR  pedire (chiedere, richiedere) PELEA  pelea (lotta, lite)[548] PLATA  prata (argento) PORFA  porfia (ostinazione, caparbiet, insistenza)[562] POSADA  posada (locanda, luogo di ristoro) PREGUNTAR, PREGUNTA  preguntare/pregontare, pregunta/pregonta (domandare, domanda; cf. cat. preguntar, pregunta) PUNTAPI (s.m.)  puntep/puntepei (s.f.) (calcio, colpo dato con la punta del piede) PUNTERA  puntera (parte della calza o della scarpa che copre la punta del piede; colpo dato con la punta del piede) QUERER  chrrer(e) (volere) RECREO  recreu (pausa, ricreazione; divertimento)[548] RESFRIARSE, RESFRO  s'arrefriare, arrefriu (raffreddarsi, raffreddore)[548] SEGUIR  sighire (continuare; seguire; cf. cat. seguir)[544] TAJA  tacca (pezzo) TIRRIA, TIRRIOSO  tirria, tirriosu (cattivo sentimento; cf. cat. trria)[563] TOMATE (s.m.)  nuor. e centrale tamata/camp. e gall. tumata (s.f.) (pomodoro; parola originariamente proveniente dal nhuatl)[564] TOPAR  atopare/atopai (incontrare, anche per caso, qualcuno; imbattersi in qualcosa; voce onomatopeica; cf. cat. topar)[565] VENTANA  log. e camp. ventana/log. bentana (finestra) VERANO  log. beranu (sp. estate, srd. primavera) Origine toscana/italiana ARANCIO  aranzu/arangiu AUTUNNO  atonzu/atongiu BELLO/-A  bellu/-a BIANCO  biancu CERTO/-A  tzertu/-a CINTA  tzinta CITTADE  ant. kittade  tzitade/citade/tzitadi/citadi (citt) GENTE  zente/genti INVECE  imbtzes/imbecis MILLE  milli OCCHIALI  otzales SBAGLIO  irballu/isblliu/sblliu VERUNO/-A  perunu/-a (alcuno/-a) ZUCCHERO  thccaru/tzccaru/tzcuru Prenomi, cognomi e toponimi Lo stesso argomento in dettaglio: Prenomi sardi e Cognomi sardi. Dalla lingua sarda derivano tanto i nomi storici di persona (nmene / nomen / nomini-e / lumene o lomini) e i soprannomi (nomngiu / nominzu / o paranmene / paralumene / paranomen / paranomine-i), che i sardi avrebbero conferito l'un l'altro fino all'epoca contemporanea per poi cadere nell'attuale disuso,[566] quanto buona parte dei cognomi tradizionali (sambenadu / sangunau), tuttora i pi diffusi nell'isola. I toponimi della Sardegna possono vantare una storia antica,[567] sorgendo in alcuni casi un significativo dibattito inerente alle loro origini.[568] Note Esplicative ^ Con riguardo alla cristianizzazione dell'isola, Papa Simmaco fu battezzato a Roma e si diceva fosse ex paganitate veniens; la conversione degli ultimi pagani sardi, guidati da Ospitone, fu descritta da Tertulliano come il seguente evento: Sardorum inaccessa Romanis loca, Christo vero subdita. Max Leopold Wagner, La lingua sarda, Nuoro, Ilisso, 19511997, p. 73. ^ Fallacissimum genus esse Phoenicum omnia monumenta vetustatis atque omnes historiae nobis prodiderunt. ab his orti Poeni multis Carthaginiensium rebellionibus, multis violatis fractisque foederibus nihil se degenerasse docuerunt. A Poenis admixto Afrorum genere Sardi non deducti in Sardiniam atque ibi constituti, sed amandati et repudiati coloni. [...] Africa ipsa parens illa Sardiniae, quae plurima et acerbissima cum maioribus nostris bella gessit. Cicero: Pro Scauro, su thelatinlibrary.com. URL consultato il 28 novembre 2015. ^ Potissimum vero ad usurpandum in scriptis Italicum idioma gentem nostram fuisse adductam puto finitimarum exemplo, Provincialium, Corsorum atque Sardorum ("In verit ritengo anzitutto che la nostra gente [italiana] sia stata indotta a usare nello scritto l'idioma italico, seguendo l'esempio dei vicini Provenzali, Corsi e Sardi") e, pi in l, Sardorum quoque et Corsorum exemplum memoravi Vulgari sua Lingua utentium, utpote qui Italis preivisse in hoc eodem studio videntur ("Ho ricordato, fra l'altro, l'esempio dei Sardi e dei Corsi, che hanno impiegato la propria lingua volgare, come quelli che in ci hanno preceduto gli Italiani"). Antonio, Ludovico Antonio (1739). Antiquitates Italicae Moedii Evi, Mediolani, t. 2, col. 1049 ^ Incipit di Ines Loi Corvetto, La Sardegna e la Corsica, Torino, UTET, 1993. Hieronimu Araolla, edited by Max Leopold Wagner, Die Rimas Spirituales Von Girolamo Araolla. Nach Dem Einzigen Erhaltenen Exemplar Der Universittsbibliothek in Cagliari, Princeton University, 1915, p. 76. Semper happisi desiggiu, Illustrissimu Segnore, de magnificare, & arrichire sa limba nostra Sarda; dessa matessi manera qui sa naturale insoro tottu sas naciones dessu mundu hant magnificadu & arrichidu; comente est de vider per isos curiosos de cuddas. ("Sempre abbia il desiderio, Illustrissimo Signore, di magnificare e arricchire la nostra lingua sarda; nel medesimo modo in cui tutte le nazioni del mondo hanno magnificato e arricchito [la propria]; come si pu vedere per coloro che ne sono incuriositi.") ^ L'Alguer castillo fuerte bien murado / con frutales por tierra muy divinos / y por la mar coral fino eltremado / es ciudad de mas de mil vezinos Joaqun Arce, Espaa en Cerdea, 1960, p. 359. ^ E.g.: Non podende sufrire su tormentu / de su fogu ardente innamorosu. / Videndemi foras de sentimentu / et sensa una hora de riposu, / pensende istare liberu e contentu / m'agato pius aflitu e congoixosu, / in essermi de te senora apartadu, / mudende ateru quelu, ateru istadu Antonio de Lo Frasso, Los Cinco Ultimos Libros de Fortuna de Amor, vol. 2, Londra, Henrique Chapel, 1573-1740, pp. 141-144. ^ Sendemi vennidu  manos in custa Corte Romana unu Libru in limba Italiana, nouamente istampadu, [] lu voltao in limba Sarda pro dare noticia de cuddas assos deuotos dessa patria mia disijosos de tales legendas. Las apo voltadas in sardu menjus qui non in atera limba pro amore de su vulgu [] qui non tenjan bisonju de interprete pro bi-las decrarare, & tambene pro esser sa limba sarda tantu bona, quanta participat de sa latina, qui nexuna de quantas limbas si pltican est tantu parente assa latina formale quantu sa sarda. [] Pro su quale si sa limba Italiana si preciat tantu de bona, & tenet su primu logu inter totas sas limbas vulgares pro esser meda imitadore dessa Latina, non si diat preciare minus sa limba Sarda pusti non solu est parente dessa Latina, pero ancora sa majore parte est latina vera. [] Et quando cussu non esseret, est suficiente motiuu pro iscrier in Sardu, vider, qui totas sas nationes iscriven, & istampan libros in sas proprias limbas naturales in soro, preciandosi de tenner istoria, & materias morales iscritas in limba vulgare, pro qui totus si potan de cuddas aprofetare. Et pusti sa limba latina Sarda est clara & intelligibile (iscrita, & pronunciada comente conuenit) tantu & plus qui non quale si querjat dessas vulgares, pusti sos Italianos, & Ispagnolos, & totu cuddos qui tenen platica de latinu la intenden medianamente. ("Essendo entrato in possesso, presso questa Corte Romana, di un libro in lingua italiana di nuova ristampa, [] l'ho tradotto in lingua sarda per darne notizia ai devoti della mia patria desiderosi di tali leggende. Le ho tradotte in sardo, anzich in un'altra lingua, per amore del popolo [] i quali [popolani] non necessitavano di alcun interprete per potergliele enunciare, anche per via del fatto che la lingua sarda  nobile in virt della sua partecipazione alla latinit, giacch nessuna lingua parlata  tanto prossima al latino classico quanto quella sarda. [] Giacch, se la lingua italiana si apprezza molto, e se tra tutte le lingue volgari si trova al primo posto per aver molto replicato quella latina, non meno si dovrebbe apprezzare la lingua sarda dal momento che non solo  parente di quella latina, ma  in gran parte latino schietto. [] E quandanche non fosse cos,  un motivo sufficiente per scrivere in sardo vedere che tutte le nazioni scrivono e stampano libri nella loro lingua naturale, fregiandosi di avere storia e materie morali scritte in lingua volgare, affinch tutti possano recare giovamento da esse. E dal momento che la lingua latina sarda , quando scritta e pronunciata come si conviene, chiara e comprensibile in misura uguale, se non superiore rispetto a quelle volgari, dal momento che gli Italiani, e gli Spagnoli, e tutti coloro che praticano il latino in generale la capiscono"). Ioan Matheu Garipa, Legendariu de santas virgines, et martires de Iesu Crhistu, Per Lodouicu Grignanu, Roma, 1627. ^ Nella Dedica alla moglie di Carlo Alberto si possono scorgere diversi passaggi in cui egli omaggiava le politiche culturali perseguite in Sardegna, quali "Era destino che la dolcissima Italiana favella, sebbene nata sulle amene sponde dell'Arno, divenuta sarebbe un d anche ricco patrimonio degli Abitanti del Tirso" (p. 5) e, formulando un voto di fedelt alla nuova dinastia di reggenti in luogo della spagnola, "Di tanto bene la Sardegna  debitrice alla Augustissima CASA SABAUDA, la quale, cessata l'ispanica dominazione, con tante savie istituzioni promosse in ogni tempo le scienze, statuendo fin dalla met del secolo trascorso, che nei Dicasteri e nel pubblico insegnamento delle Scuole Inferiori si facesse uso di quel Toscano che fu poscia la lingua di quante persone ebbero voce di bennate e di colte." (p. 6). Nella Prefazione, pi specificamente intitolata Al giovanetto alunno, si dichiara l'intenzione, comune al Porru, di pubblicare un lavoro dedicato alla didattica dell'italiano, partendo dalle differenze e similitudini fornite dalla grammatica di un'altra lingua pi familiare, il sardo. ^ Al fine di meglio comprendere tale dichiarazione, occorre infatti osservare che, secondo le disposizioni del governo, in nessun modo e per nessun motivo esiste la regione (Casula, Francesco. Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe (PDF)., p. 66). ^ In realt, databili intorno alla seconda met dell'Ottocento, in seguito alla gi menzionata Perfetta Fusione (cfr. Dettori 2001); difatti, neanche nella trattazione settecentesca di autori quali il Cetti si rinvengono giudizi di valore circa la dignit del sardo, sulla cui indipendenza linguistica convenivano generalmente anche gli autori italiani (cfr. Ferrer 2017). ^ Il Wagner cita al riguardo Giacomo Tauro che, a dispetto della vulgata fascista sull'assimilazione del sardo al sistema linguistico italiano, gi osservava in una conferenza tenuta a Nuoro nel 1937 che [La Sardegna] ha una sua propria lingua, che  qualcosa di pi e di diverso dai dialetti delle altre regioni dItalia Se i diversi dialetti dItalia hanno tutti qualcosa dinterferente, per cui non  difficile a chi attentamente ne ascolti qualcuno e di essi abbia una certa pratica, dintuirne e comprenderne, almeno superficialmente, il significato, i dialetti sardi invece non solo riescono quasi del tutto incomprensibili a chi non  dellisola, ma anche con la pratica difficilmente possono essere acquisiti. ( Max Leopold Wagner, La lingua sarda, Nuoro, Ilisso, 1951-1997, p. 82.) ^ Tali istanze eminentemente industrialistiche e produttivistiche sono finanche attestate nelle norme di cui all'art. 13 del progetto finale, che recita lo Stato con il concorso della Regione dispone un piano organico per favorire la rinascita economica e sociale dell'Isola. Cfr. Testo storico dello Statuto (PDF). ^ Alla base del cosiddetto "autonomismo abortivo", secondo i primi critici dello statuto quali Eliseo Spiga, vi era la mancata assunzione di un'identit sarda dotata di soggettivit distinta, nelle sue specificit etnonazionali, linguistiche e culturali rispetto alla comunit statale nel suo insieme; in mancanza della quale, a loro avviso si sarebbe approdati a un modello amministrativo che omologava l'isola a "una qualsiasi provincia dello Stivale". Francesco Casula, Gianfranco Contu, Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo (PDF), Dolianova, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 116. URL consultato il 25 agosto 2019 (archiviato dall'url originale il 20 ottobre 2020). ^ Istanza del Prof. A. Sanna sulla pronuncia della Facolt di Lettere in relazione alla difesa del patrimonio etnico-linguistico sardo. Il prof. Antonio Sanna fa a questo proposito una dichiarazione: Gli indifferenti problemi della scuola, sempre affrontati in Sardegna in torma empirica, appaiono oggi assai particolari e non risolvibili in un generico quadro nazionale; il tatto stesso che la scuola sia diventata scuola di massa comporta il rifiuto di una didattica inadeguata, in quanto basata sull'apprendimento concettuale attraverso una lingua, per molti aspetti estranea al tessuto culturale sardo. Poich esiste un popolo sardo con una propria lingua dai caratteri diversi e distinti dall'italiano, ne discende che la lingua ufficiale dello Stato, risulta in effetti una lingua straniera, per di pi insegnata con metodi didatticamente errati, che non tengono in alcun conto la lingua materna dei Sardi: e ci con grave pregiudizio per un'efficace trasmissione della cultura sarda, considerata come sub-cultura. Va dunque respinto il tentativo di considerare come unica soluzione valida per questi problemi una forzata e artificiale forma di acculturazione dall'esterno, la quale ha dimostrato (e continua a dimostrare tutti) suoi gravi limiti, in quanto incapace di risolvere i problemi dell'isola.  perci necessario promuovere dall'interno i valori autentici della cultura isolana, primo fra tutti quello dell'autonomia, e "provocare un salto di qualit senza un'acculturazione di tipo colonialistico, e il superamento cosciente del dislivello di cultura" (Lilliu). La Facolt di Lettere e Filosofia dell'Universit di Cagliari, coerentemente con queste premesse con l'istituzione di una Scuola Superiore di Studi Sardi,  pertanto invitata ad assumere l'iniziativa di proporre alle autorit politiche della Regione Autonoma e dello Stato il riconoscimento della condizione di minoranza etnico-linguistica per la Sardegna e della lingua sarda come lingua nazionale della minoranza.  di conseguenza opportuno che si predispongano tutti i provvedimenti a livello scolastico per la difesa e conservazione dei valori tradizionali della lingua e della cultura sarda e, in questo contesto, di tutti i dialetti e le tradizioni culturali presenti in Sardegna (ci si intende riferire al Gallurese, al Sassarese, all'Algherese e al Ligure-Carlofortino). In ogni caso tali provvedimenti dovranno comprendere necessariamente, ai livelli minimi dell'istruzione, la partenza dell'insegnamento del sardo e dei vari dialetti parlati in Sardegna, l'insegnamento nella scuola dell'obbligo riservato ai Sardi o coloro che dimostrino un'adeguata conoscenza del sardo, o tutti quegli altri provvedimenti atti a garantire la conservazione dei valori tradizionali della cultura sarda.  bene osservare come, nel quadro della diffusa tendenza a livello internazionale per la difesa delle lingue delle minoranze minacciate, provvedimenti simili a quelli proposti sono presi in Svizzera per la minoranza ladina fin dal 1938 (48 000 persone), in Inghilterra per il Galles, in Italia per le minoranze valdostana, slovena e ultimamente ladina (15 000 persone), oltre che per quella tedesca; a proposito di queste ultime e specificamente in relazione al nuovo ordinamento scolastico alto-atesino. Il presidente del Consiglio on. Colombo, nel raccomandare ala Camera le modifiche da apportare allo Statuto della Regione Trentino-Alto Adige (il cosiddetto "pacchetto"), modifiche che non escono dal concetto di autonomia indicato dalla Costituzione, ha ritenuto di dovere sottolineare l'opportunit "che i giovani siano istruiti nella propria lingua materna da insegnanti appartenenti allo stesso gruppo linguistico"; egli inoltre aggiungeva che "solo eliminando ogni motivo di rivendicazione si crea il necessario presupposto per consentire alla scuola di svolgere la sua funzione fondamentale in un clima propizio per la migliore formazione degli allievi". Queste chiare parole del presidente del Consiglio ci consentono di credere che non si voglia compiere una discriminazione nei confronti della minoranza sarda, ma anche per essa valga il principio enunciato dall'opportunit dell'insegnamento della lingua materna a opera di insegnanti appartenenti allo stesso gruppo linguistico, onde consentire alla scuola di svolgere anche in Sardegna la sua funzione fondamentale in un clima propizio alla migliore formazione per gli allievi. Si chiarisce che tutto ci non  sciovinismo n rinuncia a una cultura irrinunciabile, ma una civile e motivata iniziativa per realizzare in Sardegna una vera scuola, una vera rinascita, "in un rapporto di competizione culturale con lo stato () che arricchisce la Nazione" (Lilliu). Il Consiglio unanime approva le istanze proposte dal prof. Sanna e invita le competenti autorit politiche a promuovere tutte le iniziative necessarie, sul piano sia scolastico che politico-economico, a sviluppare coerentemente tali principi, nel contempo acquisendo dati atti a mettere in luce il suesposto stato. Cagliari, 19 febbraio 1971. [Farris, Priamo (2016). Problemas e aficntzias de sa pianificatzioni linguistica in Sardigna. Limba, Istria, Sotziedadi / Problemi e prospettive della pianificazione linguistica in Sardegna. Lingua, Storia, Societ, Youcanprint] ^ "O sardu, si ses sardu e si ses bonu, / Semper sa limba tua apas presente: / No sias che isciau ubbidiente / Faeddende sa limba 'e su padronu. / Sa nassione chi peldet su donu / De sa limba iscumparit lentamente, / Massimu si che l'essit dae mente / In iscritura che in arrejonu. / Sa limba 'e babbos e de jajos nostros / No l'usades pius nemmancu in domo / Prite pobera e ruza la creides. / Si a iscola no che la jughides / Po la difunder menzus, dae como / Sezis dissardizende a fizos bostros." ("O sardo, se sei sardo e sei bravo / abbi sempre presente la tua lingua: / non essere come uno schiavo ubbidiente / che parla la lingua del padrone. / La nazione che perde il dono / della lingua scompare lentamente, / soprattutto se le esce dalla mente / scrivendo e discorrendo. / La lingua dei nostri padri e dei nostri nonni / non la usate pi neanche a casa / dal momento che la ritenete povera e rozza. / Se non la portate a scuola / ora, per diffonderla meglio, / starete de-sardizzando i vostri figli.") in Piras, Raimondo. No sias isciau (RTF), su poesias.it. ^ L'italianizzazione culturale della popolazione sarda aveva allora assunto proporzioni tanto considerevoli da indurre il Pellegrini, nella Introduzione all'Atlante storico-linguistico-etnografico friulano, a tessere le lodi dei sardi giacch questi ultimi si dicevano disposti ad accettare che il loro idioma, pur costituendo un mezzo espressivo assai meno subordinato all'italiano fosse considerato un semplice "dialetto" dell'italiano, in netto contrasto all'orgoglio e lealt linguistica dei friulani (Salvi, Sergio (1974). Le lingue tagliate, Rizzoli, p. 195 ; Pellegrini, Giovan Battista (1972). Introduzione all'Atlante storico-linguistico-etnografico friulano (ASLEF), Vol. I, p. 17). Considerazioni analoghe a quelle del Pellegrini erano state avanzate qualche anno prima, nel 1967, dal linguista tedesco Heinz Kloss in riferimento al concetto da lui coniato di Dachsprache ("lingua tetto"); nel suo studio pioneristico, egli osservava come idiomi di comunit quali i sardi, occitani e haitiani, fossero da esse stesse ora percepiti meramente come dialetti di lingue vittoriose piuttosto che sistemi linguistici autonomi, diversamente dalla profonda lealt linguistica dei catalani che, nonostante il proibizionismo franchista, non avrebbero mai accettato una siffatta degradazione del loro idioma rispetto all'unica lingua allora ufficiale, lo spagnolo (Kloss, Heinz (1967). "Abstand Languages" and "Ausbau Languages". Anthropological Linguistics, 9 (7), p. 36). ^  interessante notare come nella questione linguistica sarda possa, per certi versi, sussistere un parallelismo con l'Irlanda, in cui un similare fenomeno ha assunto il nome di circolo vizioso dell'Irish Gaeltacht (Cfr. Edwards 1985). Difatti in Irlanda, all'abbassamento di prestigio del gaelico verificatosi quando esso risult parlato in aree socialmente ed economicamente depresse, si aggiunse l'emigrazione da tali aree verso quelle urbane e ritenute economicamente pi avanzate, nelle quali l'idioma maggioritario (l'inglese) sarebbe stato destinato a sopraffare e prevalere su quello minoritario degli emigranti. ^ Non  un caso che queste tre lingue, protette da accordi internazionali, siano le uniche minoranze linguistiche ritenute da Gaetano Berruto (Lingue minoritarie, in XXI Secolo. Comunicare e rappresentare, Roma, Istituto della Enciclopedia Italiana, pp. 335-346, 2009) come non minacciate. Bibliografiche e sitografiche ^ Ti Alkire; Carol Rosen, Romance languages : a Historical Introduction, New York, Cambridge University Press, 2010, p. 3. Lubello, Sergio (2016). Manuale Di Linguistica Italiana, De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p.499 ^ AA. VV. Calendario Atlante De Agostini 2017, Novara, Istituto Geografico De Agostini, 2016, p. 230 ^ The World Atlas of Language Structures Online, Sardinian. ^ La tipologia linguistica del sardo, Eduardo Blasco Ferrer https://revistas.ucm.es/index.php/RFRM/article/download/RFRM0000110015A/11140 ^ Maurizio Virdis, Plasticit costruttiva della frase sarda (e la posizione del Soggetto), su Academia, Rivista de filologia romanica, 2000. URL consultato il 4 maggio 2024. Legge 482, su camera.it. URL consultato il 25 novembre 2015 (archiviato dall'url originale il 12 maggio 2015). Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26-Regione Autonoma della Sardegna  Regione Autnoma de Sardigna, su regione.sardegna.it. URL consultato il 25 novembre 2015 (archiviato dall'url originale il 26 febbraio 2021). Legge Regionale 3 luglio 2018, n. 22-Regione autonoma della Sardegna  Regione Autnoma de Sardigna, su regione.sardegna.it. URL consultato il 25 novembre 2015. ^ United Nations Human Rights. Universal Declaration of Human Rights in Sardinian language.. ^ Regione Autonoma della Sardegna, LIMBA SARDA COMUNA - Norme linguistiche di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta dellAmministrazione regionale (PDF), pp. 6, 7, 55. in altri casi, per salvaguardare la distintivit del sardo, si  preferita la soluzione centro-settentrionale, come nel caso di limba, chena, iscola, ecc.. ^ Riconoscendo l'arbitrariet delle definizioni, nella nomenclatura delle voci viene usato il termine "lingua" in accordo alle norme ISO 639-1, 639-2 o 639-3. Negli altri casi, viene usato il termine "dialetto". ^ Da G. I. Ascoli in poi, tutti i linguisti sono concordi nell'assegnare al sardo un posto particolare fra gl'idiomi neolatini per i var caratteri che lo distinguono non solo dai dialetti italiani, ma anche dalle altre lingue della famiglia romanza, e che appaiono tanto nella fonetica, quanto nella morfologia e nel lessico. R. Almagia et al., Sardegna in "Enciclopedia Italiana" (1936)., Treccani, "Parlari". ^ Leopold Wagner, Max. La lingua sarda, a cura di Giulio Paulis (archiviato dall'url originale il 26 gennaio 2016). - Ilisso ^ Manuale di linguistica sarda., 2017, A cura di Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, p. 209. Il sardo rappresenta un insieme dialettale fortemente originale nel contesto delle variet neolatine e nettamente differenziato rispetto alla tipologia italoromanza, e la sua originalit come gruppo a s stante nellambito romanzo  fuori discussione. Toso, Fiorenzo. Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo, su treccani.it. La nozione di alloglossia viene comunemente estesa in Italia anche al sistema dei dialetti sardi, che si considerano come un gruppo romanzo autonomo rispetto a quello dei dialetti italiani. Fiorenzo Toso, Minoranze linguistiche, su treccani.it, Treccani, 2011. ^ L. 15 dicembre 1999, n. 482 - Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche ^ L'UNESCO e la diversit linguistica. Il caso dell'Italia With some 1,6 million speakers, Sardinia is the largest minority language in Italy. Sardinians form an ethnic minority since they show a strong awareness of being an indigenous group with a language and a culture of their own. Although Sardinian appears to be recessive in use, it is still spoken and understood by a majority of the population on the island. Kurt Braunmller, Gisella Ferraresi (2003). Aspects of multilingualism in European language history. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238 ^ Nel 1948 la Sardegna diventa, anche per le sue peculiarit linguistiche, Regione Autonoma a statuto speciale. Tuttavia a livello politico, ufficiale, non cambia molto per la minoranza linguistica sarda, che, con circa 1,2 milioni di parlanti,  la pi numerosa tra tutte le comunit alloglotte esistenti sul territorio italiano. De Concini, Wolftraud (2003). Gli altri d'Italia : minoranze linguistiche allo specchio, Pergine Valsugana: Comune, p. 196. ^ Lingue di Minoranza e Scuola, Sardo, su minoranze-linguistiche-scuola.it. URL consultato il 15 aprile 2019 (archiviato dall'url originale il 16 ottobre 2018). Inchiesta ISTAT 2000 (PDF), su portal-lem.com, pp. 105-107. ^ What Languages are Spoken in Italy?, su worldatlas.com. ^ Andrea Corsale e Giovanni Sistu, Sardegna: geografie di un'isola, Milano, Franco Angeli, 2019, p. 188. ^ Sebbene in continua diminuzione, i sardi costituiscono tuttora la pi grossa minoranza linguistica dello stato italiano con ca. 1 000 000 di parlanti stimati (erano 1 269 000 secondo le stime basate sul censimento del 2001). Lubello, Sergio (2016). Manuale Di Linguistica Italiana, De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p. 499 ^ Durk Gorter et al., Minority Languages in the Linguistic Landscape, Palgrave Macmillan, 2012, p. 112. ^ Roberto Bolognesi, Un programma sperimentale di educazione linguistica in Sardegna (PDF), su comune.lode.nu.it, 2000, p. 120. URL consultato il 19 giugno 2022 (archiviato dall'url originale il 26 marzo 2023). ^ Cfr. Leonardo Sole, Lingua e cultura in Sardegna. La situazione sociolinguistica, 1988 ^ Stefania Tufi, Language Ideology and Language Maintenance: The Case of Sardinia. International Journal of the Sociology of Language 2013, pp. 14560 ^ cfr. Atteggiamenti linguistici degli studenti sardi nei confronti della lingua sarda e della lingua italiana, Piergiorgio Mura, Universit Ca' Foscari Venezia Andrea Costale, Giovanni Sistu, Surrounded by Water: Landscapes, Seascapes and Cityscapes of Sardinia, Cambridge Scholars Publishing, 2016, p. 123. ^ ISTAT, lingue e dialetti, tavole (XLSX). La Nuova Sardegna, 04/11/10, Per salvare i segni dell'identit - di Paolo Coretti ^ Giuseppe Corongiu, La politica linguistica per la lingua sarda, in Maccani, Lucia; Viola, Marco. Il valore delle minoranze. La leva ordinamentale per la promozione delle comunit di lingua minoritaria, Trento, Provincia Autonoma di Trento, 2010, p. 122. Roberto Bolognesi, Un programma sperimentale di educazione linguistica in Sardegna (PDF), su comune.lode.nu.it, 2000, p. 126. URL consultato il 19 giugno 2022 (archiviato dall'url originale il 26 marzo 2023). ^ Lai, Rosangela. 2018. "Language Planning and Language Policy in Sardinia". Language Problems & Language Planning. 42(1): 70-88. ISSN 0272-2690, E-ISSN 1569-9889 DOI: https://doi.org/10.1075/lplp.00012.lai, p. 73 ^ Martin Harris, Nigel Vincent, The Romance languages, London, New York, 2003, p. 21. ^ If present trends continue, it is possible that within a few generations the regional variety of Italian will supplant Sardinian as the popular idiom and that linguists of the future will be obliged to refer to Sardinian only as a substratal influence which has shaped a regional dialect of Italian rather than as a living language descended directly from Latin. Martin Harris, Nigel Vincent, The Romance languages, London, New York, 2003, p. 349. Il sardo, cos vicino, cos lontano. Treccani ^ Koryakov Y.B. Atlas of Romance languages. Mosca, 2001 ^ Sorge ora la questione se il sardo si deve considerare come un dialetto o come una lingua.  evidente che esso , politicamente, uno dei tanti dialetti dell'Italia, come lo  anche, p. es., il serbo-croato o l'albanese parlato in vari paesi della Calabria e della Sicilia. Ma dal punto di vista linguistico la questione assume un altro aspetto. Non si pu dire che il sardo abbia una stretta parentela con alcun dialetto dell'italiano continentale;  un parlare romanzo arcaico e con proprie spiccate caratteristiche, che si rivelano in un vocabolario molto originale e in una morfologia e sintassi assai differenti da quelle dei dialetti italiani. Max Leopold Wagner (1950-1997). La lingua sarda. Storia, spirito e forma. Ilisso. Nuoro, pp. 90-91. ^ Carlo Tagliavini (1982). Le origini delle lingue neolatine. Bologna: Patron. p. 122. ^ Rebecca Posner, John N. Green (1982). Language and Philology in Romance. Mouton Publishers. L'Aja, Parigi, New York. pp. 171 ss. ^ cfr. Ti Alkire, Carol Rosen, Romance Languages: A Historical Introduction, Cambridge University Press, 2010. ^ L'aspetto che pi risulta evidente  la grande conservativit, il mantenimento di suoni che altrove hanno subito notevoli modificazioni, per cui si pu dire che anche foneticamente il sardo  fra tutti i parlari romanzi quello che  rimasto pi vicino al latino, ne  il continuatore pi genuino. Francesco Mameli, Il logudorese e il gallurese, Soter, 1998, p. 11. ^ Sardegna, isola del silenzio, Manlio Brigaglia, su mclink.it. URL consultato il 24 maggio 2016 (archiviato dall'url originale il 10 maggio 2017). ^ Mario Pei, A New Methodology for Romance Classification, in WORD, vol. 5, n. 2, 1949, pp. 135-146, DOI:10.1080/00437956.1949.11659494, ISSN 0043-7956 (WC  ACNP). ^ Il fondo della lingua sarda di oggi  il latino. La Sardegna  il solo paese del mondo in cui la lingua dei Romani si sia conservata come lingua viva. Questa circostanza ha molto facilitato le mie ricerche nellisola, perch almeno la met dei pastori e dei contadini non conoscono litaliano. Maurice Le Lannou, a cura di Manlio Brigaglia, Pastori e contadini in Sardegna, Cagliari, Edizioni della Torre, 1941-1979, p. 279. ^ Prima di tutto, la neonata lingua sarda ingloba un consistente numero di termini e di cadenze provenienti da una lingua originaria preromana, che potremmo chiamare "nuragica". Salvatore Tola, La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende, Cagliari, CUEC, 2006, p. 9. Heinz Jrgen Wolf, p. 20. ^ Archivio glottologico italiano, vol. 53-54, 1968, p. 209. ^ A.A., Atti del VI [i.e. Sesto] Congresso internazionale di studi sardi, 1962, p. 5 ^ Giovanni Lilliu, La civilt dei Sardi. Dal Paleolitico all'et dei nuraghi, Nuova ERI, 1988, p. 269. ^ Yakov Malkiel (1947). Romance Philology, v.1, p. 199 ^ Il Sardo ha una sua speciale fisionomia ed individualit che lo rende, in certo qual modo, il pi caratteristico degli idiomi neolatini; e questa speciale individualit del Sardo, come lingua di tipo arcaico e con una fisionomia inconfondibile, traspare gi fin dai pi antichi testi. Carlo Tagliavini (1982). Le origini delle lingue neolatine. Bologna: Patron. p. 388. ^ Fortemente isolati rispetto ai tre gruppi maggiori stanno il sardo e, nel settentrione, il ladino, entrambi considerati come formazioni autonome rispetto al complesso dei dialetti italoromanzi. Tullio de Mauro, Storia linguistica dell'Italia unita, Editori Laterza, 1991, p. 21. Fiorenzo Toso, 2.3, in Le minoranze linguistiche in Italia, Bologna, Societ editrice Il Mulino, 2008, ISBN 9788815361141. ^ Cristopher Moseley, Atlas of the World's languages in Danger, 3rd edition, Paris, UNESCO Publishing, p. 39 ^ Max Leopold Wagner (1952). Il Nome Sardo del Mese di Giugno (Lmpadas) e i Rapporti del Latino d'Africa con quello della Sardegna. Italica, 29 (3), 151-157. doi:10.2307/477388 ^ Non vi  dubbio che vi erano rapporti pi stretti tra la latinit dell'Africa settentrionale e quella della Sardegna. Senza parlare della affinit della razza e degli elementi libici che possano ancora esistere in sardo, non bisogna dimenticare che la Sardegna rimase, durante vari secoli, alle dipendenze dell'esarcato africano. Wagner, M. (1952). Il Nome Sardo del Mese di Giugno (Lmpadas) e i Rapporti del Latino d'Africa con quello della Sardegna. Italica, 29 (3), 152. doi:10.2307/477388 ^ Paolo Pompilio (1455-91): ubi pagani integra pene latinitate loquuntur et, ubi uoces latinae franguntur, tum in sonum tractusque transeunt sardinensis sermonis, qui, ut ipse noui, etiam ex latino est ("ove gli abitanti parlano un latino quasi intatto e, quando le parole latine si corrompono, passano allora ai suoni e tratti della lingua sarda, che, da quanto ne so, deriva anch'essa dal latino"). Citato in Michele Loporcaro, Vowel Length from Latin to Romance, Oxford University Press, 2015, p. 48. ^ Traduzione offerta da Michele Amari: I sardi sono di schiatta RUM AFARIQAH (latina d'Africa), berberizzanti. Rifuggono (dal consorzio) di ogni altra nazione di RUM: sono gente di proposito e valorosa, che non lascia mai l'arme. Nota di Mohamed Mustafa Bazama: Questo passo, nel testo arabo,  un poco differente, traduco qui testualmente: "gli abitanti della Sardegna, in origine sono dei Rum Afariqah, berberizzanti, indomabili. Sono una (razza a s) delle razze dei Rum. [...] Sono pronti al richiamo d'aiuto, combattenti, decisivi e mai si separano dalle loro armi (intende guerrieri nati). Mohamed Mustafa Bazama, Arabi e sardi nel Medioevo, Cagliari, Editrice democratica sarda, 1988, pp. 17, 162. ^ Wa ahl azrat Sardniya f al Rm Afriqa mutabarbirn mutawain min ans ar-Rm wa hum ahl naida wa hazm l yufariqn as-sil. Contu, Giuseppe. Sardinia in Arabic sources (PDF), su eprints.uniss.it. URL consultato il 23 aprile 2022 (archiviato dall'url originale il 25 febbraio 2021). Annali della Facolt di Lingue e Letterature Straniere dell'Universit di Sassari, Vol. 3 (2003 pubbl. 2005), p. 287-297. ISSN 1828-5384 ^ Attilio Mastino, Storia della Sardegna antica, Edizioni Il Maestrale, 2005, p. 83. ^ I sardi, popolo di razza latina africana piuttosto barbaro, che vive appartato dal consorzio delle altre genti latine, sono intrepidi e risoluti; essi non abbandonano mai le armi. Al Idrisi, traduzione e note di Umberto Rizzitano, Il Libro di Ruggero. Il diletto di chi  appassionato per le peregrinazioni attraverso il mondo, Palermo, Flaccovio Editore, 2008. ^ Luigi Pinelli, Gli Arabi e la Sardegna : le invasioni arabe in Sardegna dal 704 al 1016, Cagliari, Edizioni della Torre, 1977, p. 30, 42. ^ J.N. Adams, The Regional Diversification of Latin 200 BC - AD 600, Cambridge University Press, 2007, p. 576, ISBN 978-1-139-46881-7. ^ Wagner prospetta lipotesi che la denominazione sarda, identica a quella berbera, sia una reminiscenza atavica di lontane tradizioni comuni e cos commenta (p. 277): "Parlando delle sopravvivenze celtiche, dice il Bertoldi: Come nellIrlanda odierna, anche nella Gallia antica una maggiore cedevolezza della materia linguistica, suoni e forme, rispetto allo spirito che resiste pi tenace. Questo vale forse anche per la Sardegna; antichissime usanze, superstizioni, leggende si mantengono pi saldamente che non i fugaci fenomeni linguistici". Max Leopold Wagner, La lingua sarda, Nuoro, Ilisso, 19511997, p. 10. ^ Giovanni Battista Pellegrini, Carta dei dialetti d'Italia, Pisa, Pacini, 1977, p. 17, 34. ^ Pellegrini, Giovanni Battista (1970). La classificazione delle lingue romanze e i dialetti italiani, in Forum Italicum, IV, pp.211-237 ^ Pellegrini, Giovanni Battista (1972). Saggi sul ladino dolomitico e sul friulano, Bari, pp.239-268 ^ Pellegrini, Giovanni Battista (1975). I cinque sistemi dell'italo-romanzo, in Saggi di linguistica italiana. Storia, struttura, societ, Torino, Boringhieri. ^ Bernardino Biondelli, Studi linguistici, Milano, Giuseppe Bernardoni, 1856, p. 189.) ^ Antonietta Dettori, Dialetti sardi, Treccani ^ Max Leopold Wagner (1951). La lingua sarda, Bem, Francke, pp. 59-61 ^ Matteo Bartoli (1903). Un po' di sardo, in Archeografo triestino XXIX, pp. 129-151 ^ Pier Enea Guarnerio (1905). Il sardo e il corso in una nuova classificazione delle lingue romanze, in Archivio Glottologico Italiano, 16, pp. 491-516 ^ In earlier times Sardinian probably was spoken in Corsica, where Corsican (Corsu), a Tuscan dialect of Italian, is now used (although French has been Corsicas official language for two centuries). Sardinian language, Encyclopedia Britannica. ^ Evidence from early manuscripts suggests that the language spoken throughout Sardinia, and indeed Corsica, at the end of the Dark Ages was fairly uniform and not very different from the dialects spoken today in the central (Nuorese) areas. Martin Harris, Nigel Vincent (2000). The Romance languages. London and New York: Routledge. p. 315. ^ Sardinian is the only surviving Southern Romance language which was also spoken in former times on the island of Corsica and the Roman province of North Africa. Georgina Ashworth, World Minorities, vol. 2, Quartermaine House, 1977, p. 109.. ^ Jean-Marie Arrighi, Histoire de la langue corse, Paris, Gisserot, 2002, p. 39. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 321. ^ Brenda Man Qing Ong, Francesco Perono Cacciafoco, Unveiling the Enigmatic Origins of Sardinian Toponyms, Languages, 2021-2022. Sardinian intonational phonology: Logudorese and Campidanese varieties, Maria Del Mar Vanrell, Francesc Ballone, Carlo Schirru, Pilar Prieto (PDF). ^ Massimo Pittau, Sardo, Grafia, su pittau.it. ^ Nel caso del sardo, essa ha prodotto la esistenza non di una, ma di due lingue sarde, il "logudorese" e il "campidanese". La sua costruzione storica ha origini ben precise e ricostruibili. Nel periodo di esistenza del Regno di Sardegna, l'Isola era suddivisa in due Governatorati, il Capo di Sopra e il Capo di Sotto. Nel XVIII secolo, il naturalista Francesco Cetti, mandato da Torino a studiare la fauna e la natura della Sardegna, e quindi a mappare anche i Sardi, riprese la partizione amministrativa da un celebre commentario cinquecentesco della Carta de Logu utilizzato in ambienti governativi, e la trasl in ambito linguistico. Se esisteva il Capo di Su e il Capo di Sotto, doveva pur esistere un sardo di Su e un sardo di Sotto. Il primo lo denomin logudorese, e il secondo campidanese. Paolo Caretti et al., Regioni a statuto speciale e tutela della lingua, G. Giappichelli Editore, 2017, p. 79. ^ Marinella Lrinczi, Confini e confini. Il valore delle isoglosse (a proposito del sardo) (PDF), su people.unica.it, p. 9. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 16. ^ Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei sardi, Cagliari, Condaghes, 2013, p. 137. In altre parole, queste divisioni del sardo in logudorese e campidanese sono basate unicamente sulla necessit - chiarissima nel Cetti - di arrivare comunque a una divisione della Sardegna in due "capi". [] La grande omogeneit grammaticale del sardo viene ignorata, per quanto riguarda gli autori tradizionali, in parte per mancanza di cultura linguistica, ma soprattutto per la volont, riscontrata esplicitamente in Spano e Wagner, di dividere il sardo e i sardi in variet "pure" e "spurie". In altri termini, la divisione del sardo in due variet nettamente distinte  frutto di un approccio ideologico alla variazione dialettale in Sardegna. Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei sardi, Cagliari, Condaghes, 2013, p. 141. ^ Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei sardi, Cagliari, Condaghes, 2013, p. 138. ^ Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei sardi, Cagliari, Condaghes, 2013, p. 93. ^ Una lingua unitaria che non ha bisogno di standardizzazioni, Roberto Bolognesi. ^ Contini, Michel (1987). tude de gographie phontique et de phontique instrumentale du sarde, Edizioni dell'Orso, Cagliari ^ Bolognesi R. & Heeringa W., 2005, Sardegna fra tante lingue. Il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi, Condaghes, Cagliari Queste pretese barriere sono costituite da una manciata di fenomeni lessicali e fonetico-morfologici che, comunque, non impediscono la mutua comprensibilit tra parlanti di diverse variet del sardo. Detto questo, bisogna ripetere che le varie operazioni di divisione del sardo in due variet sono tutte basate quasi esclusivamente sull'esistenza di pronunce diverse di lessemi (parole e morfemi) per il resto uguali. [] Come si  visto, non solo la sintassi di tutte le variet del sardo  praticamente identica, ma la quasi totalit delle differenze morfologiche  costituita da differenze, in effetti, lessicali e la percentuale di parole realmente differenti si aggira intorno al 10% del totale. Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei sardi, Cagliari, Condaghes, 2013, p. 141. ^ Cf. Karl Jaberg, Jakob Jud, Sprach- und Sachatlas Italiens und der Sdschweiz, vol. 8, Zofingen, Ringier, 1928. ^ Noi ci atterremo alla partizione ormai classica che divide il Sardo in tre principali dialetti: il Campidanese, il Nuorese, il Logudorese. Maurizio Virdis, Fonetica del dialetto sardo campidanese, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1978, p. 9. ^ Cf. Maria Teresa Atzori, Sardegna, Pisa, Pacini, 1982. ^ Gnter Holtus, Michael Metzeltin, Christian Scmitt, Lexicon der romanistischen Linguistik, vol. 4, Tbingen, Niemeyer, pp. 897-913. ^ Stima su un campione di 2715 interviste: Anna Oppo, Le lingue dei sardi (PDF). URL consultato il 15 ottobre 2009 (archiviato dall'url originale il 7 gennaio 2018). ^ Perch si parla catalano ad Alghero? - Corpus Oral de l'Alguers. ^ La minoranza negata: i Tabarchini, Fiorenzo Toso - Treccani. ^ Meyer Lbke, Grammatica storica della lingua italiana e dei dialetti toscani, 1927, riduzione e traduzione di M. Bartoli, Torino, Loesher, 1972, p. 216. Sta in Francesco Bruni, op. cit., 1992 e 1996, p. 562. ^ Le lingue che si parlano in Sardegna si possono dividere in istraniere, e nazionali. Straniera totalmente  la lingua d'Algher, la quale  la catalana, a motivo che Algher medesimo  una colonia di Catalani. Straniera pure si deve avere la lingua che si parla in Sassari, Castelsardo e Tempio;  un dialetto italiano, assai pi toscano, che non la maggior parte de medesimi dialetti d'Italia. Francesco Cetti, Storia naturale della Sardegna. I quadrupedi, Sassari, 1774. ^ Giovanni Floris, L'uomo in Sardegna: aspetti di antropobiologia ed ecologia umana, Sestu, Zonza, 1998, p. 207. ^ Cfr. Francesco Mameli, Il logudorese e il gallurese, Villanova Monteleone, Soter editrice, 1998. ^ Mauro Maxia, Studi sardo-corsi, 2010, p.69 ^ Francesco Bruni, op. cit., 1992 e 1996. p. 562. ^ Le lingue dei Sardi (PDF)., Sito della Regione Autonoma della Sardegna, Anna Oppo (curatrice del rapporto finale) e AA. Vari (Giovanni Lupinu, Alessandro Mongili, Anna Oppo, Riccardo Spiga, Sabrina Perra, Matteo Valdes), Cagliari, 2007, p. 69. ^ Eduardo Blasco Ferrer (2010), pp. 137-152. ^ Mary Carmen Iribarren Argaiz, Los vocablos en -rr- de la lengua sarda, su dialnet.unirioja.es, 16 aprile 2017. ^ Sardinia was under the control of Carthage from around 500BC. It was conquered by Rome in 238/7 BC, but was isolated and apparently despised by the Romans, and Romanisation was not rapid. James Noel Adams (9 January 2003). Bilingualism and the Latin Language. Cambridge University Press. p. 209. ISBN 9780521817714 ^ Although it is an established historical fact that Roman dominion over Sardinia lasted until the fifth century, it has been argued, on purely linguistic grounds, that linguistic contact with Rome ceased much earlier than this, possibly as early as the first century BC. Martin Harris, Nigel Vincent (2000). The Romance languages. London and New York: Routledge. p. 315 ^ Ignazio Putzu, "La posizione linguistica del sardo nel contesto mediterraneo", in Neues aus der Bremer Linguistikwerkstatt: aktuelle Themen und Projekte, ed. Cornelia Stroh (Bochum: Universittsverlag Dr. N. Brockmeyer, 2012), 183. ^ The last to use that idiom, the inhabitants of the Barbagia, renounced it in the 7th century together with paganism in favor of Latin, still an archaic substratum in the Sardinian language. Proceedings, VII Congress, Boulder-Denver, Colorado, August 14-September 19, 1965, International Association for Quaternary Research, Indiana University Press, p. 28. ^ E viceversa gli scrittori romani giudicavano la Sardegna una terra malsana, dove dominava la pestilentia (la malaria), abitata da popoli di origine africana ribelli e resistenti, impegnati in latrocinia ed in azioni di pirateria che si spingevano fino al litorale etrusco; un luogo terribile, scarsamente urbanizzato, destinato a diventare nei secoli la terra desilio per i condannati ad metalla. Attilio Mastino, Storia della Sardegna antica, 2 ed., Il Maestrale, 2009, pp. 15-16. ^ Cicerone in particolare odiava i Sardi per il loro colorito terreo, per la loro lingua incomprensibile, per lantiestetica mastruca, per le loro origini africane e per lestesa condizione servile, per lassenza di citt alleate dei Romani, per il rapporto privilegiato dei Sardi con lantica Cartagine e per la resistenza contro il dominio di Roma. Attilio Mastino, Storia della Sardegna antica, 2 ed., Il Maestrale, 2009, p. 16. ^ Heinz Jrgen Wolf, pp. 19-20. Giovanni Lupinu, Storia della lingua sarda (PDF), su vatrarberesh.it, 19 aprile 2017. ^ Michele Loporcaro, Profilo linguistico dei dialetti italiani, Editori Laterza, 2009, p. 170. ^ Per una lista di vocaboli considerati ormai gi desueti all'epoca di Varrone, cf. Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, pp. 89-90. ^ (HU) Andrs Bereznay, Erdly trtnetnek atlasza, Mry Ratio, 2011, p. 63, ISBN 978-80-89286-45-4. ^ F.C.Casla(1994), p. 110. ^ Huiying Zhang, From Latin to the Romance languages: A normal evolution to what extent? (PDF), in Quarterly Journal of Chinese Studies, vol. 3, n. 4, 2015, pp. 105-111. URL consultato il 1 febbraio 2019 (archiviato dall'url originale il 19 gennaio 2018). ^ Dopo la dominazione vandalica, durata ottanta anni, la Sardegna ritornava di nuovo allimpero, questa volta a quello dOriente. Anche sotto i Bizantini la Sardegna rimase alle dipendenze dellesarcato africano, ma lamministrazione civile fu separata da quella militare; alla prima fu preposto un praeses, alla seconda un dux; tutti e due erano alle dipendenze del praefectus praetorii e del magister militum africani. Max Leopold Wagner, La lingua sarda, Nuoro, Ilisso, 19511997, p. 64. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 46, 48. Luigi Pinelli, Gli Arabi e la Sardegna : le invasioni arabe in Sardegna dal 704 al 1016, Cagliari, Edizioni della Torre, 1977, p. 16. ^ M. Wescher e M. Blancard, Charte sarde de labbaye de Saint-Victor de Marseille crite en caractres grecs, in "Bibliothque de l cole des chartes", 35 (1874), pp. 255265. ^ Alessandro Soddu, Paola Crasta, Giovanni Strinna, Uninedita carta sardo-greca del XII secolo nellArchivio Capitolare di Pisa (PDF). ^ Privilegio Logudorese, su it.wikisource.org. URL consultato il 1 ottobre 2017. ^ Max Leopold Wagner, La lingua sarda, Nuoro, Ilisso, 19511997, p. 180. ^ Luigi Pinelli, Gli Arabi e la Sardegna : le invasioni arabe in Sardegna dal 704 al 1016, Cagliari, Edizioni della Torre, 1977, p. 30. ^ Max Leopold Wagner, La lingua sarda, Nuoro, Ilisso, 19511997, p. 65. ^ Cfr. Francesco Cesare Casula, Glossario di autonomia Sardo-Italiana. Presentazione del 2007 di Francesco Cossiga, Logus, 2013, ISBN 9788898062140. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 49. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 49, 64. ^ La lingua sarda acquis dignit di lingua nazionale gi dall'ultimo scorcio del secolo XI quando, grazie a favorevoli circostanze storico-politiche e sociali, sfugg alla limitazione dell'uso orale per giungere alla forma scritta, trasformandosi in volgare sardo. Cecilia Tasca, Manoscritti e lingua sarda, Cagliari, La memoria storica, 2003, p. 15. ^ I Sardi inoltre sono i primi fra tutti i popoli di lingua romanza a fare della lingua comune della gente, la lingua ufficiale dello Stato, del Governo Mario Puddu, Istoria de sa limba sarda, Selargius, Ed. Domus de Janas, 2002, p. 14. ^ Gian Giacomo Ortu, La Sardegna dei Giudici, Il Maestrale, 2005, p. 264. ^ Maurizio Virdis, Le prime manifestazioni della scrittura nel cagliaritano, in Judicalia, Atti del Seminario di Studi Cagliari 14 dicembre 2003, a cura di B. Fois, Cagliari, Cuec, 2004, pp. 45-54. ^ Un caso unico - e a parte - nel dominio romanzo  costituito dalla Sardegna, in cui i documenti giuridici incominciano ad essere redatti interamente in volgare gi alla fine dell'XI secolo e si fanno pi frequenti nei secoli successivi. [...] L'eccezionalit della situazione sarda nel panorama romanzo consiste - come si diceva - nel fatto che tali testi sono stati scritti sin dall'inizio interamente in volgare. Diversamente da quanto succede a questa altezza cronologica (e anche dopo) in Francia, in Provenza, in Italia e nella Penisola iberica, il documento sardo esclude del tutto la compresenza di volgare e latino. (...) il sardo era usato prevalentemente in documenti a circolazione interna, il latino in documenti che concernevano il rapporto con il continente. Lorenzo Renzi, Alvise Andreose, Manuale di linguistica e filologia romanza, Il Mulino, 2009, pp. 256-257. ^ Livio Petrucci, Il problema delle Origini e i pi antichi testi italiani, in Storia della lingua italiana, vol. 3, Torino, Einaudi, p. 58. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 50. Salvatore Tola, La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende, Cagliari, CUEC, 2006, p. 11. Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur, eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur, gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam domus nova et dominus meus locuntur. Dantis Alagherii De Vulgari Eloquentia., Liber Primus, The Latin Library (Lib. I, XI, 7) Eliminiamo anche i Sardi (che non sono Italiani, ma sembrano accomunabili agli Italiani) perch essi soli appaiono privi di un volgare loro proprio e imitano la "gramatica" come le scimmie imitano gli uomini: dicono infatti "domus nova" e "dominus meus". De Vulgari Eloquentia. URL consultato il 9 giugno 2019 (archiviato dall'url originale l'11 aprile 2018)., parafrasi e note a cura di Sergio Cecchin. Edizione di riferimento: Opere minori di Dante Alighieri, vol. II, UTET, Torino 1986 Marinella Lrinczi, La casa del signore. La lingua sarda nel De vulgari eloquentia (PDF). ^ Domna, tant vos ai preiada (BdT 392.7), vv. 74-75. ^ Leopold Wagner, Max. La lingua sarda, a cura di Giulio Paulis (archiviato dall'url originale il 26 gennaio 2016). - Ilisso, pp.78 ^ Salvi, Sergio. Le lingue tagliate: storia delle minoranze linguistiche in Italia, Rizzoli, 1975, p. 195 ^ Rebecca Posner, John N. Green (1982). Language and Philology in Romance. Mouton Publishers. p. 178 ^ Alberto Varvaro, Identit linguistiche e letterarie nell'Europa romanza, Roma, Salerno Editrice, p. 231, ISBN 8884024463. ^ Le sarde, una langue normale - Jean-Pierre Cavaill. ^ Dittamondo III XII 56 ss. ^ Archivio Cassinense Perg. Caps. XI, n. 11 " e "TOLA P., Codice Diplomatico della Sardegna, I, Sassari, 1984, p. 153 ^ Giovanni Strinna, La carta di Nicita e la clausula defensionis (PDF). ^ Corrado Zedda, Raimondo Pinna, (2009) La Carta del giudice cagliaritano Orzocco Torchitorio, prova dell'attuazione del progetto gregoriano di riorganizzazione della giurisdizione ecclesiastica della Sardegna. Collana dell'Archivio storico e giuridico sardo di Sassari. Nuova serie, 10 Todini, Sassari. (PDF), su archiviogiuridico.it. URL consultato il 2 ottobre 2017 (archiviato dall'url originale il 4 marzo 2016). ^ Il primo testo legislativo in lingua sarda ^ Testo completo, su nuraghe.eu. Salvatore Tola, La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende, Cagliari, CUEC, 2006, p. 17. ^ Ma, prescindendo dalle divergenze stilistiche e da altri particolari minori, si pu dire che la lingua dei documenti antichi  assai omogenea e che, ad ogni modo, loriginaria unit della lingua sarda vi si intravede facilmente. Max Leopold Wagner, La lingua sarda, Nuoro, Ilisso, 1951-1997, p. 84. ^ Carlo Tagliavini, Le origini delle lingue neolatine, Bologna, Patron, 1964, p. 450. Eduardo Blasco Ferrer, Storia linguistica della Sardegna, Walter de Gruyter, 1 gennaio 1984, p. 133, ISBN 978-3-11-132911-6. URL consultato il 6 marzo 2016. ^ Francesco Bruni, Storia della lingua italiana, Dall'Umbria alle Isole, vol. 2, Torino, Utet, p. 582, ISBN 88-11-20472-0.. ^ Antonietta Orunesu, Valentino Pusceddu (a cura di). Cronaca medioevale sarda: i sovrani di Torres, 1993, Astra, Quartu S. Elena, p. 11. ^ Tale indirizzo politico, poi palesatosi con la lunga guerra sardo-catalana, era gi manifesto nel 1164 sotto la reggenza di Barisone I de Lacon-Serra, il cui sigillo recava le iscrizioni, di tipo decisamente "sardista" (Casula, Francesco Cesare. La scrittura in Sardegna dal nuragico ad oggi, Carlo Delfino Editore, p.91) Baresonus Dei Gratia Rei Sardiniee ("Barisone, per grazia di Dio Re di Sardegna") e Est vis Sardorum pariter regnum Populorum (" la forza dei Sardi pari al regno dei Popoli"). I sardi di Arborea si allearono ai catalani per cacciare gli italiani. I pisani, battuti, lasciarono l'isola nel 1326. I genovesi seguirono la stessa sorte nel 1348. La nuova dominazione innesca per una sorta di rudimentale sentimento nazionale isolano. I sardi, cacciati finalmente i vecchi dominatori (gli italiani) intendono cacciare anche i catalani. Mariano IV di Arborea vuole infatti unificare l'isola sotto il suo scettro e impegna a tal punto le forze catalane che Pietro IV di Aragona  costretto a venire di persona nell'isola al comando di un nuovo esercito per consolidare la sua conquista. Sergio Salvi, Le lingue tagliate, Rizzoli, 1974, p. 179. ^  evidente, scrive Francesco Cesare Casula, che la diversit di lingua e forse un atteggiamento di superiorit nei confronti dei Sardi da parte degli Aragonesi mal accetto in generale e in particolare in un Paese che si considerava sovrano fece s che l'Arborea si mantenesse fedele alla tradizione italiana ormai recepita da secoli e adattata alle esigenze locali. Francesco Cesare Casula, Cultura e scrittura nell'Arborea al tempo della Carta de Logu, sta in Il mondo della Carta de Logu, Cagliari, 1979, 3 tomi, p. 71-109. La citazione si trova in: Francesco Bruni (direttore), AA.VV. Storia della lingua italiana, vol. II, Dall'Umbria alle Isole, Utet, Torino, 1992 e 1996, Garzanti, Milano, 1996, p. 581, ISBN 88-11-20472-0. ^ Lo studio delle fonti documentarie di Arborea effettuato da Francesco Cesare Casula rileverebbe, a detta dell'autore, non solo una qual certa influenza toscana, ma persino un'affermazione di italianit. Francesco Cesare Casula, op. cit., 1979, p. 87; sta in Francesco Bruni (direttore), op. cit., vol II 1992 e 1996, p. 584. ^ Francesco Bruni (direttore), op. cit., vol. II, 1992 e 1996, p. 584-585. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Storia linguistica della Sardegna, Tbingen, Niemeyer, 1984, p. 132. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 83. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 57. ^ Francesco Cesare Casula sostiene che chi non parlava o non capiva il sardo, per timore che fosse aragonese, veniva ucciso, riportando il caso di due giocolieri siciliani che, trovandosi a Bosa in quel periodo, furono aggrediti perch creduti iberici per la loro lingua incomprensibile. Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, pp. 56-57. ^ Cfr. Francesco Cesare Casula, Le rivolte antiaragonesi nella Sardegna regnicola, 5, in Il Regno di Sardegna, vol. 1, Logus, ISBN 9788898062102. ^ Ibidem ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Editrice Democratica Sarda, 1978, pp. 38-39. ^ Francesco Cesare Casula, Profilo storico della Sardegna catalano-aragonese, Cagliari, Edizioni della Torre, 1982, p. 128. ^ Proto Arca Sardo; Maria Teresa Laneri, De bello et interitu marchionis Oristanei, Cagliari, CUEC, 2003. URL consultato il 17 marzo 2022 (archiviato dall'url originale il 4 agosto 2020). ^ Max Leopold Wagner, La lingua sarda. Storia, spirito e forma, Nuoro, Ilisso, 1997, pp. 68-69. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Cagliari, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 29. ^ Francesco Cesare Casula, Breve storia della scrittura in Sardegna. La "documentaria" nell'epoca aragonese, Cagliari, Editrice Democratica Sarda, 1978, p. 28. ^ Francesco Cesare Casula, La Sardegna catalano-aragonese, 6, in Il Regno di Sardegna, vol. 2, Logus, ISBN 9788898062102. ^ Francesco C. Casula, La storia di Sardegna, 1994, p. 424. [I Sardi] parlano una loro lingua peculiare, il sardo, sia in versi che in prosa, e questo in particolare nel Capo del Logudoro ove  pi pura, pi ricca ed elegante. E giacch sono immigrati qui, e ogni giorno ve ne giungono altri per praticarvi il commercio, molti spagnoli (tarragonesi o catalani) e italiani, si parlano anche le lingue spagnola (tarragonese o catalana) e quella italiana, sicch in un medesimo popolo si dialoga in tutti questi idiomi. I Cagliaritani e gli Algheresi si esprimono per, in genere, nella lingua dei loro maggiori, cio il catalano, mentre gli altri conservano quella autentica dei Sardi. Testo originale: [Sardi] Loquuntur lingua propria sardoa, tum ritmice, tum soluta oratione, praesertim in Capite Logudorii, ubi purior copiosior, et splendidior est. Et quia Hispani plures Aragonenses et Cathalani et Itali migrarunt in eam, et commerciorum caussa quotidie adventant, loquuntur etiam lingua hispanica et cathalana et italica; hisque omnibus linguis concionatur in uno eodemque populo. Caralitani tamen et Algharenses utuntur suorum maiorum lingua cathalana; alii vero genuinam retinent Sardorum linguam. Ioannes Franciscus Fara, De Chorographia Sardini Libri duo. De Rebus Sardois Libri quatuor, Torino, Typographia regia, 1835-1580, p. 51. Traduzione di Giovanni Lupinu, da Ioannis Francisci Farae (1992-1580), In Sardiniae Chorographiam, v.1, "Sulla natura e usi dei Sardi", Gallizzi, Sassari. ^ Max Leopold Wagner, La lingua sarda. Storia, spirito e forma, Nuoro, Ilisso, 1997, p. 185. Francesco Manconi, La Sardegna al tempo degli Asburgo (secoli XVI-XVII), Il Maestrale, 2010, p. 24. ^ Cfr. J. Dexart, Capitula sive acta curiarum Regni Sardiniae, Calari, 1645. lib. I, tit. 4, cap. 1 ^ Tutta la popolazione sarda che non abitava le citt e che era vassalla nei feudi era retta dalla Carta de Logu, promulgata da Eleonora dArborea verso il 1395 e dichiarata legge nazionale dei Sardi da Alfonso V nel parlamento tenuto in Cagliari nel 1421. Max Leopold Wagner, La lingua sarda. Storia, spirito e forma, Nuoro, Ilisso, 1997, p. 69. ^ Max Leopold Wagner, La lingua sarda: storia, spirito e forma, Bern, Francke, 1951, p. 186. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 33. ^ Antonio Nughes, Alghero. Chiesa e societ nel XVI secolo, Edizioni del Sole, 1990, pp. 417-423 ^ Antonio Nughes, Alghero. Chiesa e societ nel XVI secolo, Edizioni del Sole, 1990, p. 236 ^ Paolo Maninchedda, Il pi antico catechismo in sardo. Bollettino di studi sardi, anno XV n. 15/2022. ^ Gessner, Conrad (1555). De differentiis linguarum tum veterum tum quae hodie apud diversas nationes in toto orbe terraru in usu sunt., Sardorum lingua: pp. 66-67. ^ Sigismondo Arquer; Maria Teresa Laneri, Sardiniae brevis historia et descriptio (PDF), CUEC, 2008, pp. 30-31. URL consultato il 19 marzo 2022 (archiviato dall'url originale il 29 dicembre 2020)... certamente i sardi ebbero un tempo una lingua propria, ma poich diversi popoli immigrarono nell'isola e il suo governo fu assunto da sovrani stranieri (vale a dire da Latini, Pisani, Genovesi, Spagnoli e Africani), la loro lingua fu pesantemente corrotta, pur rimanendo un gran numero di vocaboli che non si ritrovano in alcun idioma. Ancor oggi essa conserva molti vocaboli della parlata latina. []  per questo che i sardi, a seconda delle zone, parlano in maniera tanto diversa: appunto perch ebbero una dominazione cos varia; ci nonostante, fra loro si comprendono perfettamente. In questa isola vi sono comunque due lingue principali, una che si usa nelle citt e un'altra che si usa al di fuori delle citt: i cittadini parlano comunemente la lingua spagnola, tarragonese o catalana, che appresero dagli ispanici, i quali ricoprono in quelle citt la gran parte delle magistrature; gli altri, invece, conservano la lingua genuina dei sardi. Testo originale: Habuerunt quidem Sardi linguam propriam, sed quum diversi populi immigraverint in eam atque ab exteris principibus eius imperium usurpatum fuerit, nempe Latinis, Pisanis, Genuensibus, Hispanis et Afris, corrupta fuit multum lingua eorum, relictis tamen plurimis vocabulis, quae in nullo inveniuntur idiomate. [] Hinc est quod Sardi in diversis locis tam diverse loquuntur, iuxta quod tam varium habuerunt imperium, etiamsi ipsi mutuo sese recte intelligant. Sunt autem duae praecipuae in ea insula linguae, una qua utuntur in civitatibus, et altera qua extra civitates. Oppidani loquuntur fere lingua Hispanica, Tarraconensi seu Catalana, quam didicerunt ab Hispanis, qui plerumque magistratum in eisdem gerunt civitatibus: alii vero genuinam retinent Sardorum Linguam. Sigismondo Arquer; Maria Teresa Laneri, Sardiniae brevis historia et descriptio (PDF), CUEC, 2008, pp. 30-31. ^ Turtas, Raimondo (1981). La questione linguistica nei collegi gesuitici in Sardegna nella seconda met del Cinquecento, in "Quaderni sardi di storia" 2, p. 60. ^ Giancarlo Sorgia, Storia della Sardegna spagnola, Sassari, Chiarella, 1987, p. 37. ^ Max Leopold Wagner, op. cit., 1951, p. 391 e Antonio Sanna, Il dialetto di Sassari, Cagliari, Trois, 1975, p. 18 e seg. Entrambi sono in Francesco Bruni, op. cit., 1992 e 1996, p. 562 ^ Bruno Migliorini, Breve storia della lingua italiana, Firenze, Sansoni, 1969, p. 138. ^ Per quant en lo present regne hi ha algunes citats, com es la vila de Iglesias y Bosa, que tenen capitol de breu, ab lo qual se regexen, y son en llengua pisana o italiana; y por lo semblant la ciutat de Sasser t alguns capitols en llengua genovese o italiana; y per quant se veu no conv ni es just que lleys del regne stiguen en llengua strana, que sia provehit y decretat que dits capitols sien traduhits en llengua sardesca o catalana, y que los de llengua italiana sien abolits, talment que no reste memoria de aquells. E. Bottini-Massa, La Sardegna sotto il dominio spagnolo, Torino, 1902, p. 51. Jordi Carbonell i de Ballester, 5.2, in Elements d'histria de la llengua catalana, Publicacions de la Universitat de Valncia, 2018. Sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu (PDF), su filologiasarda.eu. URL consultato il 30 giugno 2018. ^ G. Siotto-Pintor, Storia letteraria di Sardegna, I, Torino, 1843, p. 108. ^ Max Leopold Wagner, La lingua sarda. Storia, spirito e forma, Berna, Francke, Verlag, 1951, p. 185 ^ Francesco Bruni, op. cit.. 1992 e 1996. p. 584. First attempts at national self-assertion through language date back to the 16th century, when G. Araolla, a speaker of Sassarese, wrote a poem intended to enrich and honour the Sardinian language. Rebecca Posner, John N. Green, Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance, De Gruyter Mouton, 1993, p. 286. ^ Intendendo esservi una "naturalit" della lingua propria delle diverse "nazioni", cos come v' la lingua naturale della "nazione sarda", espressione, quest'ultima, non usata ma ben sottintesa. Ignazio Putzu, Gabriella Mazzon, Lingue, letterature, nazioni. Centri e periferie tra Europa e Mediterraneo, Franco Angeli Edizioni, 2013, p. 597. Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a cura di). Storia della lingua sarda: dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti, 2009, Cuec, Cagliari, p. 92. ^ Francesco Bruni, op. cit., 1992 e 1996, p. 591 ^ Vicen Bacallar, el sard botifler als orgens de la Real Academia Espaola - VilaWeb. Michele Loporcaro, Profilo linguistico dei dialetti italiani, Editori Laterza, 2009, p. 9. ^ Francesco Bruni, op. cit., 1992 e 1996, p. 584. ^ Ci si riferisce allo statuto della Confraternita del SS. Sacramento, fondata nel 1639 e della costituzione di quella dei Servi di Maria. Francesco Bruni, op. cit., 1882 e 1996, p. 591. ^ Giancarlo Sorgia, Storia della Sardegna spagnola, Sassari, Chiarella, 1987, p. 168. ^ Antonio Virdis, Sos battudos. Movimenti religiosi penitenziali in Logudoro, L'Asfodelo Editore, 1987 ^ Il brano qui riportato non  soltanto illustrativo di una chiara evoluzione di diglossia con bilinguismo dei ceti medio-alti (il cavaliere sa lo spagnolo e il sardo), ma anche di un rapporto gerarchico, tra lingua dominante (o "egmone", come direbbe Gramsci) e subordinata, che tuttavia concede spazio al codice etnico, rispettato e persino appreso dai conquistatori. Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a cura di). Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti, 2009, Cuec, Cagliari, p. 99. ^ Francesco Manconi, La Sardegna al tempo degli Asburgo (secoli XVI-XVII), Il Maestrale, 2010, p. 35. ^ Los tercios espaoles solo podan ser comandados por soldados que hablasen castellano, cataln, portugus o sardo. Cualquier otro tena vedado su ascenso, por eso los italianos que chapurreaban espaol se hacan pasar por valencianos para intentar su promocin. (ES) Vicente G. Olaya, La segunda vida de los tercios, in El Pas, 6 gennaio 2019. URL consultato il 4 giugno 2019. ^ Michelle Hobart, A Companion to Sardinian History, 5001500, Leiden, Boston, Brill, 2017, pp. 111-112. ^ Raimondo Turtas, Studiare, istruire, governare. La formazione dei letrados nella Sardegna spagnola, EDES, 2001, p. 236. ^ Totu sas naziones iscrient e imprentant sos libros in sas propias limbas nadias e duncas peri sa Sardigna  sigomente est una natzione  depet iscriere e imprentare sos libros in limba sarda. Una limba chi de seguru bisongiat de irrichimentos e de afinicamentos, ma non est de contu prus pagu de sas ateras limbas neolatinas. ("Tutte le nazioni scrivono e stampano libri nella propria lingua natale, e dunque anche la Sardegna - dal momento che  una nazione - deve scrivere e stampare libri in lingua sarda. Una lingua - segue il Garipa - che senza dubbio necessita di arricchimenti e limature, ma non  meno importante rispetto alle altre lingue neolatine."). Casula, Francesco. Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe (PDF). ^ Paolo Maninchedda (2000): Nazionalismo, cosmopolitismo e provincialismo nella tradizione letteraria della Sardegna (secc. XVXVIII), in: Revista de filologa Romnica, 17, p. 178. ^ Salvi, Sergio (1974). Le lingue tagliate, Rizzoli, pg. 180. Manlio Brigaglia, La Sardegna, 1. La geografia, la storia, l'arte e la letteratura, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 65. ^ I territori della casa di Savoia si allargano fino al Ticino; importante  l'annessione della Sardegna (1718), perch la vita amministrativa e culturale dell'isola, che prima si svolgeva in spagnolo, si viene orientando, seppur molto lentamente, verso la lingua italiana. Bruno Migliorini, Breve storia della lingua italiana, Firenze, Sansoni, 1969, p. 214. ^ M. Lepori, Dalla Spagna ai Savoia. Ceti e corona della Sardegna del Settecento (Roma, 2003) ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 169. ^ Joaqun Arce (1960), Espaa en Cerdea. Aportacin cultural y testimonios de su influjo, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Cientficas, Instituto Jernimo Zurita, p. 128. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, pp. 168-169. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 201. ^ Manlio Brigaglia, La Sardegna, 1. La geografia, la storia, l'arte e la letteratura, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 64. ^ Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, pp. 86-87. ^ Roberto Palmarocchi (1936). Sardegna sabauda. Il regime di Vittorio Amedeo II. Cagliari: Tip. Mercantile G. Doglio. p. 95. ^ Palmarocchi, Roberto (1936). Sardegna sabauda, v. I, Tip. Mercantile G. Doglio, Cagliari, p. 87. ^ Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, p. 86 ^ Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a cura di). Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti, 2009, Cuec, Cagliari, p. 110 ^ Rossana Poddine Rattu. Biografia dei vicer sabaudi del Regno di Sardegna (1720-1848). Cagliari: Della Torre. p. 31. ^ Luigi La Rocca, La cessione del Regno di Sardegna alla Casa Sabauda. Gli atti diplomatici e di possesso con documenti inediti, in "Miscellanea di Storia Italiana. Terza Serie", v.10, Torino, Fratelli Bocca, 1905, pp. 180-188. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics. De Gruyter Mouton. p. 210. ^  La pi diffusa, e storicamente precocissima, consapevolezza dell'isola circa lo statuto di "lingua a s" del sardo, ragion per cui il rapporto tra il sardo e l'italiano ha teso a porsi fin dall'inizio nei termini di quello tra due lingue diverse (bench con potere e prestigio evidentemente diversi), a differenza di quanto normalmente avvenuto in altre regioni italiane, dove, tranne forse nel caso di altre minoranze storiche, la percezione dei propri "dialetti" come "lingue" diverse dall'italiano sembrerebbe essere un fatto relativamente pi recente e, almeno apparentemente, meno profondamente e drammaticamente avvertito. Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 209. ^ La consapevolezza di alterit rispetto all'italiano si spiega facilmente non solo per i quasi 400 anni di fila sotto il dominio ispanico, che hanno agevolato nei sardi, rispetto a quanto avvenuto in altre regioni italiane, una prospettiva globalmente pi distaccata nei confronti della lingua italiana, ma anche per il fatto tutt'altro che banale che gi i catalani e i castigliani consideravano il sardo una lingua a s stante, non solo rispetto alla propria ma anche rispetto all'italiano. Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 210. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 209. ^ L'ufficiale Giulio Bechi ebbe a dire dei sardi che parlavano un terribile idioma, intricato come il saraceno, sonante come lo spagnolo. [...] immagina del latino pestato nel mortaio con del greco e dello spagnolo, con un pizzico di saraceno, masticato fitto fitto in una barba con delle finali in os e as; sbatti tutto questo in faccia a un mortale e poi dimmi se non val lo stesso esser sordomuti! Giulio Bechi, Caccia grossa. Scene e figure del banditismo sardo, Nuoro, Ilisso, 1997, 1900, p. 43, 64. ^ Lingue fuori dell'Italiano e del Sardo nessuno ne impara, e pochi uomini capiscono il francese; piuttosto lo spagnuolo. La lingua spagnuola s'accosta molto anche alla Sarda, e poi con altri paesi poco sono in relazione. [...] La popolazione della Sardegna pare dalli suoi costumi, indole, etc., un misto di popoli di Spagna, e del Levante conservano vari usi, che hanno molta analogia con quelli dei Turchi, e dei popoli del Levante; e poi vi  mescolato molto dello Spagnuolo, e dir cos, che pare una originaria popolazione del Levante civilizzata alla Spagnuola, che poi coll'andare del tempo divenne pi originale, e form la Nazione Sarda, che ora distinguesi non solo dai popoli del Levante, ma anche da quelli della Spagna. Francesco D'Austria-Este, Descrizione della Sardegna (1812), ed. Giorgio Bardanzellu, Cagliari, Della Torre, 1993, 1812, p. 43, 64. ^ [] tanto nativa per me la lingua italiana, come la latina, francese o altre forestiere che solo s'imparano in parte colla grammatica, uso e frequente lezione de' libri, ma non si possiede appieno diceva infatti Andrea Manca Dell'Arca, agronomo sassarese della fine del Settecento ('Ricordi di Santu Lussurgiu di Francesco Maria Porcu In Santu Lussurgiu dalle Origini alla "Grande Guerra" - Grafiche editoriali Solinas - Nuoro, 2005) ^ Francesco Sabatini, Minoranze e culture regionali nella storiografia linguistica italiana, in I dialetti e le lingue delle minoranze di fronte all'italiano (Atti dell'XI Congresso internazionale di studi della SLI, Societ di linguistica italiana, a cura di Federico Albano Leoni, Cagliari, 27-30 maggio 1977 e pubblicati da Bulzoni, Roma, 1979, p. 14.) ^ L'italianizzazione dell'isola fu un obiettivo fondamentale della politica sabauda, strumentale a un pi ampio progetto di assimilazione della Sardegna al Piemonte. Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, p. 92 ^ En aquest sentit, la italianitzaci definitiva de l'illa representava per a ell l'objectiu ms urgent, i va decidir de contribuir-hi tot reformant les Universitats de Cller i de Ssser, bandejant-ne alhora els jesutes de la direcci per tal com mantenien encara una relaci massa estreta amb la cultura espanyola. El ministre Bogino havia ents que noms dins d'una Universitat reformada podia crear-se una nova generaci de joves que contribussin a homogenetzar de manera absoluta Sardenya amb el Piemont. Joan Armangu i Herrero (2006). Represa i exercici de la conscincia lingstica a l'Alguer (ss. XVIII-XX), Arxiu de Tradicions de l'Alguer, Cagliari, I.1 ^ The phonology of Campidanian Sardinian : a unitary account of a self-organizing structure, Roberto Bolognesi, The Hague: Holland Academic Graphics, p. 3 ^ Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, pp. 88, 91. ^ Ai funzionari sabaudi, inseriti negli ingranaggi dell'assolutismo burocratico ed educati al culto della regolarit e della precisione, l'isola appariva come qualcosa di estraneo e di bizzarro, come un Paese in preda alla barbarie e all'anarchia, popolato di selvaggi tutt'altro che buoni. Era difficile che quei funzionari potessero considerare il diverso altrimenti che come puro negativo. E infatti essi presero ad applicare alla Sardegna le stesse ricette applicate al Piemonte. Dirigeva la politica per la Sardegna il ministro Bogino, ruvido e inflessibile.. Guerci, Luciano (2006). L'Europa del Settecento : permanenze e mutamenti , UTET, p. 576 ^ Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, p.80 Manlio Brigaglia, La Sardegna, 1. La geografia, la storia, l'arte e la letteratura, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 77. Bolognesi, Roberto; Heeringa, Wilbert. Sardegna fra tante lingue, pp.25, 2005, Condaghes Salvi, Sergio (1974). Le lingue tagliate, Rizzoli, pg. 181 ^ In Sardegna, dopo il passaggio alla casa di Savoia, lo spagnolo perde terreno, ma lentissimamente: solo nel 1764 l'italiano diventa lingua ufficiale nei tribunali e nell'insegnamento. Bruno Migliorini, La Rassegna della letteratura italiana, vol. 61, Firenze, Le Lettere, 1957, p. 398. ^ Anche la sostituzione dell'italiano allo spagnolo non avvenne istantaneamente: quest'ultimo rest lingua ufficiale nelle scuole e nei tribunali fino al 1764, anno in cui da Torino fu disposta una riforma delle universit di Cagliari e Sassari e si stabil che l'insegnamento scolastico dovesse essere solamente in italiano. Michele Loporcaro, Profilo linguistico dei dialetti italiani, Editori Laterza, 2009, p. 9. ^ Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, p. 89 ^ L'attivit riformatrice si allarg anche ad altri campi: scuole in lingua italiana per riallacciare la cultura isolana a quella del continente, lotta contro il banditismo, ripopolamento di terre e ville deserte con Liguri, Piemontesi, Crsi. Roberto Almagia et al., Sardegna, Enciclopedia Italiana (1936)., Treccani, "Storia". ^ Rivista storica italiana, vol. 104, Edizioni scientifiche italiane, 1992, p. 55. ^ Clemente Caria, Canto sacro-popolare in Sardegna, Oristano, S'Alvure, 1981, p. 45. ^ Sant'Efisio cantato in castigliano: rinvenuti gosos dell'800, su unionesarda.it, 2017. ^ Il sistema di controllo capillare, in ambito amministrativo e penale, che introduce il Governo sabaudo, rappresenter, fino all'Unit, uno dei canali pi diretti di contatto con la nuova lingua "egemone" (o lingua-tetto) per la stragrande maggioranza della popolazione sarda. Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a cura di). Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti, 2009, Cuec, Cagliari, p. 111. ^ Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, pp. 89, 92. ^ Francesco Gemelli, Luigi Valenti Gonzaga, Rifiorimento della Sardegna proposto nel miglioramento di sua agricoltura, vol. 2, Torino, Giammichele Briolo, 1776. ^ Matteo Madao, Saggio d'un'opera intitolata Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua analogia colle due matrici lingue, la greca e la latina, Cagliari, Bernardo Titard, 1782. ^ Matteo Madau, Dizionario Biografico Treccani, su treccani.it. ^ Marcel Farinelli, Un arxiplag invisible: la relaci impossible de Sardenya i Crsega sota nacionalismes, segles XVIII-XX, su tdx.cat, Universitat Pompeu Fabra. Institut Universitari d'Histria Jaume Vicens i Vives, p. 285. ^ Matteo Madau, Ichnussa. Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, pp. 111-112. ^ Febrs, la prima grammatica sul sardo. A lezione di limba dal gesuita catalano, su sardiniapost.it. ^ Febres, Andres (1786). Prima grammatica de' tre dialetti sardi , Cagliari [consultabile nella Biblioteca Universitaria di Cagliari, Collezione Baille, ms. 11.2.K., n.18] ^ Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a cura di). Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti, 2009, Cuec, Cagliari, p. 127. ^ Salvi, Sergio (1974). Le lingue tagliate, Rizzoli, pg. 182-183. ^ Manlio Brigaglia, La Sardegna, 1. La geografia, la storia, l'arte e la letteratura, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 95. ^ Costoro erano spartiti fra il desiderio di un nazionalismo sardo quale eredit recente degli eventi di fine Settecento, da un lato, e la costruzione della nuova nazione italiana di cui volevano essere parte attiva, dallaltro, pur senza che nulla venisse loro sottratto delle idealit del nazionalismo sardo del secolo precedente. Maurizio Virdis, Geostorica sarda. Produzione letteraria nella e nelle lingue di Sardegna, Rhesis UniCa, p. 21. ^ Nel caso della Sardegna, la scelta della patria italiana  avvenuta da parte delle lite legate al dominio sabaudo sin dal 1799, in modo esplicito, pi che altro come strategia di un ceto che andava formandosi attraverso la fusione fra aristocrazia, nobilt di funzione e borghesia, in reazione al progetto antifeudale, democratico e repubblicano della Sarda rivoluzione. Alessandro Mongili (2015). "1". Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna. Condaghes. ^ Manlio Brigaglia, Attilio Mastino, Giangiacomo Ortu, 2006. Storia della Sardegna dal Settecento a oggi, v. 2, Editori Laterza, p. 84. ^ Manlio Brigaglia, Attilio Mastino, Giangiacomo Ortu, 2006. Storia della Sardegna dal Settecento a oggi, v. 2, Editori Laterza, p. 92. ^ [Il Porru] In generale considera la lingua un patrimonio che deve essere tutelato e migliorato con sollecitudine. In definitiva, per il Porru possiamo ipotizzare una probabilmente sincera volont di salvaguardia della lingua sarda che per, dato il clima di severa censura e repressione creato dal dominio sabaudo, dovette esprimersi tutta in funzione di un miglior apprendimento dell'italiano. Siamo nel 1811, ancora a breve distanza dalla stagione calda della rivolta antifeudale e repubblicana, dentro il periodo delle congiure e della repressione. Cardia, Amos (2006). S'italianu in Sardnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lngua in Sardnnia in edadi spanniola, Iskra, Ghilarza, pp. 112-113. ^ Manlio Brigaglia, Attilio Mastino, Giangiacomo Ortu, 2006. Storia della Sardegna dal Settecento a oggi, v. 2, Editori Laterza, p. 93 ^ Johanne Ispanu, Ortographia Sarda Nationale o siat Grammatica de sa limba logudoresa cumparada cum s'italiana (PDF), su sardegnadigitallibrary.it, Kalaris, Reale Stamperia, 1840. URL consultato il 26 giugno 2019 (archiviato dall'url originale il 26 giugno 2019). ^ []Ciononostante le due opere dello Spano sono di straordinaria importanza, in quanto aprirono in Sardegna la discussione sul "problema della lingua sarda", quella che sarebbe dovuta essere la lingua unificata e unificante, che si sarebbe dovuta imporre in tutta l'isola sulle particolarit dei singoli dialetti e suddialetti, la lingua della nazione sarda, con la quale la Sardegna intendeva inserirsi tra le altre nazioni europee, quelle che nell'Ottocento avevano gi raggiunto o stavano per raggiungere la loro attuazione politica e culturale, compresa la nazione italiana. E proprio sulla falsariga di quanto era stato teorizzato e anche attuato a favore della nazione italiana, che nell'Ottocento stava per portare a termine il processo di unificazione linguistica, elevando il dialetto fiorentino e toscano al ruolo di "lingua nazionale", chiamandolo "italiano illustre", anche in Sardegna l'auspicata "lingua nazionale sarda" fu denominata "sardo illustre". Massimo Pittau, Grammatica del sardo illustre, Nuoro, pp. 11-12, Premessa. ^ Il presente lavoro per restringesi propriamente al solo Logudorese ossia Centrale, che questo forma la vera lingua nazionale, la pi antica e armoniosa e che soffr alterazioni meno delle altre. Ispanu, Johanne (1840). Ortographia sarda nationale o siat grammatica de sa limba logudoresa cumparada cum s'italiana, pg. 12 ^ Manlio Brigaglia, Attilio Mastino, Giangiacomo Ortu, 2006. Storia della Sardegna dal Settecento a oggi, v. 2, Editori Laterza, p. 94. ^ "Una innovazione in materia di incivilimento della Sardegna e d'istruzione pubblica, che sotto vari aspetti sarebbe importantissima, si  quella di proibire severamente in ogni atto pubblico civile non meno che nelle funzioni ecclesiastiche, tranne le prediche, l'uso dei dialetti sardi, prescrivendo l'esclusivo impiego della lingua italiana. In sardo si gettano i cosiddetti pregoni o bandi; in sardo si cantano gl'inni dei Santi (Goccius), alcuni dei quali privi di dignit  necessario inoltre scemare l'uso del dialetto sardo [sic] e introdurre quello della lingua italiana anche per altri non men forti motivi; ossia per incivilire alquanto quella nazione, s affinch vi siano pi universalmente comprese le istruzioni e gli ordini del Governo s finalmente per togliere una delle maggiori divisioni, che sono fra la Sardegna e i Regi stati di terraferma." Carlo Baudi di Vesme, Considerazioni politiche ed economiche sulla Sardegna, Dalla Stamperia Reale, 1848, pp. 49-51. ^ In una sua opera del 1848 egli mostra di considerare la situazione isolana come carica di pericoli e di minacce per il Piemonte e propone di procedere colpendo innanzitutto con decisione la lingua sarda, proibendola cio "severamente in ogni atto pubblico civile non meno che nelle funzioni ecclesiastiche, tranne le prediche". Baudi di Vesme non si fa illusioni: l'antipiemontesismo non  mai venuto meno nonostante le proteste e le riaffermazioni di fratellanza con i popoli di terraferma; si  vissuti anzi fino a quel momento - aggiunge - non in attesa di una completa unificazione della Sardegna al resto dello Stato ma addirittura di un "rinnovamento del novantaquattro", cio della storica "emozione popolare" che aveva portato alla cacciata dei Piemontesi. Ma, rimossi gli ostacoli che sul piano politico-istituzionale e soprattutto su quello etnico e linguistico differenziano la Sardegna dal Piemonte, nulla potr pi impedire che l'isola diventi un tutt'uno con gli altri Stati del re e si italianizzi davvero. Federico Francioni, Storia dell'idea di "nazione sarda", in Manlio Brigaglia, La Sardegna, 2. La cultura popolare, l'economia, l'autonomia, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, pp. 173-174. Carlo Baudi di Vesme, Considerazioni politiche ed economiche sulla Sardegna, Dalla Stamperia Reale, 1848, p. 306. ^ Carlo Baudi di Vesme, Considerazioni politiche ed economiche sulla Sardegna, Dalla Stamperia Reale, 1848, p. 305. ^ Carlo Baudi di Vesme, Considerazioni politiche ed economiche sulla Sardegna, Dalla Stamperia Reale, 1848, p. 313. ^ Sebastiano Ghisu, 3, 8, in Filosofia de logu, Milano, Meltemi, 2021. Salvi, Sergio (1974). Le lingue tagliate, Rizzoli, pg.184 ^ Des del seu crrec de capit general, Carles Flix havia lluitat amb m rgida contra les darreres actituds antipiemonteses que encara dificultaven l'activitat del govern. Ara promulgava el Codi felici (1827), amb el qual totes les lleis sardes eren recollides i, sovint, modificades. Pel que ara ens interessa, cal assenyalar que el nou codi abolia la Carta de Logu  la consuetud de la naci sardesca, vigent des de l'any 1421  i all que restava de l'antic dret municipalista basat en el privilegi. Joan Armangu i Herrero (2006). Represa i exercici de la conscincia lingstica a l'Alguer (ss. XVIII-XX), Arxiu de Tradicions de l'Alguer, Cagliari, I.1 ^ Cimitero antico, su Sito ufficiale del comune di Ploaghe. ^ Carlo Baudi di Vesme, Considerazioni politiche ed economiche sulla Sardegna, Dalla Stamperia Reale, 1848, p. 167. ^ Pietro Martini, Sullunione civile della Sardegna colla Liguria, con il Piemonte e colla Savoia, Cagliari, Timon, 1847, p. 4. Toso, Fiorenzo. Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo, su treccani.it. ^ Dettori, Antonietta, 2001. Sardo e italiano: tappe fondamentali di un complesso rapporto, in Argiolas, Mario; Serra, Roberto. Limba lingua language: lingue locali, standardizzazione e identit in Sardegna nellera della globalizzazione, Cagliari, CUEC, p. 88. ^ Gian Nicola Spanu, Il primo inno d'Italia  sardo (PDF). URL consultato il 23 dicembre 2018 (archiviato dall'url originale l'11 ottobre 2017). ^ Carboni, Salvatore (1881). Sos discursos sacros in limba sarda, Bologna, cit. in Salvi, Sergio (1974). Le lingue tagliate, Rizzoli, pp. 186-187. Manlio Brigaglia, La Sardegna. La cultura popolare, l'economia, l'autonomia, vol. 2, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 114. Manlio Brigaglia, La Sardegna. La cultura popolare, l'economia, l'autonomia, vol. 2, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 115. ^ Manlio Brigaglia, La Sardegna, 2. La cultura popolare, l'economia, l'autonomia, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 175. ^ Manlio Brigaglia, Un'idea della Sardegna, in Storia della Sardegna, Cagliari, Edizioni della Torre, 2017. ^ Marita Kaiser, Federico Masini, Agnieszka Stryjecka (a cura di), Competenza comunicativa: insegnare e valutare, Rome, Sapienza Universit Editrice, 2021, p. 49. Fiorenzo Toso, Moschetto e dialetto, su treccani.it, 2014. ^ Alfredo Graziani, Fanterie sarde all'ombra del Tricolore, Sassari, La Nuova Sardegna, 2003, p. 257. ^ Storia della Brigata Sassari, Sassari, Gallizzi, 1981, p. 10. ^ L'amarezza leggiadra della lingua. Atti del Convegno "Tonino Ledda e il movimento felibristico del Premio di letteratura 'Citt di Ozieri'. Percorsi e prospettive della lingua materna nella poesia contemporanea di Sardegna" : giornate di studio, Ozieri, 4-5-6 maggio 1995, Centro di documentazione e studio della letteratura regionale, 1997, p. 346. ^ Il ventennio fascista segn per la Sardegna l'ingresso nel sistema nazionale. Il centralismo esasperato del governo fascista riusc, seppure - come si dir - con qualche contraddizione, a tacitare le istanze regionalistiche, comprimendole violentemente. La Sardegna fu colonialisticamente integrata nella cultura nazionale: modi di vita, costumi, visioni generali, parole d'ordine politiche furono imposte sia attraverso la scuola (dalla quale part un'azione repressiva nei confronti della lingua sarda), sia attraverso l'organizzazione del partito (che accompagn, come in ogni altra regione d'Italia, i sardi dalla prima infanzia alla maturit, oltre tutto coinvolgendo per la prima volta - almeno nelle citt - anche le donne). La trasformazione che ne segu fu vasta e profonda. Guido Melis, La Sardegna contemporanea, in Manlio Brigaglia, La Sardegna. La geografia, la storia, l'arte e la letteratura, vol. 1, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 132. Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda, De Gruyter Mouton, 2017, p. 36. Remundu Piras, su sardegnacultura.it. URL consultato il 17 febbraio 2018 (archiviato dall'url originale il 30 ottobre 2020). Sardegna Cultura. ^ Dopo pisani e genovesi si erano susseguiti aragonesi di lingua catalana, spagnoli di lingua castigliana, austriaci, piemontesi ed, infine, italiani [] Nonostante questi impatti linguistici, la "limba sarda" si mantiene relativamente intatta attraverso i secoli. [] Fino al fascismo: che viet l'uso del sardo non solo in chiesa, ma anche in tutte le manifestazioni folkloristiche. Wolftraud De Concini, Gli altri d'Italia : minoranze linguistiche allo specchio, Pergine Valsugana, Comune, 2003, pp. 195-196. ^ Marcel A. Farinelli, The invisible motherland? The Catalan-speaking minority in Sardinia and Catalan nationalism, in: Studies on National Movements, 2 (2014), p. 15. ^ Massimo Pittau, Grammatica del sardo illustre, Nuoro, Premessa. ^ Sergio Salvi, Le lingue tagliate, Rizzoli, 1974, p. 191. ^ Est torradu Montanaru, Francesco Masala, Messaggero, 1982 (PDF). URL consultato il 17 giugno 2019 (archiviato dall'url originale il 14 aprile 2021). ^ Francesco Atzeni, Mediterranea (1927-1935) : politica e cultura in una rivista fascista, Cagliari, AM & D, 2005, p. 106. ^ Montanaru e la lingua sarda, su Il Manifesto Sardo, 2019. ^ Il diffondere luso della lingua sarda in tutte le scuole di ogni ordine e grado non  per gli educatori sardi soltanto una necessit psicologica alla quale nessuno pu sottrarsi, ma  il solo modo di essere Sardi, di essere cio quello che veramente siamo per conservare e difendere la personalit del nostro popolo. E se tutti fossimo in questa disposizione di idee e di propositi ci faremmo rispettare pi di quanto non ci rispettino. Antioco Casula, Poesie scelte, Cagliari, Edizioni 3T, 1982, p. 35. ^ Poddighe, Salvatore. Sa Mundana Cummdia, Editore Domus de Janas, 2009, ISBN 88-88569-89-8, p. 32. ^ Il prezzo che si pag fu altissimo: la compressione della cultura regionale, la frattura sempre pi netta tra il passato dei sardi e il loro futuro italiano, la riduzione di modi di vita e di pensiero molto radicati a puro fatto di folclore. I codici di comportamento tradizionali delle zone interne resistettero, seppure insidiati e spesso posti in crisi dalla invasione di nuovi valori estranei alla tradizione della comunit; in altre zone della Sardegna, invece, i modelli culturali nazionali prevalsero facilmente sull'eredit del passato e ci, oltre a provocare una crisi d'identit con preoccupanti riflessi sociali, segn una frattura non pi rimarginabile tra le generazioni. Guido Melis, La Sardegna contemporanea, in Manlio Brigaglia, La Sardegna. La geografia, la storia, l'arte e la letteratura, vol. 1, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 132. ^ Manlio Brigaglia et al., Un'idea della Sardegna, in Storia della Sardegna, Cagliari, Edizioni della Torre, 2017. ^ Carlo Pala, Idee di Sardegna, Carocci Editore, 2016, p. 121. ^ Cit. Manlio Brigaglia, in Fiorenzo Caterini, La mano destra della storia. La demolizione della memoria e il problema storiografico in Sardegna, Carlo Delfino Editore, p. 99. ^ Le argomentazioni sono sempre le stesse, e sostanzialmente possono essere riassunte con il legame a loro avviso naturale tra la lingua sarda, intesa come la lingua delle societ tradizionali, e la lingua italiana, connessa ai cosiddetti processi di modernizzazione. Essi hanno interiorizzato l'idea, molto rozza e intellettualmente grossolana, che essere italofoni  essere "moderni". La differenza tra modernit e tradizione  ai loro occhi di sostanza, si tratta di due tipi di societ opposti per natura, in cui non esiste continuit di pratiche, di attori, n esistono forme miste. Alessandro Mongili (2015). "9". Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna. Condaghes. ^ Martin Harris, Nigel Vincent, The Romance languages, London, New York, 2001, p. 349. ^ Sergio Salvi, Le lingue tagliate, Rizzoli, 1974, p. 195. ^ Sa limba sarda - Giovanna Tonzanu, su midesa.it. URL consultato l'8 giugno 2009 (archiviato dall'url originale il 27 febbraio 2017). ^ The Sardinian professor fighting to save Gaelic  and all Europe's minority tongues, The Guardian. ^ Conferenza di Francesco Casula sulla Lingua sarda: sfatare i pi diffusi pregiudizi sulla lingua sarda. ^ La lingua sarda oggi: bilinguismo, problemi di identit culturale e realt scolastica, Maurizio Virdis (Universit di Cagliari), su francopiga.it. ^ Quando muore una lingua si oscura il cielo: da "Lettera a un giovane sardo" dell'antropologo Bachisio Bandinu. URL consultato il 9 febbraio 2014 (archiviato dall'url originale il 24 ottobre 2021). ^ La tendenza che caratterizza invece molti gruppi dominati  quella di gettare a mare i segni che indicano la propria appartenenza a un'identit stigmatizzata.  quello che accade in Sardegna con la sua lingua (capp. 8-9, in questo volume). Alessandro Mongili (2015). "1". Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna. Condaghes. ^ Strumenti giuridici per la promozione della lingua sarda, su sardegnacultura.it, Sardegna Cultura. URL consultato il 30 aprile 2019 (archiviato dall'url originale il 30 ottobre 2020). ^ Relazione di accompagnamento al disegno di legge Norme per la tutela, valorizzazione e promozione della lingua sarda e delle altre variet linguistiche della Sardegna, pp.7 (PDF). ^ Salvi, Sergio, Le lingue tagliate, Rizzoli, 1974, p. 193. ^ Francesco Casula, Gianfranco Contu, Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo (PDF), Dolianova, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 116, 134. URL consultato il 25 agosto 2019 (archiviato dall'url originale il 20 ottobre 2020). ^ Antonello Mattone, Le radici dell'autonomia. Civilt locali e istituzioni giuridiche dal Medioevo allo Statuto speciale, in Manlio Brigaglia, La Sardegna. La cultura popolare, l'economia, l'autonomia, vol. 2, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 33. ^ Come dimostra l'iter dell'approvazione dello Statuto sardo, il braccio di ferro tra le classi dirigenti nazionali, rappresentate dal potere centrale, e la classe dirigente locale si risolse a tutto svantaggio di quest'ultima. Paradossalmente, come nel 1668, nel 1793-96, nel 1847 le classi dirigenti locali venivano sconfitte proprio per lo scarso peso contrattuale che avevano a livello nazionale quando si trattava di far valere le proprie rivendicazioni. La vicenda dello Statuto regionale pone quindi in piena luce le radici profonde del fallimento della borghesia sarda, la sua organica debolezza, le preoccupazioni e la riserva che hanno sempre accompagnato le sue aspirazioni liberiste e sardistiche. Ma bisogna anche ricordare che lo Statuto sardo  stato approvato nel contesto di un clima politico nazionale completamente mutato. Manlio Brigaglia, La Sardegna. La cultura popolare, l'economia, l'autonomia, vol. 2, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 34. ^ Carlo Pala, Idee di Sardegna, Carocci Editore, 2016, p. 118. ^ Pintore, Gianfranco (1996). La sovrana e la cameriera: La Sardegna tra sovranit e dipendenza. Nuoro: Insula, p. 13. ^ Francesco Casula, Gianfranco Contu, Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo (PDF), Dolianova, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 118. URL consultato il 25 agosto 2019 (archiviato dall'url originale il 20 ottobre 2020). ^ Nel 1948 serv per il Piano di rinascita, oggi bisogna puntare sulle vere peculiarit, in La Nuova Sardegna, 20 novembre 2022. ^ se i poteri della Carta sarda apparivano estesi sul piano economico (pur con limiti in sede di applicazione concreta), lo statuto lasciava scoperto totalmente lambito sociale e culturale. L'art. 1 dello statuto, infatti, non fa alcun riferimento n alla nozione di popolo sardo n di lingua sarda []. Manca il fondamento della soggettivit di popolo che invece  previsto in altri statuti speciali. Per esempio, mancano i riconoscimenti di tipo etnolinguistico e culturale. Pala, Carlo. La Sardegna. Dalla vertenza entrate al federalismo fiscale?, in Istituzioni del Federalismo. Rivista di studi giuridici e politici, 2012, 1, p. 215. ^ Cardia, Mariarosa (1998). La conquista dellautonomia (1943-49), in Luigi Berlinguer, Luigi e Mattone, Antonello. La Sardegna, Torino, Einaudi, p. 749. ^ Manlio Brigaglia, La Sardegna. La cultura popolare, l'economia, l'autonomia, vol. 2, Cagliari, Edizioni Della Torre, 1982, p. 34-35, 177. ^ Lingua sarda: dall'interramento alla resurrezione? - Il Manifesto Sardo. