lANI PARRHASII
NE APO LITANI VIRI
CTISSIMI RHETORICAE
Compendium»
AQVIBVS PRIMVMETIN*
uenta Rhetorica >6^ cele^
brata» Cap,i»
Rhetorics
toresyqta^ leges tulerunt, tllm pnmt creduntur
exercuifjeieaq- duce feros animos eff^ciffe pati
entes focietatis , ^ coetus, Winc ex oh feruatio^
ne, quum queere£ta,qu<r'ue fequenda,qu<efu^
A dium
2 lANI PARRHASII '
illm ieum celebrantes . Et qttamuis apud Home
ru ^ praeceptor fit Phcsmx, ^ orator Neflor,
trwdj dicendi genera, at^iuuenes inter certami
' na eloquentes appareantiputauit tamen Arifto-
teles, Empedoclem inuentore extitiffe, Vtcuc^y
quum in Sicilia fuhlatis tyrannis priuaM res Ion
Partili Rhc go interuallo iudicijs repeterentur, Corax etTi
torice inue fias Siculi prima praecepta de ea arte tradiderat,
tores, (j^os Gorgias fequutus, ridicule apud Platonem
a Socrate interrogatiunculis iriarStu compaSUs
^ agitatur.Lyfias primus dicendi artem efiprofep
jus: Antipno primus omnium fcripfit,magna in
, ea re laudem(tefiethucydide) confecutus. Pro
hationem ^ confutationem, Theodorus By-
^antius induxit t ut Euenus Parius collaudatio-
nes ^mtuperationes: Polus uerhorum gemina-
tiones, infignesfententiis, comparationes, ftmi-
litudinesq ; . C halcedonius orator in ira fedanda
incitanda'que, mq^commiferationihus d feneOu
te paupertate,pr<efertim incommodis,excel-
luit. Communes locds Protagoras Abderites,
Gorgias Leontinus,ProScus Chius,Thrafyma
ahusChalcedonius, primi traSlarunt,
RHETORICAE COMP, *j
CXyALiS PRIMVM APVD
Athenienf^ doquentise
ufus acfiudium»
Cap» 2«.
A Thenisprimm monumerttis ^ literis
oratio mandari ccepta efi: ne^ ante Peri
clem(^ cuius in labris Suada creditur habitaffe)et
Thucydide(licet?ifilhratuSyet SoloHj Cliflhe^
nes^ celebrentur) quicquam ornati habuit ora-^
tio. nec mirum^fi ad adultas Athenas uix fuos uk
detur habuifje profeffores Rhetorica : quum illi
ijde ejkent bene dicendi-, qui et reSie faciendi ma
tgh^i: neq; aliud cogitadi pronunciandu^ratioy
uis(^ dicendi,quam qwi [apientia^nomhuretur^
' Sed quu nonulli effent , g doSbrina &" ingemo <r-
hundarent, a re autem ciudi negocio^ abhorre^
renty Socrates commune nomen eripuit, fapienti
amjj fentiendi,et ornate dicendi [cientia, re co-
haerentes feparauitiquoddac^ difidium ortu efi
1’mgiue et cordis, ut ex abjs [aper e, ex altjs dico-
re dtfceremusMincytanqflmina ex Aperminoy
fic ex communi fapientut iugo funt dofhrinaru
fad^ ^Hortiaiquce pojiea qui coiunxere, ij funt
A z qui
Socratesi
4 IANI PARRHASII
jMt merito fibi in e<t me primas uendicmmtl
qvale primvm ap vd
Romanos. Cap,3^
A Fud Romanos, qui L.Bruti, M,Valerijf
Meneni) Agripp<e, Appij Claudij , Cr
poRremo Cethegi ( ut Enniano utamur uerbo )
Sua<Le medulU resgeflas accuratius perlege^
rit,no ibit inf das, cu ipfa fimul urbe eloquentiZ
natam educatamq;efJe:eam(^Roman£elingua
fuauitatem,ut uelea una rempub. adminijhraue^
rhetores rtt.Nam quod urbe eieShfintRhetores,Fannio
urbe cie^i* Strabone , Valerio Mej^ala Cofs . deiy ijs Gn,
Domitius Aenobarbus, L Licinius Craffus cem
fores edixerunt, uti Ronuene effentinon ideo
ars ipfa damnata e/l, fed artifices improbati:qui
quum tenui effentdo6hina,nihiliuuentutem do
^ cere poterant, nifiut auderent( quod etiam fco-
n« rebus coniunSiu, fugiendum eR)nec Rf^ero
rica ab illis, fed impudentia ludus ef?et coAitK-
tus. Accedebat, quod quu maiores qd liberos dif
cere,quos in ludos itare uellent, inslituiffenties
noua , qua prater confuetudinem ac morem
fierent > re& non uidcbantur • Marte etiam
geni^
I
RHETORICAE COMP. f
genitus Populus , tanfim defidice altricem
rejpuebant» Et quia a Grcecis petenda eratf
^gre ferebant ah illis quicquam accipere : indi-»
gnum putantes, quos armis rerunuygloria uicif»
fentydiqua tamen in re fateri fuperiores.Vnde fi
^ui Uteros callebant Gracas, magna eas indu-»
firia difiimukbant,ne apud fuos ciues autoritatc
imminuerent.Paulatim tame utilis hone/ia^ ap-
paruittprimus^ L . Plocius G alius, fub ipfi^ U
Crafft extremis temporibus, eo ipfo die quo Vd
lenus Catullus natus eft , docere eam latine cce
pittad quem ingens cocurfus. Aegre ferebat Ci
cero,non^idem fibiliceretquod doSiifiimoru
autoritate teneretur, qui extimarent, Graecis
exercitationibus ali melius ingenia poffe, LJtin
de*Voltacilius,q Gn.Pompeiu docuit, primus^
hbertinoru hi/ioria no nifi ab honeflifiimis tra-
ftrfr/ folitam fcribere aufus cfi, rhetorica artem
profeffus eUitantuml^ breui interieSio tempore
fumpfit incrementi , ut Cicero iam finior, cum
Hircio & Panfa grandibus pr<etextatis,in eu
fi exercuerit, ea que duce patris patrite appel
lationem fit confiemus,
A 3
oHdtWus
itaSuctoM
CUrjhet.
lANl PARRHASII
OyiD SIT RHETO-
^ rica^ Cap * 4 ^
I PftMtitem Rhetorica quidftt, doBoru folet
ingenia exerceretquum non eodem eam mo
do pleri^ definiat C urncy ea fitj qtue nerborum
figurarum^- dignitate, inuentionis ratione, difpo
nendi ufu, memoriae firmitate, asionis gratia,
ita hominem armat , ut de quacunoj; re fuppoftta
apte dicatPlato ait ejfe artem frmone flexans
mamiAri^oteles uim, qua in unaquaque re quid
probabile ejje perff icitur t nonnulli uero perfua
^ dendi,multibene dicendi fcient'iam:plures,ciui-^
, Us fcientice partemtuaneq^ demU definiere. Noj
Bhetoricd uisperfpiciatur, duplicem ob-^
duplex, ^ff^ rhetoricantypropria fcilicet ^5
mune. emunis, bene dicendi ] cientia efii^pria,
hene dicendi in rebus tantu ciuilibus, appoftte ad
, perjuadendu.multuq; interere inter utraq^. nam
neq^ eadem materia , neq- iaem finis officiu'^ eji
utriust^iquUneceadeinuentionenitutur.Gene
ralienim,topicaanalyticaqipo^erioraferuiunt
adinueniendu:proprioe uero inuentio,ad tria tan
tum genera caufarum ar^ur. Generalis autem
Y
RHETORICAE COMP. >
rhetorica nulla pracepu ab autonhus defcrip^
ta funti uel quod nulla materia diRans ah huma-
nis rebus excogitari poteB , qua in aliquo ex tri
hus generibus propria rhetorica aliqua falte ex
parte non cadatiuel quia qua degena^ali dicen-
da ^ent , ex propria praceptis facile mtelligi
pofpnt . Hanc igitur propriam ex fententia M.
Tullij breuiter ^ circufcripte definiamus-) par-
tem effe ciuilis fcientia,id efi politica, ciuilis au
tem rationis una pars eR-, qua in opere fine tu- ^
multuialtera-) qua in quaftionibus hteq^ cofiftit^
cuius magna et ampla pars artificiofa eloquetia*
ayiT> INTER RHETORI-
cam 8^ dialccfiicam. Cap» 5«.
E t quonia d^aleRica cognata putat An-
ftoteleSyage fi lubet qd inter fe differat in
fpictamus . Nofttm eR illud Zenonis , qui manu
prolata utriufque uim expreffit . amba enim ad
unum fere eundemq; finem argumentationes re-
periuntinec fecum, fed ad alios agunt, fola^ ex
omnibus fcientijs,de cotrarijs ratiocinantur.neu
tra determinata quapiam re, quomodo fe habeat^
fcientia eR: fed facultates quada funt inuenien-
darurationU , hinc idm quaft hAet fubieSiu^^ut
^ lANI PARRHASII
ft diiddisy neutr i perfeSie fcictU cfje
duum certum proprium fuhieShum mdlu ha^
\ he^leorjum. Sed tiwie D Ule6tic<i genere duo
dd dicendi exili aridol^,ftriaimy uerbts^ rudio
rwuSydumjidem facere uult, petit aduerfariumi
TMe^icd fermoneyUer
cr rhetori- idem efficere contendit, iUa in
cdimago. tmogatiunculis er quaji pungis ho^e ferit, in
pertentaf.unde m Uua illi manuferpens
jpiris immanibus inuolmus, dextra formuUiiu^
dam latentibus hamis munita pingebatur, hcec U
iius dimicat, nec laijueis captat, fedinaciem pro
dity concitat, premit, palantesiy hoHes agit i oh
werito galeata , enfemi^ dextra fulmine-^
Hmcorufcans effingitur , Difcrepant autem in
tnfepropojito. nam Dialeaica , pracepta ha-
tet generalia , ad (C^umentadones inueniendas,
nmi certo genen prafixa : Rhetorica, non
nifi ad tria genera caujarum argumentationes
rimatur , eam ^ue oh caufam preeeepta Rhe-
torica funt locis Dialeaicis araiora : tjuod
^etorica ^ propofitm e^ contraaius . iti-
danuj^fere a DUleStica di^Ut Rhetorica , quod
Optice
I
RHETORICAE COMP. 5»
Optice & PerfheSim i Geometrii* E/l i/t
lud, quod quU Rhetorica plwres habeat partes, fi
ne quibus ne conAtre qutdepoteft : DialeSUcd
Jola mentione, diJj>ofitione longe ab illius diuer
fa, contenta eR, acciditq; dialectico, ut appa-
renti fyllogijrno uti nequeat : fit enim fiam cd
uillator, fi eum prudens elegerit. At oratori tam
eo quod eR , quam quod apparet , uti permtffum
eC^:dum tamenperjuadeat, ad quodunum omnis
nititur ars oratoria,
AN RHETORICA SIT
-
ars^ Cap*^»
E St^ alia inter eruditos cotrouerfia ,fu
ne ars rhetorica: fuosi^hahet quceq^fin^
tetia acerrimos defenfbres,tantis^ animis non-
nulli ex artiu numero eam explodunt,ut ne coid
tijs quidem fcriptis in eam calumnijs temperd
rinttillis maxime nifi argumentis, quodars reru
fit qiue friuntur, rhetorica opinionibus conflet^
no fcientiatnec cognitis penitus^ perfjpeCtis re-
bus, et nunqfallentibus,ad unum^ finem fj^eCia
tibus cotineatur,utnec femper ueris agatidua^
femper fint caufe^ut neceffe fit altera falfum tu
A 5 ni
tO lANI PARRHASII
rri.Addm et illud, ob umadtSiiomsgenerdad
mdgire popularem'^ fenfum iccomoitnda, nui
Um irteefje poffe,At^id poRremo ohijdut,ca
put totius rhetoricae e^e dicere:quod ipfum arte
tradi non poteh,Ad c^uae fmgula ne articuktim
occurramus,in caufa nobis e^Qtantilianus,qui
libro fecundo omnes fententias confutando, eo
rem deduxit , ut artem effe <juiuis rationis parti-
ceps fateatur J^ec mirum.licet enim a natura fit
ipfa rhetorica, quando illa nihil perfeSii mortali
hus largua eA , quae ab hominibus ad eam ftudio
^difciphna iuuandam exco^ata funt, merito
artis nomine comprehenduntur. Nam fi antea
omma dijjperfa erant difipata, at^ oo id ipfu
ignota , qu<cdam(^ inde adhibita extrinjecus eA
diligentia, quae rem diffolutam diuulfam^ con-
glutinaret : praecepta ad pertraSianaos animos,
koluntates^ excipiendas, quae(^ in ufu ac ratio-
ne dicent effent ex doStipimorum confuetudi-
neobferuaret,certam<^uiam, certum ordinem,
certufnem flatueret,eaq^ omnia uerbis defigna
retfgeAib, ilIuAraret,partihusdiArihueret: cer
te rem diligentius inueAigatijars effe apparebit.
RHETORICAE COMP. ti
M (luod multi exercitatione aut habitu, plerique
etiam temere faSlitarent , id ad certam regiam
redarum fit : <^ua duce idipfitm adipifcamuTy
quod illi cafu confuetudinel^ funt confequuti :
quod ipfum artis eH officium,
<XyOD VTILIS SIT RHE
tonca^ Cap^ 7*
S hd de arte ferendum fortaffe,Ulud ne libe
ri quidem nominis eft pati, ut in difeepta-
tionem ueniat,'utilis'nefit Rhetorica : et, fi dijs
placet, boni ne an nudi plus hominibus conferat,
N<m quod obtjciunt, nocere eam fepe rebus pu
hlicis,quod defenderepofit improbos, accuftre.
honos , quodl^ ea duce maximee [editiones inte^
fiina^ bella exoriantur : cur non ^ hi tamfhte
ri iudices rem militarem, medicinam, aqua, igne^
ferrum deni^, qu4t omnia fiepe nocent, exeerS
turf Inepti fimi Jane hominestqui no uiderint,m
hil effe quod aliquando non noceatiut ipfe eSr gi
gjnendi autor & deus Sol , obeffeplerume^ fatis
feratur : ut Uterorum apud Aegyptios inuen
tori afferenti , literas memoriae eJ;* fapientia re-
medio fore, rejpondit Tomus rex, illarum ufumTarntH*
U lANI PARRHASII
€X recordationis neo^zentU ohlitdonem in am-
ms cujcenttm pariturwntquod externis conpji
homines monimentis , res ipfas intus animo non
reuoluerent:fapienti(t autem opinione potius^
veritatem per Uteros dari , quod nullo duce edo^
, periti uulgo uiderentur, qui uix primoribus
eam labris gumffenttfierentq» moleftij?imi,non
fapientia ipja,fed opinione fujfultiQ^od ftj qa
nocere aliquid pote^, damnandum e^l:age elimi
nentur eyliter<e, quod in ilUs pauxillulu incomo
di perfpexerit Tomus * QMm reSie , ut catcri
mniOyAri/iotelesajJerity omnibus bonis (exce
ptauirtute^etiamprceflantipimis^utuiribus^ua*
letudine, diuim,imperioj ime O* inMe horni--
nes uti:necefJario fieri , ut ex ipfis bonis fumma
utilitas percipi non pofSit. Rhetorica autem oh
id maxime utilis eR^ quod in iudicqs uel fola iu-
sfbon tutari poteU, nec pati ut ueritas obruatur,
natura enim homines i Mitia declinamus :
' nhetorie£ Rhetoricaq-proprium e/l , res Mas perfua-
proprium» dereiNam jcire quid 'lujlum fit,ad res ciuiles no
fatis e^y nifi idipfum eloqui pofimus , rationfe^
^ fetamus contrmoruminon ut malis utamury fed
RHETORICAE COMP,
iitJ)iUisimpmiemarcapUmtar. Addeqttodfi
tmus eh habitus (ut nouo uaho utamur) eled*
tmSymmediocritateexiAm : rhetoriat^potif
finuparsinhoni inumtione confi/tityfmrquM
ncmta^dcm homiriucffepoteA.erdubitmus
ddhucyquinrhetoricamedoSU, melius faciliusk
udidrtutemperueniantfNe^enim ueHefateH:
fut ratio pnecipUyteimda funt.quce autem ra-
tio in omnibus humanis negotijs prxcipiat,nulk
ars nift fok rhetoricce imentio docet . Quod /i
utilem fatemur ejTe rhetoricam tam rebus publi
cisy^udm hominibus aduirtutetendentibusiquis
adeo expers iudicij eH , qui n^etfummam in ea
j^itatem conftflere:aut quicq di^ quam id
difcerey quo hominum mentesregamus , &quo
folic^eris prtfftemuSyinea requaipfi cceteris
prafiat animalibus f H<ec multos extrema jhrtH
na adfummos honores euexit, in hac fe fumma*
tes uiriexercuerunt:hacalle6lusDemoflhenes
quum ad P latonem itaret adolefcens, wdito Cal
uflrato rhetore fubflititi^Platonem , Sj boni
quem uirum^ quanti iudicij tdryreliquitf H<fc inci
totus Ariftotelcs , quod Ifoerates daroru uirorti
. (lenas
I
t4 lANI f ARKHASlt
pletusfchoUs haberet jfrmms illos libros Je
hac arte copofuir.hac impnlfus Enathlus, artem
quam edidit decem millib. nmm de Protagora
didicit. Nam quid attinet honores Gorgue Le-
ontino habitos recenferei quum etiam ftatuam
auream folidam in templo Apollinis Delphici
habuerit . Nec mirum,quu nulla res fit digniory
nulla maior , nulla qu<e plura adiumenta doSbri-
nce defideret : loquimur de perfeSia. Neque
enim natura rei, nifi perfeSia ante oculos pona-
tur, qualis quanta ue jit, intelligi pote/hfinequd
uix jitas regiones fnes!^ tutari poteji qiuelibet
fcientia.ad quam quum tantus hominum fiat con
curfus,pauci<y perueniant, quanta eius fit ma-
gnitudo difficultasq;Conijcitur:qu£e fcilicetres
plurimas comprehendat , in quibus fingulis e-
laborare fit difficillimum ^utfim quacuni^ arte
qui excellentes fuerunt , digni cenfeantvx , qui
in hac pedem paululum promouerint, quamuis
laudem meriti ludicentur.Equidem fi quwufdam
legibus immutabili nece^itate conflriSiis dicen
di ars cotineretur,non modo dignitate in ea effe,
fednc quidem rem ingenio digna exiftimarem:
RHETORICAE COMP^ ijf
fed quu pUra^ mutentur cnufis , temporibus, lo^
cis,occafione,nece^me,U4rie^ ad reru momen
ta conuerfantur,magno opus ejfco filio. ([uod qui
habuerit, in eo magnam ejfe dignitatem oportet*
SIT'NE ARS NECES-
faria^ Gap* 8*
S it utilis digna'que fuo arbitratu rhetoricas
negarunt tamen eam nonnulli neceffariS^
poffeq^ homines fine ea ad fummam eloquentiam
peruenire contendunt. Si enim ars exobferua-^
none eorum qua eloquentes homines facerenty
inuenta ejhquomodo aiunt, fine arte eloquentU
non comparabitur? quum ipfam artem conflet ex
eloquentia natam: fatis eJfe naturam ad ea adipifl
cendaqua affe^^amus, prafertim quu nihil aliud
fere ars fit quam natura imitatrix. Illud uero ab-
fur dum eR,quum omnis imitatio minor fit exem
piari, credere no fatis e^e natura ad ea perficien
da,quadefe^fe6iaefjmt.(^inetipfamart
irrident, qua iudicijfacultatis^pracepta code^
re, ingeruj animiq; motus ad excolanda acutos
CSr ad narrandum plenos & uberes comprehen-
dere aufa fittjua^contenti natura, magna flipati
cohorte
!ANI PARRHASII
cohorte ( quippe qui defidU plures habeant fe--
£iatores ) nihil ex arte faciunt , nec loquuntur:
, maiorem^ adeo nobis bilem mouentj quod fic in
arte inuehuntur,quafi ars difcefionem fecerit i
natura, eir non illi primas (ut aquum eji) tradat:
quce fic partes tuetur fuas, ut fe ab illa ortam,
ne<^ ea ( quippe quam pro materia habeat ) mbil
fe pojfe fateatur . Er profeSio rem diligenter in-
daganti , medioaes d natura , perfecti confum-
tnatil^ plura ab arte cepijfe uidebuntur,ut enint
{ 'oecundcefegetes non fruges folum, fed eSr her-
as effundunt frugibus inimicif imas: fic feracia
ingenia, nifi difciplinis exculta fint, prode ffe ra
ro, nocere autem poterunt fepifime . Multb in
rebus natura inuentaefl hominibus nouerca: fed
^ ‘ potifimum , quod nihil unquam perfeSii dedit*
pr^^atars,qwe‘dla inuidit i^fiqua bona fut,
‘ cultu reddit meliora . Et fane mihi uidetur ars na
turae conferuandae caufa inuenta,qua id quod d
natura datum e^quiafortuitum, nec femperpa
tmtrtudnt f^wn fit,tuetur:^quicduiddeefl,acquirit,ma
natura cer nuq^apprehenfum hominem ducit* E/l enim ars
ttordux, certior dia qudm naturOf certis innixa rationi-
bus,
RHETORICAE COMP. 17
huSy quct ordinem habent , ^^([uiifdam minime
errare patientes uias.Nec defuere ingentj benefi
cio praflantes uiri^ qui quum nullm artem nof*
fentj tamen haud perperamjcripfiffe uideantur*
quin maior in illis uis apparet , quum illo fuo
impetu ferantur , nec ulla frangantur dtuifione^
nulla arte teperentur: fed furore femp aquo im^
pulfi,rumpantytrahdt, illidant, Attamehifunt^ •
qui cum quarendis tum cogitandis rebus mife^
re torquentuTyetnunc initia, nunc f nes meditan
turiac uelut imperiti nauta, incerto mari iaSiari
tur,nunc hac nunc illdc aggrediuntunealytan-
dem perfciunt,non qua optima, fed qua primu
fe obtulere.ideo^ maioris copia putantur :qu6d
indoSli dicunt omnia, doSU no nifi meliora et ne
ceffaria. QMpd fifu^ aliqui natura habitu pro
pe diuino,qui fihi uia fecerint: pauci tamefuntf
quos aquus amauit Jupiter . Nos arte feSiemur,
nitamur dh:DemoRhenisq; exemplo,na:ura im
pedimenta diligentia indufhria^ fuperemus,na
tura'que no flra quondam aJijciamus
doctrina confirmationem, unde
optimi euadamus^
U Qfgt
is lAiri PARRHASII
Q^VAE PRAESTARE OPOR
. teat Rhetorica. Cap. 9,
M V Itum tam fit refert, quo quis duce ad
eam utatur. neq; emm e^ omnium ,Co
nnthum nauigare.hnte omnk, moribus eum op
timis effe oporteat, qui eam docet artem: quam^
Khetor quarti ft uir bonus, affequi nemo pofit. Sit in docen^
Its ejfc dc' do fimplex, ne nouum adhuc animum aut cofim
beat, dat, aut deterreat . facilis lucidusq; fit ad intellh
gendutnam potifima eloquentiae uirtus e^,per^
fpicacitas^ quapropter doShfimum effeeumo^
portettquo enim deterior eft quif<^,eoft ohfcii
rior.ln cceteris fcientijs pulchrum e/i, dicare ah
imperitorum intelligentia:in dicendo uero uitiu
uel maximum eR , a uulgari genere oratioms ah
. fcorrere.No» fit affe6lat<t fubttl'ttatis,nec circa
quaeq- ambittop laooret , ne per ambages difeu-
tientem fatiget , Illud Euripidis meminerit, a So
' ' » > crate ufurpatum : Qjw in re clarus quif^ efi,ht
> ea fe exerceat , ^ diei partem illi plurimam im-^
fy pendat, utipfefe fuperk. G audeat, fi ad doShri-
nam prouocetur: nec turpe putet docere alios, id
quod ipfis fuerit difeere hone^iijiimum,memine
- rit
RHETORICAE
tit tmcn uirginem effe inuSim eloquentUmj
nec turpi lucdlo proflituendam, tuncq^ laborum 'EJoqucntt^
juormfruEtum fat rm^um capere Je fiat, .
quum occafionem adipifcitur publicandi qu<e di
aiceritjfme orientationis notat qua caretl, qui
na ingerit fe , fd inuitatur ut proferat, feto tame
loco . Ifocrates, qui primus feub numeros uerba focratU
ire coegit , cum in conuiuio a fodalihus rogare- dum*
tur , ut aliquid in mediu de eloquentice fwe fonte
proferret,nac ueniam deprecatus ejhQuapr^e ««
fens,inquit,locus^ tempus exigit, ego non cal- ««
leo:qu<e ego calleo,nec loco prafenti apta funt, '
nec tepori PrafotTnet materia, mon^hretuiam,
qua reSlefene ullius adminiculo ad eloquentiam
pofintaddifcentes peruenire . feurgentwus pro-
paginibus non inuideat : qua nouit , can^e ^
[impliciter in notitiam rogantium proferot.Nea \ ^
ambitio fe detineat, quo qua fcit precio flora met^
gis uideantur ♦ Remotas hiriorias , inanes fabu^ H-
las,^ quod quifque uel contemptijiimus dixe-^ >. ♦
rit,non doceat : nec ingenia melius ahjs uacatu-^
ta , detineat atque obruat . quibus deliramentis
plenos ij»n tunc effe grammaticorum cemmen^ •
B 2 tarioi
tO lANI PARRHASII
tortos, conquerebamur Seneca et Quimilianfff,
Exerceat poftremo difcetes, inflet, molejius fit^
potejlatemq^adipipendcerhetoricte non minus
in di fcemium,quam docentium dm^entiojoliett
datconfijiere,
aVALES ESSE DEBEANT
Rhetori cf candidad«.
Cap^ lo^
A Ge nunc uici^im, quales efje debeant
Rhetoricit candidati , inf^iciamus.neq»
enim ex omni ligno fit Mercurius . Mali nihil m
ea proficienucum quia mens uitijs occupata, pid
cherrimi operis jiudio uacare non potefh tum
quia omnem malum , /lultum effe oportet, Mti
autem iudicio carent , & confiiiotquibus maxi”
• . me nititur ars rhetorica , nam ut caterarum re-
rum, fic etiam eloquentiae fundamentum efifa-
pentia,Sit liberaliter inftitutus,bonis corvoris ap
tbryne, prime ornatus i?hry nem meretricem Athenien-
fes prudentifimi eloquetifimiq> ,no tam Kyperi
dis oratione,qiMnqud admirabili, petfuap, quam
uifo eius peSiore(quodfpeciofiflmum , diauStd
^ibiades* ueAent^erm)apfoluerHnuAlctbUdeSi cui R*
RHETORICAE COMP* 21
P. relji>onfo Apollinis, tanqtmmfortif^imo Gra
eorum flatwtm in comitio erexit, populum Athe
tiienfem pulchritudine poti^ime habuit fihi ofc-
noxium. Nec mirum, fi illi populo placent, quos
eximia j^ecie natura donare dignata e ^ : quum
credatur ccele/lis animus in corpus uenturus,
dignum prius fibi metari hofhitium uel quo «e-
nent , pro halitu fuo fibi jingere habitaculum,
unde aliud ex altero crefeat: esr quum fe pariter
iunxerint,utraque maiora fint .Vtcunque, fatis
conRat,mirum effe quantum ^atice forma maie
flasq- corporis fibi conciliet. Dotibus idem ani-
mi fit infhruSius , filiis qua ingenerantur ap-
pellantur^nonuoluntariatut docilitas , memo-
ria,quaf^e omnia appellantur uno ingenij no-
mine : filiis , qua in uoluntatepofita, proprio
nomine uirtutes dicuntur ^ Ante omnia tamen
ingenio opus eft : quodquibufdam animi atq^in-
gentj motibus eget oratio , qui ad excogitandum
acuti, ad explicandum omandumq^ uberes, et ad
memoriam firmi fiint (^dtuturm . magnamq-in
oratione pofiident artem facetia, lepores,lacef-
findirej^ondendiq^ celeritas, /ubtii urbanitate
B 3 coniuttSia:
tl lANI PARRHASII
conimSia : qu<e omnia non nifia fmmi ingtnSj
uiro traEiari pofjunt . DoRorum uirorum con-
fuetudine deleSietur^ more ueterum domum fre
quentet-, ^ tanquam ah oraculo ref^onja effla*
gitetideq; homine m portu [edente temperatum
jigna,uentorumfIatus.refIatusq;, tuta iitora,ma
l^das rationes fcifcitetur : ut eodem ttauigatu*
rus pelago, difrat alieno periculo , reRu curfim
tenere. Nunquam deniq; Jpfret fepoffead rhe*
toricam peruenire, nifi cam cius' que artijices
mauerit.
OyAB SCIRE EOSOPOR-
tea|» Cap. tt.
N Ec me praeterit, Immenfum quodda infini
tumq; effe , quod ah eo exigitur , qui fe
rhetorica arte quaft quihufdam faais initiari po
flulauerit.Nos tame agamus pingui Mmerua,ne
rei difficultate rudiofos deteneamus, qua enim
poffunt confummatum oratorem perficere , pofl
artis pracepta quiuis addifcet , omniumq- rerum
ntagnarumq- artium fcientiam confequetur . Ad
rhetoricam quum accedet, ahundet copia opth
morum Heiiiorum, eorum proprietatem teneaty
•• RHETORICAE COMP. 2J
f^ali utdturcomp^tione : antiquis uerbis ,
fublica nota non Jignatis-, non deUBetur: ne Ia
fides loquatur i figuras cateramq- ^ammatica
fupelle^ilem m mundo habeat , ut tanquam ex
fromftuario,nullo labore^nulla cogitatione quu
opus fit profluat: hifiorias, exempla, etantiqui--
tatem omnium meminerit: nec fabulas ignoret^
prafertim quce uetufiate f dem accepere: poeti-
ca jit non imperitus : qua deinque Grammatici
profitentur, fciat : nec mufica oberit tenuis co-
gnitio.lam adaSiionem uix dici potefi quantum
afferat adiumenti,egiffe fabulas, quum ab hi^
one multum didicerit M. Tullius . DidleSHcay
quippe quam cognatam rhetorica effe diximus,
nec^arU eR. ilud ante omnia caueat, ne prace
pus rhetoricis infigendo, ffieret in fummum ui-
rum fe poffe euadere , tranfferat fe ad artificem
magiflrumq; dicendi ufum . Sciat plurimum ob-
effedifcenti , nimiam artis difciplinam . traSla-
tioenim artis cottidie gignit aliquid: quod dum
deleftatione fluSofe inuefligat,in tota uita nilnl
aiud agunt,nec pojfunt , qui in ij fden^udijs ad
fene^tem ufque detinentur, Non effe tardifii-
B 4 mi:
I
Vfusdicen*
dimagifter^
Z4 lANI PARRHASII
mi : quod enim quifque cito non potuerit , nurh ,
qum omnino poterit perdifcere . S<tt ergo ha^
beat,prcecepta noffet ad imitatione inde fe con-,
ferat^9!^ exercitationem ab arte difcat: ubi quid
quieratjubiquefintqu<e Meat inuenire. Cate'
ra,in curaycqgitatione,z^ diligentia funt rol/o-.
Arx ccUidu, cata. Artem fummo ftudio celet : quod nihil tam.
ex arte jitf quam artem non oRentare. fimplici-
ter enim manifeRa ars,fufpe£lumfacit:at^ ille
erit femper populo probabilior , qui omnino ni-
hildidicijje putabitur,
OyOD SIT OFFICIVM ,
Rhetoricar* Cap* 12.
V Er«m antequam de arte quicquam dica-
mus , operaprecium efi infpicere , quod
Officium, officium, quis fnis, qua materia.OpciU,
. autem appellamus, uniujcuiufqueperfonaa^a
congruentem , fecundum mores, duitatis , Nec
re& defnirippteft offciti fine fne,quod omnia
officia ad f nem (hedant.Eftergorhetoricaar-^
tis officium,ex fententia B .TuUij,dicere appo^
fite ad perfuafionem : quod nifi orator, efficere
potell n^mo. quod unu eius ejt officium, nec ctt
ah§
RHETORICAE COMP.
tIioquo(immcoimmc:ut medici officim non
eji.curare tmtmy (quod multi cantu, uel pnefen
tia numinum curant) fed appofitc^ad fanandum:
quod proprium ell medici, »
CLVID INTER OFFICIVM
fi^fincm. Cap* ^3.
E t quiafnemofficiumqi admixta, nec ^
teru fine altero d^niri poffe reke dm*
muSjUt facilius quce definedihuri fumus intelli
gantur,quid inter fe differant differamus, Of Ojkumi.
fcium en oratoris opus, quod ipfum efficitur tdr
tute rhetorica facultati, quod in noflra efi
poteRate,omniaq^continetaptaadperfuafione:
quo ficareas,orator bonus effe non poffis, Fi-^
nis efl, ad quem opus nititur, quo poterit fept .. .
ffuftrari: ut licet adhibuerit omnia officia ai
perfuafionem accommodata , non tamen opta^^
tus finis fequatur. Nec iccirco malus dicetur
orator, nifi eiufmodi finem fuerit confecutusi
quum etiam ipfanatura,quanthil cer^
tius,non femperad optatum
finem perueniat.
QJIS
lANI PARRHASII:
Q.VIS RHETORICAE
finis^ Cap«. ^4‘ /
D e fine autem ipjo magna efl inter eru-
ditos contentio , totqueferefententicC
quot tari M Sullius (a quo latum quidem un-
guem digredi nec licet, nec fi liceat libet)perfui
dere ait efjfe dididne . ^intilianus ,&quiab
fofiott,diMis uelisinTullium feruntur, qui
optimus artifex finem fu<e artis ignorauerit:
aut qtda rudia qtuedam ei adolefcentulo ^cide-
runt,idcirco merito damnanda cenfeantur: illi-
us'que expio fa fententia, fummum rhetoriat
finem effe aiunt bene dicerethis maxime nifi ar-
ffonematiottibus , quod pecunia ^^gratia^
Cr diditas auSioritas que dicendi perfuadeant»
atque ideo non effe perfuadere idoneum finem,
fed bene dicere i quod nemo facere pofiit , nifi
orator ♦ Veruntamen hi mihi non iddentur ani-
ntaduertiffe, uitatas effe eiufmodi captiones a
M.TuUio,eo ipfo uerbo quoa addidit DiStione,
neque enim pecunia, forma , ^catera id genus
diSlioneperfuadent: fed animos hominum alii-
asunt utilitatis cupiditate ^ aut uoluptatts , qua
^ , tome»
RHETORICAE COMP*
fmm fi rma fmt nefdo quim ftcile ftfim - ■ - - , ‘ 's?
ferfwidere,Ndm qu^tdePh^nCy Aquilio, Gdl ' ^
hdjiSla memorantur , non fola j^erjugferc ,fed ■
orationi coniunBa: nec aliena, quum huiufmo^
di adiones oratoris proprice fmt , unde agere
ddcitur orator,^ ipfa oratio aBio * lam uero i/-
hid affirmare , fnem fummum effe bene dicerd:
nefdo quam re8:e jit defnitum.fi enimfnis e/l Fte
omnibus in rebus, ad quem cun^a referuntur,
cuius caufa funt reliqua, neque ultra datur
procedi: certe ultimus fnis efjenon poteRie*
ne dicere, quum nemo abnuat , bene dicendi
ipfius fnem effe perfuadere 4 Quod fi in fduh
lis declamatorem confideremus , qui nullo mdh '
cefi^am caufam agat : nemini dubium eji,eius
finem effebene dicere, at uhi inforares aguur,
uera' que caufa eR , tentandiquc funt iuMcum^
animi, ^permouendi, cum' que aduer ferio con^'
fligendum i quis non uidet , eius aSiionisfnem Rhetoricii
effe perfuadere f Hoc fentientes nonnulli, quiafi^P^fitd
w calumniam uidebatur poffe recidere, quod:^^'
non femper perfuadeat orator : addiderunt,,
Quatenus.conditiorermperfon^Hm'^pati^
Wjj€tcnc£
fnispct'
/■
I
< 9 '
N
19 lANI PARRHASII '
turJct fwt non profnius tddeknurfms perjis^
dere y fd effct cu mitis comunisycarcret^ pto
prietate : quod mahenuttid de his rebus qua in
eorum noticUm uenerint , medid de his qua in
ip forum arte continerentur, ipfi pojhremo opip*
^cesdeeo quod egerent perfuaderent: fubiunxe^
re,Duntexat in ciuilibus quaftionibus,Sed hac
'iddentur mihi nimis curioje in definitione Cice
ronhm defidentri * Licet enim non femper per-
pudeet or<uor,non iddrcofuo carebit fine:qui
non in euentu,fed 'm rebus ipfis( qua dum in of-
fido funt, ad finem tendmt) collocatus eft:qua
fi fabre adhibita fint,offidj fui finem confe^
quuntur , etiam fi externo tllo qui in euentu po^
fuus eA acrem. quod mathematici opifi^
cesq^perfuadem, fatemur fanetfed negamus di
Stione.qua fi quado utantur, tum idipfum i gene
rali rhetorica,qua omnib. natura innata eA,mu
tumur.Erit ergo fiummus abfolutus^ finis, per-
pudere didioneix qtda duplicis finis(unius qui
in rebus ipfts , alterius qui in euentu pofitus fit)
fecimus mentionem, duos afferimus fines in ora-
tore inffiidendostalterum in oratore ipfo,in iudi
I
f
RHETORICAE COMP. tp
ee tlterum , In ipfo quidem y uppofite dicere ad Pm db»
perfMfionemiqHod qtdd efi aliud quam bene dh in Oratort
cere i In iudice uero , p^fuadere i ut ni perjiuh in^kkndk
deat , finem tamen fuum in fe pofitum adipifca*
tur,fiappofue dixerit ad perfuadendum.ReSie
ergo Cicero : fed nec perperam Qmtilianus^
hic finem in Oratore, non in euentu pofitum: il^
leextremum illum , extra collocatum , in quem
alius intenderetyconfiderarunt.
qjtae materia*
Cap*. 15. >
N Ec minor dijfenfio eflin eius materia i
illis orationem, abjs argumenta perluaji*
hdja,ciuilesabjs quce^iones jiatuentibus^ Noiy
de ea inter optimos conuenvtt , aperimusi
t prius quid fit ipfa materia oRenderimus^Ejl
enim materia , in qua omnis ars, ^ ea facultas
qiue conficitur ex arte,uerfatur,Vt ergo medici
nauulnerOy^^morbU fic rhetoricae omnes res^
quacunque oratori ad dicendum fubieSla funt^
materia appellatur.Nec obflat,quod fi deornni^
tus rebus dicat, propriam ergo non habeat mato
rianhfcdmultiplicem : quum alia quoque artei
VtatedaH
mino*
'5<5 rANi PARRttASti
minores yUt irchiteSlm & aelatm , mukiplt^
ces Meant materias , Ne^ idcirco non eius e^
materia,fiineademuerfatureta!ius:quumpoJ^
fit eadem motem multis effe communis .
' ' quum de hono,iuflo,utiIil]i differh, mhil accipit
a philofophojfed fuas illa res agit ; quumof^en^
derimus ipktlofophos omifjam hanc ab oratori^
hus panem occupaffe. Dew/^- fi quid di^et dU^
le^ica d rhetoriccj non cernitur materia, qutm
utraq; thefim & hypothefim habeat fubieSiunty
fed ufu dtjferatt quod altera interrogatiuncuJiSf
altera perpetua utatur oratione.quum DialeSH
Cee materia ftt, de rebus fubieSlis poffe dicere:
cr Rhetori ^ rhetoricct materia et eande effef
f^matena, obijeiant , Ergo omnium rerum peritiS
^ fit^ copiofe dicere . At qui omnia non norkf
non dicet quidem de omnibus, pd de his tantum
qUee nouerit,qua illi amplam pr<eflabunt matt^
continet rhetoriermegamus continere. fed ora^
tori perfe£io neceffariam effe affirmamus, ut
de onrnire qu<ecunquefit propofita, ornate pof»
fiam, longe'que melius ab ipfo oratore quam aU
$arum rerum artificibus traSiabuntur, "■ *
t>S
V
RHETORICAE COMP. I*
• DE CIVILIBVS Q.VAESTI- i*''
, _ -‘v
onibus, Sacarum gencru -r
bus* Cap«. x6,
S olent autem res oratori fuhieBa
cendum^ d plerifque (^uMones ciuiles ap
pellari : quod non omnia qu<e in dubitationem
uenerint, licet qua^ionem faciant, tamen ciui^
lem facere pofint : fed ea fola quce ignorare pU“ cimlisfti
dorftt : ut de iu^o , honefo , laudibus, utili, ftio^
his Jimilibus ^ Nec enim fi de pondere alicuius
rei quaeratur, quod nefcire haud e/l erubefcen-
dum , idcirco quce^o erit ciuilis : fed illa tan^
tum , qua communi ammi conceptione percipi
poterunt . in quibus praflare debebit orator,
Oiutiis uero oratio omnis in horum alterutro
uerfatur genere , defnita controuerfia certis
perfonis ac rebus : autinfnita, deuniuerfoge-^
nere quarentis. illud cauftm, aut controuer- Caujal
fiam appellabant : eam'que tribus, hte, autdeli- Coturouei
beratione , aut demonhrattone definiunt. hac,
'quaiHo infinita, ^ quafi propoma confulta- Cofultatia^
tio nominatur, hanc Graci thefim , illam hy- Tbcfis*
, pothefim ^
ftypothe'
fu.
•>k‘.