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda, De Gruyter Mouton, 2017, p. 208. Anche qui, per quanto riguarda le percentuali di posticipatari [ripetenti] presenti nel campione, viene rilevata una loro maggiore presenza nelle regioni settentrionali e una diminuzione costante nel passaggio dal Centro al Sud. In Val d'Aosta sono il 31% e nelle scuole italiane della Provincia di Bolzano il 38%. Scendendo al sud, la tendenza alla diminuzione  la stessa della scuola media, fino ad arrivare al 13% in Calabria. Unica eccezione la Sardegna che arriva al 30%. Le cause ipotizzate sono sempre le stesse. La Sardegna, in controtendenza con le regioni dell'Italia meridionale, a cui quest'autore vorrebbe associarla, mostra percentuali di ripetenze del tutto analoghe a quelle di regioni abitate da altre minoranze linguistiche. Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei Sardi, Condaghes, 2013, p. 66. ^ Mongili, Alessandro, in Corongiu, Giuseppe, Il sardo: una lingua normale, Condaghes, 2013, Introduzione ^ Ancora oggi, nonostante l'eradicazione e la stigmatizzazione della sardofonia nelle generazioni pi giovani, il "parlare sbagliato" dei sardi contribuisce con molta probabilit all'espulsione dalla scuola del 23% degli studenti sardi (contro il 13% del Lazio e il 16% della Toscana), e lo giustifica in larga misura anche di fronte alle sue stesse vittime (ISTAT 2010). Alessandro Mongili (2015). "9". Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna. Condaghes. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda, De Gruyter Mouton, 2017, pp. 38-39. Salvi, Sergio (1974). Le lingue tagliate, Rizzoli, pg.198-199 (EN) Rebecca Posner, John N. Green (a cura di), Trends in Romance Linguistics and Philology: Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance, pp. 271-294. ^ Lingua e musica in Sardegna - Sardegnamondo, su sardegnamondo.blog.tiscali.it. URL consultato il 5 agosto 2012 (archiviato dall'url originale il 3 settembre 2014). ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda, De Gruyter Mouton, 2017, p. 31, 36. ^ Giannetta Murru Corriga (edited by), 1977. Etnia, lingua, cultura : un dibattito aperto in Sardegna, EDES, Tradizione, identit e cultura sarde nella scuola, Giovanni Lilliu, pp. 128-131. ^ Paolo Coluzzi (2007). Minority Language Planning and Micronationalism in Italy: An Analysis of the Situation of Friulian, Cimbrian and Western Lombard with Reference to Spanish Minority Languages. Peter Lang. p. 45. ^ Pier Sandro Pillonca, La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale (PDF), Rende, Edizioni Fondazione Sardinia, 2020, pp. 12-13. ^ The University of Cagliari passed a resolution demanding from regional and state authorities the recognition of the Sardinians as an ethnic and linguistic minority and of Sardinian as their national language. Rebecca Posner, John N. Green (1993). Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance. De Gruyter Mouton. p. 272. ^ Rebecca Posner, John N. Green (1993). Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance. De Gruyter Mouton. p. 272. ^ Paolo Caretti et al., Regioni a statuto speciale e tutela della lingua, G. Giappichelli Editore, 2017, p. 67. ^ Rebecca Posner, John N. Green (1993). Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance. De Gruyter Mouton. p. 273. ^ Pier Sandro Pillonca, La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale (PDF), Rende, Edizioni Fondazione Sardinia, 2020, p. 12. ^ Andrea Corsale e Giovanni Sistu, Sardegna: geografie di un'isola, Milano, Franco Angeli, 2019, p. 193. ^ Nel Mura, tali trasformazioni socioeconomiche sono state considerate come generative di un cambiamento pari a una vera e propria mutazione antropologica della realt isolana. Mura, Giovanni (1999). Fuddus e chistinis in srdu e italinu, Istituto Superiore Regionale Etnografico, Nuoro, p. 3 ^ Nella coscienza dei sardi, in analogia con i processi che caratterizzano la subalternit ovunque, si  costituita un'identit fondata su alcune regole che distinguono il dicibile (autonomia in politica, italianit linguistica, criteri di gusto musicali convenzionali non sardi, mode, gastronomie, uso del tempo libero, orientamenti politici) come campo che pu comprendere quasi tutto ma non l'indicibile, cio ci che viene stigmatizzato come "arretrato", "barbaro", "primitivo", cio sardo de souche, "autentico". Questa esclusione del sardo de souche, originario, si  costituita lentamente attraverso una serie di atti repressivi (Butler 2006, 89), dalle punizioni scolastiche alla repressione fascista del sardismo, ma anche grazie alla pratica quotidiana del passing e al diffondersi della cultura di massa in epoca recente (in realt molto pi porosa della cultura promossa dall'istruzione centralizzata). Alessandro Mongili (2015). "1". Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna. Condaghes. ^ Mura, Giovanni (1999). Fuddus e chistinis in srdu e italinu, Istituto Superiore Regionale Etnografico, Nuoro, p. 3. ^ It also triggered a negative attitude on the part of the Sardinians, if not a pervasive sense of inferiority of the Sardinian ethnic and cultural identity. Andrea Costale, Giovanni Sistu (2016). Surrounded by Water: Landscapes, Seascapes and Cityscapes of Sardinia. Cambridge Scholars Publishing. p. 123. ^ It also became obvious that the polarization of the language controversy had brought about a change in the attitude towards Sardinian and its use. Sardinian had become a symbol of ethnic identity: one could be proud of it and it served as a marker to distance oneself from the 'continentali' [Italians on the continent]. Rebecca Posner, John N. Green, Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance, De Gruyter Mouton, 1993, p. 279. ^ It also turned out that this segregation from Italian became proportionately stronger as speakers felt that they had been let down by the 'continentali' in their aspirations towards better socio-economic integration and greater social mobility. Rebecca Posner, John N. Green, Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance, De Gruyter Mouton, 1993, p. 279. ^ The data in Sole 1988 point to the existence of two opposing tendencies: Sardophone speakers hold their language in higher esteem these days than before but they still use it less and less. Rebecca Posner, John N. Green, Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance, De Gruyter Mouton, 1993, p. 288. ^ Schedati tutti gli insegnanti che vogliono portare la lingua sarda nelle scuole, in Nazione Sarda, 20 gennaio 1981. ^ (SC) Sarvadore Serra, Cando ischedaiant sos maistros de sardu, in Limba Sarda 2.0, 28 gennaio 2021. URL consultato il 1 febbraio 2021. ^ Francesco Casula, Lingua sarda: dallinterramento alla resurrezione?, in Il Manifesto Sardo, 1 settembre 2014. URL consultato il 1 febbraio 2021. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 37. ^ Pier Sandro Pillonca, La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale (PDF), Rende, Edizioni Fondazione Sardinia, 2020, pp. 21-44. Kurt Braunmller, Gisella Ferraresi (2003). Aspects of multilingualism in European language history. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238. ^ Sentenza n.290/1994, pres. Casavola. ^ Deplano, Andrea (1996). Etnia e folklore : storia, prospettive, strumenti operativi, Artigianarte, Cagliari, p. 58-59. ^ Pinna, M.T. Catte (1992). Educazione bilingue in Sardegna: problematiche generali ed esperienze di altri paesi, Edizioni di Iniziative culturali, Sassari, pp. 166-174 ^ Oppo, Anna. Le lingue dei sardi, p. 50 (PDF). URL consultato il 15 ottobre 2009 (archiviato dall'url originale il 7 gennaio 2018). ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, 2017, p. 40. ^ Pier Sandro Pillonca, La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale (PDF), Rende, Edizioni Fondazione Sardinia, 2020, p. 9. ^ Gavino Pau, in un suo intervento ne La Nuova Sardegna (18 aprile 1978, Una lingua defunta da studiare a scuola), sosteneva che "per tutti l'italiano era un'altra lingua nella quale traducevamo i nostri pensieri che, irrefrenabili, sgorgavano in sardo" e ancora, per la lingua sarda "abbiamo vissuto, per essa abbiamo sofferto, per essa viviamo e vivremo. Il giorno che essa morr, moriremo anche noi come sardi." (cit. in Melis Onnis, Giovanni (2014). Fueddariu sardu campidanesu-italianu, Domus de Janas, Presentazione) ^ Marco Oggianu, Paradiso turistico o la lenta morte di un popolo?, su gfbv.it, 21 dicembre 2006. URL consultato il 24 febbraio 2008. ^ Se dunque il quadro delle competenze e degli usi linguistici  contraddittorio ed estremamente eterogeneo per le ragioni che abbiamo citato prima, non altrimenti si pu dire per l'opinione. Questa  generalmente favorevole a un mutamento dello status pubblico della lingua sarda e delle altre lingue della Sardegna, le vuole tutelare e vuole diffonderne l'uso, anche ufficiale. Paolo Caretti et al., Regioni a statuto speciale e tutela della lingua, G. Giappichelli Editore, 2017, p. 72. ^ Il ruolo della lingua sarda nelle scuole e nelle universit sarde (Institut fr Linguistik/Romanistik). ^ Damien Simonis, Sardinia, Lonely Planet Publications, 2003, pp. 240.-241, ISBN 978-1-74059-033-4. ^ Ai docenti di sardo lezioni in italiano, Sardegna 24 - Cultura, su sardegna24.net. ^ Silanus diventa la capitale dei vocabolari dialettali, La Nuova Sardegna. URL consultato il 5 febbraio 2019 (archiviato dall'url originale il 5 dicembre 2020). La situazione sociolinguistica della Sardegna settentrionale, Mauro Maxia. ^ Da un'isola all'altra: Corsica e Sardegna - Jean-Pierre Cavaill. ^ Sardinian language use survey, su uoc.edu. ^ Niente messa in limba, lettera al vescovo: Perch in chiesa  vietato parlare in sardo? - SardiniaPost. ^ Nuovo appello dei fedeli ai vescovi: celebrare le messe in lingua sarda ^ Caro Mastino, non negare l'evidenza: per te il sardo  una lingua morta. Che l'Universit di Sassari vorrebbe insegnare come se fosse il latino - Vito Biolchini. ^ Lingua sarda: la figuraccia di Mastino, rettore dell'Universit di Sassari. ^ I mass media in Sardegna (Institut fr Linguistik/Romanistik). ^ Sardinian in Italy (qualora si riscontrino problemi per la consultazione di suddetto documento, si selezioni List by languages, Sardinian, Sardinian in Italy), su uoc.edu. ^ No al sardo in Rai, Pigliaru: Discriminazione inaccettabile - La Nuova Sardegna. ^ Bill excluding Sardinian, Friulian from RAI broadcasts sparks protest - Nationalia. ^ Brenzinger et all. (2003). Language Vitality and Endangerment, Document submitted to the International Expert Meeting on UNESCO Programme Safeguarding of Endangered Languages, Paris, p. 8. M. Paul Lewis, Gary F. Simons (2010). Assessing Endangerment: Expanding Fishmans GIDS, p. 8. ^ L'uso della lingua italiana, dei dialetti e delle lingue straniere (XLSX). Istat, 2017. ^ Storia della lingua sarda, vol. 3, a cura di Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer, CUEC, pp. 227-230. ^ Stranos Elementos, musica per dare voce al disagio sociale. ^ Il passato che avanza a ritmo di rap - La Nuova Sardegna. ^ Cori e rappers in limba alla Biennale - La Nuova Sardegna. ^ La lingua sarda al cinema. Un'introduzione. Di Antioco Floris e Salvatore Pinna - UniCa (PDF). URL consultato il 29 maggio 2016 (archiviato dall'url originale l'11 ottobre 2017). ^ Storia della lingua sarda, vol. 3, a cura di Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer, CUEC, pp. 226. ^ Do you speak su Sardu? - Irene Bosu , Focus Sardegna. ^ Cagliari, promosso a pieni voti il tredicenne che ha dato l'esame in sardo - Sardiniapost. ^ Eleonora d'Arborea in sardo? La prof. continentale dice no - Sardiniapost. ^ Sassari, studente dell'Alberghiero si diploma parlando in sardo - ULS Alta Barona (La Nuova Sardegna). URL consultato il 21 luglio 2013 (archiviato dall'url originale il 21 settembre 2013). ^ Esame di maturit per la limba: Buddus, la tesina di Elio Altana scritta in italiano ma discussa in logudorese - La Nuova Sardegna. ^ Quartu,esame di terza media in campidanese:studenti premiati in Comune - CastedduOnline. ^ Studentessa dialoga in sardo con il presidente dei docenti - Nuova Sardegna. ^ In sardo all'esame di maturit. La scelta di Lia Obinu al liceo scientifico di Bosa - Bentos. ^ Studente sostiene l'esame di terza media su Grazia Deledda interamente in sardo, L'Unione Sarda, 2016. ^ La maturit ad Orgosolo: studente-poeta in costume sardo, tesina in limba, Sardiniapost.it. ^ Col costume sardo all'esame di maturit discute la tesina in "limba", Casteddu Online. URL consultato l'11 marzo 2018 (archiviato dall'url originale l'11 agosto 2017). ^ Quartu, discusses the maturity exam in Sardinian: "I wanted to honor a beautiful and rich language" ^ Nozze in lingua sarda a Cagliari - Il primo matrimonio in Municipio. ^ Matrimonio in sardo a Mogoro, Il s in limba di Simone e Svetlana - Unione Sarda. ^ Matrimonio in limba - Iscanu / Scano di Montiferro. ^ Il matrimonio in "limba" piace, la delibera sbarca anche a Quartu - Unione Sarda. ^ All'esame di terza media con una tesina in sardo, La Nuova Sardegna. ^ Sardinian 'rebels' redraw island map - The Local. ^ La limba sulle mappe di Google - La Nuova Sardegna. ^ Su Google Maps spariscono i nomi delle citt in sardo - La Nuova Sardegna. ^ Io ci credo, noi ci crediamo E tu? - Dinamo Sassari (versione del sito in sardo). ^ Il Cagliari parla in sardo: era ora! Adesso abbia la forza di insistere e rilanciare - SardegnaSport, su sardegnasport.com. URL consultato il 29 luglio 2014 (archiviato dall'url originale il 29 luglio 2014). ^ Bene su Casteddu in sardu (ma rispetet s'ortografia de is sardos) - Limba Sarda 2.0. ^ Facebook in sardo:  possibile ottenerlo se noi tutti compiliamo la richiesta - LaBarbagia.net. ^ Come si mette la lingua sarda su Facebook - Giornalettismo. ^ Facebook in sardo: ora  realt, su labarbagia.net. ^  arrivato Facebook in lingua sarda, Wired. ^ Telegram in sardu: oe si podet, Sa Gazeta, su sagazeta.info. URL consultato il 19 gennaio 2017 (archiviato dall'url originale il 31 gennaio 2017). ^ Tecnologies de la sobirania, VilaWeb. ^ La limba nel cielo: le costellazioni ribattezzate in sardo, La Nuova Sardegna. ^ Skype language files for additonal languages, Sardu. ^ Finanziato da Google nasce il primo traduttore automatico per la lingua sarda, Unione Sarda, su unionesarda.it. URL consultato il 16 agosto 2017 (archiviato dall'url originale il 16 agosto 2017). ^ Firefox parla in sardo: la missione di Sardware per diffondere la limba sul web, su La Nuova Sardegna, 15 marzo 2023. URL consultato il 26 marzo 2023. ^ (SC) Mauro Loddo, Firefox, como su navigadore web faeddat sardu, su Istrias, 17 marzo 2023. URL consultato il 26 marzo 2023. ^ Lingua sarda: "trinta prenu" per i primi due studenti, Unica.it[collegamento interrotto]. ^ Nasce Sardistica, lingue e culture della civilt isolana, in La Nuova Sardegna, 2021. URL consultato il 6 aprile 2021 (archiviato dall'url originale il 30 luglio 2021). ^ 30 e lode in lingua sarda per gli studenti tedeschi, La Donna Sarda. URL consultato l'11 marzo 2018 (archiviato dall'url originale il 2 marzo 2017). ^ I tedeschi studiano il sardo nell'isola - La Nuova Sardegna. ^ Da Mogoro all'Islanda per insegnare il sardo: cos promuovo l'isola, Videolina.it. ^ Studenti cechi imparano il sardo - La Nuova Sardegna. ^ Ecco come insegno il sardo nella Repubblica Ceca - Sardiniapost. ^ In citt il professore giapponese che insegna la lingua sarda a Tokio - In citt il professore giapponese che insegna la lingua sarda a Tokyo - La Nuova Sardegna. ^ "Limba" made in Japan - La Nuova Sardegna. ^ Il professore giapponese che insegna il sardo ai sardi - La Nuova Sardegna. ^ Sergio Lubello, Manuale Di Linguistica Italiana, Manuals of Romance linguistics, De Gruyter, 2016, p. 489. Matteo Valdes, Valori, opinioni e atteggiamenti verso le lingue locali, in Oppo, Anna. Le lingue dei sardi: una ricerca sociolinguistica, 2007, p. 62. ^ Roberto Bolognesi, Un programma sperimentale di educazione linguistica in Sardegna (PDF), su comune.lode.nu.it, 2000, p. 124. URL consultato il 19 giugno 2022 (archiviato dall'url originale il 26 marzo 2023). ^ Al giorno d'oggi i sardi stessi si identificano con loro lingua meno di quanto facciano altre minoranze linguistiche esistenti in Italia, e viceversa sembrano identificarsi con l'italiano pi di quanto accada per altre minoranze linguistiche d'Italia (Paulis, Giulio (2001). Il sardo unificato e la teoria della panificazione linguistica, in Argiolas, Mario; Serra, Roberto, Limba lingua language: lingue locali, standardizzazione e identit in Sardegna nellera della globalizzazione, Cagliari, CUEC, p. 161) ^ Il bilinguismo perfetto  ancora solo un miraggio, in La Nuova Sardegna, 2021. ^ La situazione del sardo in questi ultimi decenni risente da un lato degli esiti del processo di italianizzazione linguistica, profondo e pervasivo, e dall'altro di un processo che si pu definire come risardizzazione linguistica, intendendo con questo una serie di passaggi che incidono sulla modifica dello status del sardo come lingua, sulla determinazione di una regola scritta, sulla diffusione del suo uso nei media e nella comunicazione pubblica e, infine, sullo sviluppo del suo uso come lingua di comunicazione privata e d'uso in set d'interazione interpersonale dai quali era stato precedentemente bandito o considerato sconveniente. Paolo Caretti et al., Regioni a statuto speciale e tutela della lingua, G. Giappichelli Editore, 2017, pp. 67-68. ^ T. Telmon, Aspetti sociolinguistici delle eteroglossie in Italia, in Storia della lingua italiana, 3, Le altre lingue, Torino, Einaudi, 1994, p. 944. ^ Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei sardi, Condaghes, 2013, pp. 63-74. ^ Lingua e societ in Sardegna - Mauro Maxia (PDF). ^ The sociolinguistic subordination of Sardinian to Italian has resulted in the gradual degeneration of the Sardinian language into an Italian patois under the label of regional Italian. This new linguistic code that is emerging from the interference between Italian and Sardinian is very common among the less privileged cultural and social classes. ("La subordinazione sociolinguistica del sardo all'italiano ha ingenerato un processo di degenerazione graduale della lingua sarda in un patois italiano etichettato come "italiano regionale". Questo nuovo codice linguistico, che emerge dall'interferenza tra italiano e sardo,  particolarmente comune presso i meno privilegiati ceti socio-culturali."). Relazione Euromosaic "Sardinian in Italy". URL consultato l'11 giugno 2019 (archiviato dall'url originale il 18 maggio 2018)., Euromosaic, 1995 ^ Andrea Corsale e Giovanni Sistu, Sardegna: geografie di un'isola, Milano, Franco Angeli, 2019, p. 191, 199. Roberto Bolognesi, Un programma sperimentale di educazione linguistica in Sardegna (PDF), su comune.lode.nu.it, 2000, p. 127. URL consultato il 19 giugno 2022 (archiviato dall'url originale il 26 marzo 2023). ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda, De Gruyter Mouton, 2017, p. 213. ^ Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda, De Gruyter, 2017, p. 37. ^ Si [] sos Sardos an a sighire a faeddare in italianu a sos fizos che a como, tando est malu a creer chi sa limba amministrativa, sinstandardizatzione e finas su sardu in iscola an a poder cambiare abberu sas cosas. ("Se i sardi continueranno a parlare in italiano ai loro figli, come avviene ora, sar difficile credere che la lingua amministrativa, la standardizzazione e finanche l'introduzione del sardo nelle scuole potranno davvero cambiare le cose"). Paulis, Giulio (2010). Variet locali e standardizzazione nella dinamica dello sviluppo linguistico, in Corongiu, Giuseppe; Romagnino, Carla. Sa Diversidade de sas Limbas in Europa, Itlia e Sardigna. Atos de sa conferntzia regionale de sa limba sarda. Macumere, 28-30 Santandria 2008, Casteddu, Edizione de sa Regione Autnoma de Sardigna, pp. 179-184. ^ Difendere l'italiano per resuscitare il sardo, L'Indiscreto, Enrico Pitzianti. ^ La standardizzazione del sardo, oppure: quante lingue standard per il sardo? E quali? (Institut fr Linguistik/Romanistik). ^ Le contese sulla Lsc. Lo standard  il futuro. Senza diktat - Alessandro Mongili (archiviato dall'url originale il 14 luglio 2014). ^ Fiorenzo Toso, 1, in Le minoranze linguistiche in Italia, Bologna, Societ editrice Il Mulino, 2008, ISBN 9788815361141. ^ Ci nonostante non si  potuto n frenare l'italianizzazione progredente attraverso la scuola e gli ambiti ufficiali, n restituire vitalit al sardo in famiglia. La trasmissione intergenerazionale, fattore essenziale per la riproduzione etnolinguistica, resta seriamente compromessa. Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo, Manuale di linguistica sarda, De Gruyter Mouton, 2017, p. 40. ^ Yet, it cannot be ignored that at present many young speakers, who have frequently been brought up in Italian, have a restricted active or even a merely passive command of their ethnic language. Kurt Braunmller, Gisella Ferraresi (2003). Aspects of multilingualism in European language history. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 241 ^ Andrea Costale, Giovanni Sistu (2016). Surrounded by Water: Landscapes, Seascapes and Cityscapes of Sardinia. Cambridge Scholars Publishing. p. 124 ^ Sergio Lubello, Manuale Di Linguistica Italiana, Manuals of Romance linguistics, De Gruyter, 2016, p. 506. ^ Lingue di minoranza e scuola, Carta Generale. Ministero della Pubblica Istruzione, su minoranze-linguistiche-scuola.it. URL consultato il 24 luglio 2016 (archiviato dall'url originale il 10 ottobre 2017). ^ V. il ricorso. URL consultato il 26 dicembre 2018 (archiviato dall'url originale il 29 settembre 2020). dell'avvocato Besostri contro la legge elettorale italiana del 2015. ^ Tra gli aspetti che necessitano una immediata rivisitazione - aggiunge il governatore - vi  il fatto che nel nostro Statuto Speciale di Autonomia non  ancora contemplata una norma che in qualche modo richiami e contenga la lingua e la cultura isolana. Mentre, per contro, negli Statuti della Valle d'Aosta e del Trentino-Alto Adige, per quanto emananti nello stesso periodo, tali norme son ben presenti. Il che ha consentito il riconoscimento di un pacchetto di misure e agevolazioni da parte della Repubblica proprio in ragione del fatto di essere territori aventi lo status di minoranza etnolinguistica. Giornata mondiale della lingua madre, Solinas: "Il sardo deve avere la stessa dignit dell'italiano", in L'Unione Sarda, 2021. ^ La Cassazione: "Il sardo  una lingua, non pu essere considerato un dialetto" - Unione Sarda (12/12/2014). ^ Lingue di minoranza e scuola. A dieci anni dalla Legge 482/99 Quaderni della Direzione Generale per gli Ordinamenti Scolasticie per lAutonomia Scolastica (PDF). ^ Lingua sarda, Legislazione Internazionale, Sardegna Cultura, su sardegnacultura.it. URL consultato il 20 dicembre 2018 (archiviato dall'url originale il 13 agosto 2020). ^ Italia, sulle lingue minoritarie passi ancora da fare, su affarinternazionali.it. URL consultato il 20 dicembre 2018 (archiviato dall'url originale il 9 agosto 2020). ^ Lingua sarda, Marilotti (M5s): "Occorre ratifica della Carta europea delle lingue minoritarie", su cagliaripad.it. ^ European Parliamentary Research Service. Regional and minority languages in the European Union, Briefing September 2016 (PDF). ^ La mancata ratifica della Carta rivela le scorrettezze del Belpaese L'Europa e il sardo: cartellino giallo per l'Italia - Unione Sarda (archiviato dall'url originale il 2 marzo 2014). ^ L'Ue richiama l'Italia: non ha ancora firmato la Carta di tutela - Messaggero Veneto. ^ Question for written answer E-005984-17 to the Commission, Rule 130, Renato Soru (S&D), su europarl.europa.eu, 26 settembre 2017. ^ The Council of Europe Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorities, Fourth Opinion on Italy, 2015. ^ Il Consiglio d'Europa: Lingua sarda discriminata, norme non rispettate, L'Unione Sarda. ^ Resolution CM/ResCMN(2017)4 on the implementation of the Framework Convention for the Protection of National Minorities by Italy, Council of Europe, su rm.coe.int. ^ Piera Serusi, Se i ragazzi non parlano la lingua degli anziani, su da L'Unione Sarda (Universit degli Studi di Cagliari), 8 dicembre 2017. URL consultato il 4 maggio 2024 (archiviato il 4 maggio 2024). ^ Universit contro spending review Viene discriminato il sardo - Sassari Notizie, su sassarinotizie.com. ^ Il consiglio regionale si sveglia sulla tutela della lingua sarda, su buongiornoalghero.it. ^ (CA) Alguer.it Salviamo sardo e algherese in Parlamento, su notizie.alguer.it. URL consultato il 5 agosto 2012. ^ Scuola e minoranze linguistiche, vertice a Roma, su lanuovasardegna.it. ^ Sentenza Corte costituzionale nr. 215 del 3 luglio 2013, depositata il 18 luglio 2013 su ricorso della regione Friuli-VG, su giurcost.org. ^ Delibera della Giunta regionale del 26 giugno 2012 (PDF).. ^ Dicitura bilingue per lo stemma della Regione, in La Nuova Sardegna, 07 luglio 2012. URL consultato il 9 ottobre 2012. ^ Il Consiglio si prende la Limba, da oggi interventi autonomi dal Governo - SardiniaPost. ^ Sardegna, approvata la legge che d lo status ufficiale di lingua al sardo, La Nuova Sardegna. ^ Sardegna, s alla legge per la tutela della lingua: sar insegnata nelle scuole, La Repubblica.it. ^ Lingua sarda: quest'anno niente corsi nelle scuole, in L'Unione Sarda, 2019. ^ Manca, 5Stelle, denuncia: 100 docenti di lingua sarda rischiano il lavoro, in La Nuova Sardegna, 2019. ^ Niente lingua sarda a scuola, la legge regionale  inattuata, in La Nuova Sardegna, 2020. ^ Nella Procura di Oristano si parla sardo: primo sportello giudiziario in Italia per una lingua minoritaria, in La Nuova Sardegna, 2021. ^ Jones, Sardinian Syntax, Routledge, 1993. ^ Massimo Pittau, Grammatica del Sardo Illustre, su pittau.it. URL consultato il 18 aprile 2021. ^ Massimo Pittau, Grammatica del sardo illustre, Sassari, Carlo Delfino Editore, 2005, ISBN 978-88-7138-372-9, OCLC 238818951. ^ Nel periodo giudicale si osserva una certa unitariet del modo di scrivere il sardo, ma non si ha notizia di alcuna regolazione: la sua ufficialit era implicita e data per scontata. Nel XVI e, poi, nel XVIII secolo, nei circoli umanisti e in quelli gesuitici, rispettivamente, si  osservato un tentativo di fornire una regolazione, ma tali tentativi furono non solo ostacolati ma anche repressi dalle autorit coloniali ispaniche e soprattutto sabaude. Paolo Caretti et al., Regioni a statuto speciale e tutela della lingua, G. Giappichelli Editore, 2017, pp. 75-76. ^ L'esistenza di una striscia di "terra di nessuno" (fatta eccezione, comunque, per i dialetti di Laconi e Seneghe) tra dialetti meridionali e settentrionali, come anche della tradizionale suddivisione della Sardegna in due "capi" politico-amministrativi oltre che, ma fino a un certo punto, sociali e antropologici (Cabu de Susu e Cabu de Jossu), ma soprattutto della popolarizzazione, condotta dai mass media negli ultimi trent'anni, di teorie pseudo-scientifiche sulla suddivisione del sardo in due variet nettamente distinte tra di loro, hanno contribuito a creare presso una parte del pubblico l'idea che il sardo sia diviso tra le due variet del "campidanese" e del "logudorese". In effetti, si deve pi correttamente parlare di due tradizioni ortografiche, che rispondono a queste denominazioni, mettendo bene in chiaro per che esse non corrispondono a nessuna variet reale parlata in Sardegna. Bolognesi, Roberto (2013). Le identit linguistiche dei sardi, Condaghes, p. 93 Giuseppe Corongiu, Il sardo: una lingua normale: manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di pi o cambiare idea, Cagliari, Condaghes, 2013, ISBN 88-7356-214-0, OCLC 856863696. ^ Roberto Bolognesi, Il dimezzamento del sardo fra scienza e politica, su Bolognesu: in sardu, 25 novembre 2013. URL consultato il 14 novembre 2020. ^ (SC) Roberto Bolognesi, Simbentu de su campidanesu e de su logudoresu, su Bolognesu: in sardu, 4 aprile 2010. URL consultato il 14 novembre 2020. ^ Roberto Bolognesi, Le identit linguistiche dei sardi, Cagliari, Condaghes, 2013, p. 141, ISBN 978-88-7356-225-2, OCLC 874573242. In altre parole, queste divisioni del sardo in logudorese e campidanese sono basate unicamente sulla necessit - chiarissima nel Cetti - di arrivare comunque a una divisione della Sardegna in due "capi". [...] La grande omogeneit grammaticale del sardo viene ignorata, per quanto riguarda gli autori tradizionali, in parte per mancanza di cultura linguistica, ma soprattutto per la volont, riscontrata esplicitamente in Spano e Wagner, di dividere il sardo e i sardi in variet "pure" e "spurie". In altri termini, la divisione del sardo in due variet nettamente distinte  frutto di un approccio ideologico alla variazione dialettale in Sardegna ^ The phonetic differences between the dialects occasionally lead to communicative difficulties, particularly in those cases where a dialect is believed to be 'strange' and 'unintelligible' owing to the presence of phonetic peculiarities such as laryngeal or pharyngeal consonants or nazalized vowels in Campidanese and in the dialects of central Sardinia. In his comprehensive experimental-phonetic study, however, Contini (1987) concludes that interdialectal intelligibility exists and, on the whole, works satisfactorily. Rebecca Posner, John N. Green, Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance, De Gruyter Mouton, 1993, p. 287. ^ Michel Contini, Etude de gographie phontique et de phontique instrumentale du sarde, Cagliari, Edizioni dell'Orso, 1987, ISBN 88-7694-015-4, OCLC 15140324. ^ Roberto Bolognesi e Wilbert Heeringa, Sardegna fra tante lingue - il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi (PDF), Cagliari, Condaghes, 2005, ISBN 978-88-7356-075-3, OCLC 67225702. URL consultato il 14 novembre 2020 (archiviato dall'url originale l'11 febbraio 2014). ^ Roberto Bolognesi, Una lingua unitaria che non ha bisogno di standardizzazioni, su Bolognesu: in sardu, 9 gennaio 2018. URL consultato il 14 novembre 2020. ^ Regole Ortografiche - Premio Ozieri di Letteratura Sarda, su premiozieri.it. URL consultato il 18 aprile 2021 (archiviato dall'url originale il 25 luglio 2021). ^ Regione Autonoma della Sardegna, LIMBA SARDA COMUNA - Norme linguistiche di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta dellAmministrazione regionale (PDF), su regione.sardegna.it. ^ Xavier Frias, Proposte di Miglioramento dello Standard Sardo L.S.C.. ^ Roberto Bolognesi, S alla lingua sarda standard, ma con questi emendamenti, su vitobiolchini.it, 23 giugno 2014. URL consultato il 14 novembre 2020. ^ (SC, IT) Arrgulas po ortografia, fontica, morfologia e fueddriu de sa Norma Campidanesa de sa Lngua Sarda (PDF), su provincia.cagliari.it, 2009. URL consultato il 18 aprile 2021 (archiviato dall'url originale il 15 agosto 2020). ^ (SC) DELIBERATZIONE N. 16/14 DE SU 18.04.2006 - Limba Sarda Comuna. Adotzione de sas normas de referntzia de cartere isperimentale pro sa limba sarda iscrita in essida de sAmministratzione regionale (PDF), su regione.sardegna.it. Regione Autonoma della Sardegna, Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013 (PDF), su sardegnacultura.it. URL consultato il 14 novembre 2020 (archiviato dall'url originale il 24 settembre 2015). ^ (EN) Federico Gobbo e Laura Vardeu, Which Sardinian for education?, in Contested Languages: The hidden multilingualism of Europe, vol. 8, p. 221, DOI:10.1075/wlp.8.13gob. URL consultato il 23 gennaio 2021. ^ (EN) Federico Gobbo, Laura Vardeu, Which Sardinian for education?, 12 maggio 2016. URL consultato il 23 gennaio 2021. ^ Lorenzo Renzi, Alvise Andreose, Manuale di linguistica e filologia romanza, Il Mulino, 2009, p. 55. ^ Per vedere il vocabolo principale, in aggiunta a vari localismi, visitare il Ditzionriu in lnia (archiviato dall'url originale l'8 ottobre 2017). ^ In alternativa, la perifrasi su mere/meri de sa bidda. ^ (DE) Guido Mensching, Einfhrung in die sardische Sprache, Bonn, Romanistischer Verlag, 1992, pp. 78, 136, ISBN 3-86143-149-1. ^ Roberto Bolognesi, Wilbert Heeringa (2005). Sardegna fra tante lingue. Il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi. Condaghes, Ainas ^ (DE) Guido Mensching, Einfhrung in die sardische Sprache, Bonn, Romanistischer Verlag, 1992, pp. 35, 136, ISBN 3-86143-149-1. ^ Copia archiviata, su academia.edu. URL consultato il 2 maggio 2019 (archiviato dall'url originale il 6 novembre 2018). Giulio Paulis, L'influsso linguistico fenicio-punico in Sardegna. Nuove acquisizioni e prospettive di ricerca, in Circolazioni culturali nel Mediterraneo antico. Atti della VI giornata camito-semtica e indoeuropea, I Convegno Internazionale di linguistica dell'area mediterranea, Sassari 24-27 aprile 1991, a cura di Paolo Filigheddu, Cagliari, Corda, 1994, pp. 213-219. Giulio Paulis, Sopravvivenze della lingua punica in Sardegna, in L'Africa romana, Atti del VII Convegno di Studio (Sassari 1989), Sassari, Gallizzi, 1990, pp. 599-639. (DE) Guido Mensching, Einfhrung in die sardische Sprache, Bonn, Romanistischer Verlag, 1992, pp. 96, 136. ^ (ES) carnaval, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 17 gennaio 2016. ^ (DE) Guido Mensching, Einfhrung in die sardische Sprache, Bonn, Romanistischer Verlag, 1992, pp. 85, 136, ISBN 3-86143-149-1. I. Putzu 2012, p. 185. Eduardo Blasco Ferrer, Atti Convegno Linga Gadduresa, Palau, 2014 (PDF), su maxia-mail.doomby.com. ^ (ES) RAE - ASALE, prensa, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 2 maggio 2016. ^ (DE) Guido Mensching, Einfhrung in die sardische Sprache, Bonn, Romanisticher Verlag, 1992, pp. 73, 136, ISBN 3-86143-149-1. ^ (ES) azul, su Diccionario de la lengua espaola. ^ (ES) RAE - ASALE, bveda, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 1 maggio 2016. ^ (ES) brinco, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 19 gennaio 2016. ^ (ES) che; che, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 19 gennaio 2016. ^ (ES) RAE - ASALE, dengue; dengue, su Diccionario de la lengua espaola. ^ (DE) Guido Mensching, Einfhrung in die sardische Sprache, Bonn, Romanistischer Verlag, 1992, pp. 96, 136, ISBN 3-86143-149-1. ^ (ES) escarmiento, su Diccionario de la lengua espaola. ^ (ES) gana, su Diccionario de la lengua espaola. ^ (ES) RAE - ASALE, garapia, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 23 febbraio 2016. ^ (ES) jcara, su Diccionario de la lengua espaola. ^ (ES) RAE - ASALE, montn, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 5 maggio 2016. ^ (ES) RAE - ASALE, porfa, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 6 maggio 2016. ^ (ES) RAE - ASALE, tirria, su Diccionario de la lengua espaola. URL consultato il 6 maggio 2016. ^ (ES) tomate, su Diccionario de la lengua espaola. ^ (ES) topar, su Diccionario de la lengua espaola. ^ Quali erano anticamente i nomi pi diffusi in Sardegna? ^ I toponimi sardi, un tesoro da riscoprire come i luoghi che raccontano ^ (EN) Brenda Man Qing Ong e Francesco Perono Cacciafoco, Unveiling the Enigmatic Origins of Sardinian Toponyms, in Languages, vol. 7, 2, 131, 24 maggio 2022, pp. 1-19, DOI:10.3390/languages7020131. Bibliografia Vissentu Porru, Dizionariu universali sardu-italianu, Casteddu, 1832. Giovanni Spano, Ortografia sarda nazionale, Cagliari, Reale Stamperia, 1840. Giovanni Spano, Vocabolario sardo-italiano e italiano-sardo, 2 v., Bologna-Cagliari, Arnaldo Forni, 1966-1851. Max Leopold Wagner, Fonetica storica del sardo, Cagliari, Trois, 1984. (Traduzione di: Historische Lautlehre des Sardinischen, 1941). Max Leopold Wagner, La lingua sarda. Storia, spirito e forma, Berna, Francke, 1951; ora a cura di Giulio Paulis, Nuoro, 1997. Max Leopold Wagner, Dizionario etimologico sardo (DES), Heidelberg, Carl Winter, 1962. (ristampa Cagliari, Trois, 1989). Angioni, Giulio, Pane e formaggio e altre cose di Sardegna, Zonza, Cagliari, 2002. Angioni, Giulio, Tutti dicono Sardegna, EDeS, Cagliari, 1990. Francesco Alziator, Storia della letteratura di Sardegna, Cagliari, 3T, 1982 Bruno Anatra, Editoria e pubblico in Sardegna fra Cinque e Seicento, Roma, Bulzoni, 1982 Maxia, Mauro, Lingua Limba Linga. Indagine sull'uso dei codici linguistici in tre comuni della Sardegna settentrionale, Cagliari, Condaghes 2006 Maxia, Mauro, La situazione sociolinguistica della Sardegna settentrionale, in Sa Diversidade de sas Limbas in Europa, Itlia e Sardigna, Regione Autnoma de Sardigna, Bilartzi 2010 B. S. Kamps e Antonio Lepori, Sardisch fur Mollis & Muslis., Steinhauser, Wuppertal, 1985. Blasco Ferrer, Eduardo, Linguistica sarda. Storia, metodi, problemi, Condaghes, Cagliari, 2003. Blasco Ferrer, Eduardo Paleosardo. Le radici linguistiche della Sardegna neolitica, Berlin/New York (2010) Bolognesi, Roberto e Wilbert Heeringa, Sardegna tra tante lingue: il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi, Condaghes, Cagliari, 2005. Bolognesi, Roberto, Le identit linguistiche dei sardi, Condaghes Bolognesi, Roberto The phonology of Campidanian Sardinian : a unitary account of a self-organizing structure, The Hague: Holland Academic Graphics Cardia, Amos, S'italianu in Sardnnia, Iskra, 2006. Cardia, Amos, Apedala dimniu, I sardi, Cagliari, 2002. Casula, Francesco, La Lingua sarda e l'insegnamento a scuola, Alfa, Quartu Sant'Elena, 2010. Casula, Francesco, Breve storia della scrittura in Sardegna, EDES, Cagliari, 1978. Francesco Casula, Letteratura e civilt della Sardegna. Volume I, 1. ed, Dolianova, Grafica del Parteolla, 2011, ISBN 978-88-96778-61-6. Francesco Casula, Letteratura e civilt della Sardegna. Volume II, 1. ed, Dolianova, Grafica del Parteolla, 2013, ISBN 978-88-6791-018-2. Francesco Cesare Casula, La Storia di Sardegna, Sassari, it, Carlo Delfino Editore, 1994, ISBN 978-88-7138-084-1. Sugeta, Shigeaki, Su bocabolariu sinotticu nugoresu - giapponesu - italianu: sas 1500 paragulas fundamentales de sa limba sarda, Della Torre, Cagliari, 2000. Sugeta, Shigeaki, Cento tratti distintivi del sardo tra le lingue romanze: una proposta, 2010. Colomo, Salvatore (a cura di), Vocabularieddu Sardu-Italianu / Italianu-Sardu. Giuseppe Corongiu, Il sardo. Una lingua normale. Manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di pi o cambiare idea, Cagliari, Condaghes, 2013, ISBN 88-7356-214-0, OCLC 856863696. URL consultato il 4 dicembre 2019. Farina, Luigi, Vocabolario Nuorese-Italiano e Bocabolariu Sardu Nugoresu-Italianu. Jones, Michael Allan, Sintassi della lingua sarda (Sardinian Syntax), Condaghes, Cagliari, 2003. Lepori, Antonio, Vocabolario moderno sardo-italiano: 8400 vocaboli, CUEC, Cagliari, 1980. Lepori, Antonio, Zibaldone campidanese, Castello, Cagliari, 1983. Lepori, Antonio, Fueddriu campidanesu de sinnimus e contrrius, Castello, Cagliari, 1987. Lepori, Antonio, Dizionario Italiano-Sardo Campidanese, Castello, Cagliari, 1988. Lepori, Antonio, Gramtiga sarda po is campidanesus, C.R., Quartu S. Elena, 2001. Lepori, Antonio, Stria lestra de sa literadura sarda. De su Nascimentu a su segundu Otuxentus, C.R., Quartu S. Elena, 2005. Mario Argiolas, Roberto Serra. Limba lingua language : lingue locali, standardizzazione e identit in Sardegna nell'era della globalizzazione, Cagliari: Cuec, 2001. Mameli, Francesco, Il logudorese e il gallurese, Soter, Villanova Monteleone, 1998. Mensching, Guido, Einfhrung in die sardische Sprache, Romanistischer Verlag, Bonn, 1992. Mercurio,Giuseppe, S'allega baroniesa. La parlata del sardo-baroniese  fonetica, morfologia, sintassi, Ghedini, Milano, 1997. Ong, Brenda Man Qing e Francesco Perono Cacciafoco, Unveiling the Enigmatic Origins of Sardinian Toponyms, Languages, 7, 2, 131, pp. 119, 2022, Paper, DOI: https://doi.org/10.3390/languages7020131. Pili, Marcello, Novelle lanuseine: poesie, storia, lingua, economia della Sardegna, La sfinge, Ariccia, 2004. Pira, Michelangelo, Sardegna tra due lingue, Della Torre, Cagliari, 1984. Pittau, Massimo, Grammatica del sardo-nuorese, Patron, Bologna, 1972. Pittau, Massimo, Grammatica della lingua sarda, Delfino, Sassari, 1991. Pittau, Massimo, Dizionario della lingua sarda: fraseologico ed etimologico, Gasperini, Cagliari, 2000/2003. Putzu, Ignazio, La posizione linguistica del sardo nel contesto mediterraneo, in Neues aus der Bremer Linguistikwerkstatt. aktuelle Themen und Projekte, a cura di Cornelia Stroh, Universittsverlag Dr. N. Brockmeyer, Bochum, 2012, pp. 175206. Rubattu, Antonino, Dizionario universale della lingua di Sardegna, Edes, Sassari, 2003. Rubattu, Antonino, Sardo, italiano, sassarese, gallurese, Edes, Sassari, 2003. Grimaldi, Lucia, Code switching nel sardo  un segno di disintegrazione o di ristrutturazione socio-linguistica?, 2010. Heinz Jrgen Wolf, Studi barbaricini: miscellanea di saggi di linguistica sarda, Cagliari, 1992. Heinz Jrgen Wolf],Studia ex hilaritate : mlanges de linguistique et d'onomastique sardes et romanes offerts  Monsieur Heinz Jrgen Wolf, 1996 Heinz Jrgen Wolf, Toponomastica barbaricina: i nomi di luogo dei comuni di Fonni, Gagoi, Lodine, Mamoiada, Oliena, Ollolai, Olzai, Orgsolo, Ovodda, Editore Insula, Nuoro, 1998 ISBN 8886111096 Heinz Jrgen Wolf, Il Vocabolario sardo geografico patronimico ed etimologico di Giovanni Spano, Quaderni Bolotanesi n. 31, Bolotana, 2005 Salvatore Tola, La Letteratura in Lingua Sarda. Testi, autori, vicende (PDF), 1. ed, Cagliari, CUEC, 2006, ISBN 88-8467-340-2, OCLC 77556665. URL consultato il 4 dicembre 2019 (archiviato dall'url originale il 14 aprile 2016). Salvatore Tola, 50 anni di premi letterari in lingua sarda, 1. ed, Sestu, Domus de Janas, 2006, ISBN 88-88569-61-8, OCLC 77504100. URL consultato il 4 dicembre 2019. Toso, Fiorenzo, La Sardegna che non parla sardo, Cuec, 2012 Poscheddu, Peppe (1990); a cura di Giuseppe Petazzi. Vocabolario medico : italiano-sardo sardo-italiano, 2D Editrice Mediterranea, Cagliari Alessandro Mongili, Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna, Cagliari, Condaghes, 2015. (SC) Giuseppe Corongiu, A dies de oe. Annotos pro una limba sarda tzvica e cuntempornea, Cagliari, Condaghes, 2020, ISBN 978-88-7356-374-7. Voci correlate Sardegna Grammatica sarda Lingua protosarda Prenomi sardi Cognomi sardi Limba Sarda Comuna Italiano regionale della Sardegna Nuova letteratura sarda Varianti della lingua sarda Sardo logudorese Sardo campidanese Lingue alloglotte della Sardegna Lingua sassarese Lingua gallurese Dialetto algherese Dialetto tabarchino Bilinguismo Segnaletica bilingue in Sardegna Toponimi della Sardegna Altri progetti Collabora a Wikipedia Wikipedia dispone di un'edizione in sardo (sc.wikipedia.org) Collabora a Wikisource Wikisource contiene alcuni canti in sardo Collabora a Wikiquote Wikiquote contiene alcuni proverbi in sardo Collabora a Wikibooks Wikibooks contiene testi o manuali su sardo Collabora a Wikimedia Commons Wikimedia Commons contiene immagini o altri file sul sardo Collegamenti esterni Sardu.wiki, Atlante dei lemmi della lingua sarda, su sardu.wiki. Apertium. Traduttore automatico dall'italiano al sardo.. CROS - Curretore regionale ortogrficu sardu in lnia. URL consultato il 17 agosto 2017 (archiviato dall'url originale l'11 ottobre 2017). Memorie in lingua sarda, interviste realizzate in sardo (sottotitolate in Italiano e Sardo) in tutti i comuni della Sardegna, su sardegnadigitallibrary.it. (SC, IT) Vocabolariu durgalesu-italianu de Gonario Carta Brocca, su vocabolariudurgalesu.it. Sito Internet Sportello Lingua Sarda Universit di Cagliari, su formaparis.com. Ichnussa, la biblioteca digitale della poesia sarda, su poesias.it. Piccolo estratto del Piccolo Principe in sardo, su www3.germanistik.uni-halle.de. URL consultato il 21 aprile 2014 (archiviato dall'url originale il 6 luglio 2010). Dizionari (SC, IT, EN) Ditzionriu in lnia de sa limba e de sa cultura sarda - Dizionario sardo online, su ditzionariu.nor-web.eu. Dizionario universale della lingua di Sardegna - Antoninu Rubattu ( A-L (PDF). URL consultato il 22 marzo 2014 (archiviato dall'url originale il 30 giugno 2017). , M-Z (PDF). URL consultato il 22 marzo 2014 (archiviato dall'url originale il 16 novembre 2012).). Italiano - Sardo, su antoninurubattu.it. URL consultato il 22 marzo 2014 (archiviato dall'url originale il 22 marzo 2014). Logudorese. URL consultato il 21 marzo 2018 (archiviato dall'url originale il 22 marzo 2014). / Campidanese. URL consultato il 21 marzo 2018 (archiviato dall'url originale il 22 marzo 2014). / Nuorese. URL consultato il 21 marzo 2018 (archiviato dall'url originale il 22 marzo 2014). - Italiano Bocabolariu Sardu nugoresu-Italianu, Italiano-Sardo nuorese - Luigi Farina (PDF), su sardegnacultura.it. URL consultato l'8 aprile 2012 (archiviato dall'url originale il 26 gennaio 2009). Dizionario sardo-italiano, su birraichnusa.it. URL consultato il 27 marzo 2010 (archiviato dall'url originale il 2 aprile 2010). Vocabolario italiano-sardo (Giovanni Spano) - Sardegna Digital Library ( Giovanni Spano, Vocabolario Italiano-Sardo a cura di Giulio Paulis (PDF), su sardegnadigitallibrary.it, ILISSO  Bibliotheca sarda Grandi opere. URL consultato il 1 maggio 2022 (archiviato dall'url originale il 23 settembre 2014).) Edizione originale Cagliari 1852 Normative Legge regionale n. 26, del 15 ottobre 1997, "Promozione e valorizzazione della cultura e della lingua della Sardegna", Regione autonoma della Sardegna  Regione Autnoma de Sardigna. URL consultato il 25 novembre 2015 (archiviato dall'url originale il 26 febbraio 2021). Legge Regionale n. 22, del 3 luglio 2018, "Disciplina della politica linguistica regionale", Regione autonoma della Sardegna  Regione Autnoma de Sardigna. "Limba Sarda Comuna: Norme linguistiche di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta dell'Amministrazione regionale (pdf) (PDF), su regione.sardegna.it. Deliberazione n. 16/14 del 18.04.2006 "Limba Sarda Comuna. Adozione delle norme di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta in uscita dell'Amministrazione regionale" (pdf) (PDF), su regione.sardegna.it. (SC) Deliberatzione n. 16/14 de su 18.04.2006 "Limba Sarda Comuna: Adotzione de sas normas de referntzia de cartere isperimentale pro sa limba sarda iscrita in essida de s'Amministratzione regionale" (pdf) (PDF) [collegamento interrotto], su regione.sardegna.it. V  D  M Lingue romanze Lingue d'origine Latino classico  Latino volgare  Latino medievale Lingua sarda Sardo campidanese  Sardo logudorese Lingue romanze italo-occidentali Lingue gallo-iberiche Lingue galloromanze Arpitano Faetano-cellese  Francoprovenzale Lingue gallo-italiche Emiliano  Ligure  Lombardo  Piemontese  Romagnolo Lingue d'ol Francese (Francese antico  Francese medio)  Normanno (Anglo-normanno)  Piccardo  Vallone Lingue retoromanze Friulano  Ladino  Romancio Lingue occitano-romanze Catalano  Occitano Lingue ibero-romanze Lingue iberiche occidentali Lingue asturiano-leonesi Asturiano  Cantabrico  Estremegno  Leonese  Mirandese Lingue castigliane Spagnolo (Spagnolo medievale)  Spagnolo amazzonico Lingue galiziano-portoghesi Galiziano  Minderico  Portoghese  Xlimego Lingue pirenaico-mozarabiche Aragonese  Mozarabico  Navarro-aragonese Lingue italo-dalmate Lingue italo-romanze Corso  Gallurese  Italiano  Napoletano  Sassarese  Siciliano Lingue dalmato-romanze Dalmatico  Istrioto Veneto Cipilegno  Talian  Veneto Lingue romanze orientali Arumeno  Rumeno  Meglenorumeno  Istrorumeno Lingue franche Lingua franca mediterranea/Sabir Lingue giudeo-romanze Giudeo-aragonese  Giudeo-catalano  Giudeo-francese  Giudeo-italiano  Giudeo-latino  Giudeo-portoghese  Giudeo-provenzale  Giudeo-spagnolo Classificazione incerta Romanzo africano  Romanzo britannico  Romanzo mosellano  Romanzo pannonico  lingua estinta (nessun sopravvissuto tra i parlanti nativi e nessuno tra i discendenti) V  D  M Minoranze in Italia V  D  M Italia (bandiera) Lingue e dialetti d'Italia Controllo di autorit GND (DE) 4134397-9  J9U (EN, HE) 987007556089905171  NDL (EN, JA) 00577474 Portale Linguistica Portale Sardegna Categorie: Lingua sardaLingue SVOLingue SOVLingue VOS[altre] Antioco Zucca. Zucca. Keywords: un filosofo di un filosofo. Refs.: Luigi Speranza, Un filosofo di un filosofo: Grice e Zucca, -- H. P. Grice, The Grice Papers, BANC, MSS The Bancroft Library, The University of California, Berkeley. Luigi Speranza, The Swimming-Pool Library, for the Anglo-Italian Club, Villa Speranza, Liguria.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Zuccante: l’implicatura conversazionale e la ragione – la scuola di Grancona – la scuola di Milano -- filosofia vicentina – filosofia veneta -- filosofia ialiana — Luigi Speranza pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Grancona). Keywords: storia della filosofia. Grice: “At Oxford, it would be unthinkable to have a professor professing on The Big History of Philosophy!” -- Filosofo veneto. Filosofo italiano. Grancona, Vicenza. Saggi filosofici. Storico italiano della filosofia Grancona, Vicenza, Milano. Professore di storia della filosofia all’accademia scientifico-letteraria di Milano, poi trasformata in facoltà di filosofia. Si occupa soprattutto di positivismo e di filosofia antica. Le sue principali opere sono: Saggi filosofici; La dottrina della coscienza morale in Spencer; Fra la filosofia antica e la moderno; Socrate; Mill e l’utilitarismo; Uomini e dottrine; Illizio e la morale. Professore di storia della filosofa nella r. accademia scientifico-letteraria di Milano. lt 0 M A TIPOGRAFIA DELLE TERME DIOCLEZIANE DI BALBI, Via della Mercede. La storia della filosofia e i rapporti suoi colla storia delia coltura e della civiltà. Saluto questa illustre città, esempio mirabile di vita intensamente operosa in tutti i campi, nelle industrie non meno e nei commerci che in ogni maniera d’istituzioni sociali e politiche, nelle lettere e nelle arti non meno che nelle scienze. Italiano o straniero, nessuno può dimorare anche per poco a Milano, senza ammirare, non dirò, le sue vie, i suoi giardini, i suoi templi, i suoi teatri, le sue scuole, i suoi istituti scientifici, i monumenti innalzati ai suoi grandi, le officine e gli stabilimenti immani, i segni esterni insomma di un’attività prodigiosa ; ma più di tutto le sorgenti intime di quest’attività, le qualità peculiari di un popolo forte e serio, per cui il lavoro è una seconda natura e il tempo è danaro ; per cui la vita non vale la spesa di essere vissuta, se non è rivolta al proseguimento di un fine alto e degno; di cui tutti gli sforzi cospirano a ciò : provvedere ai bisogni della vita materiale e alla ricerca della prosperità economica, ma non dimenticare i bisogni più elevati dello spirito e soddisfarli anzi nella misura più larga. Modesto lavoratore, ma diligente e coscienzioso, io non potevo, o Signori, desiderare campo più adatto alla mia attività che questa nobile città, che di lavoratori è piena, e di lavoro è insieme esempio ed eccitamento. E quando questa vostra accademia, che è come il centro della operosità letteraria e scientifica di Milano, mi fece l’onore di chiamarmi alla cattedra di storia della filosofia, esultò l’animo mio. Esultò, ma fu preso insieme da sgomento. Quest’Accademia, lo so bene, ebbe in ogni tempo insigni maestri, e ne ha tali anche oggi che onorano da soli una città e una nazione, e non posso io, conscio come sono della mia pochezza, non trovarmi a disagio in siffatta compagnia. D’altra parte i due che mi precedettero di recente nell’insegnamento che assumo oggi) hanno lasciato tale traccia di sè, o per vigoria d’intelletto e risorse inesauribili di critica e di polemica, o per genialità larga di studii e di parola, ch’io mi sento anche più da poco al loro confronto, e tutta comprendo la gravezza del compito a cui mi sobbarco. Ma l’esempio loro mi soccorra, o Signori, e il vostro favore non m’abbandoni; e se è vero che ognuno, e specialmente chi non è vecchio, fecondi e moltiplichi le proprie forze nell intima società di uomini insigni, mi giova sperare che aneli io sentirò moltiplicate le mie qui, dove splende tanta luce di scienza, e che, a questa cooperando anche in minima parte, mi mostrerò non indegno della fiducia di cui mi onoraste chiamandomi a questo posto. Colla storia dulia l'oltura e delia civiltà. D IL Ciò che dà l’impronta ad un secolo e ne forma come la caratteristica, voi ben lo sapete, o Signori, è non tanto il tesoro effettivo delle sue cognizioni, delle sue invenzioni e scoperte, quanto piuttosto la via che segue per giungere ai risultati a cui giunge, il modo con cui si rappresenta la natura e la vita, lo spirito che intornia e vivifica le sue ricerche. Ora del secolo nostro spirito informatore e abito mentale, a cosi dire, è il concepire la natura e la vita storicamente ; il rappresentarsi i fenomeni o morali e sociali, o biologici e fisici, come una continua evoluzione, come dipendenti gli uni dagli altri, come determinantisi reciprocamente in una sempre maggiore eterogeneità e complessità attraverso a differenziazioni successive. Scienza dei fatti vuol dire oggidi storia dei fatti; ogni maniera di scienza si può dire abbia assunto la forma storica; tutto il movimento scientifico contemporaneo è essenzialmente storico. Mentre nel secolo passato, in gian parte, si avea rinunziato ad ogni criterio storico e tradizionale, e con principii generalissimi e coi dati della ragione astratta si pretendeva ricostrurre la scienza, la religione, l’arte, la vita civile e sociale (il grande moto della rivoluzione nella Gallia è come l’attuazione pratica di questa tendenza), nel secolo nostro si riconobbe che fuori della storia non v’ha salute, che la storia non solo ci conserva il passato ed è la scuola migliore per l’avvenire, ma è addirittura la forma, a dir cosi, della vita e della civiltà. E già incominciando dalle scienze morali e sociali, prime ad assumere la forma storica, come quelle che s’occupano di fatti che più chiaro presentano il carattere dello svolgersi e formarsi progressivo, questo spirito storico andò a mano a mano propagandosi alle scienze stesse naturali, sicché oggidì non solo, ad esempio, la filologia classica, la linguistica, la scienza del diritto, quella delle religioni, l’economia, la letteratura e l'arte stessa hanno un fondamento essenzialmente storico, e metodo e procedimenti storici ; ma metodo e procedimenti storici hanno anche la geologia, la cosmologia, la biologia; poiché nella prima alla vecchia teoria degl’improvvisi cataclismi, dei subitanei rivolgimenti, delle creazioni ex nihilo, s’è sostituita quella delle lente e graduali trasfonnazioni della crosta terrestre e quindi d’una vera storia del nostro pianeta; e nella seconda l’idea, divinata dal Kant e ridotta a teoria dal Laplace, d’una graduale formazione del sistema solare da una materia diffusa, tiene oramai il campo ; e nella terza finalmente veniva a mano a mano perdendo terreno la dottrina del Cuvier sulla stabilità delle specie, e vi domina sovrana ora l’idea che, già divinata da Kant, daHerder e dai Gfoethe, assume, con Lamark e con Darwin specialmente, il valore di teoria e scoperta scientifica, sulla trasformazione delle specie, sull’evoluzione graduale e progressiva degli organismi viventi. Scienza della natura è oramai storia della natura, anche secondo il concetto dell’Haeckel, che all'opera sua dava il nome di storia naturale della creazione » ; scienza dello spirito è storia dello spirito. Come le faune e le flore si studiano nelle loro filiazioni e nei loro svolgimenti, cosi ogni scienza si studia nella filiazione e nello svolgimento dei suoi prodotti. La dottrina dell’evoluzione che è come l’anima di tutta quanta la coltura scientifica moderna, ha contribuito più che altra mai a diffondere questo spirito storico, che è diventato, a dir cosi, una cosa sola con essa. Conformemente a questa tendenza cosi spiccata che mostra il secolo nostro per lo storicismo, anche la filosofia è diventata una scienza essenzialmente storica. Per verità non mancano anche oggi tentativi di costruzioni filosofiche, fatte quasi in odio ad ogni spirito storico, ad ogni critica anclie rudimentale dei sistemi ; ma sono casi isolati, avanzi di tendenze antiscientifiche non ancora appieno scomparse, prodotti di cervelli, acuti anche, se si vuole, ma chiusi ad ogni altra idèa, che non sia quella del sistema o della chiesuola, e destinati perciò ad avere la vita d’un giorno. Siamo ben lontani oggi dal tempo in cui Cartesio, isolandosi nella riflessione individuale, esclamava che non vole\ r a neanche sapere se c erano stati P degli uomini prima di Ini », Quel suo disdegno pei il passato, quel suo proposito fermo di attingere solo alle sorgenti del proprio spirito, come se altri spiriti prima di lui non fossero stati, era giustificato da una naturale reazione contro l’autorità degli antichi, che dominava esclusiva nel medio evo; ed era forse necessario a pieparare i tempi nuovi e a fare che l’uomo nuovo, acquistando una nobile ed alta coscienza di sè, cimentasse cosi le proprie forze nell’acquisto dei nuovi veri. Oggi più che il proposito di Cartesio giova rammentare quello del Leibnitz, che, pur non disconoscendo la necessità della speculazione originale, voleva che questa s innestasse, per cosi dire, sul vecchio, e chiamava perciò in suo aiuto la storia. E in realtà le dottrine filosofiche hanno vita e si propagano o per somiglianza e imitazione, o per opposizione e contrasto; sicché in ogni caso il presente è figlio del passato e padre dell’avvenire. Una filosofia pertanto che faccia astrazione dalla sua storia, è presso a poco senza fondamento ; un pensiero che s’isoli volontariamente da tutto ciò che l’ha preceduto, vaga d’ordinario nel vuoto, e riesce a delle stranezze. Come potrebbe un problema filosofico essere affrontato convenientemente, se non se ne conoscessero tutti i lati e gli aspetti, se non si conoscesse come vi si è affaticato attorno lo spi (II Noucea.v Essai, livro 1, cb. 1, I.a véiité est plus rppan-ìiie qu’on ne penso ; mais elle est souvent affaiblie et mutile. En faisnnt remarquer le* traces de la veii-écliez Ics anciens, on tirerait l'or de la boue, le diamant de la mine, et la lumière dcs ténébres: et ce serait perenni quaedam philosophia. ‘t rito umano in ogni tempo, e quali furono i tentativi fatti per scioglierlo? Soltanto nei passato si può trovale la ragione del presente e ravviamento per l’avvenire. Mentre le altre scienze possono fino a un certo punto prescindere dalla loro storia, della filosofia invece è parte integrante la sua storia. Gli è che la filosofia e la sua storia hanno in fondo il medesimo oggetto; lo spirito che riflette su se stesso e vuol comprendere se stesso. Ciò che ogni individuo, colla riflessione filosofica, scopre in sè, la storia della filosofia ce lo fa trovare, come in un’immagine ingrandita, nelle dottrine che si sono succedute attraverso i tempi. Non a torto Wundt lamenta che chi si pone a filosofare si creda troppo spesso sciolto dall’obbligo di conoscere la storia della filosofia; e noi dal canto nostro lamentiamo che una scuola pur nobilissima, il Positivismo, che ha reso servigi segnalati alla scienza e alla filosofia, e che, fondandosi sul concetto dell’evoluzione, dovrebbe per ciò stesso tener conto della storia, la trascuri invece, o non la curi a sufficienza, latta qualche rara eccezione, massimamente in Italia, sotto pretesto che quasi tutto il passato è un tessuto di dottrine vane e fallaci, sogni metafisici di cui non giova occuparsi; e che solo il presente, il presente positivistico, è degno di studio. Invece tutte le dottrine sono degne di studio ad un modo, o Signori, come quelle che, rappresentando varii momenti della vita storica dello spiiito, Fouillèe.  HUloire de la Philosophie. Paris. Delagrave, Philonophic und WisscnirliaSt in Essays. la storia della filosofìa f« i uaì’ì'ort! suoi sono egualmente necessarie a rivelarne l’intima natura; ed ogni esclusivismo è perciò contrario alla scienza e impedisce la nozione vera dell’oggetto della filosofia. Le altre scienze hanno anch’esse una loro storia; ma riguarda più che altro il succedervisi delle ipotesi e delle teorie, l’affermarvisi di cognizioni nuove e di nuove idee alla luce di nuovi fatti, i rivolgimenti fecondi portativi da divinazioni d’intelletti geniali, gli arresti improvvisi dovuti a tristizia di tempi o d’uomini e cosi via. Sicché questa storia, a cosi dire, esteriore, nulla, o ben poco, ha che fare coll’oggetlo delle scienze stesse; e può anche fino a un certo punto essere ignorata dallo .scienziato. Egli sarà per questo meno dotto, meno erudito; ma non sarà meno acuto, meno profondo, meno conoscitore della materia sua, meno scienziato per questo. Gli è che nelle scienze è sempre la forma ultima quella che vale; le precedenti, scalzate dall’ullima, non hanno alcun valore, e 11 conoscerle può importare all’erudito, importa mediocremente allo scienziato. Come volete che un fisico, in possesso di tutti i trovati della fisica moderna, collo spirito imbevuto delle nuove idee e dottrine, abbia bisogno, per far avanzare anche di più la scienza sua, di sapere come la pensavano, ad esempio, i Caldei intorno a un dato fenomeno? Egli sa già che contraria al vero è ogni altra idea e dottrina, che non sia quella confermata dai recenti studi, dalle recenti esperienze; e perciò o non se ne cura, o se ne cura appena quel tanto che basti a soddisfare una legittima curiosità: a lui preme sovratutto assicurarsi del presente; perchè il presente solo è scienza, e da questo solo può prendere le mosse alla conquista di nuove idee, di nuove cognizioni.Nulla di tutto questo in iilosofìa. TI progredire di questa non sta in un continuo accrescersi di cognizioni positive, nel giungere a risultati ben saldi e definitivi, nel risolvere i problemi che si pongono, e nel porne di nuovi clic si risolveranno allo stesso modo; ma piuttosto in un continuo rifarsi da capo, però con una coscienza a mano a inano ] iit chiara e comprensiva del problema speculativo; non nel risolvere definitivamente questo problema. ma nel porlo via via con maggior sicurezza e corredo d'esperienza, sovratutto poi nel conoscere sempre meglio i metodi che ne prepareranno la soluzione e nell’acquistare via via maggiore abilità ad applicarli. Ciò vuol dire che altri non potrà avere una chiara nozione dell’oggetto della filosofia, se non ne conosce la storia; che anzi la filosofia trova, per cosi dire, se stessa nella sua storia, la quale è perciò, come dicevamo, parte integrante di quella, e insieme di quella generatrice e fondamento. Non già che la filosofia stia tutta quanta nella sua storia, come altri ha sostenuto, e che nulla si deva lasciare all’iniziativa individuale. Come non è bene che l’uomo si i li, si chiuda in un pensiero tutto individuale ed estraneo alla storia, cosi non è bere che niente pensi di per sò e ripeta soltanto cose dette da altri ; è deplorevole egualmente il soverchio d’originalità, in filosofia si- [Chiappelti. La Ctltura «lorica e il rinnocamente della filotojla, r . 38, in Sanai e Note Critiche, Bologna, Zanichelli. nonimo di stranezza il più delle volte, come l’assenza di originalità e il sostituire all’invenzione la compilazione. La storia della filosofia impertanto, nel tempo stesso che ci dà una chiara nozione della filosofia e del formarsi e svolgersi progressivo del suo oggetto attraverso i tempi, deve anche eccitare in noi quello spirito di ricerca e di scoperta, senza cui saremo bensì uomini dotti, biblioteche ambulanti, pieni la testa d’idee e pensieri altrui, ma mancanti affatto d’iniziativa, inetti a muovere un passo senza che gli altri c’indichino il cammino. C’e un indirizzo oggidì nel campo delle scienze morali e sociali, che per esser meglio scientifico, per esser meglio positivo, per fondarsi meglio sui fatti, per poco non finisce col ricondurre l’uomo al passato, coll’arrestare ogni progresso, sotto pretesto che non trova nessuna giustificazione nei fatti; col rendere l’uomo un automa culi antesi nella contemplazione di ciò che fu e vietante a se stesso ogui aspirazione, ogni ideale d’avvenire. Ma questo è un falso storicismo, o Signori, non è lo storicismo sano e fecondo, di cui abbiamo parlato prima; è un empirismo vuoto e pernicioso, che ci dobbiamo ben guardare d’introdurre negli studi di storia della filosofia. Il pensiero umano, come del resto la vita dei popoli e degl’individui, non è una specie stabile, non è qualche cosa di rigidamente fisso e permanente; è qualche cosa invece che si forma e diventa incessantemente; e in questa sua evoluzione ha bisogno del passato sicuramente, ma per prendere da esso le mosse, per mettersi, partendo da questo punto, per vie nuove, intentate ancora. Forsechè la storia perde del suo valore, se può fornire qualche utile insegnamento? Ma se fu chiamata in ogni tempo maestra della vita! Forsechè perde della obbiettività e serenità che deve avere, se altri può trovarvi un eccitamento al peusare e all’agire? Ma se la narrazione schietta e sincera dei fatti non può non produrre un eccitamento negli animi, se la verità ha una sua forza motrice speciale, che in nessun modo è possibile contenere! A che servirebbe il passato, se in ogni caso dovesse lasciarci freddi e indifferenti, se per null'altro si dovesse ricercare e disseppellire, che per soddisfare una vana curiosità? Il passato non ha valore se non in quanto svegli in noi forza ed attività, se non in quanto cessi di esser passato e si trasformi, per cosi dire, in carne e sangue nostro, sangue che vivifichi questa nostra vita moderna. Ben sappiamo che ci sono nel passato delle forme caduche, destinate a tramontare coll'ambiente che le ha generate ; e non a queste certamente chiederemo quella vita che non hanno; ma c’è anche e si produce nel tempo qualche cosa che ha in sè una vitalità immortale, destinata perciò a rivivere perpetuamente sotto forma nuova nella coscienza umana ; e a questa chiederemo di compiere l’ufficio suo nella storia; questa cercheremo che, sorgente di vita, non cessi mai di distribuire e fecondare la vita. Voi sapete, o Signori, della lampada che là nelle feste Panatenee si trasmetteva di mano in mano; ebbene che il passato si trasmetta a noi nello stesso modo, sicché la fiaccola della vita mai non si spenga, ma splenda anzi e fiammeggi di luce nuova e più intensa. Come mancheremo perciò ai dettami di un metodo rigorosamente scientifico, come ai precetti della critica f i,\ sooma OKT.U filosofia k i rapporti suoi storica; come ci si accuserà (li poca serenità eil obbiettività, se alcuni pensamenti di lilosofi, notevoli per originalità e vigoria, per felice coerenza e connessione logica, per una certa tal quale divinazione dell’avvenire, additeremo ai giovani come degni di essere studiati e ammirati, sicché anche in loro si svegli l’aculeo della ricerca e della scoperta, e non rimanga quindi senza frutto questa grande eredità del passato? Poiché i grandi filosofi, scriveva Pascal, non si sono serviti delle invenzioni che loro sono state lasciate, che come di mezzo per averne di nuove, e questo felice ardimento ha aperto loro il cammino alle grandi cose, noi dobbiamo prendere quelle che essi ci hanno lasciato nello stesso modo, e, seguendo il loro esempio, farne il mezzo e non il fine del nostro studio, e cercare cosi di sorpassarli imitandoli. Anche nel campo del pensiero, o Signori, e non soltanto in quello dell’azione ci sono gli eroi; ebbene, comeaccendono a grandi cose gli eroi dell'azione e l’esempio loro è seme elio frutta abbondantemente, e cosi siano a noi stimolo ed eccitamento quelli che l’Hegel con frase felice chiamava gli croi del pensiero nella storia, i grandi filosofi. Stimolo cd eccitamento a sorpassarli imitandoli, secondo il detto del Pascal; poiché chi .s’arresia alla semplice imitazione e riproduzione del pensiero altrui, e non lo rifa in se stesso, e non vi aggiunge del suo, fa opera vana, e quasi quasi, nel moto incessante che affatica il mondo degli spiriti e delle idee, si direbbe che si proponga stoltamente d’arrestarlo ad un tratto. Gl’individui (1) l)c Vanloritc cu matih'c .  fiumi, come i torrenti e gli umili rigagnoli del sapere ; si potrebbe dire clie tutto essi assorbauo l’ambiente intellettuale dell'epoca in cui vivono. Ma come il mare, se assorbe in sè fiumi e torrenti, è pur quello in fondo che dà vita a fiumi e a torrenti, cosi i grandi filosofi, figli del loro tempo, esercitano anche sulle intuizioni scientifiche e sulla coltura generale del loro tempo un’efficacia poderosa, sebbene latente spesso e inconsapevole. Chi vorrebbe negare, ad esempio, che le dottrine filosofiche dello Spencer costituiscano in qualche modo l’ambiente intellettuale del tempo nostro, sicché tutti, anche quelli che le ignorano, purché non sprovvisti affatto di coltura, ne risentono l’influenza e quasi l’assorbono, a dir cosi, coll’aria che respirano ? Della critica kantiana chi non sa quale poderoso moto d’idee abbia suscitato in Germania al suo apparire, e come anche ora, dopo tanto lasso di tempo, il vecchio Kant torni più vivo di prima alle menti de’ suoi connazionali, sicché filosofi e scienziati insieme vanno a gara nel rinverdirne i principii e le dottrine fondamentali ? Non occorre rammentare poi che dalla scuola dello Schelling uscirono insigni naturalisti ; dalla scuola dell’Hegel insigni storici ; dalla scuola dell’Herbart valenti cultori delle discipline antropologiche e pedagogiche; e che in generale non c’è stato filosofo e pensatore di vaglia, die a questo o a quel ramo del sapere non abbia contribuito a dare indirizzo nuovo, o certamente vigoria e forza nuova. Senza dire che oggi specialmente il nesso tra la filosofia e la scienza s’é fatto anche più stretto che non fosse in passato. Già gli scienziati, fisici e biologi specialmente, vanno a mano a mano persuadendosi che i concetti loro devono cimentarsi alla stregua d’una severa critica della conoscenza. E Helmholtz in una sua  Lesione sulla vista  accennava alla necessità d’una critica fìlosuiìca delle cognizioni sperimentali, e in un discorso che ha per titoloIl peti’ siero nella medicina, torna sullo stesso argomento affermando chea quel modo che l’anatomista, giunto che sia a toccare i limiti della potenza ottica del suo microscopio, deve rendersene conto, cosi è obbligo d’ogni scienziato studiare esattamente il vaio) e e l’ufficio del massimo di tutti gli strumenti, di cui egli si serve, il pensiero umano. » E più esplicitamente ancora in un suo discorso fatti nella percezione dopo avere accennato che il problema della conoscenza è quello in cui s’imbattono, muovendo da due parti opposte, la filosofia e la scienza naturale, concludeva che in fondo l’nna e l’altra hanno l’obbligo di esaminarlo, sebbene ciascuna da un punto di vista suo proprio. D’altra parte il Wundt in uu suostudio Sul problema della filosofìa nel tempo presente » scrive che più o meno consapevolmente s’è fatta strada nell’animo di tutti l’opinione clm nella scienza dei corpi non si devano più solo descrivere e collegare fra loro i fenomeni, ma si tratti oramai di penetrarne il fondo ; onde è chiaro Contenuta nell’opera * P-rpn'ii-e risia mia miche Vortrii/e ». (2) Pas Peniteli in dar Medi-in ». P'e T'O tsachea in d'r Wahrnahmung ». Veher die An/gabe dar Phdosophie in. dee Gegencart. » I.i iprip, che cosi la scienza riconosce esser suo obbligo il dar mano a comprendere filosoficamente l’unità della natura ». E non solo, egli continua, i singoli rami delle varie dottrine sperimentali si sporgono verso la filosofia. La stessa base astratta della scienza naturale, la Matematica, non è andata esente dai segni del nostro tempo. Da quanto s’è detto risulla adunque che storia della filosofia vuol dire largamente storia del sapere e della coltura in generale. Non già che tutte le idee siano idee filosofiche, e che lo scienze siano una cosa sola colla filosofia. Ma tutte le idee hanno la loro più alta espressione nella filosofia, come tutte le scienze hanno in ultimo il loro fondament i nella filosofia. A non ripetere quello che s’è detto or ora sui rapporti delle scienze naturali colla filosofia e sulla necessità che quelle hanno di sottoporre ad una critica assidua i concetti direttivi dell’esperienza, che le renda atte ad una larga sintesi della natura ; a non insistere su cose già note, che i concetti di spazio, di tempo, di numero, di quantità ecc., su cui costruiscono il loro edificio le matematiche, sono concetti essenzialmente filosofici, e cui spetta alla filosofia discutere largamente ; su che cosa si fondano la morale, il diritto, la politica, e in genere le scienze sociali, se non su quei concepimenti riguardanti la natura dell’uomo e della soci) Cfr. il mio Problema della conoscenza nell'Empirismo contemporaneo » noi Sa^gi filosofici, anche per le necessarie citazioni. . 2o cietà, da cui la filosofia non può prescindere e che sono anzi suoi proprii ? Xon è vero che la morale e il diritto hanno questo o quell’indirizzo, secondo che l’uomo si concepisce essenzialmente egoista, o altruista, secondo che è l’utilità od il dovere il movente supposto delle azioni? Gl’Inglesi non riescono a persuadersi che l'uomo non sia in ogni caso indotto ad agire da motivi egoistici, non riescono a persuadersi che debba determinarsi ad agire indipendentemente dalle conseguenze utili o dannose che dalle sue azioni può aspettarsi ; e perciò concepiscono una moralità pratica e positiva fondata esclusivamente sull’utile e sull’interesse ; nè diversamente si comportano in rispetto al diritto e ai resto delle scienze politico-sociali, penetrate anch’esse tutte quante da cotesto concetto d’utilità. I Tedeschi, meno pratici, più idealisti, essenzialmente metafisici, concepiscono invece una moralità fondata sur una legge categorica ed assoluta, che impone all’uomo il dovere di fare il bene per il bene, indipendentemente da qualunque vantaggio gli possa derivare; e questo concetto della moralità estendono anche all’ordinamento giuridico e all’ordinamento economico della società; sicché, come osserva il Trendelenburg, c è la tendenza in Germania a dare un fondamento etico aldiritto naturale, e quella non meno spiccata a fondarsi sovratutto su considerazioni etiche e morali per proporre delle riforme all’organizzazione economica della società presente. E l’Individualismo e il Socialismo, le due teorie sui rapporti dello stato cogl’individui che si confi) Trendelenburg Naturrccht auf (lem Grande der Ethik, Leipzig. Cfr. CARLE (si veda), La vita del diritto. Torino, Bocca. >G  tendono il campo oggi, su che cosa si fondano in ultimo che su concetti essenzialmente filosofici, riguardanti la natura dell’uomo e della . ocietà? L’Individualismo si potrebbe assomigliare in gualche maniera all’Atomismo. A quel modo che l’Atomismo nel mondo fisico considera l’universo come la risultante di un numero infinito di atomi, che, spinti da una loro intima energia, si combinano diversamente cosi da produrre quella immensa varietà di cose esistenti e coordinate fra di loro che dicesi natura, senza che alcuna idea preconcetta presieda a questa combinazione; così anche l’Invidualismo considera la società umana come il risultato del reciproco accomodarsi degl’individui, atomi sociali, che, spinti dai proprii bisogni, dalle proprie tendenze, da influenze naturali, si combinano diversamente ira loro, dando luogo a quegli aggiogati, che, tribù dapprima, si trasformano poi per via di successive evoluzioni in stati e nazioni. E anche qui nessuna idea preconcetta presiede a quest'opera di successivo aggregamento ; tutto proviene da una forza intima inerente agli stessi individui, che aggregandosi costituiscono la società. E siccome gl'individui, secondo questa dottrina, sono essi la realtà vera, mentre la roe : età non è in fondoche un’astrazione, non devono perciò esser a-sorbiti da questa, non devono esserle in alcun modo sacrificati ; devono essere lasciati liberi nello svolgimento della propria persona; devono essere, non contrariati, neanche diretti nelle loro iniziative, ma abbandonati ad esse ; sicché per questo modo si abbia, secondo vagheggia Mill, quella varietà e ricchezza di CARLE (vedasi). — temperamenti, di caratteri, di opinioni e di condizioni sociali, che rompe la monotonia della convivenza civile e forma uno dei migliori ornamenti della medesima. Tutto al contrario il Socialismo. Il Socialismo nou parte dal fatto concreto dell’individuo ; parte dall’idea dell’ente sociale e collettivo, e vuole atteggiare gl’individui all’intento proprio di questo tutto. Mentre per 1 Invidualismo la società è come un organismo fisico che si svolge, a dir cosi, meccanicamente sotto l’impulso di una forza intima e latente, per il Socialis.no la società è un organismo morale che nel suo svolgimento si propone e deve proporsi di attuare un fine, un ideale offerto dalla ragione. Il Socialismo non lascia perciò agl’individui il libero governo di se stessi, non lascia gl’interessi individuali in balia alla libera concorrenza, come fa lTndividualismo, ma vuole disciplinare questi e quelli secondo una norma prestabilita, mirando per questa via a un’organizzazione sociale, in cui tutti gl’interessi possano coordinai^ in una mirabile armonia. L’Individualismo vieta allo stato ogni ingerenza nelle iniziative individuali, e vorrebbe ridurne l’azione alla sola tutela dei diritti e alla repressione del male, se pure non vorrebbe distruggerne addirittura ogni azione, considerandola come male peggiore di ogni male e preferendo, come fa lo Spencer, che i mali sociali siano lasciati alla vis naiurae medicatrix; il Socialismo confida nel potere sovrano dello stato, e ne vuole l’intervento in ogni caso a mettere in atto questo o quel (1) Le idee dello Stuart Miti sull’argomento sono contenute sovrattutto nell’opera La Libertà * e nell’altra Il Gocerno rappretentatico ».  l’ideale di organizzazione sociale, con cui si possa recare x’iraedio effettivo ai mali che affliggono la società umana, ed ottenere la moralità ed il benessere. L’Individualismo s’attiene più che altro ai fatti; il Socialismo all’idea ; l’uno si connette col Positivismo, l’altro coll’Idealismo ; l’uno si svolge in Inghilterra, il paese classico del Positivismo ; l’altro in Germania, il paese classico dell’Idealismo ; l’uno ha a suoi principali rappresentanti Bentham, Mill, Spencer, strenui campioni della filosofia dei fatti, del positivismo; l’altro, a non parlare che dei più recenti, ha propugnatori efficaci e poderosi il Marx ed il Lassalle, ambedue ferventi segnaci dell’Hegel, il grande idealista, di cui adottano spesso il linguaggio metafisico e le forinole astruse, e al cui idealismo appartiene quell’alto concetto dello stato, accettato nelle sue conseguenze pratiche dal socialismo tedesco, per cui esso è come la ragione permanente e la personifìcazionc vivente dello spirito assoluto. Tutto questo basta, credo, o Signori, a provare che il pensiero e l’idea filosofica è come il sostrato naturale d’ogni dottrina sociale, e poiché le dottrine sociali tendono a tradursi nei fatti, è anche ciò che pervade e penetra tutta quanta la vita dei popoli. Pare esagerazione alfermar ciò ? Parrà esagerazione agli osservatori superficiali non avvezzi a rendersi conto Calle. I delle riposte cagioni dei fatti; non parrà agli altri che queste riposte cagioni ricercano, e per cui il fatto è indice sempre d’un’ idea. Lo studio delle speculazioni filosofiche, delle forme del pensiero pare talvolta trasportarci ben lontano dalla realtà, in un mondo ideale, quasi chimerico, che nulla abbia che fare col mondo reale in cui si vive e si opera. Il vero è però che questo studio ci mette ben addentro nella realtà, ce ne fa penetrare, per cosi dire, il segreto. Non si può spiegare il movimento senza conoscere il pensiero che lo dirige e governa; non si può spiegare l’azione senza conoscere l’idea che si è volata attuare con essa, e che fu quindi la sua causa motrice. La storia delle azioni non si può intendere interamente che per la storia delle idee. C’è chi ostenta un superbo fastidio delle idee, e non crede degna di studio altra cosa che i fatti. Ma le idee sono fatti essi stessi sott’altra forma ; e d’altra parte possiedono un loro potere, una loro forza speciale, per cui tendono a tradursi in atto. Un’idea che s’impadronisca d’uno spirito, non lo lascia in pace un istante, e lo trae anche suo malgrado a operare. Furono fatti studii notevoli, voi lo sapete, sull’impulsività dell'idea; l'Ardigù nostro ha pagine importanti sull’argomento e nella Psicologia e nella Morale ; il Fouillée in Francia ha una vera dottrina su quelle ch’egli ha chiamato idee-forze. E le idee sono forze non solo in quanto agiscono su indi • vidui isolati ; le idee sono forze più che altro in quanto agiscono sull’intera comunità ; le idee sono forze individuali e collettive. Ci sono fatti che si presentano come effetti di esplosioni momentanee, isolati quasi nel tempo ; in realtà furono preparati a poco a poco dal lavorio dell’idea. L’idea è come la goccia d’acqua che scava lentamente il masso; o, se mèglio vi piace, come quei germi che, infrodottisi di soppiatto nell’organismo, v’iniziano un vero lavoro di trasformazione. Si potrebbe capire la rivoluzione francese senza conoscere quel moto poderoso d’idee che l’ha preparata? Si potrebbe capire la rivoluzione nostra, se ignorassimo tutto ciò che dai suoi precursori s’è fatto nel campo del pensiero ? Gli è che accanto alla storia esteriore, alla storia dei fatti, c’è sempre la storia interiore, la storia delle idee ; nè l’una può stare indipendentemente dall’altra. Si parla oggi tanto, e a buon diritto, d’ambiente e della necessità di conoscerlo per spiegarci interamente ciò che vi accade. Or bene, c’è soltanto un ambiente fisico, o non anche un ambiente morale e sociale, un ambiente storico, diremo noi, che importa conoscere per ispiegarci la storia ? E quest’ambiente storico da qual altra cosa è costituito che dalle idee che vi dominano ? Delle vitali attinenze fra le grandi correnti del pensiero e i fatti della vita sociale ci dà incontestabili testimonianze la storia. Dottrine che sembrano le più lontane dalla vita reale, che si direbbero campate in aria, quali il Platonismo e lo Stoicismo, hanno esercitato la più benefica influenza morale in epoche di profonda dissoluzione e precorso e preparato il più grande rivolgimento sociale che rammenti la storia, il Cristianesimo : dal Neopitagorismo e dal Neoplatonismo derivò la più gagliarda opposizione al Cristianesimo invadente e il tentativo <li Giuliano l’apostata di ripristinare la religione greca : le speculazioni di Sant'Agostino sul peccato originale e sulla grazia misero capo alla riforma e alle guerre di religione : le astratte dottrine della scolastica, negli ultimi anni del medio evo, s’intrecciarono, per opera dell’Occam specialmente, colle più vive controversie politiche fra l’impero e la chiesa ; e la distinzione, anzi la rottura d’ogni legame fra teologia e filosofia che l’Occam cosi gagliardamente sosteneva, faceva riscontro a quella sua polemica contro i papi in favore dell indipendenza dello Stato: Molinisti e Giansenisti, le cui controversie agitarono per tanto tempo la .Francia e che ebbeio parte cosi notevole nei suoi destini, furono il frutto naturale, sebbene lontano, delle speculazioni filosofico-religiose di Sant’Agostino e Pelagio : l’Illuminismo, di cui è nota l’efficacia poderosa esercitata, in Germania specialmente, sulla religione, sulle dottrine giuridiche e politiche, su quello spirito di riforma che invase studiosi e filosofi, popoli e principi nella seconda meta del secolo A.VIII, e a cui son dovute le riforme di Federico 2°, di Giuseppe 2°, e d’altri regnanti minori specialmente in Italia, e in ultimo anche la rivoluzione francese, fu la conseguenza del razionalismo del Leibnitz e più ancora del \\ olf applicato alla vita pratica, nonché delle dottrine degli Inglesi, specialmente del Locke, che si diffusero ed ebbero il loro effetto maggiore in Francia, dove le tendenze dell’ Illuminismo presero un carattere più risoluto e più aperto, e giunsero, dapprima nei libri, poi nella vita, alle estreme conseguenze. Non palliamo poi dell’efficacia che il pensiero speculativo d’un uomo esercitò talora direttamente sulle sorti d’un popolo. I Discorsi alla nazione tedesca » del Fichte, pubblicati nel 1808, mentre ancora Berlino era invasa dai Francesi e Napoleone era onnipotente in Germania, risvegliarono l’abbattuta coscienza nazionale ed eccitando vivamente la gioventù, prepararono le giornate di Lipsia ; le pagine del Primato e del Rinnovamento di Vincenzo Gioberti, questo emulo di Fichte troppo dimenticato, prepararono gli animi al riscatto della patria nostra. Vili. Che dire poi dei rapporti tra la filosofia e la religione? La religione è una specie di metafisica spontanea ; ciò che le religioni comprendono allo stato di credenza istintiva, la filosofia comprende sotto la forma di conoscenza ragionata ; in fondo ad ogni religione c'è l’idea e il principio filosofico ; ogni moto religioso è come pervaso e penetrato dal pensiero speculativo, latente, se si vuole, avvolto, per cosi dire, e quasi nascosto nelle pieghe del sentimento, ma non meno certo ed efficace per questo. Corre tra queste due forme della vita umana, la filosafia e la religione, lo stesso rapporto che tra le due funzioni fondamentali dello spirito, la ragione e il sentimento ; e come non è possibile disgiungere queste, cosi non è possibile disgiungere quelle ; non è possibile delineare le vicende della religione senza indicare i progressi della filosofia ; non è possibile riandare la via percorsa dal pensiero religioso, senza riandare insieme quella del pensiero filosofico. Dirò anzi che per certi popoli, come per esempio gl’indiani, i Persiani, i Chinesi, gli Egizi, gli Ebrei, la religione è quasi tutta la loro filosofia, e nei libri sacri, non altrove, deve essere ricercato il pensiero loro intorno a Dio, all’ uomo, alla natura e a quei problemi fondamentali, che soltanto piu tardi e presso altri popoli furono argomento delle discussioni di filosofi propriamente detti. D’ altra parte i grandi sistemi metafisici hanno anch’essi qualche cosa di solenne, di sacro, di sovrannaturale quasi ; furono paragonati a grandi epopee ; si potrebbero fors’anche, non senza ragione, paragonare a grandi costruzioni religiose. Un grande poeta, 1’ Heine, ha messo in rilievo questo che di miotico e religioso che è proprio dei metafisici, allorquando scriveva del più arido fra questi, lo Spinoza : la lettura dello Spinoza ci colpisce come l’aspetto della grande natura nella sua calma vivente ; è una foresta di pensieri alti come il cielo, le cui cime fiorite s’agitano in movimenti ondulatorii, mentre i loro tronchi ben fermi affondano le loro radici nella terra eterna ; si sente nei suoi scritti spirare un soffio che vi commuove in una maniera iudifinibile ; si crede respirare l’aria dell’avvenire» {De l'Alemagne). Ed è naturale che sia cosi ; la religione e la metafisica s’aggirano in fondo nella medesima sfera ; non è il mondo dei fatti, della realtà quello di cui s’ occupano 1’ una e l’altra; è un mondo che trascende i fatti e la realtà ; anche la metafisica, al pari della religione, sebbene per vie diverse, ricerca quelle ragioni ultime dell’ uomo e delle cose, che non possono venir date dall’osservazione ed esperienza sensibile. So bene che questa ricerca delle ragioni ultime è condannata coinè vana illusione e che si considera come perduto il tempo che vi si consacra ; so che si tenta di guarirne lo spirito, come d’una malattia pericolosa; ma, tanto, la malattia è cronica oramai e lo spirito, credo, non riuscirà a liberarsene. D’altra parte è giusto che l’importanza delle ricerche si misuri solo dal successo ? Cercare senza speranza non è insensato, nè volgare, osserva il Ribot ; si può intravvedere, se non trovare. La vera nobiltà dell'intelligenza umana non sta tanto nei risultati che ottiene, quanto nel line che si propone e negli sforzi che fa per raggiungerlo. Se la Metafisica non riuscirà mai a scoprire le lagioni ultime delle cose, se non troverà mai la chiave dfcll’nniverso, rimarrà però sempre un tentativo nobilissimo sull’ignoto di tutti gli spiriti curiosi ed attivi ; e non dovesse rendere all’ intelligenza altro servizio che quello di agitarla e tenerla sveglia di continuo, di sollevarla al di sopra d’ uno stretto empirismo, mostrandole che 1’ esperienza non è tutto, che tutto non è neppure la scienza, che anche le idee, e non i fatti soltanto, hanno valore, che anche le ricerche sono pregevoli e non solò le scoperte, le renderebbe sempre un servigio eminente. Certo, e 1’ abbiamo ammesso anche prima, 1' ufficio principale della filosofia intesa come metafisica, o mètempirica che dir si voglia, sta oggi nell’unificare e sistemare il sapere, nel rivederci principii e i risultati delle singole scienze, coordinandoli e armonizzandoli ; certo, Ribot, Psgchologie augluite contenifiorui'ie, 3“ eJiz. Pari*, Germor Bailliére, 1881 latro I..  \— essa - IT* S0PratU “° ri " e a dtm,aMnI zioni delle scienze pei m comuni, che vate e «sfocate dall. nuova l-e-dee ^ ^ divengono cosi l’anima e^g » (1). Ma la tiene e si accresc f l’unico alimento scienza non basta all'uomo ; non form ^ anche a L’intelletto non „ c la volontà reclamano sentimento in ^^“^Sefecoltà non s’arrestano nei la loro parte. E <1 esse oltrepassano ° T SVarlicao dove cono appianate lo ocammÌ ° • f onesto e d’onde attinge vigoria di propo traddiziom di questo, le sue visioni nella Siti ad attuare, almeno largano guerà ma, d cona „ist. piena dell' i • U quelli che io interno e nei Cr,^^azionidV;e^c^ = “ ideale^“Lzi a un perchè che sfugge, rir;» -, come nelle pii, alte della coscienza, minngo, 1894, p. !'• ot) in quelle energie poderose onde nell’universo è moto, è vita, è senso, è pensiero ; perfino nei fatti più semplici e famigliari, nei rapporti più elementari. Ora può la filosofia disinteressarsi di tutto ciò? può la filosofia trascurare queste altre tendenze dello spirito umano ? Gli antichi volevano che la filosofia spiegasse insieme ed appagasse le varie tendenze dello spirito, e che tosse di questo l’espressione più nobile e più adeguata ; ebbene, perchè non avrà anche oggi questo compito ? perchè le si vorrà impedire di essere ancora quello che era già la scienza della verità, l’arte della vita, il fondamento della virtù »? . Tyndall, l’illustre scienziato, discorrendo davanti all’Associazione britannica per il progresso della scienza, dell’evoluzione storica delle idee scientifiche, usciva in queste parole memorande: Se lo spirito umano, quale pellegrino che sospira al remoto focolare, vuol rivolgersi al mistero ond’è uscito, e cerca come modellare in una sola immagine il pensiero e la fede, purché s’accinga a siffatto tentativo non solo senza intolleranza o bigotteria, ma riconoscendo che non si tocca quaggiù l’estrema perfezione e che ogni età deve essere libera di plasmare il mistero d’accordo coi suoi proprii bisogni ; allora, a dispetto di tutte le restrizioni del materialismo, io affermerò essere questo il campo sul quale le facoltà creative dell’uomo, diversamente dalle sue facoltà conosci (1) 1 ale era la filosofia j.er gli antichi secondo il Uertini. — La JìloaoJìa onera prima di Socrate tive, potranno essere nobilmente esercitate. E, non meno esplicitamente del Tyndall, il Wundt che, scienziato eminente, tentò la costruzione di un sistema su base largamente scientifica, assegna alla filosofia il compito di ordinare le cognizioni varie per modo che rimangano soddisfatte insieme le esigenze della ragione e del sentimento. Non mi dilungherò più oltre in quest’ argomento che non tratto di proposito ; toccando dei rapporti della filosofia colla religione io avevo soltanto per iscopo di mostrare anche per questa via la grande efficacia pratica di quella sulla vita dell’umanità, e quindi l’importanza della sua storia nella storia generale. La quale importanza è anche dimostrata per un altro verso : le attinenze della filosofia colla letteratura e coll’arte in genere, la corrispondenza che è quasi sempre fra i varii indirizzi letterarii e le correnti del pensiero, fra le forme, le concezioni e le scuole artistiche e i sistemi filosofici. Trasportiamoci per un momento coll'immaginazione a quell’epoca tanto gloriosa per la letteratura francese, che é il secolo XVII, il secolo di Luigi XIV. In questo tempo è la filosofia cartesiana che tiene il campo, la fi (1) h'Ecolution hitturique det idées scientijlques. Discours presìdentiel de Tyndall à l’Association Britannique pour 1’ avancement dea Sciences. Cours scientifìques.  