J2 .H lANI PARRHASII
pofhefitn uocant . 1« hdc genercttim Jiquid
ftueritHT , ut ExpetemU ne fmt liter ae . \n iU
(t definitcejunt perfonce^ C'onfiitut<t res: hu^
utfmodi funt, ^u^emforo,dmm caufisjtfce
ptationmskuerfmur : ut Expetend£t‘ne fint
Utene Parrhttfiojhoc tempore , duu ludibrio ha
beantur literati.ln caufis omnis /fre oratoris
hor coficitur, A qucenione aufi funt nonuHi ora
tores arcere , ^ intaSUm philofophis referua-
re:fed illUpfi no animuduerterunt^non poffe ai
fmtam peruemrhtiifi prius infinita difcujfa ftt»
Quomodo enim deliberabit ParrhafiuSyan lite*
ros expetat hoc tempere , nifi prius expetendas
ejfe conRiterit:! Habet ergo fefnita ad infinitOf
tanquamfj^ecies ad genus : omncst^caufi pe«-
ientex genere qu^ftionis .&quod in uniuerfs
probatum eft , in partem probatum efje neceffe
eARe6ie,ut caetera omnia , Arifloteiestadole*
fcentes in qw^eftiombus nonadphilofophorunt
morem tenuiter differendi , fed ad copiam rhe*
torum in utramque partem ^ ut ornatius & ube*
fiw dicere pojjent , exercebat . No» tamen in
u^imtas quafiiones totum fe dimittere debet
oratoTp
RHETORICAE COMP*
orator. Ut etiam de folis magnitudine, terr^for^
ma,mathematicis'que omnibus onus fufcipiat dif
ferendi^ binimis eirnn ua/ium pelagus fepradpi
tem daret, Circunfcribat eas modicis regioni^
bus,eam^ partem quce efl in confuetudine uita^
ratione reipub.focietate ciuili, natura moribus^
uerfctur,comprehendau non ut feparatim de eis
philofophorum more necefjario rejjpondeat, fed
utpojiitincaufa prudenter intexere. Oh hanc
rem fitere nonnulli, qui hoc infinitu genus fcien
Ua et aSbione diRinguerentiut [cientia diuina co
gnofceret, aSiio in homine negodjs et ciuili di^
fceptatione conficeretis* hanc quidem oratori
traShmdam relinquerent, illam omnino remoue-
rent , Si ergo conuenit,qiueftionem infinitam ali
dua ex parte neceffariam effe oratori, de ea nul-
li dantur pneceptai quicquid enm ufquam de ar
te fcriptum eCjere omne ad caufam, id eC fini-
tum genus refertur , fed ut in caeteris artibus^
quum tradita funt difficillima, qute fuperfuntf
uel quia faciliora, uel quia fimilia fint , tradi non
neceffe e/hut qui leonem aut tauru pingat egre-
gie^CHiufuis quadrupedis Jheciem facile nullo du
Q ce
54 lANI PARRHASII
ce effindere poterit : fic orator, quum rationem
dicendi incaufis adeptus fuerit, non magno la^
bore de toto illo genere reliquarum orationum^
dicet. Nec eR quod uereamur , plus difficultatis
effe de umerfis generibus, quam de fmg^orum
caufis dicere . omnium enim caterarum rerum
oratio, homini ingenio fo,& communium litera^ '
rum pohtioris'que humanitatb non experti , /«-
dus eR. In caufarum contentionibus, td>i cum ad
uerfario confligendum, ubi rei dominus (qui fie^
pe alienus, fepe immicus eR ) quafi machinatio^
ne quadam, nuncadiram,odtum,triRiciam,ht^
ticiam,fexcenta oppoftta,eR detorquendustillk
magnum eR opus, & (ut inquit Cicero) nefcio
m de humanis operibus longe maximum^
DE CIRCVN STANTIA, QJTAB
fedthypothefim^. Cap 17«.
N Vnc quoniam thefimab hypothejife-*
perauimus,et quomodo quceflione uti de
beat orator oRendimus: reliquum eji,ut quid fit
quod hypothefim faciat, demonRremus, ER
enim rerum qu<edam circunRantia, fme qua nui
ta omnino effe potejl contrquerfiaieamQraei
RHETORICAE COME,
^UK<rti/apjf>ell^ere,auieqHid fit, enumera
fione facilius ^uam dehnitionc aeprchendttUK
Sunt autem eius partes lex Quarum coniun^iio^
<}u<efliones,ut ex literis nomina funt ) owm-
nojeptemt Qrns, Quid, Quando, Vbi,Cur,
Qj^emadmodum ^ Qmhus adminiculis, Qm
perfonam oflendit , duobus tamen modisi nomi»
ne, ut iyfias:(jualitate,t^diues,&quafortuH<ti
pTittate, conditione, difciplina!^,^ id genus
infnitis comprehenduntur. Qmd, fa£ium jigiu
fcat, uel di^um,uel cogitatum , bonum an ma^
lum,^ hisJimtlia.Q^ndo,tempus innuittutin
terdiu an noEiu,faho die an nefajio, bello an pn
'ce, libertate an tyrannide, qua eum in mo^
dum cadere poffunt.Vbi, locum demonShrat , ji
erum ne an profanum . Cur, caufam fignifcatz
qu<t uel primo qu^eRionem conflituit , Qi^mad
modum, demon^hrationem habet ex faRo : uel
quod fat , futurum ue fiuueluti clam palam «e,
t(i an dolo . Adminicula uero , jignipeationent
habent earum rerum , per quas faRum ejje al^
quid dicatur :utlaqueus,uenenum, Utera, intep-
nuncius,^ qua junteiufmodi i quoruniomnUty
C z udi
Circunflam
tia partes^
3^ lAN I PARRHASII
t(elph(rimormratmaIi concurfu^ certum cfl
omnem conflari ciuilem quaRionem.
DE TRIBVS GENERIBVS
caufarum» Cap« i8«.
Q Vum autem tam latefufamateria fir rhe
toric(t, illud mirum uiaerifolet plerifq^
quomodo tam breuiter aflrinxerint, ut inter tan
tum tria dicendi genera uerfetwrtneq- ulla nifi dc
iudiciali^ deliheratiuojdemon^atiuoq; pr<iecept4
tradantur :cum concitare, ohiurgari,priCciperef
te^Hmonium dicere, mandata exponere,hifloriS
fcribere,^ demum innumerabilia in partes cati
farum ducenda effleuideantur,^ proprijsin-
flruenda prcecept'isNeruntamen,fi quce traBan
da funt oratori, proprium fuum locum in arte ha
beant,nullus unquam arti eritflnis : tria illa gene
ra quum fuerint difcuffa, facile ex eorum fonti^
hus hauriemus , unde quae fub 'diis non compre-^
henduntur iungemus : nec fane homini
in eiufmodi rebus facultas ex c^tteris caufis com
parata deeffe poterit. Nam qui exhortationem
confolationemq- addunt,non uidhre,cum orator
mciuikrationeHerfeturjmnejfeoratoriscorh
foUHf
RHETORICAE COMP. 37
folari y fed amici & priuati hominis, nec intelli^
gunt,ad materiam oratoris hortationem non per
tinere,qum eius finis fit perfuadereyZ^ in hor
tatione nulla fit perfuafto,fed quadam tantum in
ftigatio,Contrd funt nonnulli, in hisfortaffe
Cicero,qui pauciores rhetorica materiares tri
buanty demon^katiumq; penitus tollant*, non
quod nulla in eo perfuafio fit (magna enim inefk
neque quicquam magis conmur laudantes ali-^
quid,feu uituperanteSyquam ut tale habeatur per
fuadere ) fed quia minus uideatur neceffariump
quod unae quis laudandus mtuperandus'ue ftf
facile po fit qtduis paululum in literis promotus
intelligereineq^ ideo fic tractari oporteat , quaji
nihil pofit dici fine praceptis fu'is,Peruicit tamc
Ariftoteles , ex cuius auiioritate paitita genera
nemo aufus efi repudiare merito quidem,ni-
hil enim effe poteR , quod non fuh his tribus ge- Caufaru gc
neribus aliqua faltem exparte cadat.nequeulk tura tria*
fbecies eft, in qua non laudare ^ uituperare,fua
aere f!^diffuadereyaccufare quid uel defendere
debeamus, Etenim in ciuili quauis controuer^
JiayUelhoneUumyUelutileyUeliu^umexpetitHn
C 3 no»
3« lANI PARRHASII
fion quod hac po^int diuidi, aut Mum utile uc
aliquid ejje quod honefium non fit : fed quod in
omni fere aBioe, aliud alio magis emineau QM
■ftio item omnis ^ uel depraterito eji^ueldefutu^
ro , uel deprafenti. Auditores quoque ciuiJium
quaflionum intrisfere ordines diuidunturiludi
ces^ patres ,populm . Tria etiam fere publicarU
dStionum locatforum^curia, ro^a, Siueergofi
nem^fiue tempus, jiue auditorem, fiue locum con
ftderestnon melius diuidi potuiffe intelliges* Ik
ilicialis finis eA , Mum uel iniuflum : tempus,
prateritU: (nam praterita aut accufamus aut de
fendimus^auditoroiudexdocusyforum^ Delibe
ratiui fnis, utile esr inutileitempus, futurumtau^
ditor, fenatusdocus, curia, Demonflratim finis,
honefiuetturpe:tempus,prafens: (nam omnes,
iit eji apud Ariftotelem, jecundu ea qua prafen
tkfunt,damnant aut uituperant : hac fi quando
cateris utuntur temporibus, in rem prafente ad
ducunt ) auditor,populus : locus,rojhra.Omnia
item de quibus dicimus,aut certa funt, aut dubia,
certa, ut cuiq» exanimus, laudat autuituperat:
tx dubijspartim nobifipfts ad electionem funt
RHETORICAE COMP» 59
Sbrra , de quibus deliberatio efitpartim aliorum
/ententUide quibus lite cotendimus.Qu^e tria
tantum ejje dicendi genera colliguntur : ludicta-
k,quod pofitum in controuerfia, habet infe ac-
cujationem ^ defenfionem Deliberatiuum,
quod pofitum in confultatione, habet in fe fuafio
nem ^diffuafionemiDemon^ratmm,quodin
alicuius certa perjona laudem attribuitur, uel ui
tuperationem,
PARTES RHETORICAE
quinque. Cap. 19.
C Ognitis generibus caufarum,quum pri-
mum diSiurus e^ orator,quoniam rebus
tr uerbis omnis fermo con^at,tria debet omn^
no confiderare:quid,quo quidque loco, quo^
'nam modo dicat. Hinc omnis uis & facultas ora.
torisin quinque partes eA diflributa. Primum re
perienda funt qua dicamus : inde qua inuenta,
ordine ^ fumma diligentia fias in locis funt coi
locanda /fedeafi nudafint , nunquam poterunt
perfuadere , nifi oratione ementur ^uefiian^
tftrihac uero omnia ne intereant , memoria qua.
iam firmitate funt fapienda : CT ad extremum^
C 4
ludiciale»
Delibera-'
tiuim .
Demortjhra
tiutm*
V
4® lANI PARRHASII
ne indecora ueluoceuelgciiucorrumptintHr,cu
dignitate O" uenuflate agenda. Sunt ergo partes
Inuentio, quinque,butennojqu<e rerum uerarum,uel ueri*
^ adfte^ocpj fidem efi excogitatio , Di-
Memoria muenta locts necejjarvjs per ordi-
Vronmcia- difj>onat.Elocutio,(]ua idonea uerba ^ fen
tentias inuentionibus dijhofitts acc6modamus„
MemorUyquie rerum uerborumq^fida efl cuflo--
dia * Pronunciatio , qu<e uocisymotutygefiusc^j
pro rerum uerborumq- dignitate moderatio ejh
Nec defuere etiam^qui hac ipfa partium diuifto-
ne contenti non fuerint , Er abj quidem tres tan^
tummodo ejje uolueruty quod memoriam^ pro
nunciationemnaturaynon arte putarent contin-
gere: cum tamen earum pracepta dentur copio-
ftf ima, fine quibus non cuiuis facile fit ad fuum
gradum peruenire.Abj uero fextamaddid^e,ht
ludicium. lucliciu fubneSientes , fed non inueniet
quifqud copiofe fubtiliterq^,nec doEie dijhonet,
neceloquetur ornate , fine iudiciotnec firmiter
quide meminenty nec fuauiter aget, fine eo ipfoi
ut jrulka locus illi in partibus detur , q, omnium
' partiu fit tanquam umcum condimentu, Addide
rc
V. .
rhetoricae COMP. 4i
rt O" nonnulh ordinem : quod aliudfitdif^ofi-
tioj quam rerum in ordinem collocatio^ Exori
tur fubinde & alia quceflio, utrum re6ierhetori
c<e partes dicantur, quum nonnulli oratoris ap*
pellanda cenfeanttquod eius fit inuenire , dif^o*
nere,ehqui,&cAdfiJiat,nihil relinquetur arti:
quce certe uis efi perfuadendierit ergo oratoris f
inuenire , eir difponere : rhetoricce,inuentio
difpofitio : qua cum totum confciant, merita
partes uocabuntur . Omnis autem earum facula
tas conficitur natura, arte,exercitatione,inuen^
tionem enim arti fuhijciendam,clarifm faipto
res ohtinueruntMultum per feipft poteft natu-'
ra : nift tamen ab arte,ut ofiendimus,adtuments^
fufcipiat, nihil poterit perfe^U perficae» Sed
nec natura, nec ars tantum habet uirium, fi non
adfit induflria ; nec quifquam Jperet , praeceptis
autmagifhris affequi poffe Rhetoricam, multa
opus e^l exercitatione : de qua fuo loco a nobis
praecepta defiribentur.
DE INVENTIONE. Cap» 20. * ^ ,
S I ergo prima rhetoriatpars inuentio eflj '
ea nobis qualis ejfe debeat in omni caufarta
C 5 generCf
4t ^ lANI PARRHASII
gpnfre,Jijcuttatd4 eii^Conjiat mm mitis Io
cis bmentio : neque ftale eam percipere poteri^
mus,nifi ante omnia loca ipfa confiderauerimus^
U quia omnis caufa aliqua conftitutione contine
tur , ipfe primum conflitutionesfunt infjpicien^-
ia : uidendum deinde , ftmplex'ne caufa fit , an
cenhm^a:tertio,in ratione an m fcripto fit coit
lrouerpa:quarto,quaiho,ratio,iudicatio,firm4
mentum '^ : quinto , finguLe partes totius caufe
et orationis funt trananda, Q^od quum ita jity
ie confiitutionibus ante omnia differemus i p
frius ofienderimuSjUtrum caufa confiftat an no,
Fruftra enim a nobis quarentur conftitutioneSf
p mbil erit in quo caufa confidat,
d,V AE CONTROVERSI AB
non confidant* Gap» zi,
O Portet autem ut caufa confiftaty perfy-
nam rem^ ex utraq; parte, aut fane alte
ra afferri, radonesq-utrinq-uerifimiles^diuer
I as addud.quotiefcunq; hac deerunt, tunc nega
mus caufam cqnftftere: nec caufa quidem dici
poterit,quumfuis careatcircunilantijs.aa-usx
W appellant Gracimobis inconfi^entia liceat
nominare^
RHETOKICAE COMP*
normare . Etf aut depulftonem non hoBent, aut
impudentem habent ^ turpem : a quibus ne ali-^ '■
quando decipiamur , aquu edtmlj>icej e,in quas
fpeaes diuidantur. Hermagoras, quo duce po
ttj?ima rhetorum pars ufa efl,quatuor modis fie-
najjerit: per cequale,unicu, fine circunflantia, modi 4«
inexplicahtle.Aequale e/i, quum eadem ex utra- t
que parte dicuntur: ut , Dj(o adolefcentes uicini
f ormo fas uxores habebant, noSiuobutamfa£H
media uia,accufant Jeinurcemadulterij, Vntcu, t
quum ex una parte tantum con/iat, ex altera ni-
hil affertur: ut Leno, qua parte fciebat uenturos "
adolefcentes, foueamfecit, quailli pertere ,Smr ^
arcun/iantia,quum aliquid deeH in qtueflionei
quod faciat caufam : ut,¥iliumpater abdicat,
neq; ulla additur caufa abdicationis, Inexplicabi ^
le (fi, quum ludex haeret impeditus, nec f nem iu
dictj uidet ullum lUtLexeH, feptemiudicesde " * :
reo cognofeant , maioris partis fententia fanSia - •
fit , duo quendam abfoluunt, duo pecunia mul- ^
Siant, tres capitis condemnant : rapitur ad pee-
iiam,contradicit.\t€m,Alexander in fomnijs ad- ^
monetur^nonejfe credendum fomnqs,Plura de-
/ tndf
44 f A^RRIfASIf
wde oh ferumtpoftmtas cmofior ,nm Con^
’ nertihile id affelUtur^ qtmm tota a£do conuerti^
twr a litigantiusmcutn^ fuis prioribus utitur rd
tiomhuSyfrladunlarij . hocmodoiExigebatqtur
“ dm A amico pecuniam cum ufura , quafi credi^
f i tamtofferebatilklineufurajquafidepofitim,ln^
. terim lex fertur denotas tAults : petit creditor
tanquamdepofitamyrtegat debitor tanquam credi
€ tS, Non uerijimile ecquod contra opinione dici
. turtut fi Cato ambitus accufetur.quodtame ft m
caute agatur , haud procul ahefi quin cmfiftat»
7 Jmpofme eR^quum id dicitur quod fit contra re
rum naturcefidm; ut fi infantem accufemus adul
f terij , quod cum uxore cuharit aliena .Turpe
quod omninoreijcitur :utfiuir precium pojcat
^adulterij.Sine colore efi, quum nulla caufa faSH
inuenitur:utdecemmilitesbelli tempore fibipol’-
Cdcofyfid' hces amputauerut,reifunt LtftreipuhUc4e. Sunt
ta. f^alue IpecieSyqtutcacojyRatayidefimale con^
*■ fiflentia appellantur.ut^aticum , quum aut ali^
quiserrorinhiRoria^yautinquamsexcircun-'
* fiantijs.Impenfum, quum penes unum omnis iudi^
cijuis eftyparumq^mer habet in quo dicendo
Iere
RHETORICAE COMP.
a ir ,Pr<tiudtcittmy fiod indicio ormum 3
m fententim comprobatur* (juaomnk
ferfequi articulatim,nimb effet dijfufumi ouum
ad hac pauca reduci facde poj?mt , fi ^uajintiC
nobis praterimjfa, ;
DE CONSTITVTIONB»
Gap. 12.