la Stoma dìclla filosofia e i rapporti suoi losofia per cui la natura non è che una macchina inerte, un sistema di ruote e di congegni, senz’attività, propria, specie di fantoccio nelle mani di Dio. Ebbene, la natura, priva di vita com’è, non parla nessun linguaggio agli uomini di questo tempo. Mentre il poeta moderno ascolta il misterioso battito della vita universale, essi non ascoltano che un secco e monotono tic-tac d’orologio, essi non s’abbandonano alla natura ; non trovano in essa turbamento o conforto ; non avvertono alcuna analogia tra i moti dell’anima loro e quelle infinite parvenze onde si manifesta la vita nelle cose ; non simpatizzano con la natura, non le danno valore e significato, o, se le danno un significato, è quello solo d’un freddo simbolo, rappresentando essa ai loro occhi il complesso delle cause finali, che concorrono alla dimostrazione di Dio, supremo architetto dell’universo. Cosi è che i letterati non si sentono attratti dalla natura, e la marchesa di Rambouillet esprime come il sentimento di tutti, allorquando assicura cne gli spiriti dolci e amatori delle belle lettere non trovano mai il lor conto alla campagna ». La ragione astratta in quest’epoca domina in tutti i campi dell attivila intellettuale e morale. XI pensiero prova l’esistenza ; cogito ergo suoi, dice Cartesio ; l’uomo, la persona è sovratutto pensiero, e il pensiero nell’uomo uccide, o quasi, il sentimento, le facoltà affettive; l’immaginazione è tenuta in sospetto, perchè turba il giudizio: i sensi sono organi d’errore ; criterio di verità è non affermare che ciò che è chiaro, evidenfe, chiaro ed evidente come il cogito ; il corpo è in contrasto inconciliabile collo spirito, e per poco non se ne t.ien conto; lo spirito stesso ha il suo reale fondamento in Dio ; e in Dio l’atto creatore e l’atto conservatore fanno una cosa sola ; sicché la conservazione delle creature è una creazione continuata ». Questo razionalismo cartesiano si rivela nelle varie forme dell’arte. Ecco qui il teatro, che, anziché rappresentarci individui in carne e ossa, ci rappresenta personaggi senza corpo quasi, mere astrazioni, stati morali ; anche ciò che di propriamente umano e sensibile c’ è in essi, si cerca idealizzare per modo cogli artificii dello stile, che non possa produrre alcuna impressione materiale. Le circostanze di tempo e di luogo che determinano l’individualità, si sbandiscono più che è possibile, e solo gli elementi generali, proprii d’ogni tempo e d’ogni luogo, si mettono in luce; il buon senso e la ragione, osserva Racine stesso, sono i medesimi dappertutto e sempre. Quindi avviene che Achille potrebbe anche non essere un greco, e Andromaca potrebb’essere benissimo una principessa del secolo XVII, e non già soltanto la moglie di Ettore; Arpagone non è questo o quell’avaro, ma l’avaro, il tipo dell’avaro, come Tartufo non è un ipocrita, ma l’ipocrita, il tipo dell’ipocrita. Anche la critica letteraria riproduce questo indirizzo razionalistico : al di sotto dell’autore non cerca l’uomo, come fa la critica moderna, che notomizza, a cosi dire, l’uomo, i suoi sentimenti, i suoi affetti, i suoi pensieri più intimi, per sorprendere nell’uomo l’autore. Dell’uomo non si cura quella critica, studia l’opera in se stessa, come un’astrazione, un qualche cosa per se stante, e la giudica dall’alto di certi PRINCIPII RAZIONALI, alle cui esigenze non è dato mancar mai : si direbbe che l’opera d’arte non sia per qiaella. critica qualche cosa d’organico, di vivente; sia un fossile e nulla più. È notala poetica di Boileau. Alla ragione, egli sentenzia, deve il poeta attingere tutto ciò che darà lustro e pregio alle sue opere; l’estro, l’ispirazione sono esclusi. Amate la ragione, compiacetevi di essasola,egli ripete di frequente; il buon senso » è lo scopo supremo d’ogm poesia. Anche Bacine felicita Corneille d’aver primo mostrato sulla scena la ragione e d’averne adoperato il linguaggio. Perfino la storia che parrebbe, più di qualunque altro genere letterario, dover tener conto delle circostanze di tempo, di luogo, di tutti i particolari riferentisi al costume, al carattere degl’individui e delle età, astrae da tutto ciò volentieri, e rappresenta uomini e tempi m una specie di generalità costante, sacrificando cosi anch’essa al razionalismo dominante (1). X. . C \ potrebbe essere prova più convincente dei rapporti intimi fra letteratura e filosofia ? Ma non basta. Questi stessi rapporti possiamo trovare fra il pensiero filosofico e 1 indirizzo artistico e letterario del tempo nostro. E noto che l’indirizzo filosofico dominante al tempo nostro è quello che nel fatto s’incardina e dal fatto, dalla realtà positiva prende il nome, il P 0 0) Vedi del bellissimo libro di Georges l*ellismer:« Le mouvement da p. 11 a p. 15 P ( Sciame » specialmente sitivismo. Il Positivismo abborre da ogni maniera di trascendenza, ripudia la ricerca delle cause prime, delle cause finali e non studia che ciò che può essere sottoposto a una verificazione empirica; il suo metodo è l’osservazione e l’esperienza. La natura è ridotta per esso a fenomeni di movimento, lo spirito umano a fenomeni di coscienza : se nello spirito e nella natura ci sia una sostanza a cui quei fenomeni appartengono come a loro principio immutabile, il Positivismo non sa, o nega recisamente. Ciò che cade sotto l’osservazione e l’esperienza è solo una serie di fatti ; quale altra realtà ci potrebbe dunque essere in noi e fuori di noi? E questi fatti si svolgono gli uni dagli altri necessariamente, si determinano reciprocamente; determinismo adunque nel mondo esterno come nell’interno ; il libero arbitrio, l’autonomia della persona, la persona stessa sono vecchie fole, che più non reggono alla luce della scienza. Noi non siamo padroni delle nostre azioni, come non siamo padroni dei nostri sentimenti e dei nostri pensieri ; al pari del mondo fisico, anche il mondo morale si sottrae ad ogni specie di azione libera ; anzi non esiste affatto mondo morale, poiché virtù e vizio sono in ultimo prodotti naturali, come potrebbe essere il vetriolo o lo zucchero. Inutile perciò parlare di dovere; soltanto d’appetiti e d’interessi è lecito parlare ; i fatti sono sprovvisti d’ogni carattere morale ; l'ideale che tende a legittimare diritto e moralità è inconciliabile coi fatti. Ebbene, a questo indirizzo positivo in filosofia corrisponde un indirizzo positivo in arte ; mentre la filosofia conclude la legittimità dei fatti dalla loro necessità, l’arte si riduce ogni giorno più a notarli e a trascriverli. Ecco qui il romanzo che sottopone ad analisi minuziosa e sapiente il processo dell’agire umano, e mostrando come si leghino le azioni l’una all’altra, come ciò che dicesi condotta si sviluppi in una serie sucessiva e necessaria di atti, presenta l’uomo quale un ingegnoso meccanismo di ruote, che l’una muove l’altra senza riparo. È il gusto della ricerca, della descrizione minuta, che domina il romanzo. Voglia esso presentarci un’anima, un ambiente, un quadro di costumi, un avvenimento storico, si direbbe in ogni caso un’opera formata essenzialmente di documenti ; tanto si cerca di ridurre la parte dell’invenzione, e di copiare per quanto è possibile la realtà anche in quanto ha di meno significativo. Fatti e personaggi sono tratti dalla realtà ; il romanziere pare non si proponga neppure d’integrare questa realtà, per paura si possa dire che ci ha messo del suo. Egli non vuole apparire nell’opera sua, se ne disinteressa quasi ; rappresenta il bene, senza mostrargli simpatia ; rappresenta il male, e non gli scappa alcuna parola di riprovazione; è e vuole essere sopratutto uno spettatore imparziale, quasi lo spettatore imparziale dello Smith. Anch'egli, come i pittori, ha il suo album ; e in quest’album nota, sorpresi nella realtà, atteggiamenti, gesti, movimenti, intonazioni e flessioni di voce, perfin qualche nome strano che lo abbia colpito, a non parlare di costumi, di temperamenti, di caratteri, ecc., materiali tutti di cui trae poi largo profitto ; egli ama sovratutto di essere un analista, uno storiografo, un raccoglitore di fatti e di sensazioni, e in questo principalmente fa consistere il pregio 1 valore dell’opera sua.  Se tale è il romanzo, che cosa dovrà essere la storia? La storia come opera d’arte è un'anticaglia oramai ; le storie deU’Amari, del Capponi, del Botta, del Colletta, del Cantù, quelle del Thierry, del Michelet, del Guizot, del Mignet ecc. in cui si cerca di dar vita al documento col soffio dell’arte, non sono più compatibili coll’indirizzo positivo. Lo storico dei giorni nostri non sacrifica ai lenociai della forma, non ama i quadri pittoreschi, le vaste generalizzazioni, le sintesi geniali, non ordina e dispone gli avvenimenti secondo un intendimento artistico ; egli è sopratutto un erudito paziente che si appiatta in un cantuccio del passato, e vi scova fatti ben accertati e vagliati con una critica minuziosa e sagace. Egli teme l’immaginazione, diffida del sentimento, perfino degli apprezzamenti della ragione vorrebbe far a meno ; il fatto, il nudo fatto è la sua preoc cupazione costante ; una commozione improvvisa di fronte a un avvenimento, la previsione anche ragionata delle conseguenze di questo, un insegnamento che se ne voglia trarre, tutto ciò oltrepassa la cerchia del fatto e gli è quindi sospetto. Il più assoluto disinteresse, la più assoluta obbiettività deve dominare nell’opera sua ; solo a questo patto essa soddisferà alle esigenze di un metodo scientifico ; poiché essa è scienza, non arte. E ben vero che le sue ricerche particolari, le sue storie di luoghi e di tempi determinati, le sue monografie minuziose devono trovar posto in un assieme più vasto e preparare quella sintesi universale, che è lo scopo supremo degli studi storici. Egli sa bene ciò ; ma quella sintesi deve essere certa, fondata su basi salde, non qual I che cosa di chimerico, di campato in aria, e perciò non vede per il momento di meglio a fare che studiare fatti separati, di cui possa acquistare conoscenza piena ed intera ; compiuto questo lavoro analitico, il lavoro sintetico verrà poi come sua naturale conseguenza. Anche la critica dell’arte corrisponde all’indirizzo dominante; era un esercizio di gusto, è diventata una scienza ; una scienza che nell’esame delle opere porta quel medesimo spirito che porta lo storico nell’esame degli avvenimenti. L’opera d’arte è sovratutto un documento oramai ; il critico non si lascia commovere dal bello, come non si lascia commovere dal brutto ; sono fatti naturali 1 uno e 1 altro, hanno l’uno e l’altro il loro valore e il loro significato. U vero critico non ammira, nè biasima, osserva ri Pellissier ; egli accetta le forme molteplici che prende l’anima umana per rivelarsi, non ne condanna alcuna e le descrive tutte. Applicando all’ arte come alla morale un determinismo implacabile, estende 1’,impero delle leggi organiche fin nel dominio della produzione letteraria. Egli riduce gli individui a non essere che la risultante della loro razza, del loro secolo e dell’ambiente in cui vivono. Dei documenti, ecco ciò ch’egli cerca nel1’opera estetica» (1). Che dire poi della poesia? Essa è sovratutto il linguaggio del sentimento e dell’immaginazione; non può dunque che trovarsi a disagio nel secolo della critica e della scienza. E in realtà la letteratura al tempo nostro è in gran parte prosastica.L’epica non è più pos ti) Op. cit. p. 270. Vedi tolo L'Éeolution lénlisie • l’intero baUiesimo capitolo che ha per ticolla storia oklla coltura k dell* civiltà 45 sibile : il dramma sfugge alla poesia; alla lirica solo ò concesso di vivere ancora non ingloriosamente come forma poetica. Ma il poeta è guardato dalla gente quasi con compatimento, con quello stesso senso press’a poco con cui si guarda un ragazzo che giuoca e scherza ; poveretto, non ha altro da fare, lasciamolo divertire ! E difatti è divertimento innocente la poesia; si scherza gx-aziosamente colle parole, coi suoni' colle rime. Ma un uomo serio, positivo potrebbe permettersi ciò ? Ohibò ! L’uomo serio, positivo arrossisce, come di colpa grave, dei tentativi poetici della sua prima gioventù ; l’uomo serio, positivo, dice quello che ha da dire in prosa. Tu ti contentei’ai della prosa, dice a se stesso, giovane ancora, Dumas ; essa sola dice bene quello che hai da dire ». Del resto la poesia sopravvissuta si risente anch’essa dello spiiùto dominante ; descrizioni minuziose di realtà specialmente famigliar! ; analisi delicate di pensiei'i e di sentimenti, ricerche e rappresentazioni fin troppo esatte di fatti storici ; studio d’una forma, che all’espressione precisa del concetto congiunga, fin dove è possibile, L’andamento semplice e piano della prosa. E il Positivismo, è il Realismo filosofico che penetra fin dove parrebbe non dovesse mai penetrare. È tempo di riassumere, è tempo di raccogliere le vele fin troppo spiegate nel nostro discorso. Voi siete già persuasi con me che la filosofia ha attinenze strettissime con tutte le forme della vita spirituale, con tutte le manifestazioni della civiltà e della storia. La storia I della filosofìa è per ciò insieme storia del sapere e della coltura ; storia in largo senso del progresso e della civiltà. Non meno dei metafisici di Germania, i positivisti di Francia e d’Inghilterra sostengono ciò. Il Comte e lo Stuart Mill considerano d’accordo il progresso della speculazione come la causa principale del progresso sociale. Sarà dunque uno studio di lusso, come sostengono alcuni, la storia della filosofia ? Anche ammesso che sia un lusso, è un lusso necessario, un lusso di cui non possono far a meno gli uomini colti. Sarà una vana curiosità, come credono altri, un’inutile commedia, un terreno sparso di rovine? Ma è anzi spettacolo grande e solenne, un dramma pieno di vita e ricco di significazione, un terreno produttivo e fecondo. Le si farà colpa di essere un’incessante e sterile lotta di vita e di morte, un’ alterna vicenda di sconfitte e di trionfi? Ma se questa è la sorte di tutte le cose umane, se nella morte è la vita e nella vita la morte ! Si dirà che è una serie di soluzioni contradditorie dei medesimi problemi, di risposte unilaterali tutte e tutte esclusive alle stesse domande? Ma chi potrebbe sostenere che lo spirito umano sia un tutto essenzialmente armonico e coerente ? L’ incoerenza, la contradizione è nel pensiero, nel sentimento, nelle opere, in tutte le manifestazioni dello spirito insomtna; e pretendereste non fosse nella filosofia che dello spirito è la manifestazione più piena e più alta ? D’altra parte perchè guardare i sistemi filosofici solo nei rapporti onde alcuni sono legati ad alcuni ? Guardateli invece nel loro complesso, abbracciateli con uno sguardo unico tutti [Veti specialmente Mill, Logique. assieme, e vedrete che ricompongono l’unità vivente del pensiero, vedrete che non s’elidono veramente, ma s’ integrano piuttosto a vicenda e sono come le membra d’un vasto organismo, come le faccie di un immenso poliedro. Alcuni, più radicali degli altri, sostengono addirittura che parte almeno dei sistemi filosofici 6ono vere bizzarrie e, bontà loro ! aberrazioni mentali, veri scherzi di natura,^ come si diceva un tempo di quei prodotti naturali fuori dell’ordinario, di cui non si sapeva dare la sp : egazio^e. Ma la natura non scherza mai, è ben noto; la natura fa sempre sul serio ; e come quei prodotti che si dicevano scherzi una volta, si apprezzano ora più degli altri, perchè meglio atti a rivelarci il segreto dell’operare della natura; cosi i sistemi filosofici, che del resto non sono scherzi, hanno per la scienza nuova un immenso valore, poiché solo per essi è dato scoprire le leggi onde venne formandosi il pensiero moderno; solo per essi è dato percorrere le tappe per cui è passato il pensiero prima di arrivare allo stato presente. Ma io penso sovratutto aU’efficacia educativa della storia della filosofia ; maestro ed educatore, è naturale che ciò mi preoccupi. La filosofia incomincia là dove finisce il senso comune ; quello che al senso comune appare chiaro ed evidente, o insignificante almeno, a una riflessione più profonda è irto di difficoltà e problemi d’ogni maniera, è addirittura mistero. Ora che cosa gioverà più a scuoterci dal pigro sonno d’una morta e acquiescente tradizione, che studiare il pensiero di coloro che hanno tentato risolvere quei problemi, svelare quel mistero ? E non basta; ai grandi monumenti dell’arte noi ci accostiamo, perchè ci illumini nn raggio d’imperi ’OIfrt SUOI tura bellezza, perchè l’educazione artistica e letteraria meglio si forma collo studio dei grandi classici dell’arte e colla famigliarità delle loro opere, che colle astratte regole e le vuote forinole della vecchia retorica: ora l’educazione del pensiero scientifico non dovrebbe allo stesso modo formarsi collo studio dei grandi eroi del pensiero, i genii della speculazione, Platone, Aristotele, Leibnitz^ Kant, Spencer ? Aggiungasi che quella meravigliosa varietà di tendenze, d’impulsi, d’indirizzi che si riscontra nei grandi pensatori, è mirabilmente atta ad arricchire la coscienza scientifica e a svolgere le moltiformi energie dell’ingegno ; e che per l’esempio di questa varietà l’uomo acquista più facilmente quella serena equanimità di giudizio, quello spirito largo e comprensivo, che abborre da ogni maniera di esclusivismo, e quindi di dogmatismo, quello spinto finemente critico e insieme libero e indipendente, che guarda le cose dall’alto, senza odio e disdegno, seuza entusiasmi e adorazioni soverchie, sine ira et studio, che è una virtù e una forza insi me dello scienziato. Oggi cè nei giovani specialmente la tendenza all’affermare reciso ed assoluto anche nelle questioni più controverse: ebbene, la storia della filosofia vi terrà lontani da questo vezzo, o giovani, vi avvezzerà a considerare le cose da vari punti di vista, non da uno, o da pochi parziali ed esclusivi, vi renderà tolleranti con tutti, con tutti i lavoratori serii ed onesti; vi convincerà che anche nella scienza brutta cosa sono le sette e le chiesuole; che la libertà è condizione di progresso non soltanto nella vita civile e politica, ma in quella più intima del pensiero e delle idee. 9° Z. | os PROFESSORE NEL R. LICEO AZEGLIO DI TORINO. SAGGI FILOSOFICI, TORINO; LOESCHER FIRENZE ME R'ONCA, Via Tornabuoni, Via del Corso = 307 3 ran ali Aia n) 2A. Ho raccolto sotto il nome di “saggi filosofici” certi studi a cui attendevo da qualche anno fra l'una e l’altra occupazione del mio magistero, e che mi parvero non affatto privi d’interesse per chi s’occupi di filosofia. Sono i più d’indole storica. Credo anch'io, con molti altri, che la filosofia non possa prescindere dalla storia e dalla critica dei sistemi, e il metodo suo dove essere essenzialmente STORICO-critico. Alcuni di essi sono pubblicati nella Rivista -& diretta da ROVERE (si veda), ed ora con nome ed indirizzo più largo da FERRI (si veda); e ricompaiono qui con modificazioni ed aggiunte, a mio credere, importanti. I più sono inediti. Di essi uno, quello che ha per titolo “Il determinismo di Mill,” ebbe già nel NR: : | tin po’ più di modestia, una fiducia meno [Sono dolente a questo proposito che non mi sia possibile comprendere in questo volume un altro mio studio sullo Stuart Mill, che pure dall'Accademia dei Lincei fu quest'anno onorato d’un premio. i Del resto il mio libro non riempie alcuna lacuna, non soddisfa ad alcun bisogno; nè io, scrivendolo e pubblicandolo, ho avuto questo pensiero e questa pretesa. L’ unica cosa buona e nuova che ‘a me pare d’aver fatto, si è d’avere scritto con una certa chiarezza c una certa semplicità di cose filosofiche. È così raro che ciò si faccia, scrivendo di filosofia, ch'io mi terrò fortunato se mi si giudicherà almeno non tanto oscuro quanto si suole essere, in tale materia. Non faccio una professione di fede filosofica; le mie idee risultano abbastanza chiaramente dai Saggi. Dirò solo che sono nemico di tutte le esagerazioni, di tutte le esclusioni sistematiche, da qualunque parte vengano: dirò anche -che sono amico della critica cortese, della critica da persone per bene; e che deploro, odio anzi, quel fare burbanzoso, altezzoso, con cui taluni dal tripode della loro scienza giudicano e mandano », bandendo dal mondo scientifico i poveretti che hanno la sventura di non pensarla come loro. Il mondo è tanto grande che ci dovrebbe essere posto per tutti... per tutti 1 lavoratori serii ed onesti. Un po’ più di riserbo, cieca nelle Bir = inno "e cai ni ES PREFAZIONE i AL aiar cigeee catena sete AR i NANI PEETLI proprie forze sarebbe tanto di guadagnato per la scienza. Ci si avvezzerebbe così a essere un po” più tolleranti, un po’ meno sgarbati, a non dare come certo irrevocabilmente ‘e assolutamente quello che invece è molto, ma molto problematico; ci sì avvezzerebbe sovratutto a dubitare .un po’ più e alal affermare un po’ mena. i Dicendo questo, non mi riferisco -a nessuna in particolare delle varie scuole filosofiche; mi riferisco piuttosto a tutte, chè tutte hanno più © meno la pretesa di aver risoluto definitivamente i problemi filosofici, tutte hanno lo stesso spirito d’ intolleranza, lo stesso dogmatismo ad oltranza. | - A me piace la libertà e la tolleranza, come in tutto il resto, anche in filosofia: la libertà è condizione di progresso mon soltanto nella vita civile e politica, ma in quella più intima del pensiero e delle idee. de | ì Grancona, Vicenza. Fino a Socrate la filosofia s'era tenuta a un livello superiore alle intelligenze comuni, e in generale avea ben poco giovato al migliore avviamento della società. S'era proposto come oggetto d'esame la natura ed il cosmo; ma ne avea considerato il rispetto fisico e metafisico unicamente, vale a dire avea studiato la matura in se stessa e nelle sue relazioni affatto l’uomo, che è pure la della natura. O se pure l’uomo fu preso a considerare, poichè i grandi problemi che poteano certo sfuggire agli acuti pensatori che prece dettero Socrate, non lo si fece speciale ed a parte: chè anzi, siccome la morale e la fisica, l’uomo e la natura erano confusi insieme, collo stesso sistema, onde spiegavano la n spiegare il fatto umano in generale. Così a tutti è noto che i Pitagorici, come dicean dei numeri!, anzi faceano dei numeri le cose stesse*, 1 Aristot. Metaph. 1. ©. 3. 2 Aristot. Metaph. 1. 6. 6. coll’assoluto, trascurando parte migliore e più nobile interessano l'umanità, non mai l’oggetto d’ uno studio atura, pretendeano i filosofi o le cose fatte ad imitazione teca Be” ml è dle dé FORRAIIET PIO AA =L METODO 4 DEL M spiegavano la morale e i rapporti morali pure per mezzo dei numeri!. Ma questi erano tentativi PIÙ o meno ingegnosi, più o meno fortunati; in realtà non faceano procedere d'un passo lo studio dell’uomo € della sua natura morale. Per istudiare l’uomo conveniva partire dall'uomo stesso, conveniva sovratutto distaccarsi da quel vago aggregato di parti disparate e contraddicentisi, concepito allora sotto il nome di fisica, e dare al nuovo studio un indirizzo suo proprio e indipendente. Come Ippocrate nel suo trattato Dell’antica medicina ® comincia dal respingere il tentativo fatto per congiungere lo studio della medicina a un?’ ipotesi fisica od astronomica; e mentre si scaglia contro gli scrittori medici, che perdevano il loro tempo a stabilire ciò ch'era l’uomo nel suo principio, in qual modo cominciò ad esistere e come fu generato, tenta di fissare i limiti entro i quali la medicina deve aggirarsi; nella stessa maniera Socrate, svincolandosi all'atto “dalla tradizione filosofica, reputando pazzo chi sì occupasse di cose divine? (e tali erano per lui le cose della natura e del cielo), perchè gli dei aveano di queste riserv a se i i È ichi q rvato a se stessi il segreto, richiamando 1 Aristot. Metaph. 1, 5? p. 985-986. 'Tò uèv cowivda Fay dol) U ’ n 1) a PZA ia diuziocnivi, 76 7° Torovdz duyà VAL volle Èxspoy NA ; S o vi > } TIVOMEVZ, AI È, Lode E Sr AGI DIAZ nuo, FL os TZ ZA èrindebpaza DIANA :, Sn idea e44oTO Ciponezta. 5 Xenoph. Mem. Socr. IV 7. 6 2 AI) «DO ERLTTO) I | | -- e perciò i suoi famigliari alla conoscenza pura € semplice di se stessi !, l’unica all'uomo accessibile; pose il fondamento a quella scienza morale, che dovea poi trovare in Aristotele il perfezionatore e il maestro. È per questo motivo che Cicerone potea dire di Socrate, che richiamò la filosofia dal cielo in terra e la collocò nelle città e la introdusse nelle case, e la sforzò a ricerche intorno alla vita, ai costumi, ai beni ed ai mali. Ed è notevole questa popolarità che Cicerone attribuisce alla filosofia socratica, poichè se Socrate fu il primo a studiare il fatto umano indipendentemente dal fatto naturale, non si propose già questo studio per soddisfare a un bisogno della sua natura speculativa unicamente, e limitarne quindi a se stesso i risultati, press’ a poco come farebbe uno qualunque dei nostri filosofi moderni; ma studiò l’uomo anche collo scopo di migliorarlo, anzi esclusivamente collo scopo di migliorarlo; e di qui la necessità che la sua filosofia prendesse Ja forma esteriore dell’insegnamento popolare. Nell’ Apologia platonica ® è detto chiaramente; che Socrate era persuaso che Dio gli avesse imposto di vivere per la filosofia e nello studio diligente di sè e degli altri; e questa sua persuasione avea Messo così profonde radici nella sua anima, che Socrate affermava di voler piuttosto morire che disobbedire al comando di Dio, € smettere un. istante solo dal filosofare e dal fare esortazioni e dimostrazioni a chiunque incontrasse. Altrove, pur nella stessa Apologia ‘, Socrate dice esser posto dal Dio a’ fianchi della città, quasi ella fosse un grande e generoso cavallo dalla sua stessa grandezza fatto tardo 1 Cfr. Mem. Socr. passim; Dialog. plat. pass, 2 Cicer. Disput. Tuscul. L.'V e. I $ + 5 Apol. ci XVII p. Stef. 28E-29. + Apol. c. XVIII. p. Stef. 30E-31. Rn oseeGog eni guup sgn1essoassasopora sog atene e bisognoso di qualche spronata per essere eccitato; cittadini aver bisogno dell'opera sua, come di chi li desti dal dormigliare, persuadendoli e rimprocciandoli. Ad un uomo, come Socrate, in cui era profondo il sentimento della giustizia e della morale, non potea certo sfuggire la miseranda confusione che regnava al tempo suo nei concetti regolatori della società e della vita, e la totale depravazione dei costumi: e siccome le grandi convinzioni della sua anima scambiava il più delle volte colla voce d'un Dio; imposto: a se stesso l’apostolato santissimo di richiamare sulla retta via la società pericolante, e postosi all'opera coll'ardore dell’apostolo e la fede del martire, dovea naturalmente reputare quella forza potente che lo trascinava, un non so che di sovranaturale che Dio stesso in lui avesse trasfuso. Comunque sia, e noi non pretendiamo per nulla entrare nella questione intricatissima dalla religiosità di Socrate, questa convinzione religiosa speciale combinata colla sua natura essenzialmente speculativa e dialettica, fece di Socrate un Dio elenchiico, per adoperare la parola Si Platone 1, che esamina e convince i deboli in È cea I N O, È i azione. Trascurava le cose proprie, andava continuamente attorno per la città or: al passeggi pubblici, ai ginnasi destinati na ittà, pai corporali dei giovani, ora ai banchi dei RE adunanze dei Sofisti, nelle botteghe degli a OE alle perfino nelle case delle cortigiane? e dal rara ) Ppertutto e con ! Plat. Soph. c. l. p. Stef. 216.È 1° espressione che pera rispetto all'ospite che ha la parte principale nel es E È) Alea t GUAI ” OPpo. Cfr. il singolare dialogo che ha Socrate (Mem a ) coll ” 1.) colla etera Teodota intorno all’arte di allettare gli uomini I. iii rratriiii_zznnnnttni tt ili iti ii A PRESE e PI ii A LI Se O chiunque il volesse, faceva ricerca di ciò che è giusto, di ciò che è ingiusto, di ciò che è pio, di ciò che è empio, di ciò che è bello, di ciò che è turpe, € in generale di quante altre cose potessero interessare l’uomo ela società 1. Ed è noto come nelle sue conversazioni ei non facesse distinzione di persona, poichè s' intratteneva egual mente coi politici e coi Sofisti, cogli uomini d’ arme e cogli artigiani, coi giovani ambiziosi e cogli studiosi, e con quanti altri ricercassero la sua conversazione, 0 stimasse dover ricercare egli stesso. E questa ricerca della conversazione e dell'esame, questo commercio incessante cogli altri, per un uomo come Socrate in cui la conoscenza e la volontà, l'intelletto e l'affetto si confondevano, non era solamente un bisogno intellettuale; ma nel tempo stesso un bisogno personale e morale: l'abitudine del filosofare s' identificava in lui con la comunità della vita, il desiderio della scienza era pure il desiderio dell'amicizia; e sta, come osserva acutamente lo Zeller ?, nella fusione di questi due ordini di bisogni il carattere originale dell’ Eros socratico. L'amore socratico non aveva soltanto un alto valore pratico e morale, ma anche, e più specialmente, un valore intellettivo e didattico. Abbiamo detto più sopra che Socrate era dotato di natura speculativa e dialettica; Platone ci conserva in proposito un molto singolare racconto. Narra nel Parmenide che Socrate ancora giovinetto ebbe con Parmenide e Zenone una disputa intorno alla dottrina dell’ 20, che i due filosofi Eleati sostencano. A un certo punto ammirando il fervore che Socrate mettea nella disputa, si 1 Mem. Socr. I 1. 16. ; 2 Geschichte der Philosophie der Griechen della traduzione francese, c è x guardarono l’ in l’altro sorridendo 1 e più Innanzi Parmenide, vedendo l'imbarazzo di Socrate a procedere oltre disputando, sì provò a dargli alcuni consigli intorno all’arte del disputare: Troppo per tempo, o Socrate, innanzichè tu ti eserciti a parlare, ti sforzi a definire ciò che sia il bello, il giusto, il buono, e qualunque delle altre specie. Per certo, mi credi, è bello e divino il fervore col quale muovi alle ragioni: metti fuori adunque te stesso ed esercitati, finchè sei giovane, in questa facoltà che sembra inutile e si chiama dal volgo garrulità; altrimenti ti sfuggirà la verità ». E poichè Socrate domandava a Parmenide di VELIA (vedasi) qual fosse la maniera di questo esercizio questa, rispose il filosofo, «.che hai udito da Zenone.... Conviene non solo, se è qualche cosa, supponendo che la sia, considerare quello che dalla supposizione deriva - ma anche se non è ‘ questa stessa cosa, supporre che la sia —se pur vuoi “ esercitarti 505 I più ignorano che senza questo vagare e discorrere per tutte le cose è impossibile aver mente che s'imbatta nella verità. Dal quale racconto apparisce che Socrate naturalmente portato fin da' suoi più giovani anni a correr come un cane Lacone, di qua e di là dietro ai dis È) e a seguirne le orme è, ebbe a correttori e a pa ra natori di questa sua facoltà d’ investigazione da È PRI Eleati, e specialmente Zenone, che fu il prim > Paoli care alle questioni filosofiche |a di prMO ad applia quel tempo in Atene, vi godeva e una a massima rinoma nza!. ! Parmen. p. Stef. 130. 2 Parmen. p. Stef. p. 135-130. 5 Parmen. p. Stef.  C 247 cò perabeis 2ì iyvedere tà VeyBivra, 4 Cfr, Alcibiad. magg. c. 14 pi DI GITZO va vi \4 meo ve vl Adani FIN LAI alettica, e che, venuto: 119 A e Plutarc. Vita di Pericle c,.3, Per tal modo la dialettica che avea incominciato a fare le sue prove con Zenone, e avea messo în giuoco con lui quella sua forza aggressiva 0 negativa, colla quale rilevava gli assurdi e le contraddizioni che derivavano dall’ipotesi contraria alla dottrina dell’ uno, senza curarsi più che tanto delle ragioni positive che militassero in favore di essa dottrina!, pur a questa mirando positivamente, passava nelle’ mani di Socrate, che dovea farla mirabilmente servire allo studio dell’uomo e della società. Se non che fa d’uopo avvertire collo Zeller® che se Zenone, per difendere la filosofia Eleatica, ha potuto adoperare un metodo dialettico, e fu per questo chiamato da Aristotele l’inventore della dialettica, non per questo la filosofia Eleatica nel suo complesso può chiamarsi un sistema dialettico. Perchè si potesse chiamare così converrebbe che fosse dominata da un’ idea precisa intorno all'oggetto e al metodo della conoscenza scientifica, converrebbe che facesse precedere le sue ricerche fisiche e metafisiche da una teorica della conoscenza, € nella concezione medesima del mondo cercasse il suo principio regolatore nella definizione e nella distinzione dei concetti. Questo doppio carattere che fa difetto alla filosofia Eleatica è invece la nota distintiva della filosofia di So crate e del suo grande discepolo; e solo questa perciò si può chiamare un sistema essenzialmente dialettico. x 1 Gfr. il passo del Parmenide p. Stef.  B, ©, D, dove Zenone parla de’ suoi scritti. 2 Zeller-Geschichte der philosophie der Griechen. Il. Una delle dottrine che nell’ antichità ha avuto maggiore fortuna e che in generale ha esercitato un’ azione molto benefica sugli spiriti, è la dottrina della preesistenza dell'anima al corpo e poi della trasmigrazione dell'anima da corpo a corpo. Venuta a quanto pare dall’ Egitto! sul suolo greco, fu primieramente accettata dagli Orfici; da questi, secondo ogni probabilità, passò fra i Pitagorici®, i quali alla loro volta doveano trasmetterla a-Platone. Se non che mentre gli Orfici e i Pitagorici fecero servire questa dottrina ad uno scopo essenzialmente morale, poichè dallo stato felice dell’anima prima della sua unione col corpo, e dalla unione dell'anima col corpo avvenuta in seguito ad alcune sue colpe, coglievano occasione a predicare la virtù e l'espiazione; Platone, oltre che a questo medesimo Scopo, la fece servire eziandio alla spiegazione d'uno de’ più VER che lo spirito umano si proponga, il ma della conoscenza. L’ani imi Aa ‘unione col corpo a RISI dela sue e, dopo la sua unione col cor È Sete GIO, po, trasmigrando da questo a quello, ebbe a vedere tutte cose e tutte c ] prendere ®; sicchè i tipi di, areale queste cose essendo in lei ! Cîr. Bertini, Filosofia presocratica p. 202. 2 Giacchè non è per nulla accettabile ii o dai Pitagorici si sia trasmessa agli Orfici. 3 Cfr. Pinione opposta che Menon. plat. p. Stef. 81 in fine c. XIV-XV Cfr, anche il Fedro plat. p. Stef. 246-249 e il Fedon. p. Stef. 84 e seg. Nel Fed . ro però e sel pedone le ragioni che si adducono a spiegazione del fat della reminiscenza sono alquanto diverse che nel Menone e cescrsurseresevenzeazionesansenaon nre ne Fonntenseenisenovosagsaregsonevasga erbopronstessacaaeneostae contenuti e l’universa natura essendo stretta in congiunzione, all'anima non è difficile, richiamata una sola notizia, ciò che gli uomini dicono apprendere, richiamare eziandio tutte le altre, purchè abbia coraggio e non si ritragga dalla ricerca!. Per modo che quello che si dice dagli uomini conoscenza, non sia in realtà che la ricordanza di quello che già si sapeva, cd ignoranza non esista veramente, ma soltanto dimenticanza. Questa dottrina, detta della reminiscenza (2v4uvnsto), che Platone metteva innanzi a ribattere |’ obbiezione sofistica ed eristica, che sia impossibile l’apprendere e il ricercare qualunque cosa che non ci fosse già nota antecedentemente?, serviva mirabilmente a spiegare anche il metodo dell’insegnamento e della disputa di Socrate. Poichè ogni uomo possiede virtualmente tutte le nozioni, sicchè per possederle coscientemente non ha che a richiamarsele alla memoria, l’ ufficio del maestro è per ciò stesso limitato a ridestare queste nozioni, a trarle fuori da quello stato d’ oscurità e di latenza, in cui erano involute nell'anima. Perciò nulla di suo insegna il maestro, anzi non insegna veramente, solamente per mezzo d’in-0 terrogazioni adatte aiuta il discepolo a ricordare quello che ha dimenticato. Quindi è che Socrate non appella se stesso maestro nè in Senofonte, nè in Platone; anzi ‘in Platone? dichiara esplicitamente che mai non si fece maestro ad alcuno; e quindi è ancora che nel Teeteto paragona l’arte sua all'arte della levatrice, e dice d'aver attinta quest'arte dalla sua stessa madre Fenarete. Come le levatrici aiutano a partorire le donne, così egli gli 1 Cfr. Menon. ibid. 2 Gir, Menon. platon, p. Stef. $o in fine ed Eutidem. platon. p. Stef.. 3 5 Apol. platon. p. Stef.bo, 17. CONE i iffer ‘è ch'egli non ostetrica i loro $ uomini, colla differenza pero ch'egli i | | f corpi, sibbene le loro anime; e di più he IERI i simo vantaggio la sua arte sopra di que (3; RO Tra | ogni modo esaminare se sia falsità o verita E Gero | l’anima partorisce; mentre non accade alle leva È so ! distinguere se sia uomo od ombra d uomo que o) 1 | la donna partorisce; non essendosi mai dato il paso Ì | un parto di donna che non sia parto reale. Del resto | come le levatrici sono per età infeconde,, alla maniera ! stessa che è infeconda Diana che presiede ai parti, So- ; crate pure è infecondo, e il rimprovero che molti mi | fecero, egli osserva, d’interrogare sempre gli altri e di ! non risponder nulla io stesso, ha in questo la sua ragione che Dio m’impose di osfelricare, ma mi tolse di poter | generare !. | La quale ultima osservazione, fatta per burla certamente, contiene però il secreto del metodo negativo di Socrate. Socrate muoveva una facile interrogazione, i | alla quale veniva data una risposta altrettanto facile; ‘ questa offriva il destro a una seconda interrogazione e bs quindi a una seconda risposta; dalla quale poi deriva*. vano altre interrogazioni ed altre risposte, finchè si Pri giungeva al punto che l'interlocutore veniva a porsi da se stesso fuor di questione, o contraddicendosi, o venendo a riconoscere che non era verità quella che pur aveva preteso fosse tale. E allora Socrate non veniva a risolvere la questione, come s'aspettava l'interlocutore, mettendo egli stesso innanzi una sua propria opinione, che potesse surrogare quella di cui era stata riconosciuta la falsità: invece abbandonava nel dubbio e nella con+ fusione il suo avversario; il qu S ale, se presuntuoso dap-, prima, venia ora fatto og getto di scherno alla moltitudine. Teetet. plat, p. Stef. 149-151. Senofonte non comprende a mio credere questo lato scettico della disputa di Socrate. E bensì vero che in un luogo dei Memorabili !, ad ‘Ippia che lo rimprovera di deridere gli altri, interrogando e convincendo tutti, senza voler egli stesso dichiarare la propria sentenza, Socrate risponde che non gli è bisogno dichiarare quali cose ei reputi giuste, perchè lo dimostra:col fatto ogni giorno; sicchè verrebbe quasi a dire — la mia sentenza è la mia vita stessa, traete dalla mia vita le conseguenze positive del mio insegnamento. — Ma questo non basta, e se potè esser vero in certi casi e in certi rispetti particolari, a torto lo applicheremmo generalmente a spiegare la forma scettica delle conversazioni socratiche. Però fa d’uopo notare che Senofonte non dà questo esempio come regola generale; quantunque è anche a notare che non si trova in tutti i Memorabili alcun'altra spiegazione in proposito. La vera spiegazione ci è data da Platone. Abbiamo già accennato più addietro. come Socrate appellasse se stesso infecondo di sapienza; ebbene non è soltanto per ironia che s'appella così. Socrate interroga gli altri per comando del Dio, com’egli dice ?, ma non già per redarguirli in questo o quel discorso, o perch’egli abbia pronta una soluzione della proposta questione: è l’anima degli altri che vuole chiarire a loro medesimi, nel tempo stesso che vuole chiarire la sua a se stesso; è la qualità dei concetti altrui che è risoluto pel bene comune di mettere a prova, nel tempo stesso che i suoi pure, 0 indefiniti, o incompleti, sente il bisogno di concretare e di rettificare. Quindi è che giunto col ragionamento a fare una disamina attenta, acutissima dell’ opinione I L.IV 4 g-10. 2 Apolog. plat. p. Stef. ii | PETITITLILILICALMIAR:I altrui e della sua, riuscito a togliere certi pregiudizi, 3 certi errori che poteano essere comuni e @ lui e agli . altri, non sa poi all’ abbattuto edificio sostituirne uno nuovo, e tronca, quando meno si crede, la disputa. E sopratutto l'opinione in se stessa quello ch'io esploro; ma accade forse che ci si esplori amendue, me che interrogo e chi risponde » osserva Socrate nel Protagora!; e nel Menone®:« non è già ch’ io essendo pie« namente certo, faccia dubitare gli altri, ma anzi, «essendo io stesso sopra modo dubbioso, i’ fo dubitare anche gli altri ». Socrate in verità non possedeva teorie completamente svolte intorno a checchessia, non possedeva alcuna dottrina dogmatica positiva. Egli aveva bensì il sentimento { pieno e profondo della necessità della scienza fondata sui ‘ concetti; ma essendo stato il primo a mettere in luce questa necessità e spendendo per così dire il suo tempo a convincerne altrui, non avea acquistato conoscenze determinate che costituissero la materia di questa scienza. Insomma l’idea della scienza non si presentava ancora a lui che come un problema indeterminato, in faccia al quale egli non poteva che riconoscere la sua ignoranza? ». Socrate adunque partendo dal dubbio ch'era in lui intorno alla verità delle opinioni altrui, o delle sue, arrivava a comunicar questo dubbio anche agli altri. Nel Pa “7a \L illomne «na PS i 7 E È 1 Prot. plat. p. Stef. 333 c. XX trad. Bonghi. 2 Menon, plat. p. Stef. 80 c. XIII trad. Ferrai. Cfr. anche quello che Aristotele dice negli Elenchi Sofistici 34,183, bi 7: Sne nai dd edito Nozpdrns pura, dI ob Omespivaro. Ouoroyer do obz sidiva. 9 H. Zeller-Geschichte der Philosophie der Griechen tom. 3. della trad. francese p. 115. i - ‘’‘cmosetttittitenittntietteienticannea che consiste veramente la grande efficacia del suo metodo; poichè giunti un momento a. dubitare di quello che già si credeva sapere, naturalmente abbiamo fatto un gran passo nella via della scienza: se non fosse altro abbiamo imparato ad esser meno presuntuosi e a non far troppo a fidanza colle forze del nostro intelletto. Ma c'è di più. Il dubbio è uno stato assai molesto dell’ anima e suscita le doglie e fa passare giorni e notti nelle ansie » come osserva Socrate nel Teeteto!; sicchè tentiamo naturalmente di liberarcene, ricercando la soluzione vera del problema, e non arrestandoci un momento fino a che non l'abbiamo ritrovata, Credi tu », dice Socrate a Menone a proposito dello schiavo che vavea preso a catechizzare, ch’ e’ si sarebbe messo a cercare « ed imparare ciò che si credeva di sapere pur nol sa« pendo, se prima non fosse caduto nel dubbio, accor« gendosi di non sapere e sentendo desiderio di saper « veramente ?.... Pon mente adesso com’ egli movendo « da questo dubbio, e con me la ricerca facendo e' ri« troverà il vero, non altro ch'io l’interroghi non già « che gl’insegni® ». i E questo dubbio, ch’ era l’ ultima conseguenza della conversazione socratica, si accompagnava naturalmente a quel senso di stupore e di meraviglia, che dovea suscitare nell'anima degl interlocutori di Socrate l' arte finissima, ond’egli riusciva a imbarazzarli e a convincerli sovratutto dei loro errori. Già Senofonte nei Memorabili ® ci parla di certe malie e di certe cantilene, che Socrate consigliava a’ suoi famigliari per persuadere e farsi amici gli altri; e Platone nel Teeteto mette in bocca a Socrate le singolari A Teet. p, Stef. Menon. p. Stef. 84 trad. Ferrai, 5 L.HIc. VI $ 10. > fingono ren deg}DEI. METODO riti o sara rear agesieoteorrenizentarivenzietto parole che come « le levatrici apprestando farmachi « e canterellando certe lor cantilene, sanno eccitare 1 « dolori del parto, ed a chi vogliono mitigarli, ed aiutare « i parti malagevoli » così è proprio dell’arte sua eccitare “ ecalmare ad un tempo i travagli del dubbio nelle anime!. Nel Carmide® Socrate si dice in possesso d'una certa incantagione che ha appreso da Abari l’iperborco, C che ha egualmente efficacia sul corpo e sull’anima, e Invita il giovinetto Carmide a farne esperienza; e finalmente nel Menone?, Menone stesso dichiara d’ esser affascinato dalle incantagioni di Socrate e in tuon di burla gli dice, che gli sembra rassomigli affatto e per la figura e pel resto alla torpedine di mare; chè com’ essa chiunque le si accosti e la tocchi fa cader nel torpore, così egli gli ha intorpidito l'anima e la bocca per modo da non sapere che cosa rispondergli. Suscitando adunque nell'anima de’ suoi interlocutori il dubbio e la meraviglia, due sentimenti essenzialmente filosofici, poichè furono sempre cagione che gli uomini cominciassero a filosofare4, Socrate esercitava in realtà maggiore efficacia che non con un vero € proprio insegnamento positivo. ; | Una siffatta maniera di disputare tutta negativa esteriormente, ma pur così feconda di conseguenze positive, dovea necessariamente assumere la forma dell’ ironia. In generale è l'ironia uno dei tratti caratteristici del popolo ateniese: il vano diletto di far pompa di sottigliezza e agilità d’ingegno e di volubilità di lingua, di far sentire 1 Teet. p. Stef. 149-151 trad. Buroni. 2 Carmid. p. Stef. 155-156. 3 Menon. p. Stef. 8o. * Cfr. Aristotele Metaphysica 1. 2. s e Platone Teeteto p Stef. 155. puliti ici inizino ini e = nuit ie altrui la propria superiorità di spirito possedeva in grado eminente gli Ateniesi. Di qui quella inimitabile sfrontatezza di guardatura e di sorriso, che Aristofane chiama Grvuoy Biéroc, quell’accento dileggiatore-tosto che si fossero accorti che altri non fosse del loro parere, quella tendenza allo scherno, alla beffa, alla derisione, e le mille altre finezze e amabilità che si sentono, ma non sì possono esprimere. Pel qual loro carattere fine ed arguto gli Ateniesi diceano volentieri il contrario di quello che pure avrebbero voluto dire, pareano lodare biasimando e biasimare lodando, faceano le viste di non intendere il pensiero altrui, e intanto gli davano un significato particolare per contraddirgli, e più spesso anche per metterlo in beffa. Questa specie di motteggevole doppiezza era propriamente quella che gli Ateniesi chiamavano ironia, e se la lanciavano l'un contro l’altro nei simposii fra le brigate festose, nei pubblici passeggi, e dappertutto dove il vino e la luce accendessero le loro. mobili fantasie ed eccitassero il loro buon umore. Socrate che tutta la antichità ci descrive come un misto di saviezza e di schiettezza, di gravità e di petulanza, di equabilità di animo e di bizzarria di spirito, d’ orgoglio e di modestia, d’ ingenuità e di causticità, dovea naturalmente e più d’ogni altro adoperare questa specie d’ironia ch'era nell’indole del popolo suo; ma quest ironia egli sapeva condire di tanta leggerezza c finezza, sovratutto di tanta benevolenza e bonarietà, che nell'atto stesso di pungere non offendeva, e quegli stesso che n’era l'oggetto o sorrideva con lui del n Ndr suo bel motto, o lo scambiava con un vero € proprio com- > plimento. In generale questa specie d' ironia avea lo scopo o di raddolcire la punta alle correzioni, che di quando in quando rivolgeva a’ suoi. famigliari, o di attirare ì suoi famigliari nella sua conversazione, e ne’ suoi lacci. G. Z. IC peg T Ges gr e a Beni SEA s> - 7 ci Senofonte! ci conserva una disputa di Socrate con Eutidemo, dove appunto questa specie d' ironia benevola è adoperata da Socrate e a pungere la vanità d’ un giovane che si professava durodidzzror, e ad invogliarlo a disputare con lui. Ma questa specie d’ironia Socrate avea comune con tutti gli Ateniesi; quella che gli si può esclusivamente attribuire, come una sua particolare maniera di disputare, differiva da questa e nei modi e nell'oggetto. Essa consisteva in questo, che quando s'incontrava con uomini che godessero fama di sapienza, come i Sofisti, o tenessero un alto posto nella Repubblica, o fossero comecchessia superiori ad altri in dignità od in ricchezze; sprovvisto com'era di conoscenze positive e spinto dal bisogno di sapere, credendo di poter apprendere qualche cosa da loro, e volendo in ogni caso accertarsi se il loro era un vero sapere o un sapere soltanto imaginario, li sottoponeva ad un esame in tutta regola; e in quest esame fingendosi anche più ignorante di quello che fosse in realtà, secondato mirabilmente nel sostenere questo carattere dagli stessi tratti del viso, coll'apparente ingenuità delle sue domande, e con l’ingegnosissima maniera con cui si facca nascere dalle loro risposte interrogazioni sempre nuove e incalzanti, li riduceva in fine‘al punto o di trovarsi avviluppati in manifesti assurdi, o di dover ritrattare quanto prima aveano asserito. GOSÙ suoi i terlocutori vedeano svanire la loro pretesa scienza ni nientata dall'analisi dialettica, a cui erano sotto Ro loro opinioni. L ironia era pertanto, dice lo Zeller 3 momento dialettico o critico del metodo di Socrate, SE seguenza inevitabile dell’ignoranza personale di chi citava così la dialettica ®. Sosta 1 Memor. Zeller della trad. francese nn tei iene DI FILOSOFARE DI SOCRATE ADOSOSELINISOTTTeGIGTLIReRANP Pont enaseosonedanzesSnTani cose eeI Teo peer VIVA eIeceg vo pesci svopase stare anne esse be Veavesisdisene teen Con ciò è spiegata la grande potenza della parola di Socrate, e il timore che aveano di lui i suoi nemici, così da avvertire i giudici, nel tempo memorabile della sua condanna, di guardarsi bene di non esser tratti in inganno da’ suoi discorsi ?. S' impadroniva di tutto l’uomo, frugava le più riposte pieghe della sua anima, e non lo lasciava, se prima non gli avesse aperto tutto se stesso. Chiunque si trovi a discorrere con’ Socrate, dice Nicia nel Lachete platonico, gli è inevitabile necessità, ancorchè d'altro abbia cominciato a trattare, di non farla prima finita se non condotto da’ ragionamenti suoi ei venga « a dare pieno conto di sè e del modo in che vive « ed ha vissuto la vita per lo passato; e una volta ch'e’ « sia caduto in questo discorso, Socrate non lo lascia più « andare fino a che di tutto non abbia fatto esame ri« goroso cd intero »°. Di ciò è anche discorso nel Teeteto, dove Teodoro afferma-che non è possibile chi segga allato a Socrate possa liberarsi dal rendergli la parola, e che non lascia chi gli si accosti se prima non l'abbia sforzato « ad entrar nudo in lotta di discorsi » con lui. ILL Noi abbiamo finora esaminato, come a dire, le forme esteriori del metodo di Socrate; ora dobbiamo esaminarlo nella sua intimità e porne in luce le conseguenze in ri spetto alla formazione della scienza. I Plat. Apolog. p. Stef. Lachet. platon, p. Stef. trad. FERRAI (vedasi). 3 Teetet. plat. p. Stef. DEI. METODO E prima di tutto è d’ uopo togliere una prevenzione: Socrate, pur adoperando un metodo negativo, credeva in realtà nella scienza, o non piuttosto era uno scettico, che tendeva a comunicare altrui il suo scetticismo € nulla più? Cicerone negli Academici posteriori * e nell’opera De finibus® sembra credere che Arcesilao e la nuova Academia seguissero la maniera di filosofare di Socrate, perchè negavano vi fosse cosa che si potesse sapere, e perchè si aveano proposto come sistema, di avere in ogni caso contro argomenti positivi una forza uguale di argomenti negativi da opporre: sicchè il filosofo romano scambia il dubbio metodico di Socrate con un vero e proprio scetticismo, e la sua maniera di filosofare con una disputa cristica, in cui ciascuna parte disputasse coll’ unico scopo di disputare, non essendo possibile raggiungere un risultato positivo a chi per V oscurità delle cose® neghi si possa qualche cosa conoscere. E però notevole come in altri luoghi lo stesso CICERONE (vedasi) disdica questa sua prima sentenza ed affermi anzi che il metodo di Socrate, lungi dal condurre a uno scetticismo universale, conduceva a veri e propri risultati positivi; poichè la sua conversazione, egli dice, consiste P. Dutta nel lodare la virtù e nell’esortare in sd) "a l’amore di essa‘, ed aiutava mirabilmente a trovare ciò Accad. post. Cfr. anche Ac SR t Ù ad. Ino Nat. Deor. 1, 5; 11. prior. II, 23,74 e De 2 De finibus II, 1. Cfr. anche un altro luogo degli Academici e =“) ( U/ ”, Do post. dove VARRONE (vedasi) è introdotto a parlare di Il « Socraticam dubitationem de omnibus rebus cone è) adhibita, consuetudinem disserendi. Academ. post. . et nulla affirmatione + Academ. post. vo .--_rca leslie  ZI che fosse conforme a verità! Ma se la conversazione socratica conduceva a trovare la verità, e se Socrate stesso credeva di potervi arrivare per questa via, come afferma CICERONE (vedasi), è naturale ch’ ei dovesse aver fede nella verità stessa e nella scienza; poichè non si può nemmeno concepire vi sia chi ricerchi una cosa, senza credere che la cosa stessa esista. Di questa fede di Socrate nella verità e nella scienza abbiamo prova in quasi tutti i dialoghi, che Senofonte e Platone mettono in bocca al loro maestro; giacchè attraverso il dubbio metodico e le domande incessanti che Socrate rivolge a’ suoi interlocutori per iscrutarne gl’ intimi pensamenti, s'intravvede, per così dire, una luce misteriosa, alla quale tendono tutti gli sforzi di Socrate, e la quale illumina quel caos apparente di domande e di risposte, che i più credono fatte a capriccio e per passatempo. Ma v'ha di più. Nel Menone platonico Socrate dichiara esplicitamente la sua fede nella scienza. « Tra l’apporsi al vero i (000 d6cz, egli dice, c il sapere che sia divario, questo ì è parmi non affatto conghietturarlo, ma, s'io dicessi mai « di sapere una cosa, e sarebbe invero rarissimo il caso « che lo dicessi, questa pur sarebbe nel numero delle cose « ch'io ammetterei di sapere »î. Il qual luogo è anche notevole, perchè contiene l importantissima distinzione JA tra il sapere volgare € il sapere reale od assoluto, del quale Socrate presentiva tutto il valore pur senza averlo raggiunto, e il quale stimava solamente proprio di Dio: I Tuscul. Disput. 1, 4,9 «vetus et Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi; nam ita facillime, quid verisimillimum esset inveniri posse Socrates arbitrabatur.». 2 Tuscul. Disput.  Menon. platon. p. Stef. 98 trad. Ferrai.- siad: + Apol. platon.-p. Stef. È via È DEL METODO sicchè quando affermava di sapere ‘questa sola cosa di non saper niente, egli traduceva in parole la sua coscienza dell’ immensa distanza che separa il sapere umano dal sapere divino. Ancora, siccome il suo metodo era massimamente rivolto alla ricerca delle verità morali, Socrate dovea ammettere un principio assoluto di moralità, dal quale dipendesse tutto quel complesso di nozioni morali, sulle quali poggia l’edificio dell'umana società. Che questo principio supremo di moralità Socrate ammettesse risulta dal Gorgia platonico, dove dichiara contro l’ opinione popolare che è « cosa peggiore fare ingiustizia che non « patirla, e della ingiustizia fatta non pagare il fio che « pagarlo »!; e più innanzi? che chi non paghi il fio delle ingiustizie commesse è più misero di chi lo paghi, giacchè il non scontare il male' non è soltanto persevevare nel male, ma è anche il male primo e più grande. Di più, quando si tratti di fissare recisamente la distinzione radicale del bene dal male, mentre per solito Socrate è condiscendente nel dialogo, e finge di accettare quello che dice l'avversario, per poi ribatterlo di fianco col suo terribile elencho, qui invece adopera forme ri solute che non ammettono replica. « L’ adulazi 500 « penso la sia la gran brutta cosa, o Polo RA « così parlo), ch’ella vada sempre dietro al dilet a « curarsi affatto del buono »; così Soc SA: Le quali affermazioni Todi Sr De alle verità morali troviamo S9R CRISI rabili di Senofonte, dove FARI TO ), come mi pare d'aver n rispetto ci Memo accennato 1 Gorg. platon. p. Stef. 476. 2 Gorg. platon. p. Stef. 479. 3 Gorg. platon,  Stef.  c. XIX i o 5 trad. Ferrai, Cfr, anche Gorg. Gorgia. fi —_> n MALE Le r_oe+us esiti cò ici arreroe più sopra, il Socrate dialettico e speculatore ci sfugge quasi, e ci si presenta invece nella sua piena luce il Socrate pratico, essenzialmente positivo. Sicchè io non arrivo a comprendere come il Tennemann! abbia cercato di stabilire una considerevole analogia fra Socrate e lo scettico Pirrone. Analogia fra i due non esiste, se non in quanto s' accordavano nel ripudiare ogni studio che non si riferisse alla morale; ma, quanto alla morale stessa, differivano essenzialmente; Socrate sosteneva che la morale fosse oggetto di speculazione e di scienza, e l’unica degna di studio; Pirrone sembra aver.pensato che la scienza fosse impossibile ad attingere nella morale del pari che nella fisica, e che non si dovesse fare attenzione che ai sentimenti e alle buone disposizioni dell'animo ?. In questo Socrate era scettico che, avendo i filosofi fisici anteriori dato al problema della natura risposte diverse non solo, ma contradditorie, ne aveva concluso che questi aveano nelle loro ricerche oltrepassati i limiti imposti alla scienza umana, € che la verità non si potea conoscere in riguardo alla natura. In questo era scettico, e in due altri punti ancora, intorno ai quali massimamente s’ aggirava la sua disputa. Egli negava prima di tutto che gli uomini potessero sapere ciò, a cui non avessero mai applicato il pensiero riflesso, € in secondo luogo che potessero praticare quello che non sapeano, vale.a dire che fossero temperanti, giusti, forti ecc. Senza sapere che fosse la temperanza, la giustizia, la fortezza ecc. Mettere nell'animo de’ suoi interlocutori questa sua convinzione negativa, persuaderli una volta che senza | can I Tennemann Gesch. der Philosophie vol. Il p. . i k 2 Cfr. Grote op. cit. p. 338 in nota, Anche lo Zeller della trad. franc. sostiene che Socrate non può ritenersi uno e . scettico. MIT ri ET Pata relazioni tra uomo e uomo, tra uomo e DEL METODO i uverenneresaraenioosesev ato aressorsesaeses ana suenosionieveeee ereese esaminare attentamente sè stessi era impossibile e sapere ed essere virtuosi, era questo effettivamente lo scopo dell’insegnamento di Socrate. Ma questo ben luagi dall'essere lo scetticismo nemico della scienza, è Invece lo scetticismo che la favorisce, senza del quale anzi non si potrebbe una vera scienza fondare. Non v'ha cosa che l’uomo si creda più facilmente conoscere di sè stesso e del fatto umano in generale; ed è naturale, poichè nel primo caso non ha che a rivolgere lo spirito su sè medesimo, e nel secondo su quello che lo attornia, sicuro di vedervi riflessa l’imagine sua. Ma a rivolgere lo spirito su sè medesimi è raro che si pensi, e a studiare il fatto umano ancor meno; son cose nostre l'una e l’altra e non serve occuparcene; 0, dirò meglio, si crede occuparcene abbastanza, dal momento che ogni giorno se ne parla e se ne disputa. E intanto si crede effettivamente sapere ciò che non si sa; Vaia À o) sì risc : SR. RO nel ERROR cervello certe persuasioni proradicatissin i ri i o ERRO si me, le si riscontrano in altri egualmente È proprie SA SR PS a IR ndicon vere ioni, e no s ì n o0 Dl n cl passa neppure pel capo di spiegare a noi stessi come si siano intr i A vi risiedano, e non dubiti i RI OTO ein noige u nata i no, e Ittamo un Istante del loro effettivo valore. Di qui una quantità di errori, di pregiudizii ga . SE k è) nozioni accettate più per azione del i 3 9 sentimento che per consenso della ragione; errori, pregiudizi; P 5 3 » Pregiudizii e nozioni che penetrate a poco a poco nella fibra e nel!san, . . : (eg generazioni, consacrate, per così dire, dal BNS dele a da tempo, acqui rn O 5 legge e come tali governano il mond e e notevole c . e ome prevalgano mass Imamente nelle ReÈ SSR. Città e ittà e città, e tanto più facilmente, quanto più tra città in gioco gl’interessi individuali 9 PIÙ sono messi De To g ressi Individuali e generali; s'; si sino del v i, sì «SER > S mpo n ocaboli, si aggruppino intorno all’ A . E) 6 s di ’ Let CÒ riesce poi difficilissimo a discernere il vero significato dei vocaboli e spogliare l’idec di rutto il fattizio e l’appiccaticcio. Questa condizione di cose, questa cieca fidanza di sapere ciò che realmente non si sa, questa prevalenza delle nozioni rozze e affastellate del senso comune sulle vere e proprie cognizioni, come è propria di ogni società e di ogni tempo, così era massimamente il carattere distintivo della società e del tempo di Socrate. « In morale, «in politica, in economia politica, su tutti i soggetti rela« tivi all'uomo e alla società, prevaleva allora, come oggi, « la medesima confidente persuasione di possedere il « sapere, senza che l’effetto corrispondesse; la medesima « generazione € propagazione, per via dell'autorità € « dell’ esempio, di convinzioni non messe a sindacato, « appoggiate sopra un sentimento vigoroso, senza alcuna « conoscenza dei gradi o delle condizioni del loro svi« luppo; il medesimo atteggiarsi della ragione alla difesa « esclusiva d'un sentimento prestabilito: la medesima « illusione che, perchè ognuno è famigliare colla lingua, « sia anche in possesso dei fatti, dei giudizii c degli « indirizzi complessi, implicati nel senso dei vocaboli; «e atto del pari ad usare parole d’ un significato « comprensivo ec a sostenere la verità o la menzogna « di vaste proposizioni, senza analisi nè studio spe-« ciale »!. La quale condizione dî cose cra tanto più grave quanto più l'antico costume era depravato; sicchè il pregiudizio e l’ errore trovava il suo naturale alimento, oltre che nell'ignoranza, nella corruzione, la quale era giunta a tal segno al tempo di Socrate, da disfare affatto anche quell’ultimo vincolo che annodava fra loro gli uomini, voglio dire quel complesso di verità morali e I Grote. DEL METODO sociali universalmente consentite e aventi forza di legge, perchè scritte nei cuori !: 0 Ora una scienza qualunque non ha maggiore nemico delle nozioni rozze e affastellate del senso comune; pe modo che chi si proponga di fondarla su principii saldi e incrollabili, abbia anzitutto bisogno di combattere e di disperdere affatto quest eterno nemico. Per quello che. attiene alle nozioni prime. dell’ intelletto, osserva Bacone nel Nuovo Organo ?, niente v' ha di quanto l’ intelletto abbandonato a sè stesso raccolse, che non ci sia sospetto, e che possa accettarsi, se non abbia retto alla prova d'un nuovo giudizio e secondo questo non sia stato pronunziato; e più innanzi 3, che assai difficilmente si riesce a purgare la mente, quando dalla quotidiana consuetudine della vita, dalle cose udite e da plebee dottrine sia stata occupata, e assediata da vanissime apparenze; e che in questo caso resta‘ unica salvezza rifare l’opera universa della mente, e la mente non abban donare in alcun modo a sè stessa, ma perpetuamente frenare. { ve Mi . = Nap: #yg4901 chiama Socrate queste verità in un suo dialogo con Ippia -- Memor. SM 7 i x Distributio operis, messa in capo al N. O. p. 168 dell'edizione ontagu, « Quod vero attinet ad notiones primas intellectus, nihil est È ; ma . È SUA quae intellectus sibi permissus congessit, quin nobis pro suspecto Si sr AREA Tar:, nec ullo modo ratum nisi novo judicio restiterit, et secundum illud pronuntiatum fuerit ». 5 Ibid, i d. Praefatio p. 186. « Serum sane rebus perditis adhibetur remedium 5 idi ; pene i Pesaro mens et quotidiana vitae consuetudine, et audiUonibus, et doctrinis inquinatis occupata fuerit... integro et vanissimis idolis obsessa . Fes i ì Ere unica salus ac sanitas, ut opus mentis universum de Matur; ac mens, iam ab ipso principio, i nullo ibi permittatur, sed perpetuo regatur ». modo sibi Rifare l’opera universa della mente, abolire le teorie e le nozioni comuni, apparecchiarsi ad accettare la verità, anche quando si contrapponga ai nostri più cari pregiudizii, ecco quanto si richiede a chi imprenda uno studio veramente scientifico. E questo che Bacone consigliava doversi fare per la ricerca delle verità fisiche, Socrate imponeva a sè stesso per la ricerca delle verità morali e sociali; sicchè fra i due grandi filosofi si stabilisce una considerevole analogia che deriva da comunanza di sentimenti e di propositi. E come Bacone considerava essenzialissimo alla purgazione dell’ intelletto, per metterlo in istato di arrivare alla verità, il redarguire la ragione umana nativa !, egualmente Socrate mirava per via d’instanziae negativae e d'esempii negativi e a far capire c abbandonare l’ errore e a far intravvedere il cammino ‘che menasse alla verità. Di qui l’'elencho socratico, o esame contraddittorio dei concetti, insinuatisi a casaccio nelle menti, senza che colui stesso che gli aveva se ne potesse rendere ragione; di qui quella specie di fermento, onde la parola socratica penetrava quel grumo d’associazioni vaghe e indefinite, che s'erano aggruppate intorno a un vocabolo, sforzandole a dividersi, a chiarirsi, a porsi a luogo ed a tempo; di qui infine tutti gli sforzi generosi, per convincere altrui che non si sa se non quello soltanto a cui s'abbia applicato il pensiero riflesso; smascherare l'ignoranza presuntuosa ed inconscia e presentarla in tutta la sua nudità. Questa maniera di disputare se procurava a Socrate molti nemici, com’'egli accenna con accento doloroso 1 Itaque doctrina ista de expurgatione intellectus, ut ipse ad veritatem abilis sit, tribus redarguitionibus absolvitur; redarguitione philosophiarum, redarguitione demonstrationum et redarguitione rationis humanae nativae (Nov. Org. Distributio operis p. 170 ed. Montagu). Ra SI va e e PPT nella sua Apologia !, non per questo non esercitava una azione assai benefica sui giovani, a cui erano massimamente dirette le sue cure, e che in generale lo seguivano con affetto di figli. Le loro anime veniano dall’ elencho socratico, come a dire, purificate, giacchè spogliati affatto di quell’ammasso informe di nozioni, su cui poggiava tutto il loro sapere imaginario, si avviavano in realtà al vero sapere, riacquistando l'abitudine e ‘il potere di esaminare, abitudine e potere che aveano perduto nella illusione in cui erano vissuti fino allora. E per Socrate questa purificazione dell'intelletto teneva nella scala del sapere un altissimo luogo, a segno da chiamare filosofo l’uomo appunto che arrivi a conoscere di non sapere quello che non sa, poichè chi non sa e si crede sapere, per ciò stesso non ama il sapere, mentre invece chi non sa e sa questo di non sapere, ama per ciò stesso la sapienza e brama addivenire sapiente. Per la qual cosa avea ragione Platone di far nel Sofista le altissime lodi dell'efencho « come della grande e sovrana purificazione,, « senza la quale ogni uomo, sia pure il gran re stesso, «è tutto pieno d'impurità; e ignorante e turpe in ri« spetto a quelle cose, nelle quali e purissimo e bellissimo « conviene sia chi voglia esser veramente felice »3, La conoscenza di sè stesso, ecco il punto a cui Socrate volea condurre il suo interlocutore, e a cui erano consacrate tutte le forze del suo ingegno speculatore. °4 Apol. platon. p. Stef. 21. A ReoREe ceh È Cfr.il Liside platon. p. Stef. 218 eil Convito platon. p. Stef. . Plat. Sofista E 421 76v Sheyyovhez LI, de 2A VILLA ff i) «, Valiani - v ” pere rav zallizozon tari, vai . di astenersene. « Bisogna ch i * e tu È « da’ calzolai, da’ f; bbri IRE ARICOga, 0 Socrate, î .01a1, da fabbri e da’ fonditori » così Critia nei 23% . ae C Memorabili, « poichè io credo costoro oramai essere sec « cati da te, menati attorno în tanti discorsi tuoi »3 Alla quale imposizione superba è notevole | diede Socrate, che adunque dovea aste quelle cose, che da quegli esempii a risposta che nersi anche da conseguono, la ! Cfr. massimamente Memorab, III 3 e dialoghi platonici passim. È 2:Memorab. IV 4, 6. 5 Memorab. I 2, 37. 9 e poi Memorabili passim iena perocchè ti sei già « tracciata poc'anzi la via egregiamente; € imitando la I Menon. p. Stef. 77. È 2 Teetet. p. Stef.  trad. BURONI (vedasi) Top.  2 "Osa Î. Gronody dvonari TAV dodo mowovizi, DR Nov Ds DÙA irodidi zar odo mdv TOD To%p:A4795 pprop.bv, mein ie Sprayds X0Y05 giz ot. 4 Tectet, p. Stef. 140. 8 Teetet. p. Stef. 147. A4 o « risposta che desti intorno alle potenze, siccome queste « essendo molte comprendesti in una sola specie, così « adoprati di ridurre anche le molte scienze sotto una « sola ragione »!. 3 ; Ma la generalizzazione non basta ancora a chi voglia definire scientificamente le cose. « Conviene, chi si studii « di abbracciare scientificamente un intero, dividere il .« genere nelle sue forme individue » dice Asistotele negli Analitici posteriori?, e la divisione appunto è come il processo che completa e sorregge la generalizzazione. I due processi della generalizzazione e della divisione sono chiaramente enunciati in quel luogo del Fedro platonico, che abbiamo anche citato più sopra: Conviene « ricon« durre ad una sola idea ciò che è sparso e diverso, « affinchè data la definizione di cadauna cosa, sì metta «in aperto di che si tratti.... e poi poterlo dividere ‘ secondo le idee quasi nelle membra di cui consta na« turalmente »3, Nel Filebo il doppio processo si trova ‘esposto con tutta la profondità che appartiene alla maturità dell'età e del talento di chi scriveva: nel Sofista_ poi ‘e nel Politico è così frequente l’uso della divisione massimamente, che pare vi si debba scorgere il desiderio di Platone di avvezzare gli uditori a quello ch'era allora una novità; tante sono le occasioni indirette ch'egli sceglie per porlo in piena luce, specialmente mettendo in bocca a’ suoi interlocutori risposte, che implicano una completa indifferenza su questo punto. ! Teetet, p. Stef.. 2 Aristot. Analit. post. +’ TEUNTZI F13, desdetv Td XY ) A Ei N Cvos Sis Ta vronz o tider T% TIOTZ, giov { . prov cis mpuida at Svdda. ; 5 Plat. Fed, trad. FERRAI (vedasi), Socrate adoperò il processo della divisione; come adoperò quello della generalizzazione? Il Brandiss e l’Heyder credono che la divisione incominci propriamente con Platone, in prova di che fanno osservare che nel Sofista e nel Politico, dove questo processo è più abbondantemente adoperato, Socrate non dirige punto la conversazione. Se non che io osservo col Grote « che non « bisogna di troppo insistere su questa circostanza: i « termini coi quali Senofonte descrive il metodo di So« crate (dezdepovizo 227% yiva 74 roduzez Mem.) « sembrano implicare tanto un processo che l'altro; « in. effetti, non era possibile tenerli separati con un « disputatore così abbondante come Socrate. Platone « senza dubbio ingrandì e insieme ridusse a sistema il « metodo, ce sopratutto fece un grande uso del processo « di divisione, perchè spinse il dialogo in una ricerca « scientifica positiva più lungi di Socrate »!. Più della divisione però che in fondo resta sempre dubbio se Socrate abbia veramente adoperato, egli ha adoperato il processo della dimostrazione, il cui punto capitale è sempre la formazione dei concetti. Quando Socrate voleva rendersi conto dell’esattezza d' una definizione, o della necessità di operare in una certa maniera, risaliva al concetto della cosa in discorso, e ne traeva per via di deduzione ciò che faceva al caso dato. Senonfonte ci avverte che quando alcuno in qualche cosa contraddiceva a’ Socrate senza dire nulla di chiaro e senz'alcuna dimostrazione, questi cercava di fissare il concetto, per esempio del buon cittadino, se tale era la questione, e poi applicando questo concetto alle due persone su cui cadeva la questione stessa, ne deduceva quale. delle due poteva essere posta nel numero dei Grote. CO a sb tata LA buoni cittadini: in questa maniera, conclude Senofonte, agli stessi contradditori si faceva chiara la verità”. Per convincere Lamprocle suo figliuolo ch'egli era ingrato verso la madre mostrandosi con lei adirato, Socrate gli domandava che cosa fosse l’ ingratitudine, e avutane la definizione gli mostrava in appresso che, operando in quel modo, egli era veramente nel numero degl’ingrati. E così egualmente per far discernere a un generale di cavalleria tutti i suoi doveri, cominciava dal definirne l’ufficio*; e per mostrare l’esistenza della divinità, poneva come principio che tutto ciò che serve ad uno scopo deve avere una causa intelligente 4. Non è da credere però che Socrate abbia dato la teoria del :metodo dimostrativo, o distinto le diverse maniere di dimostrazione. Ciò che v'ha d’essenziale qui, come osserva lo Zeller5, è pur sempre questo, che il concetto è il termine di paragone,.a cui bisogna ricondurre ogni questione e il criterio con cui si deve risolvere: mentre i procedimenti per giungervi sono più che _altro il risultato delle abitudini dialettiche individuali del filosofo. Per tutto quello che abbiamo detto adunque Socrate, senza avere predecessori a copiare, praticò quello che Aristotele descrive come il doppio processo della dialettica, fare della pluralità l’unità e dell’unità la pluralità. Se non che come fu il primo che si mise per questa 1 Mem,..Mem. Mem. III 3. 4 Mem. Aristot._To e pic. VIII... &y rrotetv 4 d EY TONE... 4, 0, 2... v rorelv a Tmietw... 7Ò via, ed anche senza averne una chiara coscienza, dovette naturalmente cadere in alcuni errori, derivanti massimamente dal difetto della sua induzione. L' induzione socratica avea senza dubbio un valore scientifico, poichè moveva dalla revisione del senso volgare: ma nel suo processo non era sempre rigorosa. Come egli non voleva mettere innanzi nulla di suo a persuadere, ma da quello che gli avea concesso il suo interlocutore trarre conseguenze che, per ciò che gli avea concesso, era impossibile al suo interlocutore non approvare, naturalmente poneva a fondamento dell’esame d’un’opinione un’altra opinione, quanto la prima malsicura ed incerta: sicchè una induzione di tal fatta doveva avere molto d’accidentale e di non dimostrato, e tutte le conclusioni e le definizioni che ne derivavano, poggiavano sur una base assai sdrucciolevole!. Inoltre per il fatto stesso che non svolgeva il suo pensiero che in una conversazione famigliare, Socrate era costretto a non perdere mai di vista i casi particolari in questione e le esigenze e i bisogni de’ suoi interlocutori : I La deficienza del metodo socratico risulta molto chiaramente dalla descrizione che danno Cicerone e Quintiliano dell’induzione di Socrate, la base del suo metodo: « Inductio est oratio quae rebus non dubiis captat assensionem eius, quicum instituta est; quibus assensionibus facit, ut illi dubia quaedam res, propter similitudinem ‘earum rerum, quibus assentit, probetur.... Hoc modo sermonis plurimum Socrates usus est, propterea quod nihil ipse afferre ad persuadendum volebat, sed ex eo, quod sibi ille dederat, quicum disputabat, aliquid conficere malebat quod ille ex co quod iam concessisset, necessario approbare deberet. CICERONE (vedasi) De invent « Illa (sc. inductio) qua plurimum Socrates est usus, hanc habuit ‘ viam, cum plura interrogasset, quae fateri adversario necesse esset, novissime id de quo quaerebatur, inferebat cui simile concessisset. Quint. Orat. non erano dunque osservazioni complete e passate al cribro d’una critica severa quelle da cui Socrate traeva i concetti, ma esperienze personali ristrette, opinioni isolate, e in ogni caso non mai tali che i suoi interlocutori non lo potessero seguire. Non neghiamo ch’ egli cercasse di correggere tutto ciò che. c'era di contingente nei principii ottenuti in questa maniera, confrontando casi opposti e completando e rettificando esperienze differenti l'una per mezzo dell'altra, come risulta dalla definizione del concetto dell’ingiustizia e del concetto del sovrano nei Memorabili"; a cui potrebbe aggiungersi la determinazione delle qualità d’una buona armatura che pure troviamo nei Memorabili*?: ma non si può pure negare che il più delle volte la sua induzione consistesse in una semplice enumerazione di casi e di fatti, udi non reperitur, come direbbe Bacone, instantia contradictoria. Ora i casi conosciuti in cui apparisce vera una certa legge, non danno spesso il diritto di concludere universalmente; bisogna in/errogare la natura, bisogna non contentarsi d’un’osservazione passiva, e vedere Se nessun caso opposto a quelli conosciuti si presenti. Per essere in diritto, osserva lo Stuart Mill 3, di concludere che una cosa è vera universalmente perchè non abbiamo visto mai esempi contrari, bisognerebbe che fossimo anche in diritto di credere che se questi esempi contrari esistessero, li conosceremmo; e questa sicurezza, nella maggior parte dei casi, non la possiamo avere che a un debolissimo grado, o non la possiamo avere affatto. A tutto questo aggiungasi il concetto unilaterale ed esclusivo che Socrate s'era fatto della filosofia, per 1 Mem. IV 2, 11 e Seg.; 2 Mem. IV 10,9e seg, 3 Logique déductive ed inductive v ol. I . BRIO porei; . i) w IC cui questa non deve in alcun modo occuparsi del fatto naturale; e si rammenti che l’induzione trova la sua più completa applicazione nello studio del fatto naturale appunto. Per ultimo si osservi collo Zeller! che se Socrate comprendeva e formulava nettamente la necessità di ricondurre ogni cosa al suo concetto, e il principio della conoscenza per concetti era per lui come un postulato, quanto al modo però e alla forma di questa riduzione, e ai procedimenti logici che esige, non li, elaborò mai in modo: da farne una dottrina, e « non li « troviamo ancora presso di lui che allo stato d'applica« zione immediata. d’ un'attitudine personale». Comunque sia, noi dobbiamo riconoscere in Socrate il primo autore di quella tendenza all’ analisi e alla generalizzazione, che rendeva, gli uomini atti a rendersi conto di quanto faceano o dicevano; e il precursore di Platone e di Aristotele, il quale ultimo massimamente col suo sistema comprensivo di logica formale, non solo ebbe ùn valore straordinario pei procedimenti e le controversie del tempo suo, ma ancora, penetrando a poco a poco negli spiriti di tutti gli uomini colti ) e perfezionandone le facoltà ragionatrici, contribuì a ‘formare quello che ha di esatto e di eminentemente scientifico il pensiero moderno, sicchè; secondo la sentenza del Grote, la distanza tra la miglior logica moderna e quella del lizio è appena tanto grande, quanto quella che esiste fra il lizio e quelli che lo precedettero d’un secolo, GIRGENTI (vedasi), Anassagora € la setta di CROTONE. Grote. È i : 3 sa x Li LaTet CORE RIOT ua 1) 4 i sed Lr da FRI Risulta da quanto s'è detto nel capitolo precedente che Socrate dev’ essere considerato non soltanto come un moralista, ma anche come uno scienziato, o, se pare troppo superba la parola applicata a Socrate; come un . ricercatore entusiasta del sapere. Chi se lo rappresenta anzi tutto e sovra tutto come un' moralista, non vede che una parte soltanto di questa grande figura, la più attraente, se vogliamo, la più simpatica sicuramente, ma anche la meno profonda e la meno originale. Osserva acutamente Zeller che quando Socrate fosse stato, quale in gran parte ce lo presenta Senofonte, un semplice predicatore di morale, non si capirebbe l'immensa efficacia ch'egli ha esercitato non soltanto sugli spiriti senza originalità e intelligenza filosofica, ma sugli uomini più illustri e più versati nelle scienze del tempo suo: non si capirebbe sovra tutto come Pl dotto nei dialoghi ad attribuir filosofiche, e da Platone stesso e da Aristotele e da tutta la filosofia posteriore fino agli Stoici e ai Neoplatonici sia stato considerato come il fondatore d’una filosofia nuova, e l’iniziatore di quel moto fecondo d’ idee, a cui clascuno confessa di metter capo!. C'è anzi in Socrate stess rebbe potersi concludere che lui al di sopra dell’ interesse p essere il fine del sapere, non in quanto deriva dal s damentale dell atone si fosse ine a lui le più ardue ricerche o qualche cosa da cui parl'interesse teoretico sta in ratico, che l’azione anzichè ha essa stessa valore che apere, e che perciò il motivo fona sua attività è l'interesse della scienza. Zeller . ceci enni nnt RA DI vs Le conversazioni ch'egli tiene col pittore Parrasio, collo scultore Clitone, coll’armaiuolo Pistia!, e in cui cerca di far scoprire a ciascuno dei tre il concetto dell’arte sua, non hanno evidentemente uno scopo morale, ma uno scopo teoretico, fare che ognuno acquisti un giusto concetto della propria attività e se ne renda conto; quando non si voglia ammettere con Senofonte che lo scopo morale c'era pur sempre, poichè Socrate si rendeva wuzile con queste conversazioni agli artisti medesimi. Nessuno scopo morale però si vorrà vedere sicuramente nello strano dialogo ch'egli ha colla cortigiana Teodota *, nel 3 quale cerca di condurla a formulare nettamente |’ idea e i il metodo del suo mestiere. Quivi è indubitatamente il i sapere per il sapere che si cerca, quando non si voglia sostenere il paradosso che, insegnandole l’arte di meglio sedurre gli uomini, la metteva in grado di fare maggiori guadagni e. perciò le procurava pur sempre del bene. Il ricercatore del sapere si deve adunque in Socrate collocare accanto al moralista, non già subordinare al moralista. Chi considerasse la scienza dal punto di vista: della morale e a questa la subordinasse, chi non vedesse in essa che un mezzo per raggiungere uu fine ulteriore, chi non si sentisse ad essa attratto da un’inclinazione naturale irresistibile, non potrebbe avere per essa l’ entusiasmo che avea Socrate, non potrebbe sovra tutto coll’ energia costante ch'egli mostrò ricercarne il metodo e farsene il riformatore. Nella stessa morale Socrate non avrebbe lasciato traccie così profonde, nè avrebbe esercitato un'azione così decisiva e durevole, qualora si fosse preoccupato d’interessìi puramente pratici, Il suo merito, i Memor.  Memor. . = r v) come moralista, osserva Zeller !, non consiste nell’ aver voluto una riforma della vita morale; anche Aristofane e altri ancora la volevano egualmente; consiste piuttosto nell'aver riconosciuto che per ottenerla è necessario fondare le convinzioni morali sulla scienza, che perciò il sapere solo deve determinare e soddisfare i doveri pratici, vale a dire deve non solo essere utile all’azione, ma dirigerla e dominarla. Ora nessuno, continua il grande storico della filosofia greca, « ha accettata mai questa « maniera di vedere senza riconoscere alla scienza un « valore proprio, che sta immediatamente in lei stessa: L'idea della scienza è perciò il punto di partenza della filosofia di Socrate*; la stessa morale è scienza; la trasformazione e la restaurazione della morale non può ottenersi che dandole per base la scienza. Socrate non può in nessun modo separare la moralità dalla scienza e concepire una. virtù senza sapere. D’ altra parte però non sa neanche concepire un saE senza virtù; e ciò Te che il risveglio scientifico, ch'era incominciato € i noli : non già ai fini e e ne ralità, come per la Sofistica appunto era avve 2 pa È avvenuto, ma a porre su basi nuove e incrollabili stabilite dal Xi la moralità stessa. LIE E in questa maniera che Socrate si può considerare ad un tempo come il riformatore della scienza e della morale. « Il suo grande pensiero fu di trasformare e di restaurare la vita morale dandole la scienza per base «e questi due elementi erano così indissolubilmente Zeller Schleiermacher Werke  e il Ritter Geschichte der philo i x i = E philosophie II 50 sostengono questo DI FILOSOFARE DI SOCRATE [H. P. Grice, Socratic midwifery at Oxford] legati nel suo spirito che non seppe dave alla scienza « altro oggetto che la vita umana, c inversamente, nella « vita, non vide salute al di fuori della scienza »!. Ciò posto facciamo ancora alcune considerazioni specialmente intorno alle relazioni di Socrate coi Sofisti e alla differenza del suo insegnamento dal loro. Prima di tutto è d’ uopo togliere una prevenzione. Spesso l’operosità di Socrate viene limitata alle sue dispute coi Sofisti, e queste dispute ci si rappresentano non Scette affatto d'una certa animosità da parte di Socrate. Nel primo caso c'è deficienza nella concezione del Socrate storico, nel secondo ingiustizia; in tutti e due rimpicciolimento della grande personalità socratica. Imperocchè, se le dispute coi Sofisti e in generale cogli uomini più eminenti d’Atene sono la parte più importante della vita filosofica di Socrate, e per la impopolarità che gli guadagnarono ®, c per l'altezza delle dottrine che vi si svolsero, Nor per questo ne costituiscono tutta la vita. Socrate, come abbiamo notato più sopra, avea la convinzione di esercitare una vera e propria missione religiosa col suo sistema di conversazione € d’interrogazione; non dovea quindi limitarsi a una classe particolare di persone. D'altra parte il difetto intellettuale che si proponeva di combattere, non era soltanto comune ai Sofisti, ai politici, ai poeti, agli artefici e in generale ai personaggi più eminenti d'Atene, ma era proprio di tutti glì uomini indistintamente; poichè tutti si credeano sapere quello che si riferisce ai doveri, ai fini e alle condizioni della vita umana, e non dubitavano un istante della propria capacità a discorrerne ‘sempre e dovunque. Sicchè la disputa di Socrate doveva essere universale, come era universale 1 Zeller op. cit. tom. 3. P. 107-108. 2 Apol. platon. p. Stef. 21-22. PT 0 MALA) Der ni RR RT PT n D* | et l'illusione di sapere, senza che l'effetto corrispondesse; e se era più specialmente rivolta a combattere 1 Sofisti, i politici, i poeti ecc., ciò dipendeva da questo che il sentimento generale della estimazione di sè, e la credenza di sapere era tarito maggiore in loro, in quanto realmente s'innalzavano considerevolmente sulla massa del popolo e per finezza d’ingegno e per abilità a disputare. La universalità della disputa socratica ci è confermata da quel luogo dell’Apologia, in cui Socrate afferma che risvegliando, persuadendo e rimprocciando cadauno degli Ateniesi, non cessava dall’ assisterli dappertutto l’ intero giorno!; e da quell'altro, pure dell’Apologia, che, se i suoi giudici gli proponessero di rimandarlo libero dall'accusa di Anito, a condizione che non passasse la vita nelle sue ricerche e nel filosofare, non accetterebbe a questi patti, e, finchè gli rimanesse il respiro, non si starebbe dal fare esortazioni e dimostrazioni a chiuugue incontrasse in quel suo solito modo ?. Il qual ultimo luogo è anche importante, în quanto che mi pare serva mirabilmente a dissipare ogni sospetto che la disputa socratic animata da un sentimento di avversione e di malevolenza. Un uomo che si offre pronto a morire piuttosto che non adempiere quello ch'egli reputa suo dovere e esaminare gli altri, per renderli capaci di virtà e rioe le facoltà intellettive, senz’ altra ricompensa Sa eee zione di aver compiuto un’ opera uona; com È possibile che nell'adempimento di questo suo dovere sia animato da altri sentimenti che n siano di benevolenza e di affetto? Ben è vero di 1 same contradditorio e l’ ironia di Socratè si È È molto facilmente ad essere scambiat Ae ata con vera e propria a fosse ; il correggere | Apol. plat. p. Stef. 30-31. Nell’unac nell'altra è adoperato il dialogo come mezzo d'insegnamento, ma nell’una l'indole del dialogo è affatto diversa che nell'altra. Gli Eristi formulano le loro domande per modo che sieno ben poco determinate in sè stesse, anzi, secondo l'intenzione di chi interroga, ammettano due risposte in contraddizione fra loro; Socrate invece non vuole che una sola risposta, e questa ben . chiara e determinata; per la qual cosa formula ben chiara e determinata anche la domanda. Che se. gli sembri la domanda sia troppo generale, e non corra subito alla mente il concetto che vuole far intendere, la sminuzza in domande particolari tutte implicanti lo stesso concetto, per modo che finalmente gli venga data quella risposta che vuole e non altre. Per tal maniera, mentre per le domande a doppia risposta il discepolo degli Eristi si avvezza a non dare. alcuna importanza alla verità, giacchè, qualunque risposta egli dia, viene redarguito !; e più spesso, vedendo man mano risolversi in nulla tutte le nozioni che possiede, e per opera di quello stesso che prima gliele avea apprese, si smarrisce d'animo e si sconforta è; il discepolo di Socrate invece, acquistando nozioni chiare e determinate di ciò ch2 deve apprendere, ed è incoraggiato nella ricerca ed è messo in grado di proseguirla da sè. Di che ci offre uno splendido esempio il giovinetto Clinia dell’ Eutidemo, il quale, avviato da Socrate alla ricerca di quella scienza che forma la felicità dell’uomo, mentre i Eutidem. platon. c. V p. Stef., dove Dionisodoro dice a Socrate che, qualunque risposta dia Clinia alla dimanda « se apprendano i sapienti o gl'ignoranti » verrà redarguito. 2 Cfr. Eutidem.-platon. c. VII p. Stef. 277, dove il giovinetto Cinia assalito ad un tempo dai due Ervisti Eutidemo e Dionisidoro sta per smarrirsi d'animo, se Socrate non lo sovviene, MRTTTETZE TETI T TRA A tania nen ina pan ene ani a nana tra rari on aniane dapprima non aveva nozione di ciò che si ricercasse, a poco a poco, seguendo le interrogazioni di Socrate, è giunto a intendere per modo le condizioni della scienza richiesta, che da sè medesimo, togliendo la parola a Socrate, spiega come non possa l’arte militare formare la felicità dell’uomo, e perchè non lo possa; mostrando per tal modo col fatto come Socrate col suo metodo gli abbia mirabilmente fecondato la mente!. Ma v'ha ancora di più. L’arte degli Eristi, come quella che consiste in alcuni giochi di parole, in sofismi puerili il più delle volte, in artificii tutt affatto esteriori e che balzano immediatamente agli occhi, molto facilmente: viene rubata dagli ascoltatori; sicchè venga poi rivolta contro i suoi medesimi autori, e non produca altro effetto che di distruggere sè stessa, Il Ctesippo dell’ Eutidemo ne offre una prova. Il giovane audace, abile disputatore, ma senza serietà di proposito, s° APpropria l’arte d’ Eutidemo e Dionisodoro, e se ne serve a confutarli e a canzonarli ad un tempo ?; sicchè Socrate, in sul finire del dialogo osserva agli Eristi con felicissima ironia, che non solo cuciscono la bocca alla sente, ma colle loro mani stesse anche la loro, e che, gran cosa invero! La loro abilità è di tal fatta e l'hanno ritrovata con tanta arte, che in molto poco tempo chi si sia la potrebbe imparare 3, 1 Eutidem, platon. c. XVII P. Stef.. 2 Eutidem. platon.I p. Stef, TIRI . Eutidem, platon. p. Stef, . RI î a listini ini ili iii Sire ee REP RLIIAVO, _ = drei g x Ù DI Fu notato molto giustamente! che nella lotta che in riguardo alla morale si combatte da tempo fra le due scuole intuitiva e induttiva o, ciò che è lo stesso, aprioristica e sperimentale, lo Stuart Mill ha portato uno spirito di conciliazione così spiccato che per lui s'è andato restringendo il campo della lotta e il contrasto s'è fatto meno stridente. Utilitarista appassionato e seguace convinto della scuola del Bentham, ha però evitato tutte le asprezze del maestro, che urtavano di più le suscettività della scuola contraria: si direbbe che lo spaventino le conseguenze che logicamente derivano dalla sua dottrina e dinanzi alle quali non s'era punto arretrato il Bentham, e perciò tenti o di attenuarle e presentarle sotto un aspetto vorrei dire più conciliante e più mite, o di rifiutirle addirittura, poco curandosi che si possa dire di lui che non è conseguente a sè stesso. Spesso assume il linguaggio e i criterii della scuola contraria, e se non si sapésse che è lui, che è Mill, Guyau, La morale anglaise. PETI % È, î È 3 | £ che è un seguace del Bentham, si direbbe quasi un Kantiano!: sebbene quel linguaggio e quel criteri egli si creda, quanto altri, in diritto di adoperare, perocchè, secondo lui, non ripugnano alla sua dottrina. Talora rimprovera la sua stessa scuola d'intendere le dottrine che professa in una maniera erronea che giustifica le accuse che le vengono dagli avversarii®, e non teme di dichiarare apertamente che questi hanno non di rado un sentimento pratico molto più prossimo alla verità, e perfino un sentimento più vivo dell'educazione e della cultura personale®. Il Bentham stesso non può sottrarsi qua e là alle critiche del suo poco fedele discepolo, come per esempio quando è rimproverato d’aver riposto il criterio della morale unicamente nella quantità dei piaceri, e d'aver trascurato affatto il criterio della qualità. « In generale, dice il Mill, gli scrittori utilitarii, hanno fatto consistere la superiorità dei piaceri dello spirito su quelli del corpo sovratutto in ciò che sono più durevoli, più sicuri ecc. dei primi; vale a dire piuttosto nei loro vantaggi particolari che nella loro natura intrinseca... Gli utilitarii però avrebbero potuto collocarsi sovra un terreno più elevato, e con altrettanta sicurezza... Sarebbe 1 Vedi per esempio quanto dice il nostro autore nella sua opera l’ Utilitarismo (p. 60 della trad. francese del Le Monnier) in riguardo al sentimento del dovere « Se deve esservi qualche sentimento innato, non vedo la ragione per cui questo non sarebbe il nostro sentimento simpatico. Se v' ha un principio di morale che sia istintivamente obbligatorio, dev'essere quello che detta questo sentimento. Se è così, questa obbligazione intuitiva coincide col principio utilitario e noù deve esservi questione fra loro ». Logique déductive et inductive, trad. par Peisse;. 5 Logique ecc. tome second, p. 425-426, ea C bi header ie, see n) ti NI $ RDZ Nim ERRE AE POPS STANZE d %,, DI MILL assurdo che mentre nel valutare le altre cose si tien conto della qualità così come della quantità, non si consideri che la quantità allorquando si tratta di valutare i piaceri a: In poche parole e per venire a qualche cosa di concreto, lo Stuart Mill ha rotto per così dire il cerchio di ferro in cui la morale induttiva s' era volontariamente rinchiusa, e che le impediva di farsi abbastanza popolare, e l'ha allargata accostandola più e più alla morale intuitiva per modo che la distanza pur sempre grande che ancora le separa, non sia però così grande come potrebbe sembrare a chi s' arresti a considerarne i principii, Mentre il Bentham, preso per guida il principio d’ utilità, si propone di seguirlo dovunque esso lo conduca e di non badare ad alcun pregiudizio che tenti distoglierlo dalla sua via?, per modo che viene a sopprimere a poco a poco la virtù, l'obbligazione, il dovere, e riduce tutta la moralità a un calcolo d’ interessi, essendo nient’ altro che un calcolo d’ interessi lo stesso disinteresse da lui tanto strombazzato; lo Stuart Mill invece vuole rinsanguare l’utilitarismo con un gran numero d’elementi stoici e cristiani, comedice egli stesso?. Quindi non soltanto fa uscire dall’egoismo l’ altruismo o dall’ interesse il disinteresse, ‘come aveva fatto il Bentham, ma vuole che questo disinteresse non sia una finzione priva di valore reale, come pel Bentham, una cosa tutta esteriore; ma una cosa interiore e subbiettiva e d’un effettivo valore4; e 1 Utilitaris., trad. francese del Le Monnier. Deontologie II, pref. p. 3 (trad. francese). « J'ai adopté pour guide le principe de l'utilità; je le suivrai partout où il me conduira. " Point de préjugés qui m'obligent a quitter ma voie ». 