S Ed&* hac i^a facilius intelUgemuSy^
md fit connitutio , & unde nomen fibi
fumpferit , ^ quot quidem fint , injpexerimus^
enim con/litutio (ut re^e uult Cicero)pri- ConJUtutk
macaufarumconfliSiioyexdepulfioneintentith
nis profeSiaiut , Feci/liyNonfeci,aut lurcfecu
Nrc illud nos moueatyquod qui hanc fententiam
dixerunt, parum reSie elocutos putet Qujntilk
nustnec con^itutionem ejfe primam cauftrum
confiiEiionemyfedquodexprima confixione
fujcitur*quu Ciceroniana definitio aperte quii
fit id de quo eft quaio , genere C^dijferentijs
explicitis demonfirettatq- ita quod definit defini
tHrq^y inutcem confentianty ut conuertere liceai
pari maxime'^ conuenienti fenfu.ReSieenimext
plicate^ dicitur y PnmicaufarmconfiUo ex
it-
*4^ lAKI PARRHASII "
depulfione nata conflitutio efh qui etiam deprd
enii modus apudpbilofophos eji ufitatipimus^
Sit ergo conjhtutiojprima caufarum confii&ot
di^a, quod illic con^ituatur quod in controuer-
^sUM, fia fit, eam nonmdli Statum appellauere, quod ibi
J juafi ad pultandum aSiionu acies ordinata cort
«e nos prima illa confligio fallat , fcire
oportetynon femper ex prima qu<eflione confli;^
tutionem deduci in caufa.quum quceflionum aluit
fm principales , ali<t incidentes , dum tradatur
caufaynafcantur, Principales funtconfhtutio-
^ neSyex quibus na fciturcaufaiutyVtrumClodiu
ture occident Milo, principalis ejh Vter alteri fe
cerit tnfidiasyincidens. Er quia incidentes f )lent
nonnunquam primo loco collocariycauendu eft^
ne ex illis oriri putemus confiimioneSy qu<tex
potemioribus in caufa qucefliombus funt elicien
dx ,htueniend<e autem confhtutionis ratio eft^
intentionem & depulfionemmlficere i 'd^
lud uenm eft , eum femper facere conjbtutio^
nem qui ref^ondeat:quum uarium id fttj&acci .
dat pro conditione caufaruy & modo is qui agitp,
modo iscmquo agifurjconfiitutione cotificiatp:
QJOT
RHETORICAE COMP; 47^
Q.VOTSINT CONSTITV-
tiones,&:qua:«. Gap^ z},
C Onflitutiomm ratio jipfarum<y nme^
rus,ita dij?tclentes hahet artis friptores,
ut Mdeanturfae compa6io fluckum adhihtdffe
diuerfa tradendi ♦ Nec fane pauxillum inter fe
difcrepant,unamduas'ue nonnulli , <r/ijrres,p/e-
n quatuor efje dixerunt: quibus multi dum di-
uerfas addunt-,ad o6lauam ufque peruenere,Reli
) lfforum tamen fententijsconui^is, illud adhuc
ubiudici e/l, trb'neejfe oporteat, an quatuor:
quod nos tunc facibus ojiendemus , quu qui fint
hi flatus, quantus' que fit qui excludatur, de-
monflrauerimus. Nihil efl de quo inter hominei
difceptetur , flue ex crimine caufa cot^et , flue
ex controuerfia ,jlue ex deliberatione , flue ex
perfona,fiue ex dijhutatione : in quo aut quid ft
£lum fit, aut flat , futurum ue fit, non quaratun
aut quid uocetur,aut quale fit. Addidere quartu,
an iure agatur . ut fint, faiU,nominis ,generiSf
a£tionist& infaSio conieBura, in nomine fini-
tio, in genere qualitas, in aSiioneiusintelligere-
tur»cui fubieBa effet Tranflatio « Dubitatur
49 lANI PARRHASII
, amyfaSiumne fit aliqttH&efl Comata-
Comceturd conftitutiouatt comenit deftSio, fed quo no
Vefinitio* t*dne a^j^elhmdum fit difcej^tatur, & eft Defini^
tio : uel defaSio nomine que conuenit-, quceritur •
Mutem de qualitate ^genere negocq , ^ e/l
Gemu» Ceneralis.quod fi faSium, nomen, qualitas'que
conflarent , ^ aut is non agat, quem yorteat:
aut non apud quos , quo tempore, qua kge, quo
Translatio, crimine, qua pcenaoportet,Tranjlatiua dicitur
conflitutioMcecilla eH, quae d plerifque exclu*
ditur,nec inter flatus annumeratur: fed pars dici
tur qualitatis, quod in ea femper fit qualitas, nec
dignam cenfent tanto honore , qtue nunquam rc
ipfam , fed modum aSHonemq; confideret, ut ni^
hil de re poflit ex ea iudicari . Contra, qui eam
quartam conflituunt, nonnegantfane qualitate
in ea effe, fed qualitati minime uolunt fuoijcien-'
' dam : eam oh caufam , quod fi quce in ea qualitas
fit,non ex depulfione oriatur,ut orin debet fla*
tus,fediniudicationeconfiflat,quam non folum
prima depulfio, fed O* ratio ipfa pnecedit . Nec
rurfusfub qualitate comprehendi poffe uolunt
quonim in tranflatione ex asione , non ex qwt
RHETORICAE COMP* 49
litatedepellamusjuere ^ qui putarent, fuhfmi
tiua comprehendendam , Si enim agitur quo cri-
mine quis fit accufanduSjidem uidetur ejje quod
in depnitiua ambigitur , fur'nefit an Jacrilegus,
Sednon eadem eH ratio,nam in definitiua,utraq>
iunguntur: et fic accufatur faailegus,utfur etia
dicatur efje. In tranfuttm uero, uno tantum ac-
cu farnus crimine , fiue illo quod intendimus, fi-
ueillo ad duod reus tranfferri poHulat aSiio^
nem . Sed hcec multarum fitnt nundinarum ,
qtue non una difceptatione pofiint abfoluLSum-
ma tamen h^c fit, expedire dificentibus quadri-
partita fieri diuifionhuel qafacdior fit,uel quod
defendendaru caujaru ratio id exigere utietur,
ut primo fi pote fi negemus , proxime fi non id ^
obijctturfaSiu afferamus, tertio (quadefenfio
e^ honefiifitmdjfi reBefaSiu cotendamus.quco
fideficiut,una fuperefi falus,aliquo iurisadiuto-
rio elabendi d crimineiquodfit per tranflatione^
DE STATV CONIECTV-
ralu Cap«. 24^
C Onk^iuralis autem fiatus, quod incerta
conieSittris Juj^iciomhus^ indaget, di-
D
yo ‘ lANI PARRHASII ,
£}us:re^'^a nonnullis nono uerho , nc nefch
m LdUno-, mutus f quodmeouideatur utrum
maSia fit:tumfit-,quum quod ah uno obijciturf
alter pernegat. nec folumfaiium , fed et aiSium
,qucerit:poteflq;in omnia tempora Sflrihui.De
prceterito enim conijcimus,An fenatores Romn
Ium occiderintide prcefenti ,Bono ne animo er-
ga Tullum fit Metiuside futuro, Num fi Alba no
diruatur, Miquid incommodi ad Romanos Jit per
uenturum . In his omnibus agit conieSiura^eafic
ab aliquo manife^o figno, quod lege moribus f
liceat, nec necefarto rem arguat. Ac (utapei:^
tius agamus) fex eiufmodi objeruantur. aut emm
defa6lo tantum , non de perfona conflat: aut ae
^erfona conflat, non defaSio: aut de de utroque
non conflat :aut fi defaSio, de uoluntate no con
flat : aut quum de re ipfa quaeritur, non dtfaSio
/diquo, an aliquid fuerit illud de quoefl qute^tiot
4Ut mutua eflaccufatio.,
'' PE STATV DEFINITIVO,
Cap. 25,
D Uflnmu<f conflitutioni non ex re, fed
ex modo a^ioms nome e/i impofitum»
Eiitt
K
f
JL
RHETORICAE COMP*
Eius res eft,nomims amhiguitas.modus aSiionist
rR nomnis definitio : quum defaSio conuenkt
Ct* queeritur quofaSium nomine fit appellandum
quoniam aliud alij uideatur effe, & idcirco alius
alio nomine appellet , tunc di^nitiuus flatus exo
ritur . ut fi quis facrum Juhripuerit ex priuatOf
qu^itur utrum fwr an facrdegus fit iudicandus,
^ quo illud animaduertendum , ne uerbum quod
caufamfacitybreuiter definiamus :ne dempto uel
reprehenfo aut addito uno uerbo, definitio nobis
ex manibus eripiatur.lnterdo6ios homines, quU
de his ipfis rebus qu<e uer fantur in artibus dijfiu Pone
taturjia t examuflitataferuanda eR definitio,
In caufis uero fi definienda res efl, omni dicendi
copia eR dilatanda.Definitionem autem quinque
tnodis fieri obferuauerunt: aut quum fimplexeR
definitiotaut quum duplex efl aSiio , fiue compa
ratiua:aut quum duplex efl qtueRio,fiue coniun
£ia:aut quum fit ex partibus definitio : aut quum
non tantum crimen negamus, uerum*
^ . >€tiam commodum aliquod - . '
-i afferimus.
c?
O X
m
i*
Genus.
fZ lANI PARRHASII
de statv generaliJ
Cap* 26 ^
A t quum quid faShtm i ^ quo nomine
appellari debeat conuenitiet tme quan
tum, e^r cuiufmodi , & omnino fine ulk nominis
cotrouerfia quale fit qu<eritur, generalis fit con
^tutioxui no ex modo actionis, utaeteris con
^iitutionibuSyfed ex re, id eji negocio nomen efl
impofitu:quod de genere negodj fit controuer^
fu ^ Efl enim Genus, quo cuiuflibet rei qualitas •
mdicatUT.huic igitur generali co^itutioni,quod
in ea aut ex re, aut ex fcriptocontrouerfu nafca
tur,duas partes attribuunt : primam rationalem,
alteram legitimam.Rationalis aut conflitupo efl
generalis, cuius cotrouerfia ex reproficflcitur ,
Eam rurfus bipartite diuidut.nam aut nefacienda
rc,aut defamia qtueritunhoc iuridiciale,illud iir
gotiale uocant.ln negotiali quaritter,faciendum
ne fit quicquam an non:deliberatiuum genus, fii
turumk tempus ffeSiat.In iuridiciali, res iam fa
^a difcutitur:etiudicialegenus,pr<eteritum que
tempus compleSiitur.Retorquentur tamen non^-
nunquam, ut hcec deUberatiuum genus , futtt
rum^
RHETORICAE GOMP.
rumq> tetnpus : illa , pdicet negocialiSj iudicial^
pnetmtmqi rejpiciant, ut fuo loco demonftra-^
hitur.Age uero nunc iuridicialem , cuius contro
uerfia ex re iam faSla proficiJcitur,inlj>icidmus:
negocialem poji paulo traSiaturi- In iuridickli luxiiicialU,
aut reusfeciffe quippiant,^uod uetitum fit^fate-
tunaut uetitum negat* ft negat, abfoluta ejl iuri-^ ^
" lam
,af- , .
Ahjoluta*
foluta duobus jit modis, faSti qualitate , & iuris
ratiocinatione . FaSli qualitas eji , cum ofiendir i
mus nihil nos fecijp pemiciofum.lurb ratiocm'.
tio modis fit quatuor.lege,ut occidit filiuindem^
natum quis : licet id lege,more, ut apud Scythas
fexagenarij e pontibus mittutur,Athenis id Scy
tha fecit, tuetur fe more gentis fu<c* feSia,utJi
diffiutante philofopho de bono mortis, fe ipfi in-
terficiant auditorestdefendit fe philofophus,e fe . ;
Sia fuafeciffe* arte, ut quia pi^or publice nau-
fragium pinxit , ffieSiaculo deterriti ciues non
nauigattaccuftturpiSior lafareipublidetfua fe
arte defendit* Affumptm autem iuridicialis Ajfumptm
D J co«-
dicmis con/iitutio ifiuero turpem remfa
fatetur, fed affumpta re extranea fe defendit
umptiua conjhtutio iuridicialis appellatur*
> • ^
» Vietatioeri
minis.
Remotio
criminis.
54 lANI PARRHASI! '
con^itutio, quatuor locis diuiditurt com^aratioh
ite, relatione criminis, remotione criminis, con-
cej^ione , Comparatio fit, qumfaSia compen-
ftntur, ^ aut maiori incommodo prolj^e^lurtt
efje contendimus , aut deliSlo meritum compara
mus : comparaturq; id quod in crimen uocatur^
ad id quo fe reus profriffe afjerit , ut quidam mu ,
ro ciuiMis deturbato hoflesfugauit, reus efl Itt
fe reipublicte.lbi comparatio efl^ quod enim mu
rosdeiecit,uideturl<tliffe rempuhticSiquod ue-
r6 hoBe^ugatdt, uideturprofuiffe » Huiufmodi
pote/l efje defenfio Albini d Utgurthaincluft,
Relatio criminis ft , quu in eum culpa reijcimus^
qui pajfus efi,^ iurefaSlum affirmamus : quod
antea iniuria lacef ierit, ut merito uicem nos red
didiffe dicamus, quemadmodu de Orefie in ma->
trem , eir Mfione m Clodium, At fi non in eum
qui paffus e^i,fed in alium,uel aliudcrimen tranf
fertur,tunc remotio criminis appellaturiut de eo
qui porcam tenuit in fcedere cum Numantinis,
Vnde remotio criminis duobus modis con/iat: fi
aut caufam in alium tranfferamus , aut faS^um:
uel fi in perfonm remonemus, aut in rem ,ut pu
RHETORICAE CO*P.
. . ' * . . .
tdtuH<t,uelffmpeH:at€. Concefio eft^ cfualm
uenialis , cumreus poliat fihi ignofci . m duas
habet pmes, purgationem ^deprecationem.ln
purgatione , qua negat fereus con fulto feciffey
tria infimuimprudentia, qu<e d fcientia noUra ali
quiddimoueucafusyquiculpameuentusexone-
rattnecefitas, qua cogit* ut imprudentia fallaty
cafus prohibeat ^neceffitas cogat.Qupdfi horti . -
rtullafueritytuc deprecatio nominatunin qua e2T j^gn^^cath
fa£ium eSr ctdpa conceditur . nam in purgatione
^cetfaBumconcedamuSyfacientisanimumex-
cufamus, Sed deprecatio apud iudices nulla efly ^
ut teflatur Cicero pro culigario:apud regem
feu populum ualet.unde quia in difceptationem
cadere potedi, condonandum nec ne fity non m--
iuria inter con/Htutiones deprecatio numeratur,
in qua affumptiua qualitate hac ordmis ratio e^ Uffumpti^
feruanda-, ut feciffe nos quidem-,fed profuijje di- ^ ordoi.
camus:deinde,prouocatos:tertiojab alijs impul-'
Jos futffe . po&emo , fifingula defecerint, nec
quicquam fupere^, quo fafium defendat, tunc
fi pote^ uoluntas excufandai fm mitius, uenia po
fiulanda eft : qua omnes partes funt affumptiua " : "
D 4 q^ualitatts*
lAN-I JPARRHASLI^
qualitatis M qua nonfaSium iuftum(ut in ahfolu
ta^fedcaHfamfaBiMamfuiffe^tontendim^s^
N5 in ahfoluta,<equi et reSU natura qucerituriin
ajjumptiua «ero,pr<f mij ^ pcena ratio inue^i-
gatur , quibus luridicialis ^atus ahfoluitur.nam
de puemio pcena , quorum ratio in luridtciali
quceritur,non minus quam cequi ^ iniqui^quum
pracepta dabuntur, dijjeremus» Nunc altera
Nfgo^w/tf. rationalis coMtutionis pars , quam negotialem
appellari diximus, aperienda :eir an aliquas ex fe
.. . , partis funderet, infjpicienda ejjet, nifi eam mam
feflafecijfetnobisluridicialis.eiusenimpartes,
tametfi prceteritum tempus refjpiciunt proprie,
t ad deliberatmm tamen genus ^negotialem re
tqrquentur.hi negociali enim quaritur de rebus
ipfis, remoto perfonarum complexu: & faciun-
/ ' dum ne fit quippiam , an non, inueRigaturtut fi
Hannibal deliberet , fepeliendi'ne fint qui ad
^ Qannas cecidere.Sed hac fingillatim fuo loco,
f-r £ praceptis agemus, oRendentur, Nunc
jat fit indicajfe : eir rationali eiusq> partibus in-
jj>e6iis , legitimam confideremus . Efl autem le
Legitima, ^tima conRitutio , quum ex fcripto controuer-
RHETORICAE COMP*
fia nafcituriin <[ua infj^iciendumjunone an plu-
rtbus [criptis controuerfia oriatur. Si extmo^
aut fcriptoris uoluntas cum fcripto diffmtire ui* ' • ^
detur,aut/criptum duas plurcs'u€ res jimficat:
aut quum rei nulla certa lex eft, ^ per jmlitu-
d^m legi accomodatur , primu iUud genus Seri
ptum^fententia, Ambiguum akerum^Ratiocir
nationem tertium appeUmus, poteflj& Tranjk
tioetDefinitiuusaccidereinonillceprincipaleSy
quas inter confthutiones numerauimust fed quee
tantum legales funt , Scriptum & fententia efi, Sgiptu CK
J juum alter utitur uerbisqtuc [cripta funt, alter [nl^ia,
aiptoris fententia interpretatur , eius duo funt
mdiiquum alter fcripto, alter uoluntate conten
dittaut quum uterO; omijfo fcripto, tantum niti-
tur uoluntate, Ambiguum eR, quum quid fenfe- AmhigiM.
rit fcnptor obfcurum efl, quia duas autplures
res fignificetJit aut multis modis:aut per midn-
modam nominis poteflate,’aut nominis dijhniiig
nem perfyllabas , ut Milefius, & Lefius.autper
difcretum,aut indifcretumiut meretrices CT an-,
cilia , aut per abundantiam , ut de meretrice
<orona,autperdefcimtiam,w:quauoletd^niq-. 1
D 5 qui-
i
50 lANI PARRHASII
quihufcutuj; modis tutrk poteflas fign^catia
ucrbormcommutatur,perAmbigHmperip(h
MoctM- Rattocmtio,quieetfyIlogifmus<licitur 9
- pt & c^m ex uno quod fcriptum efl, aliud quo
que quod non eil pniptum, argumentatione coU
hgimus.eiufmodi funt quinquetd pmiliji cowjf-
quentiyi contrario, a maiore ad minus, a minore
ad maius, Tranflatio uero ^ Depnitio^inciden'^
> funt in legitima confitutione , Quod fi ex
plunbus [criptis controuerfia ndfcatur, contra^
<ttntr<m£ rias leges confitutionem appellamus,eapt, qu»
' kffs, duae junt : ut de templo Cereris , nunc pluresy
nunc una fit. duplex : ut rapta raptoris mortem^
quae c5r fimplex , 'contrarias leges facere potefl:
ut fi duo, qui aque fortiter fecermt , contraria
&oppofita petant,
DE STATV TRANSI/ATI-
UO^Cap. 17 *
cofideretinec in negocio ipfo uerfetur , fed in Or
^ ^one tantit confidat* V nde pbi nome ac cepit,
quod
\
RHErORICAE CVViV.
> ^md de TranflationeaSiionis fit omnis coHtro^
nerfiaM enim ah alio nos accufari debere dici^
musyoutnon nos^aut non apnd hos , aut non had
lege,non hoc cfimine^non hac pcena^ uel aete^
ris id genus* Illud tamen animaduertendum iit
Tranflatione^quodaut omnino de commutatio-
ne ali<juid, id eft rem ftc agi non dehereiaut de in
firmatione a£iionis agitur, alterum prafcriptio-
nem, alterum tranflationem nominamustillud ex
eludit aBionem, hoc differt, f it autem TranfU-
tio omnis d perjona, re, tempore, loco, A per fo-
ifa, uel rei uel accufatoris.accufatoris,infami nS
detur aBiotut fi infame agere p^e negamus, uel
uirun^ortem accufari. A re:ut ft filius patre uidt
accufare offeBaice tyrannidis, et lex neget aBio
nefilijs in patres nifi clemeti<e, A teporetutft o-
lim potuiffe,nuc no poffetut de pupillo.uel fi nuc
no poffe,poBea licere afferamus, A locoiduu ali
hi agere poffe,no ubi caufam intederit inftamuSi
EXPtVRIBVS CON STITV
riontb* quomodo principalem
E qmsmueniat/ Cap» 28^
T conpitutiones (juidem huiufmodtfun^
> 4
Tranfidtia
undefiat^
.♦'-t
4p J-ANJ PARRHASII
huj; eds partes feantur,^uas pnefcripfimusSe^
quU iks principales , alus incidentes effe dixr
mus , lUud multos implicitos hahetyjTi plures
tus in caufa inueniantur^quem potilsimum eliga^
mus, quem'ue principalem ejje iudicemusf H«ic
jcrupulo facile occurri per nos poterit , fi illud
imprimirobferuauerimus,quid fit quod compre'
' ■ • hendat , quidue fit quod comprehendatur ^ qui
Trutcipdlis enim alteru in fe habuerit, is erit principalis: qui
uero quafi membrum accefferit , incidens erit is
Incidens, iudicandus, huius proprium e^l , confirmire prin
cipalem.Qupd fi neuter comprehendatur, tunc
principalis cenfendus , qui imperarit : incidens,
qui feruierit.Si uero nujqua aut feruire aut com
. prehendi Ratus uHusapp^erit,tucuterq^prin-
Copiexm • ^ efiappellandusieao; controuerfia,quonu
controuer^ J ^ i ' a ^ i
duos m feplures ue ftatus mpleqti^,cpmplexi
Uanominatur. .
QJTAE CAVSA SIMPLEX SIT,*
8^ qu 2 c conmntfla,. Cap^
A Tque uel ob hanc rem poti fimum fla-
tim caufa difeutienda efl,fimplex'ne fit
tn comund^inet^enim eadem utriuf^ efl ratig.
" ^ quoniam
RttBTOlUCAE OO^PJ St
quonim multum intereR, utrum de unare an Se
plurihus agatur . Simplex , ahfoiutam continet
qua^ionem,at ConiunSla,aut ex pluribus quce Co/«'w^
/lionibus iunSiaefttut quum Verres accufatUTi
quodmulta furatus fit, quodciues Romanos nei
carit, quod peculatu commi ferit , autft ex com
paratione , quum quid poti fimum fit confidera-^
tunut utrum Cicero accufet,uelC(ecdius.qu(t ,
caufe cognitio maximo efi adiumento ad conA
tutioneminueniendam,
DE <Xy AES TI ONE, RATIO;-'
ne, ludicattbne firmamen-
to^ Cap^ 30^ '
R Epertoitaq> genere caufe, conftitutione
ip utrum caufa fimplex fit an con^
iun6iainj^e6iis,qua^io,ratio,iudicatio,firma-
mentumq^funteognofeenda^nam defaipti&
rationis controuerfia fatis efi; a nobis eo loco de
monfhratum,ubi de generali egunus confiitutio-
ne,C^^ipnem autem quum dicimusffummam
illam in qua caufa uertitur ,intelligi uolumust - -
Sunt enim pleraque minores exfummisdepen^
dentes,quasj^cialia nonnulli capita appelknt^
quum
^ •
^ lANi PARRHASII
^Mum fummas dias , generalia nominauerintEfl
.QB^o ergo auaftio hcec , materia , quce ex intentione
. fmma. depulfione'^nafcituriut,Oreflesmatremiure
fe ocadiffe att:qi{^efiio,an iure occiderit » Subfe
tquitur ratio, qtue caufam continetiquia quodfa^
ciu efje confiat, j^er eam defenditur . ut, Occidi
matrem , quia patrem illa meum necauerat ♦ ex
qua ratione necejfead iudicationem peruenitur^
qu<e ex infirmatione uel confirmatione rationis
nafcitunut , An oportuerit uel nocente matrem
a filio occidi, Atq; ad hunc fane modumad iudi^
cationem m omnibus conflitutionibus, prater^
quam incomeRura, peruenitur. quomodo enim
pote^ ex adiunSiioe rationis nafii iudicatia,ubi
ratio rmlla efi,quiafaSium ejje negaturfErit er-
go m conieSiurali conflitutione eadem iudica-
tio, qua ejr qu<tftio,ut fi intentio fit, Occidifli
hominemidepulfio, Non occidiiquafiio et iudi-
catio eruru. An occiderit. De firmamento pote-
ramus contenti effejententia M,Tulbj,ut affere
, mus firmifiimamelje argumentationem, aptifii-
mam ad iudicationemtquod tamen perraro adhi-
bc<(tur,foli^profitdefenfori,accufatoremenim
RHETORICAE COMP, ,6$
frofirmmento <tf]enionem hahere.tut fiuelit'
Orefies dicere^eiufmodi dnimu matris Juceftdf^
fe in patrem, liberos yrfgmm, famam(y generis .