5 Utilitaris. cap. II, p. 15 della trad. citata. + « Presso Bentham, l'unione degli interessi che produceva l'apparenza del disinteresse era tutta esteriore ed estranea all'essere: io parla di virtù, di coscienza morale, di merito morale, di dignità morale, di dovere, precisamente come fosse un moralista della scuola contraria. Fino allora gli utilitaristi aveano inteso unicamente dalla bocca dei loro avversarii queste parole; si direbbe che lo Stuart Mill invidii loro questo privilegio, e voglia pronunciarle a sua volta. E bensì vero che queste parole assumono per lui un significato e un valore ben differente dall’ ordinario; ad esempio la coscienza morale è spiegata come il risultato dell’ associazione nell’ umano pensiero della felicità individuale e della felicità generale, sicchè è in fondo una facoltà acquisita che trae sua origine dall’egoismo: tuttavia l’averle introdotte nel suo sistema, pur alterate, prova l’intima convinzione dello Stuart Mill che dei concetti, o meglio delle cose corrispondenti a quelle parole, non si può assolutamente fare a meno. E perciò insiste a far capire che, sebbene utilitarista, non per questo egli vuole distruggere in morale ciò che forma come il caposaldo della vita sociale, e sì sdegna e protesta energicamente quando non viene inteso a dovere o non lo si vuole intendere a dovere. « Gli avversarii dell’ utilitarismo, egli dice, hanno raramente la giustizia di riconoscere che la felicità che è il principio di morale conduttore della vita umana, voleva il mio piacere, c si trovava, per un concorso di circostanze quasi indipendenti dalla mia volontà, che questo piacere era nel me desimo tempo il piacer i altri ill, i î Sub pi: si degli altri... Mill, in morale come in psicologia, va dal di fuori al di dentro; egli associa i piaceri nel seno stesso dell'anima; egli non ammette solamente delle azioni aventi per risultato la felicità sociale, ma delle intenzioni aventi per fine questa felicità e terminanti anche col tenerle dietro indipendentemente dalla felicità personale « come per istinto » (Guyau, La Morale anglaise contemp. p. 82-83). Sa è i.’ 1— to o00ttrcottormtetitt@òtoesttiòeotonttet-"’ uti aerei Lean een i Tar. DI MILL non è solamente la felicità d'un solo agente, ma quella di tutti. Fra la sua propria felicità e quella degli altri, l’ utilitarismo consiglia all'individuo d'essere tanto strettamente imparziale quanto uno spettatore disinteressato. Nella regola d’oro di Gesù di Nazareth noi troviamo lo spirito completo della morale dell'utilità. Fare agli altri ciò che si vorrebbe che gli altri facessero per voi, amare il suo prossimo come se>stesso, ecco le due regole di perfezione ideale ‘della morale utilitaria »!. Non cercheremo con qual diritto lo Stuart Mill, utilitarista, abbia parlato di perfezione ideale, di coscienza: morale, di virtù, di merito morale, di dovere ecc., e neppure se le spiegazioni che ne ha date siano sempre conformi al principio utilitario da cui è partito: noi vogliamo soltanto insistere sul fatto, già accennato qua e là, che lo Stuart Mill nella sua morale s'è andato mano mano accostando alla scuola stessa che intendeva combattere, sia per spirito nobilissimo di conciliazione, o sia anche perchè in fondo era forse meno utilitarista di quanto si credeva egli stesso ?. L’ utilitarismo per lui ha subìto un cambiamento non soltanto nella forma, ma anche nella sostanza, e s'è spinto tanto innanzi quanto si poteva desiderare che si spingesse senza vederlo confondersi colla dottrina avversa. Ma ogni'sistema di morale ha per suo fondamento e presupposto inevitabile una questione di psicologia, la questione della libertà o della determinazione necessaria delle nostre azioni. I Utilitaris. Cap. II, p. 33.: 2 Non è questa un'affermazione priva di fondamento e azzardata; nelle Memorie di Mill si legge una pagina donde risulta che in pratica alineno egli non era utilitarista -- Mill, Memoires trad. Cazelles. Lî LP Vera e ie + o ar rac La morale intuitiva fonda il suo sistema sull'ipotesi della libertà delle nostre azioni; | induttiva invece sulla negazione della libertà; € in questo l'una e l’altra scuola si mostrano conseguenti a loro stesse. Mill come ha fondamentalmente mutato il concetto e l'indirizzo della morale induttiva, e l’ha più e più accostata alla intuitiva per modo che in fondo ha lasciato all’ uomo, se non una moralità completa, una semi-moralità senza dubbio; così anche per quanto riguarda la questione della libertà o necessità delle nostre azioni, ha introdotto tante e così essenziali modificazioni nella dottrina della sua scuola, e s' è andato accostando per modo alle vedute de'suoi avversari, che non sapresti dire a rigore s’egli sia un sostenitore del determinismo o non piuttosto della libertà. Per verità si professa esplicitamente determinista, ma il suo è un determinismo che non è determinismo, è un determinismo che non impedisce all'uomo di modificare e perfino di formare il suo carattere quando lo voglia, di sottrarsi all’ azione di certe circostanze e di mettersi sotto E azione di certe altre, di sentirsi non già lo schiavo, ma il padrone delle sue abitudini e delle sue tentazioni, di sentire che, se Da SE a queste abitudini e a ueste tentazioni, egli sa ch IA GISTEn a s'egli desiderasse nn SR ee 3 RIE atto, non gli sarebbe per questo Re desiderio più energico ch'egli: non si senta capace di provare; è i soa che non LE la ben SA pa csicmiano 3 | non toglie che se ne abbia coscienza!. ù. Lo Stuart Mill impertanto anche in questa occupa come una posizione intermedia; ce lo di BREE l'anello di congiunzione tra la sua sc stona a scuola e la scuola 1 Vedi per tutto questo Logique ecc, vol. 2, Pi 423-425 ue n ba * IZ ZOO RR CO, TT _ gut 4 DI MILL 71 PORRE S OR SOS RARA OO RIZZI OI RIA I MII LO contraria. Giammai uno spirito più nobile e più cavalleresco e con più onesti intendimenti è sceso in lotta coi suoi avversarii; giammai furono riconosciuti con altrettanta lealtà i proprii torti e le benemerenze degli avversarii e giammai il desiderio della conciliazione condusse a modificazioni così importanti e radicali della propria dottrina. Ma quando si parte da certi principii si ha il diritto di arrivare a certe conseguenze? voglio dire, nel caso nostro, quando si parte dal determinismo si ha il dritto di arrivare a stabilire, se non una libertà completa, una semi-libertà? Spingere fino a questo punto lo spirito di conciliazione non mi pare conveniente, sovratutto ad un filosofo: quando si ha il coraggio delle premesse si “deve avere anche il coraggio delle conseguenze; e per parte nostra, pur apprezzando gli altissimi intendimenti del Mill, non possiamo non riconoscerlo in contraddizione con sè stesso. Noi ci siamo proposti di studiare il determinismo del Mill: comincieremo dal farne un'esposizione per quanto ci è possibile esatta ed imparziale, riservandoci qua e là quelle considerazioni e osservazioni critiche che ci parranno più opportune. La volontà è un potere autonomo € indipendente che trova in se stesso il principio delle proprie volizioni, e che può in ogni caso determinarsi da se stesso, senza la coazione di motivi che non sono lui e che non sono posti da lui? oppure anche la volontà rientra nel dominio della causalità universale, c ben lungi dall’ esser 1 causa diretta ed efficiente delle proprie volizioni, non ne è che causa indiretta, dipendente dai motivi e determi nata dai motivi: Lo Stuart Mill non dubita di rispondere che anche il fatto della volizione appartiene ‘alla categoria di tutti gli altri fatti del mondo fisico che sono determinati da una causa: non può esistere in natura l'anomalia d'un cominciamento assoluto, d’un principio d'azione che non abbia altra causa che se stesso; non si può ammettere questo strappo alla legge di causalità che. abbraccia tutti quanti i fenomeni dell'universo. La volontà è causa delle nostre azioni in quella maniera stessa che il freddo è causa del ghiaccio e la scintilla dell’ esplosione della polvere !; vale a dire è causa fisica, fenomenica, è un semplice antecedente che determina un conseguente, e che è esso stesso determinato da un altro antecedente. La teoria del libero arbitrio adunque, o del libero e spontanco determinarsi della nostra volontà, non si può aflatto sostenere. î " ì ci SEL è a dire, IR il Mill, come fa l’ Hamilton, me è inconcepi ninci nell'ipotesi del bero oro SR ROOT SRI regressione infinita, una catena di Re ca capo nell’eternità, o in altre song ca la o mento assoluto sul quale in ultimo ri RONAO del determinismo; e che per conse oa 3 SSA 1 i s guenza se non è concepibile la teoria del libero arbitrio, non è concepibil neppure quella del determinismo. Perocchè, anch ina mettendo che le due teorie sieno del pari lion er egli è certo però che quando si tratta di fatti To 9a siano volizioni, noi non scegliamo l'ipotesi che l SE 3 i ( avvenimento ha avuto luogo senza causa, ma accettiamo. Logique. ca Ù È ” x tu "a A x ha! è È» sd DI MILL invece l'altra, quella d'una regressione continua, se risalente all’ infinito o no, non importa. Ora perchè scegliamo noi sempre questo lato dell’ alternativa per ispiegare le cose che sono del dominio della nostra esperienza, e solo facciamo eccezione quando si tratta delle nostre volizioni? Perchè non dubitiamo di ammettere in tutti i casi, eccettuato quello solo della volontà, che le cose dipendono da cause che le determinano, sebbene questa credenza sia, nell'opinione dell’ Hamilton, altrettanto inconcepibile quanto quell'altra secondo la quale esse avrebbero luogo senza causa? Qual è la ragione di questo fatto? La ragione è che l'ipotesi della causazione, sebbene secondo | Hamilton inconcepibile, ha il vantaggio d'avere in suo favore l'esperienza, che quotidianamente dimostra il fatto d' una successione invariabile fra ogni avvenimento e una certa combinazione particolare d’antecedenti, per modo che sempre € dovunque, quando questa combinazione d’antecedenti esiste; l’ avvenimento non manca d'aver luogo. L’ esperienza adunque decide la nostra scelta fra i due inconcepibili, e ci fa vedere che in tutti i casi, eccettuato quello solo della volizione, le cose sono connesse fra loro nel rapporto di effetto a causa. Perchè anche alla volizione non si potrà applicare la medesima regola di giudizio, perchè anche della volizione nou diremo che è determinata da una causa? Ecco ciò che sostengono i deterministi. Essi affermano come una verità d’esperienza che le volizioni seguono certi antecedenti morali determinati, quali sono : desiderii, le avversioni, le abitudini, le disposizioni combinate colle circostanze esterne atte a mettere in gioco questi moventi internì, colla medesima uniformità € colla medesima certezza con cui gli effetti fisici seguono le lor cause fisiche. Essi rigettano egualmente dappertutto l’ ipotesi della spontaneità e non vedono dappertutto che dei casi di causalità !. % Si suol dire, continua il Mill, che il sistema della necessità o del determinismo è la stessa cosa che il materialismo; ma in realtà non si danno due sistemi più distinti fra loro per confessione stessa di chi li combatte tutti e due, per esempio del Reid, il quale afferma esplicitamente che « la necessità ben lungi d'essere una conclusione diretta del materialismo, non ne riceve il minimo soccorso ». E vero bensì che sempre, o almeno in generale, i materialisti sono sostenitori della necessità, e parecchi dei sostenitori della necessità sono materialisti; ma è vero anche che tutti i teologi della Riforma, a incominciare da Lutero, e tutta la serie dei teologi calvinisti provano che i più sinceri spiritualisti possono logicamente difendere il sistema della pretesa necessità. D’ altra parte Leibnitz, filosofo spiritualista se altri mai, era d'opinione che le volizioni non avessero la loro causa in se stesse, ma in certi antecedenti spirituali, come a dire desiderii, associazioni d'idee ecc., di maniera che quando gli antecedenti sono i medesimi, le volizioni sono le medesime. Di qui risulta che la confusione del sistema della necessità col materialismo è un errore sia nel rispetto storico che nel rispetto psicologico ?. Del resto, continua sempre il Mill, l’avversione che trova in generale il sistema del determinismo deriva in gran parte dal non essere inteso a dovere, e dal servirci per indicarlo d'una parola, la parola mecessità, a cui nel linguaggio ordinario si. suole attribuire un Sato diverso da quello che scientificamente le si dovrebbe La Philosophie de Hamilton par Mill. tr P. : Philosophie de Hamilton. ad. Cazelles, DI MILI. attribuire. Il non intendere a dovere questo sistema è causa d’una quantità: d'accuse immeritate che gli si scagliano contro, ed è causa anche che i-suoi avversarii abbiano buon gioco a combatterlo, poichè sembra che questi abbiano in confronto de’ suoi sostenitori un sentimento pratico molto più prossimo alla verità, e un sentimento ben più profondo dell’ educazione e della cultura personale!. Il rapporto di causa ad effetto è semplicemente un rapporto di antecedenza e di sequenza: certi fatti succedono e succederanno sempre, è da credere, a certi altri fatti; l’antecedente invariabile è chiamato Causa; il conseguente invariabile Effetto, e consiste in questo la universalità della legge di causazione che ciascun conseguente è legato in questa maniera a un antecedente 0 a un gruppo d'antecedenti?. Ma l’invariabilità di sequenza non basta ancora a costituire la Causa; se bastasse, la notte sarebbe causa del giorno e il giorno della notte, essendo invariabilmente connessi l'uno all’altro. Perchè si abbia la causa, la sequenza dev'essere nello stesso tempo che invariabile, incondizionale; vale a dire, non basta, perchè si abbia la causa, che un conseguente tenga dietro invariabilmente a un antecedente, ma si richiede che non ci sia nessun'altra condizione che l’ antecedente, che determini il conseguente. Invariabilità e incondizionalità di sequenza costituiscono adunque la causa, che può essere per ciò definita: «l’antecedente o la riunione d’antecedenti di cui il fenomeno è invariabilmente e incondizionalmente il conseguente »3, Ma questa invariabilità e incondizionalità di sequenza Logique ecc. Logique ecc. . i ; baia ip Lai - non implica per nulla la necessità: nel senso metafisico in cui è intesa questa parola dalla scuola intuitiva, vale a dire nel senso d'un legame misterioso fra antecedente e conseguente, d’un costringimento misterioso che l’antecedente eserciti sul conseguente per modo che fra i due, anzichè una semplice uniformità di successione, vi sia una irresistibilità di successione !: questo genere di necessità non è dato dall'esperienza e trascende l’esperienza. Niente prova che se in passato vi fu tra due fatti una successione invariabile, certa, incondizionale, la cosa deva essere così anche in avvenire: perchè lo fosse, dovrebbe il fatto antecedente avere il potere di produrre, di efficere, per dirlo alla latina, il fatto conseguente; intorno al che noi non sappiamo niente: questo potere efficiente non ci si rivela nelle cose: l'esperienza non ci rivela che cause fenomeniche. o fisiche, non cause prime od efficienti od ontologiche di checchessia 2. Nel rapporto di causa ad effetto adunque non v'ha. necessità nel senso in cui comunemente s' intende questa parola; solo nel caso che alla parola necessità si attribuisca il significato d'incondizionalità, ed è quello che veramente le spetterebbe, acconsentiremo ad ammettere che tra causa ed effetto intercede un rapporto necessario. 3° Ciò posto ognuno capisce subito in che senso si deva intendere il determinismo, in che senso si deva dire che la volontà è determinata dai motivi. Le nostre volizioni sono causate In quella maniera stessa in cui sono causate tutte le cose dell’ universo; vale a dire, fra la volizione ine) È eno arse non esiste quel ) ostringimento misterioso che ! Logique ece. , D. . S Logique ecc. . 5 Logique ecc. vol. 1. PD. . DI MILL SI NI è generalmente compreso nella parola necessità, e per cui l'antecedente sforza ad essere il conseguente in una maniera irresistibile; fra la volizione e il motivo non esiste che un legame di successione uniforme, non altro. Noi sappiamo che, pure determinati dai motivi, non siamo però sforzati, come per un incanto, ad obbedire a un motivo particolare, e sentiamo che se lo desiderassimo, abbiamo il potere di resistere al motivo: « pensare altrimenti, aggiunge lo Stuart Mill, sarebbe umiliante pel nostro orgoglio e contrario al nostro desiderio della perfezione »!. Ben compresa adunque la dottrina della Necessità filosofica si riduce a questo: « che essendo dati i motivi presenti allo spirito, essendo dati parimente il carattere e la disposizione attuale d'un individuo, si può dedurne ‘nfallibilmente la maniera in cui egli agirà; e che se noi conoscessimo a fondo la persona e nel medesimo tempo «a tutte le influenze alle quali essa è sottoposta, potremmo prevedere la sua condotta con tanta certezza con quanta prevediamo un avvenimento fisico.... Che se alle volte si è incerti intorno al modo in cui uno agirà in avvenire, ciò deriva dal non essere affatto sicuri di conoscere tanto completamente quanto converrebbe le circostanze e il carattere di quella persona, non già dall’ idea che, anche sapendo ciò, si potrebbe essere ancora incerti della sua maniera d’agire. E questa piena sicurezza non è per pi niente incompatibile con ciò che noi appelliamo il sentimento della nostra. libertà. Quand’ anche le persone da cui noi siamo particolarmente conosciuti siano perfettamente sicure della maniera in cui agiremo in un ui caso determinato, noi non ci sentiamo meno liberi per n questo. Al contrario, spesso un dubbio sollevato sulla i ari | Logique ecc.. Î nostra condotta futura è per noi la prova che non si conosce il nostro carattere, e qualche volta anche lo prendiamo per un’ ingiuria. I metafisici religiosi che hanno affermato la libertà della volontà, Danno sempre sostenuto ch’essa non era per niente inconciliabile con la prescienza divina; essa non lo è dunque con nessun’altra prescienza. Noi vogliamo essere liberi, benchè altre persone possano essere perfettamente certe dell'uso che noi faremo della nostra libertà. Per conseguenza non è questa dottrina (che le nostre volizioni e le nostre azioni sono le conseguenze invariabili di stati antecedenti del nostro spirito) che si può accusare d’ essere smentita e respinta, come degradante, dalla coscienza »!. La parola necessità applicata alla volontà « significa solamente che la causa data sarà seguita dall'effetto senza pregiudizio di tutte le possibilità di neutralizzazione da parte di altre cause »?. Il motivo da cui dipende l’azione non è d'un impero tanto assoluto da non lasciar luogo al potere di qualche altro motivo; le cause delle azioni non sono irresistibili. Quando noi diciamo che uno a cui sia sottratta l’aria o l'alimento morirà di necessità, intendiamo dire che morirà indubbiamente checchè si possa fare per impedirlo: quando diciamo che uno che sia stato avvelenato morirà, non intendiamo dire che è necessario che muoia, perocchè un antidoto somministrato a tempo o l’azione d'una pompa stomacale può qualche volta prevenire la morte. Le azioni umane rientrano nei casi di quest ultima specie. Di qui l’improprietà di chiamare necessario il rapporto che esiste fra il motivo e l’azione: questa parola necessità essendo adoperata nei casi ordinarii in senso tutt'affatto diverso da quello che 1 Logique ecc, . 2 Logique ecc.. he essre e Ai Res x e. Cai A AI ba Mes, ig o DI MILL SI carattere che si aveva precedentemente, o da qualche sentimento d’ammirazione o da qualche aspirazione improvvisa!. Ciò posto ognuno capisce la differenza che n c'è fra pensare che noi non abbiamo alcun potere di E modificare il nostro carattere e pensare che noi non useremo di questo potere, se non ne abbiamo il desiderio. In generale « importa molto che questo desiderio non 2 sia soffocato dal pensiero che il successo è impossibile, L. e che si sappia che se noi abbiamo questo desiderio, bi l’opera non è così irrevocabilmente compiuta che non possa più essere modificata »°. Riassumendo adunque lo Stuart Mill ammette nell’uomo il potere di modificare € anche di formare il proprio carattere, quando lo voglia. È bensì vero ‘che questa volontà è determinata dal desiderio, e il desiderio in ultimo è fatale: ma in ogni modo, questo sapere che si può modificare o anche formare il proprio carattere, quando se ne abbia il desiderio, è già qualche cosa, € ‘Duomo che si crede avere questo potere sarà in ben migliori condizioni e meno scoraggiato e meno sconfortato dell'uomo che si crede non avere affatto questo potere, sebbene lo desideri. Costui sarà in uno stato di noncuranza e di apatia da cui non si potrà mai togliere; l’altro invece saprà di non essere irrimediabilmente condannato ad agire in una certa maniera, e attingerà da questo sapere coraggio € conforto a migliorare sè medesimo. Ma quanta dubitazione e quanta titubanza nel linguaggio del Mill! Prima l’uomo può modificare il suo carattere soltanto, poi può anche formarlo quando lo voglia; prima si accorda all'Ovven che il carattere Logique ecc. Logique sece. . G. Z. i Ù (0/4) w dell’uomo è in ultima analisi formato per lui, che vale a dire dipende da cause a lui estranee, e poi si afferma che ciò non impedisce che non sia anche in parte formato da lui, come agente intermediario; prima si dice che noi non possiamo voler direttamente essere differenti da ciò che siamo, e subito dopo che possiamo però porre noi stessi sotto l’azione di certe circostanze per diventare appunto differenti da ciò che siamo; e per ultimo prima si concede che possiamo formare il nostro carattere, quando lo vogliamo, e poi si afferma che del nostro volere non siamo però i padroni. Ma lo Stuart Mill si era proposto di conciliare in qualche modo il determinismo colla libertà, e sta in questo la ragione di questa specie di altalena, di queste affermazioni e negazioni che appena sfuggite si vorrebbero ritrarre e si ritraggono infatti o se ne attenua il valore, di questa vorrei chiamarla timidezza filosofica che finisce non di rado in aperte contraddizioni, di questo volere e non volere che ci impedisce di cogliere il vero pensiero dell’ autore e che lo rende oscillante fra la sua scuola e la scuola contraria. Nel luogo seguente per esempio lo Stuart Mill è entrato nel pieno dominio della scuola intuitiva. « Il sentimento, egli dice, della facoltà che noi abbiamo di modificare, se /o Vog proprio carattere è quello stesso della libertà morale di cui abbiamo coscienza. Un uomo si sente moral libero quando sente che non è lo schi il padrone delle sue abitudini e delle sue te anche cedendo loro, sa che potrebbe loro se desidérasse respingerle affatto, non avr perciò di desiderio più energico che non si di provare »). mente ntazioni; che, resistere; che ebbe bisogno senta capace 1 Logique ecc. vol. 2. p. 425. liamo, il nostro avo, ma al contrario DI MILL D Ma a questo punto si potrebbe dimandare: con qual diritto ammettete voi che l’uomo sente di non essere lo schiavo, ma il padrone delle sue abitudini e delle sue tentazioni, che, anche cedendo loro, sa che potrebbe loro resistere € respingerle interamente? Per ammettere questo, bisognerebbe concedeste all'uomo la facoltà di formare i suoi desiderii che son quelli che de-. terminano la volontà; invece secondo la vostra dottrina : desiderii sono fatali. L'uomo non può essere padrone delle sue abitudini e delle sue tentazioni che a patto di essere anche padrone di formare il desiderio di cangiar quelle e resistere a queste, ciò che voi negate. « Del resto, continua il Mill, per avere la piena coscienza della libertà «bisogna che noi siamo riusciti a fare il nostro carattere come l'avevamo voluto; perchè se noi abbiamo desiderato e non siamo riusciti, non abbiamo alcun potere sul nostro carattere; nom siamo punto liberi. Almeno bisogna che noi sentiamo che il nostro desiderio, se non è abbastanza forte per cangiare il nostro carattere, lo è abbastanza per dominarlo tutte le volte ch’essi si troveranno in conflitto in una occasione d’ agire particolare »!. E da questo passo pare risultare che noi, contrariamente a quanto è stato detto antecedentemente, non possiamo sempre modificare il nostro carattere, se lo vogliamo; che i nostri desiderii talora rimangono infruttuosi, che insomma non possediamo sempre la libertà. Singolare incertezza di linguaggio! Ma continuiamo l'esposizione della dottrina del Mill. Tre dottrine, dice il Mill, si possono distinguere in relazione al determinismo: in primo luogo il fatalismo puro, l asiatico, quello di ‘Edipo, secondo il quale tutte le I Logique ecc..At TR 7 TAI 84 o nostre azioni sono predeterminate dal di fuori, da una potenza cieca, dal destino, indipendentemente dal nostro carattere e dalla nostra volontà; di maniera che il nostro amore del bene e la nostra avversione pel male sono senza efficacia, e non giova alimentarli nel nostro cuore, oichè non hanno alcun potere sulla condotta; in secondo P ’ luogo il fatalismo che si può chiamare modificato, il fatalismo dell’Ovven, il quale sostiene bensì che le nostre azioni dipendono dalla nostra volontà e la volontà dai nostri desiderii, e questi dall'azione combinata dei motivi che ci si offrono e del nostro carattere personale; ma aggiunge che ‘il nostro carattere è stato fatto per noi e non da noi, e che quindi non ne siamo responsabili, come non siamo; responsabili delle azioni. ch’ esso ci conduce a fare; e che indarno ci sforzeremmo di cangiarlo 1, . «La vera dottrina della caus IR POTRO a questi due sistemi, che non soamente la 1 ; A Se Roana condotta, ma il nostro carattere dipende an A - : a SEE volontà; che possiamo, adoperando i n ‘are | DES Sa migliorare il nostro carattere, e che t ri 6 “Ai x in) necessiti al male, s c è tale che, restando quello che è, ci : o. x 35 eo .° > Sala giusto mellere in opera dei motivi te ci necessiteranno a fare î nostri sfr;-; Jr i] li 3 / Str sforzi per miglio arto e a liberarci così dall’ altr AR . Fa UESi alri ra necessità: in altri crmini noi siamo moralmente obblivati erferi. “oligatt a lavorare pel Perfertonamento del nostro carattere? È dottrina deterministica £ so» > E questa la terza vale ad utta propria del Mill; secondo il P. 571. Psychologie anglaise contemporaine, p. 14 Co @w r-tmteoe-cnstr@te eta RT Lo Stuart Mill sente la difficoltà e l’obbiezione e risponde: « Quando noi ci esercitiamo volontariamente, come il nostro dovere l’ esige, a perfezionare il nostro carattere, o quando operiamo (scientemente o senza saperlo) in maniera da pervertirlo, le nostre azioni, come tutti gli altri atti volontarii, fanno supporre che ci fosse già qualche cosa nel nostro carattere, 0 nel nostro carattere combinato colle circostanze esterne, che ci ha condotti ad agire così, e che spiega perchè abbiamo agito così. Per conseguenza colui che potesse predire le nostre azioni conoscendo il nostro carattere qual è al presente, potrebbe pure, con la medesima conoscenza esatta del nostro carattere, predire ciò che noi faremmo per cangiarlo »!. La risposta è ingegnosa, bisogna convenirne. Ma se la modificazione del carattere dipende in fondo dal carattere stesso, o dal carattere combinato colle circostanze esterne, non sarebbe illusoria questa modificazione? E possibile per esempio che in un carattere moralmente cattivo, in quanto tale, siano elementi che spieghino e giustifichino il suo cambiamento in buono; o viceversa in:un carattere moralmente buono elementi che preparino la sua trasformazione in cattivo? È possibile che nel'male s'annidi il bene, e nel bene il male? Voi avete agito sempre bene; che importa? State in guardia tuttavia; il bene qualche volta dà origine al male! Voi avete agito sempre male; state di buon animo egualmente; il male qualche volta dà origine al bene! Invece il vero si è che la modificazione del carat I tere non dipende dal carattere stesso; dipende da una forza intima nostra che anzi è in opposizione al carattere, dipende da noi che abbiamo sperimentato le conseguenze tristi del carattere che avevamo precedentemente, 0 siamo 1 Philosophie de Hamilton. Ls è Cal eri SÒ eccitati da qualche vivo sentimento d’ammirazione, o da qualche aspirazione improvvisa, lo dice lo stesso Mill in un altro luogo !. — D'altra parte se è vero che la modificazione del carattere dipende in ultimo dal carattere stesso o dal carattere combinato colle circostanze esterne, perchè abbiamo noi il dovere, come dice il Mill, di esercitarci volontariamente a perfezionare il nostro carattere ? Una forza che non è me mi obbliga a fare una cosa, e tuttavia io ho il dovere di farla! Non c'è qui una contraddizione manifesta? Per concludere, ecco come ci sembra poter riassumere in breve la dottrina dello Stuart Mill liberata da tutto quel viluppo di dubbii e di titubanze che la rendono alquanto oscura e indeterminata. 1° La volontà non è libera, ma determinata, determinata però non necessariamente, ma in quel modo in cui sono determinate le altre cause dell'universo, il cui rapporto causale è un rapporto di sequenza invariabile e incondizionale e niente più. 2° Di qui segue che, se in ultima analisi il nostro carattere è formato per noi-e non da noi, dire che questo carattere non poss anche formato da noi, se lo vogli questo volere non dipende da noi. 4° Dipende invece dal desiderio. 5° Il quale alla sua volta non è formato da noi; possiamo noi con un atto di volontà darci o toglierci un desiderio o una avversione? 6° Se il nostro Atto non è formato da noi, noi possiamo però metterci in tali circostanze che siano adatte a far Nascere il desiderio di modificare il nostro carattere ?, 7° In altre parole noi non possiamo cangiare direttamente il nostro carattere ciò non vuol a essere modificato e amo. 3° Ma da capo Philosophie de Hamilton, p. 572, 2 Philosophie de Hamilton,. nota, , nota; e Logique ecc. DI MILL con un atto di volontà; ma possiamo servirci dei mezzi adatti a far nascere il desiderio di cangiarlo, e quindi volere indirettamente questo cambiamento. O c' inganniamo, o questa è la vera e definitiva espressione del pensiero dell’ autore. Ma da capo, quando ci serviamo dei mezzi adatti a cangiare il nostro carattere, siamo di nuovo determinati, oppure troviamo in noi stessi la forza di far ciò? Se sì ammette questo secondo lato dell’ alternativa, come pare venga ammesso dal Mill, ricadiamo in fondo nel sistema della libertà. Esposta la dottrina deterministica del Mill, e rilevati er via i dubbii, le titubanze; le contraddizioni che fan dubitare della serietà delle convinzioni dell*autore come filosofo determinista, ma che in compenso fanno altissima testimonianza del suo retto senso morale, ci resta ora a vedere in qual modo abbia cercato di combattere le prove che si adducono in favore della libertà. E questa la parte in cui il Mill ha fatto gli sforzi maggiori, ed è giustizia confessare che ha dato prova di finezza ed acutezza straordinaria; soltanto questa finezza e questa acutezza sono talvolta a scapito della verità e rasentano qua e là il paradosso. La testimonianza decisiva in favore della libertà e per cui quegli stessi che la combattono si sentono loro malgrado costretti ad ammetterla, e quegli altri che non la credono concepibile da mente umana, si sentono però biagi sei i it identita Po PATO Ma zano (AT TA Per ade, è; et ì uecensroneneo sevacanzissizarisninieseaneiorazioioe rassicurati a sostenerne l’esistenza!, è la testimonianza della coscienza. Contro questa testimonianza lo Stuart Mill aguzza le sue armi e scaglia i suoi dardi, e prima di tutto fa questa osservazione. Che autorità può avere la testimonianza della coscienza, se in generale ciò che ci testifica suole essere interpretato in maniere differenti e non possiamo mai essere sicuri sul suo significato? Per esempio il Cousin e quasi tutti i filosofi tedeschi trovano nella coscienza l’Infinito e l’ Assoluto, che 1’ Hamilton giudica affatt o incompatibili con essa: v'ebbero più generazioni di filosofi che hanno creduto aver delle idee astratte, concepire un triangolo che non fosse nè equilatero, nè isoscele, nè scaleno, ciò che |’ Hamilton e tutti oggidì riguardano come assurdo. Vi sono dunque opinioni contraddittorie sul senso della testimonianza della coscienza; che deve pensare dinanzi a questo fatto il filosofo perplesso. Mill non a torto incomincia per questa via ad infirmare il valore della testimonianza della coscienza. Della testimonianza della coscienza si dai filosofi specialmente in passato; non vi zione quasi di cui; in mancanza d’altre pro volesse trovare una conferma nella testimonianza della coscienza; e molte di queste concezioni poi non ressero a un esame accurato e ad una critica sagace, o almeno si vide che non erano per niente attestate dalla coscienza. Ma che prova questo? Forse perchè s'è abusato del abusò fu conceve, non si 1 Alludo all’ Hamilton, pel quale la libertà morale, non può essere concepita « perchè noi non possiamo concepire che il determin lativo », e tuttavia esiste essendo irrefra scienza (Vedi Stuart Mill Philoso 2 Philosophie de Hamilto ato e il reGabilmente attestata dalla cophie de Hamilton). N, . i RO RI, e i } testimonio della coscienza, e talora si sostenne attestato dalla coscienza quello che in realtà mon cra attestato, si deve negare fede sempre alla coscienza? Neppure lo Stuart Mill è di questo avviso, e, filosofo positivista convinto, non crede però col Comte che unicamente dell’esperienza esterna e niente dell’interna si deva tener conto in psicologia; l’esperienza interna è anzi la prima, la vera fonte a cui si deve attingere. Per quanto riguarda la libertà poi, questo è uno di quei fatti, di cui non si può dire che una coscienza l’attesti e l’altra no, o intorno al quale la testimonianza della coscienza si possa 'interpretare in più maniere differenti. Chi non sente che al momento di agire in una certa maniera in un caso particolare, potrebbe agire in una maniera diversa, se lo volesse, e non si sente in conseguenza responsabile di quello che fa? Ecco la testimonianza della coscienza degli uomini, sul cui significato non può cader dubbio perchè manifesto e chiarissimo. Ma a quella osservazione preliminare non s' arresta il Mill; e per verità non aveva valore che come un primo attacco in battaglia, che serve più che ad altro a scandagliare il. terreno e a misurare a un dipresso la forza del nemico, ma non decide della vittoria. Esamina perciò più addentro il fatto dell’ aver coscienza del libero arbitrio. « Aver coscienza del libero arbitrio, egli dice, significa aver coscienza, prima d’ aver scelto, d’ aver potuto scegliere altrimenti. Si può in limine biasimare l’uso della parola coscienza con una tale accezione. La coscienza mi dice ciò che io faccio o ciò che io sento. Ma ciò che-io sono capace di fare non cade sotto la coscienza. La coscienza non è profetica; noi abbiamo coscienza di ciò che è, non di ciò che sarà o di ciò che può essere. Noi non,sappiamo mai che siamo capaci di PR ni fare una cosa che dopo averla fatta, 0) dopo aver fatto qualche cosa d’eguale o di simile. Noi non SPESO affatto che siamo capaci d'azione se non avessimo giammai agito. Quando abbiamo agito, sappiamo, nei limiti di questa esperienza, come siamo capaci di agire : e quando questa conoscenza è divenuta famigliare, è spesso confusa colla coscienza e ne riceve il nome. Ma da ciò ch’essa è mal nominata non segue che abbia più autorità; la verità ch'essa possiede non è superiore all’ esperienza, ma riposa sull’ esperienza. Se la pretesa coscienza di ciò che noi possiamo fare non è nata dall'esperienza, non è che un'illusione. Il solo titolo ch’ essa abbia ad esser creduta è di essere un’interpretazione della esperienza, e se l’interpretazione è falsa bisogna rigettarla »!. Nel qual luogo due cose sono poste in rilievo e distinte: prima di tutto si dice che la coscienza non riguarda già ciò che sarà o ciò che può essere, ma ciò che è, e che per conseguenza ci attesta solo quello che facciamo, non già quello che possiamo fare e siamo atti a fare; in secondo luogo che la pretesa coscienza di ciò che sarà o di ciò che può essere o di ciò che siamo atti a fare, non è un'intuizione, ma una cognizione offertaci dall’ esperienza, che ha valore solo in quanto ha valore questa. Non facciamo al Mill l’obbiezione che gli faceva a ragione l’ Alexander? che « se abbiamo coscienza d'una forza libera di volizione continuamente inerente in noi, abbiamo coscienza di ciò che è ». Noi ci mettiamo anzi allo stesso punto di vista del Mill e ammettiamo che non si possa aver coscienza d’ un'attitudine, d'una forza inerente in noi, indipendentemente da ogni esercizio Philosophie de Hamilton. ? Citato in nota dallo Stuart Mill, Philosophie de Hamilton. DI MILL presente o passato di quest attitudine o di questa forza; ammettiamo in altre parole che la pretesa coscienza della libertà non sia un'intuizione, ma una conoscenza sperimentale. E che perciò? La credenza nella libertà è meno universale per questo ? E meno radicata nell'anima degli uomini? E vero, non la chiameremo coscienza; sarà non una percezione, non un sentimento, ma un giudizio derivato, una conclusione tratta da fatti che ci cadono tuttogiorno sott' occhio; ma questo non importa. ‘ V ha una quantità di fatti la cui esistenza è sicurissima, e che pure non cadono sotto il dominio della coscienza. Ma v'ha di più. L'esperienza esterna, l'esperienza a posteriori non può, come osservava giustamente l'Alexander!, verificare la credenza ch'io era libero d'agire, poichè | l’esperienza mi dice in qual senso io ho agito in un caso | particolare, e niente mi insegna sulla mia attitudine ad agire altrimenti; questa mia attitudine ad agire altrimenti m'è offerta da una percezione interna, da un sentimento, dall'esperienza interna insomma, che non ha niente a che fare coll’ esterna. Il Mill risponde: « Supponete che |’ esperienza ch'io ho di me stesso mi offra due casi incontestabilmente simili per tutti i loro antecedenti fisici e mentali, e che in uno di questi casi io abbia agito in un senso, e nell'altro in un senso contrario : si avrebbe bene qui una prova sperimentale ch'io sono stato capace d’agire in un senso o nell'altro. È per una tale esperienza ch'io apprendo che posso agire, vale a dire trovando che un avvenimento ha luogo o non'ha luogo secondo che (le altre circostanze restando le medesime), una volizione da parte mia ha luogo o non ha luogo. RI daddi Aia sie Pe” i su Philosophie de Hamilton; in nota. 2 Philosophie de Hamilton, nota a p. . E Di MINISMO DEL DETER Accettiamo di buon cuore l’ osservazione; ma se in due casi identici per i loro antecedenti fisici e mentali io ho agito, come suppone il Mill, non già in una maniera identica, ma in una maniera contraria, ciò vuol dire che gli antecedenti (motivi) non hanno la forza di determinarmi, e che io sono libero d'agire in quel modo che mi piace; altrimenti tutte due le volte avrei agito in modo identico. A questo punto dov’ è andato il potere determinante dei motivi che s'è ammesso prima? A questo punto non si riconosce nell'uomo una forza intima e spontanea capace di agire anche in opposizione ai motivi? Lasciamo da parte adesso se la libertà ci venga o no attestata dalla coscienza e se questa coscienza sia intuizione o conoscenza sperimentale; notiamo il fatto che questa libertà, da qualunque parte ci venga attestata, voi pure l’ ammettete. Ma neppure a questo punto s’ arresta il Mill; egli è troppo acuto e profondo per non capire che anche ammettendo essere la coscienza della libertà non già una intuizione, ma questo Ra Ri SRERNS a E enza della libertà ste e che per conseguenza anche A RR SRO 5 i lè questo secondo attacco, i aa È 1a la un'esito decisivo. Delibera perciò Oros ° ; O PIL SoS AASCO; e, bisogna convenirne, menti temi ile e pericoloso. Eccolo. « Questa convinzi chiamino: mente Sao done Ani azione ose ( » che la nostra volontà è libera, che è essa? Di che siamo noi convinti? Mi si di 3 ; ; x c i : sI dice che, sia ch'io mi decida ad agire, sia che m'aste : ; SS sstenga, sento che potrei aver deciso altrimenti. Io domando alla mi * » . ‘o alla mia coscienza ciò ch'io sento, e trovo che sento, o che ho la convinzi x licre l° ; nvinzione, che avrei potuto scegliere l’altra via, e anche che l'avrei P ; La È avrei scelta, se avessi preferita, vale a dire se |° avessi ; : a essi amata meglio; ma io non trovo che avrei potuto sceoli ; egliere una cosa pur e no rei lite a i ll preferendo l'altra ». Ad onta di questo si continua a dire che noi facciamo una cosa, pure preferendo, pure amando meglio di farne un'altra. Ciò deriva dal non intendersi bene intorno al significato della parola preferire. Quando sì preferisce una cosa, non si prende questa cosa da sola, in sè, ma unitamente alle conseguenze che deriverebbero dal farla e che le servono come di corteggio. Così un'azione presa in sè, indipendentemente dalle conseguenze che possono da essa derivare, o da una legge morale chio violi facendola, posso preferirla ad un'altra, e cionullameno fare quest'altra: ciò avviene perchè csaminata quella prima azione anche nelle sue conseguenze, è tale che merita di essere posposta alla seconda. Noi facciamo adunque tutte le volte quello che preferiamo. « Prendiamo un esempio: ucciderò io o mon ucciderò? Mi si dice che se io scelgo d' uccidere, ho. coscienza che io avrei potuto scegliere di astenermi; ma ho io coscienza che avrei potuto astenermi, se la mia avversione pel delitto e i miei timori delle sue conseguenze fossero stati più deboli della tentazione che mi spingeva a commetterlo? Se io scelgo d’astenermi, in qual senso ho io coscienza che avrei potuto commettere il delitto ? unicamente nel senso che avessi desiderato di commetterlo con un desiderio più forte del mio orrore per l'assassinio e non con uno menò forte ». Sicchè in ogni caso, quando noi supponiamo che avremmo potuto fare altrimenti da quello che abbiamo fatto, supponiamo sempre una differenza negli antecedenti (desiderio e avversione) che soli hanno la potenza di determinare l'atto. E perciò il testimonio della coscienza rettamente interpretato e inteso è anzi una prova in favore del determinismo !. Si obbietterà, continua il Mill, che resistendo a un x I Vedi per tutto questo, Philosophie de Hamilton, p. 552-554. ERE PIA Rage i era pt "Tae se i verte net teatri I da Pa desiderio io ho coscienza di fare uno sforzo, e se il desiderio dura lungo tempo, io sono per questo sforzo così sensibilmente esaurito come dopo un esercizio fisico. A che la coscienza di questo sforzo se la mia volontà fosse completamente determinata dal desiderio presente più energico? Perchè il peso più forte s'abbassi e il più leggero s’ innalzi, la bilancia non ha sforzi da fare. Questo argomento, dice il Mill, si fonda tutto sulla falsa credenza, che la lotta fra impulsi contrarii deva sempre decidersi in un istante; e che l'impulso realmente più forte ottenga vittoria in un istante. Ma questo non avviene neppure nella natura inanimata; l’uragano non abbatte una casa e non rovescia un albero senza resistenza; la bilancia stessa trema e i piatti oscillano alcuni istanti quando la differenza dei pesi non sia grande. Egualmente nella vita dell'anima, dove l’intensità delle forze morali che si combattono non è fissa A ma mutabile, dove non c’è un istante solo in cui varie serie d’ idee non attraversino lo spirito, aggiungendo vigore da una parte e togliendolo dall’altra, la lotta fra i motivi contrarii non è decisa in un istante e può durare anche lunghissimo tempo, e quando ha luogo fra sentimenti violenti, esaurisce in una maniera straordinaria la forza nervosa. Ora la coscienza dello sforzo di cui si parla è appunto la coscienza di questo stato di conRR TASTE OR ha eee tra me ed una forza. es a di cui Io trionfi, 0° i i wr NA: ha luogo tra me e me, i; DE È È a Fonzie un piacere e 272 che temo i rimorsi «Giò S = Sosidero o, se voi amate meglio, la mia O e È Sie: A un lato piuttosto che n l’altro, è 2a SanIchi Seo i 3 » è che l’un rappresenta uno stato dei miei sentime nente che non fa l’altro. Dopochè la vinta, il z7e che desidera finisce, ma i o dei me tentazione l’ha l me di cui la Nt più perma- DI, PE O 0 e e LAV cLoalesessacteapeastizecasaponeguestaa ssa tovepogg esseeeposabponadsas aida r e sensei veg esa evo coca cover evi aerea ivicateei spira coscienza èferita può durare fino alla fine della vita ». Non è vero adunque che la coscienza ci attesti che noi possiamo agire contrariamente al desiderio più forte o all’ avversione più forte che proviamo al momento dell’azione. L a differenza tra un uomo cattivo e un uomo buono non consiste in ciò che quest’ ultimo agisca in opposizione a’ suoi desiderii più forti, ma in ciò che il suo desiderio di fare il bene e la sua avversione per il male siano forti abbastanza per vincere, e, se la sua virtù è perfetta, per ridurre al silenzio ogni altro desiderio e ogni altra avversione contraria. Di qui l'importanza gran- ) dissima dell'educazione che agisce sulle avversioni € sui desiderii, indebolendo e sradicando quelli che paiono più È adatti a condurre al male, incoraggiando ed esaltando quegli altri che per converso sembrano più adatti a condurre al bene!. ; L'ho detto prima, queste osservazioni del Mill sono d’ una importanza capitale, e così acute e profonde che aspirano a dare, si può dire, il colpo di grazia al sistema della libertà. i A noi sia lecito fare sparsamente qualche considerazione, non tanto collo scopo di infirmare quanto ha ‘ detto l’ autore, quanto per mettere nella loro vera luce certi fatti che ci paiono non esattamente apprezzati, € da cui si trassero conseguenze non abbastanza giustifi- è cate. E prima di tutto ammettiamo anche noi che, dopo aver deciso d’ agire in una certa maniera, la coscienza ‘ci attesti che avremmo potuto decidere di agire altrimenti, se l’avessimo preferito; ammettiamo per esempio, che dopo avere deliberato. di uccidere una persona, abbiamo coscienza che avremmo potuto deliberare di astenercene, se l’avessimo preferito, e in ogni caso che non x BE rit e ta po LI? ALTE di sa ge ‘1 Vedi per tutto questo, Philosophie de Hamilton, p. 354-550. G. Z. ) 7 I avremmo potuto scegliere una cosa; pure preferendone ur. un’altra: ammettiamo in altre parole che si.abbia sempre “a coscienza d'aver potuto’ agire in una maniera diversa da quella in cui s'è agito, solo a patto che ci fosse in e noi una serie d’antecedenti interni diversa da quella che SÉ in realtà vi fu. - CORE _ Ma questo che prova? Perchè provasse qualche cosa sun | in favore del determinismo, dovrebbe questa serie di _D O antecedenti interni da cui dipende la nostra preferenza i per una cosa piuttosto che per un'altra, stare da sè, gi indipendentemente da noi, essersi introdotta in noi a nostra insaputa e come di nascosto, press’ a poco come ‘E suol fare il ladro di notte. Invece la cosa non è così; questi antecedenti interni non si sono formati in noia H nostra insaputa, ma col nostro intervento e col nostro Di consenso; al ladro si poteva dare ricetto o rigettarlo a % 1 nostra volontà. O se si sono formati in noi a nostra insaputa, perchè disposizioni organiche trasmesseci per eredità, o elementi acquisiti per via di educazione, lo spirito nostro però non si comporta solo passivamente di fronte a loro. Lo spirito non è una tavola rasa destinata a ricevere unicamente le impressioni del mondo di fuori, non è un semplice recipiente in cui si faccia una quantità di giochi meccanici e nulla più; lo Spirito è anche attivo nello stesso tempo che passivo; ci sono in lui elementi spontanei e primordiali che non devono essere trascurati !. __ Lo Stuart Mill vorrebbe ridurre lo spirito a un serie di stati interni attuali o possibili e a nulla più, senza preoccuparsi se vi sia qualche cosa che li unisca © e a cui ineriscano; ma in seguito alla considerazione VP A, Ti Ribot, Psychologie anglaise contemporaine, all'articolo Al. Bain pag. 253. Cfr. Bain, Les.emotions et la volonté RR REATTORI III EAT che è una serie di stati interni che conosce se stessa come passata e come futura, e che non si potrebbe con cepire ad esempio una collana di perle, a cui fosse ; tolto il. filo che le unisce, è costretto ad ammettere i qualche cosa di reale che leghi questi stati interni fra i loro, qualche cosa di originale che non ha comunità di | natura con nessun’ altra rispondente ai nostri nomi, € alla quale non possiamo dare altro nome che il suo, il ì i ‘* Me! Ma questo qualche cosa, questo Me che pure rico VO PAM. Pi ei = n (©) sE z La “ ci x Wei vi 3 Le Gi noscete, e a cui date un'esistenza distinta e,sua propria, altrettanto reale quanto gli stati interni medesimi, che ‘rimane in fondo se gli negate ogni elemento proprio € spontaneo, se gli negate la capacità di dare una preferenza, o di formare o di regolare almeno certi moventi ® interni da cui dipende la preferenza? Questo quid destinato ad unire i nostri stati interni fra loro in maniera . da riconoscerli come passati e futuri, è forse come il filo meccanico che unisce le perle in una collana? ma il filo non riconosce le perle, e questo quid invece riconosce gli stati interni; in grazia di che li riconosce? Conveniamo anche noi col Mill che qui siamo dinanzi a quell’inesplicabile e a quel misterioso, oltre il quale occhio umano non penetra; accettiamo anche noi il fatto ine- ER splicabile senza perdersi a considerarne hi 1 Philosophie de Hamilton. DI MILL LII così dire, la posizione; alla questione, se sia giustizia punire chi è determinato a operare in un dato modo, ha sostituito quest'altra, se sia giustizia punire chi non è determinato; ma queste non sono due tesi opposte in maniera che provata l’una si deva rifiutare l’ altra. Il Mill crede che non sia giustizia punire chi non è determinato, e sia pure; ma con questo è detto che sia giustizia punire chi è determinato? La questione è ancora insoluta. Ma riportiamo per intero il luogo del Mill, per vedere quale concetto egli ha della giustizia. « Vi sono due fini che nella teoria dei necessitarii bastano a giustificare il castigo: il profitto che ne ritrae il colpevole stesso e la protezione degli altri uomini. Il primo giustifica il castigo, perchè fare del bene a uno non può essere fargli torto. Punirlo pel suo proprio bene, purchè colui che inflisge la pena abbia un titolo a farsi giudice, non è più ingiusto di fargli prendere un rimedio. Per ciò che riguarda il delinquente, la teoria vuole che, controbilanciando l'influenza delle tentazioni presenti o delle malvagie abitudini acquisite, la pena ristabilisca nello spirito la preponderanza normale dell’ amore del bene. Nel secondo rispetto, il castigo è una precauzione che la società prende per sua propria difesa. Perchiè il castigo sia giusto bisogna solamente che lo scopo che la società si propone sia giusto. Se la società se ne serve per calpe stare i giusti diritti dei privati, il castigo è ingiusto. Se se ne serve per proteggere i giusti diritti dei cittadini contro un'aggressione ingiusta e criminosa, è giusto. Se abbiamo dei diritti giusti (ciò che ritorna a dire che abbiamo dei diritti) non può essere ingiusto difenderli. Con o senza libero arbitrio, la punizione è giusta nella misura in cui è necessaria per raggiungere lo scopo sociale, nella stessa maniera che è giusto; mettere una bestia |a se è Apa di a deal; à feroce a morte (senza infliggerle delle sofferenze inutili) per proteggerci contro di essa»). Ecco, è comodo per uno scopo particolare c in s0stegno d’una certa tesi attribuire ad una cosa quel significato che meglio talenta; soltanto sta a vedere se per giustizia gli uomini tutti quanti non întendano una cosa ben diversa da quella che qui intende Mill. Chi ardisce chiamare giusta la punizione che si infligge a una bestia feroce, soltanto perchè serve a proteggerci contro di essa? Anzi si può veramente chiamarla punizione? Lo- Stuart Mill io credo non prenda sul serio questa sua affermazione. Supponiamo, per un’ ipotesi impossibile a verificarsi, che un pazzo riconosciuto, in seguito all'uccisione di due o tre persone, venga condannato a morte; lo Stuart Mill per il primo protesterà contro questa sentenza e la chiamerà ingiusta; e tuttavia, nella sua teoria, sarebbe il non plus ultra della giustizia, poichè avrebbe appunto per iscopo di salvare la società dai furori del pazzo. Il vero si è che a giustificare il castigo, a fare che un castigo sia giusto non basta la protezione della società che si ottiene per mezzo di esso, e neanche il profitto che ne ritrae il colpevole; certamente e la protezione della società e il profitto che ne ritrae il colpevole costituiscono come l’accompagnamento necessario del castigo; certamente questi due scopi chi punisce si propone sempre € deve proporsi di raggiungere; ma altra cosa me Si dir questo, e altra il sostenere che questi due scopi giustifichino essi medesimi il castigo. La giustizia del Di castigo sta in qualche cosa di superiore e di più alto; sta i nel fatto che colui che lo subisce lo merita, perchè, se avesse voluto, avrebbe potuto operare altrimenti; sta son Philosophie de Hamilton. i H RAR ST Î da ber” DI MILL Seossassecesesioncontosesensanseanavassesssese giagesesdasicninsscenierienvisnionneveenisiericeo ziative censorcosc nespenesisooretteialezzonie necessità di vendicare la moralità offesa, di ristabilire la calma e l'armonia nelle coscienze. Im caso. contrario dov’ è la giustificazione del castigo quando comecchessia venga a mancare e il profitto che ne ritrae il colpevole e la protezione della società? Non sì sa che talvolta il castigo, anzichè esercitare un'azione benefica sull’animo del colpevole, anzichè inspirargli il desiderio di migliorarsi e di correggersi, lo infiamma d'un odio atroce contro la società che lo ha punito, e gli suscita pensieri di vendetta, sicchè alla prima occasione armerà la mano omicida e farà strage di quelli ch’ ei reputa suoi nemici? In tal caso il castigo è riuscito a ottenere un effetto precisamente opposto a quello che nella dottrina del Mill costituisce la sua giustificazione; in, tal caso è quindi ingiusto, e hanno fatto male gli uomini a infliggerlo. Perciò vadano a rilento gli ùomini e ci pensino prima di infliggere un castigo: se non è probabile che ne derivi il miglioramento del colpevole e la protezione della società, non ne facciano niente, lascino impunito il colpevole; sarebbe ingiustizia punirlo. Ancora si potrebbe fare quest'altra osservazione al Mill. Voi parlate qua e là * di premii e di castighi che si avranno da Dio in un’altra vita. Forsechè anche i castighi di quest'altra vita avranno lo scopo di proteggere la società e di recar vantaggi al colpevole migliorandolo? E assurda questa supposizione : per ciò Dio non sarà giusto quando punisce, mancandogli appunto ciò che giustifica la punizione. d Ma il Mill non si dà per vinto. « A tutti coloro, egli dice, che pensano che la protezione dei giusti diritti non basta a legittimare il castigo, io dimanderei com’ essi conciliino laloro idea di giustizia col castigo dei delitti 1 Philosophie de Hamilton. 10 “lle a ieri 1 int vos, pnt +e pre pron A «hi e, tesi ont mie pati e pe TT i pero ciare e ea va eee IId4 prescritti da una coscienza pervertita. Ravaillac e Balthazar Gerard non sono riguardati come delinquenti, ma come martiri eroici. Se il loro supplizio è stato giusto, il castigo non è giusto a causa dello stato di spirito del delinquente, ma solamente perchè è un mezzo efficace per raggiungere il fine che gli è proprio. E impossibile affermare la giustizia del castigo dei delitti dettati dal fanatismo, se non si dice ch’'esso è necessario per raggiungere uno scopo giusto. Se questo non è una giustificazione, non ce n'è affatto. Tutte le altre giustificazioni imaginarie cadono quando si applichino ai delitti del fanatismo-»!. Con questo il Mill si crede aver posto al muro i suoi avversarii: ma noi gli obbiettiamo coll’ Alexander ® che se i fanatici non sono colpevoli nell'atto, sono però colpevoli nel pervertimento della coscienza che li ha condotti al delitto; il che in fondo torna al medesimo. Sicchè la loro punizione è giustificata non tanto dalla necessità di difendere la società, quanto e più di tuttodalla loro colpabilità. Il vecchio Aristotele distingueva molto giustamente. le azioni dagli abiti: delle azioni siamo padroni dal principio fino alla fine; degli abiti soltanto in principio: ciò non vuol dire però ch’essi non siano egualmente volontarii e non ne siamo quindi responsabili perocchè appunto in sul principio ci era lecito comportarci così o altrimenti 3. Del resto se il fanatico è divenuto tale non per colpa sua, vale a dire se è vissuto in tal ambiente di perverse influenze morali da non pote : assolutamente sottrarsene, € da scambiare come COL scindibile dovere di coscienza il compimento di un’opera Philosophie de Hamilton.Vedi Philosophie de Hamilton, nota a p. È ; Eth. Nic. III. 5, $ 22, ediz. Susemihl, abbominevole; se non ha potuto far uso della sua libertà, perchè fu una sola la via che gli si indicò di seguire, € lo si tenne perfettamente all’ oscuro sull’ esistenza di un’altra via diversa da quella ed opposta, il castigo che gli s infligge è ingiusto, per quanti vantaggi sì possano in questa maniera ottenere. Soltanto è molto difficile determinare se il fanatico è divenuto tale per ragioni ; indipendenti da lui, e quindi se il suo castigo è conforme o non conforme a giustizia. Il Mill sostina a non voler considerare nel castigo una retribuzione, e continua a sostenere che inflitto per un’altra ragione che per agire sulla volontà del colpevole e per proteggere i giusti diritti degli uomini, non è giustificabile. « Se si crede, dice egli, che v'ha giustizia a infliggere delle sofferenze senza scopo, che v' ha fra le due idee di ‘delitto e di castigo un’ affinità naturale che fa 1 che dappertutto ove c' è delitto, è necessario che una pena sia inflitta a modo di retribuzione, io confesso che non posso in nessuna maniera giustificare il castigo inflitto in virtù di questo principio »!. Eppure se v' ha giustificazione del castigo sta precisamente in questo che il colpevole lo merita, e ch'è una retribuzione dovutagli. E non è vero che considerato come retribuzione il castigo sia senza scopo; gli è scopo la retribuzione medesima. Non si nega che. i il castigo agisca ad un tempo sulla volontà del colpevole, e serva di protezione alla società; ma solo a condizione che sia considerato una retribuzione, questi due scopi potrà ottenerli: solo chi sappia d'aver meritato il castigo potrà proporsi di emendarsi e correg= gersi. Che se invece il castigo fosse dato al colpevole “non già perchè l’ha meritato, ma perchè eserciti su di #E Pi, \ È Vai Philosophie de Hamilton. III I SRI VEIL ile, Ps Pon. | la £- Leg jo afar eaeeneprearE PET lui un'azione benefica e lo induca a correggersi, egli potrebbe molto giustamente domandare se c'era proprio bisogno d’una punizione per questo, o se non si avrebbe meglio ottenuto questo scopo, assegnandogli un premio, una ricompensa. Sicuro, nella teoria del Mill, se il punire, che val quanto fare del male a qualcheduno, non ha altra giustificazione che il profitto che ne ritrae il colpevole stesso e ia protezione della società, esso diventa un'enorme ingiustizia, in quanto che questi due scopi si sarebbero potuti ottenere egualmente e meglio col premiare, col ricompensare il colpevole. Il premio e la ricompensa concessi al colpevole a patto che non operi più male, avrebbero assai meglio del castigo agito sulla sua volontà nel senso del bene, e quindi protetta la società da ogni ulteriore attacco di lui. Nè vale il dire che in tal modo si offenderebbe quel sentimento naturale di rappresaglia che ci porta a fare del male a chi ce ne ha fatto, e che sebbene nulla abbia in se di morale, congiuntosi però coll’idea del bene generale che lo limita, diventa il sentimento morale delle giustizia. Mill che fa questa osservazione !, è in contraddizione con se medesimo, e mostra di credere che la giustizia della punizione si fonda su ben altre basi che su quelle che prima ha tentato di stabilire. Nè vale il dire, come ancora fa il Mill*, che la pena è più forte del piacere e che la punizione è infinitamente più efficace della ricompensa: e quanto POE il seed dalla colpa, oichè la punizione: sola può produr iazioni i cui Lon è di (E ARA pi a Ro condotta che ci espone ad essa, e di fare un RO pa ripulsione sincera tutto ciò che torna di danno alla i I Gfr. la nota a p. 563-565 della Philosophie de Hamilton ” A aied'uet bia ode è è ddl cale = Ti PA i ii cin al Pie en ce a] società. Anche la ricompensa data all’ astensione dalla colpa può produrre associazioni tanto forti da rendere in ultimo amabile per se stessa appunto l’ astensione dalla colpa, e da assicurare per tal modo a sufficienza la società dai possibili attacchi dei malfattori, senza far male a chicchessia col castigo. Il castigo adunque, giova ripeterlo, ha ben altra giustificazione che quella che gli vorrebbe assegnare il Mill. Ma Mill è troppo acuto e profondo, c sovratutto troppo leale, per non vedere che tutti gli uomini riguardano il castigo come una retribuzione, come una cosa dovuta a colui che ha fallito. Egli cerca spiegare questo sentimento generale e naturale, com'egli stesso lo chiama, in questa maniera. « Fin dalla prima,infanzia l’idea della malvagia azione (vale a dire dell’azione proibita, o dell’azione dannosa per gli altri) e l’idea di punizione si presentano insieme al nostro spirito; e |’ intensità delle impressioni fa che l'associazione che le lega ci offra il più alto grado d’ intimità. E egli estraneo e contrario alle abitudini dello spirito umano, che noi possiamo in queste circostanze conservare il sentimento e dimenticare la ragione che gli serve di base? Ma perchè parlare di dimenticanza? Il più delle volte, durante’la nostra prima educazione, questa ragione non è stata presentata al nostro spirito. Le sole idee che si sono presentate sono state quella del male e quella della punizione, e una associazione inseparabile s'è creata fra di esse direttamente senza il soccorso nè l’ intervento d’ un'altra idea. Ciò basta pienamente perchè i sentimenti spontanei dell’ umanità considerino il castigo e il malvagio come fatti l'uno per l’altro, come legati naturalmente, indipendentemente da ogni conseguenza. Philosophie de Hamilton, È ue tei dica VAI NT LI se Te ne 0 a LL. Teme serzinta Sirtenpalizrenio nea Lot — Riconosciamo la giustezza dell’ osservazione e l’acutezza dell'analisi: domandiamo però se l'intima associazione fra il malvagio e il castigo dipenda soltanto dall'esperienza, o se piuttosto l’esperienza non abbia fatto che confermare e svolgere un sentimento già in noi esistente allo stato di latenza, allo stato virtuale; di maniera che l'intimità dell’associazione fra malvagio c castigo dipenda, più che da altro, dal sentimento che anteriormente ad ogni esperienza ci porta ad avversare il male. Se quello che si fa al di fuori non è, per così dire, un'eco fedele di ciò che è dentro di noi, se la nostra natura non consente a quello che si fa al di fuori, è impossibile che si stabiliscano intime e forti associazioni, come è impossibile ad esempio che l'educazione - artistica crei il senso del bello, o l'educazione del palato quello del gusto in chi ne sia per natura sprovvisto. Insomma noi non siamo una tavola rasa, com' era opinione del buon Condillac, ma c'è in noi una spontaneità naturale, come del resto riconosce anche il Bain!. i Ma lo spirito di sistema la cede in ultimo al sentimento della verità, che finisce col prevalere in tutti quanti e coll'imporsi anche agli uomini più attaccati ai sistemi. Perciò leggiamo nel Mill le seguenti parole: « Si dice che colui che ammette la teoria della necessità deve sentir l'ingiustizia delle punizioni che gli s'infliggono per le sue cattive azioni. Ciò mi pare una chimera 3 ciò sarebbe vero, s'egli 20n potesse realmente impedirsi d’agire come ha fatto, vale a dire se l’azione ch'egli ha fatto non dipendesse dalla sua volontà, s' egli fosse sottoposto a un costringimento fisico, o s° egli 1 Vedi Ribot, Psychologie anglaise contemporaine, artic. Bain: e ° . Ù Baîn, Les emotions et la volonté x Ue Ri ui na Da ; DI MILI. 119 sisneraanzesaiezazeza»eozeraneezi masnzananasenanazazee asia ranisaezenazeonaeesaazionivssia sie iveeisiizcatezeo subisse l’impero d'un motivo così violento che nessun timore di castigo potesse avere effetto »!. Come si vede, lo Stuart Mill ritorna alla sua prediletta teoria della causazione, per cui la causa non costringe ad essere l’effetto, e che, applicata allo spirito umano, gli lascia una parte di libertà: ma non è egli in contraddizione con tutto quanto ha detto precedentemente ? Non è\giustizia punire uno s'egli non può realmente impedirsi d’agire come ha agito, se in altre parole non è libero nelle sue azioni: che mi venivate dunque a dire poco fa che la giustizia è affatto indipendente dall’esser l’uomo libero o° non libero, che è anzi concepibile colle forme più esagerate del fatalismo ? D'altra parte questa libertà esiste o non esiste? in questo luogo pare che voi l’ ammettiate. È Ma Mill continua. Se però il delinquente fosse in uno stato in cui il timore del castigo potesse agire su di lui, non v’' ha obbiezione metafisica che possa, a mio avviso, fargli trovare il suo castigo ingiusto »?. Ecco qui un nuovo elemento per determinare quando un castigo è giusto od ingiusto, il timore del castigo medesimo; sc il delinquente non era per modo dominato da motivi contrari che in lui poteva agire il timor del castigo, c tuttavia non ha agito, è giusto punirlo. Si domanda prima perchè il timor del castigo non ha agito sul delinquente, benchè i motivi contrarii non fossero tanto forti da impedirgli-di agire, anzi essendo addirittura più deboli. Se in ogni caso la vittoria rimane. sempre al motivo più forte, dovea ciò verificarsi anche questa volta: perchè non s' è verificato? Allo Stuart Mill la risposta, che non può essere certamente favorevole Philosophie de Hamilton, p. 509: 2 Ibid. “la “de = alla sua tesi deterministica. Ma lasciando da parte questo, perchè dovrebbe il timor del castigo costituire come il criterio con cui giudicare del merito o del demerito di una persona, e quindi della giustizia o non giustizia della sua punizione ? Se per un’ ipotesi, ch'io non credo impossibile a verificarsi, ci fosse uno affatto insensibile al timor del castigo, come dovrebbe la società regolarsi a suo riguardo? Il punirlo sarebbe in ogni caso ingiustizia. Evidentemente però qui il Mill ritorna alla sua tesi favorita che non sarebbe giustizia punire chi non è determinato da motivi, dovendo appunto il castigo considerarsi come un motivo, che agisce nel senso di far astenere dalla colpa. Riassumendo, mi pare di poter sostenere a buon diritto che il castigo non si può infliggere con giustizia, se non a patto che chi delinque avesse potuto anche non delinquere, e qualunque giustificazione si cerchi di esso al di fuori della libertà è affatto illusoria. Ogni dottrina, opera sincera del pensiero umano deve contenere una parte di verità. Criticare è semplicemente mostrare che questa parte della verità non è il tutto; la critica non è che il limite imposto della ragione ai sistemi, che sono essi stessi limitati dalle cose Fissando così il punto dove s'è arrestato lo sforzo del l’ intelligenza, la critica fissa precisamente il punto che l'intelligenza deve oltrepassare; essa le apre un novello spazio al di là di quello che avea di già percorso: in ‘una parola, essa ingrandisce l'orizzonte intellettuale che .S 1‘ ‘ro tm (A eil È E La i È È DI MILL un sistema avea voluto ricondurre alle sue proporzioni sempre troppo strette »!. Queste belle e assennate parole che il Guyau premette alla sua acuta critica della Morale inglese contemporanea, abbiamo fatto nostre perchè ci parve si potessero a rigore applicare alla critica nostra del sistema deterministico del Mill. La conclusione a cui vogliamo arrivare, nell'esame di questo sistema, non è già che in esso non ci sia nulla di vero; una parte di vero c'è: soltanto questa parte vera ha bisogno di essere sceverata e distinta da tutte le altre che non lo sono, ha bisogno di essere presentata spoglia di tutto il fattizio e l’appiccaticcio che le ha fatto perdere la sua vera fisionomia. E prima di tutto è grande merito del Mill l'aver lasciato in disparte il fatalismo puro, il fatalismo fisico, per cui l’uomo non è niente e dipende interamente dal mondo di fuori, e il fatalismo modificato dell'Ovven per cui l’uomo è forzato dalla sua costituzione originaria o modificata dalle circostanze esterne, a ricevere i suoi sentimenti e le sue convinzioni indipendentemente dalla sua volontà, sentimenti e convinzioni che creano poi il motivo d'azione e spingono all’azione %; e l'avere invece introdotto un determinismo che direi psicologico ed intimo, per cui la volontà dell’uomo non è lettera morta, ma contribuisce indirettamente alla modificazione e anche alla formazione del carattere, potendo mettere in opera i motivi che sono necessarii a tal uopo?, e collocarci in circostanze adatte e convenienti 4. In questa maniera lo Stuart Mill è riuscito a dare all'uomo una Guyau, La Morale anglaise Guyau Philosophie de Hamilton Logique È : 3 ne me - o-- ao du re rn ua rientro PRPPPPEFETITITILITIITTLILILZA] specie di personalità; perocchè quando l’uomo può comecchessia modificare e anche formare il suo carattere, non è già un automa cosciente, uno: spettatore inerte d’azioni in cui egli non abbia alcun potere, e che per conseguenza a torto s*attribuisce, come avviene nel fatalismo puro e nel fatalismo modificato; ma un me, una persona che può dire con qualche diritto sue le azioni che si compiono dentro di lui. E ben vero che questa specie di potere autonomo, che lo Stuart Mill concede alla volontà, diventa poi illusorio, quando facendo la genesi della volontà stessa dice che dipende in ultimo dal desiderio, il quale è formato per noi e non da noi, il quale insomma è fatale; ma è vero anche che qua e là fa capire che se il desiderio non è formato da noi, noi possiamo però metterci in tali circostanze che sieno adatte a far nascere questo desiderio!; con che riconosce ancora indirettamente una specie di potere autonomo esistente in roi. Insomma la parte vera del sistema deterministico del Mill è ta seguente. Noi operiamo sempre sotto l’influenza di certi motivi; non sarebbe altrimenti cieco e irragionevole il nostro operare? Devesi dire che il me, risolvendosi dopo un esame, lo fa senza tener conto dei motivi, e che è come un giudice il quale, dopo aver sentito le ragioni dell’una e dell’altra parte contendente, pronuncia una sentenza arbitraria dimenticando le ragioni invocate dalle due parti? Una sentenza di tal fatta è cieca ed iniqua nella stessa maniera che l’operare senza motivi non è d'uomo ragionevole, ma folle e pazzo. Il motivo però, come causa d'azione, non è differente da tutte le altre cause del mondo fisico, vale a dire non è un tale antecedente che costringa ad essere il conseguente Vedi il fine della parte 2. di questo lavoro. MILL I tw in una maniera irresistibile; non esercita insomma sul conseguente una coazione di tal fatta che, posto l’uno, si debba porre di necessità l° altro. Il motivo agisce sulla volizione, ma non la determina di necessità; noi non siamo sforzati ad obbedire a un motivo particolare, anzi sentiamo che se lo desiderassimo abbiamo il potere di resistere al motivo !; il costringimeuto necessario € irresistibile che, secondo alcuni, il motivo esercita sulla volizione, è respinto dalla coscienza e rivolta i rfostri sentimenti?. Due cose adunque sono notevoli nelle azioni degli uomini, i motivi c la volontà; la volontà non si induce mai ad operare senza motivo; ma non per questo il motivo ha tal forza da soggiogarla affatto e da ridurla :n condizione di non potere resistergli, se occorra: due forze si agitano nell'anima degli uomini, l’una cieca € ‘incosciente il motivo, l’altra intelligente e cosciente, la volontà; la quale ultima lascia agire su lei la prima e talora la mette in opera essa stessa per uno scopo determinato ?. Questa dottrina che fa, per così dire, capolino dalle frequenti professioni di fede deterministica che fa il Mill, e .che forse gli è sfuggita contro il suo stesso volere, è la parte sana e vera del suo sistema. Soltanto questa dottrina è conforme al punto di vista a cui egli s' è messo, o non è piuttosto in perfetta contraddizione con esso, e non -si deve quindi considerare come una specie d’intruso che, entrato a forza nella casa del Mill, vi rimane, pure ad onta della gran voglia del padrone di liberarsene? E in realtà quella specie di potere autonomo Logique ecc, vol. 2. p. 420. Vedi la parte 2. di questo lavoro. 2 Logique ecc. vol. 2. p. 420. 5 Philosophie de Hamilton, p. 571. € Sarà giusto mettere in opera dei motivi che ci necessiteranno a fare i nostri sforzi eco. » rea BI, de A i OO Ln N ENI A cati pere DEI DETERMINISMO che, secondo quanto abbiamo esposto precedentemente, pur attraverso a una quantità di dubbii e di contraddizioni, pare "le Stuart Mill voglia concedere alla volontà, svanisce là dove parlando della volontà come causa, la considera nè più nè meno che una causa fenomenica, un antecedente a cui tien dietro invariabilmente un conseguente, non già un antecedente che produca, che efficiat, per dirlo alla latina, il conseguente, una causa nel senso in cui si dice che i fenomeni fisici sono causa gli uni degli altri, nel senso in cui il freddo è causa del ghiaccio e la scintilla dell’ esplosione della polvere, una causa cieca e meccanica insomma !. Si potrebbe domandare a questo punto come avvenga che una causa cieca e meccanica possa mettere in opera dei motivi e resistere ai motivi, se occorra, come pure il Mill afferma in altro luogo; ma è una delle solite contraddizioni del Mill, di cui non terremo conto. Evidentemente la dottrina per cui la volontà è considerata come causa fenomenica, come uno stato di spirito a cui tien dietro un certo movimento delle nostre membra conforme ad esso *, e null'altro, è intimamente connessa coll’altra dottrina, per cui il Mill considera lo spirito come una serie di stati di coscienza, come una possibilità permanente di sentimenti e nulla più, senza preoccuparsi se ci sia qualche cosa d’uno e di identico a cui questi stati di coscienza e questi sentimenti si riferiscano, se ci sia un substratum che serv loro di sostegno?. Nell’una e nell’altra teoria è l’empirismo, il fenomenismo puro che prevale: in noi c'è una serie di fenomeni che si succedono e si connettono a Logique ecc. 2 Logique ecc.. Philosophie de Hamilton DI MILI insieme con cert ordine e regolarità; uno di questi fenomeni è la volizione; un altro l’azione che le tien dietro: si dice volgarmente che l'uno è causa dell'altro; ma in realtà sono due fenomeni campati in aria, la cui produzione è dovuta a nessuno, che non hanno altro legame fra loro che quello d’ una successione uniforme, e che insieme cogli altri contribuiscono a formare quella serie di stati interni che dicesi spirito. Come si vede, con una simile dottrina la personalità umana sparisce e non si capisce come l' uomo possa dir suoi i varii fatti che succedono dentro di lui. Insomma e per concludere, ci pare di poter dire che nel sistema deterministico del Mill ci sono come due correnti opposte, che vorrebbero confondersi, sparire l'una nell'altra, ma che mai non ci riescono; luna per cui l’autore è indotto a concedere all'uomo una personalità purchessia, e lo fa in qualche maniera padrone de’ suoi atti fornendolo «d'una certa libertà; l’altra per cui questa personalità gli è negata aflatto, e il suo spirito si riduce a una serie di stati di coscienza e di sentimenti e a nulla più, e le sue azioni si fanno dipendere da motivi che non sono lui e che non sono posti da lui. Poteva il Mill far procedere insieme e confuse l'una nell'altra queste due correnti di natura così opposta, anche adoperando la forza e la violenza? Non lo poteva sicuramente ; e di qui la ragione per cui il suo sistema s' avvolge in tante e così aperte contraddizioni. L' abbiamo detto fin dapprincipio; noi amiamo le posizioni chiare e nette, e avremmo preferito nel Mill un determinismo veramente determinismo, un determinismo conseguente a se stesso fino alla fine, a un sistema che.non è determinismo, nè libertà, ma che tiene dell'uno e dell'altra. Il Mill per tal modo non è riuscito ad accontentare nè i veri deterministi, nè i veri sostenitori della libertà; la migliore posizione non era in questo caso quella di mezzo. ln ogni modo è notevole, e merita che se ne tenga il massimo conto, il tentativo fatto da uno dei più grandi filosofi positivisti contemporanei, di accostarsi più e più alle vedute della scuola contraria, e di prendere da essa quello che ha di buono e di vero, e d’innestarlo sul grand’ albero del positivismo. E di buon augurio che le due scuole s'accostino e si studiino a vicenda; lo spirito d' esclusione e di sistema non può che nuocere agli interessi della scienza. e n Pat eran SRP e FA Succede delle dottrine e degli studii quello stesso che d’ogni altra istituzione e costumanza; in voga e in fiore in un certo periodo di tempo, vengono poi, in un periodo successivo, trascurati e quasi dimenticati; anzi talora è tanto maggiore la trascuranza e la dimenticanza, quanto era prima più grande la stima e il favore in cui erano tenuti dall’ universale. Oggidì è invalso il vezzo di pigliarsela con qualsiasi speculazione, anzi con qualsiasi idea addirittura, Il fatto, ecco quello di cui devesi occupare lo scienziato che sia degno di questo nome; l’esperienza, ecco il metodo che egli deve adoperare; tutto il resto è fantasia di cervelli ammalati, è metafisica. L° idea dev’ essere bandita da qua- | lunque parte; dalla scienza, dall'arte, dalla vita pratica. Giovani egregi, comprendo perfettamente la reazione a quell’ idealismo assoluto che pretende foggiare l’ universo a suo modo, e serrarne € disserrarne le porte colla sola chiave dell'idea; comprendo la guerra a quelle immani costruzioni a priori, che se fanno testimonianza dell'ingegno e del genio di chi le ha fatte, non hanno però colla realtà alcun rapporto, e sono, come i castelli G. Z. 9 incantati dell’ Ariosto, campate nell'aria; ma non com prendo questo bando totale dell'idea, questo dominio ssclusivo ed assoluto del fatto, quasi che tra fatto e idea vi fosse dualismo inconciliabile, e dove è l'uno non po tesse star l’altra, e lo spirito umano fosse perpetuamente dannato o a rinchiudersi nelle angustie e nelle strettoie dei fatti, o a spaziare nei campi dell'ideale, senza mai, nel primo caso, aspirare a qualche cosa di più alto, e, nel secondo, scendere terra terra e trovarsi a contatto della realtà vera. Seguace di quel metodo critico che, iniziato dal Kant, ha oggi in Germania, in Francia e anche in Italia illustri rappresentanti, io non sono nè positivista, nè idealista; non voglio il dominio esclusivo dei fatti, nè quello esclusivo delle idee; credo che e nella scienza e nell'arte e nella vita i fatti come le idee non siano che un aspetto della realtà: la realtà nella sua interezza sta nella fusione dei due elementi. E in verità, per incominciare dalla scienza, i fatti bastano da soli a costituire la scienza? Ecco l’ esagerazione in cui cadono i sostenitori dei fatti e dell'esperienza ad ogni costo. L'esperienza pura e semplice, i puri e nudi fatti non bastano. Anche il più rigido positivista è costretto a cercarne una spiegazione, e per ciò stesso li vaglia, li interpreta e a suo modo li trasforma, E questo lavoro di trasformazione, checchè se ne dica, non è possibile senza una luce che illumini i fatti, senza uno spirito che li vivifichi, senza un elemento subbiettivo e speculativo che domini e diriga l'indagine empirica. Il Kant aveva ragione quando diceva che l'indagine speculativa deve portare innanzi all'indagine empirica la fiaccola che illumina (die leuchtende fackel vortragen); e il Bruno” egualmente quando diceva che «a chi cerca il vero, bisogna montar sopra la regione di cose corporee. N FATTI E IDEE PASSI RR REIT III III O Provatevi, ad esempio, a costruire la storia della umanità coi semplici e nudi fatti, colla semplice e nuda esperienza. Che cosa-ne uscirà? Nient'altro che un catalogo e una cronaca, senza nesso € legame interiore, senza ordinamento e organamento di sorta, scheletro nudo a cui mancano le polpe ed i nervi ed i muscoli. Date anima invece a questa materia morta, penetrate lo spirito che v'è dentro, e di sotto alle varie accidentalità strane e bizzarre sotto cui vi si presentano i fatti, afferrate quello che hanno di sostanziale, di sotto al mutabile e al transeunte l’immutabile e il durevole, di sotto a quello che è vero soltanto in un punto del tempo e dello spazio, quello che è vero sempre senza limiti di tempo e di spazio; e avrete la storia vera e propria, coi suoi nessi di causa ed effetto, colle sue leggi, colle sue idealità ; la storia scientifica, risultante insieme di fatti e di idee, di realtà e di pensiero. Il semplice prammatismo non vale a farci comprendere la vita storica della umanità. I fatti sono come la tela che non si può concepire senza una trama precedente di idee e di principii; sono come un processo, uno svolgimento, che non si può concepire senza qualche cosa che sì svolga. E non soltanto questo avviene nella storia, ma nelle scienze stesse naturali, dove pure l'osservazione e l’esperienza sono come al loro posto. Anche la natura ha una vita sua propria, uno spirito che la vivifica, leggi e principii, un contenuto interiore ideale, che va svolgendosi nei fatti e coi fatti, e che bisogna ricercare néi fatti. Quei naturalisti che ostentano un superbo fastidio della speculazione filosofica, e vanno gridando fatti, fatti, esperienza, esperienza, dimenticano troppo facilmente che il fondatore del metodo sperimentale, BONAITUO (vedasi) Galilei, raccomanda non si dovesse mai disgiungere l’idea razionale dalla ricerca del fatto; dimenticano che oggidì i più ode Ydonkt ii, grandi scienziati forestieri sono anche insigni FILOSOFI. Bastino per tutti i nomi di Helmholtz, “di DuboisReymond, di Wundt e di quello Spencer, che Z. chiama il metafisico del naturalismo, per mostrare non essere inconciliabili i concetti espressi dai due nomi. Dimenticano finalmente che nella stessa vostra Torino una schiera animosa di scienziati, con a capo l’illustre MORSELLI (vedasi), propugna con ardore l'unione della scienza colla filosofia, dell'indagine empirica colla SPECULAZIONE FILOSOFICA. Attendete un po’, egregi giovani; tutte l’ipotesi con cui si cerca di penetrare « Sue enorme mister t] Vedi specialmente La filosofia monistica in Italia, Rivista di filosofia scientifica, dove MORSELLI (vedasi) combatte strenuamente pella vittoria del metodo sperimentale e la definitiva congiunzione della filosofia e della scienza anche in Italia.  La scienza, scrive MORSELLI (vedasi) nell'articolo accennato, non i essere una nuda e povera raccolta di fatti senza nesso logico e senza valore concettuale; sono le idee e non i fatti che costituiscono l'edificio armonico del sapere. Due soli ‘scopi ha il sapere: da conoscenza ben diretta ed ordinata dei fenomeni, ossia la coltura; e l'applicazione di questa conoscenza al soddisfacimento dei bisogni umani, ossia l'utile sociale. Restringere il sapere a questo solo secondo scopo sarebbe avvilire la ragione umana e trasformare la ricerca scientifica in mestiere professionale. E ancora. Scienza e filosofia, secondo noi, continuano e passano insensibilmente l'una nell'altra. Esse sono due aspetti, non opposti, neppur paralleli, ma successivi dell'umano pensiero, che incomincia dall'osservazione e dall’esperimento e assorgete; sa loro mezzo, al concetto generale, alla teoria ed all'ipotesi Un valoroso propugnatore dell’unione della scienza I filosofia ca anche MEIS (vedasi). Vedasi specialmente il suo discorso i inaugura per l'‘apertura degli studi a Bologna, che ha per titolo: La scienza. FATTI E IDEL dell’universo, a cominciare da quella sovrana dell’evoluzione, si può sostenere sul serio che siano un semplice risultato dell’osservazione; o non l’oltrepassano invece di gran lunga? Le stesse leggi fondate esclusivamente sull'esperienza e sui fatti e risultato genuino di essi, s non comprendono in sc, a rigore, un elemento che li Wfnassedaulo mette tai trascende? L'essere del fatto non si esaurisce tutto | Ta . . DUI quanto nel suo eterno Hluire; la varietà, la molteplicità meccanica dei fatti accenna alla persistenza e all'unità vivente della legge, dell'idea in cui si muovono; e questa legge, e quest idea è la nostra mente che la scopre. Adunque che si parli di esperienza e di fatti sta bene: noi pure vogliamo l’esperienza ed i fatti, e siamo persuasi che al di fuori di questi non vi sia salute. Ma non si creda che quando si è detto esperienza e fatti, si abbia detto tutto: l’esperienza e il fatto è il materiale greggio, che la nostra mente divino artefice, vivifica e trasforma nella statua sublime di Fidia. Espe- Esputeura tienza e speculazione si diano quindi la mano © si Veeete fe conciliimo; non esperienza sola, nè speculazione sola: la prima, scompagnata dalla seconda, fa degli uomini Ter pi (Cos) che non vedono un palmo più in là del loro nasoj Segnaferi la seconda, scompagnata dalla prima, dei sognatori € È nient'altro che sognatori. i Intanto però gran parte degli scienziati italiani, © anche i più dotti, anche quelli che largamente contribuiscono col loro ingegno e colle loro scoperte all’avanzamento del sapere, rifuggono d’ordinario da ogni questione generale, da ogni questione che accenni ap- n pena-a sollevarsi dalla cerchia dei fatti; e s' attengono î di proposito al più rigido ed esclusivo sperimentalismo a meccanico. Le discipline “scientifiche che non si propon= i gano ad oggetto fatti palpabili e materiali, sono per lo meno loro sospette: la psicologia, l' etica, la logica, la FATTI E IDEE sociologia, la biologia generale sono metafisica larvata, roba da lasciare che se ne occupi chi ha del tempo da perdere. È una condizione di cose, che se può essere spicgata coll’avversione che inspira naturalmente una filosofia fantastica, subbiettiva, nemica dell’ esperienza, quale regnò gran tempo in Italia, non cessa di essere deplo revole; perocchè, per questa via, si rendono impossibili le sintesi alte e geniali, onde sono così altamente cele brati gli scienziati forestieri, e viene di moda un positivismo empirico e grossolano « che finisce coll’ essere L’ Idealismo può essere vuoto, osserva con acutezza FIORENTINO (vedasi), di cui mi piace riportar qui la splendida pagina ?, il positivismo può essere cieco, se scompagnati l’uno dall'altro, secondo il giudizio che Kant porta del puro concetto e della nuda intuizione. Un'idea la quale non si verifichi, e non trovi riscontro nei fatti, non è un'idea, ma una fantasticheria. Un fatto, il quale non s'incardini in un'idea, non esprima una ragione, non dia indizio di una legge, non serve assolutamente a nulla, e stando anche ai dettami più rigidi del positivismo, è condannevole perchè inutile. Ciò che irradia il fatto è l’idea che vi splende dentro, che lo solleva dalla sfera 1 MORSELLI, La filosofia monistica in Italia. L'Italia, scrive MORSELLI (vedasi), non ha nessuna di quelle individualità eminenti, che passano dall'esame sperimentale dei fatti alle più alte e generali considerazioni sintetiche. Noi non possediamo nessuno scienziato pensatore da porre accanto ad Helmholtz, Virchow, Meyer, Dubois - Reymond, Lyell, CI. Bernard, Wundt, Darwin, Mandsley, Haeckel, Tonson, Crookes, Wallace, Draper, Berthelot, Hirn e altrettali illustrazioni della filosofia scientifica nel resto del mondo civile. FIORENTINO, Positivismo e Idealismo, Giornale napoletano di filosofia e lettere ecc. FATUVI E IDEE del mero accidente a quella della realtà durevole. Quante lampade non erano oscillate al mondo, prima di quella che nel duomo di Pisa colpì l’attenzione di Galilei! Chi se n'era accorto? Chi se n'era ricordato? Chi se n'era giovato? Ed a che era servita quella oscillazione prima che il grande pisano non ne cavasse le leggi del pendolo? L’affettato disdegno per le idee, la più affettata curiosità di fatti slegati, affastellati in immani congerie, senza lume ideale, senza quel riposto riscontro, ch'è la parte divinatrice e geniale del metodo: induttivo, potrà far maravigliare gli sciocchi, ma non soddisferà certo la mente degli uomini assennati, Oggidi intanto ai costruttori instancabili di sistemi son sottentrati i compilatori instancabili di cataloghi: prima ci soffocavano le deduzioni da un presupposto qualunque, ora ci annoiano a morte i registratori di varietà e di aneddoti. Qui è l’ugna d'una scimia, 0 la coda d'un pesce, o la forma d’un utensile preistorico, che tiene il posto delle risibili argomentazioni, con cui CREMONINI (vedasi) combatte BUONAMICI GALILEI (vedasi), e dava ragione ad Aristotele. In me risvegliano lo stesso senso di fastidio e quelli che credono di spiegar tutto con la portentosa fecondità dell'idea, e gli altri, che stimano di aver in pugno la chiave che disserra ogni nascondiglio della natura e dello spirito, solo perchè hanno fatto incetta e registro di curiosità e di aneddoti ». Giovani egregi, non vorrei essere franteso e si credesse per avventura ch'io non avessi nella debita con-. siderazione quei raccoglitori pazienti e diligenti di fatti, di cui abbonda: quasi ogni ramo: del sapere. To so bene che l'errore nella sintesi dipende in gran parte da analisi affrettate c insufficienti, e quindi non è mai raccomandata abbastanza la pazienza e la diligenza nella raccolta dei ‘ materiali su cui la sintesi possa essere costruita. Ma si? modus in rebusi la pazienza e' la diligenza non deve = eye cir i Spi ant ardita cata mai degenerare in pedanteria: le analisi minuziose, pedantesche, le analisi che si estendono a fatti di nessuna importanza, talvolta puerili, praticate più spesso per soddisfare una vana curiosità che l’amore vero del sapere. le analisi grette senza lume superiore che le guidi, anzichè utili, sono perniciose alla scienza. C° è in Germania una strana tendenza ad andare in cerca di tutte le minuzie più insignificanti, e le riviste vi consacrano le loro Mischellen, e talora perfino, le due Philologische Wochenschriften di Berlino per esempio, danno loro il posto precipuo. Il sapere in pillole, in frammenti, a bocconcini, perchè non riesca indigesto a chi l’ ingoia, non è solo la tendenza di pochi spiriti angusti di Germania: nel nostro paese si fa altrettanto; e non c'è niente di più esiziale: la scienza è sistema di verità fortemente e indissolubilmente unite, e chi mira comecchessia a rompere questa unità, mira con ciò stesso a distruggere la scienza. Ed ora dalla scienza permettetemi, o giovani, ch'io scenda, o salga, a vostro piacimento, in un mondo meno severo, più ameno, più accessibile ai più, il mondo dell’arte, dove l’idea pare come a suo posto, e più frequenti e meno lamentati gli strappi alla realtà. Si discute e s'è discusso a lungo intorno al fine È) . î j = DEC dell’arte: chi le diede per fine il buono, chi il vero, chi un fine patriottico, chi un fine religioso: pochi pensarono. al nome, ricco di significazione profonda, che diedero gli antichi alle arti belle. Gli antichi le chiamavano artes ERA N AR et SIM rey deiia de RE OT RR VIZI NO RA TT A Sg TIT PE I CR POT: Erri è Le for det VU de è e Kantiana, l’azzività unitiva dello spirito e 2£ È condo cui si svolge; sebbene quest attività e queste me leggi non entrino in gioco qualora la sensazione non | ur. fornisca il molteplice che si deve raccogliere e unifi- È. Bi; care. In questo sta la vera interpretazione del preteso 3 *& innatismo Kantiano, e i più autorevoli interpreti del ue e. Kant, l' Erdmann, il Cohen, il Riehl, SPAVENTA (vedasi), sono Di o di quest'avviso!. S Inteso così l'a priori del Kant, si può vedere facilda mente come tutta la psicologia tedesca moderna, la d nativistica non meno che la genetica, anzi la genetica con più diritto della nativistica, si riconnetta alla dottrina n° del filosofo di Kunisberg. E è 2, Ho detto la genelica con più diritto della nazivistica; SY “SR perocchè, se non si può negare che la dottrina Kantiana pi esercitasse storicamente una larga influenza sul nazivismo = fisiologico di Giovanni Muller, dell’ Hering e dello È Stumpf, gli è certo però che quest influenza era dovuta 2 a un’inesatta interpretazione dell’ a priori Kantiano. Infatti, per quanto riguarda la questione dello spazio, i nativisti, al dire dell’ Hemholtz, « attribuiscono la localizzazione delle impressioni nel campo della visione ad una disposizione innata, sia che l’anima abbia una conoscenza diretta delle dimensioni della retina, sia che l’ eccitazione delle fibre nervose dia luogo a certe rappresentazioni di spazio mercè un meccanismo prestabilito ». Quindi non tengono conto dello sviluppo degli atti psichici necessario alla formazione della nozione di L n 1 Vedi il bell’ articolo del Chiappelli, di cui abbiamo fatto Sh nostro pro, « Aant e la Psicologia contemporanea » nel Giornale napoletano di Filosofia e Lettere ecc. anno Il. vol. IV., specialmente Ss ; ‘pag: 208-209; fascicolo del novembre 18$0. "el e spazio; la nozione di spazio non è per loro un prodotto dell’ esperienza, è anteriore all'esperienza; tutte le sensazioni sono necessariamente sottoposte alla nozione di spazio per modo che non è possibile concepirne una sola ‘che ne sia fuori; lo spazio deve preesistere alla singola sensazione, e la localizzazione di questa dev’ essere l'effetto d'un’ intuizione immediata!. Qui abbiamo l’innatismo nel più largo senso della parola; che però è da credere non Soffre al vero spirito della filosofia Kantiana, la quale presuppone e richiede lo sviluppo fisio-psicologico della rappresentazione di spazio. La scuola genetica per contrario sostiene che la nozione di spazio si acquista appunto per uno svolgimento fisio-psicologico, per un lento processo, di associazione di singole sensazioni; sebbene questo processo non sia un semplice risultato dell’esperienza, non sia un’ processo puramente meccanico, bensì abbia luogo in forza di un principio dinamico, d’ un' attività sintetica che segue nel suo svolgimento certe leggi. La scuola genetica riconosce che « non è possibile porre in serie diverse sensazioni, e più ancora associare le serie delle sensazioni tattili e visive coi sentimenti muscolari e d’inner vazione, senza una funzione dello spirito che elabori i dati. sperimentali »3. Qui c’ è evidentemente l° influenza della dottrina Kantiana dell'a priori; poichè questo non è in fondo, come s'è detto, altra cosa che l’attività sintetica dello spirito che s'applica al materiale offerto dalla esperienza. 1 Cfr. Tarantino « Kant e la Filosofia contemporanea » nel Giornale napoletano di Filosofia e Lettere ecc. anno II, vol. III, fascicolo del luglio 1880, p. 434 È 2 Cohen, Kants Theorie der Erfahrung, p. 91. è CHIAPPELLI (vedasi) , G. Z. n Ri 4 Mai i ‘€ val atoitcalii Per fermarmi soltanto ai principali rappresentanti della scuola genetica, il Lotze!, di cui è celebre la teoria dei segni locali, riconoscendo la necessità che lo spirito trasformi i dati intensivi dell'esperienza in dati estensivi per avere la serie spaziale, riconosce con ciò stesso una attività trasformatrice nello spirito; e s'incontra perciò colla priori del Kant. Lo stesso Helmholtz, il più reciso rappresentante della teoria genetica, subisce l'influenza Kantiana; perocchè nella questione, che abbiamo tra mano, dello spazio, avendo messo in rilievo la grande importanza che hanno per la formazione della nozione di spazio i movimenti muscolari, riconosce di a priori in noi appunto la capacità originaria di produrre e di sentire il movimento; nel che, secondo lui, sta l’ accordo delle scienze naturali col Kant ®. Ma nella sua teorica della ‘percezione egli s’ accosta anche di più al filosofo di Kunisberg; poichè essendo le sensazioni, nel suo concetto, nient’ altro che segni che bisogna interpretare 3, si richiede per ciò stesso un’ attività primigenia che interpreti; e siccome questi segni non sono vuote apparenze (leerer Schein), ma effetti d'una causa esteriore ignota a cui si riferiscono, ne segue che il lavoro d’interpretazione e di obbiettivazione è un ragionamento incosciente i Veramente nel Lotze, più che un rappresentante della scuola genetica, si dovrebbe vedere l'anello di congiunzione tra la scuola nativistica e la genetica. Infatti è bensì vero che per lui la nozione di spazio non è innata, ed è necessario un lavorio mentale per averla, ma contemporaneamente i segni locali sono un vero e proprio meccanismo preformato. Cfr. Ribot, Psychologie allemande. Helmholtz, Die Thatsachen in der Wahrnehmung. Berlin, ta) f TOO IL PROBLEMA DELLA CONOSCENZA dunanenazenaa neenianaze sanare sa rinenianesaenin isa sanasisaodioianieneninizanasenete resa sizaeizazzaneo uunnizieazerazenizzenianisnananoniceaze dananieaniza n manina za sanana sa neriaranieazenia tea vanenressdeeta che i Nuovi Critici ritraggono dai progressi notevoli delle scienze sperimentali, e specialmente della fisiologia, vantaggi che il Kant non poteva avere, e che dissentono da lui nel determinare la natura e la quantità dell’ elemento a priori, presente in ogni conoscenza; si allontanano da lui sovratutto nel modo da proporsi e di risolvere il problema gnoseologico. Il Kant più che l’origine della conoscenza tendeva a determinarne il valore, più che il fatto e il possesso, la legittimità; quindi ammettendo che l'elemento a priori dirige l’esperienza e ne è la legge, non prese a esaminare in che senso si possa dir tale, e come avvenga che non apparisce sempre e in tutto il processo della umana conoscenza, ma solo nel pensiero già adulto; e se l’esperienza contribuisca a svolgerlo e a determinarlo. In altre parole il Kant trascuro di ricercare l'origine dell'a priori, non accorgendosi che pure questa ricerca psicologica era condizione indispensabile a porre ne’ suoi veri termini ea risolvere il problema della conoscenza. Quello che il Kant non ha fatto fecero i Nuovi Critici; e sta qui, nella risoluzione del problema psicologico come sussidiario del problema della conoscenza, la novità del Neo-Criticismo e il suo merito più grande. Contrariamente all’empirismo tedesco, l’ empirismo inglese nella spiegazione della conoscenza trascura ogni elemento formale, a priori, e tutto fa derivare dalla nuda esperienza. Osserva con molta acutezza CHIAPPELLI (vedasi) – Il criticismo e la Psicologia. nel Giornale nap. ET CI TRA Tome ui è = 251.07 che la vecchia metafisica e il moderno empirismo in glese riescono per opposte vie a spogliare lo spirito della sua originale energia; poichè quella lo riduce a î una semplice capacità di accogliere in qualche modo le idee assolute che gli si presentano, ma che esso non produce; e questo lo considera come un rispecchiamento delle relazioni esteriori, come un risultato dell’ o rienza. Se empirismo pglese ia Der_così uniti ll meccanismo, uni a che dalle forme più basse della sensazione fa uscire per via di semplice’ associazione quantitativa le ivi i Per lo Spencer, per esempio, lo spirito ben lungi dall'essere un’ attività originale, un principio dinamico, si risolve in un gruppo di attività operanti meccanicamente in una continua 4 associazione e dissociazione di stati ora più deboli ora più forti, in un continuo adattamento di relazioni interne a relazioni esterne! Donde una gravissima difficoltà a spiegare l'associazione delle singole sensazioni, e delle serie diverse in cui si dispongono. L'ordine delle sensazioni, l'associazione delle sensazioni, il loro disporsi in serie, non è una sensazione, ma un rapporto di sensazioni: ora donde viene questo rapporto ? « Perchè ci sia ordinamento, nota giustamente il Chiappelli®, conviene che ciascuna sensazione sia tenuta distinta dalle altre, e nello stesso tempo unita, altrimenti si fonderebbero in un’ unica sensazione, come avviene delle sensazioni uditive, olfattive e saporose. E come poi potrebbe avvenire l'associazione delle serie tattili e visive coi sentimenti muscolari per formare la serie spaziale, senza un’ attività sintetica a priori »? Cfr. Spencer, Principes de Psychologie, passim. 2 Kant e la Psicologia contemp. nel Giornale i Dall E IL PROBLEMA DELLA CONOSCENZA L’ ipotesi dell’ evoluzione e la teoria dell’ eredità, introdotta dallo Spencer nella Psicologia inglese, le hanno aperto un nuovo orizzonte e corretto in gran parte la sua aridità. Ma per quanto corretta e allargata, l’ elemento dinamico le manca pur sempre, le manca l’attività, la spontaneità originaria. Osserva il Tarantino! che « se v'ha una scuola che non possa non riconoscere nella psiche umana una attività propria ed originaria, questa è l'evoluzionista. Dappoichè per essa la conoscenza non è puro associagronismo, non è mera composizione e ricomposizione di clementi semplici, ma è un processo evolutivo per cui nei gradi superiori della conoscenza non s'ha solamente la somma degli elementi semplici forniti dai gradi inferiori, ma qualche cosa di nuovo, un nuovo prodotto, una nuova funzione ». Ma questa, come nota anche il Chiappelli, non è un’ esposizione ed interpretazione obbiettiva ed esatta della dottrina dello Spencer; è un apprezzamento subbiettivo, una critica di essa; critica giusta e finissima, ma esposizione sbagliata. Ognuno infatti ricorda la dottrina dello Spencer che riguarda l'intelligenza e la volontà. Gli stati superiori dell’ intelligenza differiscono dagli inferior complessità, non già per un'attività più alta che vi si' riveli; e la volontà dove, più che in qualunque altro fatto dello spirito, dovrebbe apparire un’ attività primigenia, è quello stato di coscienza per cui « dopo aver ricevuto un’ impressione complessa, i fenomeni di movimento APPTOPrIAtO nascono, ma non Possono passare all’azione immediata, a causa dell’antagonismo di certi altri fenomeni di movimento, egualmente nascenti, e appropriati a qualche impressione intimamente unita i solo per una maggiore Saggi filosofici, Napoli, Morano. Asi DI o dii rn Vsrresvanorizsanereseeriecenzer ee idbLEzsco ca cdene erapas pa Leno ana OSTSCIN TORCE PUITELATA TETI ta ars ter aonesionarasasacseeoree alla precedente »; sicchè, solo dopo un certo intervallo apprezzabile, un movimento, il prevalente, finisce col tradursi in azione!. Evidentemente qui la volontà non differisce dall'azione riflessa che per maggiore complessità. Nell’ azione riflessa c'è un'impressione a cui tien dietro una contrazione muscolare; nella volontà c' è ancora una impressione, a cui però corrispondono più gruppi di contrazioni, che, non potendosi tutti quanti tradurre in movimenti reali, si contrastano a vicenda, finchè uno non riesca a trionfare degli altri. Il meccanismo e l'assenza d’ogni concetto dinamico della psiche non potevano avere una più completa espressione. Molto opportunamente perciò il Bonatelli in un capitolo del suo libro dottissimo e profondo Discussioni gnuoseologiche e Note critiche, intitolato argutamente una pe- i Tazio cis 0 yévos mostra avere lo Spencer cancellato ogni differenza essenziale tra i fatti inorganici e j psichici, e aver ridotto Ja vita psichica a un semplice riflesso di relazioni esteriori. Certo le relazioni interne della coscienza e dell'organismo, anche nello Spencer, non ripetono le relazioni esteriori semplicemente, senza modificazioni e trasformazioni. Ma queste trasformazioni si producono meccanicamente, da se, senza una vera € propria attività, da cui derivino: e perciò lo spirito del criticismo Kantiano è ben lontano .dal filosofo inglese. Si potrebbe osservare però che l’ a priori biologico della scuola inglese ha tutti i caratteri dell'a prior: formale e trascendente del Kant, che anzi non è altro x © che la traduzione di esso in linguaggio fisiologico e bio- A logico. Il Tarantino nell'articolo già citato c pol in un altro Kant e Spencer, che fu, insieme col primo, raccolto nei suoi Saggi filosofici, sostiene apertamente questa 1 H. Spencer, Principes de Psychologie 1% tesi: sicchè per lui l'influenza del Kant sulla scuola in- 4a glese è un fatto incontestabile; e la differenza fra l’uno e l’altra sta solo in questo, che il primo ammette senza sa più l’a priori, e la seconda ce ne dà la genesi e la ps spiegazione empirica, precisamente come fa la scuola È : tedesca!, d Se non che il lavoro secolare accumulato e trasmesso i; per via della eredità naturale, e per cui lo spazio ed il tempo, per esempio, per non parlare delle altre leggi ? del pensiero, non sono che relazioni mentali istintive Gi rese organiche nella vita della specie, è un processo Mico inesplicato e inesplicabile quando non si presupponga Mi Un'attività originaria che ne sia il fondamento. Pongasi pure che quello che è a priori rispetto all’individuo, sia a posteriori rispetto alla specie; pongasi pure che l’a priori non sia trascendente, ma biologico e storico, secondo l’espressione del Levves; ma resta f:: sempre la domanda, a cui si dovrebbe rispondere, in È qual modo si sia potuto formare, anche nell'evoluzione E È. biologica, quell’associazione delle sensazioni che costi- È ù Me tuisce la serie spaziale e la serie temporale. Bisogna in È Ai ogni caso presupporre l’attività sintetica, l’attività asso- ; hi | ciatrice dello spirito, che è quella appunto che non si |, | Ss 3 vuole presupporre. Ma alla teoria dell'a priori biologico e storico si' potrebbero fare ‘ben altrè osservazioni. E prima di tutto se le condizioni e le leggi dell’ esperienza sono un risultato dell’ esperienza stessa, a cui si arrivò successivamente per via di evoluzione e di trasmissione ereditaria, come fu possibile l’esperienza in origine quando le sue condizioni e le sue leggi non.s'erano ancora fissate nell'organismo? E poi, se queste leggi e queste condizioni ! Saggi filosofici. side bibite bio I OTTIENI ARTT RTRT sono acquisti successivi della razza, sono una specie di capitale trasmesso e accresciuto di generazione in generazione, donde venne il primo deposito di fondi che fu, per così dire, il nocciolo dei risparmi mano mano ingrossantisi dell’ umanità? Si dirà che |’ intelligenza umana è impotente a scoprirlo, per quanto lontano risalga nella catena degli ascendenti? Ma in questa maniera si ammette implicitamente l’esistenza di esseri che contengono, almeno allo stato di embrione, le nozioni che pur si vogliono derivate per evoluzione dalla sola esperienza. Oppure si dirà che esse appariscono a un certo grado dell’ evoluzione? Ma in questo caso ancora esse non sono più un prodotto dell’ evoluzione ed hanno un cominciamento assoluto. Da qualunque parte si guardi, l'evoluzione sùppone sempre una qualche cosa che si svolge; ec senza di questa non si può neanche concepire. Così le leggi e le condizioni dell’ esperienza sono bensì svolte e determinate dall'esperienza stessa e dall’ evoluzione, ma preesistevano iù germe e all esperienza e all’ evoluzione. E posto pure che siano un semplice risultato dell'una e dell’ altra, donde viene la necessità e l’ universalità che loro s' accompagna?Nessuna esperienza sia individuale, sia specifica, può dare la necessità e l’uni-versalità: la necessità e l’ universalità vengono dall’ attività sintetica dello spirito. Per quanto numerosi siano i casi in cui da noi e dagli avi nostri s'è sperimentata la verità d'un certo fatto, niente può garantirci che un caso quandocchessia non si presenti a smentire quei primi. L'esperienza si compone sempre di un numero limitato di osservazioni; quindi, per quanto ripetuta e . moltiplicata, non è mai sufficiente a farci concludere universalmente. Ancor meno può fornire il fondamento alla necessità di una proposizione. « Essa può, scrive il arsssaizianeianionaazzaniscase ovegcinzensenaeneio ne eosessoniena nesiasarensaseaseseeozene suesusovezeassazioaneosganaevatogasaesevetevizevesoste. Whevvel!, osservare e notare ciò che è avvenuto, ma non può nè in un caso qualunque, nè in un cumulo di casi trovare una ragione per ciò che deve avvenire. È, Essa può vedere degli oggetti l'uno accanto all’altro, > ma non vedere perchè essi devono essere sempre così giustaposti. Essa trova che certi avvenimenti si succedono, ma la successione attuale non dà la ragione del suo ripetersi; essa vede gli oggetti ‘esterni, ma non può scoprire il legame interno che incatena indissolubilmente il futuro al passato, il possibile al reale. Apprendere una proposizione per via di esperienza e vedere ch’ essa è necessariamente vera, sono due operazioni intellettuali completamente differenti Anche a MILL – cf. Grice, “More Grice to the Mill” -- si possono fare in gran parte «Je osservazioni che abbiamo fatto allo Spencer. Anche per lo Mill infatti il problema gnoseologico è risolto per via di esperienza e di associazione; la cono scenza non ha altre fonti che queste; il principio dina mico, il principio associatore, l’attività sintetica manca’ anche qui; e l'associazionismo meccanico, il più puro fenomenismo spiega tutta quanta la vita dello spirito. i Si dirà che la dottrina che riguarda lo spirito non è e veramente così meccanica e fenomenistica nel Mill come mostriamo di credere noi; e che în realtà il Mill, dopo aver ammesso che lo spirito è una serie di stati 4 . ù IRA È; A x Histoire des idées scientifiques, citato dallo Stuart Mill, Log:gue di coscienza e nulla più!, aggiunge, indottovi dal fatto 2 della memoria e dell’ aspettazione così caratteristico della vita interiore, che questa serie conosce’ se stessa come passata e avvenire; sicchè si deve ammettere essere lo spirito altra cosa dalla serie stessa, quando non si voglia accettare il paradosso che una serie conosce se stessa in quanto serie ®. Si dirà anche ch'egli riconosce esplicita mente « qualche cosa di reale nel legame che unisce la coscienza presente alla passata, reale come le sensazioni stesse, c che non è-un puro prodotto delle leggi del i pensiero senza nessun fatto che gli corrisponda »8; in, altre parole ch'egli attribuisce una vera e propria realtà al Me, allo Spirito. Tutto questo sappiamo: ma sappiamo anche che tendenza manifesta e desiderio vivissimo del Mill è di spiegare e poichè questa è da lui concepita come la. possibilità permanente di sensazioni senza nulla che accenni a qualche cosa di sostanziale e di attivo, così egualmente dev’ essere concepito lo spirito?. E se il fatto della memoria si oppone ad una simile, concezione, se l'ipotesi della possibilità permanente, come lo stesso Mill confessa, non. dà una teoria sufficiente dello spirito 9; se il legame che unisce la coscienza presente alla passata è parte indispensabile della concezione positiva di esso 7; se insomma c'è di "evane si ia pa fe Philosophie de Hamilton. anche Zogigue écc.., Philosophie de Hamilton, E . uarnaanerioaiezenieneoneonesiz sasa na ainaonionene sica nazezianeonear esi pireriaezizeo _o ccascsscaecasentioneneezazeasazanianeceseo reale nello spirito la continuità e l'identità della coscienza, ed esso stesso è qualche cosa di reale, è un elemento originario che non partecipa della natura delle cose che rispondono ai nostri nomi!; non per questo, .e se c'è contraddizione la colpa non è nostra, lo spirito è qualche cosa di sostanziale e di attivo. Jo non adotto, dice il Mill esplicitamente, /a /eoria comune che riguarda lo spirito come sostanza?. E in una nota alla Analysis di suo padre scrive :« Noi-facciamo molta fatica a credere che un essere senziente possa esistere senza la coscienza di se medesimo. Ma questa difficoltà nasce dall’ associazione irresistibile che, fin dalla nostra prima 3 e PEPE fre. infanzia, si stabilisce, grazie alla memoria, tra ciascuno è dei nostri sentimenti e la serie intera di cui fa parte, e A conseguentemente tra ciascuno di essi e il nostro me n.3 À SB _ Che cosa vogliono dire queste parole? Vogliono dire che ‘A A e; il are reale e vivente che si credeva di cogliere fondan- i dosi sulla continuità della coscienza, non è che un? il lusione, illusione generata dall’ associazione: noi non cogliamo in fondo che una continuità fenomenica, una «serie di stati psichici in cui. il me si risolve. D'altra parte se il me GRICE PURE EGO è riducibile alla memoria e alla continuità della coscienza, dove trovare quell’elemento permanente che è necessario a costituirlo, se pure ‘ à è qualche cosa di sostanziale? Con molta profondità nota S FERRI (vedasi) nel suo saggio mirabile La Psychologie de l’Association che altra cosa è quest’ elemento permanente, e altra cosa ciò che v' ha di non interrotto nella successione. L’uno è così poco assimilabile all’altro che il primo solamente possiede un'identità vera, mentre il I Analysis, . auisreininaaene sv ionanasianeesezaniniaeeanionisesezaneeesieea azien ananeo sv agentaniarerasazesieneenasze ns caniangareraneazeeeazaazaieneoneee secondo non ha che un’identità nominale. E se si dice che le funzioni della riproduzione e del riconoscimento gli danno nella memoria una specie d’identità individuale, questa risposta non toglie la difficoltà, perchè avremo sempre la moltiplicità in luogo dell’unità, e si domanderà sempre, collo stesso Mill, su che riposi la credenza o il giudizio pel quale affermiamo l’ esistenza di qualche cosa d’identico, che oltrepassa la serie dei modi successivi e cangianti. Ma lasciando questo, e ammettendo anche che Mill assegna una vera e propria sostanzialità allo spirito, certo è però che questo punto di vista ontologico e metafisico è in lui come non fosse; e il solo punto di vista fenomenistico ricorre in tutta la sua filosofia. Qualunque sia, scrive .Mill, la natura della esistenza reale che noi siamo costretti a riconoscere nello spirito, esso non ci è noto che in una maniera fenomenica, come la serie dei suoi sentimenti o dei suoi fatti lore} di coscienza... I sentimenti o i fatti di coscienza, che 3 gli appartengono o che gli hanno appartenuto, e il suo potere d’ averne ancora, ecco tutto ciò che si può aflermare del Se, i soli attributi possibili, salvo la permanenza, che noi potremo riconoscergli. In conseguenza io adopero, _, f € all’occasione le parole spirilo e calena di coscienza come Spivile 2 afena equivalenti ». NIrfawija i Di qui segue evidentemente che di null'altro si deve tener conto in Psicologia che dei fatti e del loro nesso meccanico, esteriore; ogni elemento dinamico è escluso. E perciò se la teoria materialistico-meccanica non è X professata e.non può essere professata dal Mill, perchè % da buon positivista deve lasciar da parte ogni questione di et 1 3. 2 Philosophie de Hamilton., L _ kr essenze; se anzi Mill respinge decisamente il materialismo d'Erasmo Darvvin!; se non ammette la dipendenza di ciascuno stato dello spirito da uno stato corrispondente del corpo, e riconosce nei fatti psichici delle leggi loro proprie; in realtà però del materialismo senza volerlo segue l'indirizzo e adotta i principii. ‘Il Ferri nell'opera giò citata nota che Mill modifica profondamente la teoria dell’associazione di Mill suo padre, aggiungendovi e reintegrandovi un elemento sconosciuto, l’attività dello spirito? Per FERRI (vedasi) adunque le due scuole rivali in psicologia, la intuitiva e l’empirica, si sarebbero in fondo accordate in un punto capitale. Noi non siamo di quest'avviso, e ci perdoni l'illustre filosofo se dissentiamo da lui. Mill per verità ha tutte le apparenze di aver tenuto conto dell'attività dello spirito; egli adopera le parole /avoro mentale, attenzione, concentrazione dell’ intelligenza ecc.; ma per queste egli intende sempre una sensazione, o un'idea che, per l'interesse che suscita in grazia del piacere che le va unito, diventa come centro di aggruppamento della nostra vita psichica. E perciò la sua teoria non è diversa nel fondo dalla teoria del Condillac modificata, sviluppata e adattata alla filosofia dell’associazione 4. Si può dire che avvenga qui allo Stuart Mill quello che gli avviene in morale; anche in morale adopera le parole stesse che adoperano gli avversarii; ma la spiegazione che ne dà mostra ad 1 Logique, Vedi l'Introduzione e il cap. III, del libro V. Logique. Anche Mill, Comte et le positivisme psychologie de l’association. + Lauret, Philosophie de Mill, evidenza che non ne accetta però il contenuto e lo spirito. Vedasi a conferma di ciò la teoria dell’ attenzione quale è esposta dallo Stuart Mill in una nota importante all’ Analysis di suo padre!. « Avviene spesso, egli dice, che una sensazione pidcevole o dolorosa escluda dalla coscienza le altre sensazioni meno piacevoli e meno dolorose, e impedisca il comparire delle idee estranee allo stato mentale attuale. In questa maniera la sensazione predominante tende a prolungare la sua esistenza, e noi diciamo ch' essa tende ad attirare la nostra attenzione, vale a dire che non è facile avere, contemporaneamente alla sensazione che riempie lo spirito e se ne impadronisce, qualsivoglia altra sensazione od idea, ad eccezione delle idee associate che favoriscono lo stato attuale e lo fanno continuare. Essa è un oggetto esclusivo di coscienza, a exclusive object of consciousness; essa diviene più intensa che non fosse, ed esercita un'azione più decisiva sulla serie ulteriore dei nostri pensieri. D’ altra parte ciò. che è vero delle sensazioni è vero delle idee. L'idea oltremodo piacevole e dolorosa s' impadronisce dell'anima nella stessa maniera ed attira nella stessa maniera l’attenzione. Fin qui adunque non' c'è nell’attenzione indizio alcuno di attività; tutto è spiegato per via del piacere e del dolore e dell’associazione. Ma, aggiunge lo Stuart Mill, la volontà ha un potere reale sull’attenzione, ze vvill has povver over the attention; quando l’idea non è abbastanza piacevole per se stessa, noi possiamo con un atto volontario arrestarci sopra un’ idea prossima che accresca l’ interesse della prima. E qui parrebbe far ca polino l’ elemento attivo. Però com’ è provocato questo Z. à e ATL L IT. PL ni toto oo Pan a n IRA nni Sg Pt ezio iste IL PROBLEMA DELLA CONOSCENZA MNSRIEE SEDIA eo imecsessosseseseossssenseseeeneo vyosseteona ea atto volontario e in che consiste, but hovv is this act  of vvill excited, and in yvhat does it consist? L’atto  è provocato da un motivo, dal desiderio d’un fine, cioè  d’ un piacere, o, ciò che vale lo stesso, d'una cessazione  di dolore. Sicchè se l’idea alla quale attendiamo non è  abbastanza piacevole per se stessa, la associamo ad una  idea piacevole, e il risultato è la fissazione dell'attenzione,  the result îs that the attention is fixed. Perciò sia l’idea  piacevole per se, o sia piacevole per la sua connessione  con un'altra idea, il fissarsi dell’ attenzione dipende  sempre dalla medesima legge mentale, la legge dell’ associazione, e non è il caso neppur qui di parlare di  elementi attivi.   Si può obbiettare che la spiegazione precedente è valevole solo per i casi in cui lattenzione volontaria  non incontra ostacoli e non richiede alcuno sforzo. Se  invece avvenga che lo spirito si distolga da un’idca, e  sia necessario per trattenervelo un certo sforzo che costi  fatica ed esaurisca, in tal caso l’attenzione dovendo non  più soltanto essere facilitata, ma comandata, l'associazione   »;. - non può più bastare a quest'effetto, ma è necessario l’ inu tervento attivo della volontà. Esaminiamo la difficoltà.  5 Q La volontà anche qui è messa in azione da un mon . tivo o da un desiderio. Ora il desiderio motore della  volontà è 0 il desiderio iniziale, divenuto più energico,  o un desiderio addizionale: e questo desiderio, o più  forte, 0 OTO Dasce in questa maniera. Noi non amiamo  abbastanza il fine a cui tendiamo; l’idea di questo  ANCAnOnES REGIA piacevole, o la privazione di esso e required. Allora alfano sì oa desiderio, bramiamo un am 5 + ae So nostro fine, pensiamo ch SS DIL ardente de, P o che varrebbe meglio per noi che * nerrerisancanineseeseanaazesaenieaza sa smaenazenasaazazionenena:sontiscenacnanisna nnsononasanizesenzeteatece seeneesavanpnavnneorieceoseeeesz: questo fine in particolare e i nostri fini in generale avessero più influenza ch’ essi non hanno, sui nostri pensieri  e sulle nostre azioni. Questo sentimento dell’insufficienza  della nostra attenzione accresce il vigore delle nostre  operazioni mentali; il desiderio s'avviva e s'esalta da se  stesso; o piuttosto l’idea della debolezza del desiderio  rinforza il desiderio, e il desiderio rinforzato riesce in  fine a fissare l’ attenzione »!. L'attenzione adunque, anche in questo caso, si può  in fondo ridurre all'associazione: è sempre una sensazione o un'idea che, spontaneamente o per una reazione  spontanea, direttamente o indirettamente, riesce a impadronirsi della coscienza, escludendone le altre e non richiamandovi che quelle che sono associate ad essa e  possono favorire il suo dominio. Anche dall'esame del concetto di causa, come è  inteso dallo Stuart Mill, si potrebbe arrivare alla medesima conclusione, ch’ egli non ha affatto reintegrato nella  teorica dell’ associazione un elemento sconosciuto ai suoi  antecessori, l’attività. La causa per lui non è efficienza,  non è energia, non è forza; essa si risolve in un legame  di prima e di poi, in una successione uniforme, incondizionale e nulla più. Il potere efficiente non ci si rivela  nelle cose; l’esperienza non ci rivela che cause fenomeniche o fisiche, non cause prime ed efficienti od ontologiche di checchessia ?. i   E la volontà ? La volontà è causa delle nostre azioni  nella stessa maniera, e non altrimenti, che il freddo è    + Non avendo a nostra disposizione l' Analysis siamo stati costretti a riassumere la nota del Mill in gran parte colle parole stesse  del Lauret, Philosophie de Mill} Logique, ecc. Cfr. il nostro Determinismo di Mill. i . i SAS re] Sane %» nt. «  La    O La Pen)    nd PATATA i at une    causa del ghiaccio, e la ‘scintilla dell’ esplosione della  polvere; vale a dire, è causa fenomenica, empirica, e  non si può dire che disponga d'una forza e d'un potere  speciale; è un antecedente a cui tien dietro un conseguente e nulla più. Con la metà del mondo psicologico,  dice Mill, io non mi riconosco il potere di agire sulle  mie volizioni %. E se la nozione di sforzo si trova nella  volizione, donde’ poi si riflette nella nozione volgare di  forza e di causa, questo sforzo non suppone l’esistenza  di un potere, d’ un'energia speciale che lo compia. Lo  sforzo non è che la sensazione muscolare di resistenza,  che noi proviamo compiendo un movimento, sia che  questa resistenza ci venga da un oggetto esterno, sia dal  semplice sfregamento e dal peso dei nostri organi di  movimento. E pura illusione subbiettiva, derivata dalla  generalizzazione e dall’astrazione che s’esercitano salla  sensazione reale di sforzo muscolare o nervoso, quella  per cui ci creiamo l'entità astratta forza, che consideriamo come l'intermediario necessario perchè l’antecedente possa agire sul conseguente, e in assenza del quale  niente potrebbe essere effettuato 3.   i E pare che tutto questo basti a mostrare che di  attività e di energia non è il caso di parlare nella filosofia dello Stuart Mill; da buon positivista non dovea  egli occuparsi che di fatti, non di sostanze e di cause  operanti. i  . Dei moderni psicologi inglesi della scuola dell’esperienza chi non ha trascurato ]°  l’uomo, chi non ha visto nell  meccanismo, ma anche l’inte    attività primordiale nela vita interiore un puro  vento di qualche cosa di    1 Logique ecc., vol. 1,.p. 393.  2 Philosophie de Hamilton    1 Pi 354-355.  5 Ib. p. 355-357. i   ISI spontaneo, di attivo, è il Bain}, E, quello che è curioso, lo  Stuart Mill che questo elemento attivo avea trascurato,  loda in un articolo consacrato a un libro del Bain”, questa  importante aggiunta, considerandola come un vero progresso della psicologia dell’ associazione. « Coloro che  hanno studiato gli scritti dei psicologi associazionisti,  dice lo Stuart Mill, hanno visto con dispiacere che,  nelle loro esposizioni analitiche, ci fosse un’ assenza  quasi totale d’elementi attivi o di spontaneità appartenente allo spirito stesso. Nella Gallia si è spesso  citato il progresso che si fece dal Condillac al Laromiguière; dei quali il primo faceva d' un fenomeno  passivo, la sensazione, la base del suo sistema, il sccondo vi sostituiva un elemento attivo, l’attenzione.  La teoria del Bain è nel medesimo rapporto colla teoria diHartley che la teoria di Laromiguière con quella di Condillac. Queste parole di Mill provano  ch'egli stesso avea visto e compreso l' importanza dell’attività sintetica dello spirito nella spiegazione dei fatti  psichici; ma, deferente alle tradizioni del vecchio empirismo inglese, per cui tutto è dovuto al meccanismo dell’esperienza, non seppe tenerne conto abbastanza nelle  sue opere, In generale adunque possiamo dire delle due scuole  empiriche di Germania e d'Inghilterra, che l'una è la vera erede dello spirito del criticismo e s’assimila la parte vitale della critica, che sta non tanto nel riconoscere come elementi a priori le forme dell’intuizione e ‘le Specialmente Les emotions et la volonte, Les Sens et l’Intelligence. Dissertations and Discussions. Ribot, Psychologie anglaise, e Fouillée, Histoire de la Philosophie.  =ad e telai i st he ni i LA i e CRM Lidl a Mel   mersenaazeneaseeenane  nesusvsarevesevesesnesaeevesesst1 panonese0sezzz19dstosoveo Pueose sea eese, categorie dell'intelletto, quanto, € principalmente, nello  ammettere l’attività sintetica dello spirito come condizione dell'esperienza !; e che l’altra, ben lungi dal conformarsi allo spirito del criticismo, lo avversa anzi, se è  vero che il meccanismo è in assoluto contrasto col  dinamismo. Quanto all’empirismo francese del Comte e della sua  scuola, basti rammentare che per esso non v'ha psicologia  che non abbia a fondamento l’osservazione esteriore e  non si confonda colla fisiologia; che crede una chimera  l'osservazione interna o psicologica; che abolisce ogni  altra logica che non si accompagni alle applicazioni e  alle ricerche scientifiche in cui è implicata, e tiene un  fuor d’opera studiare i procedimenti del pensiero in se  e per se; per capire com'esso aborrisca da ogni ricerca  gnoseologica, e il problema della conoscenza per esso  non esista neppure?. 1 Cohen, Kants Theorie der Erfahrung, p. 87 e seg.; Richl,  Der philosophische Kriticismus. Comte, Cours de philosophie positive; e Mill, Aug. Comte er le Positivisme, ì VE: cali dA LL  amarsi rete ile IA rt  Le diverse parti delle ricerche morali di Aristotele  non sono state da lui disposte per modo da riuscire  ordinate c connesse come sarebbe desiderabile: certo un  concatenamento interno non manca nella sua dottrina,  ma non risulta abbastanza chiaro dalla sua esposizione.  Questa sconnessione, questa scucitura, per dirla così,  della morale di Aristotele, deriva in gran parte dalla natura stessa della materia ch’ egli aveva fra mano e dal  concetto ch'egli se ne faceva. Le cose di cui si occupa  la morale, l’onesto e il giusto, non hanno niente di stabile  e di fisso, anzi variano e, per così dire, vanno errando  da luogo a luogo per modo che sembra siano solamente  per legge e non per natura !. Di qui segue che, trattando  di esse, non si può essere così accurati e precisi, come  si potrebbe essere trattando di cose che fossero per natura  stabili e fisse; anzi ci dobbiamo contentare di esprimere  il vero all’ingrosso' (7270265) e mei suoi lineamenti  generali (+6r); la precisione e l’accuratezza (ràzoifés) non    4 Arist. Eth. Nic. ediz. Susemihl, I. 3, 2-3: T4 dì x02à al qà  dizaua TOCAUTAV Îyer diapopav nai TARINY Gate doze) vopo elva,  queer dì pai.  ida | Li PEPE LE 3 è possibile egualmente in tutte le ricerche, e deve in ogni  caso essere tale quale comporta la natura della materia  di cui si tratta!. S'aggiuriga che la morale prendendo le mosse da  ciò che suole accadere d’ordinario (#ò © èrl 7ò mo),  non mai dal necessario e dall’assolutamente certo, arriva  di necessità a conclusioni della stessa natura, a conclusioni cioè nè necessarie, nè assolutamente certe, ma soltanto precarie; essa è scienza induttiva 5, e, come tutte  le scienze induttive, non può avere il rigore che si può  esigere ad esempio nelle matematiche. D'altra parte, siccome non si deve trascurare in morale quello che abbiano potuto dire gli altri filosofi in proposito, c perfino  quello che ne possa dire il volgo ‘, e siccome le opinioni  del volgo, e anche quelle dei filosofi, si fanno notare per  la loro varietà e qualche volta per le loro contraddizioni,  ne segue che tenendo dietro ad esse, sia pure collo scopo  di esaminarle e discuterle, di farne insomma la critica, è  raro che non ci lasciamo sviare; è raro che, accettandole  in parte e in parte non accettandole, non rendiamo oscuro  anzichè chiaro il nostro pensiero, e perfino non facciamo  forza ad esso stesso per mostrarlo d’accordo con quello  degli altri5.Eth. Nic. Eth, Nic. IL 2, 3-4  UK: Eth. Nic.  Eth. Nic. Questo non è detto esplicitamente in nessun luogo della Nicomachea; ma lo si può dedurre dalla cura continua di Aristotele  di confrontare le sue opinioni con quelle degli altri filosofi e perfino  con quelle del popolo. D'altra parte ciò era richiesto dall'indirizzo  sperimentale a cui Aristotele s'attiene nella morale. A prova di quanto è detto quassù si può citare il cap. VIII. fre ety® . PA. €" ì,  A zi at,    Per tutti questi motivi a cui è da aggiungere, per  quello che riguarda Aristotele, una certa trascuratezza non  solo di ogni ordinamento sistematico, ma perfino del nesso  tra periodo e periodo, per cui c'incontriamo non di rado  in osservazioni e pensieri che paiono come compati in aria;  il fare soverchio assegnamento sull’intelligenza del lettore  e con poco dir molto, e le cose anche di massima importanza accennare appena anzichè trattarle largamente;  il lasciarsi sviare dall’accessorio mettendo da parte il  principale; il proporre in un certo luogo una questione  e non risolverla, per riprenderla poi e risolverla dove e  quando meno s' aspetterebbe, e spesso anche il mettere  innanzi dubbii e mostrarsi tentennante dove si desidererebbero affermazioni recise ed assolute; riesce impresa  non certamente di facile attuazione l’ esporre una parte  qualunque della dottrina morale di Aristotele. Una tale  esposizione è lavoro eminentemente critico. Congiungere  quello che è disgiunto e disperso, ordinare quello che  è disordinato, sceverare quello che appartiene in proprio  ad Aristotele e che si può considerare come sua dottrina,  da quello che è soltanto accidentale ed avventizio; i  luoghi controversi ed oscuri interpretare nella maniera  che meno si discosti dallo spirito dell’ autore, e in ogni  caso non affermare recisamente quello che 1° autore  enuncia in forma dubitativa; tener conto dei tentennamenti, delle contraddizioni, se ce ne sono, € fare che  anche le minime sfumature non vadano perdute, in  modo che tutto Aristotele ci si presenti dinanzi, e non  una parte soltanto, un aspetto particolare di esso; sovratutto non lasciarsi vincere dalla smania di correggere  e di completare da un certo punto di vista Aristotele,    del libro I. dell’ Etica Nicomachea, dove Aristotele cerca in ogni modo  di far andar d'accordo la propria opinione con quella di altri molti. i gia je da  È    svisandolo invece e corrompendolo; parlare il suo linguaggio poco curandosi che non possa piacere à chi  legge; ecco un complesso di cose che fanno anche d’una  semplice esposizione un lavoro critico.   Ma non è nostra intenzione limitarci ad una semplice esposizione: all’ esposizione cercheremo d’ innestare  ed aggiungere osservazioni e considerazioni di vario genere, quali ci verranno suggerite dalla dottrina esposta,  considerata in se stessa, o in confronto colle dottrine di  altri autori antichi o moderni.   Dichiariamo poi qui che e per questo lavoro sulla felicità, e pei due successivi sulla vir e sulla volontà in  Aristotele, attingiamo quasi esclusivamente all’Etica N?  comachea. È noto oramai, e non staremo a ripetere quanto  c nelle storie della filosofia più recenti e in lavori speciali  è stato ampiamente dimostrato }, che solo l’ Etica Nicomachea si può ritenere lavoro d’ Aristotele, mentre  l' Etica Eudemia e la Grande Etica sarebbero lavori  di discepoli, di Eudemo la prima c la seconda di un ! Vedi specialmente Zeller, Geschichte der Philosophie der Griechen, nella parte in cui tratta degli scritti d’ Aristotele, ultima edizione;  Ucbervveg, Grundriss der Geschichte der Philosophie; Spengel, Veber dar Verhiltniss der drei  Aristoteles' ethischen Schriften, e Aristotelische Studien; Bonitz, Observationes criticae in Aristotelis quae feruntur Magna Moralia et Ethica Eudemia; Fischer, De Ethicis Nicomacheis et Eudemiis quae Aristotelis nomine tradita sunt dissertatio; Rose, De Aristotelis lìbrorum ordine et auctoritate; Barthélemy Saint-Hilaire, Morale d'Aristote, Dissertation preliminaire; Grant, The Ethics of Aristotle, illustrated vvith Essays and notes, Londra; Ollé-Laprune, Essai sur la Morale d’ Aristote, Introduction; FERRARI (vedasi), L'etica del lizio riassunta, discussa ed illustrata; ed altri. Pupa a eraent con vocoa senvatia bian aenianananenasascnsones fousontonsstenizbos aeenvnee rsa sesiere ignoto, probabilmente un peripatetico con tendenze stoiche; i quali non sempre fedelmente riproducono il pensiero del maestro. Che se qualcuno ci facesse rimprovero d’aver da Aristotele, da un autore così lontano: da noi, tratto argomento a studii di morale, ripeteremo le belle parole con cui Leon Ollé-Laprune finisce l'introduzione al suo bello studio sulla morale d’ Aristotele: « Aristotele merita bene che si faccia qualche sforzo per seguirlo. Non si perde nè tempo nè fatica in tale compagnia. Oltre che si ha il piacere vivo e nobile di apprendere ogni momento delle belle cose, si medita sulle più alte questioni, su quelle che più hanno il diritto di interessare ed appassionare il filosofo, ed è una meditazione che fortifica! ». La prima ricerca che Aristotele si propone nella sua Etica è che cosa sia il bene sommo, che cosa sia il fine supremo della vita. Gea Spetta a Socrate il merito d'aver dichiarato nettamente la necessità d'un fine, a cui la mente si rivolga, perchè l’azione acquisti un valore morale; a Socrate è dovuta la prima telcologia, per quanto imperfetta c unilaterale essa ci sembri. Le cause finali spiegano per lui il mondo tutto quanto, non il fisico solo, ma anche umano, poichè gli atti umani dipendono in fondo dal pensiero che li regola, dal fine che li attira. L’ interiorità 4 Ollé-Laprune, Essai sur la Morale d' Aristote, Paris. i ASA Me a n at sd èsi- vi ed va drive i UNA socratica di cui tanto si parla, il yv&0 ozvrév, il demone socratico stesso, hanno nelle cause finali la loro vera e completa spiegazione. Dopo Socrate il fine umano divenne la ricerca capitale dell’ Etica, e dalle diverse soluzioni date al problema dipesero i diversi indirizzi morali delle scuole socratiche. Aristotele ripiglia il problema, e lo risolve da par suo. I varii e molteplici fini o beni, che gli uomini si propongono mentre operano o si danno a qualche arte e scienza, sono tutti fra loro così congiunti che tendono a un certo bene o fine sommo il quale vogliamo per se stesso ($ È aicd povidue0d), e al di là del quale non resta più nulla a desiderare. Che cosa è quest’ ultimo fine o bene? Bisogna determinarlo, perchè il saper ciò è della massima utilità per condur bene la vita; come arcieri, a cui sia proposto il segno da colpire, otterremo più facilmente quello che bisogna, quando l’avremo saputo!. «Nel nome tutti quanti s’accordano e chiamano il sommo bene la felicità (e0dapoviz), essendochè è la felicità quella in cui s' appunta e si queta ogni desiderio; ma non s'accordano quando si tratti di definire in che questa felicità essenzialmente consista. Poichè v’ ha chi. la ripone nel piacere, nelle ricchezze, nell’ onore; e v’hanno perfino di quelli pei quali la felicità nonè sempre la stessa cosa, ma ora questa, ora quella, secondo le condizioni diverse in cui si’trovano. L’opinione‘di chi ripone la felicità nel piacere (piacere materiale), sebbene sia quella dei più, non merita neppure di essere discussa; è schiavo di se medesimo e delle proprie passioni e conduce una vita da bestia chi si abbandona al piacere. Chi sostiene che la felicità È i Eth. Nic. I. 1-2. 2 Eth. Nic. I. 4, 2-3. NERTTETANZZIANIAZI ZI NE TERE A ENI A RATE RA TERA TANI AR Ren Ara SI TISTI ani ze sn temi nienaraanecazeanerananaaneane vaso ezi vena nseztenizeserasionenzeosi stia nell’ onore, sebbene abbia un’ opinione più ragionevole, non però è nel vero; poichè come si può reputare sommo bene quello che è posto nell’arbitrio degli altri? Il bene deve appartenere in proprio (oizzìoy), realmente e ‘ non accidentalmente, alla persona a cui appartiene, e deve esser tale che difficilmente si possa togliere ( durupatperoy). D'altra parte è l'onore ricercabile per se stesso, o non piuttosto si vuole come il premio e la testimonianza della virtù? Neanche l'opinione di chi ripone la felicità nelle ricchezze è accettabile, poichè primieramente la ricchezza si vuole come mezzo e non come fine; e poi la vita di chi è dedito.alla ricchezza è vita piena d’affanno e di lotta (6 dz ypapatiomne Plos Piads Tic eoriv)!. V'ha anche un’altra opinione, più famosa di tutte queste per l'autorità e il nome di chi l’ha sostenuta, l'opinione di Platone, secondo il quale il vero bene è il bene ideale universale, il bene separato, in se e per se esistente (ympiotiv ti aùtò 20) asré), causa a tutti gli altri di esser beni®. Quantunque, dice Aristotele, quest’ opinione sia sostenuta da persona a noi cara, dovremo tuttavia combatterla, perocchè noi siamo sovratutto amici + della verità . E primieramente il bene si predica di tutte le calegorie, anche di quelle che sono accidentali alla sostanza e quindi a lei posteriori, e si dice ad'esempio di Dio che è buono, della virtù che è buona, e così egualmente dell'utile, del tempo ccc.: ma le categorie nulla hanno di comune e sono irriducibili l'una all’altra, sicchè anche quando loro si attribuisce il predicato dere, Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic.  &uQoly pg divo oidow Gaioy poT‘AY shy dA 0ev2y, donde venne il noto: Amicus Plato, sed magis amica veritas. ST ve questo non esprime alcun che di comune, di universale e di uno (zowsv 1 220620) val #), nè potrebbe quindi esservi per tutte un idea comune del bene (oz dv stn zown mi arl cobray 1942)! Che se quest'idea comune del bene ci fosse, sì avrebbe pure una scienza comune dei beni, come v' ha una scienza comune per tutte le cose che si subordinano ad una sola idea ?. Ma poi che cosa è il bene in se? e in che differisce dal -bene iù particolare? In quanto beni, il bene particolare e il bene in se in nulla differiscono ; c'è nell’uno e nell'altro una sola e identica nozione. Si dirà che l’uno è transitorio, l’altro eterno? Ma in niente sarà più bene il secondo del primo per essere eterno, come non è più bianco un bianco che duri molto tempo, di un altro che dura un giorno solo, per questo solamente che dura molto tempo ?. Che se si obbiettasse che si parla dell'idea solo in rispetto ai beni per se, e non ai beni che servono di mezzo ad altro, si potrebbe domandare da capo che cosa c'è di comune, ad esempio, fra la saggezza e il piacere considerati in quanto beni, quando si prendano come beni per se: e pur tuttavia l’idea del bene in essi tutti dovrebbe essere la medesima, ai come nella neve e nella biacca l’idea della bianchezza 4. Non esiste adunque quel bene ideale comune e uni versale che Platone ammette. Ma dato pure che esista, dato pure che il vero bene sia qualche cosa di separato in se e per se esistente, esso riesce affatto inutile all’uemo che non può nè metterlo in pratica, nè acquistarlo; È mentre in morale si ricerca invece un bene che si possa 4 e mettere in pratica ed acquistare, che sia dunque A Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic.. proprio dell’uomo e relativo all’ uomo. Si dirà forse che benchè un tal bene non si possa acquistare, è dato però conoscerlo nelle sue relazioni coi beni che si possono acquistare, sicchè serve come di esemplare, di modello per più facilmente conoscere questi e, conosciutili, con seguirli? Ma a questo si può opporre che tutti fin qui hanno trascurato un tale aiuto; le arti, le scienze, pure tendendo a un qualche bene e cercando di ottenerlo, trascurano di conoscere il bene ideale; e si può opporre ancora che dalla conoscenza del bene ideale, quand'anche fosse possibile, nessun vantaggio trarrebbe chicchessia nella pratica; poichè la pratica riguarda azioni singolari, e per queste si richiede non giù una cognizione generale, qual è quella del bene ideale, ma cognizioni singolari. Ad esempio come sarà più atto alla medicina, o a condurre gli eserciti chi contempli quest idea del bene? Il medico non ricerca la sanità in astratto, ma quella del l’uomo, anzi di quest uomo particolare, poichè esercita l’arte sua sopra i singoli individui !. Discusse e respinte queste varie opinioni intorno al sommo bene e l’ultima di Platone massimamente, nella cui idea del bene è degno di nota che Aristotele non veda che un oggetto astratto € indeterminato, privo di un valore effettivo e reale, mentre nel sistema platonico tutti quanti gli esseri non potendo esser buoni che per 4 Eth. Nic.. G. Z.£' Roe ET RAT 1 PVI partecipazione dell’ idea suprema del bene, questa vi appare perciò come forza e come legge !; il filosofo viene ad esporre la sua propria dottrina in proposito. e: Premette che il sommo bene dev’ essere perfetto sa (+é Ra, Sn MOL, I, tu) 5 Erzt d' o0y serv + eUdazoviz TEMELOY x dpalloy zai 7805, OdÒI oro da 204 Qi dr val èv Tsdelm, » O Ù Neo Sor mate cda ziuoy 20 ECTAL COLE NATE {la EGTAL 09 40 SITU ÈV TAI (0 Alone Y sapo "rr felice che la fortuna non gli sia avversa; poichè è bensì vero che le piccole sventure non fanno traboccare la bilancia della vita (où mot forhv iis Lo?) e non hanno importanza per la felicità, ma le grandi e frequenti l'hanno invece e grandissima, chè apportano dolori e impediscono molte azioni virtuose, e fanno in ogni caso che non si possa ancora chiamare felice chi ne è colpito. Certo non avverrà mai che chi è veramente felice, vale a dire chi possiede la virtù, divenga infelice per quante sventure gli capitino; chè l’infelicità sta solo nel male operare; però non si potrà ancora continuare a dirlo felice, quando. gli capitino sventure quali, ad esempio, capitarono a Priamo !. La fortuna adunque occupa un posto non certamente trascurabile quanto al formare la vita felice. Ma la fortuna è di sua natura instabile e incerta, c a chi è favorevole, a chi avversa, e spesso ad uno sorride a cui poi prepara le più ingrate sorprese; sicchè si vada adagio a dir uno felice perchè lo vediamo oggi ricolmo d’ogni bene; dimani non si sa che possa preparargli la sorte. Si aspetti che abbia vissuto un certo tempo prima di chiamarlo felice, si aspetti che abbia vissuto un tempo perfetto, una vita perfetta, anzi meglio si aspetti che sia morto, perchè non è priva di senso la sentenza di Solone che prima di dir uno felice bisogna vederne il fine. Per due motivi ‘adunque si richiede una vita perfetta a costituire la felicità perfetta; prima di tutto perchè si svolga l’attività razionale per modo che sia possibile operare secondo virtù, e in secondo luogo perchè, essendo la fortuna instabile, ci sia campo di vedere se non abbia per caso a voltar faccia improvvisamente e ad al terare la felicità preesistente. I Eth. Nic, Eth. Nic. I, 9, 10-11 e.T, 10, 1 © 15. ù N = pira. ter EIA II a A LIO Non ci fermeremo ora a notare che il dire che si richiede per la felicità una vita perfetta, un tempo perfetto, è dir cosa abbastanza vaga e indefinita, di che si dovrebbe fare rimprovero ad Aristotele; e. neppure che l’ammettere che i beni del corpo e di fortuna sono indispensabili alla felicità, se non propriamente come parti integranti, come condizioni, o almeno come elementi inferiori, come una specie di materia nelle mani dell'uomo virtuoso che vi imprime la forma del bello, prova il senso pieno di misura del.filosofo, di che gli si dovrebbe dar lode: piuttosto diremo, continuando l’ esposizione, che la presente dottrina per la quale la felicità sta .essenzialmente nell’operare secondo virtù (z3%rtew, ivepyet va deci), non è disforme da quella che la ripone nella virtù, e neppure, in un certo senso, da quella che la ripone nel piacere. Intanto, in primo luogo, è proprio cella virtù l’uscire in atti conformi a se stessa (cestis [speri] ydo dov di va 97h èvepyeiz); € perciò il far consistere la felicità nell’ attività secondo virtù e il farla consistere nella virtù sono in realtà la medesima cosa. Però ha questo vantaggio la prima dottrina sulla seconda, che per essa il sommo bene non consiste in un abito, che talora nulla di buono effettua, pur perdurarido, come in chi dorma o in chi comecchessia resti inerte, ma in un'attività: e ciò non è certamente di secondaria importanza, perocchè come in Olimpia non ai più belli e ai più forti che rimangano inerti, è riservata la palma, ma a coloro che scendono nell’agone e combattono, così egualmente soltanto coloro che operano, e operano rettamente, possono conseguire ciò che è dello e buono nella vita. Il che vale ina - i > Ma attiva e per così dire militante; non dev’ essere soltanto un possesso e un abito, ma un uso e un'attività! Per quello poi che riguarda il piacere, neppur esso è escluso dalla presente dottrina. Imperocchè chiunque è dedito a qualche cosa, in questa stessa cosa trova il suo piacere; sicchè chi è dedito alla virtù trova in essa appunto il suo piacere. Di più ha questo di particolare chi è dedito alla virtù, che gli sono piacevoli quelle cose che sono piacevoli veramente per natura e non secondo questo e quello, tali essendo le azioni virtuose. La vita del virtuoso non ha perciò bisogno del piacere, come di una aggiunta, di una frangia, ma ha il piacere in se stessa. Che se si opponga che talora si opera virtuosamente senza sentirne piacere, si può rispondere che chi non si compiace e non gode delle belle azioni che fa, non si può dire che operi secondo virtù e sia virtuoso. Come si può, ad esempio, a chiamar giusto chi non si compiaccia del giusto operare, e liberale chi non si compiaccia delle azioni liberali 5? L' cpigramma di Delo che disgiunge virtù da piacere non è nel vero4 La brutta rinomanza del piacere dipende dal fatto che i più credono piaceri solamente i corporei, e solo i corporei sono dai più . Dì x x ' . "4 41 Eth. Nic. I, $, 8-9. 7olc uev avv Acyovoi Tv dpeThv A 1 Li 9; LA . ’ 4 a _ DA O peri 4 3 È ; peTav TUVX aUvwdd: iam ò Mons Fabtns Y4p ECT dh LT LITAV i N ° » LI DI vw SvEpyerz DIZIOECEN dì Too: od uuzgby èv z7oeI Ti pra Tò Kpiotoy ; i, Se, GA, x x VS RIV a brr ZICZAFINA vai èv ECer di Svepyeiz. Tav pev {2p ccw èvdeyetzt >» x LI * ». . 7 ne / -_- » O undiv dyallov dro) rdo/ our, Oloy TÒ 2a idovir È ze W 5 4, sE 5 ; ivfovary 007 oi0v Ts SCSI INI TI ECMOYAZOTI, TIY Ò èvipyezy 0dy oioy Te. WITEP LE Lar È ” e 0 IR), o Sy. ” ) | Ò OQuurizan oUy ot ZIIMTTOL AI IGYUPOTATOL TTEOZIOVNTAL TI x i - e ‘ ra A055 ni " oi PACONEATALI (Tobtov 40 ToIES vzion), oto 421 TOY ÈV TO u 3 pò, “ n AIRIS RITI RASO a93 Mio e6v 2 cado oi mpzrtovise delos trota yivovmat. ì Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. I o Tag, » - conosciuti !. In realtà però ogni attività ha il suo proprio piacere, e l’ attività più perfetta è anche la più piacevole; il piacere perfeziona gli atti e a loro si aggiunge quale compimento, nella stessa maniera che la bellezza s’ aggiunge alla gioventù e ne forma l' ornamento. (e smiyivipeviy Ti TE, giov Fog dano pz). L’atto e il piacere sono così strettamente uniti che quasi formano la stessa cosa. Come ogni specie vivente ha una attività sua caratteristica, così avrà anche un proprio piacere; e nella specie umana il piacere caratteristico c più.eccellente sarà quello che s’ accompagna all’ attività razionale perfetta. Perciò nella diversità dei criterii con cui si giudica dei piaceri, è da seguire il criterio che è seguito dall'uomo perfetto; i piaceri che allettino lui, saranno i soli veri; quelli che egli biasima come turpi, non potranno soddisfare che gli uomini corrotti. L'uomo buono e perfetto sarà la misura dell’ operare ?. Ed ora la felicità, questo bene sovrano, si acquista coll’ esercizio e coll’abito, o ci viene per divino favore o dal caso? E basta l’insegnamento ad averla, o è necessaria la pratica? E l'educazione fino a che punto vi contribuisce? Se v'ha dono degli dei agli uomini, è questo certamente, poichè divinissima cosa (0ewrzzoy) è la felicità, ove anche si acquistasse per opera nostra: ma intorno 1 Eth. Nic. VII, 13, 6. È E ROPALE . Eth. Nic, X, 4, 5-8, e X, 5, 6-11. Nota specialmente queste parole: 4 ona Ma Aria ra Pa \ : DTA ono Darco noe ha dpal)o:, i Tomdiras, nat dovzi È ‘ ud AE, e ci cley %y gi TOVT@ Quivopevi nei dix dic obr0s ; yadper. a questa questione nulla si può: dire di preciso. Per quello poi che riguarda il caso (707), troppo brutto e sconveniente sarebbe (Mizy Ia utaedès dv in) attribuire ad esso la massima e la più bella delle cose umane!. La felicità ha per sua causa l’uomo e per soggetto l’uomo egualmente; nè un bue, nè un cavallo, nè un altro qualunque degli animali bruti ne sarebbe suscettibile ?; c s'acquista operando. Esercizio ed abito son necessarii ad esser felici. In tutto ciò che si riferisce all'azione (èv 70% mosto) NOn è fine il conoscere, ma l' operare: la: virtù non è sufficiente sapere che cosa sia e come s'acquisti, conviene invece sforzarci di averla e servircene; l'intento della filosofia pratica non s'arresta alla conoscenza 3, Che cosa giovano gl’insegnamenti e le teorie a chi abbia contratto abitudini perverse, a chi non abbia indole ben nata e amante del bello, a chi regoli la vita alla stregua delle proprie passionire tenga dietro al piacere? L'animo dell’uomo conviene sia stato preparato €, per così dire, coltivato dall’abitudine, come un terreno che ha da ali mentare il seme; conviene che fin dai più teneri anni venga educato rettamente: altrimenti non intenderà e non udrà neppure chi col discorso tenti distoglierlo dalla via del male. All’ insegnamento morale deve precedere il costume, perchè quello diventi fruttuoso. Ma come si formano i buoni costumi, com’ è possibile ‘una retta educazione? Spetta alle leggi questo compito; solo le leggi, espressione impersonale della ragione e della prudenza, hanno la forza di farsi obbedire; solo le, leggi non sono fatte in odio ad alcuno; solo per l’azione delle leggi si potrebbe rendere abituale, c però non I Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. X, 0, 152. TO TENIERE a) teli et PE SARTO E, ade IEBUTIAATIZANIB TARE A Ice Ana ran eneniani neri purenenanener \anusnaereazeanenersisoneneniseites;avocesizione:asosenssasise0esasieneseoeneseoneete molesto, il vivere secondo virtù. Nè solo ai giovani dovrebbero provvedere le leggi, ma anche agli adulti: le leggi dovrebbero accompagnar l’uomo in tutta la vita ed eccitarlo alla virtù; chi è ben disposto, coll’amore del bello; chi serve al piacere, colle riprensioni e colle pene; chi è malvagio affatto e incorreggibile, col metter fuori dalla società. Disgraziatamente pochi stati, la sola Sparta ferse, hanno provveduto così alla pubblica educazione!. Intanto, mancando i provvedimenti pubblici, ciascuno in privato dovrebbe indirizzare alla virtù e alla felicità i figlivoli e gli amici. Nella famiglia le parole e i costui del padre hanno la stessa forza che le leggi e le istituzioni nello stato; forse anche maggiore, per la parentela e i beneficii onde i figli sono uniti al padre, per la predisposizione naturale che è nei figli all'amore e all’obbedienza. L'educazione privata offre inoltre il vantaggio che può meglio adattarsi e proporzionarsi all’ indole propria di chi si vuole educare. A chi ha la febbre giova in generale il riposo e l'astinenza, ma a qualche febbricitante forse non giova, e se fosse medicato nella stessa maniera degli altri, ne avrebbe danno sicuro. Così egualmente nell'educazione non a tutti è confacente lo stesso trattamento; a chi uno è confacente e a chi un altro; e questo fatto d'importanza grandissima l’ educazione pubblica è costretta a trascurare, mentre invece la privata, per la sua stessa natura, cura moltissimo. In ogni caso però non è atto all'ufficio di educare questo e quello in particolare, chi non possieda la scienza dell’ educazione in generale, come non è buon medico, nè buon maestro di ginnastica a questo e a quello, chi all’ occorrenza non sappia essere tale per tutti, chi non conosca l'universale (è 7ò 2206201 cid62). In altre parole sarà I Eth. Nic. X, 9, 3-13.) PTT di. + -, et di E° x anvonenizzzienazenioiarazizaneeza) a0eroeanianieneze innanneananativaneniisaranezaenivaoreraseconesenenezeizeiezassania ria ne stene ani teneane se educatore privato soltanto chi sarà atto ad essere anche educatore pubblico, che vale quanto dire reggitore dello stato e legislatore; perocchè nella piccola vita di famiglia avviene quello stesso che nella vita più grande dello stato; le pubbliche istituzioni si formano manifestamente per mezzo di leggi, e sono buone quelle che sono formate da leggi buone; e così avviene delle istituzioni private. Se è vero che noi diventiamo buoni per mezzo di leggi, conviene che in genere, chi vuole rendere migliori gli altri, si faccia atto egli stesso a stabilir leggi (vopoMerizio), cioè sappia provvedere all'educazione di tutti; avendo le leggi appunto per iscopo la pubblica educazione, e per mezzo di essa la felicità universale !. Notiamo a questo punto come Aristotele parlando dell'educazione pubblica e privata, e del compito dello stato e dei privati cittadini in rispetto alla virtù e alla felicità, congiunga strettamente la morale e la politica, anzi faccia rientrare la prima nella seconda. La morale, la scienza dei costumi, vuole formare buoni i costumi; ma solo le buone leggi possono arrivare a questo risultato, le buone leggi che reggono la famiglia, e le buone leggi che reggono lo stato. Alla scienza delle leggi adunque, o alla politica, mira in ultimo la morale. Secondo il concetto fondamentale di tutta quanta la filosofia aristotelica, che un termine superiore rende ragione delle cose che gli sono subordinate, e ne costituisce l'essenza, il principio e la causa, la politica domina la morale e la fa essere; al di fuori della politica la morale non può essere, come non può essere l’ individuo che non viva nello stato e per lo stato; la politica sola è scienza et ramente padrona e sovrana (2uprotzza 421 dog irentovini ). Eth. Nic. X, 9) 14-17. 2 Eth. Nic. I, 13; 9-19. n ri ME, a Det DEre © ‘\":- è. rmodi d Va S'è detto che la felicità consiste essenzialmente nell’attività dello spirito secondo virtù. Ora la virtù non è una sola, ma duc, differenti di genere. L'anima umana è distinta in due parti, la parte ragionevole e la parte irragionevole (ad M6yov Eyov zzi 76 Zoyoy), sia che queste siano in realtà distinte fra loro come le parti del corpo e di ogni cosa divisibile, sia che siano facoltà d'uno stesso principio, per natura indivisibili (x/©gora repuzòrz) e distinte solo mentalmente (7 %6y@). La parte irragionevole è distinta alla sua volta in due; il principio della nutrizione e dell’accrescimento (7ò zizuv 708 Fpigsola a adtesla.), che è affatto estraneo alla ragione, e il principio affettivo o appetitivo (tò sruupnrzby zi Gims dpeztuziv), che: partecipa.in qualche modo della ragione, in quanto può ascoltarla ed obbedirle, sebbene qualche volta, anzi il più delle volte, la combatta e 1’ avversi !. A questa duplice distinzione dell'anima umana corrisponde una duplice distinzione della virtà; vale a dir: alla parte ragionevole, o alla facoltà della ragione, del x6yo; e, ERE) al "SI eg 5 POTTER Lu PO pi RE gr sunsuzavesaneanianezeza izicazereaza neeanaraniorenasosasa seneaneaszesiareereaevsiere avepeonzeniscavevitaezzentencosnesasse nevanveseesuonessee nell’ agire secondo virtù morale. A dir vero però è questa ultima sola la felicità veramente umana: le virtù che ci procurano questo genere di felicità non richiedono, per attuarsi, l’opera d'una parte sola dell’uomo, come il contemplare, ma di tutto l’uomo qual è, composto di anima e di corpo, di ragione e di passioni; cuvaprapevat Vabtar (Qi dperat) nai ot meleci mepi cò cbvdeToY dv slev: al dî Toù cuvétov doetat. avbpwrizai 1, D'altra parte l’uomo è di sua natura essenzialmente sociale (best rolrizdy d bp mog)?, e, come tale, non è la vita contemplativa che gli appartiene in proprio, ma la vita in comune, la vita delle mutue relazioni. - VI. Abbiamo cercato di riassumere in un’ esposizione chiara ed esatta la dottrina di Aristotele che riguarda il bene sovrano, e nulla abbiamo trascurato che possa metterla in piena evidenza. Perfino i dubbii, le oscillazioni, le difficoltà d'ogni maniera non saranno sfuggite svdtyerai alavariler val mivaa moreÙv mods 7ò Civ zaràmò pdrteTov Toy ev ast ci ip nai 76 Ga parpòy Sett, duvduet UIÙ TULOTATE TIRÒ PINIOY TATO UrEpSY et Sotzie d' dv zal siva Eaaetos ToÙTO, l'etmep ed zUpioy al Auetvoy XTOTOY oùv. qivora) do, ci pin Toy adtod Blov aipotto KARA Tivos HIM 0U. cò Neybéy ce TipOTEpOY dppuboer xal vv. TÒ Yip olzziov Sudato Ti pioer vpdriotoy mai BÒetoy tou indoro. nai tò Ibpoto dh d nerd dv voùy Bitos, strep TobTo padota avblporos. sobros dox 2 ebdaruoventaTOs. 1 Eth. Nic. X, $, 1-3. 2 Eth. Nic. BPPPRPTITTTTLITIOLLALI ME Lon a chi ci abbia seguito attentamente. Diciamo oscillazioni e difficoltà, e non a torto, perocchè, mentre nel primo libro dell’ Etica, e nei successivi, Aristotele ci dice esplicitamente che la felicità sta nell’ attività pratica, e non parla quasi affatto di attività teoretica, nel libro X invece, nel quale ritorna sulla trattazione della felicità, quasi volesse completarla e darle per così dire l’ ultima mano, la fa massimamente consistere appunto nell'attività teoretica; perciò l’ intimo pensiero suo non ci si amente, e indarno ci sforzeremmo svela abbastanza chiar a volerlo penetrare. La vera felicità sta nel contemplare o nell’ agire? A questa domanda la risposta d’ Aristotele non è categorica in nessun luogo. C'è anche qui, in morale, quel contrasto fra l'immanenza e la trascendenza, che è la nota caratteristica di tutta quanta la filosofia aristotelica, e per cui abbiamo in psicologia il dualismo fra n00 altivo € passivo, il dualismo fra materia e forma in metafisica, e nella fisica quello più stridente ancora fra finalità intrinseca ed estrinseca, fra cielo e terra. 3 Ecco infatti quale potrebb' essere pressa poco la risposta d’ Aristotele. Se luomo fosse una forma separata dalla materia e risultasse solamente di ragione e di pensiero, non v' ha dubbio che il bene suo, la sua felicità starebbe appunto nell’ esercizio di questa ragione e di questo pensiero, nel contemplare. Siccome invece risulta di anima e di corpo, è cioè naturalmente un composto (cbderov), dell'uno o dell’ altro dei due principii presi separata mente, sta nell'azione combinata di tutti e due, nella subordinazione dell'elemento inferiore al superiore, della — | passione che è propria del corpo, alla ragione che è — | propria dell’ anima, in una giusta misura della passione, pic che è poi la virtù morale. Ciò però non impedisce n dona ) i è MR e se a sua felicità, più che stare nell’ esercizio | Liz emerson e pata l’uomo possa, anzi debba aspirare a una felicità superiore, alla felicità che dà l’ esercizio della ragione, il contemplare la verità. Tutto ciò ch’ egli è dipende in ultimo dalla ragione, :da questo principio divino, ma umano anche, poichè si trova nell'uomo e ne costituisce l’essenza; perchè adunque gli dovrà questa vita puramente razionale, questa felicità della contemplazione essere contesa? Certo solo Dio |’ attuerà completamente, e l’uomo in parte soltanto; ma non si neghi per questo all'uomo di rendersi quanto più può simile alla divinità, d’innalzarsi, per così dire, sovra la sua stessa natura. Ma se questo è veramente il pensiero d’ Aristotele, perchè la critica sua contro la dottrina di Platone? Anche Platone aveva ammesso che la felicità sta nella contemplazione, nella contemplazione dell’ idea del bene. L’attività teoretica d’Aristotele è forse diversa sostanzialmente da questa contemplazione platonica? Anche a lui adunque si potrebbe rimproverare quello ch’ egli rimproverava al suo maestro, che di nessun giovamento è questa contemplazione nella pratica. Si dirà che Aristotele è giunto alla contemplazione solo dopo aver concesso un largo posto alla pratica? Ma neppure Platone ha trascurato la pratica; basta a provarlo la teorica, per tanti rispetti ammirabile, delle virtù morali, che troviamo nelle sue opere. Del resto l’attività pratica e l’ attività teoretica pro ‘poste egualmente all’uomo da Aristotele, segnano. bensì un dualismo, ma non tale che non possa in qualche modo ricondursi all'unità. Il bello morale, l'ordine e la misura in cui consiste, la ragione che è causa di quest ordine e di questa misura, la virtù morale, sono cose tutte quante umane; mentre invece la sapienza speculativa, il pensiero puro, l'intelligenza sono cose trascendenti e divine. E tuttavia come s’' avvicinano l’ una all’ altra ce, queste due specie d’ azioni che paiono così distinte! La vita pratica che sembra dapprima propriamente umana, trae dall'ideale divino la sua ragion d'essere e il suo principio; la vita speculativa che sembra puramente divina, conviene in una maniera propria ed essenziale all'uomo. Ci sono dei casi nella vita in cui l'uomo ol trepassa, per così dire, se stesso € giunge a un così alto grado di virtù, che solo parrebbe vi potesse giungere Dio; ci sono dei casi di virtù eroica, sovrumana, in cui si potrebbe dire dell’uomo quello che Priamo diceva di Ettore « non sembra figlio di un mortale, ma di un dio »!. In questi casi la giusta misura che è il carattere del bello morale, e che è voluta dalla ragione, parrebbe dimenticata; e tuttavia è ancorala ragione quella a cui si obbedisce, sono ancora i precetti suoi che vengono eseguiti; perocchè è proprio della natura dell’ uomo ele‘varsi al di sopra di se, e con una beltà morale superiore accostarsi a Dio, e diventare divino: uomo divino dicevano gli Spartani l'eroe ?. Così egualmente la contemplazione è una perfezione superiore, una perfezione. divina; e tuttavia all'uomo è dato questo privilegio; la sua stessa natura lo vuole. Potrebbe l’uomo vivere della vita pratica e morale, se non fosse atto ad innalzarsi x fino al puro pensiero? Il pensiero è come l’ ideale della vita pratica e morale; si potrebbe anzi dire che questa si assolve tutta nella ricerca di un tale ideale. Non si ottiene mai perfettamente, non giunge mai il pensiero a riposare completamente in se stesso? Ma non meno per questo l’uomo ha bisogno di attingervi un principio che vivifichi tutte le parti del suo essere, a cui possa ricondurre le sue azioni, e in cui, se non sempre € 1 Eth, Nic. VII, 1) (23. 2 Eth. Nic. VII, 1, 3. completamente, qualche volta almeno riposi. Il pensiero è per l’uomo il punto da cui tutto parte e in cui tutto ritorna!. C'è poi un luogo della Politica, in cui si direbbe che Aristotele si sia proposto di togliere addirittura ogni contrasto tra la prazica e la /eoria, tra l’azione e il pensiero, e di mostrare anzi che la vera vita pratica, se la intenda bene, è la contemplazione medesima. « Se si deve, dice Aristotele, riporre la felicità nel bene operare (civ sbdauorizi ebrpatizv Darty), vita migliore e per la comunità civile e pel privato cittadino sarà la vita pratica (z%ì zowf aéons rido: dv sin al a!) Enastoy dortos Bios 6 mpzzrizis). Ma, soggiunge egli tosto, non è necessario, come credono alcuni, che la vita pratica si svolga in ona ad altri (2% 76v ATO obr Guorynaloy sivz Trobs Ertpove, naldrzo otovizi ces), e che fra i peusieri quelli soli sieno considerati come pratici che riguardano i risultati dell’azione (obdì 7% 3 deavotag si civar uova TRÙTAS TOUKuude 7% TOY UTOGLNONTOY bg yiponevzz è% Toi rpdrten). Pensieri pratici sono molto più quelle contemplazioni e quei pensieri, che sono fini a loro medesimi e si vogliono in grazia di se medesimi, (2% 7oid uamdov 7% 2broTeAÌ; uu ads abito Evedz Ismpix DI) n ». Spiega poi Aristotele come, nelle azioni esteriori, quelli agiscano massimamente che coll’intelligenza e col pensiero le dirigono e ne sono gl'inspiratori, quasi architetti che presiedano alla costruzione degli edificii. Così non converrebbe chiamare inattiva una città, che vivesse per così dire, assisa in se stessa, in un pacifico riposo: avrebbe sempre una vita interiore feconda e bella. Dio stesso e l’ universo non hanno una vita meravigliosamente bella ed attiva, Le belle osservazioni di Ollé - Laprune op. cit. p. 171-174 2 Polit. af Nidi, bisi cui 6 Ariani INI st eis PR Lie SIN La ILA Se RE eee n LT, a " ancorchè alla loro azione intima non si congiunga alcuna attività esteriore! ? Evidentemente, come si notava dapprima, l’ attività pratica per eccellenza è qui la contemplazione. Il pensiero ora ha per oggetto un diverso da se, ora se medesimo; ora s'applica a ciò che risulta dall’ azione che esso inspira e dirige, ora non ha alcuno scopo estraneo: e tuttavia è sempre il medesimo pensiero (0empiz), ed è sempre azione (7pà44). Pratica e teoria sono adunque la medesima cosa; anzi in quella maniera che Aristotele in questo luogo chiama xp l’azione trascendente del puro pensiero, noi potremmo chiamare 0empix l’azione pratica ordinaria quando fosse disinteressata. Il disinteresse pratico è analogo al disinteresse speculativo. Nell’uno e nell'altro caso è l’azione in se stessa che è presa per fine; nell’uno e nell'altro caso il pensiero è indifferente ad ogni fine estraneo, e non vede che il bello o il bene morale da una parte, il vero dall'altra. Si opera il bene per il bene, si pensa per pensare, ecco due azioni intimamente connesse fra loro! Il piacere che s'accompagna a queste due azioni nasce dalle azioni medesime prese per fine, td #dsws Svepyeiv... dp Goov 7oÙ Sa aélovs Spammetai ®. a Intesa e spiegata così la dottrina di Aristotele che i riguarda la felicità, si vede sparire affatto ogni dissidio; ! Loc. cit. ‘Il yàg sbroakia aEdoc, ate val TPU; tie pedi o dè nai TpueTe Vene vupiws ai T6v twrepizsiy modici mods Tate diavotare doyirentava. VAINA pihv oddî drpazteiv DANA nalov Tac nell’ nità TONELS Idpupsvas zai Giv oto TPONPAVEVAG... ‘Opotos è ToùTto Urdpyer nai val Evds brovodv civ IeoTOV TYLONI Yo %y 6 0edc or vado vai mis è nbcuas sis oùz cio ibotepmai pater TINÙ TU OMnelas TU AUTO. Eth. Nic, Ollé-Laprune. r,;sper. eeats.7 pe 5 ? v, n 9 e contraddizione fra il libro I e il libro X. della, Nicomachea; anzi il libro X apparisce, com'era nel pensiero d’ Aristotele, un complemento necessario del libro I. D'altra parte chi non sa come Aristotele, definendo nel I libro la felicità azività dell'anima secondo virtù e, se sono parecchie le virtù, secondo l'ottima e la più perfetta (cò dbpozivov dyabov duyzio Sviofera yen var dostuy, ei dì ristoro zi apetat, 427% Thy dplornv nol tedeworden) *, facesse fin d’ allora prevedere che l' attività teoretica, la contemplazione, sta sopra a tutto, e che: di essa pure conveniva parlare dopo aver parlato dell’attività pratica? — L'attività teoretica poi è uno dei tratti caratteristici del popolo greco, specialmente dell’ ateniese. Non esaurirsi per modo nelle necessità della vita giornaliera che non rimanga un po’ di tempo da consacrare agli esercizi geniali dello spirito; conservare la padronanza di se anche nelle occupazioni più serie e gravi della città e dello stato, e in ogni caso assicurarsi un ozio tranquillo (7704) per raccogliersi e meditare; sprezzare le arti serviti e meccaniche perchè tolgono allo spirito la sua libertà e l'umiliano; discutere dei grandi affari dello stato, ma spesso. anche per semplice amore della discussione e per mostrare parola ornata e ingegno pronto e vivace; fare dell’arte un'istituzione che vive nel popolo e per il popolo, e alle rappresentazioni drammatiche tutto il popolo accorrere, e la lirica cantare fra il suono e la danza, c pendere estasiato dalle labbra dei rapsodi e degli oratori, e i filosofi suoi, rapsodi alla loro maniera, seguire con amore, e ascolne e incoraggiarne le dispute e sentirsene attratto, come da una segreta magìa, a cui l’anima non può resistere, ia 1 Eth. Nic. I, 7; 15. 2 Platon. Phedr. 261 A. DNTI GAETA enne II . ecco ciò che distingue il greco, specialmente il greco d’Atene. E in tutto ciò non è in fondo altra cosa che il pensiero che ama godere di sè stesso, che considera questo godimento come la cosa più liberale e più nobile, che in questa libertà e nobiltà si sente divino. «rXosopodp.ey èvev padaziz, amiamo la sapienza senza mollezza, dice Pericle in Tucidide !; e queste parole sono come la sintesi di quella splendida vita greca che mette in cima a tutto i virili esercizi del pensiero, le gioie profonde dell’arte, e nelle agitazioni della vita pratica e nelle tempeste stesse della guerra aspira al riposo, alla calma serena ec feconda dello spirito, modeuov uèv sionvas y%pW, acy ori dì Tyorte, % d dvavziia 1 YenTi TV AAIOY Evezev È. Ed orà ognuno avrà potuto notare come un progressivo avanzamento nella nozione aristotetica del sommo bene, o della felicità. In basso i beni inferiori, i beni del corpo e di fortuna; in alto il pensiero puro, la virtù dianocetica; a mezzo la vita pratica, la virtù mo-. rale. L'uomo è fra due, fra Dio e il bruto; al di sotto di lui c’ è la regione del bruto, al di sopra la regione di Dio; egli tiene dell’ uno e -dell’ altro. Le esigenz e molteplici di questa multiforme natura devono TA tutte soddisfatte,. perchè s'abbia il bene umano; ma devono A Csa E . Ro ‘a "o: DR fia ; i ” riferito per intero: ’ Iugaviterv dè Dozer zat 5 gidos, ETspos dv TO5, . 3 O 0 3) A N 11 e eta x 0N4405, OÙA OÙUGAY ay alòv chv Adovhv © drzpooovs stòsr' 0 pev » . DS va - Na PLS 3, - \ ap mods Tapabov bpidetv dozet, 6 dì 7pùs A00vAY, usi TO psv . . ne e s n ta », bverdletar, dv d' trauvolon © pds E7sp4 OuiowvTa. oùdete Rada ; 73 2 dv Morro Civ maidlor divorzi î/0y de Blov, “i dopevos to È ; È OS E ole Td madia 65 olov Te puaiota, ovdî yalorw ov ci TY, alc ytotoy, undérore pino Intniiva. mepl TONa Fe cT0vdhv movnozipe) dv val eÌ undenay èruosoo. "Adovny, viov 6p%y, pywnuoD ’ Lita ER A [ui f yevsty, sidsvai, Tdg dostde tyew. si Ò' 36 dvdeftns EmovTaL FOTOS dova, obdiv dizotper SMolueha yo dv cade nat cl ud yivovra »n_Y n %, e mo aUrtiv Adovn. chi non si compiaccia dell’ operare virtuosamente e provi in ciò fatica e dolore!. Ma, più che in altro, l'analogia fra il Kant e Aristotele è notevole nella teorica del bene sommo. Il bene sommo per Aristotele sta nel completo svolgimento della natura umana; la felicità è identificata con la eccellenza e la perfezione, che suppone la virtù, la virtù morale propriamente detta e la sapienza. Pel Kant il bene sommo sta pure nell’unione della virtù colla felicità, nell’ accordo della moralità coll'ordine dell’ universo; cioè ancora nel perfetto svolgimento della natura umana, fatta per essere buona e per essere felice. Il regno dei fini, di cui parla il Kant, in cui virtù e felicità s’ accordano, in cui le esigenze della legge morale sono per quest' accordo completamente soddisfatte, è la vita eccellente e felice, di cui parla Aristotele; vita secondo il migliore e il più elevato dei principii che sono nell'uomo; vita che è ad un tempo virtù perfetta e perfetta felicità, il bene sommo in una parola. I due filosofi s'accordano poi anche nell’ammettere che il bene sommo, nella condizione in cui l’uomo è, è piuttosto un ideale che una realtà, a cui aspira incessantemente la volontà, ma che i nostri sforzi non riescono mai ad ottenere completamente. i Del resto non si tema che, per la smania dei raffronti ad ogni costo, noi vogliamo disconoscere le serie differenze che pur ci sono fra la morale del Kant e la morale d’ Aristotele. Prima di tutto il concetto del dovere pel dovere, anzi lo stesso concetto del dovere; l’esclusione totale di ogni elemento egoistico dalla determina zione delle nostre azioni; il più assoluto disinteresse, fondamento unico dell’ operare virtuoso; la purezza Eth. Nic. insomma della morale Kantiana, siamo ben lungi dal trovare in Aristotele. | In Aristotele, come già s'è osservato, la felicità s'identifica bensì con la virtù nell’ unico concetto dell'eccellenza e della perfezione dell'umana natura, anzi la virtù si considera qua e là come desiderabile in se, anche senza la felicità che le va unita; e tuttavia è pur sempre la felicità che tiene il primo posto, tanto che si può riguardare la virtù come un mezzo a conseguire il bene sommo appunto nella felicità. Nel Kant invece virtù c felicità s' uniscono bensì, ma non s' identificano; la virtù è l'elemento primo e fondamentale del bene sommo; la felicità è dipendente da essa e ad essa proporzionata; virtù e felicità, secondo il Kant, stanno fra loro nel rapporto di causa ad affetto. E la legge morale che vuole che alla virtù tenga dietro come compenso la felicità; ma ciò che ha vero valore è la virtù, il bene morale, la volontà buona; è questa il bene supremo !. Ma una differenza anche più sostanziale fra i due filosofi è la seguente. Mentre in Aristotele il nesso tra virtù e felicità è un fatto, poichè queste costituiscono in fondo una medesima cosa, non dandosi alcun genere d'attività, a cui non s'accompagni un piacere corrispon= dente; e perciò, quando la fortuna non sia avversa, l'ideale del sommo bene, se non sempre e totalmente, in parte almeno e di tempo in tempo, agli uomini amici della virtù è possibile attuare quaggiù; nel Kant invece quel nesso, Non bisogna confondere, nella teoria CRITICA, il bene sommo col bene supremo. Bene supremo, come risulta dal primo capitolo della:Fondazione è la virtù, il bene morale; bene sommo è invece il . bene che in se li comprende tutti, il bene perfettissimo, che è la somma della virtù e della felicità, Cfr. Cantoni, Emanuele Kant vol. II, p. 172. ber "d . cage foi e. ONT sein Rei ME a SA anzichè un fatto, è un diritto; il diritto del bene a un compenso, il diritto della virtù a non essere sacrificio e dolore sempre. Ma un tale diritto, cioè un tal nesso necessario tra la virtù e la felicità, è vano sperare che si attui nella vita presente, sebbene in questa si compiano le azioni rivolte a tale scopo: le leggi del mondo sensibile e fenomenico vi si oppongono; solo in un mondo noumenico, avrà luogo. Il bene sommo perciò è pel Kant intimamente connesso colla vita futura e con Dio; per Aristotele invece è affatto indipendente e dall’una e dall'altro. La legge morale secondo il CRITICISMO prescrive | attuazione del sommo bene; ma occorre a tale scopo che il primo ed essenziale elemento di esso, che è la moralità, consegua il grado massimo, la santità, che è il pieno e perfetto conformarsi del volere alla legge. Questa perfezione morale assoluta, però, l’uomo non può conseguire in un tempo finito, come la durata di questa vita: essa suppone un progresso continuo e indefinito; e quindi, nella esistenza della persona morale, una durata egualmente continua e indefinita. Solo a questo patto, al tipo di perfezione, all’ ideale morale, che è la santità, l’uomo potrà indefinitamente accostarsi. La credenza nell’immortalità dell'anima è perciò secondo il Kant, una conseguenza necessaria della legge stessa morale, che ci ordina di aspirare alla perfezione, come allo scopo necessario della ragion pratica. Ma il bene sommo ha due elementi, la virtù massima e la massima felicità. L’immortalità dell'anima rende possibile il primo: come si otterrà il secondo? 0, meglio, come si otterrà che al primo si connetta il secondo? Questa connessione, quest armonia dei due elementi non è possibile che per mezzo di un Essere, che. abbia la potenza di stabilirla, abbia un intendimento morale e sia fornito d'intelligenza e di volontà. Solo questo Essere potrà connettere la natura colla moralità, anzi sottomettere la natura alla moralità. Così la credenza in Dio, secondo il Kant, è necessaria; e quando si tolga questa credenza, converrà anche rinunciare alla speranza del sommo bene, che pure la ragione pratica ci presenta come lo scopo necessario della nostra attività e della nostra esistenza. In Aristotele l’esplicamento dell'attività razionale perfetta, la contemplazione pura, in cui sta il bene supremo e la suprema felicità, richiede egualmente i due postulati dell'immortalità e di Dio? } Che Aristotele, nel libro decimo specialmente, parli di Dio e d'immortalità, che inviti l’uomo ad aspirare all'alto, al divino, all’ immortale, oltrepassando per quanto è possibile la condizione umana; che una certa aria di misticismo spiri, per così dire, dal libro decimo, è un fatto che non si può negare. Ma di Dio nel libro decimo si parla come d’ un ideale, a cui si deve mirare di continuo, come dell'Essere che attuando in se la felicità perfetta, che è la pienezza della vita contemplativa, e avendo in se in grado eminente e perfetto l elemento più nobile che si trovi nell'uomo, la ragione, merita perciò che l'uomo si studii d’imitarlo e d’innalzarsì fino a Lui: non mai però se ne parla come della causa da cui dipenda la felicità, come dell’ Essere che voglia premiare la virtù !. Il Dio d’Aristotele è un Dio metafisico, press'a poco come il vods d’ Anassagora: esso Eth, Nic. X, 7; 8-9 e X, 8, 6-8. ATC per Sti ha è mero pensiero teoretico mancante di volontà, e privo quindi di una vera e viva personalità; è piuttosto un concetto che una persona. - Dare a Dio gli attributi della persona pare ad Aristotele abbassarne la maestà e accostarlo all’ uomo, farne anzi qualche cosa di sostanzialmente identico all’ uomo. E Aristotele respinge risolutamente l' antropomorfismo, che dimentica l'eccellenza della natura divina, e attribuisce agli dei una vita che non differisce molto dalla nostra !, quasi fosse l’uomo la parte più eccellente dell’ universo. Per paura dell’ antropomorfismo egli non vuole ripetere con Platone che Dio sia l'organizzatore dell’ universo, respingendo come indegne della divinità tutte le imagini che, a rappresentarla, si prendono a prestito dall’operare umano ?; e nella cura gelosa che ha della purezza dell’ intelligenza divina, per poco non le toglie la conoscenza dello stesso universo 8. Certamente la divinità agisce nell'universo e nell’uomo; certe disposizioni felici che preparano alla virtù e alla saggezza trovansi in noi per divine cagioni, 0elas aîtias 4: l’ universo tutto quanto si spiega per una intima azione divina”. Ma quest'azione è differente dalle azioni ordinarie; non c'è qui ne opera, nè ope Metaph., $; Polit. , 1252b. Eth. Nic. X, $, 7. 5 Metaph. XII, 9. Kzt *j&p ph og%v îvix noelttoy © 0o%v. + Eth. Nic. X, 9, 6. 70 sèv oùv ci giri LI LA n ‘ QUrems Fiv de dz E) vipiv Srrzoyer, DIAZ dix Tivas Veius nitiu mots dis dinboe sdrvyéow Urdpyer. " b IT. POI O ti $ Metaph. °Ez towòrne “ae Hora Ò . 0, odpavbs vel + gia. De Coclo I, 4, 2712 32. ‘O eds 2! nei i IG oUdèv pataiv roroiar. Oecon, , 13436 26. giro vi mpoWzOv4pnmar bTd 79d Metoy Snztepov di pbos. Uorsoraeaseronisenazioni ivsanasanii nvansuninaaionniseenaeeresione sunsrnarezioneerez a tesneszena near nsanesaraeannasanesanezazeereneeccvarieniesnanivetete ratore, non c'è governo simile a quello che si riscontra fra gli uomini, nulla è qui fatto, nulla conservato !. La cura dell’ universo e delle cose umane, nel senso in cui s'intende comunemente, non può convenire a Dio che non è l’autore delle cose, e che non può occupare di questi oggetti inferiori il suo purissimo pensiero: questa cura importerebbe, se non un turbamento, un cangiamento e un movimento sicuramente, un passaggio da ciò che non è a ciò che è, un progresso dalla potenza all'atto; il che sarebbe indegno di Dio, che è atto puro e che è immobile. Il rapporto fra Dio e l'universo è . semplicemente un rapporto di finalità; Dio agisce sull’universo, perchè è il fine che attira tutto a se, è il primo motore immobile (eros vuvody artyizos). Perciò nessun legame propriamente morale e religioso fra Dio e l’uomo: Dio non è il padre degli uomini come in Platone; non è buono, non è giusto, non assicura alla virtà le ricompense future, non infligge al vizio e al delitto i castighi meritati 2; il Dio d’ Aristotele è nelle altezze serene, ma fredde del pensiero. Per verità Aristotele parla della riconoscenza che gli uomini devono ai beneficii divini 3; ma, oltrechè ne parla per incidenza, e come per far meglio comprendere la riconoscenza che i figli devono ai genitori, gli è certo che, nella sua dottrina, la divinità è bensì causa d'ogni bene, e tuttavia non è essa stessa benefica. Parla anche Aristotele d'un onore, d'un omaggio, d'un rispetto ch'egli chiama 7, dovuto alla divinità4; ma anche di | Eth. Nic. X, 8,7. 76 dè Cove (020) 705 Ter TEL dPa0Y= | LA ù uévov, Emi dè uadiav Tod note ni \cimerat TAN Neoplz. 2 Vedi specialmente il Gorgia € la Repubblica di Platone. Eth.-Nic. Eth. Nic. IV, 3; 10; VIIL 9; 55 VII 14, 4i IX, 2, 8. 0/4» arl ente TILNR CTZ LATER RI IR LL i'Rie SOSSIRORE SE RESESTRE TI CS VADO ser COCO PETOSII OLI SISIFI PePSPS Ire tcE te TITSII EVI to reno rai e eva questo parla per incidenza e. alla sfuggita, senza punto curarsi di determinare in che cosa consista. La pietà, sdattaz, di cui troviamo così spesso fatta menzione in Socrate e Platone, non ha alcun posto assegnato in Aristotele; e s'egli parla di feste e di sacrificii religiosi che parrebbero come le esteriori manifestazioni di essa, ne parla o a proposito della magnificenza, uey6rpere:z!, 0 a proposito della necessità che il cittadino per tal modo si diverta e riposi; e quindi più propriamente sotto un aspetto dirci estetico od igienico, che sotto un aspetto religioso e morale. Ogni commercio affettuoso fra Dio e l’uomo è perciò interdetto nella dottrina d° Aristotele. In un certo luogo la Nicomachea dichiara esplicitamente che, stante la manifesta e schiacciante superiorità degli dei sugli uomini, non: è possibile amicizia fra i primi e i secondi; la troppa distanza nella virtù, 70) didetapz dpertig, impedisce l’ amicizia *; e la Grande Etica, ripetendo e allargando il concetto della Nicomachea, afferma anche più esplicitamente che sarebbe strano che l’uomo dicesse di amare Dio, e che, in ogni caso, Dio non può amare l’uomo 4. E ben vero che | Etica Eudemia dichiara che l'amicizia che unisce il padre al figlio è quella stessa che unisce Dio agli uomini, wxtpds z2ì vid 20th N, i Eth. Nic. IV, 2, 11. “ 2 Eth. Nic. VIII, 9, 5. Cfr. specialmente le parole: ()votzg Te moroivtes nai mepi adr GUVOdOLE, quà Amovenavtes Tote Veote, nai uicote avarabazio mopilovies vel dove. 3 Eth. Nic. VIII, 7, 4 4 Magn. Mor. II, 11,6. fori Y%9, ds oloviat, giix val pds Nedy val T& %buyz, ob oplòs, ahv 2 siva o) tot Td dvrioietola, dì rebs Vedy ouiz ole dvi onetoa: déyerzt, od’ dios Td grieiv: Zroroy yÀp dv sta St cu quin ev toy Ala, o onix svrzbl4 masev arersezionicnaze:censazezena reno zecepana au lusen sshasesed tas tone onsarasenerprooresasaseraonea tenace cpeseecesessovezievzenivaceosze nt rep 0z0d mods &vporov!, e che la più alta perfezione morale consiste nel servire Dio®; ma è noto quanto Eudemo, questo discepolo d’Aristotele, si sia allontanato dallo spirito del maestro, accostandosi per contro a Platone. % In conclusione adunque' «il Dio d’ Aristotele non : è nè l’ autore, nè il signore dell’uomo, nel senso che Lia ‘renda possibili i sentimenti affettuosi; non è legislatore, 3 non giudice, non rinumeratore, non vendicatore. L'uomo sa che lo considera, lo vede al di sopra di tutto in un'alta e serena regione, come il fine che attira tutto, come il modello della vita perfetta e della suprema felicità. Poi ù lo vede presente dappertutto; l’azione e |’ irradiamento D; dell’ intelligenza suprema gli appare come il principio ;9 di tutto; la sua propria intelligenza è ai suoi occhi cosa divina, divinissima, e perciò è in se stesso e come nel suo proprio fondo e nella sua propria essenza ch' egli Rei 3 trova Dio. Ma nè nell’uno, nè nell'altro dei due casi, «“& l’uomo si unisce a Dio con un legame propriamente 0 he: religioso. Egli non trova in Dio la legge della vita; egli i non ha giudice, se non la propria ragione, € il suo fine 33 ed È sembra essere egli medesimo, quantunque in un certo he | —’senso sia quello al di sopra di lui n°. . n 2006 Lasciamo poi che non di rado nel lizio troviamo È x: i la tendenza a non distinguere Dio ‘dal mondo, a farne | DE ‘anzi una cosa sola; l’immanenza del fine nell'universo è e concetto altrettanto aristotelico quanto è concetto aristo- ‘A telico la trascendenza; sicchè, come osserva |’ Ueberweg, « resta un certo spazio così per un’ interpretazione I Eth. Eudem. VII, 10, $. marpos di zi viod vadth “nmeo Neod pds Hviporov ui TOÙ SÙ TOAGANTOG mods cdv mebovia vat dwg To) gloer dpyovtos Tpds ov Quasi dpyopevovi 2 Eth. Eudem. .  A RR 3 Ollé- Laprune op. cit. p. 202-203. i ora vi "i ve reti ione di preferenza naturalistica e panteistica del sistema aristotelico, come per un’interpretazione favorevole allo spiritualismo e al teismo !.v Il divino dentro il mondo e la natura, pronunciato filosofico, che dovea avere un così ampio svolgimento negli Stoici da informarne tutta la dottrina, non è senza fondamento che si faccia risalire fino ad Aristotele. Molto giustamente lo Zeller afferma che la natura nella filosofia aristotelica sì può definire la sfera dell’interna attività finale 2. Quanto all’immortalità dell’anima, alcuno potrebbe credere a prima vista che Aristotele. volesse alludere a questa, quando parlava della via perfetta (Bios Tide), necessaria a formare la felicita perfetta. Ma è evidente che qualora il filosofo avesse voluto veramente intendere per vita perfetta l'immortalità, si sarebbe espresso in modo meno enigmatico, e quel suo concetto avrebbe chiarito ben più che non ha fatto. Noi già abbiamo detto come è da intendere il Rios 7élevos, © ci pare che non sia bisogno di aggiungere altro in proposito. Il problema dell'immortalità non è neanche toccato nella Nicomachea. Vi si accenna per verità una volta là dove è detto che i morti pare debbano interessarsi della sorte dei loro cari, e si fa questione se essi partecipino, o no, dei beni o dei mali; ma vi si accenna alla sfuggita, senza dimostrazione o discussione alcuna, e come per fare una concessione alle credenze popolari 4, anzichè per una vera e propria convinzione filosofica 1 Grundriss der Geschichte der Philosophie- Erster Theil- Die aristotelische Naturphilosophie, Sechste Auflage, I, 204. 2 Geschichte der Philosophie der Griechen, Zvveiter Thei I, Zvveite Abtheilung p. 325. Tubinga, 1862. 5 Eth. Nic. I, 11, 1 e 5-6. TIR 1 SARE 4 Cfr. infatti le parole: 7% Sì -6y ITOYOIOY by as vai cv “ x dell'autore; tanto è incerto € irresoluto il linguaggio che questi vi adopera. Del resto l'immortalità non può trovar posto Nel sistema d’ Aristotele. E noto che Aristotele ha fatto distinzione tra intelletto agente, voi: rovnrmds, € intelletto passivo, vovs malnriés, cioè tra un principio che nell'anima umana vivifica e informa, e un altro principio che viene vivificato e informato; è noto anche che il primo dei due egli considera come separato, immisto, immortale, e l’altro fa perire colla vita presente. In quale dei due principii consiste la personalità umana? Tutte le controversie del Rinascimento a questo proposito, provano che una . risposta decisiva a una tale domanda non si può dare. Ma qualunque potesse essere questa risposta, non sarebbe certo favorevole all’immortalità della persona; perocchè, anche dato che la persona umana consistesse nell’intelletto agente, non si potrebbe però da questo arguire la sua immortalità. Colla vita presente si spegne e; NITTO CRE E LETTA lee TI la ricordanza, lo dice esplicitamente Aristotele Lee Ù spenta la ricordanza, a che cosa si riduce l’immorta- A lità dell’ intelletto agente? All’immortalità dir un prin- DI cipio astratto, indeterminato, del principio dell’ intendere 3 in generale, all'immortalità d'un principio che manca hi d’ ogni carattere personale, se è vero che la persona è Si costituita essenzialmente dalla memoria e dalla coscienza. i Manca adunque nella morale, e in genere nella 5 filosofia d’ Aristotele, il concetto dell'immortalità | della “ì persona: sebbene non si possa concludere per questo | che il filosofo abbia voluto negare quest immortalità ; È ? 7A da t è ?aI, v INI ETINTOY dò pèv pindorioby coptaieola May dordoy qui vera nat mots dota Evavtiov. Eth. Nic. De Anima. Vedi per tutta questa questione dell’in telletto agente e dell'intelletto passivo De Anima III, 4, 5, 0. TR et = pai detti pare dà gno vinte, vr rd pa din SERIO TRENI I ciò non si può dire; convien dire piuttosto col Teichmiller ! che intorno al problema egli s'è mostrato dubbioso ed incerto. Tolto alla morale il concetto di un Dio giudice e dell'immortalità, e rinchiuso l’uomo nei limiti della vita presente, si dirà che non si capisce come possa essere effettuabile l'ideale di felicità di cui parla Aristotele, in cui nulla dev'essere imperfetto, ovdîv ap drchég ori Tv ic sbdazovizz: si dirà che non-si capisce come possano accordarsi: virtù e godimento, se così spesso vediamo la virtù sofferente; come possa richiedersi quale condizione di felicità una vita perfetta, {sos 7éAe10g, Se questa è abbandonata ai capricci della fortuna: si dirà anche che la felicità aristotelica, abbracciando molti piaceri”. è che non si possono ottenere senza ricchezze, o ottime disposizioni di corpo e d’ ingegno, o nascita illustre Ecc. diventa per ciò stesso un privilegio solo a pochi concesso. Tutte queste difficoltà ed altre molte della morale aristotelica comprendiamo perfettamente; ma comprendiamo anche lo Spirito eminentemente positivo e scientifico, da cui Aristotele dovea essere indotto a trattare la morale da un punto di vista: puramente umano, lasciando da parte i rapporti che la possono connettere con Dio e l’oltretomba; comprendiamo ch'egli abbia voluto nettamente distinguere le verità della scienza da ciò che è soltanto congetturabile. « Poichè il suo metodo Positivo, osserva il Ferrari ®, non Poteva svelare il segreto della tomba, meglio era tacere sulla sanzione oltremondana, anzichè pretendere di dimostrarla con miti e con fantastiche analogie. Per Questa tacita risoluzione ci pare ch'egli abbia meritato una volta di più della Studien zur Geschichte des Begrife. L’ Etica di Aristotele riassu nta, discussa ed illustrata, p. 334“IC VI diri ra scienza, e che in questa via ben fece abbandonando Platone. Certo ei mantenne fede, diremo così, al suo programma, nè dimenticò qui, come non dimenticò altrove, il rigore che un trattato scientifico esige. Del resto, colla sua dottrina profonda che il piacere è connesso in ogni caso coll’ atto, Aristotele intendeva a dare all’operare virtuoso un premio, che non fosse bisogno ricercare. al di fuori. Certo egli non ha mai detto che la virtù sia premio sufficiente a se stessa; ma la dottrina stoica che ciò proclamava, non è così distante da Aristotele come può sembrare a prima vista. Gli Stoici, per arrivarvi, non hanno fatto che svolgere il concetto del lizio della connessione del piacere coll’atto. Col senso pratico che lo distingueva, il lizio nota che non si potrebbe chiamare felice, ancora, un virtuoso a cui capitassero sventure quali, ad esempio, capitarono a Priamo 1; ma nota anche che un virtuoso assolutamente infelice non può essere. La virtù insomma pel lizio era un premio, non certo sufficiente, ma premio pur sempre a se stessa. E per ciò il bene umano, td dvbp@rivoy 206, non era necessario ricercare al di non della vita, e aspettare come premio dalla divinità: la vita presente poteva darlo, sebbene non perfettamente. Per tal modo la morale avea in Aristotele un dominio proprio, indipendente e dalla mortalità e da Dio medesimo. i Kant, quando stabiliva che la legge morale è obbligatoria assolutamente e per se medesima, e non abbisogna quindi di nessun principio, neppur di Dio, per valere; quando afferma che la legge e il dovere è il più alto concetto della filosofia pratica, e che il concetto E mibiierm Liste. Cral rt rio A it gli a pet LAS NE IRE II 4, | ICI sia ‘bo Eth. Nic.; e I, 10, 12-14. 2 Eth. Nic., € 13. ENolioiiaoi pescesaieeressiepesenesareeeeseece, A DI iii mt sino lo fa oramai senza fatica e quasi senz’ accorgersene. Non basta fare le cose dell’arte, per essere artista, ma bisogna anche farle artisticamente; e così egualmente non basta fare azioni virtuose per essere virtuoso, ma bisogna anche farle virtuosamente!. Ma questo paragone della virtù all’ arte, se qui fa al caso nostro, non si può accettare sotto altri rispetti. Poichè per l’arte non si richiede che l'artista sia disposto in una certa maniera. Un’opera d'arte è un’ opera d' arte indipendentemente dalle intenzioni buone o cattive, dalle disposizioni d’ animo di colui che l’ ha fatta. Essa ha il pregio in'se medesima, non fuori di sc. Invece non è così della virtù: la virtù è cosa tutta soggettiva; perchè un’ azione sia ad essa conforme, non basta che sia fatta in una certa maniera, non basta che abbia un pregio in se stessa, indipendentemente da colui che l’ha fatta; si richiede per contro che appunto colui che l’ha fatta sia disposto in una certa maniera. Senza questa disposione intrinseca di chi opera, l’azione avrà tutte le apparenze della virtù, arrecherà anche i vantaggi che suole arrecare la virtù, ma non sarà però virtuosa. E la disposione intrinseca di chi opera sta in ciò, che questi conosca l'atto da farsi e'le sue circostanze, che operi preeleggendo o per volontà libera, a fine d’onestà, o preeleggendo l’azione buona per se stessa, e finalmente con fermezza d'animo e costanza ®. Di queste condizioni la prima sola, la conoscenza, ha importanza per l'arte; 1.Eth. Nic. II, 4,12. È . da O) 4‘ ., . CL) 2 Eth. Nic. II, 4, 3. 7% dî «27% %5 dostàe qIOLEYA 00% TI . î) N N ‘x E dizzioz 1 PASIESZA et DINE) dn., TOS Èyn, dvazios Ti copgiv: moxrienat, dd val è%I di 9 Ù ì 5; 3: NITTO negre ERA Sy SS sÒa » 16 een TIZTTOY TOS E/OV TILTTI, TIOTDI PEY E2I Slòw:, Sam EI, ‘ pZAGE IRE] Dl Ù DINA], Quae spo nsaoduev0I, AI rossonero: dr abrz, 6 dî colroy uz è Ù ” . DI ‘ bd LA . . Melzio: vl Quesito: Spor rotta. Quello che dice qui per la virtù invece la prima ha importanza minima, massima per contro le altre!. Come si vede, Aristotele qui, conformemente alla tendenza già notata in principio, cerca nell’ intimità dell’uomo, nel mondo riposto delle intenzioni e degli affetti, la sorgente vera della virtù, Non è all’esteriorità dell’ atto che si deve badare, ma al suo valore interiore, che gli deriva dalle condizioni interiori di chi opera. Nell’analisi di queste condizioni interiori Aristotele rimase insuperato. Non diciamo già che prima di lui non si ‘ fosse visto che il valore dell’azione sta principalmente în queste condizioni interiori. Fino in Democrito troviamo via che è il sentimento e non l’azione chie fa buono e cattivo l’uomo, e si richiede che il male non soltanto non si faccia, ma anche non si voglia, e. che il bene si faccia per libera elezione, non per la speranza della ricom- Aristotele, con molta verità, intorno alle condizioni che deve avere l’azione per essere virtuosa, si.risolve in una critica a quanto egli dice in altro luogo. Egli afferma infatti (Eth. Nic. II, 2, $ - 9) che le azioni virtuose che si fanno, dopo acquistato l'abito della virtù, sono eguali a quelle per le quali quest' abito venne formandosi. Ciò non può essere, poichè, se si guardi all’azione per se, indipendentemente da chi la fa, certo essa è la stessa, sia prima, sia dopo l'abito; ma non è già la stessa, se la si consideri în riguardo a chi la fa: quella che è fatta prima dell'abito non è fatta con elezione, nè con quelle altre condizioni che deve avere la virtù: quella che è fatta dopo, invece, ha l'elezione e tutte le altre condizioni che le si con- “i | vengono. Cir. il bel commento di Bernardo Segni a questo luogo. i (L° Ethica d' Aristotele, tradotta in lingua vulgare fiorentina et comentata per Bernardo Segni, Firenze, MDL). 1 Eth. Nic. IT, 4, 3. eds dI #d mà doors Eye =d psv SNSLI " pazgoy di ubdiv layer, rà d' KNz 0d putglv DIA TI ni divari. "i ». - C? Ci Urso è4 où TONIAMI TILETEN nd dirzia vai aOpPIVI Fepuviverzi, è in noi, il dolore che a questo stesso atto s' accom pensa !: € dai Cinici la virtù non è fatta consistere nel sapere solo, come da Socrate, .ma eziandio nella forza e nell'onestà del volere; e Socrate stesso, e massimamente Platone, non trascurano le condizioni interiori della virtù, sebbene, riducendo la virtù al sapere, finiscano in fondo col negare ogni valore alla volontà. Ma prima dello Stagirita indarno si cercherebbe un esame rigoroso € completo di queste condizioni: a lui nulla è sfuggito; principalmente si può considerare un Vero capolavoro lo studio suo intorno all’ appetito e alla volontà, quali condizioni dell’ operare, come vedremo in un altro Saggio. I Poichè, come s'è detto, non è virtuoso se non colui che, essendosi a lungo esercitato ad operare Virtuo= samente, lo fa oramai senza fatica e senza stento, € quasi senz’ accorgersene ; è segno che s'è fatto già l'abito alla virtù, il piacere che s' accompagna all'atto virtuoso compiuto, come d'altra parte è segno che il vizio pagna. Così chi s' astiene dai piaceri corporei € di ciò sente piacere, è temperante, intemperante invece chi A prova dolore; ed egualmente chi sopporta cose gravi cd acerbe e ne gode, è forte, chi se ne addolora vile ?. Ecco qui una sentenza d' Aristotele troppo assoluta e che non può essere accettata da Aristotele medesim0: Aristotele infatti ha affermato che è necessario eserci* tarsì ad operare virtuosamente per diventare virtuosi: © È qui afferma che chi prova dolore nel fare le azioni virtuose, è addirittura vizioso! Queste due affermazioni + sono contradditorie. Chi tende e si esercita et diventati 1 2A bi 5 $ \ DS CIRCA ONESTI RIOO TOR - nie T Hoy ne) 10) Nag VOVAZEW, DI 2h uadi BI PPICINA = N69 sr i erov rode =) et 2 ; L STOY Fpos TAV MUOLEAY, DI è 3 dp ooo 2 Eh Nic II, 3; 1. si PETRI EAAZA NZ A RANE A A FARA ETTI ALATI LETIZIA ANI PAT AT TEN PAT IZ ITA TE PITT ATTENTA rene ravaneniasea serene ssannarizioninuese.Fuvaseriaeeesazsiesecaece virtuoso, non può non provare stenti, fatiche e dolori a seguire la sua via, se pure è vero che la virtù sta essenzialmente nel sacrificio; e dovrebbe essere per questo collocato nel numero dei viziosi ? Aristotele stesso parlando in un certo luogo dell’ èez74g, ossia di colui che fa forza a se stesso per esser buono, e che. per conseguenza opera con fatica e dolore ciò che è proprio della virtù, l’esclude bensì dai virtuosi, ma non lo mette però fra i viziosi; anzi l’approva e gli dà lode, come a quello che naturalmente si dispone a diventare virtuoso !. D'altra parte Aristotele considera il vizio come la malvagità scelta e voluta per se stessa, non per altro che possa venirne, come la malvagità passata in abitudine, da cui non sì può più ritrarsi, di cui è impossibile pentirsi, e che quindi è incurabile ?. Ora come può dirsi aver contratto quest abito proprio colui che opera virtuosamente, è bensì vero con fatica e dolore, ma collo scopo ultimo di diventare virtuoso? La vera dottrina d’ Aristotele è adunque la seguente: è virtuoso colui che gode dell’ azione virtuosa che fa, non è ancora virtuoso chi sente comecchessia dolore a fare un’ azione virtuosa. Contro questa dottrina però, per cui la virtù è la moralità passata in abitudine © connessa col piacere del ! Eth. Nic. VII, 1 specialmente il $ 6. Quello che dicesi dell’è»uoITEA, SÌ ‘può anche ripetere della z237eptz € di tutte quelle altre disposizioni che non sono virtù, ma che si accostano alla virtù. 