^famdict^ ut ah ea liberi fui potij^imum poenas
petere debuerint * Sed tamen-, quum de eo fit in-
ter doSios controuerfia-fOperceprecmfn ejt infjpi
cerequid aeteri fentiant ,ludicanonem uolunt Judicatioi
nonnulli fummam efje iudicij quafHonem, ad
qua omnes rationes totius orationis conferatur:
eamc^nafci ex coniunStionerationis etfirmamS
ri,ac quemadmodum ab intentione & depulfiofi
ne flatum, fic ab ratione frmamentoq^ iudicatio
nem conflituitquum firmamentum fit, quod con
tra rationem afferatur. ut fi ratione utatur Orer
fies,quod matrem interfecerit , quia illa patrem
fuumnecauerat i firmamentum affumat accufa-
tor, non a filio matrem indemnata occidi debui f-
feiex his iudicationem oriri, Iure'ne d filio indem
ftatam matreoccidiliceat . Atq^ illud objeruatio
ne dignum exifHmari debet, multa contra ratio-
nem firmamenta affumi . unde multa conftitur
tiones incidentes oriuntur: fiunt^ item nonmdr
la ah 'mfirmationejiffertemm infirmatio d fir-»
, mamentot
64 I ANI PARRHASII
nutmentoiiplt ilU flatum mutat, hoc confirmat,
Ne^ illud contemnendum, fi plures in caufa con
flitutionesfint, totidem (jucefliones,rationes,iu--
dicationes , firmamentumcy neceffarii reperiri, ’
Nec defuere, ([ui flatum, iudicationem, quceflio
hem,frmamentumO; idem efle uoluerint . Seci ea
' efl difficilior ad difcendum uia.Nos trita rheto-
rum orbita fequemur, ne nimia diligentia audito
rum animos confundamus,
PARTES ORATIONIS*
Cap. 31 *^
I Am appetit tempus, ut quonia expofita funt
d nobis quce antequam manus orationi impo
neretur pertraSianda uiderentur, ad partes ora-
tionis ordinandas defcendamus,inquas omnis
oratio diflribuatur * tas aliter alij digerunt, ple-
riq^quatuor, multi quinq;, fexnonnulli,uel etH
feptem effe contendunt, ^ent enim primum Ex
ordiri, utoeneuolum docilemq; eum qui audiat fa
aamustNarrare deinde,aperte, breuiter, uerifi-
militertpofl autem Diuidne,aut proponere, no-
fhra<^ argmentis & rationibus firmare t Refu-
tare derntim contraria: tum uero alij Conclufio^
nem
rhetoricae comp; 6 ^
nem coUoamt i alij antequam perorentyoriman
di augendiq* caufa Di^edi , concludere, acpo^
flremo perorare pracipiut . Atque ita colligunt^
Exordium , Narrationem,Diuifionem , Confr
motionem, Confutatione, Conclufionem: quas
qui ad quatuor partes redigi uolunt , fuhlata Di-
grfpone, «no Confutationis nomine Diuiftonc
Confirmationem' que comprehendunt^ Qui in
quinqidiflribuunt,nec Di^ejiionem nominant^
nec Confutationem : feptimam quiexcludunt^
omnino remouent Digref^ionem, Qtabus re^
hus omnis inuentio contineretur, fatis arbitror i
nobis fuperius expofitum. Sed quomdpleraq;de
monflrata magis quam enarrata funt, ratio exi
fft,locus'queipfe expoRukt, ut eofdem rurfus
calados re fumamus , ac unamquarncy remper-^
traRemus , fic ut nihil implicitum, nihil indtfcuf
fum relinquatur . Erit igitur futuri nofbri laborts
ratio, ut primo tria cau ferum genera,Deliberd*
tiuum,Demon/iratiuum, ludicialeq-, quomodo
^ agnanda, quo ordine, qua uia, quibus demu admi
niculisfulcieda fint,in(^iciamus:mox ipfas ora*
tionis partes, quomodo ad quamlibet partem ap*
E (licenturf
I-
Deliherdtt^
tim finis.
66 tAl^I PARRHASII
plicetur,enarremus.Atq;Mt ordinem pqtfomur/
deliberatmm genus in medium adducamus,
DE GENERE DELIBERA-
tiuo* Cap, 3Z*.
N ihil e^ quod in genere deliheratiuo tans
ualeatf quam dignitas ^ auSioritas di*
centis.quum enim duobus conflet officijs,fuadc
di & dijjuadendijgrauiflimam exigit perfoham:
ne qua dicatur j qua ah eo qui dicat Sfjentire ui*
deantur.nec nifi fapientis difertic^ eA, de maxi-
mis rebus fuum explicare conflliujmente proui-
dere^auEioritate probare , oratione perfluadere.
Primum ergo in eo genere praceptum efl, licet
cum cateris commune, proprium tamen delibe-
ratiuiiut qui diSiurus e/l , rem locumq- confide-
ret, feq;ipfum fuamq; iudicet exi^limationemy
uitet potiflimum ingenij oflentationis(yfuf^icio
nemifinemq^deliberantiu, ad quem omnem rati
onem conferat orationis, ante oculos habeat.
Eum autem nonnulli bonum effe uolut , utile alij:
multi dignitatem , quod mhil dignum eflepoflit^
quod non utile fir.nec e contrario . Sed quia ple-
rum^ apud imperitos oratio habenda e^, qut-
bu$
RHETORICAE COMP. 6^
hia pej^e hone/lii non /atis utilia uiJenturf pu-
tant^ ea inter fe difcrepare , agamus pingm Mi-
nerua,fnem<f- efje Bonum cum utilitate coniun
iiumjiatuamus. Eil autem bonum, non folum Bonim
^od propter fe ^ propter aliud bonum expeti^
tur, fed O' id quo pofito bona confequuntur,aut
fimul,aut po^ea: fimul, ut ambulatio efi caufa fi
nitatisAtq^ ut carptim indicemus , uirtus,fani-^
tas, forma, diuiti<e, amicitia, honor, dicendi ageri
diqi facultas, qu<eq; fub ingenij nomine compre-
henduntur , fcientue demum ac artes omnes, ^
ex his bonis qua potiora funt : pojhremo uiuere
ipfum : quod plures funt qui damnent , quam qui
fucant* Vtileueroefl,autprafentiumbono- ytHg;
rum conferuatio, aut abfentium comparatio,aut
malorum inflantium propulfatio , aut futurorum
incommodorum prohibitio, Diuiditur tame hoc
utile bifariam, in publicum ^ priuatum,?ublica
utilia funt, concordia, uires ad bellum, pecunia, *
prquentuum copia, fociorum uirtus Cr mukitu-
do,catera'q;idgenus, Priuataautem,in animum '
diuiduntur, ^ corpus, res extrarias, animo
Utiles funtfUirtutest corporijrobur,forma digni
E 2 taSf
6S lANI PARRHASII
tas,botutidetudo:extrmit junt, amici, pecuni^
Delibera- cejpoffef^iones.Et quia omnis deliberatio plerum
tio de qui- de rebus publicis fit , uolenti confilium dare •
omnes rerum publicaru [pedes funt cog«o/cen-
dce:mores,leges, commoda uniufcuiufque difiin
guendatearufines tenendi: elaborandum(y ut ad
mores duitatis uel accedamus, uel quam maxime
accedere uideamurMrum efl enim, quantum
morum fimilitudo perfuadeatNec fane tam mtd
ta funt de quibus publice confultamus, ut enarra
riiauttam obfcura,ut minime comprehendi
fint^ non enim de omnibus bonis malis^ confuli
mus : fed de his qua feri poffunt , uel non feri:
quorum origo ac caufa in nobis ft . nam de te
qua necejfario funt aut erut, quaq^feri neque--
unt, nulla omnino e/l deliberatio. ^go in repub^
Uca aut de facris confultamus, aut de legibus,
aut de jocietatibus &fcederibus,aut de bello O*
pace,aut de opibus duitatis : qua omnia nifi pro
pe calluerit is qui diShurus eR, nif friat & ratio
Sudjtonh probare, et ab utili honeflo iucudo,et quod
loci, nunc aiunt pofibili argumentari , frufra fperet
fepoffe unquam perfuadere ^ Debet enim ante
gmnia
RHETORICAE COMP. 6 ^
omnk in fwtdendo honeflum utilelj- proponiPIa
cuit quibufddm iucmdum : quod uoluptdtem
ipfm mmalia fecundum naturam appetant, un-
de iucunda ^fjpeciofa inter hona numerantur»
fed iucundttatejola, ubinec honor nec utilitas
fit, neminem moueri arbitramur Facthtas etiam
htjpicienda efl,uel temporis, uel doIoris.Necefii
tas pofkemo indagandaMludq; multum proderit
confultori , fi propofita dehheratione perf^exe-
rit,utrum caufa fimplex fit, id eB propter ip fani
folam rem de qua agitur confidtetur, an extrin-,
fecus alijs caufis interuenientibus coniunSla, ut
pofiit omnibus partibus ref^ondere. Et quoniam
fuaforia nihil fere eft aliud,qudm coparatio (ubi
enim dubitatio,ibi & contradiSiioni locum effe
oportet)m^inta ars adhibenda , in honeflo utili
faciliq; coparandisine in eo quod petimus minus
cbmodi,quam per quod petimus incommodi fit^
in tempore,loco,perfonis,agendi genere ac mo^
do,Ob eam rem ufus exemploru nulli magis ma-
teria conuenit: cu plerumq;futura prateritis re
j^ondeant,facileq; homines experimentis ducan
tur ad con^tuenSm^Cauendum tamen,ne con ?
£ 3 traria
V ^
70 lANI PARRHASII
tram exempla adducamus, quod fit, quoties non
eji eadem deliberantium ratio , ac eorum quos in
medium adducimus, non enim mouetur populus
[enatorum exemplo, nec tyranni regum,nec re-
ges tyrannoru, fed quifq- fimiliu . Q^d fi apud
fimiles habenda femper ef[et oratio , facile uel ip
fa fimditudo perfuaderet.V erum cum pleruq;
bonis parum decora, ^ malis honefta fuadenda
fint : magno opus ingenio eji, ut in contrariam
omnino fententiam auditores rapiamus . Abfti-
nendum e fi ergo , fi quid boni malis perfuadere
uelimus,ne exprobremus diuerfam uita feSiam:
aut honefii laude, quam turpis non refpicit,inui-
temusilaus proponenda efl,uulgiq; opinio , utili-
tas confecutura.obijciendus etiam, fi diuerfa fe-
cerit, metus. nefcio enim quo pafto plus habet ui
rium malorum metus,quam Jfes honorum .Si ue
ro bonis parum decora perfuadere tentemus , uti
' litas in acie confiituenda efhnecefsitati plurima
dandum,^ indignationimec fatendum, inhone
flum effe. color quidam adhibendus efl: quod ne
mo tam malus fit, qui uideri uelit.&qui de re tur
fi deliberat, id folu quctrit, quomodo quam mini
mm
rhetoricae COMP.
mm peccare uideatur . In hoc genere uerfmtur
fmforice illeyquihus quondam Ronwn^ iuuentus
exercebatur.PoJJunt et profopopceta collocari:
eius propriu e^lyde futuro confultare : quandocy
de prceterito qualitas ei maxime aptatur . Efl &
frequens conieSiura ,finitioq;nonnunquam in-
cidit, CT* legitimae poffiint fepe interuenire con
fiiiutiones. Prooemium uel nullum, uelhreue effe
deheudicendi genus grandius, ^ diutius adhi
hendum : maximaq- pars orationis admouenda
efi ad animor u motus, plurimaq> eloquentiae lumi
moftendenda, licet TheophraHo refragrante^
GENVSDEMONSTRA-
tiuum*. Cap^ 35.
D Emoflratiutgeneris praecepta dare, funt
qui minime neceffarium effe arhitren-,
tur:quoduixcenfeatur quifqua effe qui nefciaty,
quaefmt in homine laudanda.cum tamen mu fu.
jit cottidiano,eoqs tandem excreueriti principi-
PUS doRorum confilia afpemantihus , pefimoq^
dicendi genere in iudicijs induSlo , ut fere folum
hodie materiam praeftet oratoribus : non erit ah,
f hnnc iplim etiam locum ddigeittius tradam
E 4 uerimuSy
yl lANi PAR RHASII
uerims.Eiusfirtem honefium effe diximus, fiue
enim qumquam laudamus, fiueuituperamus, id
quod dicimus honefium effe contendimus. Nam
fyoneRum bonum eR , ideo<y laudabile , Cum^
uirtus uis qiueda fit , qua res bonas producat,et
conferuetinecefje eR , uirtutem honcRum effe.
ProprU ergo laus uirtutis efi.qua enim fortuna
dat , uel natura , propriam in fe laudem non ha-^
hent, optanda^ magis ^dm laudanda fiunt . Vn-
de eleganter fane Crajfus cenfor, quum contra
Domitium collegam orationem haberet, princi-
pii dixif.qua natura aut fortuna darentur horni
mbu5, in his rebus fe uinci, poffe aquo animo pa
titqua ipfi fibi homines parare poff^t , in his re
hus fe pati uinci non poffe. Sed tamen cum fum-
ma uirtus in bonorum natura fortun^- yuac
moderatione cernatur, ut non extuUffe fefeiit
poteRate,nonfidJfe infolentemin ui6loria,non
fuperbumgloriojunuy informa, no fe pratuhffe
alijs propter abundantiam fortuna: ut opes non
fuperbia uideantur ac libiSni,fed bonitati ac
moderationi facultatem et materiam prafiitiffe:
eperaprccim eR injf icere, quacunq^ in horni-
ne
RHETORICAE COMP.
nehonafint,ftueanm,fiuecorporiSfUelfortH-^
fue:ut his pracognitis,undenohis laudes ueluitH
perationes /umenda fmtintelligamus. Prima >
ergo laudatio, & potipima, d uirtutis dehetfon^
te proficifci , fine qua nihil laudari poteji ^ Eam
in quatuor laedes ^iferefapientesi in pruden- 'Virtutum
tiam, Mittam, temperantiam, fortitudinem, 4-
praclara omnes quidem, et qua mutuis adiuuen
tur auxilijstaptiores tamen quadam ad laudatio-
nem,Si enim uirtus benefaciendi quada uis e^
certe eas partes qua plurimum conferunthomi-
mhus,maximas effe oportet^unde luftitia ^for
titudoiucundij^ima in laudationibus, qua domi
foris^pra^o fint, nec tam pofiidentibus quam
generi humano fruSluofe putentur: prudentia
uero,ac temperantia, tenues ac pro nihilo exi/H , ,
mantur , iungenda tamen fiunt omnestquod non
minus fape moueant mirabilia, quam iucunda ^
^ata , Et quoniam fingularum uirtutum quada
funt partes et ^tcia, propterea euagandum e^,
habet enim in fe Prudentia memoriam,inteUigen
ttdm, prouidentiam : Eortitudo,perfeuerantiamy
patientiam, fidentiam^magnifitentid: luflitia, re
E Ugfonmp
74 IANI PARRHASII
Ugionem,pietatm,ohferumim,ueritatem,uIti
enem : Temperantia uero continentiam, clemen
tiam , modelham^ compleSiitur » His omniVus
fuo ordine resgems accommodare,no tamglo-
riofum quam difficile ludicatur, Optimu aute
mrtutum condimenta, quod ornati fime dici
facillime audiri po f it, fmper eji exiftimatum,fi
aliquid magno labore ac periculo fine aliquo emo
Jumento pramwuefaSium oRendatur . ea enim
pneflantis ejje uiri uirtus cenfetur,qu^efruSiuo
fa altjs,ipfi autem lahoriofa , aut periculofa , uel
certe gratuita fit.Etneuirtutum tantummodo
partibus immoremur , magna fylua oritur lauda-
tionum, ex hominum uita , deq; his qua cottidie
in ea emerguntt ut funt illa omnia quibus pramia
funtpropofna,femperqs in pramijs honor pecu-
nia proponitur , Commendantur ^quamor-
tuos magis confequuntur, quam uiuosine fui gra
tiaquenquam aliquid facere arbitremur, Nec mi
nus foletU celebrari, qua egifje nullus efi metus,
neq;pudor : quemadmodu fertur Alceo Sappho
refpondiffeMonimenta item,^ publica lauda-
tiones, in d^unShs potifintum, magnam faciunt
ad-
RHETORICAE COMP. 7J
gdmtationmiquMquamliiudis fiunt gratia, nec ‘ >
nobis, fed altjs utilitati funu^rafertim bene meri
tis. S unt etiam morerconfuetudinesq- earum gen
tium,apud quas laudamus, cottfiderand<e.in qui-
bus excellentem effe, no infima laus efliut apud
Lacones, nutrire comas, cum enim cafariatus m
hil pof^it facere feruile , libertatb id effe indiciu
Lacones exiflimabant . Deniq; nihil feruile age-
reide fuo uiuere,neq;tanquam niures edere alie
num cibum .* fequi quce eligenda fint ah optimis,
quce^ per fe bona fint ,dmtis non funt laudibus
defraudanda, Sed quia omnis laus ex aBioni-
hus oritur: neque aliud laudatio eii, quam oratio
qwtda uirtutis magnitudine demonjhrans, cuius
propriU efi bonu agere ex eleBioneiitaqi quilibet
laudandus e^,ut ea qua egent, ratione iudicioi^
feciffe o/lendamus. ^faciemus facillime, fi ean-^
dem rem faBam dedar auerimus multa fimiliaha
here, qua fiunt uimtis & iudicij,ut quaq- indi-
dit uel maximu prafeferunttin his uero qua per
raro accidunt,multum cafus,multu ftbi uendicat . v
fortuna.Propria demit laus,aBionu efi. N5 qua \ i
extra afferuntur, fft nobilitas^ domina, operi
buf
7^ lANI PARRHASII
bus afiipuLtntun quod uerifmleftt bonos e bo^
iw nifci , bene(^ educari, Qmniam autem in
laudando non femper ueritas exigitur ,fepe'que
quod Ultio datur e/l defendenduminim efl quod
tam fit oratori necejfarium,quam uktutum uitio
rumq; fines uiciniam^nojfe , Qiwties terminos
Virtutm ^ceditPrudentiOyCuriofumfacitytmdu^ a^u-
fines. tumyfufj^iciofum,uariumyuerfipellem:fortitudo
minacem, inpatum,inquietumytemerariu: Trm-
perantiaparcum , tenacemyauarum : Mitia fu^
perflitiofum, durum, crudelem, exhisfi quafue
rint qu<e laudes, finitinutfunt tdrtuti afcnbeda:
eSr maledicus , liber: iracundus, fimplex : arro^
gansymagnificusitemerariusyfortisiprodigusyli-^
beralis appellandi .Poflremo qu<ecunq; in delibe
ratiuo honefta effe ojiendimtts,ea omnia oratio^
vis ratione commutata laudem con^ituunt. ut fi
admoneamus, fecundce non effe fidendum fortu-^
9ue,fedhb qiut i nobis fint t optima laudandi
ratio erityfi aliquem non in fortuna, fed in feipfo
■‘Amplifican plurimum conibtuilfeifieienarrauerimus . Atq;
lU ratio. h<ec omnia, aeteraiydemonftrationineceffaria,
mdorafane videbuntur, fi per amplificationem
extollentur
rhetoricae COMP. 77
extollentur . quemedmodu enim exempk in de*
liberatione^ enthymemata in iudiciS funt aptifi
fima :fic amplificatio ( cm excellere jit ex his
dwe maxime laudantur) mirum eft quantam uim
naheat in demonUratione.ea deducitur^fi folm
feciffe aliquid, fi primum, fi cum paucis, fi quo-’
modo maxime faSium fit, oftenderimus,(^nc’»
tiam ex tempore , occafione,uirtute,inuentione
rerum qtut ad uirtutem ducant , ex aeterorum
iudicio (ut de LBruto et Popilia, primum Roma
in funere laudatis ) amplificatio conftitueturt
Quod fi nihil habeas eiufmodi , multum afferet
auxilii comparatio :fi tamen ad illuflres laudeq^ CoparaHo^
dignos fiat, ferueturq; Ordo & modesta compa-f
randltt animi quidem hona, quaq-exuirtutum
fonte deriuantur, hacpotifiimumuia comwm-
dationem fufcipiunt . Sed non eadem in corporis
fortunae^ honis laudandi ratio: qua habuiffe,no
penitus laudi datur : uerum honefle ufum ejfe,id
efi palmarium,Sunt autem corporis hona, janitos Corporis
forma , uires , o* catera idgenus, Sanitas com- hona*
nmdaturfirma,diuturrta,(^ qua non arte con^ . f
ftet i aut abllinentia. Forma non eadem in omni
iCtate:
'■
bon4*
-79 lAKl PAR.HHASI 1
atdtei in menibtts hilaritas, laticia, nitor, cor-
pusad curfumlaboresq; fubeundos commodum
deleSiat :m uiris ualidu corpus, toris confpicuuy
Cjr oris maie^ate admirabile commendatur: fe^
nesuiridtfeneSiute, nullis onu^a incommodis
(cjua fecum ferre folet ) laudatur : Magnitudo
corporis, fi fibi rejfondet , nec motus impedity
celebratur:Paruitas,nifi multis magnisc^redima
tur uirtutibus , ut Tydeus ille Homericus , con-
temptui eil . Vires motu cognofcuntur: aut tra-
hendo, aut pellendo , aut eleuando,aut deijcien-
do,aut concutiendo, omnis(j;uirtus corporis ex
magnitudine roboris,uelocitateq> con^at.qui pe
des uelociteragit,curfor:qui premere poteji,^
retinere,luSlator:qui pulftndo pellere,pugil:qui
utrumc^ hoc , id eft retinere ^ premere pote/l,
pancratiafiestqui omnia fimul, pentathlus ♦ Ma-
gna fane junt hac cum geRu , tum ffe^atu bo-
na.fed nifi externis illis, id e^ fortuna bonis, op
timis ad felicitate infhrumentis,adiuuentur, man
ca reddetur felicitas,et qua undecuq^ laudari no
potefl.Vnde non mediocris laus ex fortuna to-
nisderiuatur.ea funt nobilitas , liberi, amicitia,
glonOf
RHETORICAE COMP^ , 751
ghria, honor , eSr qtce fequttnttfr,Nohilitas,0'
duitatis f/l, ^•jamiliceAlla uetu^ate,libeitatey
feliatate, rehuscj^geflis commendatmhac^illis
ipfis rehus , uiris etiam ac mulieribus, uirtute aut
Jiuitijs,aut alia re laudata claris, legitimisly nata
lihus celebratur. Uberi magno funt ornamento,
fi multi funt, fi (ut uno completior uerbo)boni*
mares ultra corporis bona, temperantia placent,
t^fortitudine‘fixminie,forma,proceritate,pu--
dicitia, lanificio , Amicitia multorumbonorum
. expetutunqua bona fore amico putent,propter
ipfium amicu agant , Diuitia nummis, agris,pra
dtjs, fupelle 6 iili,mancipijs,armentisq; continen
tur:multitudine,magnitudine, pulchntudine,ex
ceUentialaudantwr,eafirma,amoena, utiliaq^ef-
fe debent. Gloria datur,haberi in precio, puta--
ri^ id conjecutum , quod uel plures uel boni pru
dentes dejtderent. gloria diti fimos beneficos ple
rumq- fequitur , uel eos qui conferre queant be-
neficia , Honons autem partes fiunt,facra, cele-
brationes , decantationes carminum, panegyri- ,
d,fepulchra,flatua , alimenta publice : ^qticc
barbaris placent, adorationes , inclinationes, ce-
<0 lANi PARRHASII
diq; loco femita.mHneraq; ipfc , qtue honoris
fmuncc eadem apud omnes honorata, fed
quemadmodum tulerit confuetudo.Nec his tan^
tum terminis continetur fortuna : omnia fere illi
Forte,rcferun humana referuntUT f, pr<efertim finonperma-
«raccepta. ^ potifimum qu<f prccter rationem ac-
ciduntiut pericula euafiffe, thefauru inueniffey
formofum inter deformes fratres natum effe . de
nity quicquid inuidiofum e/l , id profeSlum a fe
fortuna gloriatur. Etfi(quoad potuimus) ea om-
nia fint a nohis expojita , unde hominis laus peti
dehetxum tamen non una eadem^ infiflendum
Jit uia,^modo per cetatis gradus, modo per uir
tutes fit difcurrendum : enumeratis uirtutibuSy
openeprecium e^i tempora in laudationibus ob-
fWuare.Eaalij alio fortaffe, nos feptenarionume
Aetatum ro comprehendi arbitramur.^ primum quidem
ratio, ante homine natum ( cum is qui laudatur nufqut
effetgentium)pueritiamq; , inde adolefcentiamy
iuuentutem,uirilem cetatem, feneSiamq; colloca
musihisq; poftremum illud ipfum addimus,quod
fnem hominis infequitur. Ante hominem pa-
tria, parentes, maioresq- erunt.huic loco conue-
HHETORtCAB COMR.’ St
duguruy wtticiniaq ; , e5T rcf^on^
piyqwt jkwrm prcefa^unt ckrimm i ut de
AcbdlefibuUntur poer<e, de<^ tot uiris citris
grmlfS Htrtq» linput teftantur. Pueritia maxi
marum uirtutum uberrima femina habere debety
qtut facile po fit docilitate perfjf icere : educatio
plurimu affert adiumentv, placet alacruas,quam
decor habitus^ corporis libero dignus honeftet».
Adolefcentiam temperantia maxime commen
dat^tyfortitudo.Si tamen ^caterarum uirtutum
tadices appareant, exercitatio et duritia eius pro
pria funtatatis, omnium uitioru auaritia eflper*
niciofilftmaiquippe cum aetate crefcat,&ad ro^
gwn ufif comes adfit fempitema * QmUs autent
i^Hif^jfuturus fit, facile ex hb quorum confuetu
dine dele6iatur,cognofciturMerula enim(ut in
keteriprouerbio)ad merulam. Verecundia emm
quadam peculiaris dos effe cenfetunhinc pietas
oritur,hinc honor erga fenes , hinc tutaft caAi
tas . Bonus ergo regenda caftitatis magiAer eA
pudor,qui fepratendit,^ ( qua prima pericuk,
funt)pudicitiamtentari nb finit. Hac illa inquSy
motumjgeflumjincejfHm decet, nam mentb ha*
S hitusp
gr I AN I I* ARRH ASII >
bitus , in corporis /latu cernitur ^ H<ec
fticnum adhibet, oculis dat leges , aurium fores^
cuflodit: hac deniij; fola efl , qua adolefcentim
tutatur eir feruat. luuentus floribus contenta
non efljuirtutum maturos exigit fru6lus:in bel-
licis ciuilibus'que officijs induflnam poHuUt,&^
J uia tuc primum incipimus dudtijs inhiare , qiue
l>iratioe/l infpicienda : animi magnitudo tunc,
potiffimu furgit, fortitudo uero illa bellica (nam
domeftica grauioris eflatatis) incrementum ha '
bettneq^fupereft quod fieres d fortitudine, nifi
fe in iuuenta patefecerit. Virili autem atati
tantum demitur de laude, quantum de uirtute de,
fideratur ^Itaque oportet idatatis uiros effe per-
fe£liflimosi neq^qulcquam facere, cuius pudeat
aut pceniteat. tunc prudentia, rerum cognitio^,
magnificentiaq; apparent. AtfeneSius patien,
tiaplacet:dulcedine morum, comitate, affabilita •
teq;dHe^at.cenfeturq;praclara, fi corpus non
reddat infirmum J rebus publicis no auertittnon '
facit deni^ ut ueru fit illud , Bis pueri fenes: qua-
les funt creduli, obliuiofi,diffoluti, luxuriofnqui .
inomni atate turpes , in feneSia uerq funtfcedtf
B.HBTOtt.ICAE COMP,
pm^ SeptimmiUHdfupereA tempus, qu6dj^
i^m hominis infequi dixermus . in uerycn
non femper dccafio efi : quod non omnerfepul-*
tos di^a memoratu feqimtur,Si quando tamen
traSlare cotigerit , teftimoma,fi qua allata funtyr
ucenfeantur,tam diuina quam humana . in qms
dedicationes temploru, confecratmes , fiattuti ' A
mommenta, publica decreta numerantur, hahk
&fuumlocum ingeniorum monimenta^u^era^ . -
ro laudem ante obitum confequutur.Afferunt et * ' , . ^
laudem liberi parentibus, di]cipulipr<eceptori*
hus, urbes conditoribus,leges latoribus , artes itt
uentofihuSyinftitutalj' auSoribusMlud uero mi^'
nime cotemriendu chtfemus, huiujmodi laudatio •
• 1 « raro in forum maiores noflros adducere folir
tos : nifi ad funebrem laudationem adducerent
tur.eas Graeci in triclimjs habebant, ad conui^ > ■ < -
uas coronatos,mentir^ nefas ducebant. Sed ctf . ^
Solonis lege funera fumptuofa fublata effenty
nec de mortui laude nifi in f^ulturis,nec ab alio v
nfiquipidfliceadearemcoMtutuseffet^dicili J
cebat. Et Plato * defun&:oru laudes fepulchris m
ddi,quae tamen non nifi quantum quatuor heroi
¥ 2 d
>
' >
^4 ’ lANIPARRHASII
ci Uerfus caperent, permijkAdem'que mfunehrr
laudatione hunc ordinem ofiendit , ut defunSii.
prius Copiofelaudentur, fuper^lites inde benigne
moneantur, filij mox defimS^orum fratres^ aS
tdntais ip forum imitationem inuitentur : parens
tumpofhremo&maiorum,fquifuperfunt^do^
BrawluSS confoktione leniatur, Romani ambitio^
hoc genus troEtauerunt , rmdta fcripfhrutn: •
eirch I libr. dUctfaSia ^ no funttex quibus rerum rioflrarum
Ro^a?. tiftorU eflfaShimendofior .^am illas imerire
rionfinebant familia , fed fua quafi ornamenta
tcmtmimenta feritabant, & ad ujpfm fi qunei^
. . gmerisoccidif[et,&admemoriamla^
fnefticarum, illu&andamq; nobilitatem fltam:
ttec alius quifquam id ojficij fumebatfibi,nifi
quidefuniioeJfetcoiunSiifiimus, Sed iam fatis
vituperan- dedimus praceptoru in hominibus laudandis t et
di eade qua exegiffet fane ratio , ut aliquid de uituperatione
laudandi ra diceremus,nifi hic ipfe labor eadem nobis exem
I ; . uituperationis idem fit ordo, qui
laudadonis i praceptac^uituperandi contra*
rijs ex uitijs fumantur , non folum in hominis
tata, fed^ ante hominem , &poft obitum, itt
it
iePmle,MeliOyM:^>MoHid memori^fro&Hf
‘ ^.Vridr fatis conf^y fine uirtutum ukiorut^i^
•m P» V f^wrww *■ 'I "JW* - - ■ ■■
tcSiaagams, contentihisqtuediBafmtyadho
thtiies laudandos pauca de cateris rebus in <[ui^
ht^ lavatio uerfatt& per cenfeam
fi^l^anturhomdie^yfed&rehquaetiam
nM^fyinanim(na^plemi^ celebrantur.nanr'&
nhrsfiepe laudata eft, ^quidam d medicis cibi,* taus DeL
^BAiame laus Dei pfofm, qtue diumitatis ad^ 1
nifatioHey pcne/tatmenumerationeyOpificij 6^
fiitdSinei beneficidi-u commemorationey grati-^'
anon a^one, uenuefbflulationeytnentis ‘que de^
dtcatiohe continetur, Eft et eorum qui cceleftem, Diuorum^
pmriam fimtforttti : in quibus primum maiefla^
ttkttpfiuseorunaturituenerabimury uimcuiuft
queO* inuenta qu<e utile aliquid hominibus attu
Ierint exequemwr i cateraex hominum laude Vrbis^
mutuabimur, Vrbs quoque nifi fuam haberet
laudem , non tantum Plato adhibuiffet in '
Athenis laudandisyuec Cicero in SiciliaEnnai^ ..
defcribendis. Laudantur autem firniliterfereat-'
lAlil 9ARRHASIT
fut hommes,mm pro p^r^te r/^ conditor, pr#
maionbtis populi i ^bus origine duxerim, lunt
& fm auguria , eir uaticinia i multuml^ hal?em
ludioritatis qui Aborigines, id eft indigena p«-
t^ur:resge/lce funt pro uitijs ^ uirtutibus,li-
hertas imprimis decori efl, laus fumitur ex hoHO
j^ecie , utilitate ♦ honorijimt uiSiorie , gju^
hemandiratio,leges,inflituta,mores,confuetu»
\ dines , populi multitudo , ^inadificijstemplu
Bpeciem regb facit maritima ,plana,amcena,f^f,
quicqmd in urbe magnifice fuerit cS^bru^ipn
tlicaprafertim, utaqu<fdu6lus,uia, porticus^
theatra,Vtilitas,loci pofitione, munitione^con
iinetun^ munitio quidem natura primum con-
fiat , mox arte i qua fit muris, uallo, foffa,hor-
reis , naualibus, armamentarijs : quodplurit.
quam omnia,militari difciplina, cui mdla tor'
memorum uis nocere poteji.At loci pofitio,falu
hritate, fertilitate , commoditate<^ contendatur*
Salubris locus efi,excelfus , non nebulofus, non
pruinofusiregiones cali fjpeSiarts neq^ a^uofas^
neq. fhgidas , fed temperatas : aquarum copiam
hapensfeAium * palufiris uicinitas , cum nulLp
prafcrtim
flHETaKtCAE CCfMP. ^
frajertim emi^iones funt jpeMense/limaiores
tiojiti pecorum iecinoribus in(pe6lb foli qualita
temiudicabaM^ Fertilitas uelcui^rudifactleap ^
parebit ex terr<e ubertate, fruSiuum copia, et ft^
torum pecorum^ betitia. Commoditatem uero
tdcmmhttus prajiet, facilis in omnia maria na-
tdgatio : fluminum opportunitates,&maritim<e
pwueStiones.Sed deteris praflat omnibus ciuiU
$drtus»ut fapientiflime dixiffe uideaturfacetiBi-
mus poika : Si incoLe bene funt morati, pulchre
munitm arbitror oppidum. Solent etiam non-^ Natrimoij.
wm^uam matrimonij laudes in nuptijs recenfe-
ri,non philofophico more,&‘(iuo in qua^Honi- ^
hus utimur, ducenda ne fit uxorifed oratoria co
fuetudine, cum rem ipfam, tum eos qui eam funt
a>mple^,laudibus extollendo, quoaonus fiufch
pere uolentibus,imprimis a Deo Opt. Maxjnci
piendu efljnueniffel^ eum , oftendiffeq; nuptias
mortalihustid'^ ita pro confejfo effe,ut non mo^
do nos in hac pia uera<y religione, jed etiam uetu
fias loui lunoni'^ acceptum connubium retule^
rit , turbanu^ dmrum ingentem pneeffe nuptijs
(foluerit,nec contenti loue adulto,lunone(y aduL
^ ' l 4 ■ w,'
lAMr FARrRHASir 7
faflugay^Cinxu,Vennf,SmdclajDianaq^^
rimtimprafide^Thdaj^ij'^ nomine eu^po; .
Virginetifems Subigum, Premam ^Pertundanty
Ithyphallumq; deos excogitarintquodnofecip
fent utri [apientifimi , nifi putaffent nihil rti
nuptijs fieri , quod non Dei inuentum exiflima-
rent^ H« itaq;ia8is fundamentis, de natura con
nubij dicendum efhcuius proprium fitiConcipe^
re^procreare.Lausinde hominis efi inferen-^
da,qui (cum temere imprudenterq; coeant mmus
ha omnia ) ordinem quendam ejr t^em matrima
wij receperit: unde d fera uagaerrantiq-uiahbe^
ratus, manfuetioremconfuetudinempermatrr-
moniumfit affecutus :uiamq;inuenerit,qua cum
ipfe mortalis effet,immortalitatem larga fuccefi
oneadipifceretwr , Explicanda funt deinde, qtuc
hona contingunt uxores ducentibus, cumaddi^
gnitatis exiflimationem, tum ad uirtutes ornneSf
quarum chorus pulcherrimus comitatur. Tunc
enim fru6iu capere incipimus temperantice, wr-
tutis fuauifima : quoniam Cr ciuibus noflris red
itmur certiores, fummoq; in precio fide q^ fufns,
quod flios nofiros quajl ob fides patria prajhte
■ rimus^
)
RttnBTGRI^AE COMP.
f^us.Nafn ad dolores, re$<^ onines molefias Ui^
' MSdas,qmefiquini^iiatexmatrimom^^
mentum nobile frqpcifd f tucundasqiresrurfiif
iucundiores reddi f et qu^e uel una infelicitatis
niater eft, folitudinem uitari f lamuero quod ar*
ftius pote^mculu inter alienos i^tnitate ex^
(^itari f quie maior uoluptas , quam liberorum
noiuptasf Prodnitet matrimonia uetufta,exqui
hus grande aliquid ortum fit, recenfereiatquet
qu<e bona propter ea euenerint , enumerare , e»
fabuiis etiam repetita.Neclocus illeefiomitten^^
dusjutpafis uelis in matrimonq datmiktoresfint
mur, iUos prafertim qui comunt uxores ejfeua
luerut.quid aliud u6luiffe,duamextirpare ttmpe
irantiam,uet:ecundiam,cajiitatem^fdem'^cohm
galemfqu^e fi tollasiuirtus confiftereitopote^
Et tolluntur fane,cU incipiunt legitima effe,qtue^
flagitiofaputanturmec eft quod inde fieret ma^
iorem concordiam^cum nulla uehementior diftuf
diij cauffa fit, quam imius fteminadinultis^dj^
fetitiotnec charitas effe poftit,ubi nihil certi fk
quod ametur, qua fententia diligenter confutaf
Uj bencopamtm eftnuptijs.tetfolenne iHui
t 5 celebre^
lANl PARRHASII
celehrequemimy bortmfc^
IU'^]UyufwrptmJm . tm uerbisqHafipra* '
form^OMd dicenda (pteuki, cum uxore ^
liberis effefolet, iucundij^ima fcilicet &feli^
tipima^mox ad felicitatem, qua ex liberbori*^
fur, ueterum exemplis (utMchifa, ^^Scipi^
cttis ) paulatim eji deueniendum , defaihendiq^
liberi quales fitturit quos ex bonis parentibus oo
nos fore confentaneum eji . qui locus laudes co»
hgum po^lattubi de eorti genere , educationti^
forma,atate,^iu^s,officijs,bonis^ omnibus di
cendum,latitia omnium exmatrimonio ojienr
denda,quod ^fimtas fu confirmata, uel noua co
iraSia .Pojiremo conuertenda eji oratio ad eos,
qui matrimonio copulantur t hortandi ad mutm
morem, fidem,concordiam. Nec abhorrebit a
^auitate,iocm paulumin tanta laticia , Cr pM-
i^bunda nupta uifum expuderetuel certe coge-
pe,ut pudoreuiSio nupta uerba audire a ffuefcau
- C^dfi omnia perfequi uolumus,qua laudari
uutfolet,autpojfunt: nullus modus , nullus fnis
tjifuturus.Magna enim jylua laudu ejitnecquif
fm tam nequam aetifetur^qui penitus omni laik
h
RHETORICAE COMP. ^ \
itjndignus iudicmr^Sed cumd nohis de tolm
his^r<ece^ta fmt traditay facile erit ead^tor^tf^
Iff , ac in fuam quapilibet mdationem derim^^
• -Toft w ergo demonffratm generis prcipm efi^
res intueri j^r<efentesAUc^.enimpf<ie^^ narr tiuigcnerh:
rentur , eam tamen ch caufam in medium addn- proprim»
cuntuf, utprafenubus adfltpulenptrJneo cade^
ye omnes fiatus pof[e;uel folus oAwditC^Cct^
far -, quem illis omnibus in Catone uitup^a^o
ufum effe obferMuit^Cicno »IreM
mn^quaUtaseffecenfkuned^pon^imumon^^
pem laudationem feuuituperationem contineri,
. Prooemia maxime libera ftinunam & tonget
mteria^&ex oliquarei mcinia ducuntur* <qu^
mrem in bello btgmhfe et Caiilhuefiirutus ffi
Sallufliu^yprincipijsnMadhifioriamperiinep
td?us Socratem imitatus-, &'Cor^m. Ofie»
,tatio cum cceteri^ ingeneribus molefiapty^fi
fiiSjplena^in hoc genere comendatur.dumfloT-
lidanon fit , ^ inanis tfidqu^eabquamiabea$
Ipeciem probationis. Amplificatio ^ornatig
waxime conueniunttquin & comparatio adhibe
pfriucuttdifim * lna^.i&f<opedefenfio'M^^ t
_ ‘ Cffarcr
9X lANI-r^RKHASIl :
Cafarti ^uod rmpuhiicmcccuparit ^ At^pH
ut mitds no femper exigm", fic nec nunifM
menti^ndm eR, tdtuif’^ue mtutm vicmUM
, uimhranJId, -
' GENVS IVDICIAEE^ «
Cap* 34. ^ j
I VMcude genus dmtm infe drtmBhetori*
cdm continet: neque ulU res non folum in r)
tione dicent fed in rehus quidm himnis
bmnibusyfndoris operis e/l , in quibus grmo
r&p^cdoUbore'dueuerfemur. Delibercre^&
monjir^e, quajilm bibent foedes ^qiufi
9idn errare potientes uiosjtt fententim de numi*
' htsiudicum, quifape'aduerf,nonnunquanitfi
do^ipkrunqueilieni funt^extorquere^cumt^
tiufcetanuaruefmt quoniipfa en rerum notu*
f^pugnod; injiet cu armoto aduerfarioyquemfi
fire repellere^ oporteotiid Uero efl difficdlirnu,
Officqs confiot ^ohus, Intentione ejr Depuljid
Ikihtec crimen out debitum a reo depellit^ illd k
ifimett out debitum oduer forium ropit. Fine eiuf
, hflum effe^nemo eji qui non uideat.tom efnM dt
fntdenteSyquim oca^eSyMo nipmtur* OU
!tHErORIC“« COHP*
irmcapruientUmomnifm^orat^
hety ut Mgendpimerm quam dtfendimus cSr
meadarcyrt animos apud quos dicimus ad id quoi
uobtmus a^tc comouere:in Iudidali tome genere . -
Mclaccu fano urgeat fUetdefenjioMeturirnah
ftd fttisfidigens adhiberi potefi.Triaitaque Hh.