2 Eth. Nic. VII, 7, 2. 0 péy iù Urrsphodds diozoy Adtov È . DS NI . IAS DI x 0 3a, va0) brepBoXny vai dik rrooziosawy, dr adrze nai undev dL' Erspoy, ò ci i a a arobrivov, dnbNaetos, [avdyza “Ro TOsTov uh siva persuedt suziv, Gar! dIvlaros' 6 yd0 WieT4uENI intazog i, Cfr. Eth. Nic. VII, 8, 1- 4, luogo importantissimo, perchè parlandoci del divario tra l'intemperant® (&40). ) e l’INCONTINENTE [cf. Grice on pratical and theoretical akrasia] { gaoxtic), ci parla suo atto costitutivo, si potrebbe osservare che è troppo unilaterale ed esclusiva. Come? non è dunque virtuoso chi, pur avendo a lottare contro l’infinità di ostacoli che oppongono le passioni e gli uomini, riesce a compiere un'azione buona? x E non è virtuoso, perchè appunto ha dovuto lottare, d ha faticato, sofferto anche, nel compiere quell’ azione ? 2 O m' inganno, o appunto la lotta, la fatica, il dolore © affrontato e vinto per amote del bene, costituisce il merito dell’azione e la virtù; che sono tanto maggiori ì quanto è maggiore la lotta, la fatica, il dolore. i Ma Aristotele non vuole ancora chiamare virtuoso F chi, costretto a lottare per fare il bene, è in pericolo Ù di rimaner vinto nella lotta; è virtuoso solo chi, dopo n un'infinità di battaglie sostenute e vinte, è divenuto È tale che, per quante opposizioni gli possano venire, non c'è pericolo che soccomba, le vince con facilità e disinvoltura, esi rimane fermo ed incrollabile nel bene. Bisogna convenirne; è una concezione altissima € nobilissima della virtù; soltanto è lecito domandare, se a questo grado supremo di perfezione possa giungere — l’uomo. E possibile, per quanto ci siamo abituati @ dominare le nostre passioni, ridurle a un tale stato d’impotenza, che non abbiano ad opporsi più al nostro. det desiderio del bene, o ad opporsi così debolmente da a esser vinte colla massima facilità? Ma dato anche fosse I possibile, certo è che, giunti a tanta altezza, non ci È sarebbe più meritò; il merito starebbe tutto nella vita: anteriore di lotta e di battaglia. L'autore della Grande Etica pare abbia vista la anche indirettamente del divario tra il vizio e la disposizione che non = è vizio, e che pure lo prepara e gli s' avvicina; o, in altre parole, Cl | parla del divario tra il vizio morale e il vizio naturale.” Ri VE TT le «dra “ > lo Lara RFGAOI SODA ICI CANI EE PITTI TIRI IT LOD AI LL difficoltà in cui cadeva la dottrina d’ Aristotele, quando introdusse una distinzione tra la virtù che si forma e diventa, c la virtù perfetta; tra la virtù che si può considerare come una laboriosa conquista del bene, e la virtù che ne è invece il pacifico possesso; e disse la prima degna di lode (3rxwv:74), perchè, diremmo noi ora, è uno sforzo, e sforzo meritorio; e la seconda degna di rispetto e di venerazione (7u6v 7). L'uomo virtuoso di virtù perfetta s'è come rivestito e penetrato della virtù, ne ha preso la forma, sis #ò ts deerds cyiuz Tae; ma è in possesso d'un bene sovraeminente, divino, 0zìoy, piuttosto che umano!. di i La dottrina d' Aristotele è adunque, come si diceva, troppo unilaterale ed esclusiva. Virtù non è soltanto questo stato di perfezione suprema, accessibile a ben pochi, in cui l’amore del bene e l’ abitudine al bene è riuscita a soffocare ogni tendenza contraria: virtù è anche lo stato di chi combatte le prave inclinazioni dell'animo per conseguire il bene, e lo consegue, malgrado i mille ostacoli che queste gli oppongono. E appunto il Kant? ripone la virtù nella volontà e nello sforzo di conformarsi al dovere, quindi nella mo ralità, per così dire, militante; e la distingue dalla santità divina, sola immune da passioni, € impossibile all'uomo. Il quale concetto della virtù non è però incon A Magn. Mor. I, 2, 1-2. gr: yàg 7ov Zy206y TÙ USI GUIA, ) { . Di Poi q Di =} Ò'imavetd... sù dì ciusoy def PR UU ELI PASTI LI RANA 9 e die AA La to i JI Notisi però che la virtù è bensì medretà, considerata in se stessa é ne’ suoi elementi costitutivi, .ma considerata in rispetto al bene, non è wmedretà, ma un estremo, %ag67n Fth. Nic. èasîvo dI To muoaziolo, : TR I [Sg + i % vprazol negras lito ario icrierrercreniinntiuirinrinenein certo SEN Mesanuzasiaeoninzenaszanin ata nennr era viso La diritta ragione, applicata alla vita pratica, procede in modo diverso dalla ragione speculativa, applicata alla definizione e alla dimostrazione delle cose matematiche. Queste sono oggetti ideali formati per astrazione dalla ragione medesima, e, come tali, semplici, immutabili, necessarie. Con, queste, per conseguenza, la ragione tratta, come si tratterebbe, per così dire, con persone di propria conoscenza, senza titubanza, con perfetta sicurezza, con disinvoltura, applicando loro vegole e criterii assoluti, generali, necessari. Le cose reali sono invece di tutt'altra natura, indipendenti dalla ragione, complesse, Mutevoli, contingenti. La sicurezza con cui la ragione tratta gli oggetti ideali, non è adunque più possibile con queste; con queste bisogna procedere con cautela, con riserva, con riguardi d’ogni genere: i criterii assoluti, e le formole precise e determinate, e le regole generali, sarebbero Per queste un non senso. Si potrebbe con una definizione breve e Precisa, o con una serie di ragionamenti, concatenati gli uni agli altri, determinare la natura € le proprietà di un corpo organico? Nessun artificio di ragionamento può divinare la realtà; solo l'esperienza ce la rivela; e siccome non ce la rivela che in PAITE, siccome in fondo c'è sempre qualche SSPettoro qualche lato nascosto dell'immenso poliedro, la lagione, aggiungendosi all'esperienza, per Interpretarla, non può assurgere a concezioni univer sali certe e decise, rigide e inflessibili. Ciò avviene anche Maggiormente nelle cose plesse e variabili e Mobili delle c LI ei 4 |, TEpL Tor Toxzrov idro. ni PE II ARS e 0051) 5 È Rare PZATOY ) (Nazi FIT 42I ng CADTOtA costei Mevecli det è sirode del To): Li - TaoYege =) . TÀ s Dede npaTrOvIZ: 2% mons Tby UO GROTEW, MoTEI 42! îri TRE luomo Ba Li S n SEO, 3 VATOLUATIC Sy nai pula nofepvatiziz. Cfr. Eth, Nic. I, 3. L=. i Ot VE bol. lip” gi i po via CAI Potramaoo ot Pte 1. è «dp Dati ll” Pi gue è di AI als RIIEZII a = - erecsater nd Pa: c* dim : de, ia Sai te ara + rasta Corale È PO a sE % conseguenza tanto meno atte ad éssere conosciute e giudicate con esatezza.!, Si potrebbe anche aggiungere che, essendo |’ Etica in Aristotele dipendente dalla Politica, e non avendo. l'individuo valore per se, ma in quanto vive nello Stato e per lo Stato, non spetta all'individuo stesso provvedere alla propria moralità, e stabilire dei precetti generali intorno al modo in cui dovrà agire: è lo Stato che pensa a lui colle sue leggi, con l’ istruzione e l'educazione che sono in sua mano, colla sua prudenza impersonale. La prudenza e la politica sono un medesimo abito, io dì uzi 4 olerizà 220 dA Copovnore i abrh FATA osserva in un certo luogo Aristotele *: il che vuol dire in fondo che non c'è una prudenza individuale separata dalla prudenza pubblica, e che sebbene d’ ordinario non si estenda l’ idea di prudenza che all’ operare per rapporto agli individui, non può l'individuo conoscere il suo maggior bene senza prendere in considerazione la sua famiglia e la sua città #. A che dunque ‘dovrà la Morale determinare con precisione i precetti morali, se questo mon è compito suo ? ‘ Non bisogna poi dimenticare che il tipo dell’ operare c' è in fondo in ogni uomo, se è vero che ogni uomo ha la ragione: la ragione è l'ideale, a cui si tratta di conformare le nostre azioni; nella ragione è il primo germe della virtù. Secondo l’ uso che faremo di questo germe e lo svolgimento che gli daremo, saremo uomini più I Eth. Nic. V, 10, 7. 70d Y%g doglato» dbp1otos 243 6 RAINON iam, @onep na Tic Acoptas ginodovtis è porbdrvos IVO! Teos và ò cyhpa coÙ Nilo pertanto: 4ab 00 eva 9 ION, uri cò Vioraua mpds 7% TpX{ATA. 2 Eth. Nic. VI, 8, 1. a Eh. Nic. VI, $, 3. LA DOTTRINA DELLA VIRTÙ o meno, chiaroveggenti o ciechi, sani o ammalati, buoni o cattivi. L'uomo buono è colui che attua perfettamente in se stesso l’ideale della ragione; perciò è il miglior giudice in fatto di morale, e per se e per gli altri: egli 5a sa discernere l’ apparenza dalla realtà, il vero dal falso sp egli è la misura dell’operare, chè in ciascuna cosa è misura la virtù e chi è buono °. L'uomo buono ha un sentimento giusto, fine, delicato di ciò che è buono e di ciò che non è tale, come il musico ha un fine senti«G . Mento dci canti, e si compiace dei buoni, è disgustato n: dei cattivi 8. Può darsi che altri si compiaccia di ciò che è male, o si astenga, per paura del dolore, dal bello 5, ma nell’ uomo buono sentimento e ragione _ S'accordano; egli si compiace del bene come s’ addolore del male; il piacere dell’uomo buono è piacere vero ‘. Eth. Nic. c: N " E, . ns n GTROVdIA: 2% 44977. voive: dolo.. LI ci . ‘ % e r fi : i su ev enzoroe Anbis adrù puiverzi.... zi de » o Ni “-}| x x i CAL, ‘ 1705 9 STINO 36 AO èv ERIGTORS Dodv, ansi 4AVOY ei Fay i È 08081 Tistoroy . n . Ù au i SA + Eth. Nic. X, 5, 10. Tz d2 TUÙTO | GRUUÀZIA) ) dura, co cio ì ? RENI x da n f 1) oÀ LE B. pulveTai “idéz, oùdèv Iauzariv: TO)}%} Yo pliocai val ina: x i "| di I CANPIOAIONI ovini. i CA . ‘ Nic. Igt Aa av VUTAV TY 22% dneyouebz. G FK î lare po SIN “ Ta) Eth. Nic. I, S, 10-13. 7oî Me. messo innanzi da lui come un esempio atto a spiegare î. in qual modo deva la retta ragione regolare le azioni. fi Poichè in morale non c'è niente di stabile e di fisso, | EA e la trattazione di essa è per ciò stesso vaga ed incerta, x Aristotele si propone di venirle in aiuto, cercando d' inÈ dicare in maniera facile e popolare come deva |’ uomo - comportarsi per operare rettamente®. © — > Ma in seguito il giusto mezzo non è più un esempio Lic che serva a spiegare il precetto dell’operare secondo | retta ragione: diventa anzi una vera © propra dottrina, che Aristotele cerca di stabilire e di provare scientificamente nel capitolo VI del libro II; a cui conforma la classificazione delle virtù nel capitolo VII dello stes so libro; su cui insiste e a cui torna ripetutamente nei due ultimi capitoli VIN e IX. pote i Del resto la medietà non è che la misura, la misura che la ragione impone all e passioni e alle: azioni, RATTO IA i rà BEATIOTA TAOARANEÌ. Eth. Nic. I, 13, 15 bplos vd 4Iù ET i i parole det Yeg 2 Cfr. Eth. Nic. II, 2, 1-7. Nota specialmente le . ORO e ENCIO KLLAR Srdo TOY dany Fois garzone anto 40% DI . 1 ì : de " "© re n i re daga? a i act e x 282 Ò LA DOTTRINA DELLA VIRTÙ medietà d’ Aristotele è perciò in fondo la stessa cosa che la metriopatia di Platone. La retta ragione compie per Aristotele lo stesso ufficio che il #52, 0 il limite per Platone nel Filedo : V infinito, 4rexov, di Platone è da trovare, per Aristotele, nelle diverse funzioni della vita; nel piacere e nel dolore che sono gli stimoli che servono a conservarla c a propagarla come vita naturale; nelle relazioni della vita comune, negli onori, nelle azioni, negli uffici pubblici, nelle passioni in generale, ira, timore, coraggio ccc.!. Così i due grandi filosofi hanno fatto tesoro in morale di quel precetto che costituisce come il fondo della vita comune del loro popolo, «ne quid nimis». Il senso della misura e dell'armonia è la caratteristica del popolo greco in tutte le molteplici manifestazioni del suo spirito, ed è il segreto per cui ha potuto arrivare a tanta altezza nella storia del miondo. Platone e Aristotele si son fatti in morale gl’interpreti del loro popolo. Già anche altri prima di loro aveano accennato a una simile dottrina. Focilide avea cantato che «la moderazione è ciò che v ha di meglio; che la condizione media è la più felice» ?: Democrito avea detto che «il meglio è di serbar sempre la giusta misura; che troppo e troppo poco sono male » 3; ei Pitagorici, con non diverso intendimento, aveano fatto consistere nel dezerminato il bene, nell’indeterminato il male; il che Aristotele approva altamente, aggiungendo, a guisa di commento, che in realtà l'errore è multiforme e il è 1 Cfr. Eth. Nic. 11, 7, dove si tratta delle varie virtù e se ne indica la materia. 2 Bergk, framm. 12. 3 Euscb. Praep. Evang. XIV. 27,3. Si ricordi anche il consiglio ? DA n) di Democrito 1eroroaTi FEsyuoe 4% bio Cappereta. cammino diritto uno solo, sicchè quanto virtù, altrettanto è facile il vizio !. Ma nessuno al pari di Platone, di Aristole, clevò a sistema questi massime sparse: qua e là, ed erompenti, per così dire, dal cuore stesso del popolo. Ogni moralista accoglie di necessità una materia in gran parte data; ma è lavoro creativo ed originale il dare a quella materia un fondamento più stabile e sicuro. Già abbiamo accennato al carattere eminentemente estetico della Morale d' Aristotele?: la medietà, in cui consiste la virtù, ne è ‘un’ altra prova. La medietà è in fondo nient altro che ordine, misura, determinazione #; e queste sono qualità proprie del bello. Aristotele, benchè ‘non Ateniese, ha veramente quelL'amore del bello con sobrietà e con misura, colla chiaroveggenza, che viene da un intelletto nemico d'ogni eccesso, che Tucidide, per bocca di Pericle, dice essere il carattere dei Greci d’ Atene, gu)ézz142 UST sdredetag 1 Ma forsechè la virtù aristotelica ha solamente un valore estetico, € le manca quel non so che di più profondo e più intimo, di più veramente morale, che è proprio della virtù? Ecco una questione grave che dev'essere risoluta. fa Se si passassero in rassegna tutte le espressioni che Aristotele adopera per indicare l'atto moralmente buono, si vedrebbe quanto siano in gran numero le seguenti: è difficile la e più specialmente precetti e queste 14. Cfr. anche Eth. Nic. 11, 9. 2 € 7. | Eth. Nic. II; 6; Dig «La dottrina della felicita nell’ Etica Nico 2 Vedi il Saggio machea di Aristotele » P: 218-219: een i ) O NI rs vat ig gie AZ Te 4 5 Eth. Nic. II, 6, 11. T9 Òì bre uu co 945 pds 11590) Discorso di Pericle. XL Soy "on emette voetht s- 32 N} = LX FALGTON, naso EGR The dott. ni vena naù © de, TE vat ole a 41 Thucyd. II, 44; airrrpentini eee een eee ei n; gn arr © 2} 20h, di nIIà TUE, 11100 ivenz, Òid Td 22.0V, Teo: cò sai, AIN Tidog This aperte, poca 22.65, e simili, tutte indicanti che buono ‘e bello sono la medesima cosa € che il valore della moralità sta in fondo nella sua bellezza. Ma accanto a queste espressioni, ce ne sono delle altre, che, sebbene non in così gran numero, sono però non meno degne di considerazione e di studio. Aristotele infatti dice, ad esempio, che il temperante ariiypeò ©v dei el ds der, z2ì 672; che non è liberale chi dona vîc uh Sex ®, o prende per donare G0ey pù det 3; ma invece chi dona vis det ei dre 4, e prende per donare i0ev der 5; che per la virtù morale è cosa di altissimo momento ò yzio3ty ois dei zzi unsziv % St 9; che quando alcuno per una violenza a cui non si possa resistere, compia cose % wi di, è degno di compatimento; ma però bisogna resistere più che si può, non lasciarsi costringere a certe cose, îviz d tas olz tatuw ivzyazalava:, piuttosto morire, %}}% pX}%ov drolvatiov, € morire dopo aver sofferto gli estremi tormenti, aalliviz 7% damorzzz, *. Altrove poi, volendo determinare quasi il carattere principale dell’azione malvagia, dice che consiste nello scegliere per malvagità 00, % dz, pur conoscendo ciò che è meglio, %uewov 8. Eh. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic, Eth. Nic. Eh. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. Dozodat, Fe 0dy, di abrot roomipriolai e dorata. nai doldew, dI nor doti yer Femor did vasta Qual è il valore che si deve attribuire qui alla parola der, e alle altre equivalenti, où îo7w, gravato? Accennano esse al dovere, all’ obbligazione nel senso kantiano, o anche semplicemente stoico della parola? Siamo qui dinanzi a quella necessità interiore, @ quella coazione d’indole specialissima,. che è penetrata nella coscienza per opera, in particolar modo, del Cristianesimo? Certo, dar significa st deve; MA qui mi pare sia- piuttosto un si deve di convenienza, di opportunità, di ordine; di armonia, un si deve estetico, per chiamarlo così, che un vero € proprio si deve morale. Ciò che si deve fare, per Aristotele, è ciò che è dello fare: ci sono certe cose che si deve temere € che è dello remere, vin ydig vai dei gopztata va v).61%; per esser liberali davvero bisogna donare a chi.si deve, quando si deve’, e dove è bello, dedivar dis Sa al ire, nad 0Ò 4210) 2; sî deve esser valorosi non per necessità, ma perchè è cosa bella, dzt ÒÙ où di dvegziav deri siva. Dai e Seni da ha un significato diverso, e più profondo e più intimo, certo è che Aristotele non s'è curato mai di determinarlo; anzi quando nei Topici * ‘ha messo New fra le parole che si adoperano in diversi significati, 79)12/05 IEYOUEYZ. ne ha accennato due solamente, quello di utile e quello di bello, civ sì 76 Òiov tori 70 Guugspo dd IZZO D'altra parte ciò che si deve fare è prescritto dalla ragione; e le parole che Aristotele adopera per indicare queste prescrizioni della ragione sono: 9ì095 FR ù 2oryoac plles, è 2byas mpua Tiara: Ora che valore hanno DEE parole? Indicano forse un comando espresso, che ObDUB ui ' Eth. Nic. III, 6. 3: 2 Eth. Nic. IV, 1. 17. 5 Eth. Nic. II, 8, 5: > +11;3,4- agtonnal, > pr E UT IE e ti al pei la volontà, un qualche cosa di simile all’ imperativo categorico del Kant? C'è in queste parole quel che di profondo e di intimo, quel che di propriamente morale, che indarno s'è cercato nel det? Per vedervi tutto ciò bisognerebbe snaturare e falsare Aristotele. La diritta ragione, osserva con molta acutezza Ollè Laprune, ordina bensì, 7477, ma si potrebbe dire che « ha meno per ufficio di dare degli ordini che di mettere ordine. Essa ordina meno all’ uomo questo o quello, che non ordini l’uomo; non jubet, si potrebbe dire in latino, sed ordinat. Anche quando. prescrive un’ azione, x606242721, CSsa prescrive piuttosto un bell’ ordine, una bella disposizione dell'anima e della vita, che non enunci un articolo di legge. La forma che dà ‘è estelica piuttosto che legale. Essa ordina lo spirito, il sentimento, assegnando a ciascuna cosa il suo posto, determinando così fa condotta, molto meno analoga in questo a una legge che comanda, che a un principio intimo d’armonia. E regolatrice, senz’ essere propriamente imperativa » ?. Si potrebbe aggiungere che non una volta sola troviamo nella Nicomachea l’ espressione 5 Ioya: nededar, la ragione comanda, che certamente non mancherebbe, qualora alla ragione Aristotele assegnasse un Vial diverso da quello di semplicemente dar ordine ed armonia all'uomo e alle azioni sue * 1 Op. cit. p. 86. 2 Nell’ Eudemia però (II, 3 2) noi troviamo l° espressione Ò ros ne)evet, la ragione comanda [av 2XGL dì Td IÉGay o) mode uz Remorav 70570 vyda Sor e rota ve)aber vat 6 Idyos È ma, osserva Ollé-Laprune, non certamente con significazione kantiana, bensì con valore analogo a quello della frase della Nicomachea Sca 4 tarerzì ve)eber. - In ogni caso non bisogna dimenticare che l’ Eudemia non è opera d' Aristotele. Il dovere adunque, chiamiamolo pure con questo nome, e la regola dell’operare hanno in Aristotele sopratutto un valore estetico; e tion poteva essere diversamente, quando si pensi che manca in lui anche la coscienza morale. La coscienza morale ? potrà qui ‘osservare qualcheduno; ma come può mancare la coscienza morale in otte se troviamo in lui un'analisi così profonda del voloziario e dell’ involontario, se la ragion pratica vi è considerata come la misura e il giudice del bene, se il sentimento di piacere che si aggiunge all’ azione compita, è preso come criterio e indizio dell’ abito virtuoso formato, se è richiesto che il bene si operi per se stesso, e con fermezza d'animo e costanza, se insomma si tiene un così gran conto di tutti gli elementi interni, e, chiamiamoli così, intenzionali dell'atto? E la parola coscienza, cuvzidas, che manca in lui, non la cosa; e noi dobbiamo tener conto delle cose, non delle parole. La coscienza morale non è in fondo altro che la legge morale considerata subbiettivamente, cioè la legge in quanto è giudicata, conosciuta, interpretata, applicata dall’agente morale: ora non altra cosa è quella che Aristotele chiama retta ragione, 3500: %6yo; La retta ragione è come l'ideale dell’ operare; ciascuno porta con sè questo ideale, e chi vi si conforma perfettamente è, per così dire, la personificazione della coscienza morale. Certo che in Aristotele c'è qualche cosa che fa pensare alla coscienza morale, che anzi, a prima vista, potrebbe confondersi con essa; ma o c' inganniamo, o) la vera e propria coscienza morale manca in lui, 0 almeno mancano in lui alcuni dei caratteri proprii e distintivi di essa. Coscienza morale non è infatti soltanto la legge morale giudicata, conosciuta, interpretata e applicata una specie di giudice interno un processo intorno ai nostri un giudice che ci loda dall’ agente morale; è anche che istruisce, per così dire, atti e pronuncia una sentenza; È o ci biasima, ci premia o ci castiga, e traduce in una soddisfazione ineffabile la lode ed il premio, in un tormento d' inferno il biasimo e il castigo. Fa altrettanto la retta ragione in Aristotele? La retta ragione giudica anch'essa, ma giudica alla maniera d’un artista: essa decide che cosa si deve fare per raggiungere l’ ideale, e vede poi se l'ideale è attuato nelle azioni e fino a che punto; ma l'approvazione 0 la disapprovazione che dà, il sentimento che suscita di piacere o di dolore, perchè l'ideale è attuato o non è, assomigliano molto più a quell’approvazione 0 disapprovazione, 4 quel sentimento di soddisfazione o di disgusto che dà e: prova un artista dinanzi a un’ opera d’arte, dinanzi all armonia o disarmonia delle sue parti e del tutto, che a un’approvazione 0 disapprovazione, a una soddisfa zione.o a un disgusto d’ indole propriamente morale. Fu già osservato! che il bene si distingue dal dello massimamente per questo, che nel bello l'oggetto del giudizio è estraneo e più o meno indifferente all’ uom0, come sono i colori, i suoni, le parole ecc.; nel bene invece è la volontà propria dell’uomo, cioè l’uomo | [N x stesso. -In Aristotele l'oggetto del giudizio morale È bensì l’uomo, la volontà sua, e perciò non è certo. estraneo e indifferente all'uomo stesso; ma è d'ordinario così sereno il giudizio che la retta ragione Ne pronuncia, si addentrano così poco nell’ intimo: dell'uomo l’approvazione o la disapprovazione, il piacere o il disgusto che ne sono -la conseguenza, che parrebbe SES l’uomo non fosse in gioco in quel giudizio; dI l 3 Lindner, Lelrbuch der Psycologie al cap. dei sentimenti morali: o almeno fosse in qualche modo estraneo a se stesso, Insomma la coscienza morale in Aristotele,-se pure si vuole chiamare con questo nome la retta ragione, manca di quel che di intimo e profondo, che ne è il ; carattere distintivo principale, sta, per così dire, alla È superficie dello spirito, non ne ricerca le intime fibre, 5 e non conosce quindi nè gioie austere solenni pel bene TM compiuto, nè rimorsi dilaniuni pel bene violato. In o nessun luogo -d’ Aristotele troviamo qualche cosa che © pi possa paragonarsi a ciò che noi diciamo rimorso, come Sa in nessun luogo troviamo quella che noi econo pace «e tranquillità della coscienza 1; l’ idea che Aristotele si - SO È fa della responsabilità interiore, dice anche qui Ollè La | Laprune, è piuttosto estetica che morale ?. : SUE È Per quanto s'è detto adunque è proprio vero che TS la virtù in Aristotele ha un valore e una significazione x estetica assai più che morale. » A non diversa conclusione si può arrivare esami |. mando il concetto che Aristotele si fa della malvagità e È del vizio. s Nel capitolo 8 del libro V_ Aristotele determina netta- ; È mente le condizioni della malvagità. Non si dà il nome” di malvagità a un malanno che capiti inopinatamente, ma02)6f 05; questo si direbbe piuttosto infortunio, &76yagz; non si parla di malvagità neanche quando un danno. recato ad altri è bensì conosciuto da noi e noi ne siamo | 4 Per verità in un certo luogo (Eth. Nic. IX 4, 8-9) è detto che i malvagi odiano e fuggono se stessi ‘e la vita, e si uccidono; il che, farebbe supporre che nei malvagi fosse vero e proprio rimorso. Mao c’ inganniamo, o qui è più che altro l'interna disarmonia e l'in terno squilibrio, e quindi ancora un qualche cosa di contrario. alla La Le, la causa dell’ odio alla vità e del suigdio: EI i Op. cit. p. 99: ; Tata SIR EESO NIC Del Fainivissisceteiesrecorssisvossaogiessapesareneone ivo iovopivoiocenserrenescepnescernnia iii la causa; ma manca da parte nostra il proposito deliberato di nuocere, manca la malizia; ciò si direbbe piuttosto errore, dudoTapz. La malvagità esiste quando si fa ‘danno con intenzione, col proposito veramente di farlo I IAIIION| ada; allora l’uomo dix uoyBngizvh Piaba, È4 è veramante &dtog; rovnpos, moy0npos |. Conveniamo che un'analisi più proionda delta malvagità non si poteva dare, nè si poteva meglio mettere in rilievo la parte che nella malvagità si deve assegnare al volere. Ma in che consiste in ultimo questa malvagità, questa xzziz, questa uoybnpiz, chè tali sono specialmente le parole che per Aristotele denotano la malvagità? L'anima dei malvagi è ) in discordia con se stessa, eruci4ler 2dràv + dz, è detto nel ] capitolo 4 del libro IX, e una parte s'addolora per astenersi da certe cose, e un’ altra s' allieta, e una parte qua li trascina e un'altra là, come lacerandoli e dilaniandoli ?. È il disordine adunque e l'anarchia interiore il carattere principale del male morale; è la deformità, la bruttezza che da questo disordine e da quest'anarchia ! Riferiamo l’importantissimo luogo: &7xv év ody TILLIOOG I DION Yet, arbg apo, dTav dI uh T46AA6YO legge positiva: alle sue formole brevi, inesatte pel loro rigore medesimo, bisogna sostituire, nella pratica, il libero e delicato apprezzamento dei fatti, delle circo- tanze, dei rapporti, senza il quale la morale è una scienza vuota e falsa, e la legge può condurre a delle vere ingiustizie. La giustizia sociale dev’ essere corretta dalla giustizia naturale, che con quella deve costituire come un solo tutto. Ma la giustizia naturale, l'equità, l'imeize, non ha la sua applicazione che alla giustizia determinata dalle leggi positive? : Il concetto dell'equità è in Aristotele troppo ristretto. Non soltanto essa corregge le leggi in ciò che queste possono avere di difettoso; non soltanto fa che queste s'interpretino con criterii larghi e benigni, e non sì prendano dal lato peggiore (srì ò yeèsov), anzi si sminuiscano (zero) nelle loro applicazioni!; non soltanto insomma si estende a quella parte dell’ umana attività che è regolata dalla legge; ma comprende ogni genere di rapporti che si possono stabilire fra gli uomini, si estende a tutta la sfera dell’ umana attività. Si potrebbe dire che ne sia espressione la formola: «Non fare agli altri ciò che non vorresti fosse fatto a te stesso, » formola larga e comprensiva, suscettibile di essere applicata a tutto e a tutti, e non soltanto ai casi determinati dalle leggi. : > tele] . «_» Non daremo ora che un cenno della giustizia pro - priamente detta, É noto con quanta profondità e verità | Aristotele abbia trattato questa questione. La dottrina : x x $ lr tata i È, LI dove leggiamo: Zori dI èmuerzis TO TAPR TOY YEYPHLUEVOV VODOY YA DIZZLOV. i ; «R eRENTO NE, 22 1 Eth. Nic. WN dapiBodizzios èm TÒ % %, Co eipov KAÀ EXaa Dari x ‘ ARE corinbe, nalmeo Syoy dv vop.ov Bonfov, smueuzig Soru. » della giustizia è, con quella dell'AMICIZIA [cf. Grice on the aporia], la parte più bella e perfetta dell’ Etica Nicomachea. La giustizia, in un senso larghissimo, è abito di conformare le proprie azioni alle leggi; ©, siccome le. leggi comandano ogni specie di virtù, essa è la riunione di tutte le’ virtù, sta nell'esercizio di queste con rela-. zione agli altri uomini, è il bene altrui, cò dMMorgrov &y200v, p come dice con frase energica Aristotele !. Ma oltre questo significato generale e troppo largo e indeterminato, la giustizia ne ha un altro, più particolare, più ristretto e preciso. Lagiustizia è sovratutto eguaglianza, e siccome l'eguaglianza può aver luogo nella distribuzione dei beni e degli onori, oppure nelle transazioni e negli scambi, nella riparazione delle ingiurie, nella compensazione dei danni, abbiamo due specie digiustizia, la distributiva (qò èv es dravoads Sizaroy), e la correttiva o compensativa (è èv T-1:-20000 cova pani dopdriziv) ®. Tanto la prima quanto la 4 Eth. Nic. V, 1. 12-17. Vedi specialmente queste parole del $:17 uri ceto dzioy Dozet siva dizioni uova Tav dpETOY, dui Tpòs Etepov totlv. i 3: zi 2 Eth. Nic. dì zatà pipos dizzionovag vel zoù nur mothv duzziov &v per èomw cidos 7ò èv als dzvonale cure 7 yPuuaToy ) s0v ov do peprotà To LOMavoval'AGiGi moliretzg ( èv Tolto Yip for el dvicoy Eye nat nov ETEpov Eripov), Ev dì 7ò èv 70 avvale pari Sropeziziv. A torto si chiamò dai più giustizia commutativa quella che il lizio chiama — ‘correttiva, T6Ò Sroplworzdy dizzioy, perocchè la giustizia correttiva non si riferisce soltanto ai contratti, alle permute quali le intendiamo ‘noi, come compere, vendite, prestiti, garanzie, locazioni, depositi, — mercedi; ma abbraccia anche moltissimi altri casì di rapporti e di ‘scambi tra gli uomini, come furti, adulterii, false testimonianze, vi neficii, uccisioni ecc. La parola Guvdlik para, che il lizio adope na È sorsoneseosezasaniesenoavsa sossascasuzeosseresennevesavvevesavesenconaezesee ceca ezeeni seconda suppone di necessità quattro termini, due persone e due cose. Ogni scambio e ogni distribuzione non può infatti avvenire che fra due o più persone, e le cose distribuite o scambiate devono essere almeno due. Ma mentre nella giustizia distributiva si richiede che il merito d’un uomo stia alla porzione di benè che gli è dovuta, come il merito d’un altro uomo alla porzione di bene che gli è egualmente dovuta, sicchè non basta determinare il rapporto delle cose, ma bisogna anche combinarlo col rapporto delle persone, € si ha perciò una vera € propria proporzione geometrica, che si potrebbe rappresentare colla formola A: B::G: D:1; invece nella giustizia correttiva non ci sono da comparare e, bilanciare che le cose scambiate, indipendentemente dalle persone. Qualunque siano i contraenti, qualunque sia il loro carattere, la. loro condizione, la loro fortuna, il loro merito, essi non entrano punto nella determinazione della quantità scambiata. La giustizia in questo caso sta nella perfetta eguaglianza delle due cose che si scambiano; quanto altri dà, altrettanto deve ricevere in contraccambio. E ciò avviene anche nell'altro caso della giustizia nel caso cioè che si tratti di riparazione di danni. L’ingiuria dev'essere come due; dev'essere correttiva, di ingiurie, di compensazione è come due, e la riparazione ‘1 danno è come dieci, e la compensazione per indicare tutte queste cose, si traduce male e troppo restrittivamente | con contratti 0 commutazioni; sì ‘relazioni, indeterminatamente. (Cfr. stizia commutativa in senso stretto, di quella giu nelle vendite, nei contratti ec luogo nelle compere, nel cap. 5 del libro V $$ 8-18; ma questa è parte. e non tutta la correttiva. 1 Eth. Nic. V, 3, specialmente 1 98 5-15: Eth. Nic. V, 1. 13). Della giustizia cioè che ha c.) Aristotele parla della correttiva, ì We tradurrebbe meglio con rapporti, - come dieci, indipendentemente da ogni considerazione di persona; la legge guarda solo alla differenza del danno, trattando i colpevoli alla stessa stregua, come eguali (pds 700 fMdfovs 7hv dzgopdv povov PISTE Ò vopnos và yofitat ds too1s). Il giudice ha il compito di pareggiare le partite; egli è come la giustizia personificata, ed opera come chi, delle due parti disuguali in cui fu tagliata una linea, tolga alla maggiore quello che avanza per aggiun gerlo alla minore; solo allora gl’interessati dicono d'avere quello che loro spetta,, xò 25708: infliggendo la pena, il giudice annulla il vantaggio che l’offensore ha sull’offeso!. Aristotele ha cercato di tradurre in linguaggio matematico anche la giustizia correlliva, rappresentandola con una proporzione aritmetica continua. Ma è difficile comprendere, osserva molto giustamente lo Ianet®, come sì possa costruire una proporzione con un solo rapporto; il rapporto di eguaglianza perfetta fra la perdita e il guadagno. Aristotele qui pecca per soverchio rigore € sottigliezza; egli avea ben detto nel principio della Nicomachea che non bisogna pretendere dalla morale |’ esattezza della matematica ?. Del resto Aristotele limita esclusivamente la giustizia i alla vita sociale; la giustizia è la virtù sociale per eccellenza; non si parla di giustizia che fra liberi e ‘eguali che hanno comunità di vita; per quelli che non. ‘hanno queste qualità non ci può essere giustizia che in un certo senso. La giustizia non v'ha che per quelli per i 1 Vedi per tutto questo Eth. Nic. V, 4. Si può aggiungere Eth. Nic. per quella parte della giustizia correttiva che riguarda le vendite, le compere, i contratti ecc. 2 Histoire de la Science politique dans ses rapports avec la cui v'ha la legge, e legge non v'ha là dove non può essere ingiustizia !. Perciò se si parla di una giustizia del padrone verso lo schiavo, 0 del padre verso i figli, se ne parla soltanto per analogia; lo schiavo e il figlio (quest'ultimo finchè non sia d’una certa età. e non sia separato dal padre), sono proprietà dell’uomo, sono come una parte di lui stesso, &o7sp {épos ; € Verso le cose proprie, verso se stesso, assolutamente parlando, non si dà ingiustizia, e quindi neanche giustizia ?. Più che verso,i figli e gli schiavi, può aver luogo giustizia verso la moglie, sebbene anche questa specie di giustizia famigliare sia ben diversa dalla giustizia sociale ®. Sarebbe facile notare qui quanto, questi concetti che riguardano i rapporti specialmente del padrone collo schiavo e del padre col figlio, siano erronei, e contrarii a quello spirito di fraternità e d’eguaglianza che già fin d'allora "È incominciava a manifestarsi nel mondo: sarebbe anche sa facile far le maraviglie come mai un filosofo del valore Di di Aristotele si sia indotto a considerare non solo gli schiavi, ma i figli stessi, almeno fino ad una certa età, come una proprietà del capo della famiglia, sicchè anche I Eth. Nic. V, 6. 4. ToDTO (7d TONLTLADY dizzuoy) d tor [eri] 3 Vor N, È tb» A zomaviy Blov reds tò siva abTuozet, evlisoy ze icov © È VITE CAIO CA] È, 203 dprduoy' (ate doors pin èoti modro, ob sor n mobTors TpdG ove Ò mONIZOY dizzioy, GINA TL diano xa. 228) GUoLoTATA. Cotti Ye Òizasoy, ole nat vipos TpdG niTodg VOos w Sèy cis ddutz. È 2 Eth, Nic. V, 6. 8-9 od ag Er dÒrnta mods Td nITOÙ: TOI fg dv È tendizoy nai porsi, a) spetras Bertani dò obz fam, Udi dizzuov Td TONTIZOY., =D dî xe Auz Vi TO TEZIOY,, . ret ds x SEGNA Ea grad, bro d oUdets T90% uépos 2 È) ELA Yad: obd' dea ddtnoy 0 ° ’ LI ENIVATA Toos x 5 Eth. Nic. Vj È. 9. 4 g atua LMRAER:. bar CAI?. scotta e) ULI molitizéig, TEVOY di Bzariz®s): ora il potere regio differisce in questo — le | dal potere dispotico, che il primo mira all'interesse dei sudditi e il condo al suo proprio. Cfr. lanet Histoire de la Science patilique ecc. Si sopra di questi, e non sopra quelli soltanto, egli abbia un potere dispotico, un'autorità assoluta: si potrebbe anche, slargando i limiti della trattazione, mostrare la falsità della dottrina, pure per tanti rispetti importante, con cui Aristotele si prova di giustificare la schiavitù, cercandone il fondamento nella natura, e non nel diritto del più forte e nell'autorità delle convenzioni, come si soleva fare ai suoi tempi?. Ma tutto questo oltrepasserebbe lo scopo nostro. A. noi preme soltanto mostrare che la virtù è per Aristotele. sovratutto sociale; e la giustizia negata agli schiavi cd ai figli minori, negata a rigore perfino alla moglie, rinchiusa nei limiti della vita politica e della legge positiva, ne è la prova più sicura. Ed ora in che rapporto, secondo Aristotele, si trova la virtù morale colla natura deli’ uomo? i Il Lizio dichiara che i figli sono una proprietà del padre e che verso di loro non si può commettere ingiustizia, non siano che un’iperbole per esprimere l'autorità sovrana e irresponsabile del padre verso i figli. In realtà l'autorità del padre, Aristotele non considera come affatto | Sai | arbitraria, poichè altrove dichiara che è da paragonare a quella d'un. È Lre; non a quella d’un despota ( Polit. 1 ANIA “puyatzòs uèv. . ; chi Polit.. Cfr: Ianet. |) D'* È da credere però che le parole della Nicomachea con CULT RIT IT ICIIIIITE PESCO II TI TI CCI CI CITI TE LICITA LITI nersrnraze are zesi ve neneenzoniazanaa nen aee ta conaseozizanicnee Aristotele afferma esplicitamente che la virtù s'ingenera in noi non già per natura, ma per abitudine (4 dî hiizh E 003 sreorfifvetar... obdeu.tz ‘gi zi dostov - qbazi duty èffiprerzt); niente di ciò che è per natura in 43 una data maniera, si potrebbe avvezzare diversamente DI i da quello che la natura sua comporta; la pietra che per na- È A tura va all’ingiù, non si avvezzerebbe ad andare all’insù, si neppure se altri la gettasse in su dieci mille vole per 3 f: _avvezzarvela !. E bensì vero che se la virtù nonè in noi per: | i, è natura, non per questo si può dire che sia contro natura x" (74 qbsw): la natura nostra non si oppone al formarsi e allo svolgersi in noi della virtù morale; noi siamo per natura tali da accoglierla. e da non farle opposizione e resistenza, reguzosi ciutv Bitzolar abtdg apetds >. Per tal modo il mondo morale è per Aristotele non . opposto al mondo naturale, ma diverso da esso; il mondo morale è esclusivamente fattura umana, produzione dello spirito per mezzo della consuetudine. Ma come è nata la consuetudine? com'è sbocciata . la prima operazione da cui la consuetudine si origina? come ha avuto incremento? Alla consuetudine stessa non si può in nessun modo assegnare quella prima operazione. Quest obbiezione: si direbbe Aristotele abbia fatto È. a se stesso; e perciò, in un altro luogo, parla di una virtù naturale, guar dp27%4, vale a dire di una disposizione ‘naturale che è come preparazione alla virtà morale, e che si trova con questa in quel rapporto in cui l'abilità natu- ur rale si trova colla prudenza: «A tutti sembra che cia- 2 scun costume si trovi in noi in qualche maniera per, a natura; perocchè subito fin dalla nascita abbiamo la [Eth. Nic.] DISPOSIZIONE [Grice, “INTENTION AND DISPOSITION”] ad esser giusti e temperanti e forti e alle altre virtù» ?. E bensì vero che questa disposizione non è ancora la virtà, e deve, per diventar tale, esser assoggettata all'impero della ragione; perocchè « anche nei fanciulli e nelle bestie sono gli abiti naturali; e tuttavia senza la mente sembra che arrechino danno » 2: ma in ogni modo questa disposizione naturale c'è, ed è come il dato, il presupposto della virtù morale; anzi nel mondo morale sono due parti, la virtù naturale, € la virtù morale, tri où iizod dio torw, dò pèv doeth QUeLzin TÒ dA zupla 9, Così il mondo morale che dapprima pareva staccarsi dalla natura e sorgere, se non in contrasto con essa, almeno in un dominio diverso dal suo, in ultimo si riconnette alla natura. L’ affermazione quindi, già accennata, di Aristotele, che la virtù morale non è in noi per natura, ma si acquista coll’uso e coll’esercizio, non si deve prendere nel senso che in noi non ci sia niente d’originario e primitivo, non ci sia un'inclinazione speciale, da cui possa svolgersi la virtù; bensì che la virtù non esista già in noi bell'e data e presupposta in potenza, ma che la dobbiamo far noi operando, che ce la dobbiamo acquistare gradatamente, con dolore e fatica, per merito A Eth, Nic. VI, 13. 1. 2 Eth. Nic. Eth. Nic. Che alla formazione della virtù morale concorra un elemento naturale, un elemento cioè non fatto, ma dato, lo provano anche i seguenti luoghi, oltre il citato: Eth, Nic, III, 5, 17 dove la buona disposizione naturale è chiamata * 7eActz #2 PIXVISKO eb@uta, Eth. Nic. IX, 9. 6, dove i ben disposti da natura alla virtù chiamansi ©9 &iadég edrvyeis ed Eth. Nic. X, 9, 3, dove parlasi ‘d’un’indole ben nata; 5 sbyeves. nostro, pure servendoci a tal uopo di elementi originarii Che sono in noì per natura |. È noto in qual conto fosse tenuta nell'antichità quella che si chiama oggidì la trasmissione ereditaria. Pindaro celebrando le lodi d’ Ippoclea tessalo, che avea vinto il premio alla corsa del doppio stadio, risale all’ Eraclide ond’ebbe principio la stirpe di lui, perchè dalla stirpe quegli ritrasse la sua virtù ®: altrove contrappone la virtù acquistata con la fatica e la cura del singolo cittadino, a quella discesa per li rami, e trova la seconda di molto superiore alla prima 3. Teognide anche più di Pindaro ha chiaro in mente il concetto della virtù della stirpe, forse per l’aspra lotta che ebbe, egli patrizio, a sostenere colla democrazia soverchiante4, Aristotane paragona i vecchi cittadini alle vecchie monete, oro fino, ben suonante, d’ottimo conio, accetto del pari ai Greci ed ai toda e i nuovi alle muove, coniate nella maniera peggiore, d’infimo rame: i primi, di buona stirpe, sono per ciò stesso savi di mente e giusti e per ‘bene; i secondi invece, gente servile, capitata non si sa «donde, cattiva e di cattiva genia °. Ecco come s'esprime a questo proposito lo Zeller, commentando Aristotele: Die Naturanlage und die Wirkung der natiirlichen Triebe "hingt nicht yon uns ab, die Tugend dagegen ist in unserer Gewalt; jene ist uns angeboren, diese entsteht allmihlich durch Uebung». Philosohie der Griechen, Zwcite Abtheilung p. 485. Tubinga 1862. E altrove p. 483.« Das Vermògen ist uns angeboren, die Tugend und — Schlechtigkeit nicht». 2 Pyih. Nem. 4 Theognid. nell'edizione del Welcker, passim. Cfr, i Pr ‘olego. A meni dello stesso Welcker. $ Ranae 718 e seg. Per n È ben vero che altri attribuirono ben poco valore alla stirpe. Così Democrito ha lasciato scritto che molti più diventano buoni per istudio che per natura », ed Epicarmo che lo studio dà più che non la buona natura?: Licofrone poi, un sofista, sostenne addirittura che valore di stirpe è nome vano, e che in niente si distingue chi l'ha da chi non l'ha3. Ma Socrate, pur poco 0 nulla, secondo pare, facendo dipendere dalla stirpe, faceva dipendere molto dalle condizioni fisiche dei genitori 45 e Platone affermava esplicitamente che la disposizione è migliore da natura dove è buona e vecchia la stirpe 5; € raccomandando nella Repubblica che si combinino in una certa maniera i connubii, mostrava di riconoscere che dalla qualità dei genitori dipende la qualità dei figliuoli; la volontà di ciascuno, in tutto o in gran parte, è fatta dalle disposizioni a lui trasmesse dai genitori. Aristotele ha addirittura un libro intorno alla bontà della generazione o della stirpe, Iegi Rùyevetzs, libro perduto, ma di cui ci rimane un estratto in Stobeo. Eùyeveta, egli dice, vuol dire virtù, valore di stirpe, e stirpe di valore è quella in cui persone di valore sogliano generarsi da natura. Ciò avviene quando un principio di valore s'ingeneri nella stirpe, chè «il principio ha questa potenza, fare molti esseri com' esso è». «Negli uomini come nei cavalli e in ogni altro animale 1 Stob. Floril. XXIX, 60. Ed. Gaisford. Citato da Aristotele nel suo libro mepl Evyevela nell’estratto fattone da Stobeo; ib. , 24 vol. III p. 200. 4 Memorab. IV, 4. 23. Qui Socrate dice che non basta, perchè il figliuolo sia buono, che buono sia il padre; e insiste molto sulle condizioni fisiche dei generanti. 5 Alcib. Maior XVI. 120 D. St stia RI I I ha luogo questo». Eugeni, di buona stirpe, sono n adunque coloro che discendono da buoni ab antico, a È. patto però che ci sia stato nella stirpe alcuno il quale ss AE abbia dato la prima mossa e la mossa duri. Che se ; alcuno nella stirpe, pur buono lui, non ha tal potenza n da generare esseri simili a se, i suoi discendenti non si potrebbero allora chiamare eugeni, di buona stirpe !. Però, osserva Aristotele in altro luogo, «v'ha la messe nelle stirpi degli uomini, come v'ha nei prodotti della terra»; sicchè «quando sia buona la stirpe, vi nascono per un i pezzo uomini segnalati; poi si fermano; poi ne manda fe fuori da capo» ?. E perciò c’è come una varietà e intermittenza nella produzione delle stirpi, e il principio È; di cui è parola più sopra, è immaginato come un seme ss Da che talora dà frutti buoni e in gran copia, talora scarsi 3 e cattivi; congetto che già prima d’ Aristotele avea espresso anche Pindaro 9. «a Ma anche con questa restrizione, il valore della 4 trasmissione ereditaria è in Aristotele notevole; nella Nicomachea ei giunge fino ad ammettere una perfetta -3 e vera felicità di natura, melelz ei &inbwh sbobta, che è sa ‘A come una specie di occhio naturale, con cul si giudica © “di rettamente e si sceglie quello che è bene secondo verità, i dbiv n over 27465 nai cò nat Arberay dpalby cipriota. Anzi Ù 1 ITegi Foyevetzs A 1-B 6; B 31- 1491 A, 1-20 citato i dal Bonghi nella sua lettera intorno ai Limiti ed al fine dell’ Edu- È care vol. III. della traduzione di Platone. Dichiariamo poi qui che NS tutte queste notizie riguardanti il valore della stirpe e la trasmissione ereditaria abbiamo tratto dal Bonghi; e chi volesse averne di più det tagliate rimandiamo alla bellissima lettera citata. LIZIO Rhetor. . 5 Nem. XI, 48 e seg. Cir. Bonghi, lettera citata, Eth. Nic. si direbbe che a questo punto egli riduca a ben poca cosa l’opera dell'individuo; l’attività di questo è costretta ad esercitarsi in una o altra direzione secondo il fine che è posto in lui dalla natura!; solo i mezzi in-questo caso sono in suo potere. E non solo la trasmissione ereditaria, ma mille altre influenze, diciamo noi, si esercitano sulla natura degli individui; non tutte le circostanze stanno nell’ eredità sola; se questa è una legge, non è la legge. L'eredità mette le condizioni più intime; ma ve ne sono anche d’esterne, e d'ogni maniera; il clima, il modo d'’allevamento, lo stato agiato 0 disagiato della famiglia, Ì costumi di questa; i costumi, le leggi, le istituzioni della società; insomma tutto l’ ambiente fisico e sociale in cui L'individuo nasce e cresce. Tutte queste influenze, in maggiore 0 minore proporzione, intrecciandosi, temperandosi, eccittandosi, mortificandosi a vicenda, concorTE rono a determinare la natura prima dell'individuo, danno + come il fondo, il sostrato su cui s'eleva poi l’attività SR dell'io, poichè l'io senza quegli elementi non è, pur non Mei essendo nessuno di essi. L'io non è il germe che le generazioni passate abbian lasciato dietro di se; non è neanche il risultato dell'ambiente fisico e sociale; è un'attività nuova che a mano a mano s'esplica e padroneggia; ma la facilità, anzi la possibilità sua di prodursi, dipende dalle circostanze in cuî sì sviluppa la persona umana. Aristotele adunque egregiamente ha fatto a tener conto di un fondo naturale, a cui s'aggiunge e sovrappone l’attività cosciente € direttiva dell'io; a non considerare |’ individuo come una specie di tabula rasa, a» Lie de x TESE pn . » 0% ” x GI Pa) î) t Eth. Nic. III, 5, 18. &ugov y%p duotos, 7 £f206 u2ù È o e nin i trvodfrote qalverar val > y LIDO, TO aélos quat fi irmadamote pulveta: 44 settat, TA è Mer | Xowrd mpds ToÙT' dvapépovtes medTTOvELI dTwAdATITE. » è ii nani TNT RT su cui l’esercizio e l'abitudine venga a scrivere tutto peo quanto; a non ridurre insomma la virtù a una semplice n 2a questione di abitudine e di educazione. L'opera e l'at- di Bo tività sovra tutto; (la filosofia d’ Aristotele si fonda tutta “i À | sul concetto d’ attività); ma opera e attività, che si eser- 1S Ta citino su qualche cosa di preesistente, > 2 Si dirà che ammettendo le attitudini naturali alla ad virtù e quindi anche al vizio, si viene a negare che virtù e vizio sono opera nostra? Aristotele discuterà questa . questione, e noi la discuteremo con lui nel Saggio che “si terrà dietro a questo, sulla dottrina della Volontà. Appunto perchè sono in gioco nell’operare morale xs certe : disposizioni naturali, dipendenti in gran parte dalla sensibilità fisica ed animale, il sapere ha poca È; importanza per la moralità. E questo il punto in cui Aristotele si allontana più che mai da Socrate e da Platone. Aristotele dice esplicitamente che in riguardo alla virtù il sapere poco o niente ha di forza, puzgdv i oddîv ing der}; che quand’ anche si sappia ciò che è buono e giusto, non per questo si diventa abili a farlo £; e attacca direttamente Socrate, e lo nomina, là dove afferma che la 4 Eth. Nic. II, 4. 3. repds dè 7d was depends (Eyew) cd pv cidbvai pazoov È oùdiv ioybet. | È | © 2 Eth. Nic, VI, 12. 1. obdîv dè mparrimo spor To cidivar aÙTd (7% dizma za nodd nat dya04) ècuev. i nza che nessuno che giudichi rettamente, opera mai sente lo fa per ignoranza, mette contro il meglio, e se lo fa, in dubbio cose che manifestamente si vedono, contrad È dice all’ esperienza quotidiana, dugregntet tot QULVÒLEVOLG 2 dvapyòs!. La virtù non è sapere, sebbene non sia senza sapere; e Socrate era nel vero, quando credeva che la virtù non fosse senza sapere, era in errore quando i ‘affermava che la virtù fosse sapere *. Gi Il sapere necessario alla virtù non è il sapere teo9 retico, è il sapere pratico; in morale non si tratta di conoscere che cosa sia la virtù, ma come si generi, € ‘come si deva operare per diventar buoni *. Socrate ha trascurato il sapere pratico; ha pensato che basti il sapere ves È teoretico per la pratica della virtù, sostenendo per ciò di che la virtù si può comunicare da uomo a uomo per fc via d'insegnamento. A Contro questa sentenza Aristotele osserva che; inas materia di bene, non vi può essere discepolo posDI sibile senza la pratica del bene; chi si fa uditore di E — morale deve aver l’animo apparecchiato conveniente È mente dai buoni costumi; la conoscenza viene da qualche î cosa, viene dall’ essere, e chi non ha fatto alcuna esperienza dei buoni costumi, non può conoscere nè buoni — costumi, nè buoni principi. Chi, anzichè operare il F bene, si contenti di ragionare intorno ad esso, e creda per questa via. di diventar buono, fa come quegli — ammalati, che ascoltano bensì con attenzione i consigli Eth. Nic. VII, 2. 1-2. 2 Eth. Nic. VI, 13. 3. Zozpdrng cf pèv oplog are ci Viudpezieri Gai pèv yo qpoviioas iero siva mas rd RoETdE, ipdpravev, OT D'obz &ve) 990vAGEOS, AANSS Eeyev. s Eth. Nic. . 1 € XK, 9, 1-2. 4 Eth. Nic. I, 4. 6-7 e X, 0. 6. eri n) rt dadini del medico, ma si guardano poi dal tradurre in atto cosa che sia stata loro imposta !. Ma che cosa è il sapere pratico, così necessario alla moralità? Perchè, mentre il sapere ha poco o nulla di forza per la virtù, diventa poi, sotto una certa forma, indispensabile per la virtù stessa? Aristotele, come sappiamo, ha distinto nell'anima umana due parti; una parte irragionevole e una parte ragionevole. Della parte irragionevole abbiamo detto 2. Da parte ragionevole comprende due potenze; colla prima contempliamo le cose che non possono essere altrimenti, che, vale a dire, son necessarie; colla seconda contempliamo quelle che possono essere altrimenti, che, vale a dire, sono contingenti: la prima è detta scientifica (70 imerpoviziv), la seconda discorsiva o raziocinativa (70 Moqueriziv) ®. La ragione discorsiva s' accoppia all’ appetito, e se ne ha la ragione pratica, o volta all’ operare. Lo scopo di questa è la verità, ma non la verità considerata teoreticamente, bensì la verità in quanto serve al fine pratico di rettificare l'appetito, di misurarlo, di regolarlo, di tracciargli la via che deve seguire; l'appetito è una forza cieca, e ha bisogno di esser guidato dalla ragione. È propria per conseguenza della ragion pratica la verità che va d’accordo col retto appetito, 40 dì pae Tuuoò ni dravontizod % cInberz Ouoioyos ÈyovGa TA dpstet TA dp07 1; quello che la ragione afferma è seguito dall’appetito; quello che la ragione nega è dall’appetito avversato, fetw d' drep èv diavola zurdozsis vai drdozote, TOdTO Èv dpscer duty nel pura ® rà 1 Eth. Nic. II, 4. 5. 2 Cfr. la Dottrina della felicità nell' Etica Nicomachea p. 204. 5 Eth. Nic. VI, 1. 5-6. + Eth. Nic. VI, 2. 3. s Eth. Nic.  È importante il riscontro che fa Aristotele. Ma la ragione discorsiva non possiede naturalmente e spontaneamente l’ abilità di guidare l'appetito illuminandolo. Quest’abilità bisogna che l° acquisti coll’esercizio e coll’abito. L'abito per cui la ragione discorsiva può deliberare rettamente intorno a ciò che è bene ed utile al conseguimento del fine supremo della vita, costituisce la prudenza (996vnats) La prudenza, sebbene virtù intellettuale, si può considerare come la forma delle virtù morali. Senza la prudenza le virtù morali non sarebbero. Esse risiedono come in loro soggetto nell’appetito, e l'appetito ha bisogno di esser guidato. Ma la prudenza alla sua volta non può essere senza le virtù morali. I sillogismi della prudenza, con cui ci proponiamo questo o quel fine buono, non si possono formare senza la virtù. Il vizio perverte e deprava il giudizio della ragione, e fa che c'inganniamo intorno ai principii dell’azione. I principii dell’azione sono ciò per cui l’azione si fa (xò ob &veza tà mpazt4), e chi è corrotto dal vizio non può scorgere il principio vero, e se ne propone uno falso. Ora, falsato e corrotto il principio, saranno anche false fra l'affermazione (427494915) e la negazione (&r:d@xa1g) della mente, e il seguire (debiti) e il fuggire (quyA) dell’appetito. Per tal modo la cognizione e la pratica sono strettamente congiunte fra loro. Eth. Nic. Eth. Nic. VI, 13. 6 dH2ov obv éx té sipnpévov GT odg oîoy. } e o280y siva zUpiws ZIev Opoynoeos, oùdi ppoviuoy &vev hg G Ouafig dpetiis. Rec hi “di ; i 5S- «A LA . . ne . Eth. Nic. 10% dè E16 (A 9povnGIC) Tm dppati tosto Sirena die bye obi dev dpertic.... ci Yip ovIdayiapoi TOY IAABZ,A QAUIENI MN. as n} A La AZ x 3 È Ò, x 4 recano) doyhv NOE Tore diarrpépei ag A poy0npio x2t Srabebdenda: more mepi 7ds mountizds day de. ti SI 3 È: 3 Ù ife * 4 Eth, Nic. VI, 5. 6. mIo Ion eo Eee val evmobdconese be sectapei sed seorndegesgeeri cesenatni DICI AL aneriand on onasena rane cereneesenensi ne le conclusioni che se ne cavano in riguardo all’operare. Senza la virtà non si ha la prudenza, ma quella certa destrezza o abilità naturale (dewérzs), che, qualunque sia il fine prefisso, anche malvagio, mette in opera tutto ciò che valga a conseguirlo; senza la prudenza non si ha la virtù morale, ma una virtù naturale, che, scompagnata dalla prudenza, è come un corpo robusto, a cui manchi la vista; che corre quindi il rischio di gravi danni ed offese !. Virtù e prudenza sono adunque tanto unite da for- mare una cosa sola; la virtù fa diritta la mira, 73y azondy tore 6p06y, la prudenza fa diritti i mezzi per arrivarvi, moseî, dela Tx pds azordv ®. In questo fatto dell’ unione della virtù morale colla prudenza, Aristotele trova la soluzione di quella questione che fu tanto agitata da Socrate e da Platone, se la virtù sia una sola, o ce ne siano più. Finchè si tratta, dice il LIZIO, delle virtù naturali, guzzi aperzi, cioè delle disposizioni naturali alla virtù, può darsi che altri non sia egualmente disposto per natura ad ogni virtù, bensì soltanto ad alcune, e sotto questo rispetto quindi le virtà o siano separate le une dalle altre; ma quando si tratta “1 delle virtù morali, per cui altri è buono veramente, siccome queste non vanno mai disgiunte dalla prudenza, e la prudenza è una sola, così chi ne ha una le ha tutte, e chi le ha tutte ne ha una. Insomma le varie maniere unità dalla prudenza. Eth. Nic. VI, 13. I. ; loecue dali D % i è DI re Y, souo D Eth. Nic. Cfr. VI. 13. 7 9V% FIA ia Di = RIS Voet: 1h MEV N #EX05 T dvev @povhosws obd' %vev dperdis' i pv ep TO Ss405 n de È L erre? Ve A \ “mpds Tò Te\0g TCOLEL TIUT CAS NES: gin Ri oa xo: DEA 5 Fth. Nic. VI; 13. 6. 4% zed 0 A0Y95 FRUTTA d’operare il bene sono congiunte fra loro in armonia ed A chi poi osservasse che è un circolo il presupporsi a vicenda della virtù e della prudenza, come è un circolo la dimostrazione in cui due proposizioni sì provino reciprocamente l’ una per mezzo dell’ altra; Aristotele 3 potrebbe rispondere che in questo caso il circolo non esiste che in apparenza. Non abbiamo già qui da una parte la virtù morale, e dall'altra la prudenza, sicchè queste possano stare separatamente, come nel caso della dimostrazione le due proposizioni; la virtù senza prudenza non è virtù, ma qualche altra cosa; come la prudenza senza la virtù non è prudenza, ma qualche altra cosa. La virtù e la prudenza sono necessarie a costituire la Ò virtù vera, come la materia e la forma a comporre l’ ui nità dell'individuo. Poichè la prudenza è necessaria alla virtù, Aristotele rettifica la definizione che ha dato della virtù .in più luoghi «la virtù è un abito secondo retta ragione », in ‘questa maniera: «la virtù è un abito con retta ragione). 0 StadeyBetn 4 dv dr yopiloviai DIO di dperzi: od dp è 3g a Fo abtds eL@UinTATO: mods dmdoze, ate Thv uv dn Thv SD olro 3 siino®s Eomar' TobTo ip «età uèv ds ouorzde dpetàs èvdeyemzi, su bi. ì de dì darle Veyerat dpalos, ob4 vdiyerar Gua do TRI E Qpovnaei paz olen niGU rdetonam. Nel cap. IX del libro II della >» 7 Morale Grande, e nel XV del libro VII dell’ Eudemia, è descritto il collegamento di tutte le virtù nell'amore del bello e del buono; e.lo | © stesso pensiero, sebbene da un punto di vista diverso, è espresso qua — e là nel libro X della Nicomachea. Vere virtù comprensive G e universali nella vita pratica sono però sempre, secondo Aristotele, la prudenza e la giustizia. Di. 4 Eth. Nic. VI, 13. 4-5. mdvres, dToy oplleovtai Thy Gaeta mpootileza: chv El... Thy zed còv bplbv Agyov. dplde do | zutà Thy qgoynaw. Soluzo: dh uavtercalai mos drmavtzg dad | movaban Eers dipetà tomi A zarà ThY gpoynow. der de puenpd È uit r A a x E molto a proposito, poichè la virtù morale non sol= tanto risulta di appetito, ma anche di ragione, e quando si dicesse abito secondo retta ragione, parrebbe risultare soltanto di un elemento appetitivo, che si conformasse esteriormente alla ragione, mon già che la possedesse in proprio !. ; : i Ci potrebbe essere un abito secondo prudenza o retta ragione, € tuttavia non essere virtù, quando la prudenza o retta ragione non appartenesse al soggetto proprio dell'abito. Perchè ci sia virtù, bisogna che l’ abito non soltanto, ma anche la retta ragione appartenga a chi ha l'abito. Riconoscendo che la virtù morale non è possibile senza la prudenza, che anzi questa costituisce come la forma di quella, Aristotele concede alla ragione e all’intelletto una giusta parte nella formazione della moralità, nel tempo stesso che non disconosce, come Socrate, Ci Ò e % na s, a 4 LI *À 3 L’ ant uetapAiva où Jp povov A 4xT% TOY opfoy AoyoY, INN A UETZ où 09000 UCI) seus dpetm Sem. ! Cfr. il commento del Michelet al luogo citato (Eth. Nic. VI, « Hoc (perà \6y9v) ab xatà adv doplòy A0yov 76y0g inest virtuti (scilicet morali), sed; € il bel commento del le Virtù sieno interamente 13, 5): eo differt, quod non solum etiam affectus et appetitus » Segni: « E' (Aristotele ) non vuole che Prudenze; nè vuole anchora, che elleno sieno @ punto secondo la ragione; conciosia chè nel primo modo elleno sarebbeno stiette Virtù © intellettive; e nel secondo sarebbono stiette Virtù appetitive. Onde modo nel diffinirle, cioè che elleno sieno con aggiugne egli un terzo he elleno sien' retta ragione, nè secondo la la retta ragione, e non € 3) chè diffinendole egli con la retta ragione elle vengon' date nell’ Appetito; € dall'altra vengono diante la prudenza, che è la. retta ragione; per da una banda ad esser fon ad havere perfettione dall’ Intelletto me lor forma: x l’importanza di altri elementi, quali l'elemento sensibile e appetitivo, e un elemento acquisito, l’abitudine !. Così anche nell'ordine morale egli considera l’uomo nella sua totalità, e non ne smezza e divide le facoltà; senso, intelletto, esperienza sono in gioco del pari. Si potrebbe anzi mettere in rilievo una considerevole analogia fra la sua dottrina della conoscenza, e la sua > dottrina della virtù; in tutt'è due è l’esperienza che Ca i tiene il primo posto; nell'’una l’esperienza che ci offrono x i sensi, nell'altra quell’esperienza speciale che prende. il nome d’abitudine, e che consiste nel dare una spe = ciale direzione ai nostri impulsi appetitivi; poi viene i l'intelletto e la ragione, che a questa doppia esperienza; dà norma e forma: so. Ma la prudenza, in causa della sua importanza per quanto riguarda le virtù morali, merita una considerazione e una trattazione anche più larga. La prudenza è virtù universale; essa è la guida | suprema di tutta la vita pratica e civile; quindi non soltanto abbraccia sotto di se la prudenza che possiamo chiamare individuale, ma la famigliare eziandio e la Nella Grande Morale si fa rimprovero a Socrate div avere ESD nella virtù l'elemento appetitivo (74006) e l'abitudine ; Ù oc): i perà TOUT ( TERA Lozodrns èmuevopevos pe SNrwoy uaì er micio cimey Into FobTOY (deerov), oùz dp; dì odòd od noe TÙs TEA re CO semola colo, dÙ Sol siva i ade politica, con cui da una parte si provvede al buon andamento della famiglia, dall’altra alla prosperità e alla felicità dello stato. Per verità, quando si parla di prudenza, s'intende più propriamente quella con cui si d provvede al bene proprio, mentre a quelli che provvedono al bene pubblico, agli uomini politici, è riservato piuttosto il nome di faccendieri, rolurpdjpoves, poichè sembra che s'occupino di cose a loro estranee e affatto indifferenti. + Ma gli è chiaro che il bene proprio non può stare indid pendentemente dal bene della famiglia e dello stato; : l’uomo è un essere essenzialmente sociale; la vita sua è connessa colla vita della società e ne dipende; e però la prudenza individuale presuppone € la famigliare e la poli: tica!, Aggiungasi che la prudenza ha bisogno dell’ esperienza per formarsi, e l’ esperienza non si acquista che per Do: «—’mezzo della consuetudine e del commercio cogli uomini; p% «l’uomo isolato non può essere prudente °. La prudenza, in tutte le sue forme, ha per oggetto ni. le azioni, e versa per ciò stesso intorno a cose singolari, cà nal Ezzota, e che possono essere e non essere 3; l’uni- |. versale e il necessario non appartiene ad essa, ma alla ui Fe scienza 4. E questa la ragione per cui un giovinetto so. potrebb' essere, ad esempio, buon matematico e buon = a no. D PEZZO r3 / Da I, La O x a, dizvontizio Ts duyiis èYfHerzi uogto fvovrar by al apetat LA Ul LS, po pa = 3 INCI ur abtoy Ev TO MoyioTiz®o TAG Uuyiis Lopio cuppalver e, > ta Si », ni OLOÙvTI TS RPETÀS avatpety TO dioyoy pepos . pa 3 x Do oriov dvzipeî nat 7400g uai Rioc. du od TCA % ov aùto ETUSTANAG TE x x - dì va Ths Yuyiie, ToUTO dî © oplag fato raven TOY daetoy. Ò Sa ! Vedi per tutto questo Eth. Nic. VI, $, 1-4. ‘A . ‘ v vas 2 Eth. Nic. VI, 8. 5. Cfr. il commento del Michelet a questo luogo i p. 209-210. 5 Eth. Nic. VI, 5- 3, ed Eth. Nic. VI. $. 5. i ui 4 Eth. Nic. VI, 3, specialmente il 62.  LA DOTTRINA DELLA VIRTÙ geometra, non mai prudente e saggio: l’esperienza dei Si particolari richiede gran numero d’anni!. Non è a dire però che non ci sia nella prudenza qualche cosa che ricordi la scienza, e che in essa manchi affatto la cognizione dell’ universale. La maniera in cui si forma l' azione assomiglia al A processo sillogistico. Come nel processo sillogistico si t parte da principii generali e si viene a conclusioni particolari, così nell'azione si_parte dalla conoscenza del bene generale, e in seguito, per mezzo della conoscenza 4 del bene particolare nel caso attuale, si conclude che ù bisogna tendere a questo bene. Io conosco, ad esempio, il principio generale che le acque pesanti sono dannose alla salute; conosco un’acqua particolare come pesante; «ne concludo che è necessario che me ne astenga. Del resto delle due cognizioni, l’universale .e la. particolare, la più importante per la prudenza, il cui oggetto è l'azione, è pur sempre la particolare: finchè la mente è ferma nell’universale, l’operare non è possibile. Vediamo infatti alcuni che non sanno e che pure hanno espeo. rienza di casi particolari, essere più atti a operare di quelli che sanno, evo. od eidétes ETipuYv sidotav pato tuorepor nai èv Toîs 4dos, oi eumerpor. Se altri sappia, ad esempio, che le carni leggere sono facili ad essere smaltite ed igieniche; e poi non sappia quali sono leggere, costui certamente non provvederà alla sua salute; invece vi provvederà chi sappia che sono leggere ed igieniche, ad esempio, le carni degli uccelli 3. Da questa analogia della maniera in cui si forma l’azione colla maniera in cui si forma il sillogismo, | Eth. Nic. VI, 8. 5-6. 2 Eth. Nic. VI, 8. 7. Eth. Nic. VI, 7. 7. TR uptnlti E LN NI SN AA Potato RIT en line pat e E Gn a — x e di ti sen NT nno eee en Aristotele cerca di trarre la spiegazione del fatto che altri, pur conoscendo il bene, operi contrariamente ad esso. Può avvenire, egli dice, che altri sappia ciò che è bene in generale, cioè conosca la proposizione maggiore del sillogismo pratico, e non sappia ciò che è bene in particolare per una circostanza speciale, cioè non conosca la minore del sillogismo; oppure può avvenire che s'abbiano bensì tutt'e due queste specie di cognizioni, ma quando si tratti di praticarle, ci si serva unicamente dell’ universale, e per nulla della particolare: in questi casi si può peccare senz’ essere tuttavia ignoranti !. Senza dire che la conoscenza si può avere in abito e non usarla attualmente, ovverossia averla e non averla ad un tempo, come avviene in chi dorme, o nel pazzo, o nell’avvinazzato; che è la condizione nella quale si trovano coloro che si danno in braccio alle passioni: i quali possono bensì sapere quello che è bene, e tuttavia dall'ira, . dalla libidine e da altre voglie siffatte essere acciecati *. E qui, come si vede, c'è una nuova critica di Aristotele contro Socrate, che sosteneva chi sa non poter peccare, il peccato essere effetto d’ignoranza. Dove però è notevole che, malgrado la critica, Aristotele finisce coll'accostarsi a Socrate. Quando, egli dice, altri sappia ciò che convien fare, e vi rifletta nel momento dell’operare, sarebbe bene strano, detvéy, ch’egli operasse altrimenti da quello che conviene ®; se altri può peccare per avere Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. DMN ere è digg Meyopey Tò sriotacta: 2 È S e ICROI (al qdo è Eyov pev od upopevos dè + ariovhpn val è ypdpevos 1 I Ò x È ast, Cà, x x Veferat tmierac)a:), Otolcet TÒ [euparebzo0a:] Eyovra pèv ph dx | ZA x .1 n empodvra dì è ud der mpurten OÙ | duparredepda] Eyovra ual “, » % 9 n} È Oewpodvra, ToSTO pap Sons Dewéy, AIN odz si pù Newpéy. soltanto la conoscenza dell’universale e non quella del particolare, sarebbe meraviglioso (B2uzotév,) che peccasse quando avesse le due’ conoscenze |. Se si pecca conoscendo l’universale e il particolare attualmente, gli è perchè non si sa mettere il particolare sotto quell’uni versale che gli conviene ?. Insomma, e questo mi pare il pensiero d’ Aristotele, quando il sapere non ci contentiamo soltanto d’averlo, ma ce ne serviamo: quando non vogliamo averlo soltanto in abito, ma in atto; quando il sapere è efficace veramente, € Sie: pet così dire, assimilato a noi e alla nostra natura, sicchè non è il sapere dei fanciulli che ripetono meccanicamente quello che udirono e non ne sanno il significato, nè quello degl*istrioni e degli ubbriachi che cantano i versi d’Empedocle senza comprenderli 3; di più, quando il sapere è completo, vale a dire, non abbiamo soltanto la conoscenza dell’ universale, ma quella eziandio del particolare, e possiamo per ciò formare, all’occasione, il sillogismo pratico come si deve; l’operare si conforma al conoscere, e il peccare è impossibile. Sd Con queste rettificazioni la dottrina di Socrate si può accettare. i 5°. Come si vede, dopo molte oscillazioni e titubanze e dopo una critica in gran parte giusta, Aristotele ritorna pur sempre al pensiero fondamentale della Scuola socratica, che il sapere ha valore sovra tutte le cose, e che nella stessa vita pratica tiene in ultimo il primo posto. Certo egli non si ferma al solo sapere teoretico, come avea fatto Socrate: il video meliora proboque, deteriora. N Miti fai e LI te uu" IRIS eo PRESE et o) 1 Eth. Nic. VII, 3, 6 in fine. 2 Eth. Nic. VII, 3 g-10. Cfr. il commento del Segni a questo. luogo: Me | 3 Eth. Nic. LI Se a A DI sequor, era anche allora la condizione di tanti uomini, che non potev a sicuramente passare inosservata: ma al Sapere non si può negare il compito suo di schiarire, di illuminare © per ciò stesso di dirigere e servir da guida. La ragione non è ciò che in proprio costituisce l’uomo, la parte più nobile ed elevata dell’umana natura, quello da cui deve pigliar norma e forma tutto ciò che all'uomo appartiene? E il sapere non è il prodotto più schietto, e genuino della ragione? Adunque al sapere, anche nella vita pratica, spetta un compito importantissimo. E un fatto che molti mali e molti vizii sarebbero evitati quando si avesse appreso ad averne orrore. L’antropofagia, ad esempio, che disgraziatamente è pratica diffusa presso tanti popoli barbari, deve sicuramente la sua diffusione al non avere quei popoli coscienza del male che fanno; i pregiudizi religiosi per cui si sacrificavano, e si sacrificano anche oggidì delle vittime umane alla divinità, hanno la medesima sorgente; l’impudenza sfacciata di talune popolazioni allo. stato d'infanzia, per cui le donne si prostituivano e si prostituiscono allo straniero, è in gran parte ancora l’ effetto dell'ignoranza. E nei bassi fondi delle società nostre civili non troviamo la conferma di questo medesimo fatto? Pure non accettando l’identificazione ammessa da alcuni antropologi fra delinquenza e idiotismo, bisogna però riconoscere che spesso i delinquenti sono d’un'’intelligenza ristretta e d'uno spirito angusto, donde. la loro inferiorità e il loro svantaggio nelle lotte sociali. Perfino certi vizii puerili e quasi innocenti. implicano e suppongono una certa ignoranza” da palio di chi li ha. Si può ammettere, ad esempio, che il — millantatore, il vanitoso, abbia COScIenza di diventare ridicolo colle sue millanterie, di diventare SRIRSEDTOSe "I insopportabile? Egli che aspira sovra tutto alla stima degli sà Sap Ni altri, se sapesse gli effetti della vanità, per vanità nasconderebbe il suo vizio. Senza fare una certa parte all’ ignoranza, non si comprenderebbe, osserva molto giustamente lo Ianet!, quella massima profonda del Vangelo che «si vede bene il fuscello che è nell’ occhio del vicino, e non si vede la trave che è nel proprio. Ma dunque basta conoscere ciò che è bene per farlo, e ciò che è male per astenersene, sicchè si possa identificare senza più la virtù col sapere e la malvagità coll’ignoranza? Certo la vera virtà, la virtù ideale, 4 idéz tig dpetfig, come la dice l’accademia, è la virtù lumiade dal sapere; mentre al contrario la virtù d’opinione, quella che si fonda sulla coscienza attuale dell’ individuo, che potrebbe non essere illuminata dal sapere, e credere vero bene quello che non è bene che in apparenza, non è, secondo lo stesso filosofo, che un'ombra di virtù, c4% doerig; e così egualmente il vizio non dipende spesso che dall'ignoranza del bene. Ma il sapere, per essere condizione, e importante condizione di moralità, ha bisogno di una trasformazione; ha bisogno di diventare efficace, di farsi pratico, operativo; se rimane nel campo della speculazione e della teoria, a nulla giova per l’operare. L'idea dev'essere insieme una forza; la dottrina delle idee forze trova qui la sua applicazione: e per essere una forza, bisogna che parli insieme al cuore e alla volontà, bisogna che s'addentri in noi, che s’identifichi con noi, per così dire, che faccia parte intima della nostra natura, non già soltanto che ci illumini dal di fuori. Il che vuol dire che oltre il sapere e più del sapere, sono anche necessarie altre condizioni per la moralità: è un fatto che in parecchi casi l’uomo fa il male con coscienza e in conoscenza di causa. Il bene non basta 1 La Morale, Paris Delagrave 1887 p. sio. Paneasienizaniernenaene ssa re nervovore che sia conosciuto, bisogna anche che sia amato; non basta che rimanga nelle altezze serene, ma fredde della ragione; bisogna anche che scenda nelle regioni più basse, ma calde del sentimento. Senza calore di sentimento, senza emozioni vive ed ardenti, senza entusiasmo, senza fede passionata, non è possibile la pratica del bene. Il Kant vuole escluso affatto dalla moralità il sentimento; ma è un errore grave. Tolto il sentimento, tolta l’attrattiva del bene, tolto l'amore, manca alla volontà l'energia necessaria per vincere la lotta colle passioni. Il sentimento morale, l'amore del bene è adunque condizione necessaria alla moralità; l'educazione deve mirare a svolgere questo sentimento negli animi; non basta far conoscere agli uomini il bene; bisogna anche farlo amare. «Se la beltà, diceva Platone, ci apparisse in se stessa e senza veli, susciterebbe in noi amori incredibili. »: Ciò che Platone diceva del bello, si può dire del bene. Aristotele stesso che non era un poeta, si rappresentava il bene come qualche cosa di sovranamente amabile, e sovranamente desiderabile. Ma non basta la scienza del bene e l’amore del bene; è anche necessaria la volontà del bene, la forza morale, l'impero dell’ anima su se stessa. Quante volte l’amore del bene e la scienza del bene sono impotenti del pari! Quante buone intenzioni inspirate dal cuore e dalla ragione, non riescono a tradursi in atto, Dr mancanza di un volere energico che SERRE FILA passionise dominarle! Già Sant'Agostino ci ha descritto igli i rosa colorita e fanmeravigliosamente, in quella sua pros: È ) È assioni: « Io era : aggia energia delle p EI SARE tastica, la selvaggia 5 vegliarsi, ma vinti simile, egli dice, a quelli che vogliono s ARSA, dalla forza del sonno, ricadono nell ASsoria SI x v'ha alcuno senza dubbio che voglia sempre non preferisca, se è sano di s pirito, la veglia al sonno; 22 G. ZUccaNnTE uetnneazzzazzanaiaaionaniaziaionaaziziz ione nia eene sirena na sapere zanisare iti METIETEZIANETTATEZEZZNE ARA tienena n aranuamarenanerenicionenesisseonenareonee e tuttavia niente è più difficile che scuotere il languore che pesa sulle nostre membra; e spesso, nostro malgrado, siamo presi dalla dolcezza del sonno, quantunque l’ora del risveglio sia giunta.... Io era impigliato nei frivoli piaceri e nelle folli vanità, mie antiche amiche, che scuotevano in certo modo le vestimenta della mia carne e mormoravano: Ci abbandoni tu?.... Se da un lato era attirato e convinto, dall'altro era sedotto e incatenato... Io non rispondeva che queste parole lente e languide: Subito, subito, attendete un poco. Ma questo subito. non veniva mai, e questo poco si prolungava all'infinito. Chi mi libererà da questo corpo di morte 1? », Per vincere le passioni, per operare il bene è adunque necessario uno sforzo supremo, un atto personale di risoluzione, è necessaria la forza morale, la volontà. E la volontà non è sapere, sebbene non sia senza sapere; è impulso appetitivo che il sapere illumina e guida, ma che il sapere non produce. Ben fece Aristotele pertanto ad ammettere come fattore essenziale della virtù la volontà; in questa parte specialmente egli ha oltrepassato di gran lunga la con-. cezione unilaterale e ristretta di Socrate e di Platone, ‘ € ha reso servigi eminenti alla morale. La virtù è forza, scienza, amore indivisibilmente uniti in una medesim Aristotele parlare lun che segue. a azione: della forza conveniva ad samente, come vedremo nel Saggio È Confessioni Pisto » da LA DOTTRINA DELLA VOLONTA NELL’ ETICA NICOMACHEA del lizio. La dottrina della VOLONTÀ nel LIZIO è anche più importante della dottrina della felicità [cf. Grice, “Some remarks on happiness” – Ackrill eu-daemon] e della virtù [Grice, “Philosophy is, like virtue, entire”]. Qui più che altrove si manifesta l'originalità del filosofo. In generale, come abbiamo notato, Socrate e lo stessa ACCADEMIA considerano condizione, se non unica, quasi unica della virtù il sapere. Un’altra condizione  scorge necessaria nel LIZIO. Bisogna che l'APPETITO, trasformatosi in VOLONTÀ, si rivolga là dove LA RAGIONE consiglia,  poichè ci può essere contrasto tra gl’appetiti da una: parte e i CONSIGLI [Grice, counsels of prudence] della ragione dall'altra, e nessuna efficacia ha in questo caso la ragione, e il lume che viene da questa, indarno si spererebbe che riuscisse a  rischiarare le tenebre della passione. Perciò Aristotele si accinge a un esame accurato della facoltà del VOLERE [GRICE WILLING – citing KENNY ON VOLITING],  studiandone gl’elementi costituuvi, sorprendendola per così dire nel suo nascere e conducendola su su fino al: n  2 più alto grado di svolgimento, fermandosi sull imputabilità e sulla responsabilità e mostrandole egate al libero arbitrio, dando insomma di questa condizione interna della virtù una teorica Così po Cono SRI  4 quale si poteva appena aspettare al tenipi. suole. da Sui : gu  R  i dovranno in fondo prendere le mosse tutti quelli che si  occuperanno di simile argomento. le  7 È Già i Cinici aveano riconosciuto nel volere una certa   1 importanza per quanto riguarda la condotta dell’uomo   : virtuoso; ma erano scarsi accenni, che doveano essere   ui svolti e ampliati: conveniva non soltanto riconoscere   d l’importanza del volere, ma penetrarne l’intima natura   s e mettere a nudo il.substrato psicologico, sul quale si   t.) fonda, e da cui domina, per così dire, ed invigila tutta   à È quanta la vita dello spirito. Il fondamento psicologico   Di) che anche qui, come nella teorica della virtù, Aristotele i  o: ricerca alla morale, è la sua novità grande e bella., Cominceremo anche per questo, come pei due Saggi  et che precedono, dall'esposizione della dottrina. i Poichè la lode ed il biasimo non spettano se non alle  azioni che si fanno volontariamente, e queste sole quindi  sono del dominio della virtà e del vizio, mentre alle.  altre che si fanno involontariamente è riservato il perdono e talora la compassione; è necessaria, ad illustrare anche |  meglio la natura della virtù, un’altra ricerca ancora, la  ricerca intorno a ciò che è volontario (&4obawy) e intorno  2% a.ciò che è involontario (azobcrov) 1. G  ESE In primo luogo adunque è involontario ciò che altri >  AE fa costretto dalla forza, fix, ed è azione forzata, ffxoy,  «a quella il cui principio è al di fuori di chi la fa o da ©  i patisce, e a cui chi la fa o la patisce in niente contribuisce [Eth. Nic. Forse si renderebbe assai meglio 1’ gxobgiov e l’axodotoy di Aristotele col nostro ) spontaneo e non spontaneo, che col volontario e involontario. Comun Ù que sia, ricordiamo a scanso di equivoci che il volontario con cui traduciamo l'ézovaov di Aristotele, significa quel principio di volere che è nell’appetito, e non già nella volontà ragionevole; perchè questo volontario è comune anche ai bruti. Segni Commento Cit. AVI Aia e. Ù agi io E O  Por; LS ; - /  da parte sua: come se altri venisse trascinato dovec- ce  chessia dal vento o da uomini in potere dei quali fosse ui  caduto !. fs   Può sorgere il dubbio se si devano considerare   volontarie o involontarie o, ciò che è lo stesso, forzate “De  o non forzate, le azioni che altri fa, benchè a malincuore, x    per paura di mali maggiori, dvx gofioy pertévoy zax6y, O per  conseguire cosa onesta, dit 2226v 71; come se ci avvenisse  | di dover gettare in mare le robe nostre, per salvare dal  naufragio noi stessi e gli altri 2; oppure un tiranno ci  ingiungesse di commettere qualche cosa di turpe, e solo  a tal patto ci desse salva la vita dei nostri genitori .0  dei nostri figli, che fossero in suo potere 3, Assolutamente  parlando, nessuno vorrebbe gettare in mare le robe sue  o sottomettersi, sia pure per ottenere Un fine onesto, al  comando inonesto di un tiranno: sicchè, prese in sè e.  assolutamente, quelle azioni sono forse involontarie (em).  3 too: dsobarz) #5 ma siccome in esse il principio del  moto è pur sempre intrinseco a chi opera, e quello di N FIAT ROINZ DI IO   { Eth. Nic. III, 1,3. Bfxuoy dÈ 06 4 cpXa Ecolev, corzvta  À, À 7 ge 7,   vi pendiv cvpt2era 0 mpdTTOY © 9 masgov, otoy ci  006% È  uop.ica: Tor CRCAV TOLTI ubproi dvTes. Eth. Nic. Eth, Nic. Abbiamo creduto col Ramsauer (Commento  all’ Etica Nicomachea di Aristotele) riferirsi l'esempio, del tiranno. i  alle azioni fatte did e40v 7, non già a quelle fatte De Qopov pets I  Covwy AILOY, Per le quali ci sembra bastare l'esempio del IO in  e le merci. Perciò abbiamo invertito nell’ esposizione l'ordine dei pe  (Commento) pare credere (308  alle azioni fatte dt 969oy pelivov  mare le merci a quelle fatte did mar  due esempi. Il Michelet invece    l'esempio del tiranno riferirsi  l'esempio del gettare in LIKOY,  zI6Y Fi  4 Eth, Nic. 1  ze  II, 1. 6 in fino.”  Mensusazecenionien zaniniosarenenazonsecenioaasaze; aciveonzarivevenea neeneseeeieeezazenninevivaosicezeana eraseoiana ne ziarenezzionenezizioo cui è in noi il principio, sta in noi anche il fare o il non fare; siccome in quel momento e in quella circostanza   particolare si fanno volendole fare e preferendole ad altre,  ur: e deve parlarsi di volontario e d’involontario non assolu  i, speravasi di evitare; non dimenticando mai che fra i beni  edi mali ve ne sono di così grandi, che per causa loro  La sembra quasi lecito all'uomo checchessia, e fra le azioni  e fatte di così turpi e malvagie, che niente v'ha per cui. 2  ue. possano essere perdonate‘. Così non merita alcun perdono +  . SA Alcmeone che uccise la madre, ed è ridicolo ciò ch'egli   Ne: addusse a sua discolpa: a certe cose non dobbiamo lasciarci  RS costringere, piuttosto è da preferire la morte 5. Invece 4 DO 1 e 3 N N ”  1 Eth. Nic. . % dì 00) gità uèv dnodarà tot,  eni IN iui n‘ e ‘ .  VÙV dî zl avti TOVÒs viper, al dà doyh èv té  TPATTOVTE,   n II x » 4 IANGLI DI x ORIO LI   zo astà uiv dnobar ar, vv dì ue Inti movie suobera. C'è  | in Aristotele per quello che riguarda questa specie d’azioni una certa |   oscillazione e titubanza, che è assai difficile riprodurre nell’   ni 2 Eth. Nic. III, 1, 6 parti rodlex.   5 Compendio della morale del lizio  | $ Eth. Nic.    5 Eth, Nic. , A DI  esposizione. fi   Eta  quando vi siano tali mali che oltrepassino l’ umana natura  e che nessuno potrebbe soffrire, se altri, per evitarli,  faccia cosa che non deva, è degno, non certamente di  L lode, ma di perdono; e alle volte è perfino degno di  lode chi non dubiti di sottostare a qualche cosa di turpe  o doloroso, mirando a fine bello e grande!.   Del resto è difficile determinare quali cose si debbano  scegliere e quali sopportare di preferenza, presentandosi  - molte differenze nei casi particolari; e ancor più difficile + PA  è rimaner fermo nella presa risoluzione, poichè potrebbe 4  smuovercene o il dolore che ci si minaccia, o la turpezza  dell'azione, a cui ci si vuole costringere. Chè in generale  è questo il caso più comune di tali azioni: ci si vorrebbe  costringere a qualche cosa di turpe colla minaccia di  grandi dolori. Dove siccome è sempre da preferire il  dolore all’operare turpemente, si loda chi non vi si lascia  costringere, si biasima invece chi vi si lascia costringere.    I Eth. Nic. III, 1. 7. Svtote nel èrzwodviai, dTAY alcypoysat  ‘À Nuti gÒv UTOPEVOGI dti PEYÀ.OY ua 4240. î  2 Eth. Nic. III, 1. $ 9 in principio e $ 10 in fine.  3 Eth. Nic; III, 1. 9.... &Tt dì yederotepoy Supetvat Tot  mi cd ROXb dom FÀ piv mpocdozopeve Nutnpz,    x    pocbztay ds Y% È  a di >» U, » VANE a  2 de vaqadbovma vicy 94, ev î7  Il senso di questo luogo imbrogliato mi pare il  ù difficile rimaner fermi nella presa risoluzione 0°, poichè, essendo il più delle volte "Sa  uello che =»    LI  vor val goyor yvovTat TEL TOÙS avarpraslevzas A ua  seguente: è ancor pi  di operare in una certa maniera  doloroso quello che ci aspetta se non operiamo, e turpe q CI  ci si vuole costringere ad operare, avviene che o il dolore minacciato, 3  attuale ci smuova dal nostro proposito. Una o laturpezza dell’azione IPEOR :  n tiranno, anziché sottostare    STA a,  donna ha deciso di piegare alle voglie d’u ottostare  ai tormenti da lui minacciatile, ma al momento dî Meter i;   deci a tur 'azi a per compiere, la tratquanto ha deciso, la turpezza dell azione # st De So Sa n  Ì i ferisce i tormenti, Un uomo ha o di soffrire —  tiene dal compirla e pre leciso d È  Uursussazzenatessaaeeice isa reneeaaee re va naasenaoaineanininianienaninininiaeaninrioei nezizanioneeaerisseeereenaeoaierazeoiza lean ese ria zezanei    Riassumendo, involontaria o forzata è l’azione il cui  principio è al di fuori di chi la fa, e a cui questi in niente  contribuisce da parte sua; e il timore di mali maggiori  (6 96Bos pertivey zaz6y) e il fine onesto per cui si operi (dt  x4).6v 71), non rendono punto involontaria o forzata l’azione, sebbene le comunichino un carattere speciale, di cui  è necessario tener conto quando si tratti di stabilirne il  valore morale. Che se alcuno dicesse che in realtà l’onesto (rà x21é)  e il piacevole.anche più (xè dt2), rendono involontaria e  violenta l’azione, perchè costringono dal di fuori (avarstem #0 dv7z), se ne dovrebbe concludere che tutti in  tale ipotesi sono forzati a fare ciò che fanno, poichè  tutti operano per questi due motivi, l’onesto e il piace- ‘a  vole!; l’utile stesso per cui spesso si opera, non si sceglie  se non come mezzo a un bene o a un piacere; ciò che   | è amato e scelto come fine, è il bene e il piacere 2. D'altra  parte chi opera per violenza e involontariamente, opera  con dolore (2vrnpòs): invece chi opera per il piacevole e qualunque tormento piuttosto che rivelare un segreto che possa, ad   esempio, compromettere la patria; appena sente i tormenti, si rimuove ©   dalla sua decisione. Siccome poi si tratta di dolore proprio, personale,   da una parte, e di onestà dall'altra, e siccome è da preferire sempre   il dolore al venir meno all’onestà, così l’autore aggiunge: O0ey Erauvot   zz Yéyor ecc. cioè a dire che si lodano coloro che non si lasciano   costringere dal dolore a fare qualche cosa di turpe, mentre invece si   biasimano coloro che vi si lasciano costringere. Ero: è da riferirsi   ad 7 pi, Yéfora mepi Tod; vayzaolivmzz. 3  tNEth: Nic. III. 11. x  2 Eth. Nic. II, 3.7: 7eiòY Yao dvrwy cav sic TRS UiosGeLe.   AIN0d GUozs0vTos Adios ed Eth. Nic.. dofcre dov yecusov   civai di ob fiera apabov ari dovk, bareQUINTA dv ein v&Y206v TE AU Td 400 we Tin. l’onesto, opera con piacere (19 4dovîs); per la qual cosa se ciò che è piacevole ed onesto: costringesse ad operare, si opererebbe ad un tempo con dolore e con piacere, il che involge contraddizione!. E ridicolo adunque, conclude Aristotele, accusare le cose esterne, e nonse stesso come facile a venir attirato da esse, e delle azioni belle dar la causa a se stesso, delle turpi alle cose piacevoli » ?. Eth. Nic. L'affermazione d’Aristotele che chi opera per il piacevole e l’onesto, opera con piacere, non si può accettare che in parte; perocchè, se è vero che chi opera pel piacevole opera con piacere, chi opera invece per conseguire cosa onesta, si sottopone il più delle volte a dolori e non opera conseguentemente con piacere Eth. Nic. Masi potrebbe risolvere questa contraddizione in cui pare Aristotele si trovi con se stesso, affermando, come fa il Michelet nel suo Commento, che qui ($ 11) Aristotele parla dell’onesto che per se ci spinge ad operar rettamente, mentre prima {$ 7) ha parlato dell’onesto che ci induce a soffrir dolori per ottenerlo. « Postquam auctor de honestate, quae nos ad molestias subeundas impellit, et de molestiis locutus est, quas ut vitemus ad turpia facienda cogimur; jam de voluptate loquitur, quae nos ad haec cadem, et de honestate quae ad recte agendum compellit. Sunt autem haec illis magis spontanea, quia voluptas et honestas fines sunt, quos sponte nostra per se cligimus, molestias autem semper invite subimus, utpote a natura nostra alienas » Michelet Commento cit. pag. 103 - 104. D'altra parte si potrebbe ricordare che nella teoria d’ Aristotele è virtuoso solo chi opera il bene con piacere. Eth. Nic. 1 uh aitdy ebmpatov ovTa d tuuròv, Tv d aley pv nÙ i è cosa ridicola che, mentre si sostiene che tanto 1 ci costringono ad operare, quando si viene alle applicazioni, a che le azioni buone non siano già dovute, come a causa e per contro le azioni turpi siano dovute 1 yeXoloy Sh cd qitizola mà 4706, dI mò 76V rowirmy; zal TGV pev 4XA6Y Si. Il senso del qual luogo è il seguente: l bene quanto il piacevole si sosteng efficiente, al bene, ma a nol; die i Nel qual luogo il filosofo riconosce evidentemente, e sì fa gioco di coloro che non vogliono riconoscerlo, che delle azioni nostre siamo noi la causa efficiente: noi abbiamo in noi stessi una forza e un'energia nostra propria, colla quale possiamo sottrarci alle influenze che ci vengono dal di fuori, perfino all'influenza che ci possa venire dal bene. Il che, o c'inganniamo, o è un accenno abbastanza chiaro alla libertà del volere. Quanto è detto del bene e del piacere, si può ripetere dell’ira (0vpés) e del desiderio (r:0vuiz): le azioni che si fanno sotto lo stimolo dell’ira e del desiderio non sono involontarie !. Perocchè se lo fossero, nessuno degli altri animali agirebbe volontariamente, e neppure i fanciulli che agiscono massimamente sotto lo stimolo di questi due moventi interni ®. D'altra parte anche alle azioni come a causa efficiente, non a noi, ma al piacere che ci costringe. Per esser conseguenti dovremmo invece tutti due questi generi d’azioni attribuire alle cause esterne. Inteso così questo luogo, mi pare che non si possa dire in riguardo ad esso quello che dice il Ramsauer; (Commento citato): « vides illi (Aristoteli) quasi codem tempore cum diverso hominum genere rem esse. Qui enim dicant etiam 7% 423.d fizuz esse, non poterunt iidem té zz4.6v zi7izola é2UT005. Invece a me pare si tratti degli stessi uomini. Soltanto mentre in teoria sostengono che il piacere non soltanto, ma anche il bene costringe ad operare, e aggiungono il bene per far passar meglio la loro teoria, in pratica poi sostengono quello che loro fa comodo; fa comodo a loro esser riputati veri autori del bene; non fa comodo esser riputati autori del male. 1 Eth. VE III, AB Noi traduciamo ira il 0vuds greco. Ma veramente 0»yd5 non significa soltanto l'affetto speciale dell’ira. Il 0105 indica l’impeto, la veemenza, il calore dell'animo, ha quindi un significato più largo di ira. Tuttavia in italiano non parola che renda perfettamente il Inps. 2 Eth. Nic. III, 1. 22. Qui il volontario anche più che altrove Saprel trovare una belle siamo spinti da un qualche desiderio, da un qualche affetto, e sarebbe ridicolo dire a nostro elogio volontarie le azioni belle, involontarie le turpi, mentre dipendono dalla medesima causa. Ci sono poi delle cose che conviene desiderare ardentemente, come ci sono dei casi in cui conviene adirarsi: come si potrebbe dire involontario ciò che si fa in questi casi? ®, Ancora, che differenza c'è fra i peccati che derivano dalla fredda ragione e quegli altri che derivano dall'ira o dal desiderio, per cui questi. ultimi soli devano essere involontarii? Sono da evitare si gli uni come gli altri e le passioni irragionevoli non meno della ragione sono umane. Finalmente perchè si dovranno chiamare involontarie quelle azioni che derivano dall'ira o dal desiderio, che muovono cioè di là donde il più delle volte gli uomini sono spinti ad operare 4? Come si vede, Aristotele in questa questione che riguarda il volontario e l’involontario e ciò che è forzato e ciò che non è forzato, procede rettamente dall’estrinseco all’intrinseco, dal mondo esterno al mondo interno. Violenza è solo quella che ci viene dal di fuori, dagli è preso nel significato speciale di spontaneo. Perciò non è a far le meraviglie se Aristotele dice che appartiene anche alle bestie e ai fanciulli. Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. Come si vede l'argomento è questo: le gionevoli non meno della ragione sono umane: per conseda ragione, è anche volontario passioni irra guenza se è volontario ciò che deriva i ciò che deriva dall'ira e dal desiderio. Qui è ritenuto come volontario tutto ciò che deriva dall'essere dell’uomo; perchè ‘volontario anche qui è preso nel significato di spontaneo. Tratteremo largamente in fine la questione dell’éz00 Eth. Nic.. ti Giovy e dell'uzoustov. elementi, il vento per esempio, o dagli uomini, ed è violenza materiale, a cui non è possibile opporre resistenza; il vento ci trascina o ci solleva; gli uomini, quando ne abbiano il potere e la forza, c'imprigionano, ci tormentano, fanno di noi tutto quello che loro aggrada. Il timore di mali, che si vogliano evitare, un fine onesto per cui si operi, non costituiscono violenza; i mali per verità sono al di fuori di noi, e il bene a cui si miri è anche fuori di noi; ma il timore che si ha dei primi, è cosa subbiettiva, personale, e il bene ci alletta e ci sospinge solo in quanto è appreso ed apprezzato da noi, e s'è quindi trasformato in cosa nostra. Il movente è perciò sempre in questi casi interiore, senza contare che la vera causa motrice, il principio che mette in moto le membra, n dpyn où zuelv Td dpyavizà uéen, appartiene a colui stesso che opera,'èy abrò torw |. Altrettanto è da dire del piacere, dell’ira e del desiderio che sono tutti moventi intrinseci, tutti dipendendo dalla natura e dall’essere stesso dell’ uomo, di cui sono come la manifestazione. Per Aristotele è volontario o spontaneo tutto quello che è intrinseco all'uomo: egli non si cura di determinare se quello che è intrinseco sia intrinseco soltanto apparentemente, e dipendain ultimo ancora da qualche cosa d’ estrinseco; quello che è nell’ uomo, per qualunque motivo vi sia c da qualunque causa derivi, gli appartiene, e gli si deve a giusto titolo attribuire. Il regno dell’ szobary è vastissimo, quasi tanto vasto quanto la vita dell’uomo. Eth. Nic. III, 1. 