Mdius omnis ars cotinetur,ftudiofiliime tradiatt
iafimtiut probemus ueraejfeqtuedefendimust
eiuonciliemus eos qui audiunt: ut animos pofbre
mo eorum ad quemcunque poAdabit caufa mor
tmuocemus, Necejje eflenimy Utquinobis ^
xaifam fit adiudicaturus, aut inclinatione uohm
tatis propendeat in nos, aut defenfmis argumejn
ais adducatur, aut animi promotione cogatur^
•Erobatio aut earum reru e^i ^ab oratoreno
i^cogitantur,jed i caufareisque defiruntunut
fittttabul<e,teflimonia,fa^a,conuenta,leges,et
^eraidgenus,auttotaindil^utatione,autar^» ' T
"^ft^nentatione orationis collocata e/l : ut in hae ^
afe ar^mentis inueniendis , in dia de traSlandis
^ cogitandum »Concdiatioft dignitate hondf cSeibath^
fds, rebus geflis,exiRimati6neuit<e,opinionehe • ^
ntuokmU,manfuetudims,ffatianin^ v ^
tentis
>4 tANi PARRHASII
- ^ UiiuSytion auiditpudohs ji^ifjcatione, uocis t-
m<Ue^ ucrhorm comitate , his'^ omnibus
'protor«w/«nr, werpmWi«rn
AjfeHmm T^Motionis longe Jifpar ratio efi,mvpe qu^
motio, <dio quodam genere permouet , impclliu^ i eafk
coctione primo animorum ludicum , qtdd oh
fiant, quid fentiant,quo deduci oratione facdepit.
• timur . nec e/i quod mouerepofje fe fieret, qui
po moueatur , quiq^ dicendo irafci dofere jiereq^
non poj^itSedMc ipja motione,nijl pofiulet can
joy utendum non e/i t netragcedias agere tddca*
mtr in nugis,&fi quando exigatur, iufiiseft de
eaufis excitanda: ut j^o bonis utris, pro iuM^
Ingratitudine, pro honore uel utilitate ip forum
iudicum commouen tddeamur , Sed hoc copidi
fius,ubi de AjfeSiibus agemus: nuc indicafjefk
fatis ea , qua cuin omm genere fint opportuni^
vnudiciali tame funt neceffaria. Sed iufiu ipfU,
nqt ^^cs, no fatis efi nomffe:mfi etiam qua
inaccufando defendendo' que ratiocinationes^
untjintelligamus , Tria igitur, quoties de iniurin
agitur )inlpicienda funt , primu quidem,cur cue^.
kfs ue gratia iniuria illata fit:quaiis ille qui intult
rit:
SV* * ■ >
’ V /
0 '
RHETORICAE CaMP, ^ ^
po/?remo
<xpommus , quid ipjum fit miurim irferrcy lor
^ejtiguutaefiniamus,Mmmmurimf4^ terii>
^freyfjpme pr<!eter leges officereM^ome^qui-
de facere dicimr^quacHnq^cognolcentes^Hon "
<oaSUfacimusntatame^utexne^oneomtu4: ^
cm nihil eligamus , quod non fronte faciamus^
nemo enim ignorat, qtae eU^t . Cuius ergo gr^h
tia iniuria fiat, age filubet , paulo altius repeten^
tes mue^gemus,Qt^cunq^ homo agit, aut pr9
pter feipfum,aut propter extrariam mquam can
Jm agiticuiufmodi necefitas natura ijs furi ci> '
lia, qu(t propter fdpfum aut ex confuetudinea^
eit , aut ex appetitu uel rationali (}urluntas emm
coniefl,cumratiorteineq»quifquani)diqidduidt
nifi honu putet)uel etiam irrationali,cufnfacitit
ira ^cupiditas.Neceffee^ ergo, qtuecun(j^ho
niines agunt, feptem tantum caujisfaceretfor--
tuna,ui,natura,confuetudine,ratione,ira,cuph 7*
ditate . Fortuna accidunt, quce nec femper,nec ^
plerum(y , nec ordine fiunttcumipfaFortuna,ac
cidentium rerum fubitus fit atf inopinatus euera %
tus ft^atura ea jieri dicuntur, qu<e caufam ordinf ^
deduSiam
K ‘
RHETORICAE COVIV. ^
uffn, aut rffe tddeatur , Ponimus autem maloru
reie£iionemj&‘ minoris m<di(ut euitetur maius) •
gffumptionemjin numero bonorumteademq^ra^
tione doloris retentionem, uel minoris af^umptio
ne inter iucunda connumeramus, quu eligtbilia
quodammodo fint,Quare nihil agit in arte rhe^
torica,qui qtue utilia fint,& qua iucunda, igno
rat . Cum'que in deliberatiuo de utili tranatum
fit,prafentts laboris eft,pauca de iucundis infere
re . Bft enim iucundum ex his tribus qua affe-
£ius concitant,uoluptatem'que efficiuntiut funt
utile, et hone/ium,neque aliud quicquam e/l «o-
luptas,qudm motus animi affe6tio,manifenio
fenfu tn naturam irrumpens. Ipfm autem iucun
dum, fecunda naturam(ut plurimum)proficifci-‘
tur uel e confuetudme, qua pene in naturam ip-
fam conuerfa fit. nam cura ftudia feria, quod ui
quadam fiant, & necefiitate, iucunda non funt:
nonnullis tamen ex confuetudine iucunda pu-
tantur , contra ocium, quies, fomnus,accubatio-
nes,in quibus uis nulla e^,iucundifiima cenfen-
tur , Efl etiam perennis iucundi fons cupiditas:
tam qua mdU ratiocinatione nofira mouetur,
G fed
/^i quoftemfi inter iucunda mmertretur^nm^
qumdixifjet Womerus irmmanme mdleiu^
cunddorem . ultio enim magna excitat keticiam^
neque quicquam tam fuaue efl quam uincere.
Hinc mirum in modum ludi deleniant, ij qui--
hus afjkefcimus , ut tefferat e2r hi qui fiatim lu-
cunditatem afferut^ut uenatio,ubi enim uiSlorid
efl, ibi gloriam quoque inefje oportet ,Quapro^
pter honor ^gloria ex iucundiflimis funtiprct-
fertim
pS lANi PARRHASII
fed inmta potius nohifcum efl,utfitisyfames^
quaque per alimenta omnes que corporis fen--
jus conflatur: quam illa, qua aliquid cupimus
perfuafi . Qma fi uoluptate jrui dicimur , cum
idiquo lucundo jenfu afficimun]maginatio,qu(t
(utuultAri^oteles) fenfus quidam debilis efly
dum praterita refert, et futuris incubat,magnas
neceffario affert uoluptates^ Cum itaq^ preefen-
tia fentiamus.praterita meminerimus, futura fl>e
remus: neceffee]}, iucunda omnia uelprafentii
fentiendo,uel praterita repetendo, uel futura ff e
rando cotineri, Qjuecunq; tame prafentia dele
Bat , eademq- fferatibus memoriaq; repetentib,
iucunda funtinec fecus e contrario^ Vnde ^ in
RrfETOKiCAB COMP.
prtimfi hi pra^enty qui ipfi laudandi funt, qui-
bus'^ fidem adhibeamus . cum eorum nihili fat
iudicium, qui nullo m precio habeantur. Amare
etiam, amariq;, beneficia conferre, egentibus o-
pem ferre, fuauifima:quod his abundemus, qu<e
cteteri defiderant . Nullius enim rei tam cupidus:
homo efl,quam imperij,ob id fapientes effe habe
riq^ gaudemus, increpamus libenter, admiratio^
ni effe afferamus , affentatoresq^ admittimus,,
Meminiffe etiam prateritas calamitates (fi tame
' fe citas fubfcripta ftt) quoniam malo carere in^-
tlj^primas uoluptates annumeratur , euafiffeq^
pericula tanto mundius , quanto propius pericu
lofuerimusiquod admirabile fit,^&‘ mira f<£’‘
pe iucundttas in mcerore : ut febricitantibus in
fhe bibendi , amatoribus potiundi , Cumq- con-
fueta agere iucundum manife^o fit , quis credat
tantum afferre iucunditatis uicifitudinem f neq;
iniuria, cum fatietatis mater fit Similitudo , In-
efiz^fua in difcendo imitando' que 'munditas:
quit'^ imitatione confequimur, etiam fi ipfa ni-
hil in fe haheant iucunditatis, ocium denique ip-
' /um^ac iram ^ rifumq^afferentk deleSiant ^ Po-
G z ftrema
)
rx- -'itT'..
->s-
'vr'
lAiarPARRHASir T
homines, nam prd parente e^ conditor^ pr*
maioribus populi a quibus origine duxerint. junt
ix fua auguria , eX uaticinia t multumq^ hahent
mBoritatis qui Aborigines, id efi indigen<e p«-
tftntunresgeH<e funt prouitijs O" uirtutibus,li^^
tertas imprimis decori efl. laus fumitur ex hono
ecie , utilitate . honorifunt uidiorue, gtfr-
hemandi ratio, leges,inftituta,mores,confuetu*
.^nes , populi midtitudo, ^ in adificijs templa^
Speciemre^ofacit maritima ,plana,amcena,t^,,
quicquid in urbe magnifice fuerit cS/irudUtipH
plicaprafertim, utaqu<fdu£ks,uue, porticu^
$heatra.Vtilitas,lod pofitione, munitioneq^con
iinetur:^ munitio quidem natura primum con-
fiat , mox arte : qua fit muris, uallo, foffa, hor-
reis , naualihus, armamentariis : quodpluris:
quam omnia,militari difciplina, ad mdk tor
mentorum uis nocere potefl. At loci pofitio,falu
hritate,fertihtate , commoditatec^ contendatur, .
Salubris locus eft,excelfus , non nebulofus, non
fruinofusnegiones califpediaHs neq. a/luofas^
neq.fhgidas , fed temperatas : aquarum copiam
habens feHiuam ♦ paluftris uicimtas , cum nuU^
prafertim
r
HHETOTKI c ae ccrMp.
fr^ertim miriones ftnt ,pe^ilens eih:ntaiores
Hojm pecorum iecinorihus infj^e^is foli qualita
tem iudicabant. Fertilitas uel cui^rudi facile ap ^
parebit ex terree ubertate, fruBuumcopkyetfa--
torum pecorum!^ Letitia . Commoditatem uero
idciiiumitttus proflet, facilis in omnia maria na-
idgatio : fluminum opportunitates, maritimo
fmeStionesSed coteris proflat omnibus chdU
uirtus.ut fdpientiffime dixiffe tddeatur facetiBi-
mus po^a : Si incolo benefunt morati, pulchre
munittm arbitror oppidum* Solent etiamnoti- Viatrimoij,.
nunquam matrimontj laudes in nuptijs recenfe-
ri,non philojfbphico more,t^ ^uo in quoUioni-
hus utimur, ducenda ne fit uxorifed oratoria co
pietudine, cum rem ipfam, tum eos <{ui eam juM:
C4>mplexi, laudibus extollendo, quod onus fufch
pere udentibus, imprimis a Deo Opr. Pto.inci
piendueflunueniffel^ eum , oflendiffeq^nuptias
mortalibusudcj-itaproconfeffoeffeyUtnonmo-
do nos in hac pia uera^ religione, fed etiam uetu
flasloui lunonic^acc^tum connubium retule^
rit , turbam^ dmrum ingentem proeffe nuptijs
uoluerit, nec contenti loueadulto,Iunone<Ladid.
• F 4
lANr?AR*RHA^ir -r
faJu^aj^Cinxu,Venerr,SuadeIa,DMta^^
rientiumpnefide, Thalaj?ij^; nomine aUg^oi .
Virginenfems Subigum, Premam ,?ertundmy
Ithyphallum^; deos excogitarintquodnofecip
fent uiri fapientij!tmi , nifi putarent nihil m
nuptijs fieri , quod non Dei inuentum extjiima^
rent^ Hw itaq;ia^is fundamentis, deitaturdcon
nuhq dicendum efltcuius proprium fitiConcipe*
re&procreare,LauS'inde hominis efi infhren-*
da,qui (cum temere imprudenter^ (oeOnt antnut
lia omnia ) ordinem quendam eSr l^em matrima
nij receperit: unde i fera uaga errantiq; uia lihe^
ratus, manfuetiorem confuetudinem p^ matri-
monium fit affecutus tuiamq; inuenerit,qua cum
ipfe mortalis effet, immortalitatem largafuccefi
cneadipifceretur . hcplicanda funt de'mde,qua
hona contingunt uxores ducentibus, cumad di-
gitatis exiftimationem, tum ad uirtutes omneSj
quarum chorus pulcherrimus comitatur Tunc
enim fruSiu capere incipimus temperantice, uir-
tutis fuauifima : quoniam ciuibus noflris red
dtmur certiores, fummoq; in precio fdeeyfums^
quod flios nofiros quafi obfides patriae praflitt
^ ■ - rimus^
RHTSTORI^AB COMF.
f^KS.Nmadriolores, res<j- omnes molefUskf^
' nSdas,qutsefl qui ni^LUt ex matrimo^ me(H^
mentum nobile frqpcijci f iucundasq;retrt<rfit$
iucundiores reddi fet qtueuel una infehatitis
nuter eft, folitudinem uitari f Umuero quod ar^
Siius pote/iuinculu inter alienos ^^iteteexf
0gitari f qu^ maior uoluptas ^ quam liberorum
Koluptasf Proderit et matrimonia uetuftoyex qui
hus grande aliquid ortum fhy recenfereiatquet
dua bona propter ea euenerint , enumerare ^ ex,
fabulis etiam repetita.Nec locus ille efi omittens
dusjut pafis uelis in matrimonq damnatores fin
mur, illos prafertim qui comunes uxores efje UO
luerut.qutd aliud uoluiffe^quam exthrpare tempe
rantiam,uerecundiam,caflitatem^fdemfcohiH
galemfqu^e fi tollassuirtus confifiereHopot^
Et tolluntur farie^cu incipiunt l^itima e ffe^qtue
fiagitiofa putantunnec efi quodmde fferet ma^
iorem concordiamycum nulla uehementior difiut
dij caujfafity quam Unius faminie dmidtis^
fethioinec charitas efJe pofiityubi nihil certi jit
quod ametur, qua fintentia diligenter confutaf
ta , bene optandum efi nuptijs tetfolenne tUu^
f 5 celebre^
lANl PARRHASII
tc^hredue initium, Qt^dfMum bonum
lixquefit, ufurpandum . tum uerbisquafipra^ *
fmndMd dicenda que uita, qu^e cum uxore &
liberis effefolet, iucundif^ima fcilicet ^felt^
ti^ima^mox ad felicitatem , qua ex liberis oii»
per, ueterum exemplis (utMchipe, ^ Scipio
cttis ) patdatim eji ^ueniendum , defcrihendu^
liberi quales futurii quos ex bonis parentibus bi
nos fore confentaneum eft . qui locus laudes coit
iugum po^lattubi de eoru genere , educatione^.
forma,atate,IiuSjs,officijs,boniskomm di
cendum, ladtia omnium ex matrimonio ofien^
denda,quod affimtas fit confirmata, uelnoua co
tra£ia ,?ofhremo conuertenda efi oratio ad eos,
qfd matrimonio copulantur : hortandi ad mutm
morem, fidem,concordiam, Nfr abhorrebit a
grauitate,iocari paulmin tanta Leticia , ^ pu^
dibunda nupta uifum expuderetuel certe coge-
ia,ut pudoreuiBo nupta uerba audire affuefcat*
- dupdfi omnia perfequi uolumus,quce laudari
mfolet,autpo(funti nullus modus , nullus fnis
l^fiaurus.Magiu enim fylua laudu eftmecquif
fm tam nequam cmfetur^qui penittft omni laii
RHETORICAE COMP, \
itjndi^us iiidiceturiSedcmd \fiohis detqj^jrpr
h^ frcecej^ta fmt traSta^ facile erit ea detor^tif
tt^ ac in fuam quiqnlibet laudationern deriuartj^
' Totins ergo demon^atwi generis proi>riu efi^ j^ffnoHprM
res intueri prafentes,Uf^enimpf<ieter^ nar^ tungenaii
renuar , eam tamen oh caufam in medium addu- proprimiK
auntufyUtprafentibusadflipulenttirJfteocadi^
y,e omnes flatus poffe;uel folus oflwditC^Cd»
far, quem illis omnibus in Catone uitupera^i
hfum efje oh feruauit M, Cic^o .Frequentiorii
tnen^uab}aselflcenjkur;ea^potipimumcn^^
pem laudationem /huituperationemcminerit
Procemia maxime Berafimtinam& longa 4
9nateria^&‘ex aliquarei mcinia ducmur^qwnA
mreminh^lugurthfeetCatilmieflciftus^e^
Salluftiu^ ^ principijs nihil adhifloriamperiinep
Bas Socratem imitatus j^Corg^m*
, tatio cum cceteri^ ingenerihus moleflafltyoirfa
fiidijplenayin hoc genere comendaturdum, fipt •
lidanonfit , ^ inanis tfedqua aliquam hahea$
fpeciem probationis; Amplificatio ^ornai^
maxime conueniuntiquin Cr comparatio adhH^
turiucundifim , ktadu^^fiepe.defienfiqiutd^
S;.. ■ . • . ■ Cafircy
9* tA^l •PWRKHt.su
Cafarty quod retHfuhUcm cccuparit ^ At<jm
iit Heritas no femper exigitur, fic nec mmf^
mentiindm efi, mtu^^ue mtutm tdciniu$i
tiumbranda. . ■
GENVS IVDICIAtE^ t
Cap^ 34» ‘ *
I Vdicude genus omnem infe ortmEh^ori*
cam continet: neque ulU res non folum in ri
Hone dicendi j fed nk in rehus quidm himunii
trnnibuSffmoris operis eA, &inquihusgrmo
riferiado Idbore^d^eu&femur. Delihercre,&‘
^onjhr^e, qwtfiim habent faciles ^quafi
Hdn errare patientes uiasjtt fententiam de fiumi*
' hts indicum , quifepewdueifi,nonnunquam itfi
do^ipkrunque alieni fimt, extorquere, cum
'taufeetamuaritfmt qudmipfaenrerumnaoh
fa,pugnaq; injiet cu armato aduerfario,quemft
^erepellerec^ oporteatiid Uero efi diffictHimU.