6. metal a [ie à PA. x x | I ° MATTONI INI CRE PET ARI FR IR e PR ARR i nin enizaz azz nana 10S Pan TTA nerina nen ini era reni esente merpasenazeanenesaziaricnennenecaasionzossenenianeanisea II. E in secondo luogo involontario quello che si fa per ignoranza (%yvorx) *. Intorno a questo è però da osservare che non tutto ciò che si fa per ignoranza è a rigore da chiamare involontario; imperocchè chi pure per ignoranza abbia fatto cosa di cui poi non ebbe a pentirsi e a sentir dolore, che anzi a lui piacque di aver fatta, non si può dire l’abbia fatta involontariamente, sebbene per verità neanche volontariamente, non facendosi volontariamente se non ciò che si sa: invece è da dire veramente involontario ciò che si fece per ignoranza e di cui poi si sentì pentimento e dolore ?. Della quale restrizione è da tenere 1 massimo conto nello stabilire il grado d’imputabilità d'un’azione. Se altri infatti si compiaccia -d’ un'azione che fece a sua insaputa, quest'azione che non si poteva dir sua perchè l’ignorava, diventa quasi sua per effetto di quel compiacimento. Intorno all’involontario per ignoranza è anche da osservare, che bisogna distinguere ciò che si fa per ignoranza, da ciò che si fa ignorando bensì, ma per un altro motivo. Imperocchè l’ubbriaco e l’ adirato è certo che non sanno quello che fanno, e tuttavia non Sl può dire che operino per ignoranza, e quindi si devano ritenere involontarie le loro azioni; le loro azioni, anzichè dall ignoranza, AO origine dall’ ubbriachezza € dall ira, SR non hanno saputo astenersi © da cui derivò 3PRUGL, ‘OSCUra= mento della loro mente 3. Per conseguenza chi abbia 4 Etb. Nic. III, 1. 39 Eth. Nic. INI, 1. 13 © 19: Eth. Nic.  permesso che gli affetti dell'animo suo prendano tanta forza da accecarlo interamente, sicchè non possa più discernere quello che pure poteva discernere, costui non accusi come causa di peccato la sua ignoranza, ma quegli affetti che non ha saputo regolare. Ancora non è da credere che renda involontaria l’azione l'ignoranza dell’universale, cioè del bene e del male, l'ignoranza che riguarda il fine da conseguire, per cui gli uomini volgono l’opera loro ad un fine indegno, non sapendo ciò che sia veramente da desiderare. Il malvagio ignora ciò che convien fare e ciò da cui conviene astenersi; ma non per questo egli è non malvagio: anzi è questa ignoranza appunto la causa della sua malvagità!, Chi opera male non può addurre a sua scusa R di aver ignorato ciò che conveniva. fare. L'ignoranza x del bene e del male non può essere ottima ‘scusa del | ‘peccato; altrimenti si dovrebbe riputar buono chi pure abbia commesso azioni turpi ed ingiuste, quando in antecedenza abbia stimato bene quello che si propose di fare ?. Invece rende involontaria l’azione l’ignorare le cose i singolari nelle quali e intorno alle quali versa l’azione medesima; chi ignora qualcheduna di queste, ben lungi dall’operare volontariamente, merita compassione e Eth. Nic. Aristotele oltre che dell'ignoranza dell’universale) 1: x: III dvorz, parla anche d’un' ignoranza che ha luogo nel preeleggere, SR È) 17 mpozipécei dryvovz, come d’una causa della malvagità, alla in #36 poy0nptxs Eh. Nic. Gl’incontinenti, &xpxTeì, non errano nel fine, poichè sanno che sì deve fuggire la libidine, ma, tratti al desiderio, si allontanano dalla via che conduce al fine. In questi. C’è conoscenza dell’ universale, e ignoranza nella preelezione. Cfr. Mi. i |‘ cheler Commento cit. p. 108. + perdono !. Essendo le cose singolari, nelle quali versa l'azione, al di fuori di noi ed estranee a noi, l'ignoranza di queste è in qualche modo una causa esterna, un istrumento esterno ed estraneo alla nostra volontà, sebbene in noi; sicchè ciò che si fa sotto il dominio di tale ignoranza, sembra fatto non da chi agisce, ma da questa ignoranza stessa. Mentre l'ignorare che cosa sia bene e giusto e retto dipende da cattiva volontà, ed è non già qualche cosa d’estraneo e d’estrinseco, ma un principio interno, una qualità propria di chi agisce, che rende questo imputabile della sua azione. C'è insomma un’ignorantia juris, come la chiamano i legali, e wn’ignorantia facti; la prima è imputabile, la seconda non è imputabile; Ignoranzia juris nocet, ignorantia facli non nocet. L'ignoranza dei particolari può riguardare e chi opera (is) € ciò che si opera (xt) e intorno a che o in chi si opera (rspì #t È evi) 3, e con quale mezzo sl opera (rim), e per qual fine (Evezz 7ivos) e in qual modo 4 Certamente non è possibile ignorare tutte queste circostanze ad un tempo, chi non sia pazzo; perocchè non foss'altro, come potrebbe chi opera ignorare se stesso? Ma si può ignorare o la sostanza dell’ azione, o l'oggetto in cui cade |’ azione, 0 il mezzo, o il modo, o il fine. Per esempio ignora ciò che fa O) la sostanza dell’azione, chi ignorando non si dovesse dire una certa, Eth. Nic. Il Commento del Michelet p. 105, 5 Accetto la spiegazione del Michelet p. 109. Il rrept ab el’èv Ti Ì i 2 L i ì U AI CD indicano la medesima circostanza, l'oggetto in cui cade l'azione;sol to mentre il mepi ci si riferisce a cosa inanimata, l'îv 7ou si riferisce tan ico: pata, ersona Refer #s0l zi ad rem inanimam, îv ivi ad hominem. a p 3 i È + Eth. Nic. INI,  G. Z. uu i* Dà ‘per un nemico, come Merope, e l’uccida, ignora l'oggetto cosa, se la lasci sfuggire nel discorso: chi scambi il figlio dell’azione o la persona su cui agisce: ignora il mezzo chi credendo una pietra esser pomice e perciò materia tenera e innocua, oppure essere spuntata l’asta che ha invece acuta la punta, la scagli contro qualcheduno e lo ferisca: ignora il fine chi apprestando all’ammalato una pozione collo scopo di salvarlo, l’uccida; e chi volendo solamente toccare, percuota invece violentemente, è ignorante del modo !. Intorno a tutte queste circostanze potendo aver luogo l'ignoranza, chi operi sotto il dominio di questa opera involontariamente. Se adunque, per quanto s'è detto, involontario è ciò che altri fa costretto dalla violenza e per ignoranza, volontario invece sarà ciò che sì fa per un principio intrinseco e conoscendo le singole circostanze in mezzo alle quali versa l’azione 2; 0, come spiega lo Zanotti, avendo considerato le ragioni di farla, « perciocchè le singole circostanze, 7% x20' Éxxst2, che debbon conoscersi dall’operante, contengono appunto le ragioni, per cui dee, o non dee operare. Per tutto questo Eth. Nic. II, 1, 17. Accettiamo il 7i0xs del Susemhil, e non il rafees del Michelet, del Ramsauer ecc. L'esempio di chi appresta una pozione all’ammalato affine di guarirlo e invece l’uccide, piuttosto che un esempio di chi ignora il fine, ci parrebbe un esempio di chi ignora il modo o il mezzo. Vedi quello che dice il Ramsauer molto giustamente in proposito p. 142. 2 Eth. Nic. III, '1. 20 7òd Szobcvoy Séterev dv civa où dex Ev abré cidoti 7% nol) Enzota èv oîs modkic. Alla conoscenza delle circostanze in cuirsi compie l'azione, o, ciò che è lo stesso, alla esatta considerazione delle ragioni per cui l’azione si deve compiere, mirano la deliberazione, Bosdenaiz, e la preelezione, Tpoztoegts. La preelezione, chio chiamarei più volentieri proposto, ha grande importanza per la virtù, ed è ad essa strettamente congiunta. RE Dalla, preelezione si giudica il costume meglio che dalle azioni medesime !. Per la virtà infatti si guarda di più al come siamo disposti nell'animo, che a quello che si fa; gli atti esterni della virtù possono essere fatti a caso, 0 per ostentazione, o per simulazione, o per ignoranza, o per violenza; se manca l'intenzione, il proposito interno, la preelezione, mpoziosaw, gli atti virtuosi non hanno valore etico. Che cosa è adunque la preelezione ? La preclezione pur appartenendo al volontario, non è tutto il volontario; il volontario ha un'estensione maggiore; il volontario è il genere, di cui la preelezione è una specie. E difatti e i fanciulli e gli animali operano volontariamente, ma non con proposito deliberato, non con preelezione; e le azioni che sono l’effetto di un moto improvviso dell'animo, non essendo premeditate da.chi le fa, non si può dire sicuramente che siano state proposte, o prescelte, sebbene non si possa negare che sono volontarie. IN %, »,Ech. Nic. Trepi TINZPEGEOS eretar dte)berv, otzetd. è; Ù ne EIA À ” TATOYV Ye siva dozeì cf desti vat uao 7% in nplvew iv Ù TPACEOY. 2 Eth._Nic. III, 2. 2. DEMI SATO Z CPI, eee?) pi SA a 4 Pa, unsasaezeraa:iezaazez; nnnasioneeeesaneazasose sseeneti Poneszeszoanesipanizionesianaaneraneionezeze sv anenzenennariceeneai nina neneeaniaseaianizsane. La preelezione non è neppure un fatto d'ordine appetitivo; nessuna delle specie dell'appetito, il desiderio (emivita), l'ira (016%), la volontà (fovàno:s) *, è preelezione. Che l’ira e il desiderio non siano la stessa cosa della preelezione l'argomento capitale è questo, che i primi sono affetti che appartengono anche ai bruti, mentre invece la seconda appartiene soltanto all'uomo. Per quanto poi riguarda il desiderio in particolare, preelezione e desiderio si oppongono l’una all’altro, come avviene hell’incontinente e nel continente, nel primo dei quali la preelezione è vinta dal desiderio, nel secondo per contro il desiderio è vinto dalla preelezione ®. S’ aggiunga che il’ desiderio ha per oggetto il piacevole in senso positivo, il doloroso in senso negativo; la preelezione invece non ha per oggetto nè l'uno nè l’altro. Chi desidera, qualunque cosa desideri, JI: Bpetic, appetito, risulta veramente di tre clementi, 0up.òs, eridupiz, Rodina: Cfr. Eth. Nic. I, 13. 18 e la nota dél Ramsauer a quel luogo: « 7ò emibrinazizoy zi 6)0g bpeztiziv: hoc denique nomen 70 4)6Y0v illius.... ad quod universam Thy #014hv dpethv referri mox discemus. Primum est in eo quod habet èr iMuniay, at insunt etiam alia, ut addita voce %%Ì 190; ROTOnTe, quae presto Th ET I DDAZAI DS dpicems sunt. "055 E1s VEN ve Pe NTAZ vai Quuds où Bobana (414 b 2) » pag. 75. 2 Eth. Nic. II, 2 4 za! 6 &zoztie Ce DIIONIDTA] Tare mpozipodu evo d' où 6 Syapathg Ò' avdrzdiy Toogipobuevoe ev, Ceri VIIXONI d’ où. Il continente e |° incontinente hanno questo di co mune che c'è in loro una specie di lotta intestina come di forze ostili; da una parte il desiderio, dall'altra la ragione; nel continente 3 la ragione si assoggetta il desiderio ribelle, nell’incontinente il desiderio ottiene il sopravvento. « Quum Aristoteles ad mores hominum spectans, ut breviter loquamur, quatuor distinguat genera (qui boni, qui mali sunt, qui &y4p%TeTs et CRI in duobus illis quos, priore loco diximus, discrimen quo in anima % Gostic a ratione differt ante”“ani tai Pacini te nai init sia buona o turpe, per una certa necessità dell’ umana natura se la finge come piacevole; chi preclegge, anche se per caso preelegga i più turpi piaceri, se li rappresenta sempre come beni !. Non è adunque da confondere il desiderio, colla preelezione. Anche meno è da confondere l’ira con la preelezione, poichè le cose che si fanno sotto l’ impulso dell’ira, sono ben lontane dall’esser fatte con meditazione e proposito deliberato. La volontà, sebbene affine, non è neppur essa la stessa cosa della preelezione. La volontà infatti può versare intorno a cose che o sono del tutto impossibili, come chi volesse vivere immortale, oppure sono tali che il farle non è in potere di chi le vuole, come chi volesse che un certo istriéne o un certo atleta vincesse. Chi preelegge invece, non si propone cose impossibili, salvo il caso che sia pazzo, nè cose che non sia in suo potere di compiere 3. Aggiungasi che la volontà si riferisce piuttosto al fine, la preelezione invece, ai mezzi che conducono al fine. Noi vogliamo esser felici, scegliamo i mezzi necessari al conseguimento della oculos non est. lam enim in .probis hominibus Tò dpe4tizoy totum se conformavit ad auctoritatem rationis, in pravis co. redacta est ut potentiae 705 opeztinod libenter assentiat et inserviat. Contra oi 49% mel et oi azparete id commune habent, ut in utrisque spectetur intestina animi dissensio et dimicatio quasi virium hostilium... In ANZI enim victa ratione optime apparet con) sit propria 775 dpitews vis spernentis © TOY If. +; in îjnpeare stz vero subacta cupidinis rebellione eventus docet, rationem iubentem atque increpantem aditum habere ad 7ò dpetu0Y ». Ramsauer Commento cit. p. 74 i { Eth. Nic. JII, 2 5. Cfr. la nota del Ramsauer a questo luogo. Eth. Nic. . Éth. Nic. IMI, . RE ore a a ad felicità. Dire che si sceglie d'essere felici non sarebbe conveniente !, Se però la volontà è differente dalla preelezione, non è differente che nella maggiore estensione ch’essa ha: noi vogliamo quello che preeleggiamo, ma non inversamente tutto quello che vogliamo preeleggiamo ?. Stabiliti i confini tra la preelezione e le singole forme dell’appetito, resta a vedere se la preelezione sia un fatto d'ordine puramente intellettivo. E qui Aristotele | confronta la preelezione coll’opinione, dé, dando però i all'opinione un valore e un significato più esteso dell’or.dinario, sicchè si può dire che abbracci in generale tutta l’ intelligenza 3. È 1 Eth. Nic. III, 2.9. à e: “6 ? Eth. Eudem. II, 10. 17 &rxvTeg zo Govtonela È nel Tonzi- i pobuebz, ob pevtar ped Rordoualz, riva rpeozipobts"z. Osservo però che in realtà tutte le cose che si vogliono, si scelgono anche; perocché le cose impossibili non si vogliono, si vorrebbero soltanto; c’è, vale a dire, per quanto riguarda le cose impossibili, un volere iniziale, non una vera e propria volizione; c'è il vorrei, non il voglio. Si 5 Eth, Nic. III, 2. 10-15. L'opinione com'è intesa qui abbraccia La in realtà tutta l'intelligenza, perchè in 1° luogo si riferisce anche alle cose eterne, che cioè non possono cssere altrimenti, quindi abbraccia. quella parte del principio avente ragione, che Aristotele chiama 7ò Pr pr EmaTovzoy; in 2° luogo sì riferisce anche alle cose che possono L: essere altrimenti, quindi abbraccia quell'altra parte del principio avente Cor ragione che Aristotele chiama 7ò ).0yto7t6y (Cfr. Eth, Nic, VI, 1. 5-6). È * Per conseguenza abbraccia l’intera ragione. Senza contare che è leo- + enti didvorz, perchè dof4lousy di ci 307 insi it CD path dizvoz, p o9439uev de TL EoTw, e insieme moeztizA RIGICATO, ; i $ i drdvo1a, perchè:dot4lonev Tini cuuptper i oc. Il dolzoridy adunque. È : Sal ha qui la stessa estensione del davanti. Nel libro VI cap. VS il È x » Telo "a . 4 . - AR doQxstiziv ha un significato più ristretto: % == yde dé * S pi Li cu Teol TO ° evdey duevov Dos Eyew al i geivacis. AAT NELL’ETICA D'ARISTOTELE Primieramente adunque l'opinione si estende a tutte le cose, non meno a ciò ch'è eterno ed impossibile, che a quello ch'è in nostro potere; la preelezione invece si limita a quest'ultimo appunto, come già s'è fatto osservare !. L'opinione ha per sua legge il vero; la preelezione il buono. Coll’eleggere il bene od il male diventiamo di certa qualità, buoni o cattivi, mentre coll’ opinar bene non si diventa buoni, come non si diventa cattivi coll’opinar male *. E poi si sceglie di seguire o di fuggire una qualche cosa in seguito all’ opinione che ce ne siamo formata, ma non si può dire affatto che opiniamo il seguire o il fuggire medesimo ®.. Si noti inoltre che la scelta cade su beni conosciuti, mentre l'opinione si forma là dove manca una perfetta conoscenza. Finalmente se la preelezione fosse la stessa cosa dell'opinione, si vedrebbero le stesse persone opinare e preeleggere il meglio: mentre non è raro il caso che si opini il meglio e per malvagità d'animo si elegga il peggio °. 1 Per quanto fu detto adunque la preelezione non è un fatto che appartenga del tutto 0 all’ appetito 0 all'intelligenza. Forse che risulta di tutti due questi elementi? Vediamolo. Ma prima esaminiamo che cosa sia la deliberazione, Eth. Nic. Eth. Nic. SII, 2. 10-11. 3 Eth. Nic. III, 2. 12. ‘ RUS, 13. %d Tooztpodue % où rav touev. Intorno al qual argoice il Ramsauer: Parum in hoc sexto A Îoc vi, Ò Sara 4 ziòv dotalovtwYy 00 OLGTAL0VGWY, Ma univ È$ uoMiota iouev 4 Eth. Nic. III, 2. \ (Sa \ Kay = SÌ dpa9à dvra, Dobalopev dè to si può riferire quanto Ò Evo. Y%0 iDevar 1140 db 24-27. men argumento ponderis: YI olovtal cups e ‘ mpozipeois esse d0S4 TU s Eth. Nic. III, 2. 14 Poterit igitur nibilominus dii è. titan nazio piantina ® PY log * stesso Tpoxtosote foblevai, perocchè la scelta pare non si possa dare senza aver prima deliberato che cosa si debba scegliere. Il nome sw indica elezione di una cosa con esclusione d’un’altra, e ciò non si può fare senza un antecedente x è) giudizio e un'antecedente deliberazione. La deliberazione, fobieva, è come quella specie di giudizio pratico che nelle creature intelligenti e ragionevoli deve sempre precedere l’azione. Perciò appunto non in tutte le cose si delibera e si prende consiglio. Non sì delibera sulle cose eterne e immutabili, o sulle impossibili ‘a ottenere; non si delibera sulle cose che dipendono dal caso, e neanche su quelle che dipendono dagli altri uomini; non si delibera su ciò che o per necessità di natura o per altre cause avviene sempre d’un modo, 0 sempre muta !. Si delibera invece su quello che dipende da noi e che può essere operato da noi, fovXeuius)a dì repl mov 89’ fiutv mpazzov *, là dove però l’esito è incerto e indeterminato, e ci può esser luogo a dubitazioni molte x e diverse; chè dove è certezza e sicurezza cd esattezza, anche nelle cose nostre non si delibera. Eth. Nic. \ D 3 Eth. Nic. %xl mept pèv mas dzorbeis al abrdo LIT pei E) » toy èriotmuiy nba fatt Bouth..... td Bovdeveclar dì èv I SE OA A UL IS di 7ò x #R0À E A gola NEL mois ds ETÌ Fò FOO, di priore dè nos aroboerzi, nai èv 0Îg ddLd sensoszerzeveeansazzosiessoneanen Si badi però che non si prende deliberazione e consiglio intorno ai fini, ma intorno ai mezzi che conducono ai fini. « Imperocchè nè il medico si consiglia s' egli ha da sanare, nè l'oratore se ha da persuadere, nè il politico se ha da fare buone leggi, nè alcun altro dei rimanenti si consiglia intorno al fine: ma tutti avendosi proposto un qualche fine, indagano in che modo e per quali mezzi sarà ottenuto, € se apparisca che per più mezzi si possa ottenere, ricercano per quale si otterrà più facilmente e meglio, e se non si possa ottenere che per uno, ricercano il come di quest'uno, e il come di quel come, finchè giungano alla prima cagione, la quale -. L'ultimo nell'analisi è primo nella ricerca è ultima. . li ultime parole vanno intese nella generazione », Le qua Eth. Nic. Non è vero che si deliberi sempre in on intorno al fine. Verius enim hoc (che deliberiamo intorno in artibus, velut medici, oratoris. - e ordinandam spectant. Etenim quomodo erit judicandum de torno ai mezzi e N Ecco le giuste osservazioni del Ramsauer a questo luogo: ai mezzi e non intorno al fine) uae ad universam vitam ben quam in iis q aa RO REESE * ve ut ipslus philosophi vestigia Preriano i Re e dy dizapivat OTOV AITI TOLG) AIOETEON, illo cui forte factum est LAAET i : quoniam et timet instantem dolorem nec libens admissurus est quo efas sit (r110 @ 29-33)! Annon ambiget deliberabitque, utrum dolor na t? Aut igitur duplex genus sibi fugiendus an honestas amplectenda si ee ltera qualem h. 1.(C 15 sq.) depingit; Boumis es de fine altera, altera 3 i Ve) aut illa quidem meditatio quae ad ciln perunet, quamqua psa i vel ACETI, intendi audivimus, alio nomine indenda genere seponenda. Silentio vero camdem obruere utrumque negari non poterit et esse cam et facere pi . CRI o Neque enim in exemplis quibus nititue Aristoteles 0 Ù k quod dici. Fuerunt profecto viri poliuci, Ilent sUvopiav compa in pio aliquani 14 - erateta TIP wPETSO: haud licuerit: na ad mores hominum. S ino verum est ra È eno certo constabat, utrum ma ; a uibus haudita P i pre DARet I; ivitati an sibi potentam; arqui Ista de fine q rare Cl sibi così: quando l’uomo nella sua ricerca dei mezzi per giungere a un certo fine, è arrivato a quell’ ultimo, oltre il quale non resta più nulla a deliberare, cessa dal deliberare e incomincia a operare: per ciò quello che fu ultimo nella ricerca diventa come il principio dell’ azione. Avviene qui quello stesso che nella risoluzione d'un problema di geometria. Chi si propone, ad esempio, di ricercare il centro d’un circolo, dati tre punti della circonferenza, congiunge i punti con due rette, divide le rette È in due parti eguali, innalza una perpendicolare sopra il "i ‘punto di mezzo di ciascuna delle rette, e dove si incontrano le perpendicolari, qui ha il centro del circolo. Il centro del circolo è ultimo a esser trovato, ma in realtà è il principio da cui dipendono i singoli momenti della figura geometrica descritta, è il principio da cui il matematico | fu mosso a fare quella sua operazione !. Insomma fra la deliberazione e l’azione, fra le Bobdevas e la pà4:5 intercede questa relazione, che il fine che uno si propone a raggiungere, è il principio della deliberazione, eil termine della deliberazione è il principio dell’azione 2; ciò per cui si fa l’azione (65 od fveza) è il fine, ciò che muove all’azione è quell’ultima cosa che. ; fu escogitata dalla deliberazione: il primo è causa finale, | la seconda è causa motrice (60sv zivaoto). i ‘ Del resto è naturale che se la ricerca mena all’impossibile, si cessi dal deliberare e si abbandoni il pensiero dell’azione 3; come è naturale che si deva porre un qualche { Eth. Nic. III, 3. 11 in fine: è y&p PovAevopevos Eorzey Cnteiv uri daiva)ibe Toy cipa ivo: Teoroy OoTEg DICA TLITZA Cfr. il commento del Michelet e del Ramsauer a questo luogo, 2 Eth. Eudem. Il, 11. 6. #5 pv GÙv Y0Gzo Ò SE Ni Di (a n by Tò ito È 5 Eth. Nic. III, 3. 17. BoyMevToy DI vl TIONISTO È TÒ, | i ZA ZOATO ; 4 ef nf T00TINI d9mpLepevoY 4Òn 70 mpozipetov. 70 YZ9 Ca 776 Ho Dogo 21 dp Ennntos SaToy ms TpaSei, 4 "x . A bet yotMiy T0OLL9ETOV. EGTUY. TZU vpriev Toti O . (N i y PLS Y DIXI DITO La RATTO IA i rà BEATIOTA TAOARANEÌ. Eth. Nic. I, 13, 15 bplos vd 4Iù ET i i parole det Yeg 2 Cfr. Eth. Nic. II, 2, 1-7. Nota specialmente le . ORO e ENCIO KLLAR Srdo TOY dany Fois garzone anto 40% DI . 1 ì : de " "© re n i re daga? a i act e x 282 Ò LA DOTTRINA DELLA VIRTÙ medietà d’ Aristotele è perciò in fondo la stessa cosa che la metriopatia di Platone. La retta ragione compie per Aristotele lo stesso ufficio che il #52, 0 il limite per Platone nel Filedo : V infinito, 4rexov, di Platone è da trovare, per Aristotele, nelle diverse funzioni della vita; nel piacere e nel dolore che sono gli stimoli che servono a conservarla c a propagarla come vita naturale; nelle relazioni della vita comune, negli onori, nelle azioni, negli uffici pubblici, nelle passioni in generale, ira, timore, coraggio ccc.!. Così i due grandi filosofi hanno fatto tesoro in morale di quel precetto che costituisce come il fondo della vita comune del loro popolo, «ne quid nimis». Il senso della misura e dell'armonia è la caratteristica del popolo greco in tutte le molteplici manifestazioni del suo spirito, ed è il segreto per cui ha potuto arrivare a tanta altezza nella storia del miondo. Platone e Aristotele si son fatti in morale gl’interpreti del loro popolo. Già anche altri prima di loro aveano accennato a una simile dottrina. Focilide avea cantato che «la moderazione è ciò che v ha di meglio; che la condizione media è la più felice» ?: Democrito avea detto che «il meglio è di serbar sempre la giusta misura; che troppo e troppo poco sono male » 3; ei Pitagorici, con non diverso intendimento, aveano fatto consistere nel dezerminato il bene, nell’indeterminato il male; il che Aristotele approva altamente, aggiungendo, a guisa di commento, che in realtà l'errore è multiforme e il è 1 Cfr. Eth. Nic. 11, 7, dove si tratta delle varie virtù e se ne indica la materia. 2 Bergk, framm. 12. 3 Euscb. Praep. Evang. XIV. 27,3. Si ricordi anche il consiglio ? DA n) di Democrito 1eroroaTi FEsyuoe 4% bio Cappereta. cammino diritto uno solo, sicchè quanto virtù, altrettanto è facile il vizio !. Ma nessuno al pari di Platone, di Aristole, clevò a sistema questi massime sparse: qua e là, ed erompenti, per così dire, dal cuore stesso del popolo. Ogni moralista accoglie di necessità una materia in gran parte data; ma è lavoro creativo ed originale il dare a quella materia un fondamento più stabile e sicuro. Già abbiamo accennato al carattere eminentemente estetico della Morale d' Aristotele?: la medietà, in cui consiste la virtù, ne è ‘un’ altra prova. La medietà è in fondo nient altro che ordine, misura, determinazione #; e queste sono qualità proprie del bello. Aristotele, benchè ‘non Ateniese, ha veramente quelL'amore del bello con sobrietà e con misura, colla chiaroveggenza, che viene da un intelletto nemico d'ogni eccesso, che Tucidide, per bocca di Pericle, dice essere il carattere dei Greci d’ Atene, gu)ézz142 UST sdredetag 1 Ma forsechè la virtù aristotelica ha solamente un valore estetico, € le manca quel non so che di più profondo e più intimo, di più veramente morale, che è proprio della virtù? Ecco una questione grave che dev'essere risoluta. fa Se si passassero in rassegna tutte le espressioni che Aristotele adopera per indicare l'atto moralmente buono, si vedrebbe quanto siano in gran numero le seguenti: è difficile la e più specialmente precetti e queste 14. Cfr. anche Eth. Nic. 11, 9. 2 € 7. | Eth. Nic. II; 6; Dig «La dottrina della felicita nell’ Etica Nico 2 Vedi il Saggio machea di Aristotele » P: 218-219: een i ) O NI rs vat ig gie AZ Te 4 5 Eth. Nic. II, 6, 11. T9 Òì bre uu co 945 pds 11590) Discorso di Pericle. XL Soy "on emette voetht s- 32 N} = LX FALGTON, naso EGR The dott. ni vena naù © de, TE vat ole a 41 Thucyd. II, 44; airrrpentini eee een eee ei n; gn arr © 2} 20h, di nIIà TUE, 11100 ivenz, Òid Td 22.0V, Teo: cò sai, AIN Tidog This aperte, poca 22.65, e simili, tutte indicanti che buono ‘e bello sono la medesima cosa € che il valore della moralità sta in fondo nella sua bellezza. Ma accanto a queste espressioni, ce ne sono delle altre, che, sebbene non in così gran numero, sono però non meno degne di considerazione e di studio. Aristotele infatti dice, ad esempio, che il temperante ariiypeò ©v dei el ds der, z2ì 672; che non è liberale chi dona vîc uh Sex ®, o prende per donare G0ey pù det 3; ma invece chi dona vis det ei dre 4, e prende per donare i0ev der 5; che per la virtù morale è cosa di altissimo momento ò yzio3ty ois dei zzi unsziv % St 9; che quando alcuno per una violenza a cui non si possa resistere, compia cose % wi di, è degno di compatimento; ma però bisogna resistere più che si può, non lasciarsi costringere a certe cose, îviz d tas olz tatuw ivzyazalava:, piuttosto morire, %}}% pX}%ov drolvatiov, € morire dopo aver sofferto gli estremi tormenti, aalliviz 7% damorzzz, *. Altrove poi, volendo determinare quasi il carattere principale dell’azione malvagia, dice che consiste nello scegliere per malvagità 00, % dz, pur conoscendo ciò che è meglio, %uewov 8. Eh. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic, Eth. Nic. Eh. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. Dozodat, Fe 0dy, di abrot roomipriolai e dorata. nai doldew, dI nor doti yer Femor did vasta Qual è il valore che si deve attribuire qui alla parola der, e alle altre equivalenti, où îo7w, gravato? Accennano esse al dovere, all’ obbligazione nel senso kantiano, o anche semplicemente stoico della parola? Siamo qui dinanzi a quella necessità interiore, @ quella coazione d’indole specialissima,. che è penetrata nella coscienza per opera, in particolar modo, del Cristianesimo? Certo, dar significa st deve; MA qui mi pare sia- piuttosto un si deve di convenienza, di opportunità, di ordine; di armonia, un si deve estetico, per chiamarlo così, che un vero € proprio si deve morale. Ciò che si deve fare, per Aristotele, è ciò che è dello fare: ci sono certe cose che si deve temere € che è dello remere, vin ydig vai dei gopztata va v).61%; per esser liberali davvero bisogna donare a chi.si deve, quando si deve’, e dove è bello, dedivar dis Sa al ire, nad 0Ò 4210) 2; sî deve esser valorosi non per necessità, ma perchè è cosa bella, dzt ÒÙ où di dvegziav deri siva. Dai e Seni da ha un significato diverso, e più profondo e più intimo, certo è che Aristotele non s'è curato mai di determinarlo; anzi quando nei Topici * ‘ha messo New fra le parole che si adoperano in diversi significati, 79)12/05 IEYOUEYZ. ne ha accennato due solamente, quello di utile e quello di bello, civ sì 76 Òiov tori 70 Guugspo dd IZZO D'altra parte ciò che si deve fare è prescritto dalla ragione; e le parole che Aristotele adopera per indicare queste prescrizioni della ragione sono: 9ì095 FR ù 2oryoac plles, è 2byas mpua Tiara: Ora che valore hanno DEE parole? Indicano forse un comando espresso, che ObDUB ui ' Eth. Nic. III, 6. 3: 2 Eth. Nic. IV, 1. 17. 5 Eth. Nic. II, 8, 5: > +11;3,4- agtonnal, > pr E UT IE e ti al pei la volontà, un qualche cosa di simile all’ imperativo categorico del Kant? C'è in queste parole quel che di profondo e di intimo, quel che di propriamente morale, che indarno s'è cercato nel det? Per vedervi tutto ciò bisognerebbe snaturare e falsare Aristotele. La diritta ragione, osserva con molta acutezza Ollè Laprune, ordina bensì, 7477, ma si potrebbe dire che « ha meno per ufficio di dare degli ordini che di mettere ordine. Essa ordina meno all’ uomo questo o quello, che non ordini l’uomo; non jubet, si potrebbe dire in latino, sed ordinat. Anche quando. prescrive un’ azione, x606242721, CSsa prescrive piuttosto un bell’ ordine, una bella disposizione dell'anima e della vita, che non enunci un articolo di legge. La forma che dà ‘è estelica piuttosto che legale. Essa ordina lo spirito, il sentimento, assegnando a ciascuna cosa il suo posto, determinando così fa condotta, molto meno analoga in questo a una legge che comanda, che a un principio intimo d’armonia. E regolatrice, senz’ essere propriamente imperativa » ?. Si potrebbe aggiungere che non una volta sola troviamo nella Nicomachea l’ espressione 5 Ioya: nededar, la ragione comanda, che certamente non mancherebbe, qualora alla ragione Aristotele assegnasse un Vial diverso da quello di semplicemente dar ordine ed armonia all'uomo e alle azioni sue * 1 Op. cit. p. 86. 2 Nell’ Eudemia però (II, 3 2) noi troviamo l° espressione Ò ros ne)evet, la ragione comanda [av 2XGL dì Td IÉGay o) mode uz Remorav 70570 vyda Sor e rota ve)aber vat 6 Idyos È ma, osserva Ollé-Laprune (op. cit. p. 86), non certamente con significazione kantiana, bensì con valore analogo a quello della frase della Nicomachea (VI. 1. 2.) Sca 4 tarerzì ve)eber. - In ogni caso non bisogna dimenticare che l’ Eudemia non è opera d' Aristotele. Il dovere adunque, chiamiamolo pure con questo nome, e la regola dell’operare hanno in Aristotele sopratutto un valore estetico; e tion poteva essere diversamente, quando si pensi che manca in lui anche la coscienza morale. La coscienza morale ? potrà qui ‘osservare qualcheduno; ma come può mancare la coscienza morale in otte se troviamo in lui un'analisi così profonda del voloziario e dell’ involontario, se la ragion pratica vi è considerata come la misura e il giudice del bene, se il sentimento di piacere che si aggiunge all’ azione compita, è preso come criterio e indizio dell’ abito virtuoso formato, se è richiesto che il bene si operi per se stesso, e con fermezza d'animo e costanza, se insomma si tiene un così gran conto di tutti gli elementi interni, e, chiamiamoli così, intenzionali dell'atto? E la parola coscienza, cuvzidas, che manca in lui, non la cosa; e noi dobbiamo tener conto delle cose, non delle parole. La coscienza morale non è in fondo altro che la legge morale considerata subbiettivamente, cioè la legge in quanto è giudicata, conosciuta, interpretata, applicata dall’agente morale: ora non altra cosa è quella che Aristotele chiama retta ragione, 3500: %6yo; La retta ragione è come l'ideale dell’ operare; ciascuno porta con sè questo ideale, e chi vi si conforma perfettamente è, per così dire, la personificazione della coscienza morale. Certo che in Aristotele c'è qualche cosa che fa pensare alla coscienza morale, che anzi, a prima vista, potrebbe confondersi con essa; ma o c' inganniamo, o) la vera e propria coscienza morale manca in lui, 0 almeno mancano in lui alcuni dei caratteri proprii e distintivi di essa. Coscienza morale non è infatti soltanto la legge morale giudicata, conosciuta, interpretata e applicata una specie di giudice interno un processo intorno ai nostri un giudice che ci loda dall’ agente morale; è anche che istruisce, per così dire, atti e pronuncia una sentenza; È o ci biasima, ci premia o ci castiga, e traduce in una soddisfazione ineffabile la lode ed il premio, in un tormento d' inferno il biasimo e il castigo. Fa altrettanto la retta ragione in Aristotele? La retta ragione giudica anch'essa, ma giudica alla maniera d’un artista: essa decide che cosa si deve fare per raggiungere l’ ideale, e vede poi se l'ideale è attuato nelle azioni e fino a che punto; ma l'approvazione 0 la disapprovazione che dà, il sentimento che suscita di piacere o di dolore, perchè l'ideale è attuato o non è, assomigliano molto più a quell’approvazione 0 disapprovazione, 4 quel sentimento di soddisfazione o di disgusto che dà e: prova un artista dinanzi a un’ opera d’arte, dinanzi all armonia o disarmonia delle sue parti e del tutto, che a un’approvazione 0 disapprovazione, a una soddisfa zione.o a un disgusto d’ indole propriamente morale. Fu già osservato! che il bene si distingue dal dello massimamente per questo, che nel bello l'oggetto del giudizio è estraneo e più o meno indifferente all’ uom0, come sono i colori, i suoni, le parole ecc.; nel bene invece è la volontà propria dell’uomo, cioè l’uomo | [N x stesso. -In Aristotele l'oggetto del giudizio morale È bensì l’uomo, la volontà sua, e perciò non è certo. estraneo e indifferente all'uomo stesso; ma è d'ordinario così sereno il giudizio che la retta ragione Ne pronuncia, si addentrano così poco nell’ intimo: dell'uomo l’approvazione o la disapprovazione, il piacere o il disgusto che ne sono -la conseguenza, che parrebbe SES l’uomo non fosse in gioco in quel giudizio; dI l 3 Lindner, Lelrbuch der Psycologie al cap. dei sentimenti morali: o almeno fosse in qualche modo estraneo a se stesso, Insomma la coscienza morale in Aristotele,-se pure si vuole chiamare con questo nome la retta ragione, manca di quel che di intimo e profondo, che ne è il ; carattere distintivo principale, sta, per così dire, alla È superficie dello spirito, non ne ricerca le intime fibre, 5 e non conosce quindi nè gioie austere solenni pel bene TM compiuto, nè rimorsi dilaniuni pel bene violato. In o nessun luogo -d’ Aristotele troviamo qualche cosa che © pi possa paragonarsi a ciò che noi diciamo rimorso, come Sa in nessun luogo troviamo quella che noi econo pace «e tranquillità della coscienza 1; l’ idea che Aristotele si - SO È fa della responsabilità interiore, dice anche qui Ollè La | Laprune, è piuttosto estetica che morale ?. : SUE È Per quanto s'è detto adunque è proprio vero che TS la virtù in Aristotele ha un valore e una significazione x estetica assai più che morale. » A non diversa conclusione si può arrivare esami |. mando il concetto che Aristotele si fa della malvagità e È del vizio. s Nel capitolo 8 del libro V_ Aristotele determina netta- ; È mente le condizioni della malvagità. Non si dà il nome” di malvagità a un malanno che capiti inopinatamente, ma02)6f 05; questo si direbbe piuttosto infortunio, &76yagz; non si parla di malvagità neanche quando un danno. recato ad altri è bensì conosciuto da noi e noi ne siamo | 4 Per verità in un certo luogo Eth. Nic. è detto che i malvagi odiano e fuggono se stessi ‘e la vita, e si uccidono; il che, farebbe supporre che nei malvagi fosse vero e proprio rimorso. Mao c’ inganniamo, o qui è più che altro l'interna disarmonia e l'in terno squilibrio, e quindi ancora un qualche cosa di contrario. alla La Le, la causa dell’ odio alla vità e del suigdio: EI i Op. cit. p. 99: ; Tata SIR EESO NIC Del Fainivissisceteiesrecorssisvossaogiessapesareneone ivo iovopivoiocenserrenescepnescernnia iii la causa; ma manca da parte nostra il proposito deliberato di nuocere, manca la malizia; ciò si direbbe piuttosto errore, dudoTapz. La malvagità esiste quando si fa ‘danno con intenzione, col proposito veramente di farlo I IAIIION| ada; allora l’uomo dix uoyBngizvh Piaba, È4 è veramante &dtog; rovnpos, moy0npos |. Conveniamo che un'analisi più proionda delta malvagità non si poteva dare, nè si poteva meglio mettere in rilievo la parte che nella malvagità si deve assegnare al volere. Ma in che consiste in ultimo questa malvagità, questa xzziz, questa uoybnpiz, chè tali sono specialmente le parole che per Aristotele denotano la malvagità? L'anima dei malvagi è ) in discordia con se stessa, eruci4ler 2dràv + dz, è detto nel ] capitolo 4 del libro IX, e una parte s'addolora per astenersi da certe cose, e un’ altra s' allieta, e una parte qua li trascina e un'altra là, come lacerandoli e dilaniandoli ?. È il disordine adunque e l'anarchia interiore il carattere principale del male morale; è la deformità, la bruttezza che da questo disordine e da quest'anarchia ! Riferiamo l’importantissimo luogo: &7xv év ody TILLIOOG I DION Yet, arbg apo, dTav dI uh T46AA6YO legge positiva: alle sue formole brevi, inesatte pel loro rigore medesimo, bisogna sostituire, nella pratica, il libero e delicato apprezzamento dei fatti, delle circo- tanze, dei rapporti, senza il quale la morale è una scienza vuota e falsa, e la legge può condurre a delle vere ingiustizie. La giustizia sociale dev’ essere corretta dalla giustizia naturale, che con quella deve costituire come un solo tutto. Ma la giustizia naturale, l'equità, l'imeize, non ha la sua applicazione che alla giustizia determinata dalle leggi positive? : Il concetto dell'equità è in Aristotele troppo ristretto. Non soltanto essa corregge le leggi in ciò che queste possono avere di difettoso; non soltanto fa che queste s'interpretino con criterii larghi e benigni, e non sì prendano dal lato peggiore (srì ò yeèsov), anzi si sminuiscano (zero) nelle loro applicazioni!; non soltanto insomma si estende a quella parte dell’ umana attività che è regolata dalla legge; ma comprende ogni genere di rapporti che si possono stabilire fra gli uomini, si estende a tutta la sfera dell’ umana attività. Si potrebbe dire che ne sia espressione la formola: «Non fare agli altri ciò che non vorresti fosse fatto a te stesso, » formola larga e comprensiva, suscettibile di essere applicata a tutto e a tutti, e non soltanto ai casi determinati dalle leggi. : > tele] . «_» Non daremo ora che un cenno della giustizia pro - priamente detta, É noto con quanta profondità e verità | Aristotele abbia trattato questa questione. La dottrina : x x $ lr tata i È, LI dove leggiamo: Zori dI èmuerzis TO TAPR TOY YEYPHLUEVOV VODOY YA DIZZLOV. i ; «R eRENTO NE, 22 1 Eth. Nic. V, 11.80 WN dapiBodizzios èm TÒ % %, Co eipov KAÀ EXaa Dari x ‘ ARE corinbe, nalmeo Syoy dv vop.ov Bonfov, smueuzig Soru. » della giustizia è, con quella dell'AMICIZIA [cf. Grice on the aporia], la parte più bella e perfetta dell’ Etica Nicomachea. La giustizia, in un senso larghissimo, è abito di conformare le proprie azioni alle leggi; ©, siccome le. leggi comandano ogni specie di virtù, essa è la riunione di tutte le’ virtù, sta nell'esercizio di queste con rela-. zione agli altri uomini, è il bene altrui, cò dMMorgrov &y200v, p come dice con frase energica Aristotele !. Ma oltre questo significato generale e troppo largo e indeterminato, la giustizia ne ha un altro, più particolare, più ristretto e preciso. Lagiustizia è sovratutto eguaglianza, e siccome l'eguaglianza può aver luogo nella distribuzione dei beni e degli onori, oppure nelle transazioni e negli scambi, nella riparazione delle ingiurie, nella compensazione dei danni, abbiamo due specie digiustizia, la distributiva (qò èv es dravoads Sizaroy), e la correttiva o compensativa (è èv T-1:-20000 cova pani dopdriziv) ®. Tanto la prima quanto la 4 Eth. Nic. V, 1. 12-17. Vedi specialmente queste parole del $:17 uri ceto dzioy Dozet siva dizioni uova Tav dpETOY, dui Tpòs Etepov totlv. i 3: zi 2 Eth. Nic. V, 2. 12 775 dì zatà pipos dizzionovag vel zoù nur mothv duzziov &v per èomw cidos 7ò èv als dzvonale cure 7 yPuuaToy ) s0v ov do peprotà To LOMavoval'AGiGi moliretzg ( èv Tolto Yip for el dvicoy Eye nat nov ETEpov Eripov), Ev dì 7ò èv 70 avvale pari Sropeziziv. A torto si chiamò dai più giustizia commutativa quella che Aristotele chiama — ‘correttiva, T6Ò Sroplworzdy dizzioy, perocchè la giustizia correttiva non si riferisce soltanto ai contratti, alle permute quali le intendiamo ‘noi, come compere, vendite, prestiti, garanzie, locazioni, depositi, — mercedi; ma abbraccia anche moltissimi altri casì di rapporti e di ‘scambi tra gli uomini, come furti, adulterii, false testimonianze, vi neficii, uccisioni ecc. La parola Guvdlik para, che Aristotele adope na È sorsoneseosezasaniesenoavsa sossascasuzeosseresennevesavvevesavesenconaezesee ceca ezeeni seconda suppone di necessità quattro termini, due persone e due cose. Ogni scambio e ogni distribuzione non può infatti avvenire che fra due o più persone, e le cose distribuite o scambiate devono essere almeno due. Ma mentre nella giustizia distributiva si richiede che il merito d’un uomo stia alla porzione di benè che gli è dovuta, come il merito d’un altro uomo alla porzione di bene che gli è egualmente dovuta, sicchè non basta determinare il rapporto delle cose, ma bisogna anche combinarlo col rapporto delle persone, € si ha perciò una vera € propria proporzione geometrica, che si potrebbe rappresentare colla formola A: B::G: D:1; invece nella giustizia correttiva non ci sono da comparare e, bilanciare che le cose scambiate, indipendentemente dalle persone. Qualunque siano i contraenti, qualunque sia il loro carattere, la. loro condizione, la loro fortuna, il loro merito, essi non entrano punto nella determinazione della quantità scambiata. La giustizia in questo caso sta nella perfetta eguaglianza delle due cose che si scambiano; quanto altri dà, altrettanto deve ricevere in contraccambio. E ciò avviene anche nell'altro caso della giustizia nel caso cioè che si tratti di riparazione di danni. L’ingiuria dev'essere come due; dev'essere correttiva, di ingiurie, di compensazione è come due, e la riparazione ‘1 danno è come dieci, e la compensazione per indicare tutte queste cose, si traduce male e troppo restrittivamente | con contratti o commutazioni; sì ‘relazioni, indeterminatamente. (Cfr. stizia commutativa in senso stretto, di quella giu nelle vendite, nei contratti ec luogo nelle compere $$ 8-18; ma questa è parte. e non tutta la correttiva. 1 Eth. Nic. V, 3, specialmente 1 98 5-15: Eth. Nic. V, 1. 13). Della giustizia cioè che ha c.) Aristotele parla della correttiva, ì We tradurrebbe meglio con rapporti, - come dieci, indipendentemente da ogni considerazione di persona; la legge guarda solo alla differenza del danno, trattando i colpevoli alla stessa stregua, come eguali (pds 700 fMdfovs 7hv dzgopdv povov PISTE Ò vopnos và yofitat ds too1s). Il giudice ha il compito di pareggiare le partite; egli è come la giustizia personificata, ed opera come chi, delle due parti disuguali in cui fu tagliata una linea, tolga alla maggiore quello che avanza per aggiun gerlo alla minore; solo allora gl’interessati dicono d'avere quello che loro spetta,, xò 25708: infliggendo la pena, il giudice annulla il vantaggio che l’offensore ha sull’offeso!. Aristotele ha cercato di tradurre in linguaggio matematico anche la giustizia correlliva, rappresentandola con una proporzione aritmetica continua. Ma è difficile comprendere, osserva molto giustamente lo Ianet®, come sì possa costruire una proporzione con un solo rapporto; il rapporto di eguaglianza perfetta fra la perdita e il guadagno. Aristotele qui pecca per soverchio rigore € sottigliezza; egli avea ben detto nel principio della Nicomachea che non bisogna pretendere dalla morale |’ esattezza della matematica ?. Del resto Aristotele limita esclusivamente la giustizia i alla vita sociale; la giustizia è la virtù sociale per eccellenza; non si parla di giustizia che fra liberi e ‘eguali che hanno comunità di vita; per quelli che non. ‘hanno queste qualità non ci può essere giustizia che in un certo senso. La giustizia non v'ha che per quelli per i 1 Vedi per tutto questo Eth. Nic. V, 4. Si può aggiungere Eth. Nic. per quella parte della giustizia correttiva che riguarda le vendite, le compere, i contratti ecc. 2 Histoire de la Science politique dans ses rapports avec la cui v'ha la legge, e legge non v'ha là dove non può essere ingiustizia !. Perciò se si parla di una giustizia del padrone verso lo schiavo, 0 del padre verso i figli, se ne parla soltanto per analogia; lo schiavo e il figlio (quest'ultimo finchè non sia d’una certa età. e non sia separato dal padre), sono proprietà dell’uomo, sono come una parte di lui stesso, &o7sp {épos ; € Verso le cose proprie, verso se stesso, assolutamente parlando, non si dà ingiustizia, e quindi neanche giustizia ?. Più che verso,i figli e gli schiavi, può aver luogo giustizia verso la moglie, sebbene anche questa specie di giustizia famigliare sia ben diversa dalla giustizia sociale ®. Sarebbe facile notare qui quanto, questi concetti che riguardano i rapporti specialmente del padrone collo schiavo e del padre col figlio, siano erronei, e contrarii a quello spirito di fraternità e d’eguaglianza che già fin d'allora "È incominciava a manifestarsi nel mondo: sarebbe anche sa facile far le maraviglie come mai un filosofo del valore Di di Aristotele si sia indotto a considerare non solo gli schiavi, ma i figli stessi, almeno fino ad una certa età, come una proprietà del capo della famiglia, sicchè anche I Eth. Nic. V, 6. 4. ToDTO (7d TONLTLADY dizzuoy) d tor [eri] 3 Vor N, È tb» A zomaviy Blov reds tò siva abTuozet, evlisoy ze icov © È VITE CAIO CA] È, 203 dprduoy' (ate doors pin èoti modro, ob sor n mobTors TpdG ove Ò mONIZOY dizzioy, GINA TL diano xa. 228) GUoLoTATA. Cotti Ye Òizasoy, ole nat vipos TpdG niTodg VOos w Sèy cis ddutz. È 2 Eth, Nic. V, 6. 8-9 od ag Er dÒrnta mods Td nITOÙ: TOI fg dv È tendizoy nai porsi, a) spetras Bertani dò obz fam, Udi dizzuov Td TONTIZOY., =D dî xe Auz Vi TO TEZIOY,, . ret ds x SEGNA Ea grad, bro d oUdets T90% uépos 2 È) ELA Yad: obd' dea ddtnoy 0 ° ’ LI ENIVATA Toos x 5 Eth. Nic. Vj È. 9. 4 g atua LMRAER:. bar CAI?. scotta e) ULI molitizéig, TEVOY di Bzariz®s): ora il potere regio differisce in questo — le | dal potere dispotico, che il primo mira all'interesse dei sudditi e il condo al suo proprio. Cfr. lanet Histoire de la Science patilique ecc. Si sopra di questi, e non sopra quelli soltanto, egli abbia un potere dispotico, un'autorità assoluta: si potrebbe anche, slargando i limiti della trattazione, mostrare la falsità della dottrina, pure per tanti rispetti importante, con cui Aristotele si prova di giustificare la schiavitù, cercandone il fondamento nella natura, e non nel diritto del più forte e nell'autorità delle convenzioni, come si soleva fare ai suoi tempi?. Ma tutto questo oltrepasserebbe lo scopo nostro. A. noi preme soltanto mostrare che la virtù è per Aristotele. sovratutto sociale; e la giustizia negata agli schiavi cd ai figli minori, negata a rigore perfino alla moglie, rinchiusa nei limiti della vita politica e della legge positiva, ne è la prova più sicura. Ed ora in che rapporto, secondo Aristotele, si trova la virtù morale colla natura deli’ uomo? i Il Lizio dichiara che i figli sono una proprietà del padre e che verso di loro non si può commettere ingiustizia, non siano che un’iperbole per esprimere l'autorità sovrana e irresponsabile del padre verso i figli. In realtà l'autorità del padre, Aristotele non considera come affatto | Sai | arbitraria, poichè altrove dichiara che è da paragonare a quella d'un. È Lre; non a quella d’un despota ( Polit. 1 ANIA “puyatzòs uèv. . ; chi Polit.. Cfr: Ianet. |) D'* È da credere però che le parole della Nicomachea con CULT RIT IT ICIIIIITE PESCO II TI TI CCI CI CITI TE LICITA LITI nersrnraze are zesi ve neneenzoniazanaa nen aee ta conaseozizanicnee Aristotele afferma esplicitamente che la virtù s'ingenera in noi non già per natura, ma per abitudine (4 dî hiizh E 003 sreorfifvetar... obdeu.tz ‘gi zi dostov - qbazi duty èffiprerzt); niente di ciò che è per natura in 43 una data maniera, si potrebbe avvezzare diversamente DI i da quello che la natura sua comporta; la pietra che per na- È A tura va all’ingiù, non si avvezzerebbe ad andare all’insù, si neppure se altri la gettasse in su dieci mille vole per 3 f: _avvezzarvela !. E bensì vero che se la virtù nonè in noi per: | i, è natura, non per questo si può dire che sia contro natura x" (74 qbsw): la natura nostra non si oppone al formarsi e allo svolgersi in noi della virtù morale; noi siamo per natura tali da accoglierla. e da non farle opposizione e resistenza, reguzosi ciutv Bitzolar abtdg apetds >. Per tal modo il mondo morale è per Aristotele non . opposto al mondo naturale, ma diverso da esso; il mondo morale è esclusivamente fattura umana, produzione dello spirito per mezzo della consuetudine. Ma come è nata la consuetudine? com'è sbocciata . la prima operazione da cui la consuetudine si origina? come ha avuto incremento? Alla consuetudine stessa non si può in nessun modo assegnare quella prima operazione. Quest obbiezione: si direbbe Aristotele abbia fatto È. a se stesso; e perciò, in un altro luogo, parla di una virtù naturale, guar dp27%4, vale a dire di una disposizione ‘naturale che è come preparazione alla virtà morale, e che si trova con questa in quel rapporto in cui l'abilità natu- ur rale si trova colla prudenza: «A tutti sembra che cia- 2 scun costume si trovi in noi in qualche maniera per, a natura; perocchè subito fin dalla nascita abbiamo la [Eth. Nic.] DISPOSIZIONE [Grice, “INTENTION AND DISPOSITION”] ad esser giusti e temperanti e forti e alle altre virtù» ?. E bensì vero che questa disposizione non è ancora la virtà, e deve, per diventar tale, esser assoggettata all'impero della ragione; perocchè « anche nei fanciulli e nelle bestie sono gli abiti naturali; e tuttavia senza la mente sembra che arrechino danno » 2: ma in ogni modo questa disposizione naturale c'è, ed è come il dato, il presupposto della virtù morale; anzi nel mondo morale sono due parti, la virtù naturale, € la virtù morale, tri où iizod dio torw, dò pèv doeth QUeLzin TÒ dA zupla 9, Così il mondo morale che dapprima pareva staccarsi dalla natura e sorgere, se non in contrasto con essa, almeno in un dominio diverso dal suo, in ultimo si riconnette alla natura. L’ affermazione quindi, già accennata, di Aristotele, che la virtù morale non è in noi per natura, ma si acquista coll’uso e coll’esercizio, non si deve prendere nel senso che in noi non ci sia niente d’originario e primitivo, non ci sia un'inclinazione speciale, da cui possa svolgersi la virtù; bensì che la virtù non esista già in noi bell'e data e presupposta in potenza, ma che la dobbiamo far noi operando, che ce la dobbiamo acquistare gradatamente, con dolore e fatica, per merito A Eth, Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. Che alla formazione della virtù morale concorra un elemento naturale, un elemento cioè non fatto, ma dato, lo provano anche i seguenti luoghi, oltre il citato: Eth, Nic, III, 5, 17 dove la buona disposizione naturale è chiamata * 7eActz #2 PIXVISKO eb@uta, Eth. Nic. IX, 9. 6, dove i ben disposti da natura alla virtù chiamansi ©9 &iadég edrvyeis ed Eth. Nic., dove parlasi ‘d’un’indole ben nata; 5 sbyeves. nostro, pure servendoci a tal uopo di elementi originarii Che sono in noì per natura |. È noto in qual conto fosse tenuta nell'antichità quella che si chiama oggidì la trasmissione ereditaria. Pindaro celebrando le lodi d’ Ippoclea tessalo, che avea vinto il premio alla corsa del doppio stadio, risale all’ Eraclide ond’ebbe principio la stirpe di lui, perchè dalla stirpe quegli ritrasse la sua virtù ®: altrove contrappone la virtù acquistata con la fatica e la cura del singolo cittadino, a quella discesa per li rami, e trova la seconda di molto superiore alla prima 3. Teognide anche più di Pindaro ha chiaro in mente il concetto della virtù della stirpe, forse per l’aspra lotta che ebbe, egli patrizio, a sostenere colla democrazia soverchiante4, Aristotane paragona i vecchi cittadini alle vecchie monete, oro fino, ben suonante, d’ottimo conio, accetto del pari ai Greci ed ai toda e i nuovi alle muove, coniate nella maniera peggiore, d’infimo rame: i primi, di buona stirpe, sono per ciò stesso savi di mente e giusti e per ‘bene; i secondi invece, gente servile, capitata non si sa «donde, cattiva e di cattiva genia °. Ecco come s'esprime a questo proposito lo Zeller, commentando Aristotele: Die Naturanlage und die Wirkung der natiirlichen Triebe "hingt nicht yon uns ab, die Tugend dagegen ist in unserer Gewalt; jene ist uns angeboren, diese entsteht allmihlich durch Uebung». Philosohie der Griechen, Zwcite Abtheilung p. 485. Tubinga. Das Vermògen ist uns angeboren, die Tugend und Schlechtigkeit nicht. 2 Pyih. Nem. 4 Theognid. nell'edizione del Welcker, passim.  i Pr ‘olego. A meni dello stesso Welcker. $ Ranae 718 e seg. Per n È ben vero che altri attribuirono ben poco valore alla stirpe. Così Democrito ha lasciato scritto che molti più diventano buoni per istudio che per natura », ed Epicarmo che lo studio dà più che non la buona natura?: Licofrone poi, un sofista, sostenne addirittura che valore di stirpe è nome vano, e che in niente si distingue chi l'ha da chi non l'ha3. Ma Socrate, pur poco 0 nulla, secondo pare, facendo dipendere dalla stirpe, faceva dipendere molto dalle condizioni fisiche dei genitori 45 e Platone affermava esplicitamente che la disposizione è migliore da natura dove è buona e vecchia la stirpe 5; € raccomandando nella Repubblica che si combinino in una certa maniera i connubii, mostrava di riconoscere che dalla qualità dei genitori dipende la qualità dei figliuoli; la volontà di ciascuno, in tutto o in gran parte, è fatta dalle disposizioni a lui trasmesse dai genitori. Aristotele ha addirittura un libro intorno alla bontà della generazione o della stirpe, Iegi Rùyevetzs, libro perduto, ma di cui ci rimane un estratto in Stobeo. Eùyeveta, egli dice, vuol dire virtù, valore di stirpe, e stirpe di valore è quella in cui persone di valore sogliano generarsi da natura. Ciò avviene quando un principio di valore s'ingeneri nella stirpe, chè «il principio ha questa potenza, fare molti esseri com' esso è». «Negli uomini come nei cavalli e in ogni altro animale 1 Stob. Floril. XXIX, 60. Ed. Gaisford. Citato da Aristotele nel suo libro mepl Evyevela nell’estratto fattone da Stobeo; ib. , 24 vol. III p. 200. 4 Memorab. IV, 4. 23. Qui Socrate dice che non basta, perchè il figliuolo sia buono, che buono sia il padre; e insiste molto sulle condizioni fisiche dei generanti. 5 Alcib. Maior XVI. 120 D. St stia RI I I ha luogo questo». Eugeni, di buona stirpe, sono n adunque coloro che discendono da buoni ab antico, a È. patto però che ci sia stato nella stirpe alcuno il quale ss AE abbia dato la prima mossa e la mossa duri. Che se ; alcuno nella stirpe, pur buono lui, non ha tal potenza n da generare esseri simili a se, i suoi discendenti non si potrebbero allora chiamare eugeni, di buona stirpe !. Però, osserva Aristotele in altro luogo, «v'ha la messe nelle stirpi degli uomini, come v'ha nei prodotti della terra»; sicchè «quando sia buona la stirpe, vi nascono per un i pezzo uomini segnalati; poi si fermano; poi ne manda fe fuori da capo» ?. E perciò c’è come una varietà e intermittenza nella produzione delle stirpi, e il principio È; di cui è parola più sopra, è immaginato come un seme ss Da che talora dà frutti buoni e in gran copia, talora scarsi 3 e cattivi; congetto che già prima d’ Aristotele avea espresso anche Pindaro 9. «a Ma anche con questa restrizione, il valore della 4 trasmissione ereditaria è in Aristotele notevole; nella Nicomachea ei giunge fino ad ammettere una perfetta -3 e vera felicità di natura, melelz ei &inbwh sbobta, che è sa ‘A come una specie di occhio naturale, con cul si giudica © “di rettamente e si sceglie quello che è bene secondo verità, i dbiv n over 27465 nai cò nat Arberay dpalby cipriota. Anzi Ù 1 ITegi Foyevetzs A 1-B 6; B 31- 1491 A, 1-20 citato i dal Bonghi nella sua lettera intorno ai Limiti ed al fine dell’ Edu- È care vol. III. della traduzione di Platone. Dichiariamo poi qui che NS tutte queste notizie riguardanti il valore della stirpe e la trasmissione ereditaria abbiamo tratto dal Bonghi; e chi volesse averne di più det tagliate rimandiamo alla bellissima lettera citata. LIZIO Rhetor. . 5 Nem. g. Cir. Bonghi, lettera citata, Eth. Nic. si direbbe che a questo punto egli riduca a ben poca cosa l’opera dell'individuo; l’attività di questo è costretta ad esercitarsi in una o altra direzione secondo il fine che è posto in lui dalla natura!; solo i mezzi in-questo caso sono in suo potere. E non solo la trasmissione ereditaria, ma mille altre influenze, diciamo noi, si esercitano sulla natura degli individui; non tutte le circostanze stanno nell’ eredità sola; se questa è una legge, non è la legge. L'eredità mette le condizioni più intime; ma ve ne sono anche d’esterne, e d'ogni maniera; il clima, il modo d'’allevamento, lo stato agiato 0 disagiato della famiglia, Ì costumi di questa; i costumi, le leggi, le istituzioni della società; insomma tutto l’ ambiente fisico e sociale in cui L'individuo nasce e cresce. Tutte queste influenze, in maggiore 0 minore proporzione, intrecciandosi, temperandosi, eccittandosi, mortificandosi a vicenda, concorTE rono a determinare la natura prima dell'individuo, danno + come il fondo, il sostrato su cui s'eleva poi l’attività SR dell'io, poichè l'io senza quegli elementi non è, pur non Mei essendo nessuno di essi. L'io non è il germe che le generazioni passate abbian lasciato dietro di se; non è neanche il risultato dell'ambiente fisico e sociale; è un'attività nuova che a mano a mano s'esplica e padroneggia; ma la facilità, anzi la possibilità sua di prodursi, dipende dalle circostanze in cuî sì sviluppa la persona umana. Aristotele adunque egregiamente ha fatto a tener conto di un fondo naturale, a cui s'aggiunge e sovrappone l’attività cosciente € direttiva dell'io; a non considerare |’ individuo come una specie di tabula rasa, a» Lie de x TESE pn . » 0% ” x GI Pa) î) t Eth. Nic. III, 5, 18. &ugov y%p duotos, 7 £f206 u2ù È o e nin i trvodfrote qalverar val > y LIDO, TO aélos quat fi irmadamote pulveta: 44 settat, TA è Mer | Xowrd mpds ToÙT' dvapépovtes medTTOvELI dTwAdATITE. » è ii nani TNT RT su cui l’esercizio e l'abitudine venga a scrivere tutto peo quanto; a non ridurre insomma la virtù a una semplice n 2a questione di abitudine e di educazione. L'opera e l'at- di Bo tività sovra tutto; (la filosofia d’ Aristotele si fonda tutta “i À | sul concetto d’ attività); ma opera e attività, che si eser- 1S Ta citino su qualche cosa di preesistente, > 2 Si dirà che ammettendo le attitudini naturali alla ad virtù e quindi anche al vizio, si viene a negare che virtù e vizio sono opera nostra? Aristotele discuterà questa . questione, e noi la discuteremo con lui nel Saggio che “si terrà dietro a questo, sulla dottrina della Volontà. Appunto perchè sono in gioco nell’operare morale xs certe : disposizioni naturali, dipendenti in gran parte dalla sensibilità fisica ed animale, il sapere ha poca È; importanza per la moralità. E questo il punto in cui Aristotele si allontana più che mai da Socrate e da Platone. Aristotele dice esplicitamente che in riguardo alla virtù il sapere poco o niente ha di forza, puzgdv i oddîv ing der}; che quand’ anche si sappia ciò che è buono e giusto, non per questo si diventa abili a farlo £; e attacca direttamente Socrate, e lo nomina, là dove afferma che la 4 Eth. Nic. II, 4. 3. repds dè 7d was depends (Eyew) cd pv cidbvai pazoov È oùdiv ioybet. | È | © 2 Eth. Nic, VI, 12. 1. obdîv dè mparrimo spor To cidivar aÙTd (7% dizma za nodd nat dya04) ècuev. i nza che nessuno che giudichi rettamente, opera mai sente lo fa per ignoranza, mette contro il meglio, e se lo fa, in dubbio cose che manifestamente si vedono, contrad È dice all’ esperienza quotidiana, dugregntet tot QULVÒLEVOLG 2 dvapyòs!. La virtù non è sapere, sebbene non sia senza sapere; e Socrate era nel vero, quando credeva che la virtù non fosse senza sapere, era in errore quando i ‘affermava che la virtù fosse sapere *. Gi Il sapere necessario alla virtù non è il sapere teo9 retico, è il sapere pratico; in morale non si tratta di conoscere che cosa sia la virtù, ma come si generi, € ‘come si deva operare per diventar buoni *. Socrate ha trascurato il sapere pratico; ha pensato che basti il sapere ves È teoretico per la pratica della virtù, sostenendo per ciò di che la virtù si può comunicare da uomo a uomo per fc via d'insegnamento. A Contro questa sentenza Aristotele osserva che; inas materia di bene, non vi può essere discepolo posDI sibile senza la pratica del bene; chi si fa uditore di E — morale deve aver l’animo apparecchiato conveniente È mente dai buoni costumi; la conoscenza viene da qualche î cosa, viene dall’ essere, e chi non ha fatto alcuna esperienza dei buoni costumi, non può conoscere nè buoni costumi, nè buoni principi. Chi, anzichè operare il F bene, si contenti di ragionare intorno ad esso, e creda per questa via. di diventar buono, fa come quegli — ammalati, che ascoltano bensì con attenzione i consigli Eth. Nic. VII, 2. 1-2. 2 Eth. Nic. VI, 13. 3. Zozpdrng cf pèv oplog are ci Viudpezieri Gai pèv yo qpoviioas iero siva mas rd RoETdE, ipdpravev, OT D'obz &ve) 990vAGEOS, AANSS Eeyev. s Eth. Nic.  € XK, Eth. Nic. I, 4. 6-7 e X, 0. 6. eri n) rt dadini del medico, ma si guardano poi dal tradurre in atto cosa che sia stata loro imposta !. Ma che cosa è il sapere pratico, così necessario alla moralità? Perchè, mentre il sapere ha poco o nulla di forza per la virtù, diventa poi, sotto una certa forma, indispensabile per la virtù stessa? Aristotele, come sappiamo, ha distinto nell'anima umana due parti; una parte irragionevole e una parte ragionevole. Della parte irragionevole abbiamo detto 2. Da parte ragionevole comprende due potenze; colla prima contempliamo le cose che non possono essere altrimenti, che, vale a dire, son necessarie; colla seconda contempliamo quelle che possono essere altrimenti, che, vale a dire, sono contingenti: la prima è detta scientifica (70 imerpoviziv), la seconda discorsiva o raziocinativa (70 Moqueriziv) ®. La ragione discorsiva s' accoppia all’ appetito, e se ne ha la ragione pratica, o volta all’ operare. Lo scopo di questa è la verità, ma non la verità considerata teoreticamente, bensì la verità in quanto serve al fine pratico di rettificare l'appetito, di misurarlo, di regolarlo, di tracciargli la via che deve seguire; l'appetito è una forza cieca, e ha bisogno di esser guidato dalla ragione. È propria per conseguenza della ragion pratica la verità che va d’accordo col retto appetito, 40 dì pae Tuuoò ni dravontizod % cInberz Ouoioyos ÈyovGa TA dpstet TA dp07 1; quello che la ragione afferma è seguito dall’appetito; quello che la ragione nega è dall’appetito avversato, fetw d' drep èv diavola zurdozsis vai drdozote, TOdTO Èv dpscer duty nel pura ® rà 1 Eth. Nic. II, 4. 5. 2 Cfr. la Dottrina della felicità nell' Etica Nicomachea p. 204. 5 Eth. Nic. VI, 1. 5-6. + Eth. Nic. VI, 2. 3. s Eth. Nic. VI, 2. 2. È importante il riscontro che fa Aristotele Ma la ragione discorsiva non possiede naturalmente e spontaneamente l’ abilità di guidare l'appetito illuminandolo; quest abilità bisogna che l° acquisti coll’ eser- i cizio e coll’abito: l'abito per cui la ragione discorsiva può deliberare rettamente intorno a ciò che è bene ed utile al conseguimento del fine supremo della vita, costituisce la prudenza (996vnats)!. La prudenza, sebbene virtù intellettuale, si può considerare come la forma delle virtù morali. Senza la prudenza le virtù morali non sarebbero; esse risiedono come in loro soggetto nell’ appetito, e l'appetito ha bisogno di esser guidato. Ma la prudenza alla sua volta non può essere senza le virtù morali *. I sillogismi della prudenza, con cui ci proponiamo questo o quel fine buono, non si possono formare senza la virtù. Il vizio perverte e deprava il giudizio della ragione, e fa che c'inganniamo intorno ai principii dell’azione ®. I principii dell’azione sono ciò per cui l’azione si fa (xò ob &veza tà mpazt4), e chi è corrotto dal vizio non può scorgere il principio vero, e se ne propone uno falso 4. . Ora, falsato e corrotto il principio, saranno anche false fra l'affermazione (427494915) e la negazione (&r:d@xa1g) della mente, e il seguire (debiti) e il fuggire (quyA) dell’appetito. Per tal modo la cognizione e la pratica sono strettamente congiunte fra loro. 1 Eth. Nic. VI, Ss. 1. È 2 Eth. Nic. VI, 13. 6 dH2ov obv éx té sipnpévov GT odg oîoy. } e o280y siva zUpiws ZIev Opoynoeos, oùdi ppoviuoy &vev hg G Ouafig dpetiis. Rec hi “di ; i 5S- «A LA . . ne . Eth. Nic. VI, 12. 10% dè E16 (A 9povnGIC) Tm dppati tosto Sirena die bye obi dev dpertic.... ci Yip ovIdayiapoi TOY IAABZ,A QAUIENI MN. as n} A La AZ x 3 È Ò, x 4 recano) doyhv NOE Tore diarrpépei ag A poy0npio x2t Srabebdenda: more mepi 7ds mountizds day de. ti SI 3 È: 3 Ù ife * Eth, Nic. . 6. mIo Ion eo Eee val evmobdconese be sectapei sed seorndegesgeeri cesenatni DICI AL aneriand on onasena rane cereneesenensi ne le conclusioni che se ne cavano in riguardo all’operare. Senza la virtà non si ha la prudenza, ma quella certa destrezza o abilità naturale (dewérzs), che, qualunque sia il fine prefisso, anche malvagio, mette in opera tutto ciò che valga a conseguirlo; senza la prudenza non si ha la virtù morale, ma una virtù naturale, che, scompagnata dalla prudenza, è come un corpo robusto, a cui manchi la vista; che corre quindi il rischio di gravi danni ed offese !. . Virtù e prudenza sono adunque tanto unite da for- mare una cosa sola; la virtù fa diritta la mira, 73y azondy tore 6p06y, la prudenza fa diritti i mezzi per arrivarvi, moseî, dela Tx pds azordv ®. In questo fatto dell’ unione della virtù morale colla prudenza, Aristotele trova la soluzione di quella questione che fu tanto agitata da Socrate e da Platone, se la virtù sia una sola, o ce ne siano più. Finchè si tratta, dice il LIZIO, delle virtù naturali, guzzi aperzi, cioè delle disposizioni naturali alla virtù, può darsi che altri non sia egualmente disposto per natura ad ogni virtù, bensì soltanto ad alcune, e sotto questo rispetto quindi le virtà o siano separate le une dalle altre; ma quando si tratta “1 delle virtù morali, per cui altri è buono veramente, siccome queste non vanno mai disgiunte dalla prudenza, e la prudenza è una sola, così chi ne ha una le ha tutte, e chi le ha tutte ne ha una. Insomma le varie maniere unità dalla prudenza. Eth. Nic. VI, 13. I. ; loecue dali D % i è DI re Y, souo D Eth. Nic. VI. 13. 7 9V% FIA ia Di = RIS Voet: 1h MEV N #EX05 T dvev @povhosws obd' %vev dperdis' i pv ep TO Ss405 n de È L erre? Ve A \ “mpds Tò Te\0g TCOLEL TIUT CAS NES: gin Ri oa xo: DEA 5 Fth. Nic. VI; 13. 6. 4% zed 0 A0Y95 FRUTTA d’operare il bene sono congiunte fra loro in armonia ed A chi poi osservasse che è un circolo il presupporsi a vicenda della virtù e della prudenza, come è un circolo la dimostrazione in cui due proposizioni sì provino reciprocamente l’ una per mezzo dell’ altra; Aristotele 3 potrebbe rispondere che in questo caso il circolo non esiste che in apparenza. Non abbiamo già qui da una parte la virtù morale, e dall'altra la prudenza, sicchè queste possano stare separatamente, come nel caso della dimostrazione le due proposizioni; la virtù senza prudenza non è virtù, ma qualche altra cosa; come la prudenza senza la virtù non è prudenza, ma qualche altra cosa. La virtù e la prudenza sono necessarie a costituire la Ò virtù vera, come la materia e la forma a comporre l’ ui nità dell'individuo. Poichè la prudenza è necessaria alla virtù, Aristotele rettifica la definizione che ha dato della virtù .in più luoghi «la virtù è un abito secondo retta ragione, in ‘questa maniera: «la virtù è un abito con retta ragione). 0 StadeyBetn 4 dv dr yopiloviai DIO di dperzi: od dp è 3g a Fo abtds eL@UinTATO: mods dmdoze, ate Thv uv dn Thv SD olro 3 siino®s Eomar' TobTo ip «età uèv ds ouorzde dpetàs èvdeyemzi, su bi. ì de dì darle Veyerat dpalos, ob4 vdiyerar Gua do TRI E Qpovnaei paz olen niGU rdetonam. Nel cap. IX del libro II della >» 7 Morale Grande, e nel XV del libro VII dell’ Eudemia, è descritto il collegamento di tutte le virtù nell'amore del bello e del buono; e.lo | © stesso pensiero, sebbene da un punto di vista diverso, è espresso qua — e là nella Nicomachea. Vere virtù comprensive G e universali nella vita pratica sono però sempre, secondo il lizio, la prudenza – GRICE e AUSTIN: wisdom, not cleverness -- e la giustizia. Di. Eth. Nic. mdvres, dToy oplleovtai Thy Gaeta mpootileza: chv El... Thy zed còv bplbv Agyov. dplde do | zutà Thy qgoynaw. Soluzo: dh uavtercalai mos drmavtzg dad | movaban Eers dipetà tomi A zarà ThY gpoynow. der de puenpd È uit r A a x E molto a proposito, poichè la virtù morale non sol= tanto risulta di appetito, ma anche di ragione, e quando si dicesse abito secondo retta ragione, parrebbe risultare soltanto di un elemento appetitivo, che si conformasse esteriormente alla ragione, mon già che la possedesse in proprio !. ; : i Ci potrebbe essere un abito secondo prudenza o retta ragione, € tuttavia non essere virtù, quando la prudenza o retta ragione non appartenesse al soggetto proprio dell'abito. Perchè ci sia virtù, bisogna che l’ abito non soltanto, ma anche la retta ragione appartenga a chi ha l'abito. Riconoscendo che la virtù morale non è possibile senza la prudenza, che anzi questa costituisce come la forma di quella, Aristotele concede alla ragione e all’ intelletto una giusta parte nella formazione della moralità, nel tempo stesso che non disconosce, come Socrate, Ci Ò e % na s, a 4 LI *À 3 L’ ant uetapAiva où Jp povov A 4xT% TOY opfoy AoyoY, INN A UETZ où 09000 UCI) seus dpetm Sem. ! il commento di Michelet al luogo citato Eth. Nic. Hoc (perà \6y9v) ab xatà adv doplòy A0yov 76y0g inest virtuti (scilicet morali), sed; € il bel commento del le virtù sieno interamente: eo differt, quod non solum etiam affectus et appetitus. Segni: E' il lizio non vuole che prudenze; nè vuole anchora, che elleno sieno @ punto secondo la ragione; conciosia chè nel primo modo elleno sarebbeno stiette virtù © intellettive; e nel secondo sarebbono stiette virtù appetitive. Onde modo nel diffinirle, cioè che elleno sieno con aggiugne egli un terzo he elleno sien' retta ragione, nè secondo la la retta ragione, e non € 3) chè diffinendole egli colla retta ragione elle vengon' date nell’appetito; € dall'altra vengono diante la prudenza – Grice e Austin: cleverness, not wisdom --, che è la. retta ragione; per da una banda ad esser fon ad havere perfettione dall’intelletto me lor forma: x l’importanza di altri elementi, quali l'elemento sensibile e appetitivo, e un elemento acquisito, l’abitudine. Così anche nell'ordine morale egli considera l’uomo nella sua totalità, e non ne smezza e divide le facoltà; senso, intelletto, esperienza sono in gioco del pari. Si potrebbe anzi mettere in rilievo una considerevole analogia fra la sua dottrina della conoscenza, e la sua dottrina della virtù. In tutt'è due è l’esperienza che Ca i tiene il primo posto; nell'’una l’esperienza che ci offrono x i sensi, nell'altra quell’esperienza speciale che prende. il nome d’abitudine, e che consiste nel dare una speciale direzione ai nostri impulsi appetitivi; poi viene i l'intelletto e la ragione, che a questa doppia esperienza 5; dà norma e forma: so : Ma la prudenza, in causa della sua importanza per quanto riguarda le virtù morali, merita una considerazione e una trattazione anche più larga. La prudenza è virtù universale; essa è la guida | suprema di tutta la vita pratica e civile; quindi non soltanto abbraccia sotto di se la prudenza che possiamo chiamare individuale, ma la famigliare eziandio e la Nella Grande Morale si fa rimprovero a Socrate div avere ESD nella virtù l'elemento appetitivo (74006) e l'abitudine ; Ù oc): i perà TOUT ( TERA Lozodrns èmuevopevos pe SNrwoy uaì er micio cimey Into FobTOY (deerov), oùz dp; dì odòd od noe TÙs TEA re CO semola colo, dÙ Sol siva i ade politica, con cui da una parte si provvede al buon andamento della famiglia, dall’altra alla prosperità e alla felicità dello stato. Per verità, quando si parla di prudenza, s'intende più propriamente quella con cui si d provvede al bene proprio, mentre a quelli che provvedono al bene pubblico, agli uomini politici, è riservato piuttosto il nome di faccendieri, rolurpdjpoves, poichè sembra che s'occupino di cose a loro estranee e affatto indifferenti. + Ma gli è chiaro che il bene proprio non può stare indid pendentemente dal bene della famiglia e dello stato; : l’uomo è un essere essenzialmente sociale; la vita sua è connessa colla vita della società e ne dipende; e però la prudenza individuale presuppone € la famigliare e la poli: tica!, Aggiungasi che la prudenza ha bisogno dell’ esperienza per formarsi, e l’ esperienza non si acquista che per Do: «—’mezzo della consuetudine e del commercio cogli uomini; p% «l’uomo isolato non può essere prudente °. La prudenza, in tutte le sue forme, ha per oggetto ni. le azioni, e versa per ciò stesso intorno a cose singolari, cà nal Ezzota, e che possono essere e non essere 3; l’uni- |. versale e il necessario non appartiene ad essa, ma alla ui Fe scienza 4. E questa la ragione per cui un giovinetto so. potrebb' essere, ad esempio, buon matematico e buon = a no. D PEZZO r3 / Da I, La O x a, dizvontizio Ts duyiis èYfHerzi uogto fvovrar by al apetat LA Ul LS, po pa = 3 INCI ur abtoy Ev TO MoyioTiz®o TAG Uuyiis Lopio cuppalver e, > ta Si », ni OLOÙvTI TS RPETÀS avatpety TO dioyoy pepos . pa 3 x Do oriov dvzipeî nat 7400g uai Rioc. du od TCA % ov aùto ETUSTANAG TE x x - dì va Ths Yuyiie, ToUTO dî © oplag fato raven TOY daetoy. Ò Sa ! Vedi per tutto questo Eth. Nic. VI, $, 1-4. ‘A . ‘ v vas 2 Eth. Nic. VI, 8. 5. Cfr. il commento del Michelet a questo luogo i p. 209-210. 5 Eth. Nic. VI, 5- 3, ed Eth. Nic. VI. $. 5. i ui 4 Eth. Nic. VI, 3, specialmente il 62. 332 LA DOTTRINA DELLA VIRTÙ geometra, non mai prudente e saggio: l’esperienza dei Si particolari richiede gran numero d’anni!. Non è a dire però che non ci sia nella prudenza qualche cosa che ricordi la scienza, e che in essa manchi affatto la cognizione dell’ universale. La maniera in cui si forma l' azione assomiglia al A processo sillogistico. Come nel processo sillogistico si t parte da principii generali e si viene a conclusioni particolari, così nell'azione si_parte dalla conoscenza del bene generale, e in seguito, per mezzo della conoscenza 4 del bene particolare nel caso attuale, si conclude che ù bisogna tendere a questo bene. Io conosco, ad esempio, il principio generale che le acque pesanti sono dannose alla salute; conosco un’acqua particolare come pesante; «ne concludo che è necessario che me ne astenga. Del resto delle due cognizioni, l’universale .e la. particolare, la più importante per la prudenza, il cui oggetto è l'azione, è pur sempre la particolare: finchè la mente è ferma nell’universale, l’operare non è possibile. Vediamo infatti alcuni che non sanno e che pure hanno espeo. rienza di casi particolari, essere più atti a operare di quelli che sanno, evo. od eidétes ETipuYv sidotav pato tuorepor nai èv Toîs 4dos, oi eumerpor. Se altri sappia, ad esempio, che le carni leggere sono facili ad essere smaltite ed igieniche; e poi non sappia quali sono leggere, costui certamente non provvederà alla sua salute; invece vi provvederà chi sappia che sono leggere ed igieniche, ad esempio, le carni degli uccelli 3. Da questa analogia della maniera in cui si forma l’azione colla maniera in cui si forma il sillogismo, | Eth. Nic..Eth. Nic.  Eth. Nic.. TR uptnlti E LN NI SN AA Potato RIT en line pat e E Gn a — x e di ti sen NT nno eee en Aristotele cerca di trarre la spiegazione del fatto che altri, pur conoscendo il bene, operi contrariamente ad esso. Può avvenire, egli dice, che altri sappia ciò che è bene in generale, cioè conosca la proposizione maggiore del sillogismo pratico, e non sappia ciò che è bene in particolare per una circostanza speciale, cioè non conosca la minore del sillogismo; oppure può avvenire che s'abbiano bensì tutt'e due queste specie di cognizioni, ma quando si tratti di praticarle, ci si serva unicamente dell’ universale, e per nulla della particolare: in questi casi si può peccare senz’ essere tuttavia ignoranti !. Senza dire che la conoscenza si può avere in abito e non usarla attualmente, ovverossia averla e non averla ad un tempo, come avviene in chi dorme, o nel pazzo, o nell’avvinazzato; che è la condizione nella quale si trovano coloro che si danno in braccio alle passioni: i quali possono bensì sapere quello che è bene, e tuttavia dall'ira, . dalla libidine e da altre voglie siffatte essere acciecati *. E qui, come si vede, c'è una nuova critica di Aristotele contro Socrate, che sosteneva chi sa non poter peccare, il peccato essere effetto d’ignoranza. Dove però è notevole che, malgrado la critica, Aristotele finisce coll'accostarsi a Socrate. Quando, egli dice, altri sappia ciò che convien fare, e vi rifletta nel momento dell’operare, sarebbe bene strano, detvéy, ch’egli operasse altrimenti da quello che conviene ®; se altri può peccare per avere Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. DMN ere è digg Meyopey Tò sriotacta: 2 È S e ICROI (al qdo è Eyov pev od upopevos dè + ariovhpn val è ypdpevos 1 I Ò x È ast, Cà, x x Veferat tmierac)a:), Otolcet TÒ [euparebzo0a:] Eyovra pèv ph dx | ZA x .1 n empodvra dì è ud der mpurten OÙ | duparredepda] Eyovra ual “, » % 9 n} È Oewpodvra, ToSTO pap Sons Dewéy, AIN odz si pù Newpéy. soltanto la conoscenza dell’universale e non quella del particolare, sarebbe meraviglioso (B2uzotév,) che peccasse quando avesse le due’ conoscenze |. Se si pecca conoscendo l’universale e il particolare attualmente, gli è perchè non si sa mettere il particolare sotto quell’uni versale che gli conviene ?. Insomma, e questo mi pare il pensiero d’ Aristotele, quando il sapere non ci contentiamo soltanto d’averlo, ma ce ne serviamo: quando non vogliamo averlo soltanto in abito, ma in atto; quando il sapere è efficace veramente, € Sie: pet così dire, assimilato a noi e alla nostra natura, sicchè non è il sapere dei fanciulli che ripetono meccanicamente quello che udirono e non ne sanno il significato, nè quello degl*istrioni e degli ubbriachi che cantano i versi d’Empedocle senza comprenderli 3; di più, quando il sapere è completo, vale a dire, non abbiamo soltanto la conoscenza dell’ universale, ma quella eziandio del particolare, e possiamo per ciò formare, all’occasione, il sillogismo pratico come si deve; l’operare si conforma al conoscere, e il peccare è impossibile. Sd Con queste rettificazioni la dottrina di Socrate si può accettare. i 5°. Come si vede, dopo molte oscillazioni e titubanze e dopo una critica in gran parte giusta, Aristotele ritorna pur sempre al pensiero fondamentale della Scuola socratica, che il sapere ha valore sovra tutte le cose, e che nella stessa vita pratica tiene in ultimo il primo posto. Certo egli non si ferma al solo sapere teoretico, come avea fatto Socrate: il video meliora proboque, deteriora. N Miti fai e LI te uu" IRIS eo PRESE et o) 1 Eth. Nic. VII, 3, 6 in fine. 2 Eth. Nic. VII, 3 g-10. Cfr. il commento del Segni a questo. luogo: Me | 3 Eth. Nic. LI Se a A DI sequor, era anche allora la condizione di tanti uomini, che non potev a sicuramente passare inosservata: ma al Sapere non si può negare il compito suo di schiarire, di illuminare © per ciò stesso di dirigere e servir da guida. La ragione non è ciò che in proprio costituisce l’uomo, la parte più nobile ed elevata dell’umana natura, quello da cui deve pigliar norma e forma tutto ciò che all'uomo appartiene? E il sapere non è il prodotto più schietto, e genuino della ragione? Adunque al sapere, anche nella vita pratica, spetta un compito importantissimo. E un fatto che molti mali e molti vizii sarebbero evitati quando si avesse appreso ad averne orrore. L’antropofagia, ad esempio, che disgraziatamente è pratica diffusa presso tanti popoli barbari, deve sicuramente la sua diffusione al non avere quei popoli coscienza del male che fanno; i pregiudizi religiosi per cui si sacrificavano, e si sacrificano anche oggidì delle vittime umane alla divinità, hanno la medesima sorgente; l’impudenza sfacciata di talune popolazioni allo. stato d'infanzia, per cui le donne si prostituivano e si prostituiscono allo straniero, è in gran parte ancora l’ effetto dell'ignoranza. E nei bassi fondi delle società nostre civili non troviamo la conferma di questo medesimo fatto? Pure non accettando l’identificazione ammessa da alcuni antropologi fra delinquenza e idiotismo, bisogna però riconoscere che spesso i delinquenti sono d’un'’intelligenza ristretta e d'uno spirito angusto, donde. la loro inferiorità e il loro svantaggio nelle lotte sociali. Perfino certi vizii puerili e quasi innocenti. implicano e suppongono una certa ignoranza” da palio di chi li ha. Si può ammettere, ad esempio, che il — millantatore, il vanitoso, abbia COScIenza di diventare ridicolo colle sue millanterie, di diventare SRIRSEDTOSe "I insopportabile? Egli che aspira sovra tutto alla stima degli sà Sap Ni altri, se sapesse gli effetti della vanità, per vanità nasconderebbe il suo vizio. Senza fare una certa parte all’ ignoranza, non si comprenderebbe, osserva molto giustamente lo Ianet!, quella massima profonda del Vangelo che «si vede bene il fuscello che è nell’ occhio del vicino, e non si vede la trave che è nel proprio. Ma dunque basta conoscere ciò che è bene per farlo, e ciò che è male per astenersene, sicchè si possa identificare senza più la virtù col sapere e la malvagità coll’ignoranza? Certo la vera virtà, la virtù ideale, 4 idéz tig dpetfig, come la dice Platone, è la virtù lumiade dal sapere; mentre al contrario la virtù d’opinione, quella che si fonda sulla coscienza attuale dell’ individuo, che potrebbe non essere illuminata dal sapere, e credere vero bene quello che non è bene che in apparenza, non è, secondo lo stesso filosofo, che un'ombra di virtù, c4% doerig; e così egualmente il vizio non dipende spesso che dall'ignoranza del bene. Ma il sapere, per essere condizione, e importante condizione di moralità, ha bisogno di una trasformazione; ha bisogno di diventare efficace, di farsi pratico, operativo; se rimane nel campo della speculazione e della teoria, a nulla giova per l’operare. L'idea dev'essere insieme una forza; la dottrina delle idee forze trova qui la sua applicazione: e per essere una forza, bisogna che parli insieme al cuore e alla volontà, bisogna che s'addentri in noi, che s’identifichi con noi, per così dire, che faccia parte intima della nostra natura, non già soltanto che ci illumini dal di fuori. Il che vuol dire che oltre il sapere e più del sapere, sono anche necessarie altre condizioni per la moralità: è un fatto che in parecchi casi l’uomo fa il male con coscienza e in conoscenza di causa. Il bene non basta 1 La Morale, Paris Delagrave 1887 p. sio. Paneasienizaniernenaene ssa re nervovore che sia conosciuto, bisogna anche che sia amato; non basta che rimanga nelle altezze serene, ma fredde della ragione; bisogna anche che scenda nelle regioni più basse, ma calde del sentimento. Senza calore di sentimento, senza emozioni vive ed ardenti, senza entusiasmo, senza fede passionata, non è possibile la pratica del bene. Il Kant vuole escluso affatto dalla moralità il sentimento; ma è un errore grave. Tolto il sentimento, tolta l’attrattiva del bene, tolto l'amore, manca alla volontà l'energia necessaria per vincere la lotta colle passioni. Il sentimento morale, l'amore del bene è adunque condizione necessaria alla moralità; l'educazione deve mirare a svolgere questo sentimento negli animi; non basta far conoscere agli uomini il bene; bisogna anche farlo amare. «Se la beltà, diceva Platone, ci apparisse in se stessa e senza veli, susciterebbe in noi amori incredibili. »: Ciò che Platone diceva del bello, si può dire del bene. Aristotele stesso che non era un poeta, si rappresentava il bene come qualche cosa di sovranamente amabile, e sovranamente desiderabile. Ma non basta la scienza del bene e l’amore del bene; è anche necessaria la volontà del bene, la forza morale, l'impero dell’ anima su se stessa. Quante volte l’amore del bene e la scienza del bene sono impotenti del pari! Quante buone intenzioni inspirate dal cuore e dalla ragione, non riescono a tradursi in atto, Dr mancanza di un volere energico che SERRE FILA passionise dominarle! Già Sant'Agostino ci ha descritto igli i rosa colorita e fanmeravigliosamente, in quella sua pros: È ) È assioni: Io era : aggia energia delle p EI SARE tastica, la selvaggia 5 vegliarsi, ma vinti simile, egli dice, a quelli che vogliono s ARSA, dalla forza del sonno, ricadono nell ASsoria SI x v'ha alcuno senza dubbio che voglia sempre non preferisca, se è sano di s pirito, la veglia al sonno; 22 G. ZUccaNnTE uetnneazzzazzanaiaaionaniaziaionaaziziz ione nia eene sirena na sapere zanisare iti METIETEZIANETTATEZEZZNE ARA tienena n aranuamarenanerenicionenesisseonenareonee e tuttavia niente è più difficile che scuotere il languore che pesa sulle nostre membra; e spesso, nostro malgrado, siamo presi dalla dolcezza del sonno, quantunque l’ora del risveglio sia giunta.... Io era impigliato nei frivoli piaceri e nelle folli vanità, mie antiche amiche, che scuotevano in certo modo le vestimenta della mia carne e mormoravano: Ci abbandoni tu?.... Se da un lato era attirato e convinto, dall'altro era sedotto e incatenato... Io non rispondeva che queste parole lente e languide: Subito, subito, attendete un poco. Ma questo subito. non veniva mai, e questo poco si prolungava all'infinito. Chi mi libererà da questo corpo di morte 1? », Per vincere le passioni, per operare il bene è adunque necessario uno sforzo supremo, un atto personale di risoluzione, è necessaria la forza morale, la volontà. E la volontà non è sapere, sebbene non sia senza sapere; è impulso appetitivo che il sapere illumina e guida, ma che il sapere non produce. Ben fece Aristotele pertanto ad ammettere come fattore essenziale della virtù la volontà; in questa parte specialmente egli ha oltrepassato di gran lunga la con-. cezione unilaterale e ristretta di Socrate e di Platone, ‘ € ha reso servigi eminenti alla morale. La virtù è forza, scienza, amore indivisibilmente uniti in una medesim Aristotele parlare lun che segue. a azione: della forza conveniva ad samente, come vedremo nel Saggio È Confessioni Pisto » da LA DOTTRINA DELLA VOLONTA NELL’ETICA NICOMACHEA del Lizio. La dottrina della VOLONTÀ nel LIZIO è anche più importante della dottrina della felicità [cf. Grice, “Some remarks on happiness” – Ackrill eu-daemon] e della virtù [Grice, “Philosophy is, like virtue, entire”]. Qui più che altrove si manifesta l'originalità del filosofo. In generale, come abbiamo notato, Socrate e lo stessa ACCADEMIA considerano condizione, se non unica, quasi unica della virtù il sapere. Un’altra condizione scorge necessaria nel LIZIO. Bisogna che l'APPETITO, trasformatosi in VOLONTÀ, si rivolga là dove LA RAGIONE consiglia, poichè ci può essere contrasto tra gl’appetiti da una: parte e i CONSIGLI [Grice, counsels of prudence] della ragione dall'altra, e nessuna efficacia ha in questo caso la ragione, e il lume che viene da questa, indarno si spererebbe che riuscisse a rischiarare le tenebre della passione. Perciò Aristotele si accinge a un esame accurato della facoltà del VOLERE [GRICE WILLING – citing KENNY ON VOLITING], studiandone gl’elementi costituuvi, sorprendendola per così dire nel suo nascere e conducendola su su fino al: n 2 più alto grado di svolgimento, fermandosi sull imputabilità e sulla responsabilità e mostrandole egate al libero arbitrio, dando insomma di questa condizione interna della virtù una teorica Così po Cono SRI 4 quale si poteva appena aspettare al tenipi. suole. da Sui : gu R i dovranno in fondo prendere le mosse tutti quelli che si occuperanno di simile argomento. le 7 È Già i Cinici aveano riconosciuto nel volere una certa 1 importanza per quanto riguarda la condotta dell’uomo : virtuoso; ma erano scarsi accenni, che doveano essere ui svolti e ampliati: conveniva non soltanto riconoscere d l’importanza del volere, ma penetrarne l’intima natura s e mettere a nudo il.substrato psicologico, sul quale si t.) fonda, e da cui domina, per così dire, ed invigila tutta à È quanta la vita dello spirito. Il fondamento psicologico Di) che anche qui, come nella teorica della virtù, Aristotele i o: ricerca alla morale, è la sua novità grande e bella., Cominceremo anche per questo, come pei due Saggi et che precedono, dall'esposizione della dottrina. i Poichè la lode ed il biasimo non spettano se non alle azioni che si fanno volontariamente, e queste sole quindi sono del dominio della virtà e del vizio, mentre alle. altre che si fanno involontariamente è riservato il perdono e talora la compassione; è necessaria, ad illustrare anche | meglio la natura della virtù, un’altra ricerca ancora, la ricerca intorno a ciò che è volontario (&4obawy) e intorno 2% a.ciò che è involontario (azobcrov) 1. G ESE In primo luogo adunque è involontario ciò che altri > AE fa costretto dalla forza, fix, ed è azione forzata, ffxoy, «a quella il cui principio è al di fuori di chi la fa o da © i patisce, e a cui chi la fa o la patisce in niente contribuisce [Eth. Nic. Forse si renderebbe assai meglio 1’ gxobgiov e l’axodotoy di Aristotele col nostro ) spontaneo e non spontaneo, — che col volontario e involontario. Comun Ù que sia, ricordiamo a scanso — di equivoci che il volontario con cui traduciamo l'ézovaov di Ari ; ‘stotele, significa quel principio di volere che è nell’ Appetito, e non già nella Volontà ragionevole; perchè questo volontario è comune “anche ai bruti. Cfr. Bernardo Segni Commento Cit. AVI Aia e . Ù agi io E O Por; LS ; - / da parte sua: come se altri venisse trascinato dovec- ce chessia dal vento o da uomini in potere dei quali fosse ui caduto !. fs Può sorgere il dubbio se si devano considerare volontarie o involontarie o, ciò che è lo stesso, forzate “De o non forzate, le azioni che altri fa, benchè a malincuore, x per paura di mali maggiori, dvx gofioy pertévoy zax6y, O per conseguire cosa onesta, dit 2226v 71; come se ci avvenisse | di dover gettare in mare le robe nostre, per salvare dal naufragio noi stessi e gli altri 2; oppure un tiranno ci ingiungesse di commettere qualche cosa di turpe, e solo a tal patto ci desse salva la vita dei nostri genitori .0 dei nostri figli, che fossero in suo potere 3, Assolutamente parlando, nessuno vorrebbe gettare in mare le robe sue o sottomettersi, sia pure per ottenere Un fine onesto, al comando inonesto di un tiranno: sicchè, prese in sè e. assolutamente, quelle azioni sono forse involontarie (em). 3 too: dsobarz) #5 ma siccome in esse il principio del moto è pur sempre intrinseco a chi opera, e quello di N FIAT ROINZ DI IO { Eth. Nic. III, 1,3. Bfxuoy dÈ 06 4 cpXa Ecolev, corzvta À, À 7 ge 7, vi pendiv cvpt2era 0 mpdTTOY © 9 masgov, otoy ci 006% È uop.ica: Tor CRCAV TOLTI ubproi dvTes. 2 Eth. Nic. Eth, Nic. Abbiamo creduto col Ramsauer (Commento all’ Etica Nicomachea di Aristotele) riferirsi l'esempio, del tiranno. i alle azioni fatte did e40v 7, non già a quelle fatte De Qopov pets I Covwy AILOY, Per le quali ci sembra bastare l'esempio del IO in e le merci. Perciò abbiamo invertito nell’ esposizione l'ordine dei pe (Commento) pare credere (308 alle azioni fatte dt 969oy pelivov mare le merci a quelle fatte did mar due esempi. Il Michelet invece l'esempio del tiranno riferirsi l'esempio del gettare in LIKOY, zI6Y Fi 4 Eth, Nic. 1 ze II, 1. 6 in fino.” Mensusazecenionien zaniniosarenenazonsecenioaasaze; aciveonzarivevenea neeneseeeieeezazenninevivaosicezeana eraseoiana ne ziarenezzionenezizioo cui è in noi il principio, sta in noi anche il fare o il non fare; siccome in quel momento e in quella circostanza particolare si fanno volendole fare e preferendole ad altre, ur: e deve parlarsi di volontario e d’involontario non assolu i, speravasi di evitare; non dimenticando mai che fra i beni edi mali ve ne sono di così grandi, che per causa loro La sembra quasi lecito all'uomo checchessia, e fra le azioni e fatte di così turpi e malvagie, che niente v'ha per cui. 2 ue. possano essere perdonate‘. Così non merita alcun perdono + . SA Alcmeone che uccise la madre, ed è ridicolo ciò ch'egli Ne: addusse a sua discolpa: a certe cose non dobbiamo lasciarci RS costringere, piuttosto è da preferire la morte 5. Invece 4 DO 1 e 3 N N ” 1 Eth. Nic. III, 1. 6 e 10. % dì 00) gità uèv dnodarà tot, eni IN iui n‘ e ‘ . VÙV dî zl avti TOVÒs viper, al dà doyh èv té TPATTOVTE, n II x » 4 IANGLI DI x ORIO LI zo astà uiv dnobar ar, vv dì ue Inti movie suobera. C'è | in Aristotele per quello che riguarda questa specie d’azioni una certa | oscillazione e titubanza, che è assai difficile riprodurre nell’ ni 2 Eth. Nic. III, 1, 6 parti rodlex. 5 Compendio della Morale di Aristotele, parte II, cap. IV | $ Eth. Nic. III, 1. 7-8 5 Eth, Nic. III, 1. 8, A DI esposizione. fi Eta quando vi siano tali mali che oltrepassino l’ umana natura e che nessuno potrebbe soffrire, se altri, per evitarli, faccia cosa che non deva, è degno, non certamente di L lode, ma di perdono; e alle volte è perfino degno di lode chi non dubiti di sottostare a qualche cosa di turpe o doloroso, mirando a fine bello e grande!. Del resto è difficile determinare quali cose si debbano scegliere e quali sopportare di preferenza, presentandosi - molte differenze nei casi particolari; e ancor più difficile + PA è rimaner fermo nella presa risoluzione, poichè potrebbe 4 smuovercene o il dolore che ci si minaccia, o la turpezza dell'azione, a cui ci si vuole costringere. Chè in generale è questo il caso più comune di tali azioni: ci si vorrebbe costringere a qualche cosa di turpe colla minaccia di grandi dolori. Dove siccome è sempre da preferire il dolore all’operare turpemente, si loda chi non vi si lascia costringere, si biasima invece chi vi si lascia costringere. I Eth. Nic. III, 1. 7. Svtote nel èrzwodviai, dTAY alcypoysat ‘À Nuti gÒv UTOPEVOGI dti PEYÀ.OY ua 4240. î 2 Eth. Nic. III, 1. $ 9 in principio e $ 10 in fine. 3 Eth. Nic; III, 1. 9.... &Tt dì yederotepoy Supetvat Tot mi cd ROXb dom FÀ piv mpocdozopeve Nutnpz, x pocbztay ds Y% È a di >» U, » VANE a 2 de vaqadbovma vicy 94, ev î7 Il senso di questo luogo imbrogliato mi pare il ù difficile rimaner fermi nella presa risoluzione 0°, poichè, essendo il più delle volte "Sa uello che =» LI vor val goyor yvovTat TEL TOÙS avarpraslevzas A ua seguente: è ancor pi di operare in una certa maniera doloroso quello che ci aspetta se non operiamo, e turpe q CI ci si vuole costringere ad operare, avviene che o il dolore minacciato, 3 attuale ci smuova dal nostro proposito. Una o laturpezza dell’azione IPEOR : n tiranno, anziché sottostare STA a, donna ha deciso di piegare alle voglie d’u ottostare ai tormenti da lui minacciatile, ma al momento dî Meter i; deci a tur 'azi a per compiere, la tratquanto ha deciso, la turpezza dell azione # st De So Sa n Ì i ferisce i tormenti, Un uomo ha o di soffrire — tiene dal compirla e pre leciso d È Uursussazzenatessaaeeice isa reneeaaee re va naasenaoaineanininianienaninininiaeaninrioeinezizanioneeaerisseeereenaeoaierazeoiza lean ese ria zezanei Riassumendo, involontaria o forzata è l’azione il cui principio è al di fuori di chi la fa, e a cui questi in niente contribuisce da parte sua; e il timore di mali maggiori (6 96Bos pertivey zaz6y) e il fine onesto per cui si operi (dt x4).6v 71), non rendono punto involontaria o forzata l’azione, sebbene le comunichino un carattere speciale, di cui è necessario tener conto quando si tratti di stabilirne il valore morale. Che se alcuno dicesse che in realtà l’onesto (rà x21é) e il piacevole.anche più (xè dt2), rendono involontaria e violenta l’azione, perchè costringono dal di fuori (avarstem #0 dv7z), se ne dovrebbe concludere che tutti in tale ipotesi sono forzati a fare ciò che fanno, poichè tutti operano per questi due motivi, l’onesto e il piace- ‘a vole!; l’utile stesso per cui spesso si opera, non si sceglie se non come mezzo a un bene o a un piacere; ciò che | è amato e scelto come fine, è il bene e il piacere 2. D'altra parte chi opera per violenza e involontariamente, opera con dolore (2vrnpòs): invece chi opera per il piacevole e qualunque tormento piuttosto che rivelare un segreto che possa, ad esempio, compromettere la patria; appena sente i tormenti, si rimuove © dalla sua decisione. Siccome poi si tratta di dolore proprio, personale, da una parte, e di onestà dall'altra, e siccome è da preferire sempre il dolore al venir meno all’onestà, così l’autore aggiunge: O0ey Erauvot zz Yéyor ecc. cioè a dire che si lodano coloro che non si lasciano costringere dal dolore a fare qualche cosa di turpe, mentre invece si biasimano coloro che vi si lasciano costringere. Ero: è da riferirsi ad 7 pi, Yéfora mepi Tod; vayzaolivmzz. 3 tNEth: Nic. III. 11. x 2 Eth. Nic.: 7eiòY Yao dvrwy cav sic TRS UiosGeLe. AIN0d GUozs0vTos Adios ed Eth. Nic. VII I, 2.1. dofcre dov yecusov civai di ob fiera apabov ari dovk, bareQUINTA dv ein v&Y206v TE AU Td 400 we Tin. l’onesto, opera con piacere (19 4dovîs); per la qual cosa se ciò che è piacevole ed onesto: costringesse ad operare, si opererebbe ad un tempo con dolore e con piacere, il che involge contraddizione!. « E ridicolo adunque, conclude Aristotele, accusare le cose esterne, e nonse stesso come facile a venir attirato da esse, e delle azioni belle dar la causa a se stesso, delle turpi alle cose piacevoli » ?. I Eth. Nic. III, 1. 11. L'affermazione di Aristotele che chi opera per il piacevole e l’onesto, opera con piacere, non si può accettare che in parte; perocchè, se è vero che chi opera pel piacevole opera con piacere, chi opera invece per conseguire cosa onesta, si sottopone il più delle volte a dolori e non opera conseguentemente con piacere (Cfr. Eth. Nic.) Masi potrebbe risolvere questa contraddizione in cui pare Aristotele si trovi con se stesso, affermando, come fa il Michelet nel suo Commento, che qui ($ 11) Aristotele parla dell’onesto che per se ci spinge ad operar rettamente, mentre prima {$ 7) ha parlato dell’onesto che ci induce a soffrir dolori per ottenerlo. « Postquam auctor de honestate, quae nos ad molestias subeundas impellit, et de molestiis locutus est, quas ut vitemus ad turpia facienda cogimur; jam de voluptate loquitur, quae nos ad haec cadem, et de honestate quae ad recte agendum compellit. Sunt autem haec illis magis spontanea, quia voluptas et honestas fines sunt, quos sponte nostra per se cligimus, molestias autem semper invite subimus, utpote a natura nostra alienas » Michelet Commento cit. pag. 103 - 104. D'altra parte si potrebbe ricordare che nella teoria d’ Aristotele è virtuoso solo chi opera il bene con piacere. Eth. Nic. 1 uh aitdy ebmpatov ovTa d tuuròv, Tv d aley pv nÙ i è cosa ridicola che, mentre si sostiene che tanto 1 ci costringono ad operare, quando si viene alle applicazioni, a che le azioni buone non siano già dovute, come a causa e per contro le azioni turpi siano dovute 1 yeXoloy Sh cd qitizola mà 4706, dI mò 76V rowirmy; zal TGV pev 4XA6Y Si. Il senso del qual luogo è il seguente: l bene quanto il piacevole si sosteng efficiente, al bene, ma a nol; die i Nel qual luogo il filosofo riconosce evidentemente, e sì fa gioco di coloro che non vogliono riconoscerlo, che delle azioni nostre siamo noi la causa efficiente: noi abbiamo in noi stessi una forza e un'energia nostra propria, colla quale possiamo sottrarci alle influenze che ci vengono dal di fuori, perfino all'influenza che ci possa venire dal bene. Il che, o c'inganniamo, o è un accenno abbastanza chiaro alla libertà del volere. Quanto è detto del bene e del piacere, si può ripetere dell’ira (0vpés) e del desiderio (r:0vuiz): le azioni che si fanno sotto lo stimolo dell’ira e del desiderio non sono involontarie !. Perocchè se lo fossero, nessuno degli altri animali agirebbe volontariamente, e neppure i fanciulli che agiscono massimamente sotto lo stimolo di questi due moventi interni. D'altra parte anche alle azioni come a causa efficiente, non a noi, ma al piacere che ci costringe. Per esser conseguenti dovremmo invece tutti due questi generi d’azioni attribuire alle cause esterne. Inteso così questo luogo, mi pare che non si possa dire in riguardo ad esso quello che dice il Ramsauer; (Commento citato): vides illi lizio quasi codem tempore cum diverso hominum genere rem esse. Qui enim dicant etiam 7% 423.d fizuz esse, non poterunt iidem té zz4.6v zi7izola é2UT005. Invece a Z. pare si tratti degli stessi uomini. Soltanto mentre in teoria sostengono che il piacere non soltanto, ma anche il bene costringe ad operare, e aggiungono il bene per far passar meglio la loro teoria, in pratica poi sostengono quello che loro fa comodo. Fa comodo a loro esser riputati veri autori del bene. Non fa comodo esser riputati autori del male. Eth. VE , AB Noi traduciamo ira il 0vuds greco. Ma veramente 0»yd5 non significa soltanto l'affetto speciale dell’ira. Il 0105 indica l’impeto, la veemenza, il calore dell'animo, ha quindi un significato più largo di ira. Tuttavia in italiano non parola che renda perfettamente il Inps. Eth. Nic. Qui il volontario anche più che altrove Saprel trovare una belle siamo spinti da un qualche desiderio, da un qualche affetto, e sarebbe ridicolo dire a nostro elogio volontarie le azioni belle, involontarie le turpi, mentre dipendono dalla medesima causa. Ci sono poi delle cose che conviene desiderare ardentemente, come ci sono dei casi in cui conviene adirarsi: come si potrebbe dire involontario ciò che si fa in questi casi? ®, Ancora, che differenza c'è fra i peccati che derivano dalla fredda ragione e quegli altri che derivano dall'ira o dal desiderio, per cui questi. ultimi soli devano essere involontarii? Sono da evitare si gli uni come gli altri e le passioni irragionevoli non meno della ragione sono umane. Finalmente perchè si dovranno chiamare involontarie quelle azioni che derivano dall'ira o dal desiderio, che muovono cioè di là donde il più delle volte gli uomini sono spinti ad operare 4? Come si vede, Aristotele in questa questione che riguarda il volontario e l’involontario e ciò che è forzato e ciò che non è forzato, procede rettamente dall’estrinseco all’intrinseco, dal mondo esterno al mondo interno. Violenza è solo quella che ci viene dal di fuori, dagli è preso nel significato speciale di spontaneo. Perciò non è a far le meraviglie se Aristotele dice che appartiene anche alle bestie e ai fanciulli. Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. III Come si vede l'argomento è questo: le gionevoli non meno della ragione sono umane: per conseda ragione, è anche volontario (2) passioni irra guenza se è volontario ciò che deriva i ciò che deriva dall'ira e dal desiderio. Qui è ritenuto come volontario tutto ciò che deriva dall'essere dell’uomo; perchè ‘volontario anche qui è preso nel significato di spontaneo. Tratteremo largamente in fine la questione dell’éz00 Eth. Nic.. ti Giovy e dell'uzoustov. elementi, il vento per esempio, o dagli uomini, ed è violenza materiale, a cui non è possibile opporre resistenza; il vento ci trascina o ci solleva; gli uomini, quando ne abbiano il potere e la forza, c'imprigionano, ci tormentano, fanno di noi tutto quello che loro aggrada. Il timore di mali, che si vogliano evitare, un fine onesto per cui si operi, non costituiscono violenza; i mali per verità sono al di fuori di noi, e il bene a cui si miri è anche fuori di noi; ma il timore che si ha dei primi, è cosa subbiettiva, personale, e il bene ci alletta e ci sospinge solo in quanto è appreso ed apprezzato da noi, e s'è quindi trasformato in cosa nostra. Il movente è perciò sempre in questi casi interiore, senza contare che la vera causa motrice, il principio che mette in moto le membra, n dpyn où zuelv Td dpyavizà uéen, appartiene a colui stesso che opera,'èy abrò torw |. Altrettanto è da dire del piacere, dell’ira e del desiderio che sono tutti moventi intrinseci, tutti dipendendo dalla natura e dall’essere stesso dell’ uomo, di cui sono come la manifestazione. Per Aristotele è volontario o spontaneo tutto quello che è intrinseco all'uomo: egli non si cura di determinare se quello che è intrinseco sia intrinseco soltanto apparentemente, e dipendain ultimo ancora da qualche cosa d’ estrinseco; quello che è nell’ uomo, per qualunque motivo vi sia c da qualunque causa derivi, gli appartiene, e gli si deve a giusto titolo attribuire. Il regno dell’ szobary è vastissimo, quasi tanto vasto quanto la vita dell’uomo. Eth. Nic. III, 1. 6. metal a [ie à PA. x x | I ° MATTONI INI CRE PET ARI FR IR e PR ARR i nin enizaz azz nana 10S Pan TTA nerina nen ini era reni esente merpasenazeanenesaziaricnennenecaasionzossenenianeanisea II. E in secondo luogo involontario quello che si fa per ignoranza (%yvorx) *. Intorno a questo è però da osservare che non tutto ciò che si fa per ignoranza è a rigore da chiamare involontario; imperocchè chi pure per ignoranza abbia fatto cosa di cui poi non ebbe a pentirsi e a sentir dolore, che anzi a lui piacque di aver fatta, non si può dire l’abbia fatta involontariamente, sebbene per verità neanche volontariamente, non facendosi volontariamente se non ciò che si sa: invece è da dire veramente involontario ciò che si fece per ignoranza e di cui poi si sentì pentimento e dolore ?. Della quale restrizione è da tenere 1 massimo conto nello stabilire il grado d’imputabilità d'un’azione. Se altri infatti si compiaccia -d’ un'azione che fece a sua insaputa, quest'azione che non si poteva dir sua perchè l’ignorava, diventa quasi sua per effetto di quel compiacimento. Intorno all’involontario per ignoranza è anche da osservare, che bisogna distinguere ciò che si fa per ignoranza, da ciò che si fa ignorando bensì, ma per un altro motivo. Imperocchè l’ubbriaco e l’ adirato è certo che non sanno quello che fanno, e tuttavia non Sl può dire che operino per ignoranza, e quindi si devano ritenere involontarie le loro azioni; le loro azioni, anzichè dall ignoranza, AO origine dall’ ubbriachezza € dall ira, SR non hanno saputo astenersi © da cui derivò 3PRUGL, ‘OSCUra= mento della loro mente 3. Per conseguenza chi abbia 4 Etb. Nic. III, 1. 39 Eth. Nic. INI, 1. 13 © Eth. Nic.  permesso che gli affetti dell'animo suo prendano tanta forza da accecarlo interamente, sicchè non possa più discernere quello che pure poteva discernere, costui non accusi come causa di peccato la sua ignoranza, ma quegli affetti che non ha saputo regolare. Ancora non è da credere che renda involontaria l’azione l'ignoranza dell’universale, cioè del bene e del male, l'ignoranza che riguarda il fine da conseguire, per cui gli uomini volgono l’opera loro ad un fine indegno, non sapendo ciò che sia veramente da desiderare. Il malvagio ignora ciò che convien fare e ciò da cui conviene astenersi; ma non per questo egli è non malvagio: anzi è questa ignoranza appunto la causa della sua malvagità!, Chi opera male non può addurre a sua scusa R di aver ignorato ciò che conveniva. fare. L'ignoranza x del bene e del male non può essere ottima ‘scusa del | ‘peccato; altrimenti si dovrebbe riputar buono chi pure abbia commesso azioni turpi ed ingiuste, quando in antecedenza abbia stimato bene quello che si propose di fare ?. Invece rende involontaria l’azione l’ignorare le cose i singolari nelle quali e intorno alle quali versa l’azione medesima; chi ignora qualcheduna di queste, ben lungi dall’operare volontariamente, merita compassione e Eth. Nic. Aristotele oltre che dell'ignoranza dell’universale) 1: x: III dvorz, parla anche d’un' ignoranza che ha luogo nel preeleggere, SR È) 17 mpozipécei dryvovz, come d’una causa della malvagità, alla in #36 poy0nptxs Eh. Nic. Gl’incontinenti, &xpxTeì, non errano nel fine, poichè sanno che sì deve fuggire la libidine, ma, tratti al desiderio, si allontanano dalla via che conduce al fine. In questi. C’è conoscenza dell’ universale, e ignoranza nella preelezione. Cfr. Mi. i |‘ cheler Commento cit. p. 108. + perdono !. Essendo le cose singolari, nelle quali versa l'azione, al di fuori di noi ed estranee a noi, l'ignoranza di queste è in qualche modo una causa esterna, un istrumento esterno ed estraneo alla nostra volontà, sebbene in noi; sicchè ciò che si fa sotto il dominio di tale ignoranza, sembra fatto non da chi agisce, ma da questa ignoranza stessa. Mentre l'ignorare che cosa sia bene e giusto e retto dipende da cattiva volontà, ed è non già qualche cosa d’estraneo e d’estrinseco, ma un principio interno, una qualità propria di chi agisce, che rende questo imputabile della sua azione. C'è insomma un’ignorantia juris, come la chiamano i legali, e wn’ignorantia facti; la prima è imputabile, la seconda non è imputabile; Ignoranzia juris nocet, ignorantia facli non nocet. L'ignoranza dei particolari può riguardare e chi opera (is) € ciò che si opera (xt) e intorno a che o in chi si opera (rspì #t È evi) 3, e con quale mezzo sl opera (rim), e per qual fine (Evezz 7ivos) e in qual modo 4 Certamente non è possibile ignorare tutte queste circostanze ad un tempo, chi non sia pazzo; perocchè non foss'altro, come potrebbe chi opera ignorare se stesso? Ma si può ignorare o la sostanza dell’ azione, o l'oggetto in cui cade |’ azione, 0 il mezzo, o il modo, o il fine. Per esempio ignora ciò che fa O) la sostanza dell’azione, chi ignorando non si dovesse dire una certa, Eth. Nic. Il Commento di Michelet. Z accetta la spiegazione di Michelet. Il rrept ab el’èv Ti Ì i 2 L i ì U AI CD indicano la medesima circostanza, l'oggetto in cui cade l'azione;sol to mentre il mepi ci si riferisce a cosa inanimata, l'îv 7ou si riferisce tan ico: pata, ersona Refer #s0l zi ad rem inanimam, îv ivi ad hominem. a p 3 i È + Eth. Nic. INI, 1. 10. 23 G. Z. uu i* Dà ‘per un nemico, come Merope, e l’uccida, ignora l'oggetto cosa, se la lasci sfuggire nel discorso: chi scambi il figlio dell’azione o la persona su cui agisce: ignora il mezzo chi credendo una pietra esser pomice e perciò materia tenera e innocua, oppure essere spuntata l’asta che ha invece acuta la punta, la scagli contro qualcheduno e lo ferisca: ignora il fine chi apprestando all’ammalato una pozione collo scopo di salvarlo, l’uccida; e chi volendo solamente toccare, percuota invece violentemente, è ignorante del modo !. Intorno a tutte queste circostanze potendo aver luogo l'ignoranza, chi operi sotto il dominio di questa opera involontariamente. Se adunque, per quanto s'è detto, involontario è ciò che altri fa costretto dalla violenza e per ignoranza, volontario invece sarà ciò che sì fa per un principio intrinseco e conoscendo le singole circostanze in mezzo alle quali versa l’azione 2; 0, come spiega lo Zanotti, avendo considerato le ragioni di farla, « perciocchè le singole circostanze, 7% x20' Éxxst2, che debbon conoscersi dall’operante, contengono appunto le ragioni, per cui dee, o non dee operare. Per tutto questo Eth. Nic. II, 1, 17. Accettiamo il 7i0xs del Susemhil, e non il rafees del Michelet, del Ramsauer ecc. L'esempio di chi appresta una pozione all’ammalato affine di guarirlo e invece l’uccide, piuttosto che un esempio di chi ignora il fine, ci parrebbe un esempio di chi ignora il modo o il mezzo. Vedi quello che dice il Ramsauer molto giustamente in proposito Eth. Nic.  7òd Szobcvoy Séterev dv civa où dex Ev abré cidoti 7% nol) Enzota èv oîs modkic. Alla conoscenza delle circostanze in cuirsi compie l'azione, o, ciò che è lo stesso, alla esatta considerazione delle ragioni per cui l’azione si deve compiere, mirano la deliberazione, Bosdenaiz, e la preelezione, Tpoztoegts. La preelezione, chio chiamarei più volentieri proposto, ha grande importanza per la virtù, ed è ad essa strettamente congiunta. RE Dalla, preelezione si giudica il costume meglio che dalle azioni medesime !. Per la virtà infatti si guarda di più al come siamo disposti nell'animo, che a quello che si fa; gli atti esterni della virtù possono essere fatti a caso, 0 per ostentazione, o per simulazione, o per ignoranza, o per violenza; se manca l'intenzione, il proposito interno, la preelezione, mpoziosaw, gli atti virtuosi non hanno valore etico. Che cosa è adunque la preelezione ? La preclezione pur appartenendo al volontario, non è tutto il volontario; il volontario ha un'estensione maggiore; il volontario è il genere, di cui la preelezione è una specie. E difatti e i fanciulli e gli animali operano volontariamente, ma non con proposito deliberato, non con preelezione; e le azioni che sono l’effetto di un moto improvviso dell'animo, non essendo premeditate da.chi le fa, non si può dire sicuramente che siano state proposte, o prescelte, sebbene non si possa negare che sono volontarie. IN %, »,Ech. Nic. Trepi TINZPEGEOS eretar dte)berv, otzetd. è; Ù ne EIA À ” TATOYV Ye siva dozeì cf desti vat uao 7% in nplvew iv Ù TPACEOY.  Eth.Nic.  DEMI SATO Z CPI, eee?) pi SA a 4 Pa, unsasaezeraa:iezaazez; nnnasioneeeesaneazasose sseeneti Poneszeszoanesipanizionesianaaneraneionezeze sv anenzenennariceeneai nina neneeaniaseaianizsane. La preelezione non è neppure un fatto d'ordine appetitivo; nessuna delle specie dell'appetito, il desiderio (emivita), l'ira (016%), la volontà (fovàno:s) *, è preelezione. Che l’ira e il desiderio non siano la stessa cosa della preelezione l'argomento capitale è questo, che i primi sono affetti che appartengono anche ai bruti, mentre invece la seconda appartiene soltanto all'uomo. Per quanto poi riguarda il desiderio in particolare, preelezione e desiderio si oppongono l’una all’altro, come avviene hell’incontinente e nel continente, nel primo dei quali la preelezione è vinta dal desiderio, nel secondo per contro il desiderio è vinto dalla preelezione ®. S’ aggiunga che il’ desiderio ha per oggetto il piacevole in senso positivo, il doloroso in senso negativo; la preelezione invece non ha per oggetto nè l'uno nè l’altro. Chi desidera, qualunque cosa desideri, JI: Bpetic, appetito, risulta veramente di tre clementi, 0up.òs, eridupiz, Rodina: Cfr. Eth. Nic. I, 13. 18 e la nota dél Ramsauer a quel luogo: « 7ò emibrinazizoy zi 6)0g bpeztiziv: hoc denique nomen 70 4)6Y0v illius.... ad quod universam Thy #014hv dpethv referri mox discemus. Primum est in eo quod habet èr iMuniay, at insunt etiam alia, ut addita voce %%Ì 190; ROTOnTe, quae presto Th ET I DDAZAI DS dpicems sunt. "055 E1s VEN ve Pe NTAZ vai Quuds où Bobana (414 b 2) » pag. 75. 2 Eth. Nic. II, 2 4 za! 6 &zoztie Ce DIIONIDTA] Tare mpozipodu evo d' où 6 Syapathg Ò' avdrzdiy Toogipobuevoe ev, Ceri VIIXONI d’ où. Il continente e |° incontinente hanno questo di co mune che c'è in loro una specie di lotta intestina come di forze ostili; da una parte il desiderio, dall'altra la ragione; nel continente 3 la ragione si assoggetta il desiderio ribelle, nell’incontinente il desiderio ottiene il sopravvento. « Quum Aristoteles ad mores hominum spectans, ut breviter loquamur, quatuor distinguat genera (qui boni, qui mali sunt, qui &y4p%TeTs et CRI in duobus illis quos, priore loco diximus, discrimen quo in anima % Gostic a ratione differt ante”“ani tai Pacini te nai init sia buona o turpe, per una certa necessità dell’ umana natura se la finge come piacevole; chi preclegge, anche se per caso preelegga i più turpi piaceri, se li rappresenta sempre come beni !. Non è adunque da confondere il desiderio, colla preelezione. Anche meno è da confondere l’ira con la preelezione, poichè le cose che si fanno sotto l’ impulso dell’ira, sono ben lontane dall’esser fatte con meditazione e proposito deliberato. La volontà, sebbene affine, non è neppur essa la stessa cosa della preelezione. La volontà infatti può versare intorno a cose che o sono del tutto impossibili, come chi volesse vivere immortale, oppure sono tali che il farle non è in potere di chi le vuole, come chi volesse che un certo istriéne o un certo atleta vincesse. Chi preelegge invece, non si propone cose impossibili, salvo il caso che sia pazzo, nè cose che non sia in suo potere di compiere 3. Aggiungasi che la volontà si riferisce piuttosto al fine, la preelezione invece, ai mezzi che conducono al fine. Noi vogliamo esser felici, scegliamo i mezzi necessari al conseguimento della oculos non est. lam enim in .probis hominibus Tò dpe4tizoy totum se conformavit ad auctoritatem rationis, in pravis co. redacta est ut potentiae 705 opeztinod libenter assentiat et inserviat. Contra oi 49% mel et oi azparete id commune habent, ut in utrisque spectetur intestina animi dissensio et dimicatio quasi virium hostilium. In ANZI enim victa ratione optime apparet con) sit propria 775 dpitews vis spernentis © TOY If. +; in îjnpeare stz vero subacta cupidinis rebellione eventus docet, rationem iubentem atque increpantem aditum habere ad 7ò dpetu0Y ». Ramsauer Commento cit. p. 74 i { Eth. Nic. JII, 2 5. Cfr. la nota del Ramsauer a questo luogo. Eth. Nic. Éth. Nic. IMI, . RE ore a a ad felicità. Dire che si sceglie d'essere felici non sarebbe conveniente !, Se però la volontà è differente dalla preelezione, non è differente che nella maggiore estensione ch’essa ha: noi vogliamo quello che preeleggiamo, ma non inversamente tutto quello che vogliamo preeleggiamo ?. Stabiliti i confini tra la preelezione e le singole forme dell’appetito, resta a vedere se la preelezione sia un fatto d'ordine puramente intellettivo. E qui Aristotele | confronta la preelezione coll’opinione, dé, dando però i all'opinione un valore e un significato più esteso dell’or.dinario, sicchè si può dire che abbracci in generale tutta l’ intelligenza 3. È 1 Eth. Nic. III, 2.9. à e: “6 ? Eth. Eudem. II, 10. 17 &rxvTeg zo Govtonela È nel Tonzi- i pobuebz, ob pevtar ped Rordoualz, riva rpeozipobts"z. Osservo però che in realtà tutte le cose che si vogliono, si scelgono anche; perocché le cose impossibili non si vogliono, si vorrebbero soltanto; c’è, vale a dire, per quanto riguarda le cose impossibili, un volere iniziale, non una vera e propria volizione; c'è il vorrei, non il voglio. Si 5 Eth, Nic. III, 2. 10-15. L'opinione com'è intesa qui abbraccia La in realtà tutta l'intelligenza, perchè in 1° luogo si riferisce anche alle cose eterne, che cioè non possono cssere altrimenti, quindi abbraccia. quella parte del principio avente ragione, che Aristotele chiama 7ò Pr pr EmaTovzoy; in 2° luogo sì riferisce anche alle cose che possono L: essere altrimenti, quindi abbraccia quell'altra parte del principio avente Cor ragione che Aristotele chiama 7ò ).0yto7t6y (Cfr. Eth, Nic, VI, 1. 5-6). È * Per conseguenza abbraccia l’intera ragione. Senza contare che è leo- + enti didvorz, perchè dof4lousy di ci 307 insi it CD path dizvoz, p o9439uev de TL EoTw, e insieme moeztizA RIGICATO, ; i $ i drdvo1a, perchè:dot4lonev Tini cuuptper i oc. Il dolzoridy adunque. È : Sal ha qui la stessa estensione del davanti. Nel libro VI cap. VS il È x » Telo "a . 4 . - AR doQxstiziv ha un significato più ristretto: % == yde dé * S pi Li cu Teol TO ° evdey duevov Dos Eyew al i geivacis. AAT NELL’ETICA D'ARISTOTELE Primieramente adunque l'opinione si estende a tutte le cose, non meno a ciò ch'è eterno ed impossibile, che a quello ch'è in nostro potere; la preelezione invece si limita a quest'ultimo appunto, come già s'è fatto osservare !. L'opinione ha per sua legge il vero; la preelezione il buono. Coll’eleggere il bene od il male diventiamo di certa qualità, buoni o cattivi, mentre coll’ opinar bene non si diventa buoni, come non si diventa cattivi coll’opinar male *. E poi si sceglie di seguire o di fuggire una qualche cosa in seguito all’ opinione che ce ne siamo formata, ma non si può dire affatto che opiniamo il seguire o il fuggire medesimo ®.. Si noti inoltre che la scelta cade su beni conosciuti, mentre l'opinione si forma là dove manca una perfetta conoscenza. Finalmente se la preelezione fosse la stessa cosa dell'opinione, si vedrebbero le stesse persone opinare e preeleggere il meglio: mentre non è raro il caso che si opini il meglio e per malvagità d'animo si elegga il peggio °. 1 Per quanto fu detto adunque la preelezione non è un fatto che appartenga del tutto 0 all’ appetito 0 all'intelligenza. Forse che risulta di tutti due questi elementi? Vediamolo. Ma prima esaminiamo che cosa sia la deliberazione, Eth. Nic. Eth. Nic. SII, 2. 10-11. 3 Eth. Nic. ‘ RUS, 13. %d Tooztpodue % où rav touev. Intorno al qual argoice il Ramsauer: Parum in hoc sexto A Îoc vi, Ò Sara 4 ziòv dotalovtwYy 00 OLGTAL0VGWY, Ma univ È$ uoMiota iouev 4 Eth. Nic. III, 2. \ (Sa \ Kay = SÌ dpa9à dvra, Dobalopev dè to si può riferire quanto Ò Evo. Y%0 iDevar 1140 db 24-27. men argumento ponderis: YI olovtal cups e ‘ mpozipeois esse d0S4 TU s Eth. Nic. III, 2. 14 Poterit igitur nibilominus dii è. titan nazio piantina ® PY log * stesso Tpoxtosote foblevai, perocchè la scelta pare non si possa dare senza aver prima deliberato che cosa si debba scegliere. Il nome sw indica elezione di una cosa con esclusione d’un’altra, e ciò non si può fare senza un antecedente x è) giudizio e un'antecedente deliberazione. La deliberazione, fobieva, è come quella specie di giudizio pratico che nelle creature intelligenti e ragionevoli deve sempre precedere l’azione. Perciò appunto non in tutte le cose si delibera e si prende consiglio. Non sì delibera sulle cose eterne e immutabili, o sulle impossibili ‘a ottenere; non si delibera sulle cose che dipendono dal caso, e neanche su quelle che dipendono dagli altri uomini; non si delibera su ciò che o per necessità di natura o per altre cause avviene sempre d’un modo, 0 sempre muta !. Si delibera invece su quello che dipende da noi e che può essere operato da noi, fovXeuius)a dì repl mov 89’ fiutv mpazzov *, là dove però l’esito è incerto e indeterminato, e ci può esser luogo a dubitazioni molte x e diverse; chè dove è certezza e sicurezza cd esattezza, anche nelle cose nostre non si delibera. Eth. Nic. \ D 3 Eth. Nic. %xl mept pèv mas dzorbeis al abrdo LIT pei E) » toy èriotmuiy nba fatt Bouth..... td Bovdeveclar dì èv I SE OA A UL IS di 7ò x #R0À E A gola NEL mois ds ETÌ Fò FOO, di priore dè nos aroboerzi, nai èv 0Îg ddLd sensoszerzeveeansazzosiessoneanen Si badi però che non si prende deliberazione e consiglio intorno ai fini, ma intorno ai mezzi che conducono ai fini. « Imperocchè nè il medico si consiglia s' egli ha da sanare, nè l'oratore se ha da persuadere, nè il politico se ha da fare buone leggi, nè alcun altro dei rimanenti si consiglia intorno al fine: ma tutti avendosi proposto un qualche fine, indagano in che modo e per quali mezzi sarà ottenuto, € se apparisca che per più mezzi si possa ottenere, ricercano per quale si otterrà più facilmente e meglio, e se non si possa ottenere che per uno, ricercano il come di quest'uno, e il come di quel come, finchè giungano alla prima cagione, la quale -. L'ultimo nell'analisi è primo nella ricerca è ultima. . li ultime parole vanno intese nella generazione », Le qua Eth. Nic. Non è vero che si deliberi sempre in on intorno al fine. Verius enim hoc (che deliberiamo intorno in artibus, velut medici, oratoris. - e ordinandam spectant. Etenim quomodo erit judicandum de torno ai mezzi e N Ecco le giuste osservazioni del Ramsauer a questo luogo: ai mezzi e non intorno al fine) uae ad universam vitam ben quam in iis q aa RO REESE * ve ut ipslus philosophi vestigia Preriano i Re e dy dizapivat OTOV AITI TOLG) AIOETEON, illo cui forte factum est LAAET i : quoniam et timet instantem dolorem nec libens admissurus est quo efas sit (r110 @ 29-33)! Annon ambiget deliberabitque, utrum dolor na t? Aut igitur duplex genus sibi fugiendus an honestas amplectenda si ee ltera qualem h. 1.(C 15 sq.) depingit; Boumis es de fine altera, altera 3 i Ve) aut illa quidem meditatio quae ad ciln perunet, quamqua psa i vel ACETI, intendi audivimus, alio nomine indenda genere seponenda. Silentio vero camdem obruere utrumque negari non poterit et esse cam et facere pi . CRI o Neque enim in exemplis quibus nititue Aristoteles 0 Ù k quod dici. Fuerunt profecto viri poliuci, Ilent sUvopiav compa in pio aliquani 14 - erateta TIP wPETSO: haud licuerit: na ad mores hominum. S ino verum est ra È eno certo constabat, utrum ma ; a uibus haudita P i pre DARet I; ivitati an sibi potentam; arqui Ista de fine q rare Cl sibi così: quando l’uomo nella sua ricerca dei mezzi per giungere a un certo fine, è arrivato a quell’ ultimo, oltre il quale non resta più nulla a deliberare, cessa dal deliberare e incomincia a operare: per ciò quello che fu ultimo nella ricerca diventa come il principio dell’ azione. Avviene qui quello stesso che nella risoluzione d'un problema di geometria. Chi si propone, ad esempio, di ricercare il centro d’un circolo, dati tre punti della circonferenza, congiunge i punti con due rette, divide le rette È in due parti eguali, innalza una perpendicolare sopra il "i ‘punto di mezzo di ciascuna delle rette, e dove si incontrano le perpendicolari, qui ha il centro del circolo. Il centro del circolo è ultimo a esser trovato, ma in realtà è il principio da cui dipendono i singoli momenti della figura geometrica descritta, è il principio da cui il matematico | fu mosso a fare quella sua operazione! Insomma fra la deliberazione e l’azione, fra le Bobdevas e la pà4:5 intercede questa relazione, che il fine che uno si propone a raggiungere, è il principio della deliberazione, eil termine della deliberazione è il principio dell’azione 2; ciò per cui si fa l’azione (65 od fveza) è il fine, ciò che muove all’azione è quell’ultima cosa che. ; fu escogitata dalla deliberazione: il primo è causa finale, | la seconda è causa motrice (60sv zivaoto). i ‘ Del resto è naturale che se la ricerca mena all’impossibile, si cessi dal deliberare e si abbandoni il pensiero dell’azione 3; come è naturale che si deva porre un qualche { Eth. Nic. III, 3. 11 in fine: è y&p PovAevopevos Eorzey Cnteiv uri daiva)ibe Toy cipa ivo: Teoroy OoTEg DICA TLITZA Cfr. il commento del Michelet e del Ramsauer a questo luogo, 2 Eth. Eudem. Il, 11. 6. #5 pv GÙv Y0Gzo Ò SE Ni Di (a n by Tò ito È 5 Eth. Nic. III, 3. 17. BoyMevToy DI vl TIONISTO È TÒ, | i ZA ZOATO ; 4 ef nf T00TINI d9mpLepevoY 4Òn 70 mpozipetov. 70 YZ9 Ca 776 Ho Dogo 21 dp Ennntos SaToy ms TpaSei, 4 "x . A bet yotMiy T0OLL9ETOV. EGTUY. TZU vpriev Toti O . (N i y PLS Y DIXI DITO Ea TÒ “ifodueroy Gray sly abroy WASLIATA coyhI, 42 x y } ra zodro 1% TO TA0ULIOVEVOY TONLTELO dx "Oy Sutuelto! ot TONLTELOY 45 Opnpos culi SaXov dì 7odTo z2i Ent dpy alto) SCE ZINIO % mposdowvta In poche parole, può avvenire che la parte appetitiva della nostr'anima, la dpeGts, si opponga alla presa deliberazione, ein talcaso nonsi ha preelezione; oppure che la dpe€ sia disciplinata per modo da lasciarsi guidare dalla ragione e da acconsentire per ciò a quella, e in tal caso ha luogo la preelezione. Dal che si vede come la. preelezione, contrariamente alla deliberazione, non sia semplicemente un fatto d'ordine intellettivo, ma abbia natura mista, risulti cioè d’intelletto e d'appetito, e si possa definire come un desiderio, una tendenza che deriva da deliberazione, e che si conforma ad essa (Gpetis fovdeutwzi) *. Per concludere, due momenti si devono distinguere nell'atto complesso del volere. Dapprincipio si delibera intorno ai mezzi necessarii al conseguimento d’ un certo fine; è questo il primo momento, il momento della {o)euri. Compiuta la deliberazione, lo spirito si deter mina e dà l'impulso necessario per compiere gli atti esterni ed interni che valgano a far conseguire quel fine. E questo il secondo momento, il momento della rpordozors. È in questo secondo momento che si manifesta propriamente l'energia del volere; la rpoziosaw è forza appetitiva illuminata da ragione, o, per dirla con Aristotele, appetito razionale, o ragione appetitiva, è il principio die. costituisce in proprio l’uomo, @ 7ozita deyà dolpo . L'uomo apparisce appena si MAU la volontà. Tiso pn 33 159. 1 Eth. Nic. III, 3. 19-20. dvtos Sì 700 © pron TOY uu ino PA02) A TRO sl a E e N n e AMA SIT i x - b P N e È : o E — È Me ae reesrcocosseceseapenn ponegeetosscoseogeseuandiene con vonaereonenerarsz TRIESISI Ne egsserenpasesecacagezssseppssonne Pe der setti e il potere di deliberare fra due partiti e di decidersi per l’uno di essi, escludendo l’altro. Sta qui la nota distintiva che lo eleva al di sopra degli animali e lo separa da essi !. La deliberazione e la scelta, s'è detto, cadono sui he conducono al fine, cadono su ciò ch'è possibile, mezzi c tutto ciò che rinchiude cadono su ciò ch'è in nostro potere; una impossibilità fisica 0 razionale, tutto ciò che oltrepassa “la naturale capacità dell'uomo, tutto ciò che riguarda il fine, è escluso dal dominio della deliberazione e della scelta. Sul fine non si delibera, nè si sceglie; l'appetito volontario, BobXnat, è per natura determinato al fine. È anteriormente ad ogni deliberazione e ad ogni scelta noi vogliamo il bene *. 5 Aristotele al pari di Socrate, al pari del suo maestro Platone, ammette una tendenza generale dell’ uomo verso il berie, tendenza che occupa presso la ragione umana il medesimo posto che l'appetito presso la sensibilità animale. E questa tendenza s'impone a noi; noi l'accettiamo come un fatto intorno 2 cui non si discute nè si delibera. « L'appetibile, osserva Aristotele, muove dapprincipio, il A dpelte divonmuh, val fi capo. Me Be 1 Aristot. De Part. amm. IV, 10. 6 9 Frh. Nic. II, 2.9. " pév Boblnsis Foù at)005 tori paddy. Tata a di Bobdmars ri uèv È covdan day diiporos. Cfr. rutto il FUN Nic. 1U 4.1 oî eius Sotly sipatat. a . dirtelo pensiero muove in seguito a causa di esso, di maniera che l’appettibile è l'origine del pensiero. L' appetibile muove senz’ essere mosso dal pensiero ch’ esso eccita » x E questo appetibile è il bene. Il desiderio e la volontà del bene adunque non è nel potere dell’uomo. In suo potere sono soltanto la deliberazione e la scelta dei mezzi. La deliberazione e la scelta infatti suppongono non soltanto che due possibili siano presenti, e quindi la contingenza nell’oggetto dell’azione; ma eziandio che l'azione sia contingente per rapporto a noi, vale a dire che niente ci obblighi a scegliere e a tradurre in atto uno dei due possibili piuttosto che l' altro. Contingenza nell'oggetto a cui s' applica, contigenza nel soggetto che la deve applicare, sono le condizioni della scelta °. Gli animali hanno bensì potenza motrice e spontaneità di movimenti; ma questi movimenti, pure spontanei, pure non determinati dal di fuori, sono però sempre sottoposti interamente a una forza intrinseca, l'appetito; e si compiono colla stessa rigida necessità con cui in un sillogismo date le premesse se ne trae quella conclusione che vi è contenuta. « Presso l’animale l'appetito tiene luogo della maggiore; la sensazione, o in generale l'intuizione, della minore; l’azione, della conclusione. Bisogna bere, De anima e 7 TÒ è ‘4 Suivora aei dTL doyn abrlis tari mò dpeziov. TOÙTO N02) uve Ob ALvOUNevoy TO vonbdiva. Eth. Eudem. II, 10. 10-11. TÀ pièv {20 duvztà pev sori z2Ì siva vel ph civas, DN obi do uiv adr h fivens èoth, DIL TÀ per did gbsy TZ Di di wars aitizs yer, mepl Oy abdels dv èyysrgnosie Bondebcala: più apuoov megì Oy D avdézera vu / % 4 n x . \ RZSA Pe pevoy 7ò siva val pih, Id val 70 Bontebazaa coîg dvbpdamore, | ri att N >, Dia OR) SATA SI eZ È d DES ITAUTA tati box èo° vipiy toni mozioni uh Toda. dice l'appetito; ecco la bevanda, dice il senso, e tosto l’animale beve! ». L'uomo non ha soltanto le facoltà dell’animale, il principio motore, l'appetito, la sensibilità; ma un’altra facoltà ancora che tutte queste trascende, la ragione: colla ragione compare nell'uomo il potere di.deliberare e di scegliere. La maggiore del sillogismo pratico che riguarda il fine da raggiungere, è nell'uomo ancora fatale, perchè il fine è dato da natura e non può essere che il bene; ma la minore, che riguarda i mezzi, non è più abbandonata alla sensazione o all’imaginazione, nè è quindi quella prima che capita; bensì è soggetto di riflessione € di esame da parte della ragione, che la determina liberamente. La minore del sillogismo è perciò contingente, e contingente è anche l’azione, o la conclusione, che partecipa della essenza di quella. x Questa contingenza 0 libertà nell’operare è il grado più alto a cui possa giungere la natura, ed è il privilegio esclusivo dell’uomo, dell’uomo adulto e maturo, chè il fanciullo partecipa ancora con tutto l'essere suo all'animalità. Per questa contingenza 0 libertà l'uomo è il padrone dei suoi atti, è il loro generatore, come è generatore dei suoi figli 3: a nessun altro va attribuita un'azione che a chi l’ha fatta con contingenza e libertà. 1 Ravaisson Essai sur la metaphysique d'Aristote t. I. p. 494. 2 Iuer: "Gis Td moToy, tal) 3 « Iottoy pos imbpla Veyer Tods 70 moto, i atalinore simey, dc n 9, SAT . È A guitasta, À è vode, sbids iver. De Anim, mot. VIII. Cfr. De A aoieianiit i Anima, 1h specialmente $ 2. z x x, 5 Aristot. Historia anim 1, 1. BovdevtIzby dì povov avbprtos x x tari i Louv. Eth. Eudem.. Uta Ev Folk dimo Cor T% 3 x î \y A mpoal9e0%4, oUrz îv mdon iuzla. DA ì, IVI AMI è 44 e 3 Eth. Nic. II, 5 5 4eXaY sivzi YEYVATAY TOY TIASSOY WETEI La virtù pertanto è in nostra facoltà, come è in. nostra facoltà la malvagità !. « Perocchè in quelle cose nelle quali è in nostro potere il fare, è anche in nostro potere il non fare, e în quelle nelle quali sta in noi il no, sta anche in noi il st: cosicchè se il fare, quando ciò sia bello, è in nostro potere, sarà anche in nostro potere il non fare, quando ciò venga ad essere turpe; © se il non fare, quando il non fare è bello, è in nostro potere, è anche in nostro potere il fare che venisse ad essere turpe. Che se è in nostro potere il fare le cose belle e le turpi, ed egualmente il non farle, c ciò vale quanto esser buoni e cattivi, starà appunto in nostro potere l’esser buoni e cattivi » *. Il qual luogo è da intendere cosi: non c'è ragione che delle azioni cattive si giudichi diversamente che delle buone, e mentre le seconde si trova comodo far dipendere da noi, si creda non dipendano da noi le prime: sono in nostro potere le azioni buone e le cattive nella stessa misura, e poichè dalle azioni risultano gli abiti, anche la virtù e la malvagità. La vecchia sentenza che wnessuro. è volontariamente malvagio, nè involontariamente beato, obdeic Ezòv rovnods odd’azov pizzo, è vera nella seconda parte, è erronea nella prima 3. Anche Socrate errava quando affermava che la malvagità è involontaria e fin anche la a vai stavo. Cfr. Magn. Mor. diiloy oùv dr è Mlpwro: T6v Tp4= «i Eemy tori qevratizds. Eh. Nic. Eth Nic. Abbiamo tradotto: ciò vale quanto esser 4 buoni e cattivi. Il testo veramente ha: 7070 di iv ad ceyalloto nad ua29ì sivas. È adoperato qui il passato fiv perchè fu dimostrato prima pri (Cfr. il cap. I del libro II) che col fare il bene od il male si diven xa | buoni o cattivi; e l’autore intende riferîrsi a quanto ha detto allo | 3 Eth. Nic. III, 5. 4. virtà !. A chi attribuire le azioni se non all'uomo stesso, a un principio ch'è in lui #? Non sono prova di ciò gli onori ed i premi che si danno alle azioni buone, i biasimi ed i castighi che si danno alle cattive? Certamente coi primi si vuole incoraggiare la virtù, e coi secondi distogliere dal vizio: ora chi vorrebbe eccitare o distogliere dal fare checchessia; qualora questo non fosse nel nostro arbitrio? Si eccita forse qualcheduno a non avere caldo o dolore o fame, quando in realtà egli provi tutto ‘questo 3? La lode ed il ‘biasimo, il premio ed il castigo non si danno alle cose che sono il risultato della ne‘ cessità, della natura o del caso: non si loda e non si biasima, non si premia e non si castiga che ciò di cui noi siamo la causa 4. La stessa ignoranza il legislatore punisce nelle azioni . umane, quando sia frutto di colpa e derivi, per esempio, da ubbriachezza o da negligenza, che stava in noi evitare ?. Per verità solo l’autore della Grande Etica sostiene che Socrate ammettesse non soltanto la malvagità, ma anche la virtù essere invo= lontaria. Loxp4Tas È9%, ob èo' ipo favola nò arovdzio»e sbai Î gu0)0vs. si {9 T6 gui, iprheeiey ivtivagiY OTEPOY &Y oUleiz dv foro Tv dduzlzv. x CISA BovXorro Sia: siva fi #0L403, | a ps DI I) +; », A 5 9 dov d © ei siolu, ob %y E4OVTES ENG%Y Uzbtor ; Horse dflov dti obdi arovdzto.. Magn. Mor.  -$. > Eh Nic. III, 5. 0. Eth. Nic. ma sa tI »% = O Tor È, Vu Wi " 4 Eth. Eudem. IT, 6 10. Ersi d° "ee N ù sit va . n DIN x t— E szrd | Ve PETAL à 1 quriv Soy 7% peY ErZiESa è der defi Y aa AMEITEN ber SSL Si cd di avdlgzns di ebyns Di proeos Urso L I ad dn SI V- où vii èRANElTot DTT VERRI 2) Gewy uuroi atrrot SGuavi 050Y viag Yos aitros, EASÌvOs ONT, nA o pela RIS x iagy déyor x sì adv Erzavov gye1), diiloy brr net pet vai 4: ì BREA i 4 venni. FEpÌ cuba ton Oy abtds giciog nai def TIAGEOY. = ") AI Tv s Eh. Nic. III, 5. 8-9:, 24 G. Z. 3 srt RE neo 7.1 viel RT È to ilzaza del corpo, se effetti Perfino certe brutture e certi vizii uindi da noi e di trascuranza 0 di abusi, se dipendenti q non da natura, vengono, biasimati e puniti !. Taluno potrebbe opporre che se altri trascura j suoi doveri, gli è perchè è tale che non può non trascurarli; che tutto quanto egli fa di male, è necessaria conseguenza del suo carattere, € dell'abito oramai preso di fare il male *. Ciò è vero; ma di aver preso quell’ abito l’uomo è causa e responsabile. Stava in lui il nov condurre la vita tra i maleficii e le gozzoviglie; stava in lui il non compire i singoli atti da cui dovea derivare a poco et poco L'abitudine del vizio; egli pur sapeva, © l’ignorarlo è da insensato, che dagli atti si formano gli abiti; dovea atti che conducono ad abiti malvagi. L'abito malvagio è volontario, com’ è volontaria la malattia che s'è contratta furia di sregolatezze © per aver trascurato le prescrizioni del medico. Si sa, non è in potere di uno, per quanto lo voglia, non essere malvagio, quando malvagio sia diventato: Ma era in suo potere non diventarlo. Non è in potere di chi ha scagliato un sasso :l trattenerlo, ma era in suo : potere non scagliarlo; non è in potere di chi s'è ammalato dunque guardarsi dagli A per sua volontà, riacquistare la salute quando il voglia, È ma era in Suo potere non ammalarsi 8. vi E perciò degli abiti si deve direbensì che non sono tanto TE in nostro potere, quanto sono le azioni, perchè di queste % siamo padroni dal principio alla fine, e di quelli invece soltanto da principio; ma non per questo si devono Con- siderare come indipendenti da noi e quasi non nostri 4. i Eth. Nic. /, duolos dì gi modbers snoberol Ta e I. 1 Si 7 0 MA Lalla Si potrebbe opporre ancora che l'uomo opera sempre mirando, come a fine, a ciò che gli sembra bene; e non dipende dall'uomo che gli apparisca bene questo o quest'altro, non è l’uomo signore dell’apparenza (cis pavtzataz où vipios); invece quale ciascuno è, tale gli ap 2 parisce anche il fine; se cattivo un fine cattivo, se buono un fine buono !. ReTA r Ma se ciascuno è in qualche maniera cagione a se stesso del proprio abito, come s' è dimostrato, dipendendo da lui le singole azioni da cui l’abito deriva, è per ciò stesso cagione dall’ apparenza, cagione dell’ apparirgli questo o quello come bene, perocchè il giudizio morale è sempre in corrispondenza all’abito contratto, e quali noi siamo, e tale è il fine che ci proponiamo. È Se poi s'intenda parlare non già d’una qualità acquisita, d'un abito, da cui dipenda la scelta del fine, ma d’ una qualità originaria, dipendente dalla natura, e si dica che l’apparirci questo o quel bene, come fine da conseguire, dipende da natura; in tal caso non si capisce, se l'apparenza del fine cattivo non è in nostro arbitrio, come non deva dirsi la stessa cosa dell’ apparenza del fine buono, (ON " RAI AE VE OE SIIS O pre, Ep RR È apr ed sai ul Efes To Lev 29 Tpascwy 7 CY ALI pi yer ToÙ TEX0US z 5) NS e n) Su ere i ni > nes* += nbprot îGueY, sidbrae cà nol’ Enzona, TOY EEswy dì T7is do yi, LIOGTLOV ’ . 4 St pae 0° gyuota dì mpdobzars où uopos, Gore èrì Tov de o DEI a a A EDU TOSI \ =; dI OTL io ipy Riv ovTOS A LN DITO prozia, dx TOÙTo ELDUGIOL. Eth. Nic. III, 5. 17. ; Me 92 Eh. Nic. II, 5: 17 BI ev oùv EnaGTos sito Ts ESEm3 GTI FW AT, 24 TRS qurTanlas fora TW aùtòs ars. as 3 Cfr, Eth. Nic, IMI, 4. 4 specialmente le parole 6 aTovdZios YR9 unì èv E44GTO m%\nbès adrò o2veTat. tI votver 00005 poro voler 09U0s, i; CESRDA 20 AL TO mori 7wzs siva Tò TEMI TOLOvdE 4 Eth. Nic. III, 5. Pi aspetta. e si continui a chiamar volontaria la virtù e degna di lode e di premio, mentre invece la malvagità si dice involontaria, e non si ritiene quindi meritevole di biasimo e di castigo. A tutti duc egualmente, al buono e al cattivo, a il fine apparisce per natura O comecchessia, e vien posto x + tI 7 IL sd nat die dyaloy aipricetat, noi fatw sbguns @ ToUTO ernia Yi VIEN RANE o . a MINDS TEGULEV © TL ZIO) dh dgeth Ts varrdize fama EAGUGLON 3 mò nun, Td Edo quae È n tc] INS Tous TADTA TOZTASL, dz TOÙUTOY Eolo OÙA (CRI è CURL QUEI 233 -Ò ugo YZ ouolos, TO dado rà iTwadATOTE QUNETAL uri astra, Ti dI Vorrk mods TOUT daga govTes TPUATTOVGU inoadimore. pp 2 Id. ib. RESA TL ee ee Come si vede, Aristotele, in risposta all’ obbiezione, ha insistito più che altro sul fatto che virtù e vizio vanno trattati alla stessa maniera, e se si dice involontario il secondo, perciò che l’uomo non è libero nella scelta del fine, involontaria si deve dire anche la prima per la stessa ragione. Ma ha lasciato insoluta la questione che si riferisce all’ essere o non essere veramente volontarii la virtù e il vizio. A che giova infatti a tal uopo affermare che virtù: e vizio sono volontarii, perchè sono volontarie le azioni da cui questi derivano? La questione è così semplicemente spostata, dovendosi sempre dimostrare come € perchè siano volontarie le azioni. In sul finire perciò Aristotele aggiunge: « Sia che il fine, qualunque esso sia, non apparisca per natura @ ciascuno, ma sia in parte anche presso chi agisce, &Xe ni nai map abrdy tot, sia che il fine sia dato da natura; per il fatto che il buono opera volontariamente il resto, la virtù è cosa volontaria, e punto meno verrebbe ad essere cosa volontaria la malvagità. Perocchè similmente anche nel malvagio si ritrova il condutsi di per se nelle azioni, sebbene non nel fine, duotos osi da) O pria qa sd de gùrby è TAS TpUGSAUI vo sì uh SY T@ TO » ; Le quali parole indicano che adunque, ance e au l'ipotesi: che ‘ fine derivi da natura, le nostre azioni pero oi, sono în nostro potere e non vi siamo scono a ll i AE, volontariamente quello che determinati; L'uomo Opera vi Ù i Ne và obesi endoro QI i stre dh FO mEX0g MN DUCE ERLOTA ne 4 Eth: Nic. TIT, 5. 19 SETS PERI DIR 4 TII uoToy Sam, € È ’ a rd puev Ted0s N i x pero E2099L0g =dy arovdziov # dosth VETZAI piovd mote: \ io di Mom Toe D SUE 2 ooy 20 i dI szotoror dv sta. duotos Ficià] (e) Pil VU ACCAGI . ì ; | St ESS Ho “rd DL abrdy SY mite morbo nai el LI UGO, È . e 7 N fuoUgtoy È RCA Soi ra nas DELE, opera, sebbene il suo operare sia diretto @ quel fine. La le opere che conducono natura pone il fine, l'uomo pone a quel fine; quindi degli abiti contratti, virtù e vizio, È egli è almeno concausa, auvzirtos !. 3 Aristotele però non alterma recisamente che il fine È derivi tutto da natura; egli non esclude che possa anche SO su essere in parte presso chi agisce, Mk si (sc. Toù 8).005) Ri $ 20 TIP UdTN; cioè, se non m' inganno nell’ interpreta= b zione, che l'uomo colla sua energia individuale possa modificare e trasformare il fine posto da natura, € aggiungervi quindi qualche cosa di suo: in tal caso le azioni i e gli abiti che ne derivano, sarebbero anche meglio in E nostro potere. : i ai i Per concludere, Aristotele qui evidentemente occupa CI come una posizione intermedia fra il determinismo € * l’indeterminismo; indeterminismo, perocchè ad ogni buon 20 ‘conto, anche se il fine non lo pone l’uomo, egli opera Do volontariamente quello che opera per conseguirlo; deter- > minismo, perocchè Aristotele créde che il fine sia posto da sea ve, natura, o che tutt'al più noi vi contribuiamo in minima ip” parte. Il che concorda con quanto s'è detto, più sopra, che il fine essendo voluto e determinato per natura, la DE libertà e quindi il merito appartiene soltanto alla delibe- 4 razione e alla scelta dei mezzi che conducono a quello. x Per queste condizioni in cui nasce e si svolge, | 7 sola. libertà in Aristotele è di necessità limitata: nè. a E, À na A È 4 Eth. Nic. III, 5.20. 7©Y £620Y cuvalzioi TOS ultot MEI Wa S a ad I Une NELL'ETICA D' ARISTOTELE]caso certo di parlare della libertà sconfinata di certe scuole. La natura dell’uomo è il limite primo e più forte che ad essa sì opponga. Ecco in proposito un luogo assai notevole della Grande Etica: « Si potrebbe dire che poichè non dipende che da me l'esser buono, io sarò, quando il voglia, il migliore degli uomini.-Ma ciò non è possibile. Questa perfezione non ha luogo neanche per il corpo. Poichè non già perchè voglia prendersi cura del corpo, altri avrà il migliore dei corpi. Chè non soltanto a tal uopo son necessarie cure assidue, ma è necessario ancora che la natura ci abbia dato un corpo bello e robusto. Colle cure, il corpo sarà certamente migliore, ma non sarà per ciò il migliore di tutti; La stessa cosa conviene ammettere per quanto riguarda l'anima. Non sarà il migliore degli uomini chi semplicemente decida di esserlo; se la natura non vi concorra, sebbene sarà molto migliore in seguito a questa nobile risoluzione » Ra Non sì potrebbe assegnare um posto PIÙ importante alla natura, e negare con maggiore energia l’onnipotenza del volere. Si direbbe anzi che l’autore della Grande Etica abbassi qui di troppo lo spirito, facendolo dipendere da certe fatalità, analoghe @ quelle del TIESA lo Pie | ha degli istinti paturali; ma esso non è perfettamente AI : CIESE ne DON IREYOL a CI ATL imaidameo I Magn. Mor. I, 11472  RELA ue î dA TO i uol sento Salo siva GRINdIO, €2Y Pobezzi, Srna n° iuot Fot © Nato rosdalo, id Posto SI. LOI) GTOVIMITZTOS- où dh duvatdy TOLTO. Su al; dui obd' în TINTOY Di A) ° CEI e IP EA i-uusAetoa, Ina 0070. 0) LUG II > 12 Neri Tu © GOULTIS IVVETAL 70% (4 1 i ten #)}] GOULTIS he ’ nr T0Y her "0 GO. det SZ) uh 4, 9 O sa D 4 L = couzzos, 22 Îh mduov derato) “33 i fd i TOY GO: ADOS) 2) DI VIN A DAL 143 cl] Qual pesa + MINOLI NEVI VISO Aa) 2) fi quae òvoy NY STILE O serata ty ofy Ego 7d Tous UpraTz ILEYTOL ooua 190) PEAZAIO Berry pay 99) î ; GOUA #0 LIT HTOY pù. duolws Ò: del RI 100 BSLO GTO ZITTI V. n N Vai Viiie/ nz OR Y dro iabre #2 ir dois. ® 1 DI, Da) uh DI21 n DIGI È) SaTÀ LA DOTTRINA DELLA VOLONTÀ formato quando si schiude alla vitas e come con una buona igiene si riesce qualche volta a trionfare di certi vizii inerenti alla costituzione fisica, coll’educazione e con un regime conforme alla ragione e alla virtù si può riuscire anche meglio a vincere e a trasformare la natura morale. Del resto, nel luogo accennato, mentre si nega l’onnipotenza del volere, non se ne disconosce però l’ efficacia, dal momento che a quanti aspirano alla perfezione si rivolge l’incoraggiamento: Sarete molto migliori in seguito a questa nobile risoluzione ». E in realtà la risoluzione d'essere il migliore degli uomini, indica non soltanto che in chi la fa, c'è l'idea della perfezione da conseguire; ma il desiderio ancora e la facoltà di fare degli sforzi per conseguirla; e questo desiderio non può nascere che in chi ami già il bene, e trovi in questo sentimento d'amore la forza di attuarlo. Ma un ostacolo anche maggiore viene alla libertà del volere dalle esigenze logiche del principio di contraddizione. La libertà, s'è detto, richiede che gli atti dell’uomo siano contingenti non solamente nelle loro condizioni esterne, ma anche nelle loro condizioni interne, sicchè la scelta non sia in alcun modo determinata nè per l'uno nè per l’altro dei due possibili opposti. Ora in logica due proposizioni contradditorie, di cui cioè l'una affermi e l’altra neghi una medesima cosa, come ad esempio, Socrate è bianco, Socrate non è bianco, ogni uomo è mortale, qualche uomo non è mortale, stanno fra loro in tal rapporto che se l’una è vera, l’altra è falsa di necessità, e se l'una è falsa, l'altra è vera di necessità; in altre parole, la verità o falsità loro è necessariamente posta € determinata. Le proposizioni singolari riguardanti il modo con cui altri agirà nell’ avvenire in un caso determinato, comprendono i due lati V nio n) srvenieaazezione onnarezeaze neaneneappisanesaianezonenettoi d’ un' alternativa e rientrano nella categoria delle proposizioni contradditorie; e di esse per conseguenza è da dire quello stesso che s' è detto di queste: altri agirà in un modo o in un altro di necessità; sicchè tutte le azioni che si dicono contingenti, diventano necessarie € la contingenza loro non è che un'apparenza, che tosto è dimostrata dall’ applicazione di un principio elementare di logica. Se è necessario, dice Aristotele, che di ogni affermazione e negazione opposte, sia negli universali, sia nei singolari, l'una sia vera, l’altra falsa; non c'è più indeterminazione nè caso nelle cose, ma tutto avviene necessariamente, sicchè non bisogna più nè deliberare, nè agire. Non si può negare che l’obbiezione sia forte, e che Aristotele se la sia fatta con perfetta conoscenza di tutti isuoi termini. Egli però la risolve in favore della contin genza € della libertà. Il criterio della verità non pare @ lui qualche cosa di astratto, dipendente da deduzioni logiche, ma qualche cosa di concreto, dipendente dall’ espea esperienza; € Ì esperienza dimostra che c'è veramente della contingenza nelle azioni. Nel passato € nel presente, quando l'una delle due proposizioni contradditorie sia vera, l'altra è falsa di necessità e viceversa; Ma nell’avvenire la cosa È diversa; a AVSCIDES tutte due-le proposizioni potranno essere Sa 0 vere egualmente; l'una non sarà più Vera ell’altra, ovdsv rienza, anzi la stess SÒ DA VONTO. TOT de uòv dn CIIPIIVOVTA LTOR% tata G è dmondazos, N eTÌ sai dr ° \ n L=50% simo 7455 49% AT09 Te 5 444 orgia 5750% dote È SEZ ni fiv ) Jeyouevoy ), N St È ; L TOY LIMO IV RES, VIa07, Tv di deudi ; De Interpretattone I Do LITIGIIZOG ay sN Th sdenin TOY INTEN ; RE GNEfHn TO, ar goyyey ca È big VIGEVOS » GINE TINTA dev Sì onore? Eouyey ENZi Seu Bodeveodat Sla iv t LA RI AI n» x siva 2 pesta: _E6 bealat. olme mpafUaTeo Pg sr udIdOY nIT4OIT* Î Vendi ciò che è vero © assolutamente vero in questo caso, è che la cosa avverrà o non avverrà senza determinazione precedente. Le proposizioni contradditorie riguardanti l'avvenire hanno per essenza loro L'indeterminazione: « NOn sì possono considerare ad un tempo come future, come singolari € come determinate, senza contraddire i tecmini stessi della questione » >: i Così Aristotele neanche ‘dalle esigenze del principio di contraddizione è indotto a negare la libera scelta; la scelta non sì può determinare è prevedere in antecedenza. Nè a questa indéterminazione della scelta si oppone la sua metafisica. Il Dio d'Aristotele, come già fu detto altre volte, è atto puro, È pensiero di pensiero; egli non fa che pensare se Stesso eternamente, a nessuna altra cosa egli pensa, chè in tal caso nell'essenza sua purissima 5’ introdurrebbe un elemento di potenza, che ne altererebbe la purità. Perciò neanche al tempo egli pensa; il passato, e l'avvenire sono per lui come non fossero. Dio non prevede l'avvenire, come non conosce il passato. E poichè Dio non prevede avvenire, la famosa contraddizione, messa in campo dai teologi posteriori, fra la prescienza divina e la libertà, non ha ragione di essere: soppressa la prescienza, niente più s'oppone alla contingenza. Che importa infatti che dei due membri d'un’ alternativa l'uno sia vero di necessità, e l’altro di necessità falso, se nessuna mente c'è che possa dire in antecedenza, quale «sarà vero e quale falso ? Solo quando ci fosse una mente di tal De Interpret. 2 Fonsegrive Essai sur le libre arbitre, Sa theorie et son histoire, È Paris, Alcan - Cir. anche Chaignet, Essai sur la psychologie del lizio, Paris, Hachette: fa TARE de l’obbiezione logica accennata sarebbe temibile: poichè questa non c'è, la contingenv ‘i inazi Da tingenza e l'indeterminazione avvenire resta sempre. Così in una esposizione per quanto ci fu possibile esatta abbiamo cercato di riassumere la dottrina di Aristotele che riguarda la volontà. Evidentemente nel pensiero dell'autore la trattazione che riguarda l'izobcroy € l'iobsv, quella che riguarda la Gobdevats € la rpozipeate, € quell’ altra che riguarda la BobIna, sono tutte subordinate a quella in cui si determina se la virtù e la malvagità sieno volontarie (srobgwi cis gi doeraì pai di VILLA szobaror cio) | e.in DLOStTO potere (èp Aut). Si può dire che questa è come il fine p; cui sono i mezzi, &Se viene ultima. nel fatto, è però prima nell’idea: da- essa dipendono idealmente; quelle altre ricerche, © in grazia di essa SI son fatte. Il ensiero ‘d' Aristotele, giù accennato, che Sbello che È ultimo nella ricerca è primo nell'azione, trova qui a i licazione. sua piene Aristotele Sì proponeva di mostrare che la virtù e la malvagità sono IN nostro - arbitrio, comple AREA tando in questo modo € dando per così dire l'ultima alla trattazione della virtù iniziata-nel libro II, era ano dile He SPS . m le che ricercasse IN primo luogo se CI sia in nol naturale =". ‘riva e originaria, che appartenga proprio un’ attività primi inte RIOAIOA sia la semplice © ? quelle prime ipercussione di un moto eta TL ibra ano r EO esteriore. Se si arrivasse a provare che niente c'è in noi di spontaneo, che tutto dipende dal di fuori, nè virtù, nè malvagità sarebbero in nostro potere, e ogni autonomia personale sparirebbe. Se noi tanto rendiamo quanto riceviamo; se il nostro spirito si può ridurre ad una specie di congegno meccanico, il quale, senza produrre niente di proprio, non serve ad altro che a ricevere impressioni dal di fuori, ch’ei rimanda poi equivalenti di peso e di misura; a che parlare di virtù e di malvagità? Di qui la grande importanza della ricerca intorno all azar. L'ixodaov è lo spontaneo, è ciò il cui princi pio è in noi; se il principio del moto non è in noi, ma viene dal di fuori, abbiamo il contrario dell’ szo0auoy, l’azobavy, il forzato, fizroy; € naturalmente tutto quanto è forzato, tutto quanto non è spontaneo e non deriva da noi, non è suscettibile di lode e di biasimo, non può dar luogo a virtù e a malvagità. Ma questo spontaneo, quest'attività primitiva e originaria, questo principio interiore di moto, appartiene veramente all’ uomo? Aristotele non dubita di annoverare fra le varie facoltà dell’uomo anche una facoltà motrice, 7òd zuvatizòy zatà céroy!, e la congiunge strettamente alla facoltà appetitiva, xò èpeztiziv. Ecco com’ egli ne parla: « Quanto al movimento di locomozione, è chiaro che la causa di esso non sta nella facoltà nutritiva, perchè il movimento >, % ne pa » i De Anima. Auvapers de is Unyiig strouey Oper pei È Ò TRO RIST b IENA AZ: A T‘40Y, giclintiziy, doesnTizov, VAVITIZOY ASTÙ TORON, SLLIONTIAON. E notevole però come altrove {De Anima) Aristotele sopprima la facoltà motrice per sostituirvi la volitiva, #0 BovXevTizoY; not dì diziogda. 7% uson D Unyiie SR RESA NNIANIZ, Ax LEG buy, E2V AAT T4 dUVAPEL 5, rd veri, Mosmanzby, 2icincuzòy, dita 2% sorta, T4 i È Vv? \ Ì Ì B I, #) AL, » DI >, vontiziv, BovAevtizoy, Eri d' OpezTIzoY. mensanazinenianeolo. o pesa rei dacancesesvustesezi sovcoAUaripintiorSeacati0o pan eza tane nera rczri; compie sempre per uno scopo, ed è accompagnato 0 CI UNE rappresentazione, et petz gxvrzstzs, O da un’appetiZIONE. Î deétc0s, che sì riferisce a questo scopo. Niente di ciò che non prova nè inclinazione, nè avversione, si muove, se non per una forza estranea; altrimenti le piante avrebbero pure la locomozione e qualche parte che alla locomozione servisse come di strumento. Facoltà motrice non è neppure la facoltà sensitiva, perocchè ci sono molti ‘animali che hanno la sensazione e che sono fermi e immobili sempre.... Non è neanche la ragione e ciò che noi chiamiamo intelletto, 7ò opt vai d ua)obpevos VOÙs; perchè la conoscenza distaccata dai sensi non ci fa conòscere niente di pratico, e non dice niente su ciò che si deva desiderare 0 fuggire; mentre il movimento è sempre accompagnato da inclinazione o da avversione. Quanto alla comoscenza pratica, se essa apprende qualche cosa di temibile o di desiderabile, non er ciò essa ci spinge a evitarlo o a ricercarlo. E anche uando l'intelletto comandi, e la ragione ci dica di fuggire qualche cosa © di farla, non per questo Si produce movimento, come succede negli incontinenti che pur vedendo il da farsi, operano @ seconda dei loro desiderii. È così che quello che ha la scienza medica non guarisce per ciò; bisogna che qualcheduno agisca secondo la è Ja scienza che agisce Infine non € i e scienza, ma nol) SIA I OETO SERRA neanche l'appetito tutto solo; dpetts, Il principio della c, Ò È jocomozione, mogli This 2aVHa80s perchè i continenti pur appetendo e desiderando, non DUE però ciò “e o DESIDERIO, Ma obbediscono alla RAGION» casa ds he muove è il concorso dell'appetito € Ciò € so si fa rientrare in questa la concezione imaginativa, ‘h QIITI4; perchè molti o VO. dell’intelligenz4, tativa O “Sw i (PRESA muovono contrariamente alla ragione per inazione; € altri sì animali S! muovono che a tener dietro all’imag l’imaginazione solamente. i principii della locomo- A PISTA ANTA pi non hanno la ragione, ma Queste due cose adunque sono “zione, la intelligenza e l'appetito, 4uow 40% sarà toTOY, voi zi bpelis nl. E se tale è la dottrina d' da solo, ma accompagnato all’imaginazione, il principio del moto, si domanda: è l’imaginazione, la concezione, 0 comecchessia la rappresentazione di un qualche oggetto, d'un fine, ciò che alla sua volta determina. |’ appetito, e ne è il principio? è l'esterno che determina l'interno? In altre parole, c' è nell'uomo e nell’animale in genere una spontaneità originaria? oppure quella che "i | diciamo spontaneità non è spontaneità veramente, Ma il riflesso, il contraccolpo d'un moto esteriore, come sostiene 2 modernamente la scuola positiva? n: Probabilmente il lizio non s'è proposta neanche fi: ri la questione; 0 Se mai, non se l'è proposta con Ja. (0 x | chiarezza ela perfetta coscienza, con cui potrebbe propor- Vira si: sela un filosofo moderno. Crediamo lecito tuttavia affermare - PAR i che il lizio, per quanto legasse l’appetito alla rappresen- È Ki tazione d'un fine esterno, non facesse però dipendere | interamente quello da questa. È troppo nota infatti la sua teorica dell’ interna attività degli esseri, € dell’immanenza del fine per cui ogni essere passa dalla potenza all'atto; è troppo noto che il concetto d'attività è come la chiave di volta di tutto il suo edificio filosofico, per poter credere che è quest'attività non fosse per lui attività veramente, ma il risultato di un semplice meccanismo di moti. Il lizio, se è l'appetito non alla conoscenza pratica 0, 09 5.8g. e II, 10. 1. Avvertiamo che nel De Anima arola, ci siamo attenuti allo spi traduzione Spesso più che alla p: s D'altra parte oltre il moto di traslazione, x27% é70v 4 ivan, il cui principio bensì si potrebbe considerare come esteriore, il lizio ammette altre specie di moto; il moto per cui la sostanza si genera e si corrompe, yivenis, gIop4; Il moto per cui la qualità si modifica e si cangia, @otor:g, e il moto per cui la quanzità si accresce 0 diminuisce, 20191, gUNias. Ora questi moti sono tutti intrinseci agli esseri, nè possono certo derivare dal di fuori; e fanno prova per ciò d’un’attività prima e spontanea. Non è dubbio quindi che la teorica del lizio possa essere opportunamente paragonata per questo rispetto a quella di Bain. Anche Bain, solo forse dei filosofi positivi, mette in rilievo la spontaneità propria dello spirito, ricercandone gl’elementi attivi primordiali, e sostenendo che il cervello non obbedisce semplicemente agl'impulsi – Grice: “I’m not a guided missile” -- , ma che è esso stesso un istrumento spontaneò, self-acting! Si potrebbe dire: ma come conciliare questa spontaneità di moto e di attività colla teorica del lizio del primo motore immobile, mpé70s 4modv debatos, dal quale deriva in ultimo il moto ‘alle cose? Come potrebbe essere ancora spontaneo un moto, che è in fondo conseguenza d'un altro moto? Confessiamo che ci troviamo qui dinanzi all’intima contraddizione che travaglia tutto quanto il sistema aristotelico, tra la finalità estrinseca e l’intrinseca, tra Dio e la natura, tra il dualismo e il monismo. Ma come la natura nel sistema aristotelico non perde, per l’azione che Dio esercita su di essa, la sua, chiamiamola così, individualità e la sua forza, che rimane e Si contrappone anzi a quella di Dio stesso, come prova i*Vedi quanto abbiamo detto in proposito a pag. del Saggio I! problema della conoscenza nella filosofia moderna e segnatamente nell’ Empirismo contemporaneo. RE » C- l'espressione 6 Beds zl gbats ovdev uarav 7 moroder; COSÌ egualmente gli esseri, sostanze ed energie operanti, pur tendendo a Dio come a fine ed ARA il moto, non x sono però da esso assorbiti e distrutti come individui: «4 il moto negli esseri è insieme estrinseco ed intrinseco, determinato e spontaneo. Ognuno ricorda a questo proposito i versi d’Alighieri: Ed ora lì, (a Dio), come a sito decreto, Cen porta la virtà di quella corda, Che ciò che scocca drizza in segno lieto. de Ver èfome forma non s'accorda de : Molte fiate all’intenzion dell’arte, o Perchè a risponder la materia è sorda; 7 i Così da questo corso si diparte Talor la creatura, che ha podere Di piegar, così pinta, in altra parte !. Ma non è la sola spontaneità che costituisca l’ gzo6cv; g20bcoy non è soltanto quello il cui principio è in chi agisce, comunque vi sia, e che non è quindi effetto di violenza: per avere l'éxo5cwy occorre anche un’altra ‘condizione, occorre che si sappia quello che si fa, occorre la conoscenza. Senza la conoscenza, quell’attività di cui ra IST parlato, per quanto’ non ripercussione di un: moto | esteriore, per quanto spontanea, per quanto dentro di noi, non potrebbe dirsi propriamente nostra; sarebbe [NELL’ ETICA DEL LIZIO] un effetto cieco dell'organismo, che l’uomo avrebbe comune coi bruti. E in realtà anche i bruti possiedono l' ézobaroy, inteso come attività spontanea, e tuttavia non sono atti all’azione, come non sono atti all’azione i fanciulli !; appunto perchè nei primi manca affatto la conoscenza, e nei secondi non s'è ancora sviluppata. La conoscenza illumina l'appetito, cieco di natura sua e irrazionale, e mostra il fine da conseguire, e sceglie con deliberazione i mezzi necessarii a conseguirlo, e tutte mette sott'occhio le singole circostanze in cui versa l’azione. L'attività volontaria è perciò insieme appetito e ragione; nè le azioni potrebbero dirsi propriamente nostre, se non vi concorressimo anche colla parte migliore di noi, e non soltanto con ciò che abbiamo comune coi bruti. Nel trattare della conoscenza, di questa seconda condizione dell’ gxo0grovy, Aristotele è in generale abbastanza preciso e lascia pochi dubbi e poche incertezze. Opportunissima e conforme a verità la distinzione che « sò dI de vor 0dy, nobarov uiv day. ori, mobaoy dI z—f' Tò Sriiurov vel èv meTanehetz», come l'alta che « Erspoy { x Ù . ”, “ D' forsey zz 7d ÒL Kyvorzi TodTTELY TOÙ cyvoouvT (mpdrtew) us (0I esatta l'affermazione che l'ignoranza del fine non rende, azobeg lazione #; ma troppo assoluta ed esclusiva quell'altra che questa stessa ignoranza è causa della malvagità 5; come se malvagi non vi fossero che non ignorano il bene, e tuttavia operano il male! Aristotele per questa via s'accosta alla sentenza di Socrate, che 1 Eth. Nic. I, 9. 9-10. Eth. Nic. Eth. Nic. Eth. Nic. 4» CI Dia sn An “A pure ha combattuto in altri luoghi e con energia, che la malvagità è ignoranza. Non bisogna neanche tacere che l'enumerazione a cui s'è accinto Aristotele, delle singole circostanze che possono essere ignorate da chi agisce, per quanto opportuna in se, riesce però incompleta e non scevra di oscurità. Sebbene qui, dovendosi tener conto della difficoltà dell'impresa, Aristotele non sia da rimproverare più di quanto convenga. Come si fa ad assegnare confini precisi € distinti alle singole circostanze, in cui può versare un’ azione, quando non ci si trova alla presenza d’ un'azione determinata? Il risultato finale della discussione intorno all’ s2obcioy e all’azobov è che Aristotele ha cercato di dimostrare in primo luogo la differenza fra l'atto volontario e l'atto involontario, eliminando dal primo gli atti compiuti per vioienza,e per ignoranza; e in secondo luogo che vi è un atto volontario che appartiene a noi, non soltanto perchè il suo principio è interno, ma perchè abbiamo o possiamo avere conoscenza delle circostanze in cui si compie. In questo modo egli s'è ingegnato di stabilire la libertà come condizione del valor morale e della bontà delle azioni, presentandola come una spontaneità cosciente, e S'è opposto recisamente al fatalismo colle sue conseguenze di quietismo e d’indifferenza. Ma stabilire che c'è un atto volontario che dipende. da noi, perchè il suo principio è intrinseco, e abbiamo o possiamo avere conoscenza delle circostanze in cui si compie, se basta per escludere il fatalismo, non basta per atfermare la libertà. La libertà richiede come sua condizione non soltanto la conoscenza, non soltanto che non ci si vincoli dal di fuori, ma anche che non ci si vincoli internamente. I motivi interiori, per questo solo che sono interiori, non cessano dal vincolarci. Bisognerebbe, perchè non ci vincolassero, che dipendessero da noi; che non dipendessero dalla natura, o dall’educazione, o dall'ambiente sociale, o da tutte queste cause insieme; o che, anche dipendendo: da queste cause, avessero subìto da parte nostra una specie di rimaneggiamento; che noi colla nostra attività e colla nostra energia individuale li avessimo trasformati e comunicato loro un valore ideale; che insomma di fronte ad essi non fossimo rimasti inerti e non li avessimo accettati passivamente. In caso cotrario, in che difl'eriscono questi motivi interiori dalle cause propriamente esteriori? Intanto però Aristotele crede che, purchè venga dal di dgatro, l’azione sia libera e imputabile; la determinazione interna non toglie all’azione del suo valore morale; se l’azione viene dal di dentro, se è spontanea, tanto basta perchè sia degna di lode o di biasimo, di premio o di castigo; delle ‘azioni in parte spontance e in parte non spontanee, siamo in parte imputabili e ine parte non imputabili; la imputabilità è in ragione diretta della spontaneità !. L'uomo deve rispondere di ciò. che fa sotto l’impulso di moventi interni, quali sono il piacere, l’îra, il desiderio; e non avere la strana pretesa che quanto fa di bene gli venga attribuito come a causa, e quanto fa di male gli sia scusato sotto pretesto che non dipese da lui 2, I moventi interni, pare che dica Aristotele, non sono cosa diversa dall'uomo, nè c'è ragione che quanto Eth. Nic. dove pare appunto che Aristotele ' non richieda per l’imputabilità alcun’altra condizione che la spontaneità. 2 Cfr. Eth. Nic. ohi RATE er. cis A dai 7 int deriva da quelli non si deva considerare come dipendente da questo. È ben vero che altrove definendo l'szobarov, Aristotele mette innanzi il concetto del #ò so’ gut, del rò Ein) mpdrToval, vale a dire il concetto che |’ sxobg1ov sia anche in nostro potere: ma con tutta probabilità quelle due espressioni non hanno valore diverso da quello che ha l’espressione sempre adoperata nel capitolo I del libro II, èv iu A d0Xh vale a dire che szobgtoy sia quello il cul principio è in noi. La elasticità della quale definizione risulta evidente . quando si noti col Ramsauer Comm. che. anche di quelle cose che appartengono alla natura- nutritiva o accresciliva, il principio è senza dubbio in noi, èv vuîv A doy, € tuttavia non si può dire che siano in nostro potere, èo' vijlv. La libertà adunque che il lizio cerca di stabilire e di difendere s’assomiglia piuttosto a un determinismo psicologico. Si direbbe anzi che è veramente questo determinismo il sistema in cui dopo oscillazioni e titubanze diverse, dopo non poche contraddizioni e contrariamente a quanto il lizio stesso afferma, s’è in ultimo acquetato il lizio. Ricordiamo in proposito la sua dottrina della BodXnste. L’appetito volontario, fov}no:s, è per natura determinato al fine; antecedentemente ad ogni deliberazione € ad i I e ” ; x Eth. Nic. 3 eyo È’ szodarov piév, Oorep rà m9OTELON lonza, dava CASS \ vi _ Inte DN LAT (o) v Èo' adrà Uvtov silos zal ph depvoisy mpdTT D MITO) OVTON ELOS XL IL VAGUZIONI TPLTTA RARE A (I "ol : e punte ob { vezey). Coll'espressione vai Tod= » ., ni reoov clonra: evidentemente l’autore sì riferisce al libro; perciò non pare a noi fuor di posto la congettura fatta nel testo. Nello stesso li è defini ì l'a î pe stesso lib. è definito così l' azobaroyi Tè dh do obuEYOY, Î) uh dyvoobue èv ‘ui I, Ti 1 &ftoovpevoy ev ‘pn MSI i Eri ea v in'abrò d' ov, © bia, dd eLove. ogni scelta, la volontà è determinata al bene, alla felicità; la deliberazione e la scelta si applicano solamente ai mezzi che conducono ad essa. Evidentemente adunque non è in nostro arbitrio il proporci il fine; non dipende assolutamente da noi, non siamo liberi di proporcelo o no @ . nostra posta. La potestà di volere o non volere, l’arbitrio d'indifferenza non esiste. Leibnitz dice. Noi non vogliamo volere, ma vogliamo fare. E se volessimo volere, noi vorremmo voler volere, e così s’andrebbe all infinito -- il che vuol dire che la volontà può volere ogni cosa, Ma ò volere se stessa. La volontà ha bisogno di un e non può essere la sua non pu fine per esistere, e questo fin volizione. L’arbitrio d'indifferenza implica che la volontà volesse se stessa, è attività vuota. Il fine è colto immediatamente, ossia il volere non è voluto, non è preceduto d’un altro atto della stessa volontà. È immediato. Ma la causa finale non muove per quello che è in se stessa, bensì per quello che apparisce, per quello che vet non secundum suum è conosciuta; Causa finalis mo esse coguniutum, come è mei esse reale, sed secundum suum le. Il fine adunque passt per così dire, diceano le scuo attraverso l'intelligenza di ciascuno, e assume ora una forma, ora un'altra a seconda appunto delle varie intelligenze. Tutti sono egualmente determinati al bene, ser determinati al bene: serchè è nella natura di tutti es ma il bene di ciascuno è quello che.a lui sembra tale, voy dy200v Così parrebbe che sebbene l’uomo op280v. Ti QUE Hiper natura il fine già fissato, per il fatto che do sua intelligenza gli lavora, per così dire d'attorno, Sa determina € lo specifica ID una data maniera, egli goda d'una certa libertà. Ma quale l’uomo è, € tale È. se buono, crede che la felicità SU le si propone anche il fine; a nel bene e sì propone il bene a conseguire. Se malvagio, crede che la felicità sta nel male, e si propone il male a conseguire, reputandolo un bene. In fondo adunque è a seconda che il nostro carattere è conformato così o così, che il fine c’apppare così o così; e percio è il carattere il vero autore dei nostri atti. Se non che il LIZIO sostiene che siamo noi gli autori del nostro carattere, perocchè noi non nasciamo con un carattere formato. Il carattere è il risultato di una serie di atti che, a furia di ripetersi, ingenerano dell’abitudini buone o cattive. Certo, una volta contratte quest’abitudini, non è possibile mutarle, come non è possibile a chi ha scagliato un sasso rattenerlo; ma dipende da noi non contrarle. La favola di Prodico, secondo la quale è in un'ora solenne della nostra vita che noi sciogliamo una volta per sempre il problema della virtù e della malvagità, indirizzandoci per l’una o per l’altra delle due vie che ci si parano dinanzi, non corrisponde alla realtà. In ogni ora, in ogni momento della nostra vita, quelle due vie ci si parano dinanzi e il problema ci si impone a risolvere, e noi lo risolviamo a poco a poco, insensibilmente, quasi senz'avere coscienza di risolverlo. Il ragionamento parrebbe esatto; ma cela nel suo seno una difficoltà insormontabile. Se in quel periodo in cui si forma il carattere, ogni volta o quasi ogni volta che ci si presenta un'alternativa morale, noi ci decidiamo in un certo senso; se ogni volta o quasi ogni volta che ci. si presentano quelle due vie, noi ci mettiamo per una di o Sn la stessa; vuol dire che nel far questo noi obbediamo a una certa disposizione in i è impossibile cancellare, Tar RA ico che non è carattere ancora, ma che divenne tale sicuramente. Il LIZIO stesso afferma recisamente che per fare i vst PARETE Bel} de iena ire PATER v A Rit Le ai Paia! dia Rita DeTa MSC LIE il bene è necessario una certa inclinazione naturale, una specie di occhio naturale, con cui discernere quello che è bene veramente, per proporcelo poi come fine. Risolve egli forse la difficoltà quando afferma che noi siamo in qualche modo co-autori del nostro carattere, mov Etemy auvzizioi mws abtot EoueY, dicendo che, se non nel fine, ci comportiamo però liberamente nell’azioni che sono necessarie per conseguirlo. In questa conclusione anzi altri potrebbe vedere una specie di disfatta, una confessione d’impotenza; se non fosse che in realtà il LIZIO vi si ferma, perchè è la meta a cui vuole arrivare, una meta tutta pratica e positiva. Egli prova contro i suoi avversarii quietisti che gl’argomenti che si possono addurre contro la libertà del male, che cioè esso è dovuto a una disposizione naturale primitiva, al fondo intimo del nostro essere, si possono addurre con agione contro la libertà del bene; e questo gli eguale r nto il benè quanto il male sono in nostro potere, basta. Ta dacchè i mi i esteriore a me stesso, Ma il fondo intimo del mio essere. Il fatalismo è perciò combattuto, € la solita scusa del vizio non è mia colpa non puo essere accettata. Il determinismo interno o psicologico non salva: | azione dall'essere imputabile; quando l’azione è de dal di dentro, essa ci appartiene, € il legislatore non o- manda altro per premiarla © punirla. Eth. Nic. il principio delle mie azioni non è una fatalità. ti. Sip PO SPIN La stessa dottrina della fovMevas € della rpoztpests, in cui più che altrove Aristotele crede trovare la libertà, non arriva in fondo a diversa conclusione. Egli afferma, come s'è detto, che sebbene il fine ci apparisca per natura, siamo liberi però nella scelta delle azioni necessarie al conseguimento di quello, e quindi la virtù e la malvagità che ne risultano, sono in nostro potere !. Ma come sono queste in nostro potere, e come siamo noi liberi, dal momento che il fine propostoci dalla natura è di necessità la legge a cui le nostre azioni si conformano? Le nostre azioni hanno un indirizzo e una tendenza speciale, e non possono andar fuori di quelindirizzo e di quella tendenza. Il filosofo afferma ancora: le azioni ingenerano gli abiti, e gli abiti alla loro volta le azioni; e siccome le azioni sono in nostro potere, Eco) ‘api, Sono in nostro potere anche gli abiti che.ne derivano, e per riflesso ancora le azioni che derivano dagli abiti %. Ma donde derivano le prime azioni da cui derivano gli abiti? Riportiamoci colla mente al primo principio dell’abito. Ivi l'abito è nullo, e quindi le azioni non si può dire che dipendano da un abito precedente. Da che dipendono adunque? Dalla natura? Parrebbe di sì, dal momento che è dessa che pone il fine e mette in noi le, inclinazioni 4 Eth. Nic. I IR SR . Lutz pri nti ict PAZ ade I La ei i ARAN C LATE (et sardine abito. Ma l'uomo È evsreme rione sveneeee buone o cattive. Ma in tal caso, siccome la natura non è in nostro potere, non sono in nostro potere neppure quelle prime azioni, € quindi neppure gli abiti che ne derivano, e le azioni che derivano da questi. © dipendono quelle prime azioni dall’educazione e dall'essere avvezzati in una data maniera? Il lizio infatti riconosce che non è di piccolo momento l'essere avvezzato così o così fin da fanciullo, anzi è di grandissimo, e forse è il tutto. Ma è chiaro che quanto più si concede all’efficacia educativa, 7ò i viov uni, tanto più si impoverisce l’arbitrio individuale e si concede all’ arbitrio altrui, all’arbitrio di chi educa, 705 sHiCovTos. Nell'uomo quanto c'è di pfopriamente suo, quanto c'è che si possa attribuire alla sua energia individuale? Aristotele ammette che è necessario per esser virtuosi una felice disposizione naturale, Vabitudine e la guida della ragione. La disposizione naturale \non è nostra. L'abitudine, siccome deve RI fin da giovanetti, quando non SÈ ancora Svo ta pi. Seo uindi s'ha bisogno della guida degli ia age SÉ sa nostra. Svolta la ragione, può altri, non € neppur essa. ll Rn nficioreientio essa modificare | abitudine € IO no nega 2. Che cosa resta dunque all Niente. So ? Ro i «va anche per un ‘isultato sì arriva A questo stesso. TS E fine che si conforma al suo arisce quel helsconi a è signore de’suol abit, quindi è anche del fine. Così il lizio. All'uomo app ca Po signore dell’apparenze, pb) » È À roc 2gipe1 TO olrws À oltws uAXdoy dÈ 9 ni.\ x ui Ò ù uu guy d! . ov. ps. Ù Nic. Eth. NIC DIL INA è% vito sMie00a1, 2.Eth. Nic. Eh, Nic. :1% talea, LA: Ma quando l'abito non è ancora formato, l’apparenza del fine, a cui conformare le azioni, non dipende sicuramente d’un abito. Da che dipenderà adunque, poichè la ouvtesia, s'egli deve operare, ci dovrà pur essere? Dalla natura? Ma in tal caso le azioni che ne derivano non saranno propriamente dell’uomo. Da uno che mostri all'uomo un fine, d’un educatore, d’un #0 insomma? Ma in tal caso le azioni che l’uomo fa, sono più propriamente di questo. Tutte queste difficoltà e contraddizioni intrinseche non si possono togliere, al credere di Z., che ad una condizione. Non si può negare la verità sperimentale del determinismo. Ma non si può negare neppure la libertà. Certo, non s’opera senza motivi. La tesi della completa indifferenza della volontà non è sostenibile. Alla libertà per esistere, non è necessaria l'assoluta vacuità, l’indipendenza assoluta da ogni elemento esterno. Le basta un'attività che possa trasformare l'esterno in interno, ciò che non è nostro in ciò che è nostro. La natura esteriore e la natura interiore, l’ambiente sociale, l’ambiente della famiglia, l’educazione in generale forniscono motivi all’operare. Ma questi motivi non vengono subìti passivamente da noi; la causalità in questo caso non è causalità esterna e meccanica. Nel mondo meccanico l’effetto è in perfetta corrispondenza colla quantità della causa; la quantità di moto nel corpo urtato è esattamente determinata da quella del corpo urtante. Questa rigida causalità Ì e n a fluenza delle cause IR SAR SA ente all’ ini ri o interiori, di qualunque SFMECSESIaUOS gina egli possiede una forza e un’ernegia sua propria, colla quale reagisce contro gli stimoli a vuti, nè mai s'avvera il caso che li subisca passivamente, quand'anche sembri subirli passivamente. Già questa reazione alle cause esteriori e interiori si manifesta anche prima che quella forza ed energia speciale sia guidata dalla ragione: quand'è guidata dalla ragione, la reazione che prima era cieca e dipendeva solamente dall’ organismo, si fa più sicura e con uno scopo determinato. Il fine ce lo indica la natura, è vero; è insito nella stessa disposizione organica; tutti per natura tendiamo alla felicità: però dal momento che ce lo proponiamo noi, questo fine, anche se indicato dalla natura, esso assume un altro valore, esso diviene in qualche modo una nostra creazione. Noi ci proponiamo il fine in maniera corrispondente a quello che siamo; il fine ci apparisce così o così a seconda dell'indole nostra originaria 0 acquisita. Vero anche questo. Ma l'indole originaria, quella che si dice temperamento, non rimane immutata, e può essere, sebbene non distrutta mai interamente, trasformata € modificata in mille maniere da noi. E quanto all’ indole Do ita, quanto. a quello che posslim9 clEmee fi, rattere, siccome consiste nel subordinare 1. singoli atti dal volere ad un’ unica massima, ad un unico principio d'azione; evidentemente non può ottenersi se non per della nostra energia individuale illuminata dalla e, La inclinazione naturale potrà in sul principio i certa maniera; chi cl educa potrà erta maniera; ma nè l'inclinazione mezzo ragion farci operare In Una i ‘e in una € farci operare ! i naturale, nè l'educazione potrà ma i arrivare al punto di 3} È "A 2 perni Pa: farci contrarre un abito in cui tutti i nostri atti sieno organati mirabilmente e, per così dire, gerarchicamente disposti. Il carattere è più che qualunque altra cosa l’opera-della persona. Insomma l’essere il fine dato da natura, il farlo noi consistere in questo o in quello a seconda della nostra disposizione naturale o acquisita, se diminuisce la libertà; non la distrugge. Il fine è dato dalla natura; ma in una forma indeterminata, e spetta a noi determinarlo. Lo determiniamo conformemente alla disposizione naturale o acquisita: ma la disposizione naturale si può modificare, e la disposizione acquisita è in gran parte opera nostra, « L'uomo porta con se un organismo, e con esso alcune disposizioni naturali, che sono il sostrato della sua attività: da questi vincoli ei non si può mai liberare del tutto. In che consiste adunque la sua libertà? In ciò, che tutto quello che gli è dato esternamente, ei per mezzo della sua attività se lo intrinsechi e lo faccia suo. Così l'elemento naturale della sua esistenza rimarrà; ma poichè è stato trasformato in prodotto spirituale, non nuocerà più all'indipendenza dell'attività umana, e l’uomo si può a buon diritto chiamare libero »!. Queste parole del Fiorentino tendono evidentemente a conciliare la verità sperimentale del determinismo col fatto della libertà, e noi le accettiamo in tutta la loro estensione, e le mettiamo qui come il risultato e quasi diremo il succodelle considerazioni nostre alla teoria del LIZIO. Intorno alla quale dobbiamo dire un’altra cosa ancora. L'abito, afferma. Aristotele, ci appartiene perchè è il risultato di azioni che si poteano fare e non fare, e [FIORENTINO (si veda), Lezioni di filosofia] che erano quindi in nostro potere: ma una volta contratto, non è più possibile mutarlo; le nostre azioni sono per sempre determinate da esso. Questa dottrina è troppo assoluta e trova una.smentita nell'esperienza. Aristotele ha paragonato l'abito alla malattia contratta per voler nostro ®. Questo paragone dovea condurlo a ricercare se per caso non avvenga dell'abito, quello che avviene della malattia. Come l’ammalato, sebbene non possa esser sano quando il voglia, può tuttavia far molte cose con cui vincere la forza del male; così egualmente l'abito anche dopo il principio, uetà civ doy Av, non è affatto sottratto al potere dell’umana volontà; si può a forza di energia e di buon volere riuscire. a mutarlo. Certo, non è facile; e lo spirito, crediamo noi, trova ben maggiori difficoltà a modificare un abito che è opera sua, che.,non una disposizione naturale, che non è opera sua: ma impossibilità assoluta non c'è. L'attività dello spirito è così varia e multiforme, si esercita in tante direzioni, ha tante vie aperte dinanzi a se, che una via nuova non manca mal diyersa da quella comunemente battuta. Il passato sl depa all! avvenire, sa dubbio, ed esercita su di esso un'efficacia SRRSRE l'abito sottrae a poco a poco le azioni al SODIO ella volontà e le converte in connessione SUTOIz Uso, 1 CRETA vecchi diventano sempre più forti © IMPperiosl: e Psa é : i sorgere nello spirito? La un motivo muovo non potrà SOrgert dr ‘tà di motivi nuovi, per quanto limitata, per iquanto GEpec è nando l’uomo è Innanzi cogli anni, in SE MS herà però mai del tutto. e condizioni non mane RSI A ATIO do l'immutabilità degli abiti, Aristote AINSI ) tein quel determinismo psicoadeva per un’altra par cert ric i Eh. Nic. logico, ch'era una contraddizione flagrante alla libertà che così vigorosamente sosteneva, come condizione del valor morale e della bontà delle azioni. La dottrina della volontà, sebbene tanto importante per la sua novità, sebbene tanto ricca di fatti e di osservazioni d’ogni maniera, è però anche la più oscura, la più incerta forse delle dottrine psicologiche d’A ristotele. Intanto da che cosa è veramente costituita la volontà? Essa è, ci dice Aristotele, un’attività risultante di ragione e d’appetito; ma in quale di queste due parti l'essenza sua propria sia riposta, da quale propriamente dipenda la sua libera determinazione, nè egli dice, nè a noi è facile indovinare. Da una parte, osserva lo Zeller !, si ascrive alla ragione il potere di dominare l'appetito, si designa la ragione come facoltà motrice, come quella da cui procedono le risoluzioni della volontà *, si considera come una corruzione della ragione l’immoralità 3; dall’altra si nega che la ragione possa di per se produrre [Geschichte der Philosophie der Griechen, Tubingen. Eth. Nic. madetat fap înzotos Untòv ms mpULEI, Grav cis abtdy ava; ThI doyny, vai abrod eis dò Ayodpevoy (la ragione)" TodTo Xp TO Tpozipobpevov. Eth. Nic. è pv 7% drspfoXtk duzov Tav Adt0y À za UrepBoXhy nel dix mooztoznw, di abtd val undiv di Etepoy drmobatvoy, dn6)acros. Cfr. anche Eth. Nic.. vi un movimento *, e si afferma che sia infallibile 2: di maniera che non dipendendo il fallire dalla ragione. sarebbe lecito concludere che la volontà a cui appartiene il retto e non retto ‘operare, non sia in essa riposta. Aristotele si lascia trascinare qua e là da considerazioni opposte, nè gli riesce in mezzo ad esse di prendere una posizione sicura. L'alto concetto ch’egli ha della ragione, di questa facoltà divina che per poco non innalza l’uomo alla condizione di un Dio, che deriva da Dio stesso, non gli permette di mescolarla alla vita corporea e di attribuirle l'errore e l’immoralità; ma d'altra parte ad essa sola appartiene il dominio nell'anima, e tutto quanto in questa avviene, o direttamente o indirettamente si può far derivare da essa. Dalla ragione dipende solo il retto operare, ma gli errori e i traviamenti, pur dipendendo direttamente dalle facoltà inferiori e corporee, provano, non foss’altro, che la ragione non ha vegliato abbastanza, e non ha saputo, come doveva, esercitare il suo dominio. Però il dualismo fra quella facoltà superiore e le inferiori, fra la facoltà razionale e le corporee esiste sempre; € l'essenza umana è come divisa in due parti SCPATAtO, fra n è possibile discernere il legame vitale 3. L unità il sinolo dell'individuo umano, l’Io uno i sa dire in che veramente consista cui no della persona, e persistente non s secondo Aristotele. Quantunque, Sa : Ò, Sa 1 Eth. Nic. VI, V012 i ROMANI D yo tyaparoDi > NATI: L0Y0Y 2 Eth. Nic. èpupatoDs XL KKPATIVS TOY AOYOY «Nic. 1, 13, a ve î OY €f0Y ET von Udo Td A0Y0% SXOY ) ci è ida TE VOyALIS sr. Cie. Eth. Nic: IX, 8. 8 7%5 Yàp vods clpetra: BeNmioTA miu, Cit È Ò in un certo luogo parlando della beh ob)îv ast RE FAST LNOGEY, delos yio val èri Tx r. Cir. Di Qi ad Borat) tato, 6 d eraetzhe 7 i y pe Lal 10.4 Nods | 3y oÙV T% i i Pi - Pi Zeller dpf6g EGTiV. rpozioznis, dopo aver detto che risulta di ragione e di appetito e averla definita una ragione appetitiva o un appetito razionale, egli affermi recisamente che se ne ha così un principio, che costituisce in proprio l’uomo.Il che farebbe supporre quasi che la volontà è un pro‘dotto della ragione e dell'appetito per una specie di combinazione chimica, donde nasce un essere novello differente da’suoi elementi. Mill, conformemente alla tendenza della psicologia dell’associazione, parla di questa specie di chimica psicologica, per la quale di due idee e di due facoltà che si combinano, si produce una terza idea e una terza facoltà sostanzialmente differenti dagli elementi che le compongono, come l'acido solforico è differente dallo zolfo e dall'ossigeno dalla cui combinazione è formato %. Si direbbe che non in diverso modo Aristotele tratti la volontà in rispetto a’ suoi elementi integranti, e veda in essa qualche cosa di uno e inscindibile, quantunque composto, in cui si possa con frutto ricercare quell’ ultima realitas, che è la persona umana. Sebbene però non bisogna dimenticare che altrove, e ripetutamente, è detto da Aristotele essere la ragione quella che in proprio costituisce l’uomo e ne forma l'essenza? Abbiamo visto contro quali difficoltà si dibatta, la dottrina della libertà in Aristotele, e come il determinismo interno o psicologico sia in ultimo il sistema, a cui vanno a metter capo le premesse stesse del filosofo. Ciò stesso risulta dall'esame dei due elementi di cui { Eth. Nic. dtd © opeztizds vods mpoalozsts di dock Snonaizk, zati soraben dog Wiparos. -.Mill- Logique ecc. Cfr. fra gli altri luoghi Eth. Nic. Sobere D dv ual siva Enyatog tosto (0 vods ); ed Eth. Nic., ‘SL ricette cità dini rorTITTETeee rece I verfreniezaraniza; secasieneeee cessare resenprnareotontereonesono: so erasenei e composta la volontà. Se la volontà è in se, essenzialmente, una ragione, non può essere libera, perchè la ragione obbedisce a leggi necessarie, ed è per di più, il vods TonTILOS almeno, connessa strettamente al primo motore, sia un'irradiazione sostanziale di questo, o sia semplice «mente la forma più elevata dell'attrazione che questo esercita. Se è in sè, essenzialmente, un appetito, e quindi strettamente legata al corpo, non può esser libera neppure, perchè il corpo è ciò che di più determinato ci possa essere nelle sue operazioni. Se poi è in sè, essenzialmente, un composto dei due elementi e i due formano uno, non si capisce perchè il composto dovrà esser libero, mentre i componenti sono necessitati. Aggiungasi che Aristotele ha sostenuto che il cielo e la terra sono sospesi a un principio unico, il bene, che per la sua beltà eternamente desiderabile, produce, senza muoversi, il movimento e col movimento l'ordine nell'universo; che dai cieli e dagli astri i quali ricevono direttamente l’azione divina, deriva nei corpi una specie di necessità, % &md s@v dortp0y ciuapuévn, da cui non è esente il corpo dell’uomo. C'è adunque nell’ uomo un assieme di necessità; il suo appeuto lo spinge necessariamente al bene, la sua ragione € necessariamente il luminata dui raggi del vero; il suo corpo è imprigionato nel fato corporeo. Nulla più resta alla potenza dell'in determinazione contingente. x Ma è questa mescolanza medesima di necessità a il Fonsegrive, che permette ad Aristotele diverse, OSServa | grive, erm i contingenza delle azioni umane. € Questa ) re la ammettere c x ; > I ° . d'e olanza costituisce il nostro essere e crea in noi li Ka x ° o Tia posizioni. Queste opposizioni sono In noi, vengono elle O x "ci. dipendono da noi; esse costituiscono il 7ò îo' ua. CZ TO fra l'intelligenza e la volontà, fra po a su eriori e gli appetiti inferiori, produce in j desideri P 7 . noi una contingenza, una indeterminazione in cui gli uni e gli altri sono a volta a volta vincitori e vinti, E questa contraddizione costituisce così bene la nostra essenza, che distruggere la contingenza che ne risulta sarebbe distruggere noi stessi »!. E sta bene; ma di una libertà e d'una indeterminazione di tal fatta, come osserva il Fonsegrive stesso, non è il caso certo d’inorgoglire; più che una potenza è una debolezza, più che una felicità, un’infelicità; più che autonomia e dominio di se, una deplorabile servitù interiore. 1 Fonsegrive- Essai sur le libre arbitre. ME im 4 nn nese pi ETTI tt ERRATA-CORRIGE SISI NIAVIIA A un certo punto ammirando: A un certo punto costoro ammirando VS ALII SPESE discernere, leggi e discernere » 36. » io cheetra la materia e la forma, leggi che è tra la materia e la forma fe loro cose, leggi le cose 0! La loro abilità ecc., leggi e, che gran cosa invero! la loro abilità eco. gi Soltanto, questa = n 9 (ee) s + » S IC) ®» (E) w e che, gran cosa inver Soltanto questa dottrina, leg. Senago 23 dottrina angusta augusta se la intenda bene se la s'intenda bene affetto effetto nè sta sul medio sta nel medio w = i] DE ou vi = n n 272 Sia SI. n 270 » 3 nella distinzione della virtù intellettuale e morale, lla distinzione della virtù in intellet- leggi ne tuale e morale Aristotane Aristofane n CIRIE v 43 nota 3 Grocoùv, leggi 0RWwE CITI 1 Toast; © oliv leogi dele Ti LG; egg! Tipacto AS ezIAn ® ago ata praktishen, leggi praltischen; x N x TEO PARESIS StopPoor0y dizzioy, leggi droplwTwoy dinzioy te gli accenti e gli % ci riguardanti specialmen ù correggere fa- Altri errori ortografi e il lettore intelligente pour spiriti delle citazioni grech cilmente da se. Keywords: analisi, H. P. Grice on Hardie on Eth. Nic. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Zuccante,” pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library, Villa Speranza. The H. P. Grice Papers. Zuccante