Officijs confiat du6bus,httentione e2r Depuljid
Heihitc crimen aut debitum areo depellit, illd k
t^men aut debitum aduer forium rapit. Fine eius
hftum effe,nemo ef qui nonmdeat.tame^ni dt
findentes, quam acctfmtes,iu^o nituntur':^ GS
t - enim
w
RHETOItl CAfi ^COHP^ ^
timufruie^
hety Ht Mgentipimrm qmn dtfmdims.cSr
mcndare^et animos apud quos Mcimusitd id quod
nolumus apte comouercm htdiciali tome genere . .
wdacQuftdo urgeat , uel defenfio tutetur : nwi-
fta fatis/liligens adhiberi poteft,.TrkiraqHeilU.
iq^us omnis ars cotinetur^fiudiofifme traBm
iajunttut probemus uerae/fequiedefendimust *
^onciliemus eos qui audiunt: ut animos pojhre
$no eorum ad quemcunque po^hdabit caujamor
tmuocemus, Necejjeejtenim^utquinobis ^
tMufam fit adiudicaturus, aut inclinatione uohm
tatis propendeat innos^aut defenfionis argumen .
dit adducatur > aut animi promotione cogatur^
d^obatio aut earum rerue^h ^uaedb or^^reno
:^cogitantur,fid d caujareisque defmmtunut jqtubusfita^
fiiutabuLe,teftimoniayfa£htiConuentayleges,et
Mteraidgenus.auttotaindij^utationeyautar^ ■'
•gumentatione orationis collocata eh : Mt in hae \
'^ear^unentis inueniendis y in dia de traSiandis
• ^ cogitandum. Conediatio fit dignitate hondt eSediatm,
ms, rebus geftiSyexifHmatibneuit<eyOpinionebe
iieuolemueymanfitetudituSfffanam^ ^ ^
tentU
4P
I
^1
¥
4 ^-
lANI PARRHASII
- ' imhynon auidiipudom fi^nificatione, uocu le^
mate, Herborm comitate y his'^ omnibus
froborumfunt, nec ]^enmcium, nec litigo fiy»
Affefium rumMotionis longe Mlpar ratio eft,<jui^pe <[iut
* motio, <tlio quodam genere permouet , impeuitq. : eafk
cognitione primo ammorum iudicum, quid cu^
fiant^quid fentiant^quo deduci oratione foede p4.
• tiantur . nec eR quia mouerepoffe fe fjperetyqm
fio moueatur , qui(^ dicendo trafei dolere flere^
nonpofttSed hac ipfamotione^nifi poflulet ca»
fa, utdidum non eA : ne tragoedias agere mde^
mir in nugis,& fi quando exigatur^ iufiis efi de
eaufis excttahdaiut pro bonis utris, pro iuMa^
pro gratitudihe, pro honore uel utilitate ipforum
- iudicum comrnoueri tddeamur , Sed hoc cyid»-
ftuSyubi de AffeSiibus dgemusi nuc indicafjefk
fatis ek , qu<e cu in omni genere fiint opportune^
iniudiciali tome funt necejfaria. Sed iufiu ipfih
eius^ partes, no fatis efi nouiffetnifi etiam qua
ihaccufando defendendo' que ratiocinationes fi
untjintelligamus . Tria igtur, quoties de iniurif
agitur, infpicienda funt , primu quidem, cur cut^
m'ue gratia 'iniuria illata fit: qualis ille qui intuk
rit:
'■V*
£
RHETO RICAE COMP* ^ .
fitiqiudes ^oflremoqmp^£i fHntqtueatteqidm
fx^ommus , qmdipfm fu imumm irferrey lor
cfu eXigautaefnimus,^mmimw^ immdt
^^^yfj^onte pr<eter leges officne,etffont^^^
^f(ceredicimr^qu£em<^cognolcentes^ non "
^otSlifacimHs:itatmt,nt€xele^oneomm^ ^
cm nihil eligmus , quod non fjfome fucumis^ ^
f^f^o enim igmcu^quiteUgit.Cum ergo g^
tia imuriafita,agejiluhet , paulo altius repeteth
tes inue^gemus,Q^cun^ homo agt^aut pro
pter feipfumy4ut propter extrariam mqum cdH
ffun agiticuiujmodinece^itas natura ^ ijs fim ^
^7 qu<e propter feipfum aut ex confuetudinea^
pt , aut ex appetitu uel rationali (upluMos enim
honi e^tjcum rationemety qui/quanhdiquid uuk
nilibonuputet)uel etiam irrationaliycumfaci!^
ira eSr cupiditas.NecefJe eH ergo, qtuecunq^ ho
mnes agunt, [ept^tantumcaufisfacereiBor^’
tuna,ui,natura,confuetudine,ratione,ira,cup‘h ^ 7*
ditate . fortuna accidunt, quae nec femper,nec n
pl^umt^^nec ordine flunt:cumipfafortuna,ac
cidentiumrerumfubituslitati^inopinatKseue^
ttUft^atura.eaferi dicuntur, qu^ecaufm
^■vt. deduSiam '
I. V ‘
RHETORICAE CO^P. ^ '
Ut fit, kut effe uideatur . Fonimus autem maloru
nieSiionem,& minoris mali(uteuitetur maius) • ' ^
gjfumptionem, in numero honorum:eademq;ra^- • \
tione doloris reieSiionem, uel minoris aj?umptio
tte inter iucunda connumeramus , quti eligibilU
quodammodo fint.Quare nihil agit in arte rhe^
torica,qui quce utilia fint,&qu<e iucunda, i^o
rat . Cum'que in dehheratiuo de utili traSiatum
fit,prcefentis laboris eft, pauca de iucundis infere
re . Ffi enim iucmdum ex his tribus qu<e ajfe- mcundum*
Sius concitant,uoluptatem'que efficiunuut junt
utile, et hone^um.neque aliud quicquam e^ ko-
luptas,quim motus animi & affeBio,manifeBo
fenfu innaturam irrumpensJpfum autem iucun
dum, fecundu naturam(utplurimim)profieifci-
tur uel e confuetudine, qua pene in naturam ip^
fam conuerja fit, nam cura fludia feria, quod ui
quadam fiant, O* necefiitate, iucunda non funtt
nonnullis tamen ex confuetudine iucunda pu-
tantur , contra ocium, quies, fomnus,accubatio-
nes,in quibus uis nulla e^,iucundifiima cenfen-
tur , Ejt etiam perennis iucundi fons cupiditas:
tam qua nulla ratiocinatione nojka monetur,
G fei
ps lANI PARRHASII
fed innat potius nohifcum eft , ut fitisyftmes^
per alimenta omnes que coiyoris fen-
jus conflatur j quam iHa ^ qua aliquid cupimus
perfuaft . Qwpd fi uoluptate frui dicimur , cum
aliquo lucundo j}nfu afficimur:Jmaginatio,qua
(utuultArilloteles) fenfus quidamdebilis efty
dum praterita refert, et futuris incubat, magnas
neceffario affert uoluptates^ Cum itaq; prttfht-
tiafentiamus,pr<eterita meminerimus, futura fj>e
remusi neceffe ejl, iucunda omnia uel pr<efentia
fentiendo,uelpraterita repetendo, uel futura ffe
rando cotinerL Qtuecun^tameprafentia dele
aat , eademq; fferatibus memoriaq; repetentik
iucunda funtinec fecus e contrario, Vnde er ira
* jci quoquenifi inter iucunda numeraretur ^nun^
quamdixiffet Howfrws iram manante meile lu^^
cundiorem , ultio enim magna excitat Ltticianty
neque quicquam tam fuaue efl quam uincere.
Hiwc mirum in modum ludi deleSiant, er ij qui-
bus ajfuefcimus , ut tefferai^ l:i qmjlatim lu-
cunditatem afferut,ut uenatio.ubi enim uiSiorid
eft,ibi gloriam quoque ineffe oportet .Quapro^
pter honor ^gloria ex iucundi f imis Junttpr^-^
^ fertim
RHETORICAE COMP.
fmimfi hi praRentf qui ipfi laudandi junt, qui-
busq; fidm adhibeamus , cum eorum nihdifiat
iudicium, qui nuUo in precio habeantur. Amare
etiam, ornari^, beneficia conferre, egentibus o-
pem ferre, fuauifiimatquod his abundemus, qua
atteri defiderant . Nullius enim rei tam cupidus^
homo efl,quam imperij.ob id fapientes effe habe
ri(y gaudemus, increpamus libenter, admiratio-
IU efje afferamus , affentatoresq^ admittimus,,
Meminijfe etiam prateritas calamitates (fi tame
' felicitas fubfcripta fit) quoniam malo carere in-
ter primas uoluptates annumeratur , euafiiffeq^
pericula tanto iucundius , quanto propius pericu
lofuerimustquod admirabile fit,tiU^ mira fit-
pe iucundttas inmcerore: ut febricitantibus in
Ifie bibendi , amatoribus potiundi , Cumq> con-
Jueta agere iucundum mauifeilo fit, quis credat
tantum afferre iucunditatis uicifiitudinem f necy
iniuria, cum fittietafis mater fit Similitudo , In-
efi & fua indifcendoimitando'que ‘iucunditas:
ifuce^ imitatione confequimur, etiam fi ipfa ni-
hil in fe haheant iucunditatis. ocium denique ip-
fum^ac iram , ri/«m j afferentia deleSiant ♦ Po-
C z ftrema
)
too lANI PARRHASII
fkcmOitludmmqtue fecundum naturmkctm*
ditate ajferut, idcirco quo coniunStiora fimt,eo
funt iucundiora: ut homo homini ^ mas mari*
qua ex fententia feipjum magis homo amet necef
fe e/lj quam reliquosicum fua ipfius cauft ccete^
ros amet.Liberi deinde,& qua inter chara adntt
merantur^ quanto plus ad homine accedunt, tan
to plus afferunt iucunditatis. Et iucundo qui^
dem per^e6io,eademq^ ratione iniucundo'(cwn
eadem oppofitorum fit difciplina') facile erit co^
^ofcere, qua caufa fit inferenda iniuria : ad
Vtiuria affj Juccedat oportet, quales fint qui iniuria cateror
dentes qui* afpcmt.Sunt autem, qui facile inferre poffe ar^
hitrantur, uel celare jperant: aut fi deprehenji
fint, nullas, uel quam mmimas daturos fe pcenas:
plusq; in iniuria lucri, uoluptatis'ue, quam in luen
da pcena damni mcerorisq- inejfe exiftimantJniu
riam facile fe poffe inferre eloquentes , diuiteSf
aSiionihus exercitati, experti, multis nixi amici*
tijs,clientelis^:uelfi ipfi careant, in habenti*
hus amicis, feu focijs,feu miniflris,quod illorum
fe patrocinio tutos putent,Praterea fi amici iudi
cibus fint , uel his qui iniuriam perpetrant* ludi*
rhetoricae COMP. tot
cts enim leta moUil^hrachio in amicis ag^^ann
eorum iniurias acjuiore animo toleramus ♦. QeU
re autem feipfos poffeU^erant , qui omni uacare
juf^e^ione uideantur,ut d^ormes adulter'^-, fa*
cerdotes flupri,dehdes pulfationis,&'ea qwt pa
idm ante oculos funt neque enim aperta ^ quaq^
ingentis laboris fit tollere, ohferuantur , Caue^
muslj' potius nobis ab ufitatistut uidemus in mor
his accidere : quos illi timent , qui fiint experti.
Clam etiam fefaSiuros putant,ipiihus nullus ini
micuSyUel quibus plurimi.illhquod no obferuen^
turt hi uero,quum omnibus fere fufj^^^i fwt,no
mdeantur ob nimiam cu^odiam clam facere po-
tuiffe^mukos quoque locus,commoditas,moreSj
que celant. Inuitant etiam ad iniuriam facienda,
iudicij propagandi , prop>uljandi , corrumpendi,
uel certe ob inopiam euadendi f^estlucrum quo
que apertum, prafens,magm,prafertim fi dm-
num occultum paruum procutue fit. maior etiam
utilitas , quam ut par fupplicium excog^ari pof
fit : ueluti efl ^rannis . Sunt^ proni adiniu-
riam, qui inde lucrum petunt, neque quicquam
malipreeter ignominiam uerentur, quibus que id
G } frcijjc
t02 lANI PARRHASII
fecijje laudi afcrihiturtut parentes quacim<iue
pcena ulcifci,qui(^; ftpe aut celarunt , aut abfo-
luti funtiet illiyquibus parum profpere fucce^it»
ufu enim accidit iniurice , (Quemadmodum in rel-
hs,ut ftpeui6ii fepe cupiant periclitari.lamue^
ro (Qui lucrum uoluptatem^ Hatim affeipamturf
uel damnum dolorem'ue fiatim perpetiuntttr : et
qui fortuna, necej^itate, natura, confuetudineq^
aliquid feciffe mderi poffunt : majfe<L potius,
quam jcelus commifi^eiquiq^ aliterius juum oh-
/ tinere dejfer ant , Egentes denique , c3r copiofi:
hi luxUyilhnecefitate.Pneclari pojhremo, & in
famesthi quianM iaSiunefaSiuros effe de exi-
/limatione fciunt, cum nulla fitiilli autem , quod
ftapfperant exiflimatione omnem iniuriufu-
fpicionem extinSiuros , Nunc igitur quales fint
quos iniuria plerumq^ homines afficiant , inff i-
tniuria affi ciamus\?etunt aute eos, qui ea habent qbus ipfi
(i pkrunq; egettuel ad ufum,uel ad necef itate, uel ad luxu.
foUti qui. longe etia gentiu et proxime p^tostab his enim
cito aufer ut, ab illis nullas uel feras uerentur pce
nas. Credulos
nantes tquonid
quoq;,no cauentes fibi, nec obfer
celare facdlimu negUgentes. nm
tdcifci
' rhetori CAE COMP. , lOj
$dcifciyjumm<e efi diligetis. Verecudos,qui pro
lucro no pHgnat:aJ[uetos ferre . uetere enim fe-
rendo iniurujinuitamus noua. Eos infuper ,quos
nunqud Uftmus,etouos fepe.mho emm incau
ti:ilhjquodnm<juS:hi)quodno amplius. Aduer-
i orii etiam rumoru, et quos mala Udit fthulama
n iudiciafugiut, nec pojfunt fi uelint perfuade-
rejte qui odio funt multis, multuO; inuidi^ fu^i
net,maliq; aliquid nohis noflrisq^fecerut,fa6lu-
ril^uidebantur .Afnicos item, & inimicos: illos
ttan(^ facile, hos iucundeladimus. Necefitudi-
num quoque inopes, & qfo nec ad agendum, nec
. ud dicendum ualent ♦ inutile fit, iudi-
da perfequitut aduen^t, opjfces . Nec fecus
deleShtt ladere , nude de nohis meritos , nohif
cum^ difidentes . qui'que alios ladereconfue-
ueruntiquod ipfum uoluptatem laudemq; afferty
nec fere iniuria ludicatur . Nocemus pratered,
quando ueniam [peramus. quando qtd accufatu-
rus non eR , minima feSlari uidehiturtquando fi
nos ahRineamus,ah alijs opprimi pojfe cenfe-
mus , iniuriamq;benelicijs penfare confdimus,
Qu^ denique multi fa^itant , qtM confumi ci-
C 4
io4 IANI PARRHASII
to, mutari , inumij ne d^ofmtun celmc^
aile,0'recondijduferri!j;poJJurit: qu<e(y j^affus
efl qui infert, & qu<e demU eum qui patitur pu-
det fateri, uelut adulteria : ea omnia inuirue funt
jrxpofita. Cuius ergo gratia iniuria inferatur^
qualesq> fint qui inferant , quiq; patiantur , fatis
arbitror ex his qua in medium adduRa funt poa
tere.Sed quonianon omnibus eadem uidetur in-
iuria , fapeq; ufu uenit ut plus doleant laft quam
par fit,minusq; noctdffe fe putR nocentes quam
fecerintCquod aliena mala no fentimus, et noRra
maiora quam fint iudicamus ) idcirco de iniuria
primu iureq^faRis,mox de maiore minoreq^ iniu
ria paucis differamus, Iniuria iureq^faRa omnia
legibus primUm duabus, deinde quibus funt bifa
riam determinantur, leges aut duas appellamus il
las ipfas iu/li partes, qua ternario a nobis nume-
ro in iu^i definitione funt expojfita, comunem
fcilicet, qua fecundum natura fit: (^propriam,
qua in fcripta ^ non fcriptam diuidatur. Qui-
bus uero iniuria fiat , bipartito conflituimus.aut
enim emunis laditur focietas, ciuitasq; ipfa of-
fenditur, ut in militUiaut unus alter ue iniuria af
jiciturf
RHl£TORICAE COMP. tOJT
ftcitwr,ut in adulterio,qu<e cum lU fintyCtiniurid
facere nihil aliud fit quam jponte pneter leges m
cere, Jponte'^ illi faciant qui fciantt neceffe efi^
feccata omnia uel ad duitate, uel ad priuatosfpe
•^are:&' hoc aut a uolente fidente^, aut contrd
fieri:atq> horti quadam eleSiione, quadam uero
^eSiuconuiA * Cu<ynonullifecijTe fe aJiqtdd
fateantur, fed intentionem negant aduerfarq :
cepiffe fe aliquid , fed non furatos afferant :fex-
centaq>eiufinodi:quid jit illud de quo agitur de^
finiendu eB,ur popimus iwre ne an iniuria querd^
tnur injpicere . pr quonia iuftorum iniuftorumq^
' duas partes connumerauimus, firiptas fdlicetle
gd,^ no ficriptas, deq- fcriptis affatim demon*
firatti eft : pauca de no fcriptis funt recenfenda.
alia enim per excejfum uirtutb uitijq;Junt, in qui
hus uituperatioes,honores , infamia^iut gratias
habere benemerito,amicis praflo effe,& his fi*
milia.alia uero ex lega fcriptarum defe6iu:deejl
aut fcriptis legibus, uel qu^ latores aliquid effi
gerit,uel quod confulto pratermiferint,cu detet
minare figillatim omnia nequiuerint.ne^enint
fi de tiuinere agatur, quo ferro, quali , quat&ue,
G y coth
tO^ JANI PARRHASII
constitui poteft, Eil igitur aquum (juoddm ha^
numq;, quod praterlegefcriptamiufiu cenfea-
turimultaq^ etid lege fcripta putatur iniufla,qua
aquo homq; tutari Poffunt. Bade ratione no tan
ti errores faciendi funty quanti iniuria:nec*tanti
qwt aduerfa eueniut fortuna, quati errores.nam
gduerfa fortuna feri dicutur,quacu<^prceter o-
pinione, non ex malignitate puntterror uero no
'praeter opinione, fed fine malignitate ft. At iniu
. ria cSt* opinio e^i O’ malignitas, Aequu e/l etiatn
jn rebus humanis ad ignofcendu commoueri: eJT*
non lege,(ed legis fcriptoreino uerha,fed fenten
ti^:nonfaSiu,feduoluntatetnon partem, fed to
tminon qui nuc, fed qui pepe, aut fere fmp fut
ritconfuierareibenefciorupotii^qua iniuriaru,
accepti!^ quam collati meminilje : iniuriaaquo
gnimoferre,oratione potius Mam re difceptare,
et ad arbitru magis quam inforu defcendere,na
arbiter ^equu bonuq^, iudexiuflumf^eSlaune^
gha ob caufam arbiter eligitur, nifi utaquum ho
tiumq-fuperemineat. Atq;hac deiniuriaiurec^
fa£tis di£lafufficiat,Haior aut minor ue iniuria
inultis modis cognofcitur i eaq^ maior exiflima*
RHETORICAE dCMP^. i 07
htr,qH<e i nudori t profcifcendi toh
4e <{uee minim funt aimiruty ttutxitM mterdu td
deturtcu ispr^fertim qui terunciufwctur^quid
kis iudicetwr ablaturus . Ma^itudo quoq; dam
m maiore facit inturid , fi par mUum juppliciurH '
excogitari, aut remediu adkiben pofit : na ultio
et pcenapro remedio fut.nec minor, cu qui ppef
fus turpitudine ferre no poteritiut qui accufatus
^ fibi uim intulit,maledico(y carmine laceratus hh
queo pependit .E/i et in maximis, foiu aliquid fd
cere,uel primu,uel cu paucis: pnefertim fiid fa*
ciat fsepe, caufam'ue legi nou<e dederit , aut cor-
ceri,autfupplicio.QM»et maior cenfetur im«-
ria, quce plurimu dijiet ab humanitate,beftiaruL
fit quamftmillimaiet qiue cogitatojit,quaq; audi
ta homines magb timent quam mifereantur. Am
plificatur aut omms iniuria,quod euerterit multa
iufta,iufiurandu, datam dexteram,hojpitium,fi
dem , affinitatem'^ contempferit.Ad haec maius
redditur peccatum , fi ibi deliquerit , ubi iniufti
puniunturiquod faciunt falft te/ies. ubi enim no
nocebunt, qui apud iudtcem peccauerintfEa etia
^maiora funt, in quibus fumma turpitudo, ingrati-
tudo^
I
fOd - lAin PARRHASII
tudoli^htgens.nm bis pecatyquodnon lenefi^
€ity^j}iUmde.Sedhac&‘longeflurayfij^
lidmitudii artis<^ adhibuerit , facile orator fuo
iiigenioaffequetur:nohisdemonflraffe fat fitge
tueri iudiciali neceffariay^uid potiffimu circa ittr
luria uerfetur.Eius generis proprium eR
rita difcuteretomnes flatus capit, omne artis exi
git fupelleSiilem , omnia dicendi genera cu ufus
^ cxpoAulat: neiy ullum genus e/l, in ^uo df^
, flcilius^oriofius'^fe poffk
. orator exercere,
COM.PENDII RHETORICAE
ab Optimis utriuscg lingug autoribus
excerpti, quo lANVS PARRHASIVS
tn perducendis ad eloquentia iliis
adolefcentibus uttjfolebat.
Posts
No comments:
Post a Comment